लक्ष्मीपूजन

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mr">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिपीडिया</sitename>
    <dbname>mrwiki</dbname>
    <base>https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">मिडिया</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">विशेष</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">चर्चा</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">सदस्य</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">सदस्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिपीडिया</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिपीडिया चर्चा</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">चित्र</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">चित्र चर्चा</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मिडियाविकी</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मिडियाविकी चर्चा</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">साचा</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">साचा चर्चा</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">सहाय्य</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">सहाय्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">वर्ग</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">वर्ग चर्चा</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">दालन</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">दालन चर्चा</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">मसुदा</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">मसुदा चर्चा</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">विभाग</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">विभाग चर्चा</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>लक्ष्मीपूजन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2439</id>
    <revision>
      <id>2685653</id>
      <parentid>2641662</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T11:22:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>/* पूजा */</comment>
      <origin>2685653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8857" sha1="ej4wcqvnrl0uet9zd4ba9ptm3zh9xz5" xml:space="preserve">[[File:दिवाळी लक्ष्मीपूजन.jpg|thumb|दिवाळी लक्ष्मीपूजन]]
{{बदल}}

{{विकिडेटा माहितीचौकट}}

''' लक्ष्मीपूजन''' ही भारतीय संस्कृतीतील वैशिष्ट्यपूर्ण पूजा आहे. लक्ष्मी ही समृद्धीची देवी आणि वैष्णवांची सर्वोच्च देवी यांच्या पूजेसाठी हा एक हिंदू प्रसंग आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=WORYY5Vl0ygC&amp;pg=PP13&amp;dq=myth+of+diwali+lakshmi+puja&amp;hl=mr&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiwxoKI9_zkAhV_4XMBHRMJA60Q6AEILzAB#v=onepage&amp;q=myth%20of%20diwali%20lakshmi%20puja&amp;f=false|title=Let's Know Festivals of India|last=hBhalla|first=Kartar Sing|date=|publisher=Star Publications|isbn=9788176501651|language=en}}&lt;/ref&gt;[[आश्विन]] महिन्यातील [[अमावास्या|अमावास्ये]]ला संध्याकाळी ही पूजा प्रतिवर्षी केली जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=HtmqSwHrSpMC&amp;pg=PA36&amp;dq=%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B3%E0%A5%80+%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjlurKEr5feAhXDQY8KHb-UBagQ6AEIQzAE#v=onepage&amp;q=%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B3%E0%A5%80%20%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80%20%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8&amp;f=false|title=Spotlight Social Studies 3|last=Sr.Bimcy|last2=Sr.Sisily|last3=Charlotte|publisher=Scholar Publishing House|isbn=9788171725151|language=en}}&lt;/ref&gt; दिवाळीमध्ये लक्ष्मी पूजनाला अधिक महत्त्व दिले जाते.

==पूजा==
[[File:केरसुणी.jpg|thumb|केरसुणी]]
दिवाळीच्या अमावास्येला [[केरसुणी]] पूजन केले जाते. घरातून दारिद्र्य, अलक्ष्मी घालवून टाकणारी केरसुणी ही देवी स्वरूप मानली जाते म्हणून या दिवशी तिचे महत्व विशेष आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/nagpur/why-is-kersuni-worshiped-on-laxmi-pujan-in-diwali-vmb-67-css-98-4042390/|title=लक्ष्मीपूजनाला केरसुणीची पूजा का केली जाते? काय आहे महत्त्व? वाचा...|date=2023-11-12|website=Loksatta|language=mr|access-date=2023-11-15}}&lt;/ref&gt;
अश्विन अमावास्येच्या रात्री लक्ष्मी सर्वत्र संचार करते आणि आपल्या निवासासाठी योग्य असे स्थान शोधू लागते. जेथे चारित्र्यवान, कर्तव्यदक्ष, संयमी, धर्मनिष्ठ, देवभक्त आणि क्षमाशील पुरुष आणि गुणवती आणि पतिव्रता स्त्रिया असतात, त्या घरी वास्तव्य करणे लक्ष्मीला आवडते, अशी आख्यायिका आहे. समृद्धी आणि ऐश्वर्य यांचे प्रतीक असलेल्या लक्ष्मीची पूजा या रात्री केली जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=0KbJCwAAQBAJ&amp;pg=PT46&amp;dq=diwali+lakshmi+pooja+ritual&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiv1cmAsJfeAhXWEHIKHQ5MCW0Q6AEIKDAA#v=onepage&amp;q=diwali%20lakshmi%20pooja%20ritual&amp;f=false|title=Mango Tree Tales|last=Deepak|date=2016-03-09|publisher=Partridge Publishing|isbn=9781482869927|language=en}}&lt;/ref&gt; श्री लक्ष्मीपूजनाच्या वेळी अक्षतांनी बनवलेले अष्टदल कमल किंवा [[स्वस्तिक]] यांवरच श्री लक्ष्मीची स्थापना केली जाते. त्यानंतर लक्ष्म्यादी देवतांना लवंग, वेलची आणि साखर घालून तयार केलेल्या गायीच्या दुधाच्या खव्याचा नैवेद्य दाखवतात. धने, गूळ, साळीच्या लाह्या, बत्तासे इत्यादी पदार्थ लक्ष्मीला वाहून नंतर ते आप्तेष्टांना वाटतात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/diwali-festival-news/lakshmi-pujan-2017-diwali-vidhi-puja-timing-in-marathi-1033467/|title=…असे करा लक्ष्मीपूजन!|last=|first=|date=१९. १०. २०१७|work=|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}&lt;/ref&gt; याखेरीज चलनी नोटा, नाणी, सोन्याचे अलंकार यांचीही पूजा यावेळी केली जाते. व्यापारी वर्गात यापूजेच्या वेळी फटाके उडवून आनंद साजरा केला जातो.  
[[चित्र:Goddess Lakshmi inside a home for Diwali Puja.jpg|thumb|दिवाळीतील लक्ष्मी पूजन]]
[[चित्र:Bhend_battase.jpg|thumb|right|भेंड-बत्तासे]]

==कथा==
लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी श्री[[विष्णू]]ने लक्ष्मीसह सर्व देवांना बळीच्या कारागृहातून मुक्त केले अशी कथा आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=YghGAQAAIAAJ&amp;q=%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8+%E0%A4%A8%E0%A5%88%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF&amp;dq=%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8+%E0%A4%A8%E0%A5%88%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjdltr89_zkAhWBbX0KHW_kAicQ6AEIWjAH|title=Amola ṭhevā, Hindū saṇa va sãskāra|last=Vāgha|first=Nirmalā Ha|date=1991|publisher=Morayā Prakāśana|language=mr}}&lt;/ref&gt; पौराणिक साहित्यात लक्ष्मी ही विष्णूची पत्नी मानली गेली आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=Mt_itliEnRQC&amp;pg=PT34&amp;dq=myth+of+diwali+lakshmi+puja&amp;hl=mr&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiwxoKI9_zkAhV_4XMBHRMJA60Q6AEIPzAD#v=onepage&amp;q=myth%20of%20diwali%20lakshmi%20puja&amp;f=false|title=Hinduism - An Introduction|last=Cole|first=Owen|last2=Kanit|first2=V. P. Hermant|date=2010-06-25|publisher=John Murray Press|isbn=9781444131000|language=en}}&lt;/ref&gt;

== हे ही पहा ==
[[दिवाळीत अंगाला उटणे लावण्याची पद्धत|दिवाळी]]

== संदर्भ यादि ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
* [http://www.sanatan.org/mr/a/432.html सनातन.ऑर्ग - लक्ष्मीपूजन (मराठी मजकूर)]
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.marathimati.com/maharashtra/culture/festivals/lakshmipujan/ | title = लक्ष्मीपूजन | प्रकाशक = [[मराठीमाती]] | भाषा = मराठी | access-date = 2014-10-23 | archive-date = 2014-10-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141028085920/http://www.marathimati.com/maharashtra/culture/festivals/lakshmipujan/ | url-status = dead }}
{{विस्तार}}

[[वर्ग:हिंदू धर्म उपासना पद्धती]]
[[वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव]]
[[वर्ग:दिवाळी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील सार्वजनिक सुट्ट्या]]
[[वर्ग:सण आणि उत्सव]]</text>
      <sha1>ej4wcqvnrl0uet9zd4ba9ptm3zh9xz5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भाकरी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2532</id>
    <revision>
      <id>2685656</id>
      <parentid>2057553</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T11:34:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2685656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6317" sha1="1qvhg774asphd0tb6mqxcwyfrfw7mmr" xml:space="preserve">[[Image:Another Vegetarian Meal.jpg|thumb|भाकरी थाळी]]
[[चित्र:BhakariOnGirdle.jpg|thumb|तव्यावर भाजण्यासाठी ठेवलेली भाकरी]]
[[चित्र:Bhakari2.jpg|thumb|तव्यावर फुगलेली भाकरी]]
'''भाकरी''' हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] प्रमुख अन्नपदार्थ आहे.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=UJNrl42WE0MC&amp;pg=PA118&amp;dq=bhakri&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiZgYSh8I7nAhUCWCsKHfTRBL8Q6AEIKTAA#v=onepage&amp;q=bhakri&amp;f=false|title=Konkan Cookbook|last=Kapoor|first=Sanjeev|last2=Kapoor|first2=Alyona|date=2005|publisher=Popular Prakashan|isbn=978-81-7991-216-4|language=en}}&lt;/ref&gt; महाराष्ट्रात भाकरी करण्याच्या विविध पद्धती दिसून येतात.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 
भाकरी हा आहारदृष्ट्या शरीरासाठी पौष्टिक अन्नपदार्थ मानला जातो.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=WTFBAAAAYAAJ&amp;q=bhakri&amp;dq=bhakri&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiZgYSh8I7nAhUCWCsKHfTRBL8Q6AEIVTAF|title=Nutritional and Processing Quality of Sorghum|last=Salunkhe|first=D. K.|date=1984|publisher=Oxford &amp; IBH Publishing Company|language=en}}&lt;/ref&gt;
==भाकरीचे प्रकार==
#ज्वारीची भाकरी
#बाजरीची भाकरी
#नाचणीची भाकरी
#गव्हाची भाकरी
#तांदळाची भाकरी
#सावेल्या भाकरी
#पानोळ्या भाकरी
&lt;ref&gt;महाराष्ट्र टाईम्स, वसई विरार पुरवणी, मंगळवार,२१ ऑक्टोबर २०२६&lt;/ref&gt;

==पाककृती==
पारंपरिकदृष्ट्या [[ज्वारी]]/ [[बाजरी]]/ [[नाचणी]] /[[तांदूळ]] यांपासून बनवलेली ज्वारी/ बाजरी/ नाचणीचे पीठ पाण्यात भिजवून, त्याचे छोटे गोळे बनवून, हाताने गोलाकार थापून भाकरी [[तवा|तव्यावर]] काही काळ भाजली जाते.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; तव्यावर भाजत असताना भाकरीला पातळ पापुद्र्यासारखा पदर सुटण्यासाठी एका बाजूला पाण्याचा हात लावला जातो.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=igC0DwAAQBAJ&amp;pg=PT286&amp;dq=bhakri&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiZgYSh8I7nAhUCWCsKHfTRBL8Q6AEIRDAD#v=onepage&amp;q=bhakri&amp;f=false|title=Pangat, a Feast: Food and Lore from Marathi Kitchens|last=Khandekar|first=Saee Koranne-|date=2019-10-31|publisher=Hachette India|isbn=978-93-88322-92-8|language=en}}&lt;/ref&gt; काही काळानंतर भाकरी तव्यावरून काढून [[चूल|चुलीच्या]] जाळावर भाजली जाते. मातीच्या तव्यावर भाजलेली भाकरी उत्कृष्ट समजली जाते.

==खाण्याच्या पद्धती==
छोट्या आकाराच्या भाकरीस [[पानगे]] म्हणतात. गरम भाकरीचा पदर फाडून त्यात लोणकढे तूप व मीठ लावल्यास भाकरी रुचकर लागते. [[दूध]], विविध [[भाजी|भाज्या]], पालेभाज्या, [[कोशिंबीर]], [[ठेचा]] इत्यादींसमवेत भाकरी खाल्ली जाते पण विशेषतः पिठ्ल्याबरोबर भाकरी खाल्ली जाते.
==अन्य== 
[[File:तांदळाची भाकरी.jpg|thumb|तांदळाची भाकरी]]
ज्वारीच्या पिठात डाळीचे पीठ मिसळून [[धपाटे]] व [[थालीपीठ]] हे खाद्यपदार्थ बनतात.सोलापुरातील ज्वारीची कडक भाकरी प्रसिद्ध आहे. कोकणात तांदळाच्या पिठाची भाकरी केली जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=9FywBAAAQBAJ&amp;pg=PT65&amp;dq=%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%B3%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80+%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiLiqvXvJHnAhW1W3wKHQc3Cs4Q6AEIKzAA#v=onepage&amp;q=%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%B3%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80&amp;f=false|title=Ruchkar Tarihi Pathyakar Pakkruti|last=Dandekar|first=Vaidya Suyog|date=2013-09-01|publisher=Sukrut Prakashan, Pune|isbn=978-81-909746-9-1|language=mr}}&lt;/ref&gt; झुणका भाकरी हा महाराष्ट्रातील आवडीचा पदार्थ आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=qsY1AAAAMAAJ&amp;q=%E0%A4%9D%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80&amp;dq=%E0%A4%9D%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwigmeO4vJHnAhXQ6XMBHXCFCQs4HhDoAQgzMAE|title=Mekha mogarī|last=Desāī|first=Raṇajita|date=1990|publisher=Mehatā Pabliśiṅga Hāūsa|language=mr}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]]
[[वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख]]
[[वर्ग:अन्न]]</text>
      <sha1>1qvhg774asphd0tb6mqxcwyfrfw7mmr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685657</id>
      <parentid>2685656</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T11:36:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>/* भाकरीचे प्रकार */</comment>
      <origin>2685657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6321" sha1="oa0ca9pwo6fxih7i6aic00bsf0tssnt" xml:space="preserve">[[Image:Another Vegetarian Meal.jpg|thumb|भाकरी थाळी]]
[[चित्र:BhakariOnGirdle.jpg|thumb|तव्यावर भाजण्यासाठी ठेवलेली भाकरी]]
[[चित्र:Bhakari2.jpg|thumb|तव्यावर फुगलेली भाकरी]]
'''भाकरी''' हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] प्रमुख अन्नपदार्थ आहे.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=UJNrl42WE0MC&amp;pg=PA118&amp;dq=bhakri&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiZgYSh8I7nAhUCWCsKHfTRBL8Q6AEIKTAA#v=onepage&amp;q=bhakri&amp;f=false|title=Konkan Cookbook|last=Kapoor|first=Sanjeev|last2=Kapoor|first2=Alyona|date=2005|publisher=Popular Prakashan|isbn=978-81-7991-216-4|language=en}}&lt;/ref&gt; महाराष्ट्रात भाकरी करण्याच्या विविध पद्धती दिसून येतात.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 
भाकरी हा आहारदृष्ट्या शरीरासाठी पौष्टिक अन्नपदार्थ मानला जातो.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=WTFBAAAAYAAJ&amp;q=bhakri&amp;dq=bhakri&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiZgYSh8I7nAhUCWCsKHfTRBL8Q6AEIVTAF|title=Nutritional and Processing Quality of Sorghum|last=Salunkhe|first=D. K.|date=1984|publisher=Oxford &amp; IBH Publishing Company|language=en}}&lt;/ref&gt;
==भाकरीचे प्रकार==
#ज्वारीची भाकरी
#बाजरीची भाकरी
#नाचणीची भाकरी
#गव्हाची भाकरी
#तांदळाची भाकरी
#सावेल्या भाकरी
#[[पानोळ्या भाकरी]]
&lt;ref&gt;महाराष्ट्र टाईम्स, वसई विरार पुरवणी, मंगळवार,२१ ऑक्टोबर २०२६&lt;/ref&gt;

==पाककृती==
पारंपरिकदृष्ट्या [[ज्वारी]]/ [[बाजरी]]/ [[नाचणी]] /[[तांदूळ]] यांपासून बनवलेली ज्वारी/ बाजरी/ नाचणीचे पीठ पाण्यात भिजवून, त्याचे छोटे गोळे बनवून, हाताने गोलाकार थापून भाकरी [[तवा|तव्यावर]] काही काळ भाजली जाते.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; तव्यावर भाजत असताना भाकरीला पातळ पापुद्र्यासारखा पदर सुटण्यासाठी एका बाजूला पाण्याचा हात लावला जातो.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=igC0DwAAQBAJ&amp;pg=PT286&amp;dq=bhakri&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiZgYSh8I7nAhUCWCsKHfTRBL8Q6AEIRDAD#v=onepage&amp;q=bhakri&amp;f=false|title=Pangat, a Feast: Food and Lore from Marathi Kitchens|last=Khandekar|first=Saee Koranne-|date=2019-10-31|publisher=Hachette India|isbn=978-93-88322-92-8|language=en}}&lt;/ref&gt; काही काळानंतर भाकरी तव्यावरून काढून [[चूल|चुलीच्या]] जाळावर भाजली जाते. मातीच्या तव्यावर भाजलेली भाकरी उत्कृष्ट समजली जाते.

==खाण्याच्या पद्धती==
छोट्या आकाराच्या भाकरीस [[पानगे]] म्हणतात. गरम भाकरीचा पदर फाडून त्यात लोणकढे तूप व मीठ लावल्यास भाकरी रुचकर लागते. [[दूध]], विविध [[भाजी|भाज्या]], पालेभाज्या, [[कोशिंबीर]], [[ठेचा]] इत्यादींसमवेत भाकरी खाल्ली जाते पण विशेषतः पिठ्ल्याबरोबर भाकरी खाल्ली जाते.
==अन्य== 
[[File:तांदळाची भाकरी.jpg|thumb|तांदळाची भाकरी]]
ज्वारीच्या पिठात डाळीचे पीठ मिसळून [[धपाटे]] व [[थालीपीठ]] हे खाद्यपदार्थ बनतात.सोलापुरातील ज्वारीची कडक भाकरी प्रसिद्ध आहे. कोकणात तांदळाच्या पिठाची भाकरी केली जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=9FywBAAAQBAJ&amp;pg=PT65&amp;dq=%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%B3%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80+%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiLiqvXvJHnAhW1W3wKHQc3Cs4Q6AEIKzAA#v=onepage&amp;q=%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%B3%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80&amp;f=false|title=Ruchkar Tarihi Pathyakar Pakkruti|last=Dandekar|first=Vaidya Suyog|date=2013-09-01|publisher=Sukrut Prakashan, Pune|isbn=978-81-909746-9-1|language=mr}}&lt;/ref&gt; झुणका भाकरी हा महाराष्ट्रातील आवडीचा पदार्थ आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=qsY1AAAAMAAJ&amp;q=%E0%A4%9D%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80&amp;dq=%E0%A4%9D%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwigmeO4vJHnAhXQ6XMBHXCFCQs4HhDoAQgzMAE|title=Mekha mogarī|last=Desāī|first=Raṇajita|date=1990|publisher=Mehatā Pabliśiṅga Hāūsa|language=mr}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ]]
[[वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख]]
[[वर्ग:अन्न]]</text>
      <sha1>oa0ca9pwo6fxih7i6aic00bsf0tssnt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विकिपीडिया:चावडी</title>
    <ns>4</ns>
    <id>2663</id>
    <revision>
      <id>2685649</id>
      <parentid>2685569</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:17:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Suhasthombare</username>
        <id>183347</id>
      </contributor>
      <comment>/* फाईल अपलोड करण्यासाठी मदत हवी */ Reply</comment>
      <origin>2685649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28097" sha1="1ikoklxwbmg1qabj5ksdohalm8hjkc3" xml:space="preserve">{{लघुपथ|विपी:चा|विपी:चावडी|विपी:VP}}


{{सुचालन चावडी}}
[[विकिपीडिया:चावडी/जुनी चर्चा ३९|मागील चर्चा]]
&lt;inputbox&gt;
type=fulltext
prefix=विकिपीडिया:चावडी 
break=no
width=30
searchbuttonlabel=सर्व चावड्या आणि विदागार शोधा
&lt;/inputbox&gt;
&lt;blockquote style=&quot;border:2px solid blue; padding: 2em;&quot;&gt;


====विकिपीडिया समाज====
मराठी विकिपीडिया मध्यवर्ती चर्चा पानावर म्हणजेच '''चावडीवर''' आपले स्वागत आहे. 
चर्चा पानांवर चर्चेचे प्रस्ताव अथवा चर्चेत सहभागी होण्यापूर्वी खालील चर्चा संकेतांची माहिती घ्यावी. मागील चर्चा शोधता आणि संदर्भ शोधता येतात. जुन्या चर्चांचा शोध घेऊन नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न पाने सहाय्य पाने व सहाय्य पानांच्या आधारे ऑनलाईन पॉवर पॉईंट प्रेझंटेशन बनवण्यात सदस्यांनी वेळोवेळी पुढाकार घ्यावा. खालील सूचनांचे वाचन झाल्या नंतर सुयोग्य चर्चा पान निवडावे.  

विकिपीडिया ज्ञानकोश सामूहीक लेखन योगदानाचे स्थान आहे. विकिपीडिया संस्कृतीत प्रत्येक सदस्याने इतर सदस्यांच्याबद्दल विश्वास आणि आदर ठेवणे अभिप्रेत आहे. इतर सदस्यांवर कोणत्याही कारणाने व्यक्तिगत, भाषिक, प्रांतीय, जातीय, धार्मिक स्वरूपांचे आरोप करू नयेत. असे लेखन वगळले जाते. असा मजकूर आढळल्यास तो काढून टाकण्यात येते.

*विकिपीडिया समाज कसा आहे?
विकिपीडियाचे वापरकर्ते मतांबद्दल सहमत नसतात तेव्हासुद्धा एकमेकांचा व त्यांच्या विरोधी  मतांचा आदर करतात. एकमेकांबद्दल असाधारण विधाने तसेच वैयक्तिक आरोप करण्याचे टाळतात. सभ्य आणि शांत रहातात. शक्य तेथे संपादनाकरिता योग्य संदर्भ उद्धृत करून देतात. विचार जुळले नाहीत तर 
# संपादनास संघर्षाचे स्वरूप न देता, दर २४ तासात एकापेक्षा अधिक वेळा आधीची आवृत्ती बदलण्याचे टाळतात
# फक्त चर्चापानावर चर्चा करतात. येथील संपादन व्यक्‍तिगत विश्वासार्हतेने होणे अपेक्षित असते. त्यासाठी इतरांबद्दल विश्वास दाखवणे देखील अपेक्षित असते. आपला मुद्दा पटवण्याकरिता 
# विकिपीडियास संत्रस्त न करता, सभ्यपणे विकिपीडियातील उपलब्ध मार्गांची योग्य माहिती व शोध करून घेऊनच मार्ग काढणे व आपले वेगळे मत नोंदवणे अपेक्षित असते.

वृत्ती सतत सर्वांना साभाळून नेणारी, मनमोकळी व  स्वागतेच्छू ठेवावी ही अपेक्षा आहे.  

*विकिपीडिया समाज काय नाही.
**आचार अथवा विचारांची युद्धभूमी नाही. कोणतेही मतभेद कमी करण्याकरिता [http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Dispute_resolution विशिष्ट पद्धती] अवलंबणे अपेक्षित आहे. विकिपीडियाचा उपयोग विकिपीडियास किंवा कोणत्याही वापरकर्त्यास कोणत्याही प्रकारची त्रास/ धमकी देण्यासाठी होणे अपेक्षित नाही.
**विकिपीडिया अनियंत्रित नाही. येथे बहुसंख्य निर्णय चर्चा करून एकमताने घेतले जातात.
**विकिपीडिया राजकीय किंवा लोकशाहीचा प्रयोग नाही. निर्णय परस्पर विचारविमय करून होतात.  सहमती चर्चेद्वारे घडवले जाते पण बहुमत असणे ही आवश्यक बाब नाही.
**विकिपीडिया हा नियम बनवण्याचा चाकोरीबद्ध कार्यक्रम नाही. नियमांचा उपयोग केला जातो पण त्यांना घट्ट कवटाळून बसणेही अपेक्षित नाही.


&lt;!--{{सुचालन चावडी}} आणि {{संदर्भयादी}} हे या पानावरील कायमस्वरूपी साचे आहेत. जूना मजकूर विदागार पानांवर हलवताना (archive) {{सुचालन चावडी}} साचा या पानावरून वगळला जाणार नाही तसेच तो सर्व विदागारपानात सुद्धा असेल याची दक्षता घ्या--&gt;

&lt;/blockquote&gt;
__NEWSECTIONLINK__


__NEWSECTIONLINK__
__TOC__

==चर्चेचे स्थानांतरण==
नमस्कार ,

मराठी विकिपीडिया चावडीच्या स्वरूपात संकल्पीत इष्ट बदलांच्या दृष्टीने  विकिपीडिया चावडी हे मुख्य पान यापुढे सदस्यांना चर्चापानांबदल मार्गदर्शन करणाऱ्या दालनाच्या स्वरूपात मर्यादीत  रहाणार असून  यापुढे सर्व मध्यवर्ती चर्चा [[विकिपीडिया:चावडी/इतर चर्चा]] येथे होतील. दोन चर्चा सभासदांसाठी मदतगार चित्रफिती बनवणे. आणि विकिपीडिया:मुखपृष्ठ सदर लेख &amp; उदयोन्मुख लेख चर्चा  चालू असताना   [[विकिपीडिया:चावडी/इतर चर्चा]] येथे हलवाववे लागले. ता पुर्वीच्या जुन्याचर्चा विदागारात स्थानातरीत केल्या.

वस्तुत्: हा बदल चावडीतील मागच्या बदलांच्या वेळीच प्रस्तावीत होता पण सर्व चावड्या एकत्रित एकापानावर [[विकिपीडिया:चावडी/सर्व चावड्या]]  दाखवण्याच्या पानावरील तांत्रीक अडचणींमुळे तसे करणे पुढे ढकलले होते.  वस्तुत्: [[विकिपीडिया:चावडी/सर्व चावड्या]] येथे अद्दापही काही तांत्रीक अडचणी आहेत नाही असे नाही . पण चावडीच्या एकुण नियोजीत एकुण आराखड्यात अधिक विलंब होऊ देणे उचीत नव्हते .तसदी बद्दल मन:पूर्वक् क्षमाप्रार्थी आहे.

चावडीचे स्वरूप कसे असावे या बाबतच्या धोरणात्मक चर्चेत [[विकिपीडिया:चावडी/ध्येय_आणि_धोरणे#चावडीचे स्वरूप कसे असावे]] येथे आपले स्वागत आहे. 

आपला नम्र 

[[सदस्य:Mahitgar|माहितगार]] ([[सदस्य चर्चा:Mahitgar|चर्चा]]) ०३:४३, ३ एप्रिल २०१२ (IST)

== विकी लव्ह्‌ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१ चे यश ==

&lt;b&gt;अभिनंदन&lt;/b&gt; {{ping|Vikrantkorde|संतोष गोरे|Tiven2240|Sandesh9822}} तुम्ही सर्वांनी समर्पण आणि सातत्याने तयार केलेल्या प्रत्येक लेखासाठी. आपण [[विकिपीडिया:विकी लव्ह्‌ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१|विकी लव्ह्ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१]] साठी तब्बल ८० लेख तयार केले आहेत. या मोहिमेचा मुख्य हेतू दक्षिण आशियातील विकिपीडियांवरील महिलांचे लेख वाढवणे हा होता... ही स्पर्धा यशस्वी झाली! मला आशा आहे की याद्वारे आपण समाजात सकारात्मक बदल घडवला आहे आणि विकिपीडियावर स्त्रियांच्या लेखांचे प्रमाण वाढले आहे. ही स्पर्धा १ सप्टेंबर २०२१ रोजी सुरू झाली आणि ३० सप्टेंबर २०२१ रोजी संपली. आपल्या मराठी विकिपीडियावरील निकाल जाहीर आहे (खालील तक्ता बघा). जागतिक स्तरावरील अंतिम निकाल अद्याप जाहीर होणे बाकी आहे.

&lt;b&gt;ज्या सदस्याने या स्पर्धेत योगदान दिले आहे आणि त्यांच्या तयार केलेल्या लेखांची संख्या खाली दिली आहे.&lt;/b&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!सदस्य
!लेख
!गुण
!क्रमांक 
|-
|[[सदस्य चर्चा:Vikrantkorde|Vikrantkorde]]
|३१
|२९
|१
|-
|[[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|संतोष गोरे]]
|२८ 
|२८ 
|२
|-
|[[सदस्य चर्चा:Rockpeterson|Rockpeterson]]
|१० 
|९
|३
|-
|[[सदस्य चर्चा:Tiven2240|Tiven2240]]
|८
|८
|४  
|-
|[[सदस्य चर्चा:Sandesh9822|Sandesh9822]]
|३
|३
|५
|}
[[सदस्य:Rockpeterson|Rockpeterson]] ([[सदस्य चर्चा:Rockpeterson|चर्चा]]) २२:०१, १ ऑक्टोबर २०२१ (IST)
:: 😊 --[[User:Sandesh9822|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;संदेश&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt; हिवाळे&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:Sandesh9822|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;चर्चा&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; २१:१९, १ ऑक्टोबर २०२१ (IST)

::🙏 -[[सदस्य:संतोष गोरे|'''&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; संतोष&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; गोरे &lt;/span&gt;''']]  ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 2px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २१:४५, १ ऑक्टोबर २०२१ (IST)
:. :) --०८:३७, २ ऑक्टोबर २०२१ (IST) [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०८:३७, २ ऑक्टोबर २०२१ (IST)
: धन्यवाद [[सदस्य:Vikrantkorde|विक्रांत कोरडे]] ([[सदस्य चर्चा:Vikrantkorde|चर्चा]]) १७:३९, ३ ऑक्टोबर २०२१ (IST)

==विकिपीडिया आशियाई महिना २०२१ अभियान==
नमस्कार विकिपीडिया संपादकांनो, विकिपीडिया आशियाई महिना २०२१ अभियान सुरू झाली आहे. या मोहिमेत सक्रीय सहभाग घ्या आणि जमेल तेवढे योगदान द्या.
या मोहिमेसंबंधीचे [https://mr.wikipedia.org/s/5gls सर्व नियम व माहिती] येथून वाचता येईल. - [[सदस्य:Rockpeterson|Rockpeterson]] ([[सदस्य चर्चा:Rockpeterson|चर्चा]]) १३:०३, ७ नोव्हेंबर २०२१ (IST)

==डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, औरंगाबाद येथे मराठी भाषा गौरव दिन २०२२ निमित्य कोशीय लिखाण कार्यशाळा==
मराठी भाषा गौरव दिनाचे औचित्य साधून   मराठी विकिपीडिया युझर्स ग्रुप, माहिती तंत्रज्ञान आणि संगणक विज्ञान ज्ञानमंडळ,  महाराष्टराज्य विश्वकोश निर्मिती मंडळ आणि संगणक विभाग बामू यांच्या संयुक्त विद्यमाने,    डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, औरंगाबाद येथे &quot;कोशीय लिखाण कार्य शाळा&quot; सोमवार  दिनांक २८ फेब्रुवारी २०२२ ला आयोजित करण्यात येत आहे.

कार्यशाळेत कोशीय लिखाण कसे करावे, मराठी विकिपीडियाची तोंड ओळख, विकिपीडियावर लेख कसा बनवावा तसेच विकिपीडिया वरील लेखांचे विकिकरण, वर्गीकरण, संदर्भीकरण बाबत मार्गदर्शन आणि प्रात्यक्षिक  दिले  जाईल.  सर्व संबंधित विकिपीडिया लेखकांनी  ह्या संधीचा फायदा घ्यावा.      

धन्यवाद  
[[सदस्य:Shraddhajadhav|Shraddhajadhav]] ([[सदस्य चर्चा:Shraddhajadhav|चर्चा]]) १६:२९, २७ फेब्रुवारी २०२२ (IST)


:{{ping|Shraddhajadhav}} ह्या संधीचा फायदा कसा घ्यावा? —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] ०९:३४, २८ फेब्रुवारी २०२२ (IST)
:: आपण त्वरित संगणक विभाग, बामू विद्यापीठ येथे संपर्क करावा. 
:::डॉ. नम्रता म्याडम ह्यास  सहभागासाठी  आपण संपर्क करू शकता. कार्यशाळा सर्वांसाठी खुली आणि मोफत आहे. - [[सदस्य:Kselvarani|Kselvarani]] ([[सदस्य चर्चा:Kselvarani|चर्चा]])

==विकी काॅन्फरन्स भारत २०२३==

प्रिय समूह सदस्य
सस्नेह नमस्कार!

विकी काॅन्फरन्स भारत २०२३ संदर्भात माहिती देणारा आणि शिष्यवृत्तीसाठी आवेदने देण्याची सूचना देणारा हा संदेश आहे.
[[m:WikiConference_India_2023|WikiConference India 2023]] 
या काॅन्फरन्सविषयी तुम्ही नक्कीच उत्सुक असाल.काही दिवसांपासून आपण या परिषदेची रचना आणि समायोजन करीत आहोत त्याला हळूहळू निश्चित आकार येऊ लागला आहे.
शिष्यवृत्तीसाठी आपण १४ डिसेंबरपर्यंत आवेदने सादर करण्याची मुदतवाढ जाहीर केली आहे.या परिषदेत आपणाला काही सत्रे घ्यायची इच्छा असल्यास त्याविषयी निवेदनही आपण सादर करू शकता.आपण यात निश्चितपणे सहभागी व्हाल अशी आशा आहे.
[[m:WikiConference_India_2023/Program_Submissions|program]] and [[m:WikiConference_India_2023/Scholarships|scholarships]] 
[[m:Talk:WikiConference_India_2023|conference talk page]]
निवेदने पाठविण्यात तुम्हाला काही मदत आवश्यक असल्यास येथे संदेश पाठवू शकता.संयोजक समिती सदस्य आपणाला मदत करण्यास उत्सुक आहे.
आपल्या अमूल्य वेळेसाठी आभार!

आपले विनित,
विकी काॅन्फरन्स संयोजक समिती २०२३


== मराठी विकिपीडिया एक दिवसीय कार्यशाळा, शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर ==
मराठी भाषा पंधरवाडा २०२४च्या निमित्याने मराठी विकिपीडियावर  योगदान देवू इच्छित असलेल्या सम्पादकांसाठी शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर आणि भाषा सल्लागार समिति, महाराष्ट्र शासन,  ह्यांच्या संयुक्त विद्यमानने एक दिवसीय मराठी विकिपीडिया कार्यशाळेचे आयोजन शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर येथे बुधवार,  दिनक २४ जानेवारी २०२४ ला करण्यात आले आहे.

कार्यशाळेत कोशीय लिखाण कसे करावे, मराठी विकिपीडियाची तोंड ओळख, विकिपीडियावर लेख कसा बनवावा तसेच विकिपीडिया वरील लेखांचे विकिकरण, वर्गीकरण, संदर्भीकरण बाबत मार्गदर्शन आणि प्रात्यक्षिक  दिले  जाईल.  सर्व संबंधित विकिपीडिया लेखकांनी  ह्या संधीचा फायदा घ्यावा.      

धन्यवाद  

[[सदस्य:Shraddhajadhav|Shraddhajadhav]] ([[सदस्य चर्चा:Shraddhajadhav|चर्चा]]) १५:३८, २३ जानेवारी २०२४ (IST)

== Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications ==

The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]].

Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects.

'''The hackathon is intended for:'''
* Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc.
* Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc.
* Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces.

Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach.

To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses.

'''Apply here:'''

* Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form]


'''More information:'''

We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page.

* Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]]

If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}.

Best Regards,
On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group

== फाईल अपलोड करण्यासाठी मदत हवी  ==

नमस्कार,

माझ्या आजोबा [[हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे]] यांच्या पानासाठी एक ऐतिहासिक कात्रण माझ्याकडे आहे. त्यात ते हिंदुस्थान को-ऑप. बँकेचे संचालक म्हणून रौप्य महोत्सवात भाषण करताना दिसत आहेत.

माझं खातं नवीन असल्याने मी अपलोड करू शकत नाही. कृपया कोणीतरी हे अपलोड करून देईल का?

'''सारांश कोड''': &lt;nowiki&gt;{{Non-free use rationale | Description    = हिंदुस्थान को-ऑपरेटिव्ह बँकेच्या रौप्यमहोत्सवाच्या उद्घाटन समारंभात भाषण करताना संचालक हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे. | Source         = दैनिक वृत्तपत्र, मुंबई, १९८० चे दशक - स्वतः स्कॅन केलेला फोटो | Article        = हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे | Portion        = संपूर्ण कात्रण | Low_resolution = होय | Purpose        = हरिभाऊ ठोंबरे हे हिंदुस्थान को-ऑपरेटिव्ह बँकेचे संचालक होते याचा ऐतिहासिक, छापील पुरावा. | Replaceability = नाही. ही १९८० च्या दशकातील घटना असून याचा मुक्त परवान्यातील फोटो उपलब्ध नाही. | other_information = फोटोच्या कॅप्शनमध्ये 'बोलताना संचालक हरिभाऊ ठोंबरे' असा स्पष्ट उल्लेख आहे. }}&lt;/nowiki&gt; 

'''गंतव्य नाव''': Hindusthan_Bank_Silver_Jubilee_Haribhau_Thombare_Speech.jpg

&lt;nowiki&gt;धन्यवाद. ~~~~&lt;/nowiki&gt; [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-30631-81|&amp;#126;2026-30631-81]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-30631-81|talk]]) १५:०५, २३ मे २०२६ (IST)

:@Tiven2240 धन्यवाद दादा.
:कात्रणाचा फोटो आता उपलब्ध आहे: https://i.postimg.cc/RFT6K564/IMG-0284.jpg
:कृपया हा फोटो विकिपीडियावर 'Fair use' अंतर्गत अपलोड करून द्यावा. मी वर दिलेला Non-free use rationale आणि गंतव्य नाव वापरावे.
:धन्यवाद. [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-30897-57|&amp;#126;2026-30897-57]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-30897-57|talk]]) १५:२६, २३ मे २०२६ (IST)
::@Tiven2240 दादा, नमस्कार 🙏 
::काल विनंती केली होती. जमल्यास कृपया बघा. फोटो खूप महत्वाचा आहे. 
::धन्यवाद. [[सदस्य:Suhasthombare|Suhasthombare]] ([[सदस्य चर्चा:Suhasthombare|चर्चा]]) १५:४७, २४ मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>1ikoklxwbmg1qabj5ksdohalm8hjkc3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हिंदू</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11497</id>
    <revision>
      <id>2685646</id>
      <parentid>2685547</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:09:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WordWise22</username>
        <id>161849</id>
      </contributor>
      <comment>Wikilink added</comment>
      <origin>2685646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5793" sha1="sxnx27a1fmggfkei1hz8ug3ic67a5wd" xml:space="preserve">{{गल्लत|हिंदू धर्म}}

[[File:A Hindu wedding ritual in progress b.jpg|thumb|right|270px| [[भारत|भारतातील]] एक हिंदू विवाह विधी]]
'''हिंदू''' असे लोक आहेत जे स्वतःला सांस्कृतिकदृष्ट्या सामाजिक आणि धार्मिकदृष्ट्या [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्माचे]] पालन करतात.&lt;ref name=&quot;jefferylong&quot;&gt;[[Jeffery D. Long]] (2007), A Vision for Hinduism, IB Tauris, {{ISBN|978-1-84511-273-8}}, pages 35–37&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Lloyd Ridgeon|title=Major World Religions: From Their Origins to the Present|url=https://books.google.com/books?id=HFKBAgAAQBAJ |year= 2003|publisher= Routledge|isbn=978-1-134-42935-6|pages=10–11}}, Quote: &quot;It is often said that Hinduism is very ancient, and in a sense this is true (...). It was formed by adding the English suffix -ism, of Greek origin, to the word ''Hindu'', of Persian origin; it was about the same time that the word ''Hindu'', without the suffix -ism, came to be used mainly as a religious term. (...) The name ''Hindu'' was first a geographical name, not a religious one, and it originated in the languages of Iran, not of India. (...) They referred to the non-Muslim majority, together with their culture, as 'Hindu'. (...) Since the people called Hindu differed from Muslims most notably in religion, the word came to have religious implications, and to denote a group of people who were identifiable by their Hindu religion. (...) However, it is a religious term that the word ''Hindu'' is now used in English, and Hinduism is the name of a religion, although, as we have seen, we should beware of any false impression of uniformity that this might give us.&quot;&lt;/ref&gt; ऐतिहासिकदृष्ट्या, हा शब्द भौगोलिक, सांस्कृतिक आणि नंतरच्या [[भारतीय उपखंड]] मध्ये राहणाऱ्या लोकांसाठी धार्मिक अभिज्ञापक म्हणून देखील वापरला जात आहे.&lt;ref name=brian111 /&gt;{{sfn|Lorenzen|2006|pp=xx,&amp;nbsp;2,&amp;nbsp;13–26}}

हिंदू हा शब्द अवेस्तन धर्मग्रंथ '[[:en:Vendidad|Vendidad]]' मधील “Hapta Hendu” या संज्ञेपासून उद्भवला असल्याचे मानले जाते. या संज्ञेचा अर्थ “सात नद्यांचा प्रदेश” असा होतो आणि ती [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृतमधील]] “सप्त सिंधु&quot; या शब्दाची समजात आहे. “सप्त सिंधु” हा शब्द ऋग्वेदा मध्ये आढळतो आणि तो उत्तर-पश्चिम भारतातील सात नद्यांच्या प्रदेशासाठी तसेच संपूर्ण भारतासाठी वापरला गेला आहे.  हिंदू हा शब्द सुरुवातीला सिंधू  नदीच्या आसपास किंवा तिच्या पलीकडे राहणाऱ्या [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडातील]] लोकांसाठी भौगोलिक, वांशिक किंवा सांस्कृतिक ओळख म्हणून वापरला जात होता. पुढे इ.स. १६व्या शतकापर्यंत हा शब्द भारतीय उपखंडातील [[तुर्किये|तुर्क]] किंवा [[मुस्लिम]] नसलेल्या लोकांसाठी वापरला जाऊ लागला.

'हिंदू' या शब्दाचा ऐतिहासिक अर्थ काळाबरोबर विकसित झाला आहे. मध्ययुगीन कालखंडातील मजकूरांद्वारे इ.स.पू. 1 शतकाच्या [[सिंधू संस्कृती|सिंधू संस्कृतीच्या]] (पर्शियन आणि ग्रीक संदर्भ),{{sfn|Flood|1996|p=6}} हिंदू या शब्दाचा अर्थ [[सिंधू नदी|सिंधू नदीच्या]] आसपास किंवा त्यापलीकडे भारतीय उपखंडात राहणाऱ्या लोकांसाठी भौगोलिक, वांशिक किंवा सांस्कृतिक अभिज्ञापक आहे.&lt;ref name=hawleynarayanan&gt;{{citation|last1=Hawley|first1=John Stratton|last2=Narayanan|first2=Vasudha|title=The Life of Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=9hairjdT-ekC&amp;pg=PA10|year=2006|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-24914-1|pages=10–11}}&lt;/ref&gt; 

हिंदूंची लोकसंख्या जवळपास 1.20अब्ज आहे.&lt;ref&gt;[http://www.pewforum.org/2015/04/02/hindus/pf_15-04-02_projectionstables92/ Hindu Population projections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180829082838/http://www.pewforum.org/2015/04/02/hindus/pf_15-04-02_projectionstables92/ |date=2018-08-29 }} Pew Research (2015), Washington DC&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:हिंदू धर्म]]</text>
      <sha1>sxnx27a1fmggfkei1hz8ug3ic67a5wd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मराठी व्याकरण</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11790</id>
    <revision>
      <id>2685644</id>
      <parentid>2586443</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T07:13:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-30967-97</username>
        <id>183424</id>
      </contributor>
      <comment>/* तीन लिंगे */ Well done</comment>
      <origin>2685644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17467" sha1="0esq92djkfbwaots2fsw0mtjtobniou" xml:space="preserve">{{nobots}} 
{{हा लेख|मराठी व्याकरण|व्याकरण}}{{clear}}
{{भाषाशास्त्र}}

'''मराठी व्याकरण''' म्हणजे मराठी भाषेचे स्पष्टीकरण करणारे शास्त्र होय. वि + आ + (कृ(-&gt;करणे) = [[व्याकरण]]. व्याकरण भाषेचा मागोवा घेते. [[पतंजली|पतंजलीने]] व्याकरणास 'शब्दानुशासन' असेही नाव दिले आहे. परस्परांचे विचार विशिष्ट पद्धतीने व्यक्त केले तर ते सुसंबद्ध, समजण्याससुकर सुकर ठरतात. आपण जे बोलतो किंवा लिहितो &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;ते&lt;/span&gt; नीटनेटके, व्यवस्थित, आकर्षक, शुद्ध ठेवण्याच्या दृष्टीने व्याकरणाची मदत घेता येते.

[[वर्ण]], [[शब्द]], [[पद]], [[वाक्य]], [[भाषा]], व्यवहारातील सुयोग्य उपयोग, इत्यादींचा अभ्यास व्याकरण करते.

मराठी भाषा ही भारतीय आर्य भाषागटातील भाषा आहे. [[मराठी]] भाषकांचे राज्य म्हणून [[इ.स. १९६०|१९६०]] साली [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्र राज्याची]] स्थापना झाल्यानंतर, [[मराठी साहित्य महामंडळ|मराठी साहित्य महामंडळाने]] पुरस्कृत केलेल्या मराठी लेखनविषयक चौदा नियमांना [[महाराष्ट्र राज्य शासन|महाराष्ट्र शासनाने]] [[इ.स. १९६२|१९६२]] साली मान्यता दिली. पुढे [[इ.स. १९७२|१९७२]] मध्ये आणखी चार नियमांची भर पडली.

==इतिहास मराठीचा==
मराठी भाषेचे व्याकरण हे आधुनिक इंडो आर्यन भाषांशी साधर्म्य दाखवते. [[हिंदी भाषा|हिंदी]], गुजराती, पंजाबी या त्या भाषा आहेत. आधुनिक मराठी व्याकरणाचे पहिले पुस्तक विल्यम केरी यांनी इंग्रजी भाषिक गटासाठी इ.स. १८०५ मध्ये प्रकाशित केले.

मराठी वाक्य हे प्रामुख्याने कर्ता, [[कर्म]] व [[क्रियापद]] यांचे बनलेले असते. नाम हे पुल्लिंग, स्रीलिंग, नपुंसकलिंग या तीन प्रकारांमध्ये असते. संख्या या एकवचनात वा अनेकवचनांत दर्शविल्या जातात, तर विभक्ती या कर्ता, कर्म, करण, संप्रदान, अपादान, साधन, स्थान आणि संबोधन यांसाठी योजल्या जातात, (प्रथमा ते संबोधन).  मराठी भाषेने संस्कृत भाषेतील नपुंसकलिंगाचा वापर कायम ठेवला आहे, ज्यामुळे अन्य इंडो आर्यभाषांपासून मराठीचे वेगळेपण सिद्ध होते. मराठी क्रियापदे ही वर्तमान, भूत आणि भविष्यकाळ आदि काळ दर्शवितात. क्रियापदे त्यांच्या कर्त्याशी सुसंगत होऊन कर्तरी प्रयोग आणि कर्माशी सुसंगत होऊन कर्मणि प्रयोग यांची रचना होते.&lt;ref&gt;[http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/1539812.cms Maharashtra times article]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=93&amp;menu=004 UCLA Language Materials Project- Marathi]&lt;/ref&gt;

==संस्कृतचा प्रभाव==
मराठी भाषाशास्त्रावर संस्कृत भाषेतील तत्सम शब्दांचा प्रभाव दिसून येतो. संस्कृत भाषेत तत्सम शब्दाच्या वाप्रासाठी जे नियम लागू आहेत तेच नियम मराठी भाषेत हे शब्द वापरताना लागू होतात. संस्कृत भाषेतील समृद्ध शब्दसंपदा या शब्दांच्या माध्यमातून मराठी  भाषेत आलेली अहे. आधुनिक तांत्रिक परिभाषेसाठीसुद्धा हे शब्द लागू पडतात.

मराठी भाषेचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे अन्य इंडो-युरोपियन भाषांच्या तुलनेत मराठीमध्ये फारसी, द्राविडी, राजस्थानी आणि गुजराथी भाषांतील शब्दांचा अधिक समावेश होतो..

==प्रसिद्ध मराठी व्याकरणकार==
* मराठीचा पहिला व्याकरणग्रंथ '''पंडित भीष्माचार्यानी''' लिहिला.

== नाम == 
नाम – सृष्टीतील कोणत्याही घटकाला दिलेले नाव म्हणजे नाम. नामाचे मुख्य तीन प्रकार आहेत.

# सामान्य नाम
# विशेष नाम
# भाववाचक नाम

===सामान्य नाम===
ज्या नामाच्या योगाने जाती किंवा गटाचा बोध होत असेल त्यास सामान्य नाम म्हणतात. उदा: मुलगा, माणूस, ग्रह, तारे, शहर, गाव इत्यादी.

सामान्य नामाचे २ प्रकार :
# पदार्थ वाचक: जे घटक शक्यतो लिटरमध्ये, मीटरमध्ये किंवा ग्रॅममध्ये मोजले जातात, त्यांना पदार्थ वाचक नाव म्हणतात. उदा: दूध, तेल, पाणी, कापड, गहू, सोने, चांदी इत्यादी
# समूह वाचक: ज्या नामाच्या योगाने समूहाचा बोध होतो त्यास समूह वाचक नाम म्हणतात. उदा: मोळी, जुडी, ढिगार, कळप, टोळी इत्यादी.

===विशेष नाम===
ज्या नामाच्या योगाने विशिष्ट वस्तू, व्यक्ती किंवा प्राणी यांचा बोध होत असेल तर त्यास विशेष नाम म्हणतात. उदा: शिवाजी,  ताजमहाल, पृथ्वी, गोदावरी, इत्यादी. विशेष नाम हे व्यक्ती वाचक व एकवचनी असतात उदा. सागर.

===भाववाचक नाम/धर्म वाचक नाम===
ज्या नामाच्या योगाने गुण,धर्म किंवा भाव यांचा बोध होतो त्यास भाववाचक नाव म्हणतात, ज्याला स्पर्श करता येत नाही, चव घेता येत नाही, डोळ्यांनी पाहता येत नाही अशा नामाला भाववाचक नाम म्हणतात. उदा: गरिबी, सौंदर्य, शत्रुत्व, गर्व, थकवा, इत्यादी. भाववाचक नामाचे तीन प्रकार आहेत.

# गुणदर्शक – सौंदर्य, प्रामाणिकपणा, चतुराई/चातुर्य
# स्थितिदर्शक – गरिबी, श्रीमंती, स्वातंत्र्य
# कृतिदर्शक – चोरी, चळवळ, क्रांती

;प्रत्यय वापरून तयार झालेले भाव वाचक नामे
* '''य''': सुंदर – सौंदर्य,  गंभीर – गांभीर्य,  शूर – शौर्य,  नवीन – नावीन्य, चतुर – चातुर्य
* '''त्व''': शत्रू – शत्रुत्व,  मित्र – मित्रत्व,  प्रौढ – प्रौढत्व,  नेता – नेतृत्व
* '''पण / पणा''': देव – देवपण,  बाळ – बालपण,  शहाणा – शहाणपण
* '''ई''': श्रीमंत – श्रीमंती,  गरीब – गरिबी,  गोड – गोडी
* '''ता''': नम्र – नम्रता,  वीर – वीरता,  बंधू – बंधुता
* '''की''': पाटील – पाटीलकी,  माल – मालकी,  गाव – गावकी
* '''गिरी''':	गुलाम – गुलामगिरी,  दादा – दादागिरी, फसवा – फसवेगिरी
* '''वा''': गोड – गोडवा,  गार – गारवा,  ओला – ओलावा
* '''आई''': नवल – नवलाई,  चपळ – चपळाई,  चतुर – चतुराई
* '''वी''': थोर – थोरवी
 
A. सामान्यनामाचा विशेषनाम म्हणून उपयोग :

आमचा पोपट कालच गावाला गेला.&lt;br/&gt;
आत्ताच तो नगरहून आला.&lt;br/&gt;
आमची बेबी नववीत आहे.

B. विशेषनामाचा सामान्यनाम म्हणून उपयोग :

आमची बायको म्हणजे लक्ष्मी.&lt;br/&gt;
तुमची मुलगी त्राटिकाच दिसते.&lt;br/&gt;
आईचे सोळा गुरुवारचा व्रत आहे.
 
नाम म्हणजे- एखाद्या गोष्टीचे नाव :-

C. भाववाचक नामांचा विशेषनाम म्हणून उपयोग :

शांती माझ्या भावाची मुलगी आहे.&lt;br/&gt;
माधुरी सामना जिंकली.&lt;br/&gt;
विश्वास परीक्षेत पास झाला.

D. धातुसाधित नाम : धातूला प्रत्यय जोडून त्याचा नामाप्रमाणे वापर केल्यास त्यास धातुसाधित नाम म्हणतात

त्याचे '''वागणे''' चांगले नाही.&lt;br/&gt;
ते पाहून मला '''रडू''' आले.&lt;br/&gt;
'''देणाऱ्याने''' देत जावे, '''घेणाऱ्याने''' घेत जावे.

== तीन लिंगे==
* MALE{{ndash}} पुल्लिंग (''{{IAST|pulliṃga}}'')
*FEMALE{{ndash}} स्त्रीलिंग (''{{IAST|strīliṃga}}'')
* NEUTRAL {{ndash}} नपुंसकलिंग (''{{IAST|naṃpusakliṃga}}'')

== वाक्यांचे प्रकार ==
मराठी व्याकरणात वाक्याच्या प्रकारांची तीन प्रकारे विभागणी करता येते –

# अर्थावरून पडणारे प्रकार वाक्याचे प्रकार
# विधानाच्या संख्येवरून पडणारे वाक्याचे प्रकार
# क्रियापदाच्या रुपावरून पडणारे वाक्याचे प्रकार

==== अर्थावरून पडणारे प्रकार ====
वाक्य नेमके कोणता अर्थ व्यक्त करते यावरून वाक्याचे खालील प्रकार पडतात

# विधानार्थी वाक्य
# प्रश्नार्थक वाक्य
# उद्गारार्थी वाक्य
# होकारार्थी वाक्य
# नकारार्थी वाक्य

==== क्रियापदाच्या रुपावरून पडणारे वाक्याचे प्रकार ====
वाक्यात वापरलेले क्रियापद कसे आहे यावरून सुद्धा वाक्याचे प्रकार पडतात. ते पुढील प्रमाणे आहे.

# स्वार्थी वाक्य
# आज्ञार्थी वाक्य
# विध्यर्थी वाक्य
# संकेतार्थी वाक्य

==== विधानाच्या संख्येवरून पडणारे वाक्याचे प्रकार ====
वाक्यात असणारे विधाने किती आणि कोणत्या प्रकारचे आहे याचा विचार करून वाक्याचे खालील प्रकार सुद्धा पडतात

# केवल वाक्य
# संयुक्त वाक्य
# मिश्र वाक्य

==इंग्रजी मराठी संज्ञा==

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|-
| इंग्रजी  ||  मराठी  || 
|- 
| Computer || संगणक || Sanganaka
|- 
| Programming || आज्ञावली || ādnyāvalī
|- 
| My name is ... || माझे नाव ... आहे || Māzhe Nāva... Aahe
|- 
| What is the time?|| किती वाजले?  || kiti vajale
|- 
| I'm thirsty|| मला तहान लागली आहे. || mala tahāni lagali ahe
|- 
| Can you speak English?|| तुम्हाला इंग्रजी येते का?  || tumhala ingraji yete ka?
|}

==संदर्भ साहित्य ==
* सुगम मराठी व्याकरण व लेखन  - मो.रा. वाळंबे
* परिपूर्ण मराठी व्याकरण – बाळासाहेब शिंदे
* अत्यावश्यक व्याकरण - विजय ल. वर्धे
* मराठी शब्दसंग्रह-गणेश कऱ्हाडकर (यूनिक प्रकाशन)
* मराठी शब्दरत्न - गणेश कऱ्हाडकर (नितीन प्रकाशन)
* संपूर्ण मराठी व्याकरण – बालाजी जगताप
* मराठी लेखन-कोश - अरुण फडके 
* पर्याय शब्दकोश - वि . शं. ठकार
* मराठी शब्दलेखनकोश - प्रा. यास्मिन शेख

==हे सुद्धा पाहा==
* [[शुद्धलेखनाचे नियम]]
* [[विरामचिन्हे]]
* [[क्रियापद]]
* [[अव्यय]]
* [[युनिकोड]]
* [[मराठी व्याकरण विषयक लेख]]
* [[मराठी व्याकरण, शुद्धलेखन, शब्दकोश इत्यादी साहित्याची संदर्भ सूची]]

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}&lt;nowiki&gt;https://marathibhasha.maharashtra.gov.in/Site/FORM/dictionary.aspx&lt;/nowiki&gt;
[[वर्ग:शुद्धलेखन]]
[[वर्ग:मराठी व्याकरण| ]]</text>
      <sha1>0esq92djkfbwaots2fsw0mtjtobniou</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685645</id>
      <parentid>2685644</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T07:56:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-30967-97|~2026-30967-97]] ([[User talk:~2026-30967-97|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:2409:40C2:304C:B524:70AC:95FF:FEDA:6B1C|2409:40C2:304C:B524:70AC:95FF:FEDA:6B1C]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले.</comment>
      <origin>2586443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17473" sha1="hvvvm86u3an016kdhbje7cbkeocimri" xml:space="preserve">{{nobots}} 
{{हा लेख|मराठी व्याकरण|व्याकरण}}{{clear}}
{{भाषाशास्त्र}}

'''मराठी व्याकरण''' म्हणजे मराठी भाषेचे स्पष्टीकरण करणारे शास्त्र होय. वि + आ + (कृ(-&gt;करणे) = [[व्याकरण]]. व्याकरण भाषेचा मागोवा घेते. [[पतंजली|पतंजलीने]] व्याकरणास 'शब्दानुशासन' असेही नाव दिले आहे. परस्परांचे विचार विशिष्ट पद्धतीने व्यक्त केले तर ते सुसंबद्ध, समजण्याससुकर सुकर ठरतात. आपण जे बोलतो किंवा लिहितो &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;ते&lt;/span&gt; नीटनेटके, व्यवस्थित, आकर्षक, शुद्ध ठेवण्याच्या दृष्टीने व्याकरणाची मदत घेता येते.

[[वर्ण]], [[शब्द]], [[पद]], [[वाक्य]], [[भाषा]], व्यवहारातील सुयोग्य उपयोग, इत्यादींचा अभ्यास व्याकरण करते.

मराठी भाषा ही भारतीय आर्य भाषागटातील भाषा आहे. [[मराठी]] भाषकांचे राज्य म्हणून [[इ.स. १९६०|१९६०]] साली [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्र राज्याची]] स्थापना झाल्यानंतर, [[मराठी साहित्य महामंडळ|मराठी साहित्य महामंडळाने]] पुरस्कृत केलेल्या मराठी लेखनविषयक चौदा नियमांना [[महाराष्ट्र राज्य शासन|महाराष्ट्र शासनाने]] [[इ.स. १९६२|१९६२]] साली मान्यता दिली. पुढे [[इ.स. १९७२|१९७२]] मध्ये आणखी चार नियमांची भर पडली.

==इतिहास मराठीचा==
मराठी भाषेचे व्याकरण हे आधुनिक इंडो आर्यन भाषांशी साधर्म्य दाखवते. [[हिंदी भाषा|हिंदी]], गुजराती, पंजाबी या त्या भाषा आहेत. आधुनिक मराठी व्याकरणाचे पहिले पुस्तक विल्यम केरी यांनी इंग्रजी भाषिक गटासाठी इ.स. १८०५ मध्ये प्रकाशित केले.

मराठी वाक्य हे प्रामुख्याने कर्ता, [[कर्म]] व [[क्रियापद]] यांचे बनलेले असते. नाम हे पुल्लिंग, स्रीलिंग, नपुंसकलिंग या तीन प्रकारांमध्ये असते. संख्या या एकवचनात वा अनेकवचनांत दर्शविल्या जातात, तर विभक्ती या कर्ता, कर्म, करण, संप्रदान, अपादान, साधन, स्थान आणि संबोधन यांसाठी योजल्या जातात, (प्रथमा ते संबोधन).  मराठी भाषेने संस्कृत भाषेतील नपुंसकलिंगाचा वापर कायम ठेवला आहे, ज्यामुळे अन्य इंडो आर्यभाषांपासून मराठीचे वेगळेपण सिद्ध होते. मराठी क्रियापदे ही वर्तमान, भूत आणि भविष्यकाळ आदि काळ दर्शवितात. क्रियापदे त्यांच्या कर्त्याशी सुसंगत होऊन कर्तरी प्रयोग आणि कर्माशी सुसंगत होऊन कर्मणि प्रयोग यांची रचना होते.&lt;ref&gt;[http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/1539812.cms Maharashtra times article]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=93&amp;menu=004 UCLA Language Materials Project- Marathi]&lt;/ref&gt;

==संस्कृतचा प्रभाव==
मराठी भाषाशास्त्रावर संस्कृत भाषेतील तत्सम शब्दांचा प्रभाव दिसून येतो. संस्कृत भाषेत तत्सम शब्दाच्या वाप्रासाठी जे नियम लागू आहेत तेच नियम मराठी भाषेत हे शब्द वापरताना लागू होतात. संस्कृत भाषेतील समृद्ध शब्दसंपदा या शब्दांच्या माध्यमातून मराठी  भाषेत आलेली अहे. आधुनिक तांत्रिक परिभाषेसाठीसुद्धा हे शब्द लागू पडतात.

मराठी भाषेचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे अन्य इंडो-युरोपियन भाषांच्या तुलनेत मराठीमध्ये फारसी, द्राविडी, राजस्थानी आणि गुजराथी भाषांतील शब्दांचा अधिक समावेश होतो..

==प्रसिद्ध मराठी व्याकरणकार==
* मराठीचा पहिला व्याकरणग्रंथ '''पंडित भीष्माचार्यानी''' लिहिला.

== नाम == 
नाम – सृष्टीतील कोणत्याही घटकाला दिलेले नाव म्हणजे नाम. नामाचे मुख्य तीन प्रकार आहेत.

# सामान्य नाम
# विशेष नाम
# भाववाचक नाम

===सामान्य नाम===
ज्या नामाच्या योगाने जाती किंवा गटाचा बोध होत असेल त्यास सामान्य नाम म्हणतात. उदा: मुलगा, माणूस, ग्रह, तारे, शहर, गाव इत्यादी.

सामान्य नामाचे २ प्रकार :
# पदार्थ वाचक: जे घटक शक्यतो लिटरमध्ये, मीटरमध्ये किंवा ग्रॅममध्ये मोजले जातात, त्यांना पदार्थ वाचक नाव म्हणतात. उदा: दूध, तेल, पाणी, कापड, गहू, सोने, चांदी इत्यादी
# समूह वाचक: ज्या नामाच्या योगाने समूहाचा बोध होतो त्यास समूह वाचक नाम म्हणतात. उदा: मोळी, जुडी, ढिगार, कळप, टोळी इत्यादी.

===विशेष नाम===
ज्या नामाच्या योगाने विशिष्ट वस्तू, व्यक्ती किंवा प्राणी यांचा बोध होत असेल तर त्यास विशेष नाम म्हणतात. उदा: शिवाजी,  ताजमहाल, पृथ्वी, गोदावरी, इत्यादी. विशेष नाम हे व्यक्ती वाचक व एकवचनी असतात उदा. सागर.

===भाववाचक नाम/धर्म वाचक नाम===
ज्या नामाच्या योगाने गुण,धर्म किंवा भाव यांचा बोध होतो त्यास भाववाचक नाव म्हणतात, ज्याला स्पर्श करता येत नाही, चव घेता येत नाही, डोळ्यांनी पाहता येत नाही अशा नामाला भाववाचक नाम म्हणतात. उदा: गरिबी, सौंदर्य, शत्रुत्व, गर्व, थकवा, इत्यादी. भाववाचक नामाचे तीन प्रकार आहेत.

# गुणदर्शक – सौंदर्य, प्रामाणिकपणा, चतुराई/चातुर्य
# स्थितिदर्शक – गरिबी, श्रीमंती, स्वातंत्र्य
# कृतिदर्शक – चोरी, चळवळ, क्रांती

;प्रत्यय वापरून तयार झालेले भाव वाचक नामे
* '''य''': सुंदर – सौंदर्य,  गंभीर – गांभीर्य,  शूर – शौर्य,  नवीन – नावीन्य, चतुर – चातुर्य
* '''त्व''': शत्रू – शत्रुत्व,  मित्र – मित्रत्व,  प्रौढ – प्रौढत्व,  नेता – नेतृत्व
* '''पण / पणा''': देव – देवपण,  बाळ – बालपण,  शहाणा – शहाणपण
* '''ई''': श्रीमंत – श्रीमंती,  गरीब – गरिबी,  गोड – गोडी
* '''ता''': नम्र – नम्रता,  वीर – वीरता,  बंधू – बंधुता
* '''की''': पाटील – पाटीलकी,  माल – मालकी,  गाव – गावकी
* '''गिरी''':	गुलाम – गुलामगिरी,  दादा – दादागिरी, फसवा – फसवेगिरी
* '''वा''': गोड – गोडवा,  गार – गारवा,  ओला – ओलावा
* '''आई''': नवल – नवलाई,  चपळ – चपळाई,  चतुर – चतुराई
* '''वी''': थोर – थोरवी
 
A. सामान्यनामाचा विशेषनाम म्हणून उपयोग :

आमचा पोपट कालच गावाला गेला.&lt;br/&gt;
आत्ताच तो नगरहून आला.&lt;br/&gt;
आमची बेबी नववीत आहे.

B. विशेषनामाचा सामान्यनाम म्हणून उपयोग :

आमची बायको म्हणजे लक्ष्मी.&lt;br/&gt;
तुमची मुलगी त्राटिकाच दिसते.&lt;br/&gt;
आईचे सोळा गुरुवारचा व्रत आहे.
 
नाम म्हणजे- एखाद्या गोष्टीचे नाव :-

C. भाववाचक नामांचा विशेषनाम म्हणून उपयोग :

शांती माझ्या भावाची मुलगी आहे.&lt;br/&gt;
माधुरी सामना जिंकली.&lt;br/&gt;
विश्वास परीक्षेत पास झाला.

D. धातुसाधित नाम : धातूला प्रत्यय जोडून त्याचा नामाप्रमाणे वापर केल्यास त्यास धातुसाधित नाम म्हणतात

त्याचे '''वागणे''' चांगले नाही.&lt;br/&gt;
ते पाहून मला '''रडू''' आले.&lt;br/&gt;
'''देणाऱ्याने''' देत जावे, '''घेणाऱ्याने''' घेत जावे.

== तीन लिंगे==
* masculine{{ndash}} पुल्लिंग (''{{IAST|pulliṃga}}'')
* feminine{{ndash}} स्त्रीलिंग (''{{IAST|strīliṃga}}'')
* neuter{{ndash}} नपुंसकलिंग (''{{IAST|naṃpusakliṃga}}'')

== वाक्यांचे प्रकार ==
मराठी व्याकरणात वाक्याच्या प्रकारांची तीन प्रकारे विभागणी करता येते –

# अर्थावरून पडणारे प्रकार वाक्याचे प्रकार
# विधानाच्या संख्येवरून पडणारे वाक्याचे प्रकार
# क्रियापदाच्या रुपावरून पडणारे वाक्याचे प्रकार

==== अर्थावरून पडणारे प्रकार ====
वाक्य नेमके कोणता अर्थ व्यक्त करते यावरून वाक्याचे खालील प्रकार पडतात

# विधानार्थी वाक्य
# प्रश्नार्थक वाक्य
# उद्गारार्थी वाक्य
# होकारार्थी वाक्य
# नकारार्थी वाक्य

==== क्रियापदाच्या रुपावरून पडणारे वाक्याचे प्रकार ====
वाक्यात वापरलेले क्रियापद कसे आहे यावरून सुद्धा वाक्याचे प्रकार पडतात. ते पुढील प्रमाणे आहे.

# स्वार्थी वाक्य
# आज्ञार्थी वाक्य
# विध्यर्थी वाक्य
# संकेतार्थी वाक्य

==== विधानाच्या संख्येवरून पडणारे वाक्याचे प्रकार ====
वाक्यात असणारे विधाने किती आणि कोणत्या प्रकारचे आहे याचा विचार करून वाक्याचे खालील प्रकार सुद्धा पडतात

# केवल वाक्य
# संयुक्त वाक्य
# मिश्र वाक्य

==इंग्रजी मराठी संज्ञा==

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|-
| इंग्रजी  ||  मराठी  || 
|- 
| Computer || संगणक || Sanganaka
|- 
| Programming || आज्ञावली || ādnyāvalī
|- 
| My name is ... || माझे नाव ... आहे || Māzhe Nāva... Aahe
|- 
| What is the time?|| किती वाजले?  || kiti vajale
|- 
| I'm thirsty|| मला तहान लागली आहे. || mala tahāni lagali ahe
|- 
| Can you speak English?|| तुम्हाला इंग्रजी येते का?  || tumhala ingraji yete ka?
|}

==संदर्भ साहित्य ==
* सुगम मराठी व्याकरण व लेखन  - मो.रा. वाळंबे
* परिपूर्ण मराठी व्याकरण – बाळासाहेब शिंदे
* अत्यावश्यक व्याकरण - विजय ल. वर्धे
* मराठी शब्दसंग्रह-गणेश कऱ्हाडकर (यूनिक प्रकाशन)
* मराठी शब्दरत्न - गणेश कऱ्हाडकर (नितीन प्रकाशन)
* संपूर्ण मराठी व्याकरण – बालाजी जगताप
* मराठी लेखन-कोश - अरुण फडके 
* पर्याय शब्दकोश - वि . शं. ठकार
* मराठी शब्दलेखनकोश - प्रा. यास्मिन शेख

==हे सुद्धा पाहा==
* [[शुद्धलेखनाचे नियम]]
* [[विरामचिन्हे]]
* [[क्रियापद]]
* [[अव्यय]]
* [[युनिकोड]]
* [[मराठी व्याकरण विषयक लेख]]
* [[मराठी व्याकरण, शुद्धलेखन, शब्दकोश इत्यादी साहित्याची संदर्भ सूची]]

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}&lt;nowiki&gt;https://marathibhasha.maharashtra.gov.in/Site/FORM/dictionary.aspx&lt;/nowiki&gt;
[[वर्ग:शुद्धलेखन]]
[[वर्ग:मराठी व्याकरण| ]]</text>
      <sha1>hvvvm86u3an016kdhbje7cbkeocimri</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कॉलोराडो क्रिकेट लीग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18310</id>
    <revision>
      <id>2685640</id>
      <parentid>1152542</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2685640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2482" sha1="mg8w3zj4gm7dtf6r81olm308k8xikip" xml:space="preserve">'''कॉलोराडो क्रिकेट लीग''' ही [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[कॉलोराडो]] राज्यातील [[क्रिकेट]]चे नियमन व आयोजन करणारी संघटना आहे.

{{माहितीचौकट लीग
| शीर्षक = कॉलोराडो क्रिकेट लीग
| चालू_हंगाम = 
| चित्र = सीसीएल मानचिह्न.jpg
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_शीर्षक = सीसीएल मानचिह्न
| खेळ = [[क्रिकेट]] 
| आरंभ_वर्ष = [[इ.स. १९९७|१९९७]]
| लोकप्रियता = जगातील सगळ्यात उंचावर (६,५२० फूट, १,९८८ मीटर) क्रिकेटचे आयोजन करणारी संघटना
| ब्रीदवाक्य = 
| आरंभिक_हंगाम_वर्ष =
| वर्षे = १०
| संघ_संख्या = ९
| देश = [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] [[चित्र:Flag of the United States.svg|18px]]
| विजेता = [[कॉलोराडो स्प्रिंग्स क्रिकेट क्लब]]
| समाप्ती_वर्ष = 
| संकेतस्थळ = [http://www.coloradocricket.org कॉलोराडोक्रिकेट.ऑर्ग]
}}

सहभागी संघ:
* [[कॉलोराडो स्प्रिंग्स क्रिकेट क्लब]]
* [[फोर्ट कॉलिन्स क्रिकेट क्लब]]
* [[लिटलटन क्रिकेट क्लब]]
* [[कोल क्रीक क्रिकेट क्लब (गोल्ड)]]
* [[कोल क्रीक क्रिकेट क्लब (ग्रीन)]]
* [[सी.एस.यू. क्रिकेट क्लब]]
* [[यू.एन.एम. क्रिकेट क्लब]]
* [[रॉयल बेंगाल क्रिकेट क्लब]]
&lt;!--* [[डेन्व्हर स्लगर्स क्रिकेट क्लब]]--&gt;

[[वर्ग:क्रिकेट संघटना]]
[[वर्ग:कॉलोराडोमधील खेळ]]</text>
      <sha1>mg8w3zj4gm7dtf6r81olm308k8xikip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ईगन (मिनेसोटा)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60893</id>
    <revision>
      <id>2685604</id>
      <parentid>2501475</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T14:25:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IShowSammy</username>
        <id>183406</id>
      </contributor>
      <origin>2685604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3201" sha1="nb4t0lrcthou5u9tr9snbk4o9a23fat" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट शहर
| नाव =ईगन
| स्थानिक = Eagan
| चित्र = 
| चित्र_वर्णन = 
| ध्वज = City of Eagan flag.svg
| चिन्ह = 
| नकाशा१ = मिनेसोटा
| नकाशा२ = अमेरिका
| देश = अमेरिका
| राज्य = [[मिनेसोटा]]
| स्थापना = [[इ.स. १८६०]]
| महापौर = माइक मॅग्वायर
| क्षेत्रफळ = ८६.५८
| उंची = ९५८
| लोकसंख्या_वर्ष = २०१३ (अंदाज)
| लोकसंख्या = ६५,४५३
| महानगर_लोकसंख्या = 
| घनता =७९६.६
| वेळ = [[यूटीसी]] - ६:००
| वेब = [http://www.ci.eagan.mn.us/ ईगनचे अधिकृत संकेतस्थळ]
|latd = 44 |latm = 49 |lats = 04 |latNS = N
|longd = 93 |longm = 10 |longs = 01 |longEW = W
}}
'''ईगन''' हे अमेरिकेच्या [[मिनेसोटा]] राज्यातील [[मिनियापोलिस]]-[[सेंट पॉल, मिनेसोटा|सेंट पॉल]] शहरांचे उपनगर आहे. हे शहर [[मिनेसोटा नदी]]च्या दक्षिण तीरावर [[डकोटा काउंटी, मिनेसोटा|डकोटा काउंटीमध्ये]] वसलेले आहे. २०१० च्या जनगणनेनुसार या उपनगराची लोकसंख्या ६४,२०६ होती.&lt;ref name=&quot;2010 Census (City)&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=2010 Census Redistricting Data (Public Law 94-171) Summary File|दुवा=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_PL_GCTPL2.ST13&amp;prodType=table|work=American FactFinder|publisher=[[युनायटेड स्टेट्स सेन्सस ब्युरो]]|accessdate=27 April 2011}}&lt;/ref&gt;

पूर्वी ''जगाची कांदेराजधानी'' म्हणून ओळखले जाणारे हे शहर&lt;ref name=&quot;History&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.ci.eagan.mn.us/live/page.asp?menu=1986|title=ईगन शहराचा इतिहास|प्रकाशक=City of Eagan|भाषा=इंग्लिश|year=2004|accessdate=2008-10-31|archive-date=2008-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20081009080618/http://www.ci.eagan.mn.us/live/page.asp?menu=1986|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; २०००मध्ये मिनेसोटाचे आठव्या क्रमांकाचे मोठे शहर झाले.

{{विस्तार}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:मिनेसोटामधील शहरे]]
[[वर्ग:डकोटा काउंटी (मिनेसोटा)]]
[[वर्ग:ईगन (मिनेसोटा)|*]]</text>
      <sha1>nb4t0lrcthou5u9tr9snbk4o9a23fat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विजय (अभिनेता)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67997</id>
    <revision>
      <id>2685592</id>
      <parentid>2685561</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:19:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2685592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15689" sha1="n4slflmaot8ffo9pctuirj12mnlpbly" xml:space="preserve">{{विकिकरण}}
{{Infobox officeholder
| name = जोसेफ विजय
| office = तमिळनाडूचे मुख्यमंत्री 
| order = ९वे 
| term_start = १० मे २०२६
| governor = [[राजेंद्र आर्लेकर]]
| predecessor = [[एम.के. स्टॅलिन]]
| 1blankname1 = मंत्रालय आणि विभाग
| 1namedata1 = * सार्वजनिक विभाग 
* नगरपालिका प्रशासन आणि पाणीपुरवठा विभाग
* महसूल विभाग
* तमिळनाडू पोलीस 
* गृह, मद्यनिषेध आणि उत्पादन शुल्क विभाग
* नियोजन, विकास आणि विशेष उपक्रम विभाग
* विशेष कार्यक्रम अंमलबजावणी विभाग
* दिव्यांग कल्याण विभाग
| term_start1 = १० मे २०२६
| predecessor1 = [[एम.के. स्टॅलिन]]
| office2 = [[आमदार]] [[तमिळनाडू विधानसभा]]
| constituency2 = पेरंबूर विधानसभा 
| term_start2 = ४ मे २०२६
| predecessor2 = आर डी शेखर
| term_start3 = 
| term_end3 = 
| constituency3 = 
| predecessor3 = 
| office4 = अध्यक्ष [[तमिळगा वेट्री कळघम]]
| term_start4 = २ फेब्रुवारी २०२४
| 1blankname4 = सचिव
| 1namedata4 = [[एन. आनंद]]
| predecessor4 = पदस्थ 
| image =Vijay at Jana Nayagan's pooja ceremony.jpg
| caption = विजय (२०२४ मधे)
| birth_name = जोसेफ विजय चंद्रशेखर
| birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1974|6|22}}
| birth_place = [[मद्रास]], तमिळनाडू 
| other_name = इळैयतळपती विजय, तळपती, मास हिरो, साऊथ मेगास्टार 
| party = [[तमिळगा वेट्री कळघम]] 
| spouse = {{लग्न|संकगीता|25 August 1999|2025|end=घटस्फोट}}
| children = संजय, दिव्या
| father = [[एस.ए. चंद्रशेखर]]
| mother = [[शोभा चंद्रशेखर]]
| occupation = {{hlist|राजकारणी|अभिनेता}}
| relatives = 
| awards = 
| signature = Vijay-transparent-signature.png
| education = लोयोला कॉलेज, मद्रास (अपूर्ण)
}}
'''जोसेफ विजय चंद्रशेखर'''  ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: விஜய்) ([[जून २२]], [[इ.स. १९७४|१९७४]] - हयात) हे तमिळ चित्रपट अभिनेते (तसेच त्यांनी पार्श्वगायन देखील केले आहे.) आहेत. १९९२ सालापासून ते अभिनय क्षेत्रात काम करीत आहेत. ते तमिळ चित्रपट सृष्टीत आघाडीचे यशस्वी नायक असून, २०२६ पासून तामिळनाडूचे ९ मुख्यमंत्री आहेत. त्यांना लोक '''इळैयतळपती विजय''' या नावाने ओळखतात. ते साहसी  दृश्यांसाठी प्रसिद्ध आहेत. &quot;पूवे उनकाह (१९९६)&quot;, &quot;कादलक्कु मरियादै (१९९७)&quot;, &quot;कुशी (२०००)&quot;, &quot;गिल्ली (२००४)&quot;, &quot;पोक्किरी(२००७)&quot; हे त्यांचे काही व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी चित्रपट. त्यांचे भरपूर चित्रपटांचे दुसऱ्या भाषांमध्ये रिमेक झाले आहेत, त्यामध्ये हिंदीत सलमान खानचा “वॉन्टेड” त्यांचा चित्रपट “पोक्किरी” तमिळचा आणि अक्षय कुमार “हॉलिडे” हा “थुप्पाकी”चा रिमेक होता. सध्या ते आयपीएल मधील &quot;[[चेन्नई सुपर किंग्स]]&quot; ह्या संघाचे &quot;ब्रँड ॲंबसेडर&quot; आहेत. ते चित्रपट निर्माते आणि दिग्दर्शक [[एस.ए. चंद्रशेखर]] यांचे चिरंजीव आहेत.

== चित्रपटाची कारकिर्द ==
{{बदल}}
=== अभिनय ===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin:1em 1em 1em 0;background:#f9f9f9;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:95%&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! वर्ष 
! चित्रपट 
! भूमिका 
! नोंद
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | १९८४
| वेट्री
| विजय
|
|-
| कुुुदुंबम
| नारदा
|
|-
| १९८६
| वसंत रागम
| विजय
|
|-
| १९८७
| सट्टम ओरु विलैयाट्टु
| राजा
|
|-
| १९८८
| इतु एंंगल नीती
|
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | १९९२ 
| नालय थीर्पू 
| विजय
|
|-
| सेंथूरापंडी
| विजय
|
|-
| रसिगन 
| विजय 
| 
|-
| देवा
| देवा 
| 
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| १९९५ 
| राजावीन पार्वैयिले
| राजा
|
|-
| विष्णु
| विष्णू 
| 
|-
| चंद्रलेखा 
| रहीम 
| 
|-
| rowspan=&quot;5&quot;| १९९६
| कोयम्बटूर माप्ले 
| बालू 
|
|-
| [[पूवे उनक्काग]] 
| राजा 
| 
|-
| [[वसंत वासल]] 
| विजय
| 
|-
| मान्बुमिगु मानवन
| शिवा 
| 
|-
| [[सेल्वा]]
| सेल्वा 
| 
|-
| rowspan=&quot;5&quot;| १९९७ 
| [[कालामेल्लम काथिरुप्पें]] 
| कन्नन 
| 
|-
| [[लव टुडे]]
| गणेश 
| 
|-
| [[वन्स मोर]]
| विजय 
| 
|-
| [[नेर्रुक्कू नेर]]
| विजय 
| 
|-
| [[काधालुक्कु मरियाधई]]
| जीवानन्दम 
| '''विजेता,''' सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार (तमिळनाडू राज्य)
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| १९९८ 
| [[निनैत्तेन बंधाई]]
| गोकुलकृष्णन 
| 
|-
| [[प्रियमुदन]] 
| वसंत 
| 
|-
| [[निलावे वा]]
| सेलुवाई 
| 
|-
| rowspan=&quot;4&quot;| १९९९
| [[थुल्लाध मनमुम थुल्लुम]] 
| कुट्टी 
| 
|-
| [[एन्द्रेंदृम काधल]]
| विजय
| 
|-
| [[नेंजिनिले]]
| करुणाकरन
| 
|-
| [[मिन्सारा कन्ना]]
| कन्नन 
| 
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| २००० 
| [[कन्नुक्कुल निलवु]]
| गौथम 
| 
|-
| [[कुशी]]
| शिवा 
| 
|-
| [[प्रियमानवले]] 
| विजय 
| 
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| २००१
| फ्रेंड्स
| अरविन्थ 
| 
|-
| [[बद्री]]
| बद्री 
| 
|-
| शाहजहां
| अशोक 
| 
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| २००२
| तमिलन 
| सूर्या 
| 
|-
| [[यूथ]]
| शिवा
|
|-
| भगवती
| भगवती 
| 
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| २००३ 
| [[वसीगारा]] 
| भूपथी 
| 
|-
| [[पुतिय गीतै]]
| सारथी 
| 
|-
| [[थिरुमलै]] 
| थिरुमलै 
| 
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| २००४ 
| [[उदया]] 
| उदयकुमरन  
| 
|-
| [[घिल्ली]] 
| सरवनवेलु 
| 
|-
| मधुर
| मधुरवेल 
| 
|-
| rowspan=&quot;4&quot;| २००५ 
| [[थिरुपाची]] 
| सिवगिरी 
| '''विजेता,''' सर्वश्रेष्ठ अभिनेता (तमिलनाडु राज्य फ़िल्म)
|-
| सचीन
| सचीन 
| 
|-
| सुकरन
| सुकरन 
| एक्सटेनटेड केमेओ 
|-
| सिवकासी
| सिवकासी (मुत्तप्पा) 
| 
|-
| २००६ 
| आधी 
| आधी 
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २००७
| [[पोक्किरी]]
| सत्यमूर्ति (तमिल) 
| '''विजेता,''' विजय पुरस्कार (चित्रपट:एंटरटेइनर ऑफ़ द इयर)
|-
| [[अलगिय तमिल मगन]]
| गुरू ,&lt;br /&gt; प्रसाद 
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २००८ 
| कुरुवी 
| वेट्रिवेल 
|
|-
| पन्धयम 
| खुद 
| छोटा किरदार
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २००९ 
| [[विल्लू]] 
| पुगल,&lt;br /&gt;मेजर सरवनन 
| 
|-
| [[वेट्टैक्कारन]] 
| ऑटो रवि (पुलिस रवि) 
|
|-
| २०१० 
| सुरा
| सुरा
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२०११
| कावलन
| भूमिनातन
|
|-
|वेलायुतम
|वेलायुतम
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |२०१२
|नन्बन
|कोसक्सि पसपुगल  (पन्चवन पारिवेन्दन)
|
|-
|[[राउडी राठौर]]
|
|हिंदी चित्रपट; &quot;चिंता ता&quot; गाण्यात पाहुणा कलाकार
|-
|[[तुप्पाक्की]]
|जगदीश दनपाल
|
|-
|२०१३
|तलैवा
|विश्वा रामदुुुरैै
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२०१४
|जिल्ला
|शक्ती
|
|-
|कत्ति
|कतिरेसन, जीवानंंदम
|
|-
|२०१५
|पुलि
|मरुदीरन, पुलिवेंदन
|
|-
|२०१६
| थेरी 
|विजय कुमार (जोसफ कुरुविल्ला, धर्मेश्वर)
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२०१७
|बैरवा
|बैरवा
|
|-
|[[मेर्सल]]
|वेट्री, मारन, वेट्रीमारन 
|
|-
|२०१८
|सरकार
|सुन्दर रामस्वामी
|
|-
|२०१९
|बिगिल
|मैखेल, रायप्पन 
|
|-
|२०२१
|मास्टर
|जान दुरैराज (जे.डी)
|
|-
|२०२२
|रॉ (बीस्ट)''
|वीरा राघवन
|फिल्माने
|-
|२०२३
|वारिस (बारिसू) 
|विजय राजेंद्र
|
|-
|२०२३
|लियो
|लियो दास / पार्थिपन
|
|-
|२०२४
|(द ग्रेटेस्ट ऑफ ऑल टाईम) G.O.A.T
|
|५ सप्टेंबर २०२४ मध्ये प्रदर्शित
|}

=== पार्श्व गायक ===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin:1em 1em 1em 0;background:#f9f9f9;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:95%&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! वर्ष 
! गीत 
! फ़िल्म 
! अन्य नोट
|-
| [[२००५|2005]] 
| वादी वादी 
| ''[[साचें]] '' 
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|[[२००२|2002]] 
| कोका-कोला 
| ''[[बगावाथी]]'' 
| 
|-
| उल्लाथई किल्लाधाए 
| ''[[तमिलन]]'' 
| सह अभिनेत्री [[प्रियंका चोपड़ा]], के साथ गाया
|-
| [[२००१|2001]] 
| एन्नोदा लैला 
| ''[[बद्री]]'' 
| 
|-
| rowspan=&quot;3&quot;|[[२०००|2000]] 
| मिसिसिपी नधी कुलुंगा 
| ''[[प्रियामानावाले]] '' 
| 
|-
| सिंनन चिरु 
| ''[[कन्नुक्कुल निलवु]]'' 
| फ़िल्म संस्करण में
|-
| इरवु पगली 
| ''[[कन्नुक्कुल निलवु]] '' 
| फ़िल्म संस्करण में
|-
| [[१९९९|1999]] 
| थान्गानिराठुकू 
| ''[[नेंजिनिले]] '' 
| 
|-
| rowspan=&quot;7&quot;|[[१९९८|1998]] 
| टिक टिक टिक 
| ''थुल्ली थिरिन्था कलाम'' 
| गायक[[पी. उन्नी कृष्णन]] के साथ गाया 
|-
| रोद्दुला ओरु 
| ''[[पेरियान्ना]] '' 
| [[सूर्य शिवकुमार]] के लिए आवाज़ प्रदान की 
|-
| थम्मादिक्किरा स्त्यला पथु  
| ''[[पेरियान्ना]] '' 
| [[सूर्य शिवकुमार]] के लिए आवाज़ प्रदान की
|-
| कलाठुक्कू ओरु गण 
| ''[[वेली]]'' 
| अभिनेता [[विग्नेश]] के लिए आवाज़ प्रदान की 
|-
| चंदिरा मंदालाथई 
| ''[[निलावे वा]] '' 
| 
|-
| निलावे ... निलावे 
| ''[[निलावे वा]]'' 
| 
|-
| मोव्रिया मोव्रिया 
| ''[[प्रियामुदन]] '' 
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|[[१९९७|1997]] 
| ओह बेबी बेबी 
| ''[[कधालुक्कू मरियाधई]]'' 
| 
|-
| उर्मिला उर्मिला 
| ''[[वन्स मोर]]'' 
| 
|-
| rowspan=&quot;3&quot;|[[१९९६|1996]] 
| चिकन करे 
| ''[[सेल्वा]]'' 
| 
|-
| अंजाम नंबर बुस्सिल एरी 
| ''[[कालामेल्लम काथिरुप्पें]] '' 
| 
|-
| थिरुप्प्ति पाना मोट्टा 
| ''[[मान्बुमिगु मानवान]] '' 
| 
|-
| [[१९९५|1995]] 
| बोम्बोई पार्टी शिल्पा शेट्टी 
| ''[[कोयम्बटूर माप्ले]]'' 
| 
|-
| [[१९९४|1994]] 
| थोत्ताबेत्लाए 
| ''[[विष्णु]]'' 
| 
|-
| [[१९९४|1994]] 
| अददा अलमेलु आवीं पसुम्पालू 
| ''[[देवा]]'' 
| 
|-
| [[१९९४|1994]] 
| कोथ्थागिरी कुप्पम्मा 
| ''[[देवा]]'' 
| 
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:विजय, जोसेफ}}
[[वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेते]]
[[वर्ग:तमिळनाडूचे आमदार]]
[[वर्ग:तमिळनाडूचे मुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:भारतीय पुरुष गायक]]
[[वर्ग:तमिळगा वेट्री कळघम पक्षातील राजकारणी]]</text>
      <sha1>n4slflmaot8ffo9pctuirj12mnlpbly</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कॉर्क</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74454</id>
    <revision>
      <id>2685641</id>
      <parentid>1152511</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:01:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2685641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="935" sha1="gym42t7dg8nj68s014ss7i69zqglmds" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट शहर
| नाव = कॉर्क 
| स्थानिक = Cork
| चित्र =
| ध्वज = 
| चिन्ह = Corkcitycouncil.png
| नकाशा१ = आयर्लंड
| देश = आयर्लंड
| प्रांत = [[मन्स्टर]]
| स्थापना = सहावे शतक
| महापौर = 
| क्षेत्रफळ = ३७.३
| उंची = 
| लोकसंख्या = १,१९,१४३
| घनता = ३,१९४
| वेळ = 
| वेब = http://www.corkcity.ie/
|latd = 51|latm= 53|lats =50|latNS = N
|longd = 8|longm = 28|longs =12|longEW = W
}}
'''कॉर्क''' हे [[आयर्लंड]] देशातील दुसऱ्या क्रमांकाचे मोठे शहर आहे.

[[वर्ग:आयर्लंडमधील शहरे]]
[[वर्ग:कॉर्क|*]]</text>
      <sha1>gym42t7dg8nj68s014ss7i69zqglmds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कॉरल समुद्र</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87899</id>
    <revision>
      <id>2685642</id>
      <parentid>1152509</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:03:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>साचा</comment>
      <origin>2685642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1235" sha1="9zqa3wk2v4cyno11678d4k40jeu2lta" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''कॉरल समुद्र''' ([[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]: ''Coral Sea'' ;), अर्थात '''प्रवाळ समुद्र''', हा [[प्रशांत महासागर|प्रशांत महासागराच्या]] दक्षिण भागातील समुद्र आहे. याच्या ईशान्येस [[ऑस्ट्रेलिया]], पूर्वेस [[व्हानुआतु]] व [[न्यू कॅलिडोनिया]] व उत्तरेस [[सॉलोमन द्वीपसमूह]] हे भूभाग आहेत. या समुद्राच्या दक्षिणेस [[तास्मान समुद्र]], उत्तरेस [[सॉलोमन समुद्र]], पश्चिमेस [[तोरेसची खाडी]] व [[अराफुरा समुद्र]] आणि पूर्वेस प्रशांत महासागर आहेत.

{{विस्तार}}

[[वर्ग:प्रशांत महासागर]]
[[वर्ग:समुद्र]]</text>
      <sha1>9zqa3wk2v4cyno11678d4k40jeu2lta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बाल साहित्य</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126548</id>
    <revision>
      <id>2685647</id>
      <parentid>2646006</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:17:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-30971-44</username>
        <id>183427</id>
      </contributor>
      <comment>/* काही उल्लेखनीय बालसाहित्यकार आणि त्यांची पुस्तके */</comment>
      <origin>2685647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8984" sha1="4s2h3n0s8568afo8xdyn5qa7fh85zhn" xml:space="preserve">[[चित्र:Huck-and-jim-on-raft.jpg|उजवे|इवलेसे|[[ॲडव्हेन्चर्स ऑफ हकलबेरी फिन]]]]
बालसाहित्य म्हणजे मोठ्या माणसांनी लहान मुलांसाठी लिहिलेले वाङ्मय. या वाङ्मयात, राजा-राणी, राजकन्या, पऱ्या, देवदूत, बोलणारे प्राणी, जादुगार, राक्षस आणि सद्गुणी- दुर्गुणी माणसे असतात. असे वाङ्मय लिहिणारे जगात अनेक लेखक होऊन गेले. [[हॅन्स ख्रिश्चन ॲन्डरसन]] हा त्या लेखकांतला एक प्रख्यात लेखक. त्याने लिहिलेल्या परीकथांची जगातल्या सर्व भाषांत भाषांतरे झाली आहेत. लेविस कॅरोलचे ’ॲलिस इन्‌ वंडरलॅन्ड, मार्क ट्वेनचे ’टॉम सॉयर’ आणि ’ॲडव्हेन्चर्स ऑफ हकरबरी फिन’, फिलिपा पिअर्सचे ’मिडनाईट गार्डन’, इ. यांशिवाय थोड्या मोठ्या मुलांसाठी हार्डी बॉइज, नॅन्सी ड्‌ऱ्यू, हॅरी पॉटर वगैरे पुस्तके जगप्रसिद्ध आहेत.

मराठीतही बालसाहित्य लिहिणारे अनेक लेखक आहेत. बालसाहित्यात अगदी छोट्या बाळांसाठी बडबडगीते, वाचता येणाऱ्या लहान मुलांसाठी कविता, नीतिकथा, साहसकथा, अन्य गमतीदार कथा, प्रवासवर्णने, आणि कधीकधी छोट्या कादंबऱ्या असतात.

बालसाहित्याला पहिले मुद्रित स्वरूप १८०६ साली मिळाले ते ‘बाळबोध मुक्तावली’च्या रूपाने. [[इसापनीती]], [[पंचतंत्र]], [[हितोपदेश]] अशी पुस्तके म्हणजे थेट उपदेश करणाऱ्या बोधकथा होत्या. बालसाहित्याची संकल्पना ही जागतिक स्तरावरची असली तरी भारतामध्ये आणि महाराष्ट्रात बालमानसशास्त्र आणि बालसाहित्य यांचा गांभीर्याने विचार सुरू होण्यास [[मादाम मॉन्टेसरी]] यांची १९४४ची पुणे भेट कारणीभूत आहे, असे म्हणतात.

बालसाहित्याचा प्रथम कालखंड हा छत्रे, दामले, ओक, आपटे यांचा मानला जातो. त्यानंतर [[साने गुरुजी]], [[महादेवशास्त्री जोशी]], [[ना. ह. आपटे]], [[भा. रा भागवत]], [[गंगाधर गाडगीळ]], [[दत्ता टोळ]], [[अमरेंद्र गाडगीळ]], [[राजीव तांबे]], [[शंकर सारडा]] यांचे योगदान महत्त्वाचे ठरले. सत्तरच्या दशकामध्ये एकत्र कुटुंब पद्धती हळूहळू संपुष्टात येऊ लागल्याने नव्या पिढीला आजी-आजोबांच्या गोष्टी दुष्प्राप्य होऊ लागल्या. काळाची नेमकी गरज म्हणून संस्कारक्षम बालसाहित्याला याच काळात सुगीचे दिवस आले. सत्तरच्या दशकानंतर बालसाहित्याची मागणी वाढून दुर्गा भागवत, पिरोज आनंदकर, सुधा करमरकर, शांता शेळके, लीला भागवत, सरिता पदकी यांची अनेक पुस्तके याच काळात पुढे आली. ऐंशीच्या दशकामध्ये शैलजा काळे या एकट्या लेखिकेची बालसाहित्याची शंभर पुस्तके प्रकाशित झाली होती. भा.रा.भागवतांचीही एकूण पुस्तके साधारणपणे तितकीच असावीत.

== काही उल्लेखनीय बालसाहित्यकार आणि त्यांची पुस्तके ==
{{बदल}}
* [[प्र.के.अत्रे]] : कावळ्यांची शाळा
* [[अनिल अवचट]] : ओरिगामीची गंमत, सरल तरल
* [[वासुदेव गोविंद आपटे]] : बाल(महा)भारत, बाल विनोदमाला, मनी आणि मोत्या, मुलांचा विविध ज्ञानसंग्रह
* [[विंदा करंदीकर]] : अडमतडम, परी गं परी, राणीची बाग
* [[शैलजा काळे]] : आजीच्या गोष्टी, आजीची पत्रं, आनदी आनंद गडे
* [[गिरिजा कीर]] : इटुकल्या पिटुकल्या गोष्टी, कुमारांच्या साहसकथा, छान छान गोष्टी
* [[भा.द.खेर]] : आणखी संस्कार-कथा, श्रमाचे मोल आणि इतर संस्कार कथा
* [[साने गुरुजी]] : गोड गोष्टी (बाग १ ते १०), श्यामची आई (आत्मचरित्रात्मक कादंबरी)
* [[दत्ता टोळ]] : अंक मोजू या, अच्च्या अन्‌ बच्चा, अट्टी गट्टी फू, अमृतपुत्र विवेकानंद
* [[गो.नी.दांडेकर]] : आपट्यांचा सदू, गोपाळांचा मेळा, भिल्लवीर कलिं
* [[विजय देवधर]] : प्राण्यांचा डॉक्टर
* [[मंगेश पाडगावकर]] : अफाटराव, आता खेळा नाचा, चांदोमामा, झुले बाई झुला
* [[माधुरी पुरंदरे]] : काकूचे बाळ, चित्रवाचन, झाडं लावणारा माणूस, बाबांच्या मिशा, राधाचं घर, वाचू आनंदे
* [[वसंत बापट]] : परीच्या राज्यात
* [[भा.रा.भागवत]] : खजिन्याचा शोध, पिझारोचे थैमान, फस्टर फेणे(संच)
* [[सुभाष वसेकर]] : पऱ्यांची शाळा, मोगऱ्यांची फुले, समुद्रातील राज्यात राजू, परीचे अश्रू, गाण्यांचे गाव, शंख शिंपले
* [[उत्तम सदाकाळ]] : आईची माया, पराक्रम 
* [[एकनाथ आव्हाड]] : अक्षरांची फुले, आभाळाचा फळा, खरंच सांगतो दोस्तांनो,
* [[कैलास दौंड]] : माझे गाणे आनंदाचे, जाणिवांची फुले , आई मी पुस्तक होईन, खारूताईचे जंगल आणि इतर गोष्टी
* [[शांता शेळके]] : मांजरांचा गाव
* [[भास्कर बडे]] : अंजीमाय
* [[भानुदास धोत्रे]] : आभाळाच्या मुली</text>
      <sha1>4s2h3n0s8568afo8xdyn5qa7fh85zhn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रिचर्ड वेलस्ली (पहिला मार्क्वेस वेलस्ली)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139643</id>
    <revision>
      <id>2685607</id>
      <parentid>2685127</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T17:23:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wingstem</username>
        <id>157534</id>
      </contributor>
      <comment>/* म्हैसूर युद्ध */</comment>
      <origin>2685607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15575" sha1="58zvwwz3qf0syr3142zw04oyle46md3" xml:space="preserve">[[चित्र:Richard Wellesley.jpeg|right|thumb|250px|{{लेखनाव}}]]
'''रिचर्ड कॉली वेलस्ली, पहिला मार्क्वेस वेलस्ली''' अर्थात '''लॉर्ड वेलस्ली''' (''जन्म'': [[२० जून]], [[इ.स. १७६०]] ''मृत्यू'': [[२६ सप्टेंबर]], [[इ.स. १८४२]]) हा [[आयरिश लोक|आयरिश]] [[ब्रिटिश लोक|ब्रिटिश]] राजकारणी आणि वसाहतीय प्रशासक होता. रिचर्ड वेल्लेस्लीचा जन्म इ.स. १७६० मध्ये इंग्लंडच्या उमराव घराण्यात झाला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1790-1820/member/wellesley-richard-colley-1760-1842 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2014-12-09 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806164635/http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1790-1820/member/wellesley-richard-colley-1760-1842 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; तो इ.स. १७९८ ते १८०५ च्या दरम्यान भारतात [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]]चा गव्हर्नर जनरल होता. त्याने तत्कालीन भारतीय राजकीय परिस्थितीचा पुरेपूर फायदा घेत ईस्ट इंडिया कंपनीला भारतातील सर्वश्रेष्ठ शक्ती बनवले आणि भारतात ब्रिटिश सत्तेची पाळमुळे आणखी घट्ट केली. यासाठी त्याने तैनाती फौजेच्या धोरणाचा अवलंब केला&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.preservearticles.com/2012010720128/essay-on-the-subsidiary-alliance-system-by-wellesley.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2014-12-09 |archive-date=2014-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140623121308/http://www.preservearticles.com/2012010720128/essay-on-the-subsidiary-alliance-system-by-wellesley.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. त्याने शांततेच्या धोरणाचा त्याग करून सरळसरळ युद्धनीतीचा वापर केला. या त्याच्या कर्तृत्वामुळे ब्रिटिश भारतात बलशाली तर झालेच परंतु त्यामुळे [[नेपोलिअन]]च्या भारतावरील संभावित आक्रमणाची भीतीही कमी झाली. 

{{विस्तार}}
{{DEFAULTSORT:वेलस्ली, रिचर्ड}}
[[वर्ग:इ.स. १७६० मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १८४२ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:आयरिश व्यक्ती]]
[[वर्ग:ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]]
[[वर्ग:ब्रिटिश व्यक्ती]]

==प्रारंभीचे जीवन==
वेलस्ली यांचा जन्म १७६० मध्ये [[आयर्लंड|आयर्लंडमधील]] काउंटी मीथ येथील डॅंगन किल्ल्यात झाला. त्यांचे कुटुंब प्रोटेस्टंट असेंडन्सीचा भाग होते, जो जुन्या अँग्लो-आयरिश अभिजात वर्गाशी संबंधित होता. त्यांनी आर्माघ येथील रॉयल स्कूल, तसेच हॅरो स्कूल आणि ईटन कॉलेज येथे शिक्षण घेतले, जिथे त्यांनी शास्त्रीय विषयांमध्ये विशेष प्रावीण्य मिळवले. पुढे त्यांनी [[ऑक्सफर्ड|ऑक्सफर्डमधील]] [[क्राइस्टचर्च|क्राइस्ट चर्च]] येथेही शिक्षण घेतले. [[हॅरो (लंडन)|हॅरो]] आणि ईटन या दोन्ही प्रतिष्ठित शाळांमध्ये शिक्षण घेणाऱ्या मोजक्या व्यक्तींमध्ये त्यांची गणना होते.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Richard Colley Wellesley, Marquis Wellesley (1760-1842) |url=https://www.historyhome.co.uk/people/wellesle.htm |access-date=2026-03-22 |website=www.historyhome.co.uk}}&lt;/ref&gt;
१७८० साली, तो ट्रिम मतदारसंघाचा प्रतिनिधी म्हणून आयरिश हाऊस ऑफ कॉमन्समध्ये निवडून गेला.पुढील वर्षी त्याच्या वडिलांच्या निधनानंतर, तो मॉर्निंग्टनचा दुसरा अर्ल झाला आणि आयरिश हाऊस ऑफ लॉर्ड्समध्ये त्याने आपले स्थान ग्रहण केले.१७८२ साली त्याची आयर्लंडच्या ग्रँड लॉजचा ग्रँड मास्टर म्हणून निवड झाली आणि पुढील एक वर्ष त्याने हे पद भूषवले.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Waite|first=Arthur Edward|title=A New Encyclopedia of Freemasonry|publisher=Cosimo, Inc.|year=2007|isbn=978-1-60206-641-0|volume=I|pages=400}}&lt;/ref&gt;
त्याच्या वडिलांच्या आणि आजोबांच्या उधळपट्टीमुळे तो इतका कर्जबाजारी झाला की शेवटी त्याला आयर्लंडमधील सर्व मालमत्ता विकावी लागली. तथापि, १७८१ मध्ये त्याची मीथ येथील &quot;कस्टोस रोटुलोरम&quot; या प्रतिष्ठित पदावर नियुक्ती करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web|title=WELLESLEY, Richard Colley, 2nd Earl of Mornington [I] (1760-1842), of Dangan Castle, co. Meath.|url=http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1790-1820/member/wellesley-richard-colley-1760-1842|access-date=18 June 2014|publisher=History of Parliament|archive-date=6 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806164635/http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1790-1820/member/wellesley-richard-colley-1760-1842|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
१७८४ मध्ये त्यांनी डेव्हनमधील बेरे अल्स्टन या ‘रॉटन बरो’चे प्रतिनिधी म्हणून ब्रिटिश हाऊस ऑफ कॉमन्समध्येही प्रवेश केला. त्यानंतर लवकरच विल्यम पिट द यंगर यांनी त्यांची ट्रेझरीचे लॉर्ड म्हणून नियुक्ती केली.
१७९२ चा गुलाम व्यापार विधेयक हाऊस ऑफ कॉमन्समध्ये मंजूर झाले. पिट, अर्ल ऑफ मॉर्निंग्टन, एडवर्ड जेम्स एलियट आणि अटर्नी जनरल यांच्या बदल आणि दुरुस्त्यांमुळे ते विद्रूप आणि विकृत झाले होते, आणि ते अनेक वर्षे हाऊस ऑफ लॉर्ड्समध्ये प्रलंबित राहिले.&lt;ref&gt;{{cite web|year=1817|title=Parliamentary History|url=https://books.google.com/books?id=4wcxAQAAMAAJ|publisher=Corbett|page=1293}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|year=1790|title=Journal of the House of Lords|url=https://books.google.com/books?id=NxtDAAAAcAAJ|publisher=H.M. Stationery Office 1790|page=391 to 738}}&lt;/ref&gt;
१७९३ मध्ये तो भारतीय व्यवहारांच्या नियंत्रण मंडळाचा सदस्य झाला. १७९७ मध्ये त्याची भारताचा गव्हर्नर जनरल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.

==भारत==
[[File:Richard Wellesley 2.JPG|thumb|वेलस्ली यांचे सुमारास काढलेले चित्र.]]
१८०३ मध्ये, सेंट पॅट्रिक ऑर्डरचा तारा आणि पट्टा (सॅश) असलेला अधिकाऱ्याचा गणवेश परिधान केलेला, रॉबर्ट होम यांनी रंगवलेले चित्र.

===प्रवास===
वेलस्ली यांच्या चरित्रकारांच्या मते, भारताचा गव्हर्नर-जनरल म्हणून त्यांच्या कार्यकाळात भारतातील फ्रेंच शक्तीवर ब्रिटनने विजय मिळवणे ही त्यांची सर्वात मोठी प्राधान्याची गोष्ट होती.हा तो काळ होता ज्यात ब्रिटनने फ्रान्सविरुद्ध युरोपमध्ये अनेक लष्करी युती आयोजित केल्या.&lt;ref&gt;See, e.g., William McCullagh Torrens, ''The Marquess Wellesley: Architect of Empire'' (London: Chatto and Windus, 1880); P.E. Roberts, ''India Under Wellesley'' (London: G. Bell and Sons, 1929); M.S. Renick, ''Lord Wellesley and the Indian States'' (Agra: Arvind Vivek Prakashan, 1987).&lt;/ref&gt;
रॉबर्ट विल्यम ईस्टविक यांच्या चरित्रात त्यांच्या भारताच्या प्रवासाचा थोडक्यात उल्लेख आहे, कारण त्यांनी मद्रासहून कलकत्त्याला आर्थर वेलस्ली (पहिले ड्यूक ऑफ वेलिंग्टन) यांना रिचर्ड वेलस्ली यांची भेट घडवून आणण्यासाठी नेले होते.
&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Compton |first1=Herbert |title=A MASTER MARINER. BEING THE LIFE AND  ADVENTURES OF CAPTAIN ROBERT WILLIAM  EASTWICK |date=1891 |publisher=T. Fisher Unwin |location=London |page=118}}&lt;/ref&gt;

===गव्हर्नर जनरल===
====म्हैसूर युद्ध====
बाहेरच्या प्रवासादरम्यान त्याने दख्खनमधील फ्रेंच प्रभावावर नियंत्रण आणण्याची योजना तयार केली. एप्रिल १७९८ मध्ये भारतात पोहोचल्यानंतर लगेचच त्याला समजले की [[टिपू सुलतान]] आणि [[फ्रान्स]] यांच्यामध्ये युतीबाबत चर्चा सुरू आहे.
लवकरच त्यांची १२ मे रोजी [[चार्ल्स कॉर्नवॉलिस|लॉर्ड कॉर्नवॉलिस]] यांच्या जागी बंगालचे गव्हर्नर-जनरल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.
वेलस्ली यांनी सुलतानाच्या कारवाईपूर्वीच पाऊल उचलण्याचा निर्णय घेतला आणि युद्धाची तयारी करण्याचे आदेश दिले.
पहिल्या टप्प्यात, हैदराबादच्या निजामाकडे कार्यरत असलेल्या फ्रेंच सैन्याला बरखास्त करण्याचे आदेश देण्यात आले.
&lt;ref&gt;&quot;Hyderabad Treaty (Appendix F)&quot;, ''The Despatches, Minutes &amp; Correspondence of the Marquess Wellesley During His Administration in India'', ed. Robert Montgomery Martin, 5 vols (London: 1836–37), 1:672–675; Roberts, ''India Under Wellesley'', chap. 4, &quot;The Subsidiary Alliance System&quot;.&lt;/ref&gt;

[[म्हैसूर]]चा ताबा फेब्रुवारी १७९९ मध्ये घेण्यात आला आणि ४ मे १७९९ रोजी श्रीरंगपट्टणच्या जिंकण्याने ही मोहीम त्वरेने संपुष्टात आली. या लढाईदरम्यान टिपू सुलतान युद्धात मारला गेला. १७९९ मध्ये टिपू सुलतानाच्या पराभवानंतर वेलस्ली याने “स्त्रिया आणि सज्जनहो, मी भारताच्या प्रेतासाठी पेय अर्पण करतो” असे उद्गार काढल्याचे व्यापकपणे मानले जाते.&lt;ref&gt;Dalrymple, William (2019). ''The Anarchy: The Relentless Rise of the East India Company''. Bloomsbury Publishing. p. 344.&lt;/ref&gt; इतिहासकारांच्या मते, हा वाक्यप्रचार आधुनिक काळातील कल्पित निर्मिती असून त्याची उत्पत्ती भगवान गिडवानी यांच्या १९७६ मधील ऐतिहासिक कादंबरी ''द स्वॉर्ड ऑफ टिपू सुलतान'' मधून झाली आहे..&lt;ref&gt;O'Keeffe, Eamonn (2021). &quot;The Corpse of India, or a Cautionary Tale of Citogenesis&quot;. ''The Journal of the International Napoleonic Society''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gidwani, Bhagwan S. (1976). ''The Sword of Tipu Sultan''. Allied Publishers.&lt;/ref&gt;
१८०३ मध्ये [[पेशवा]] [[बाजी राव द्वितीय]] यांच्या पुनर्स्थापनेमुळे [[ग्वाल्हेर संस्थान|ग्वाल्हेर]]चे [[दौलतराव शिंदे]] आणि बरार चे राजा [[रघोजी द्वितीय भोसले]]</text>
      <sha1>58zvwwz3qf0syr3142zw04oyle46md3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685608</id>
      <parentid>2685607</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T17:25:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wingstem</username>
        <id>157534</id>
      </contributor>
      <comment>/* म्हैसूर युद्ध */</comment>
      <origin>2685608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16052" sha1="rznlzajcubzk7t1xt3jtzyket6976gr" xml:space="preserve">[[चित्र:Richard Wellesley.jpeg|right|thumb|250px|{{लेखनाव}}]]
'''रिचर्ड कॉली वेलस्ली, पहिला मार्क्वेस वेलस्ली''' अर्थात '''लॉर्ड वेलस्ली''' (''जन्म'': [[२० जून]], [[इ.स. १७६०]] ''मृत्यू'': [[२६ सप्टेंबर]], [[इ.स. १८४२]]) हा [[आयरिश लोक|आयरिश]] [[ब्रिटिश लोक|ब्रिटिश]] राजकारणी आणि वसाहतीय प्रशासक होता. रिचर्ड वेल्लेस्लीचा जन्म इ.स. १७६० मध्ये इंग्लंडच्या उमराव घराण्यात झाला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1790-1820/member/wellesley-richard-colley-1760-1842 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2014-12-09 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806164635/http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1790-1820/member/wellesley-richard-colley-1760-1842 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; तो इ.स. १७९८ ते १८०५ च्या दरम्यान भारतात [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]]चा गव्हर्नर जनरल होता. त्याने तत्कालीन भारतीय राजकीय परिस्थितीचा पुरेपूर फायदा घेत ईस्ट इंडिया कंपनीला भारतातील सर्वश्रेष्ठ शक्ती बनवले आणि भारतात ब्रिटिश सत्तेची पाळमुळे आणखी घट्ट केली. यासाठी त्याने तैनाती फौजेच्या धोरणाचा अवलंब केला&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.preservearticles.com/2012010720128/essay-on-the-subsidiary-alliance-system-by-wellesley.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2014-12-09 |archive-date=2014-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140623121308/http://www.preservearticles.com/2012010720128/essay-on-the-subsidiary-alliance-system-by-wellesley.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. त्याने शांततेच्या धोरणाचा त्याग करून सरळसरळ युद्धनीतीचा वापर केला. या त्याच्या कर्तृत्वामुळे ब्रिटिश भारतात बलशाली तर झालेच परंतु त्यामुळे [[नेपोलिअन]]च्या भारतावरील संभावित आक्रमणाची भीतीही कमी झाली. 

{{विस्तार}}
{{DEFAULTSORT:वेलस्ली, रिचर्ड}}
[[वर्ग:इ.स. १७६० मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १८४२ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:आयरिश व्यक्ती]]
[[वर्ग:ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]]
[[वर्ग:ब्रिटिश व्यक्ती]]

==प्रारंभीचे जीवन==
वेलस्ली यांचा जन्म १७६० मध्ये [[आयर्लंड|आयर्लंडमधील]] काउंटी मीथ येथील डॅंगन किल्ल्यात झाला. त्यांचे कुटुंब प्रोटेस्टंट असेंडन्सीचा भाग होते, जो जुन्या अँग्लो-आयरिश अभिजात वर्गाशी संबंधित होता. त्यांनी आर्माघ येथील रॉयल स्कूल, तसेच हॅरो स्कूल आणि ईटन कॉलेज येथे शिक्षण घेतले, जिथे त्यांनी शास्त्रीय विषयांमध्ये विशेष प्रावीण्य मिळवले. पुढे त्यांनी [[ऑक्सफर्ड|ऑक्सफर्डमधील]] [[क्राइस्टचर्च|क्राइस्ट चर्च]] येथेही शिक्षण घेतले. [[हॅरो (लंडन)|हॅरो]] आणि ईटन या दोन्ही प्रतिष्ठित शाळांमध्ये शिक्षण घेणाऱ्या मोजक्या व्यक्तींमध्ये त्यांची गणना होते.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Richard Colley Wellesley, Marquis Wellesley (1760-1842) |url=https://www.historyhome.co.uk/people/wellesle.htm |access-date=2026-03-22 |website=www.historyhome.co.uk}}&lt;/ref&gt;
१७८० साली, तो ट्रिम मतदारसंघाचा प्रतिनिधी म्हणून आयरिश हाऊस ऑफ कॉमन्समध्ये निवडून गेला.पुढील वर्षी त्याच्या वडिलांच्या निधनानंतर, तो मॉर्निंग्टनचा दुसरा अर्ल झाला आणि आयरिश हाऊस ऑफ लॉर्ड्समध्ये त्याने आपले स्थान ग्रहण केले.१७८२ साली त्याची आयर्लंडच्या ग्रँड लॉजचा ग्रँड मास्टर म्हणून निवड झाली आणि पुढील एक वर्ष त्याने हे पद भूषवले.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Waite|first=Arthur Edward|title=A New Encyclopedia of Freemasonry|publisher=Cosimo, Inc.|year=2007|isbn=978-1-60206-641-0|volume=I|pages=400}}&lt;/ref&gt;
त्याच्या वडिलांच्या आणि आजोबांच्या उधळपट्टीमुळे तो इतका कर्जबाजारी झाला की शेवटी त्याला आयर्लंडमधील सर्व मालमत्ता विकावी लागली. तथापि, १७८१ मध्ये त्याची मीथ येथील &quot;कस्टोस रोटुलोरम&quot; या प्रतिष्ठित पदावर नियुक्ती करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web|title=WELLESLEY, Richard Colley, 2nd Earl of Mornington [I] (1760-1842), of Dangan Castle, co. Meath.|url=http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1790-1820/member/wellesley-richard-colley-1760-1842|access-date=18 June 2014|publisher=History of Parliament|archive-date=6 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806164635/http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1790-1820/member/wellesley-richard-colley-1760-1842|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
१७८४ मध्ये त्यांनी डेव्हनमधील बेरे अल्स्टन या ‘रॉटन बरो’चे प्रतिनिधी म्हणून ब्रिटिश हाऊस ऑफ कॉमन्समध्येही प्रवेश केला. त्यानंतर लवकरच विल्यम पिट द यंगर यांनी त्यांची ट्रेझरीचे लॉर्ड म्हणून नियुक्ती केली.
१७९२ चा गुलाम व्यापार विधेयक हाऊस ऑफ कॉमन्समध्ये मंजूर झाले. पिट, अर्ल ऑफ मॉर्निंग्टन, एडवर्ड जेम्स एलियट आणि अटर्नी जनरल यांच्या बदल आणि दुरुस्त्यांमुळे ते विद्रूप आणि विकृत झाले होते, आणि ते अनेक वर्षे हाऊस ऑफ लॉर्ड्समध्ये प्रलंबित राहिले.&lt;ref&gt;{{cite web|year=1817|title=Parliamentary History|url=https://books.google.com/books?id=4wcxAQAAMAAJ|publisher=Corbett|page=1293}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|year=1790|title=Journal of the House of Lords|url=https://books.google.com/books?id=NxtDAAAAcAAJ|publisher=H.M. Stationery Office 1790|page=391 to 738}}&lt;/ref&gt;
१७९३ मध्ये तो भारतीय व्यवहारांच्या नियंत्रण मंडळाचा सदस्य झाला. १७९७ मध्ये त्याची भारताचा गव्हर्नर जनरल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.

==भारत==
[[File:Richard Wellesley 2.JPG|thumb|वेलस्ली यांचे सुमारास काढलेले चित्र.]]
१८०३ मध्ये, सेंट पॅट्रिक ऑर्डरचा तारा आणि पट्टा (सॅश) असलेला अधिकाऱ्याचा गणवेश परिधान केलेला, रॉबर्ट होम यांनी रंगवलेले चित्र.

===प्रवास===
वेलस्ली यांच्या चरित्रकारांच्या मते, भारताचा गव्हर्नर-जनरल म्हणून त्यांच्या कार्यकाळात भारतातील फ्रेंच शक्तीवर ब्रिटनने विजय मिळवणे ही त्यांची सर्वात मोठी प्राधान्याची गोष्ट होती.हा तो काळ होता ज्यात ब्रिटनने फ्रान्सविरुद्ध युरोपमध्ये अनेक लष्करी युती आयोजित केल्या.&lt;ref&gt;See, e.g., William McCullagh Torrens, ''The Marquess Wellesley: Architect of Empire'' (London: Chatto and Windus, 1880); P.E. Roberts, ''India Under Wellesley'' (London: G. Bell and Sons, 1929); M.S. Renick, ''Lord Wellesley and the Indian States'' (Agra: Arvind Vivek Prakashan, 1987).&lt;/ref&gt;
रॉबर्ट विल्यम ईस्टविक यांच्या चरित्रात त्यांच्या भारताच्या प्रवासाचा थोडक्यात उल्लेख आहे, कारण त्यांनी मद्रासहून कलकत्त्याला आर्थर वेलस्ली (पहिले ड्यूक ऑफ वेलिंग्टन) यांना रिचर्ड वेलस्ली यांची भेट घडवून आणण्यासाठी नेले होते.
&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Compton |first1=Herbert |title=A MASTER MARINER. BEING THE LIFE AND  ADVENTURES OF CAPTAIN ROBERT WILLIAM  EASTWICK |date=1891 |publisher=T. Fisher Unwin |location=London |page=118}}&lt;/ref&gt;

===गव्हर्नर जनरल===
====म्हैसूर युद्ध====
बाहेरच्या प्रवासादरम्यान त्याने दख्खनमधील फ्रेंच प्रभावावर नियंत्रण आणण्याची योजना तयार केली. एप्रिल १७९८ मध्ये भारतात पोहोचल्यानंतर लगेचच त्याला समजले की [[टिपू सुलतान]] आणि [[फ्रान्स]] यांच्यामध्ये युतीबाबत चर्चा सुरू आहे.
लवकरच त्यांची १२ मे रोजी [[चार्ल्स कॉर्नवॉलिस|लॉर्ड कॉर्नवॉलिस]] यांच्या जागी बंगालचे गव्हर्नर-जनरल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.
वेलस्ली यांनी सुलतानाच्या कारवाईपूर्वीच पाऊल उचलण्याचा निर्णय घेतला आणि युद्धाची तयारी करण्याचे आदेश दिले.
पहिल्या टप्प्यात, हैदराबादच्या निजामाकडे कार्यरत असलेल्या फ्रेंच सैन्याला बरखास्त करण्याचे आदेश देण्यात आले.
&lt;ref&gt;&quot;Hyderabad Treaty (Appendix F)&quot;, ''The Despatches, Minutes &amp; Correspondence of the Marquess Wellesley During His Administration in India'', ed. Robert Montgomery Martin, 5 vols (London: 1836–37), 1:672–675; Roberts, ''India Under Wellesley'', chap. 4, &quot;The Subsidiary Alliance System&quot;.&lt;/ref&gt;

[[म्हैसूर]]चा ताबा फेब्रुवारी १७९९ मध्ये घेण्यात आला आणि ४ मे १७९९ रोजी श्रीरंगपट्टणच्या जिंकण्याने ही मोहीम त्वरेने संपुष्टात आली. या लढाईदरम्यान टिपू सुलतान युद्धात मारला गेला. १७९९ मध्ये टिपू सुलतानाच्या पराभवानंतर वेलस्ली याने “स्त्रिया आणि सज्जनहो, मी भारताच्या प्रेतासाठी पेय अर्पण करतो” असे उद्गार काढल्याचे व्यापकपणे मानले जाते.&lt;ref&gt;Dalrymple, William (2019). ''The Anarchy: The Relentless Rise of the East India Company''. Bloomsbury Publishing. p. 344.&lt;/ref&gt; इतिहासकारांच्या मते, हा वाक्यप्रचार आधुनिक काळातील कल्पित निर्मिती असून त्याची उत्पत्ती भगवान गिडवानी यांच्या १९७६ मधील ऐतिहासिक कादंबरी ''द स्वॉर्ड ऑफ टिपू सुलतान'' मधून झाली आहे..&lt;ref&gt;O'Keeffe, Eamonn (2021). &quot;The Corpse of India, or a Cautionary Tale of Citogenesis&quot;. ''The Journal of the International Napoleonic Society''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gidwani, Bhagwan S. (1976). ''The Sword of Tipu Sultan''. Allied Publishers.&lt;/ref&gt;
१८०३ मध्ये [[पेशवा]] [[बाजी राव द्वितीय]] यांच्या पुनर्स्थापनेमुळे [[ग्वाल्हेर संस्थान|ग्वाल्हेर]]चे [[दौलतराव शिंदे]] आणि बरार चे राजा [[रघोजी द्वितीय भोसले]] यांच्याविरुद्ध झालेल्या [[दुसरे आंग्ल-मराठा युद्ध|युद्धाची]] पार्श्वभूमी तयार झाली, ज्यामध्ये त्याचा भाऊ आर्थर वेलस्ली, पहिले ड्युक ऑफ वेलिंग्टन यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.</text>
      <sha1>rznlzajcubzk7t1xt3jtzyket6976gr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बाबक खुर्रामुद्दीन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148090</id>
    <revision>
      <id>2685596</id>
      <parentid>2682616</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:29:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2685596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="890" sha1="ts19gsm7gaxaacflfu850ksaawshjq8" xml:space="preserve">{{विस्तार}}
बाबक खुर्रामुद्दीन ([[इ.स. ७९८]] - जानेवारी, [[इ.स. ८३८]])हे [[पर्शिया|पर्शियन]] राजे होते. यांनी आजच्या [[इराण]] मध्ये [[पारशी]] राज्य स्थापन केले. यांचा जन्म आजच्या [[अझरबैझान]]मध्ये झाला.
{{माहिती संचिका}}
{{Commonscat|Babak Khorramdin}}

[[वर्ग:पारशी]]
[[वर्ग:इ.स. ८३८ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:इराणचा इतिहास]]
[[वर्ग:इराणी संस्कृती]]
[[वर्ग:इ.स. ७९८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>ts19gsm7gaxaacflfu850ksaawshjq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बंजारा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177491</id>
    <revision>
      <id>2685605</id>
      <parentid>2679241</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T17:11:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-30854-50</username>
        <id>183408</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2685605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24975" sha1="5tk3lkfgn7ywhpjgcm5u6jzz4uuchcy" xml:space="preserve">{{इतिहास लेखन}}
{{गल्लत|वंजारी}}

'''बंजारा / गोर राजपूत''' संस्कृती ही अति प्राचीन असून '''गोर''' हा एक प्राचीन क्षत्रिय वंश आहे. त्याचा हिंदीमध्ये 'गौर' तर इंग्रजीमध्ये असा Gour/Gor असा उल्लेख होतो. गौर या शब्दाचा मराठीत ''गोर'' असाही उल्लेख होतो.  गौरराजवंशीय लोकांना गोरबंजारा असे म्हणले जाते. हा एक समृद्ध सांस्कृतिक परंपरा असणारा भारतीय समाज रचनेचा एक महत्त्वाचा घटक होय. भारतीय विविधतेतील एक स्वतंत्र संस्कृती जोपासणारा समाज म्हणून बंजारा समाजाकडे  बघितल्या जाते. काटक, लढवय्या, साहसी व निसर्गप्रेमी अशी त्यांची खरी ओळख. त्यांचे पुर्वीचे मुख्य स्थान राजपुताना, [[मारवाड]] मानले जाते. मोहम्मद घोरीच्या आक्रमणानंतर राजपुतानाचे जनजीवन  विस्कळीत झाले. त्यामुळे गौर बंजारा समुह व उपसमुहाच्या अनेक टोळया राजस्थानमधून दक्षिण मध्य, उत्तर भारतातील काही राज्यामध्ये तर काहींनी महाराष्ट्र(विदर्भ), गुजरात व मध्यप्रदेश मध्ये येऊन वेगवेगळ्या नावांनी राहू लागली. महाराणा प्रताप सोबत यातील गौर बंजारा टोळ्या जंगलात गेल्या आणि जंगलात आपले बस्तान त्यांनी बसविले. गोर बंजारा हे राजपूताची एक शाखा असल्याचे अनेक इतिहासकारांचे मत आहे. तसेच महाराष्ट्रातील विदर्भात इसवी सन 16 व्या शतकापासून बंजारा समाजाचे अस्तित्व असल्याचे दिसून येते. विदर्भ ह्या भागात वाशिम, अकोला, अमरावती, [[यवतमाळ]], नागपूर, बुलढाणा ह्या भागात बंजारा समाजाच अस्तित्व पूर्वापार पासून राहिलेलं आहे. बंजारा हा एक क्षत्रिय समाज असून त्यांनी अनेक ऐतिहासिक लढाया लढल्या आहेत. विदर्भ भागाला एक प्रकारे बंजारा समाजाची राजधानी म्हटले जाऊ शकते. क्षत्रिय बंजारा हे विदर्भात वेगवेगळ्या भागात राहिले आहेत. क्षत्रिय बंजारा समाज हा विदर्भात राहिला असून त्यांचे वर्चस्व त्या-त्या प्रदेशावर राहिले आहेत.

गोर बंजारा समाजासाठी '''गोरमाटी''' असाही एक शब्दप्रयोग केला जातो. 'मातीशी जुळलेला माणूस' , 'मातीशी नातं ठेवणारा माणूस' म्हणजे गोरमाटी. हिंदी, राजस्थानी भाषेत 'गौर' नावाने  उल्लेख होतो. गौरमाटीला गोरमाटी हा शब्दप्रयोग बंजारा बांधव आपल्या स्वकीयांसाठीच करताना दिसतात. तसेच बंजारा हा शब्द आपल्या भारतीयांना अपरिचित आहे असे मुळीच नाही. अनेक सिनेगीतातून, हिंदी काव्यरचना इत्यादींमधून 'बंजारा' या शब्दाचा उल्लेख विविध ठिकाणी आपणास सापडतो. 'बंजारा' लोकगणातील राजवंशीसाठी 'गौर बंजारा' असा शब्द प्रयोग होताना दिसतो. या शब्दाचा शब्दशः अर्थ म्हणजे 'गौर क्षत्रिय असलेल्या या लढवय्या समाजाचे साम्राज्य अस्तास आल्यानंतर रानावनात गेला' असा होतो.  कालांतराने '''बंजारा''' हा शब्द रुढ झाला असे निष्कर्ष अनेक इतिहास संशोधकांनी काढलेली आहे.

मुळ राजपुताना मधला वैभवशाली इतिहास व संस्कृती असणाऱा हा समाज कालांतराने भारतात वेगवेगळ्या राज्यांत, भौगोलिक प्रदेशात आपल्या विविध व्यवसायावरून  गौर-बंजारा', 'गोरमाटी', 'बाजीगर', 'नायक' , राजपूत बंजारा ,  'बंजारा' इत्यादी नावाने ओळखला जातो. परंतु या समुदातातील विविध उपसमुहाचे व्यवसाय पूर्वी जरी भिन्न होते, परंतु यातील अनेक उपसमुह हे स्वतः बंजारा नाव धारण केल्याने बंजारा म्हणून ओळखू लागली. गौरबंजारा ही [[क्षत्रिय]] जमात असून यात अनेक शूरवीर, छोट्या छोट्या भूभागाचे साम्राज्याचे अधिपती असल्याचे संदर्भ ही इतिहासात सापडतो. आपली वैभवशाली संस्कृती आणि इतिहास आजही या समाजाने जपल्याचे दिसून येते. नेतृत्व करणारा समाज, निडरपणे लढणारा यावरून बंजारा समाजाला 'नायक' असे म्हणतात. तसेच तांडा वसाहतीच्या प्रमुखांना सुद्धा 'नायक किंवा नाईक' असे म्हणले जाते. आजमितीला बंजारा समाज हा भारतातील जवळ जवळ सर्वच राज्यांमध्ये व केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये कमी-अधिक प्रमाणात वास्तव्यास असल्याचे पहावयास मिळते. [[बंजारा भाषा]], बंजारा संस्कृती, बंजारा समाज, [[बंजारा साहित्य]] अशा स्वरूपात ''बंजारा'' याच नावाने सध्या ओळखले जाते.

== बंजारा शब्दाचा अर्थ आणि उत्पत्ती ==  

* बंजारा शब्दाचा अर्थ व उत्पत्ती :-&lt;br&gt;
१. वाणिज्यकार :- ऋग्वेदात व्यापाराशी संबंध असणाऱ्या व्यक्तीस 'वाणिज्य' असे म्हणले आहे. इतिहासात डोकावून पाहिल्यास 'बंजारा' या शब्दाची उत्पत्ती 'वाणिज्य' या संस्कृत शब्दापासून झाली असल्याचे जाणकारांचे मत आहे. 
बंजारा लोक पूर्वीच्या काळी कापडाचे धागे, अन्नधान्य, केशर, मसाले पदार्थ , शस्त्रसाठा, युद्ध सामुग्री पुरवीत . पद्धतशीरपणे आपल्या बैलांच्या पाठीवर लादून भारतातील वेगवेगळ्या प्रांतात, युरोपियन देशातही वेगवेगळ्या ठिकाणी पोहोचवत असत. जीवनावश्यक वस्तू आपल्या बैलांच्या पाठीवर लादून व्यापार करणे, एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी मार्गक्रमण करणे याला 'लदेणी' असे म्हणतात. 

'वाणिज्य' या संस्कृत शब्दासाठी हिंदी भाषेत 'बनज' असा शब्द प्रयोग आढळतो. 'बनज' म्हणजे व्यापार करणाऱ्यांस 'बनिज' असे संबोधले जाई. पुढे 'बनिज' या शब्दावरून 'बंजारा' हा शब्द रूढ झाला असावा असा युक्तिवाद केला जातो.

२. बनचर :- 'बंजारा' हा लोकवाचक शब्द 'बनचर' या हिंदी शब्दावरून रूढ झाला असावा असाही तर्क वर्तविला जातो. व्यापाराच्या निमित्ताने  'भटकंती करणारा' या अर्थाने बंजारा शब्दाचा उर्दू भाषेतील अर्थ सुद्धा विचारात घेण्यासारखा आहे, असे गोर- बंजारा संस्कृतीचे अभ्यासक आत्माराम राठोड, डॉ.सुभाष राठोड म्हणतात. 'बनचर' म्हणजे वनात वास्तव्य करणारा लोकसमूह.  

बंजारा लोकगणाच्या संदर्भात एक बाब अशी दिसते की, बंजारांची लोकवस्ती आजही प्रामुख्याने डोंगराळ भागात डोंगर पायथ्याच्या जवळ असल्याचे दिसून  येते. त्यांचे डोंगराळ भाग निवडण्यामागे एक मुख्य कारण असे दिसते की गोरबंजाराकडे मोठ्या प्रमाणात गुरे - ढोरे होती. त्यांना चारण्यासाठी ते वनाचा आसरा घेत असत. कालांतराने त्यांचा  लदेणीचा व्यवसाय बंद पडल्याने ते जेथे होते तेथेच त्यांना स्थिरावणे भाग पडले असावे. व 'बनचर' या शब्दाचे अपभ्रंश रूप 'बंजारा' असे झाले असावे. म्हणून 'बनचर' या शब्दापासून 'बंजारा' या शब्दाची उत्पत्ती झाली असावी हेही नाकारता येत नाही. परंतु इतिहासातील संशोधनावरून  राजपुतान्यातील अस्थिरतेमुळे क्षत्रिय समुह वेगवेगळ्या प्रदेशात रानावनात राहू लागले, यालाच पुढे बंजारा हे नाव धारण केल्याचेही संदर्भ इतिहासात सापडतो.  

== बंजारा गौत्र आणि कुळ ==
गोर बंजारा समाजात मूण ,राठोड, पवार, चव्हाण आणि जाधव हे प्रमुख कूल मानले जातात. यांची वंशावळी व गोत्र राजस्थानमधील क्षत्रियाशी पुर्णतः मिळतेजुळते आहे. आजही त्यांच्या नावात अधिकतेने 'सिंह किंवा 'सिंग' असे नावापुढे लावले जाते. उदा. फुलसिंग, लाल सिंग, चतुरसिंह, हरीसिंघ वगैरे, तसेच गोत्र देखील राणावत, रणसोत, रामावत, सांगावत , झरपला, झारापत , बिंजरावत, मुनावत, मेघावत, खेतावत, धेगावत गोरावत, आमगोत, पालतीया , मालोत, पंवार, सांगावत, उधावत, धारावत, लोकावत, जाठरोत , बाणोत, घुगलोत, नुणसावत, गोरामा , वाकडोत, लाखावत असे गोत्र आढळून येतात.कुलानुसार प्रत्येकाची गोत्रे देखील आहे.चव्हाण कुलाचे ०६ गोत्र.जसे कि ऋतूची संख्या सहा असते.पवार कुलाचे १२ गोत्र आहे.जसे की वर्षाचे बारा महिने असते. राठोड कुलाचे २७ गोत्र आहे.जसे की वर्षाचे सत्तावीस नक्षत्रे असते.जाधव कुलाचे ५२ गोत्र आहे.जसे की वर्षाचे बावन्न आठवडे असते.यावरून असे निष्कर्ष काढला जातो की ,हा निसर्गत: हा प्रकृतीपुजक , निसर्ग प्रेमी आहे. या ९७ कुळी गोरराजवंशी बंजाराच्या प्रत्येक कुलाची आराधनाही स्वतंत्र स्वरुपात असते. कुलदैवत महाकाली, जगदंबा असुन यालाच महागौरी असे म्हणतात. महागौरी हे गौर वंश सुचक दिसून येते. बंजारी देवी यासह व्यंकटेश्वर तिरूपती बालाजीला मनोभावे पुजतात. विशेषतः गौर बंजारा समाजात सातीभवानीला पुजल्या जाते. भगवान शंकराचा वाहन असलेल्या नंदीची पुजा आजही मोठ्या आस्थेने केली जाते. यालाच 'गराशा' असेही म्हणले जाते. महागौर , महागौरी , सतगुरू हाथीराम बाबा महाराज, संत सेवालाल महाराज, राणा लखीराय  बंजारा (राणा लखी शाह) , बंजारी माता, संत रूपसिंह महाराज, सामकी माता, संत सामतदादा, संत लक्ष्मण चैतन्य महाराज, महानायक वसंतराव नाईक, संत ईश्वरसिंह महाराज, संत रामराव महाराज , सुधाकरराव नाईक ही बंजारा समाजाचे श्रद्धास्थान मानले जाते. यासह वीर गोरा बादल , राजा गौरभोज, राणी दूर्गावती बंजारन , गुरुगोविंद गौर , राणा प्रतापसिंह , वीर मनिसींह पंवार , राजा गोपीचंद गौर , वीरांगना मलुकी आदी शुरवीर महापुरुषांचे स्मरण समाजात विविध उत्सव विधीप्रंसगी स्मरण केले जाते.

==तांडा व्यवस्था==
संपूर्ण भारतात बंजारा हा समाजगण सर्वत्र विखुरलेला असून भारताच्या अगदी कानाकोपऱ्यांपर्यंत त्यांच्या स्वतंत्र वसाहती आहेत. लदेणी व्यवसायाच्या निमित्ताने मध्य युगापर्यंत हा समाज भारताच्या वेगवेगळ्या भौगोलिक प्रदेशात आढळतो. आपला परंपरागत व्यवसाय इंग्रजांच्या आगमनानंतर उद्ध्वस्त झाल्याने अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मात्र तो एका ठिकाणी स्थिरावल्याचे उपलब्ध पुराव्यांवरून दिसते. गौरबंजारा वस्तीस्थानास [[तांडा]]'' असे म्हणतात. तांडयाच्या प्रमुखाला नाईक (नायक) असे म्हणतात. 'तांडा' मध्ये प्राचीन काळापासून आजही 'सेनं सायी वेस' ही वैश्विक कल्याणासाठी सामुदायिक प्रार्थना केली जाते. थोर समाजसुधारक महानायक [[वसंतराव नाईक]] यांच्या परिश्रमातून तांड्याला स्थिर जीवन मिळाले. तर तांड्यात सामाजिक सुधारणांची सुरुवात थोर समाजसुधारक बळीराम पाटील मांडवीकर यांनी केली. तांडा हा बंजारा समाजाचा दर्पण मानला जातो. तांडा सक्षमीकरणासाठी आणि तांडा व्यवस्था ग्लोबल व्हावी यासाठी प्रख्यात विचारवंत  एकनाथ पवार-नायक यांनी  'तांडेसामू चालो' या तांडावादी विचारांची रुजवणूक केली. बंजारा समाजात तांडा व्यवस्थेला अनन्यसाधारण असे महत्त्व आहे. कारण तांडा द्वारे संस्कृती,भाषा, साहित्य जपण्याचे अत्यंत मोलाचे कार्य आजवर होत आले.''

==पारंपरिक बंजारा कला==
भारतीय बंजारा समाज एक आदिम क्षत्रिय समाजगण असून त्यांची लोकसंस्कृती ही तितकीच पुरातन व लौकिक असल्याचे दिसते. बंजाराचा इतिहास हा त्याग, बलिदान, शौर्य व पराक्रम यांनी समृद्ध आहे. पारंपरिक बंजारा कला अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण मानली जाते.कशिदाकाम , पोशाखशैली, वास्तुकला, 'गोरला' युद्धकला,व्यंजनशैली,घेर-घुमर न्रृत्यकला ही पारंपरिक कलाकौशल्य बंजारा समाजाने आजही जपल्याचे दिसून येते. उपजत कष्टाळू,साहसी मुलत:च सृजनशील असा हा समाजगण असून आपले सांस्कृतिक आविष्कार सण-उत्सव आदींच्या माध्यमातून व्यक्त करणारा, नाच-गाण्यात आनंद शोधणाऱ्या बंजारा समाजाने काशीदाकारी सारख्या अनेक कलाकुसरींची मनोभावे जपणूक केली आहे.


&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक| title=LOHGARH -The worlds largest fort,The capital of the sikh kingdom |दुवा=https://bluerosepublishers.com/product/lohgarh-the-worlds-largest-fortthe-capital-of-the-sikh-kingdom/|publisher=ब्ल्यू रोज पब्लिशर्स|year=२०१९|isbn=|location=दिल्ली}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=बंजारा लोगोका इतिहास|last=पाटील|first=बळीराम हिरामण|publisher=नवदुर्गा प्रकाशन|year=२०१२|location=गुजरात}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=बंजारो का सांस्कृतिक इतिहास|last=राठौड|first=डॉ. जयपाल सिंह|publisher=राजस्थानी ग्रंथागार|year=२०१५|isbn=|location=जोधपूर, राजस्थान}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=मारवाड की सांस्कृतिक धरोहर|last=राठोड|first=डॉ. गोविंदसिंह}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=गोर वंश का इतिहास|last=कापडी|first=रामसिंह|year=१९६३|location=हरियाणा}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=गोर राजपूतो के अनमोल रतन|last=बलजोत|first=इंदरसींग|year=२०१२|location=पंजाब}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=History of Medieval Hindu|last=Vaidya|first=C. V.|year=१९२१}}&lt;/ref&gt;

== हे सुद्धा पहा ==
* [[बंजारा तांडा]]
*
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]]</text>
      <sha1>5tk3lkfgn7ywhpjgcm5u6jzz4uuchcy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कार्ति चिदंबरम</title>
    <ns>0</ns>
    <id>246109</id>
    <revision>
      <id>2685658</id>
      <parentid>2430979</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T11:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <origin>2685658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2229" sha1="31mpsyyd81z1iwvi07tw1oehghd5no4" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = कार्ति चिदंबरम
| चित्र नाव =
| चित्र आकारमान = 250px
| पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ1 = [[शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ|शिवगंगा]]
| कार्यकाळ_आरंभ1 = २३ मे २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती1 = 
| मागील1 = [[पी.आर. सेंतिलनाथन]]
| पुढील1 = 
| जन्मदिनांक      = {{जन्मदिनांक आणि वय|1971|11|16}}
| जन्मस्थान      = [[चेन्नई]]
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| वडील          = [[पी. चिदंबरनम]]
| निवास   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''कार्ति चिदंबरम''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: கார்த்தி சிதம்பரம்) हा एक भारतीय राजकारणी, विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहे. तो २०१९ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ|शिवगंगा ]] मतदारसंघातून [[१७वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेला. तो [[भारताचे अर्थमंत्री|भारताचे भूतपूर्व अर्थमंत्री]] [[पी. चिदंबरम]] ह्यांचा मुलगा आहे. 

[[वर्ग:तमिळ राजकारणी]]
[[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>31mpsyyd81z1iwvi07tw1oehghd5no4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685659</id>
      <parentid>2685658</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T11:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2685659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2226" sha1="jeqrqiu3o2gd0o3tuo56vbcl3o1xsx7" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = कार्ति चिदंबरम
| चित्र नाव =
| चित्र आकारमान = 250px
| पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ1 = [[शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ|शिवगंगा]]
| कार्यकाळ_आरंभ1 = २३ मे २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती1 = 
| मागील1 = [[पी.आर. सेंतिलनाथन]]
| पुढील1 = 
| जन्मदिनांक      = {{जन्मदिनांक आणि वय|1971|11|16}}
| जन्मस्थान      = [[चेन्नई]]
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| वडील          = [[पी. चिदंबरम]]
| निवास   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''कार्ति चिदंबरम''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: கார்த்தி சிதம்பரம்) हा एक भारतीय राजकारणी, विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहे. तो २०१९ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ|शिवगंगा ]] मतदारसंघातून [[१७वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेला. तो [[भारताचे अर्थमंत्री|भारताचे भूतपूर्व अर्थमंत्री]] [[पी. चिदंबरम]] ह्यांचा मुलगा आहे. 

[[वर्ग:तमिळ राजकारणी]]
[[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>jeqrqiu3o2gd0o3tuo56vbcl3o1xsx7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शुभेंदु अधिकारी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247377</id>
    <revision>
      <id>2685595</id>
      <parentid>2685029</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:27:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2685595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5265" sha1="kpg4gs7ar4vc4sweri5pah40w7y6ywi" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = शुभेंदु अधिकारी
| चित्र =Suvendu Adhikari May 2026 (cropped).jpg
| चित्र आकारमान = 250px
| पद = [[पश्चिम बंगालचे मुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ = ९ मे २०२६
| कार्यकाळ_समाप्ती = 
| मागील = [[ममता बॅनर्जी]]
| पुढील = 
| पद1 = [[पश्चिम बंगाल विधानसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ1 = नंदीग्राम
| कार्यकाळ_आरंभ1 = २५ मे २०१६
| कार्यकाळ_समाप्ती1 = 
| मागील1 = [[ममता बॅनर्जी]]
| पुढील1 = 
| पद2 = [[पश्चिम बंगाल विधानसभा]] विरोधी पक्षनेते
| कार्यकाळ_आरंभ2 = १३ मे २०२१
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = ९ मे २०२६
| मागील2 = 
| पुढील2 = 
| पद3 = [[संसद सदस्य]]
| मतदारसंघ3 = [[तामलुक लोकसभा मतदारसंघ|तामलुक]]
| कार्यकाळ_आरंभ3 = १६ मे २००९
| कार्यकाळ_समाप्ती3 = २० मे २०१६
| मागील3 = लक्ष्मणचंद्र शेठ
| पुढील3 = [[दिब्येंदु अधिकारी]]
| जन्मदिनांक      = {{जन्म दिनांक आणि वय|1970|12|15}}
| जन्मस्थान      = [[पूर्व मेदिनीपूर जिल्हा]], [[पश्चिम बंगाल]]
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[भारतीय जनता पक्ष]] (२०२० - )&lt;br&gt;[[तृणमूल काँग्रेस]] (२००० - २०२०)&lt;br&gt;[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९९५ - २०००)
| व्यवसाय         = 
| वडील = [[शिशिरकुमार अधिकारी]]
| नाते = [[दिब्येंदू अधिकारी]] (भाऊ)&lt;br&gt;[[सौमेंदू अधिकारी]] (भाऊ)
| धर्म             = 
| सही   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''शुभेंदु अधिकारी''' ([[बांग्ला भाषा|बांग्ला]]: শুভেন্দু অধিকারী; जन्म: १५ डिसेंबर १९७०) हे एक भारतीय राजकारणी व [[पश्चिम बंगाल]] राज्याचे [[पश्चिम बंगालचे मुख्यमंत्री|नवनिर्वाचित मुख्यमंत्री]] आहेत. [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६|२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] शुभेंदु अधिकारी ह्यांच्या नेतृत्वाखाली [[भारतीय जनता पक्ष]]ाने २०८ जागांवर विजय मिळवून स्पष्ट बहुमत संपादन केले. ९ मे २०२६ रोजी अधिकारी पश्चिम बंगालचे मुख्यमंत्री बनले.

१९९५ सालापासून राजकारणामध्ये सक्रिय असलेले अधिकारी २००० ते २०२० दरम्यान [[तृणमूल काँग्रेस]] पक्षाचे वरिष्ठ नेते होते. २००९ ते २०१६ दरम्यान ते [[तामलुक लोकसभा मतदारसंघ|तामलुक]] मतदारसंघातून [[लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेले होते. २०२० साली अधिकारी ह्यांनी [[भारतीय जनता पक्ष]]ामध्ये प्रवेश केला व पश्चिम बंगालमध्ये भाजपचे सामर्थ्य वाढवण्याचे कार्य हाती घेतले. त्यांच्या नेतृत्वाखाली भाजपने २०२१ सालच्या विधानसभा निवडणुकीमध्ये ७७ जागांवर विजय मिळवला.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:पश्चिम बंगालचे मुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]]

{{विद्यमान भारतीय मुख्यमंत्री}}</text>
      <sha1>kpg4gs7ar4vc4sweri5pah40w7y6ywi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पी.आर. सेंतिलनाथन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247379</id>
    <revision>
      <id>2685609</id>
      <parentid>2034010</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T18:27:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Abhijitsathe ने लेख [[सेंतिलनाथन पी.आर.]] वरुन [[पी.आर. सेंतिलनाथन]] ला हलविला</comment>
      <origin>2034010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1717" sha1="eh4bhm14l2gnenwy74w0906itxa05gr" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट संसद सदस्य 
| नाव = सेंतिलनाथन पी.आर.
| लघुचित्र= 
| पद = [[संसद सदस्य]]
| कार्यकाळ_आरंभ = [[२३ मे]], [[इ.स. २०१४]]
| कार्यकाळ_समाप्ती = 
| राष्ट्रपती = [[प्रणव मुखर्जी]], [[रामनाथ कोविंद]]
| मागील = 
| पुढील = 
| जन्मदिनांक      = &lt;!-- {{जन्म दिनांक आणि वय|1955|11|29}} --&gt;
| जन्मस्थान      = 
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = 
| नाते = 
| पती            =
| पत्नी = 
| अपत्ये          = 
| निवास   = 
| मतदारसंघ = [[ (लोकसभा मतदारसंघ)| ]]
| व्यवसाय         = 
| धर्म             = 
| सही   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''सेंतिलनाथन पी.आर.''' ( - ) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[ लोकसभा मतदारसंघ|मतदारसंघातून]] भाजपतर्फे [[१६वी लोकसभा|१६व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले.


{{DEFAULTSORT:*}}
[[वर्ग:चे खासदार]]
[[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:भारतीय राजकारणी]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>eh4bhm14l2gnenwy74w0906itxa05gr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685611</id>
      <parentid>2685609</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T18:33:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <origin>2685611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2528" sha1="52d5ypifz04yk4t3wanppjxcsc9csni" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = पी.आर. सेंतिलनाथन
| चित्र नाव = P_R_S.jpg
| चित्र आकारमान = 250px
| पद = [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ = शिवगंगा
| कार्यकाळ_आरंभ = १२ मे २०२१
| कार्यकाळ_समाप्ती = 
| मागील = जी. भास्करन
| पुढील = 
| पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ1 = [[शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ|शिवगंगा]]
| कार्यकाळ_आरंभ1 = १ सप्टेंबर २०१४
| कार्यकाळ_समाप्ती1 = २३ मे २०१९
| मागील1 = [[पी. चिदंबरम]]
| पुढील1 = [[कार्ती चिदंबरम]]
| जन्मदिनांक      = {{जन्म दिनांक आणि वय|1968}}
| जन्मस्थान      = [[शिवगंगा जिल्हा]]
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| वडील          =
| निवास   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''पी.आर. सेंतिलनाथन''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: பெரி. செந்தில்நாதன்) हे एक भारतीय राजकारणी, विद्यमान [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१४ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अण्णा द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ|शिवगंगा ]] मतदारसंघातून [[१६वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेले.

[[वर्ग:तमिळ राजकारणी]]
[[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>52d5ypifz04yk4t3wanppjxcsc9csni</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685612</id>
      <parentid>2685611</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T18:34:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2685612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2483" sha1="bz1i15i34gflpfwq9oa17jwl1mxkbby" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = पी.आर. सेंतिलनाथन
| चित्र नाव = P_R_S.jpg
| चित्र आकारमान = 250px
| पद = [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ = शिवगंगा
| कार्यकाळ_आरंभ = १२ मे २०२१
| कार्यकाळ_समाप्ती = 
| मागील = जी. भास्करन
| पुढील = 
| पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ1 = [[शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ|शिवगंगा]]
| कार्यकाळ_आरंभ1 = १ सप्टेंबर २०१४
| कार्यकाळ_समाप्ती1 = २३ मे २०१९
| मागील1 = [[पी. चिदंबरम]]
| पुढील1 = [[कार्ती चिदंबरम]]
| जन्मदिनांक      = १९६८
| जन्मस्थान      = [[शिवगंगा जिल्हा]]
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| वडील          =
| निवास   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''पी.आर. सेंतिलनाथन''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: பெரி. செந்தில்நாதன்) हे एक भारतीय राजकारणी, विद्यमान [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१४ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अण्णा द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ|शिवगंगा ]] मतदारसंघातून [[१६वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेले.

[[वर्ग:तमिळ राजकारणी]]
[[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>bz1i15i34gflpfwq9oa17jwl1mxkbby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>परडी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253123</id>
    <revision>
      <id>2685585</id>
      <parentid>2578032</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:07:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-15980-48</username>
        <id>180984</id>
      </contributor>
      <origin>2685585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16783" sha1="gajiqqzhlcpt43q1ruxrom0zaeq77hr" xml:space="preserve">[[चित्र:Jogava Tradition in Navratri Festival.jpg|इवलेसे|देवीची परडी घेऊन जोगवा मागणाऱ्या आराधी महिला ]]
[[जोगवा]] मागायचे पात्र म्हणजे '''परडी'''. अंबाबाईच्या पूजेतील अतिशय महत्त्वाची बाब. परडी, परसराम, पोत आणि [[कवडी|कवड्याची माळ]] यासोबत परडीला महत्त्व आहे. ही अंबाबाईच्या पूजेची प्रतीके आहेत.नवरात्रात परडीची विक्री मोठ्या प्रमाणात होते. आई भवानीच्या दरबारात परडीचे एक वेगळेच महत्त्व आहे. परडी आणि परसराम अशा जोडी भिक्षापात्र म्हणून प्रसिद्ध आहेत. परडी म्हणजे ताट आणि परसराम म्हणजे वाटी. परडी बारीक वीण करून बनविली जाते. परडी हे रोग दूर करण्याचे साधन मानले जायचे. हळद-कुंकू, लिंबू आणि प्रसाद घातलेली परडी एका गावातून दुसऱ्या गावात नेली जायची. अखेर ती समुद्रात विसर्जित केली जात असे. यामुळे साथरोग नाहीसे होतात, असा समज होता. आजही असाध्य आजारासाठी परडीचा उपाय शोधणारे अनेकजण आहेत. रोगाची साथ घालविण्यासाठी परडी विधी केला जात असल्याचा उल्लेख भारतीय संस्कृतिकोशात आढळतो.

लोकपरंपरेत परडीला साक्षात प्रकृतीचे (भगवतीचे) स्वरूप मानून पूजले जाते. या परंपरेतील विविध साधनांचा संबंध ब्रह्मांड आणि निसर्गाशी जोडला जातो :

* '''परडीचे २७ कट''' ''':''' हे विश्वातील २७ नक्षत्रांचे प्रतीक मानले जातात.
* '''परडीची वेज (गोल आकार)''' ''':''' हे पृथ्वीच्या गोल आकाराशी साधर्म्य दर्शवते.
* '''परशुराम पात्र''' ''':''' याचा गोल आकार चंद्राचे प्रतीक मानला जातो.
* '''बाण आणि पोत:''' हे सूर्याच्या तेजाचे प्रतीक मानले जातात.

ज्या सामान्य भक्तांना कठीण वैदिक मंत्रोच्चार, षोडशोपचार पूजा किंवा कडक धार्मिक विधी करणे शक्य नसते, त्यांच्यासाठी 'माळ, परडी, पोत' हे वैराग्य भावनेतून भगवतीची कृपा प्राप्त करण्याचे एक सुलभ व अमोघ साधन मानले गेले आहे.  वैष्णव सांप्रदायिक ग्रंथांमध्ये आणि महाराष्ट्रातील संतांच्या वाङ्मयात देवीच्या परडीचे आध्यात्मिक विश्लेषण आढळते.

संत एकनाथांच्या भारुडात व गोंधळात याचा प्रामुख्याने उल्लेख येतो :&lt;blockquote&gt;''&quot;अनादी अंबिका भगवती। बोध परडी घेऊनी हाती।'' ''पोत ज्ञानाचा पाजळती। उदो उदो भक्त नाचती॥'' ''गोंधळा येई वो जगदंबे। मूळपीठ तू अंबे....&quot;''&lt;/blockquote&gt;महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी आई भवानीचे परमभक्त छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्याशीही या प्रथेचा संदर्भ जोडला जातो. असे मानले जाते की, महाराज स्वतः गळ्यात कवर्‍यांची माळ घालून आणि हातात परडी घेऊन देवीचा जोगवा मागत असत. यामागे संदारी जीवनात राहूनही वैराग्य जपणे आणि स्वराज्य चालवताना मनात कधीही 'अहंकार' किंवा 'गर्व' निर्माण होऊ न देणे, हा उदात्त हेतू स्पष्ट होतो.

परडी भरणे हा पूजाविधी आहे. परडी-कवड्यांची माळ घेऊन जोगवा मागणारे भक्त सर्व स्तरांतील आहेत. घरात जो पदार्थ असेल त्याचा नैवेद्य हे तुळजापूरच्या मंदिराचे वैशिष्ट्य आहे. दररोज भवानीला भाजी-भाकरीचा नैवेद्य दाखविला जातो. ज्या भागात जे पिकते तेच देवतांच्या नैवेद्याचा भाग असते. अशा कोणत्याही पदार्थाने परडी भरता येते.असा नैवेद्य घेऊन जाणे जसजसे अवघड होऊन गेले तसतसे शिधा सुरू झाला. त्यातही मीठ-पीठाचे महत्त्व वाढत गेले. गावोगावच्या महिला परड्या भरतात. मंदिरातील [[होमकुंडा]]&lt;nowiki/&gt;त हजारो लोक नवस म्हणून पीठा-मिठाच्या परड्या भरतात.

वेळूची परडी ही मातृदैवतांना आवडीची असल्याची आणि गर्वहरणाचे प्रतीक असल्याचा उल्लेख उपासक करतात. तुळजापूरातील पूजाऱ्यांच्या घरातील परडी वेगळी आहे.ताटातील मोठी वाटी किंवा वाडगे असा त्याचा आकार असून तुळजापूरातील [[काळभैरव]] मूर्तीच्या हातातदेखील अशाच प्रकारचे पात्र आहे. एखाद्याच्या घरात मृत्यू झाला तर सुतकानंतर परडी बदलली जाते. अगदी प्राचीन काळापासून भारतीय लोकजीवनात परडीला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.

अनेक कुटुंबांमध्ये वंशपरंपरेने माळपरडीची परंपरा चालत आलेली असते. हा कुळाचार सुरू होण्यामागे प्रामुख्याने तीन कारणे आढळतात : 

१. '''नवस पूर्ती''' ''':''' पूर्वीच्या काळी घरातील व्यक्तीचा दुर्धर रोग बरा व्हावा म्हणून कुलदेवीला साकडे घातले जायचे. रोग निवारण झाल्यावर नवस फेडण्यासाठी हा कुळाचार स्वीकारला जायचा, जो पुढे वारसाहक्काने पिढ्यान्पिढ्या चालतो. 

२. '''योगिक क्रिया किंवा''' '''दैवी संचार :''' घरातील एखाद्या व्यक्तीमध्ये देवीचा संचार (अंगात येणे) होत असल्यास, गुरुमार्गदर्शनाने विधीपूर्वक परडीचा कुळाचार स्वीकारला जातो. 

३. '''स्वेच्छा भक्ती''' ''':''' केवळ भगवतीच्या सेवेच्या आनंदासाठी काही भक्त आनंदाने या साधनेचा स्वीकार करतात.

'''व्यावहारिक दृष्टिकोन:''' आधुनिक काळात प्रापंचिक अडचणींमुळे किंवा कडक नियम पाळणे शक्य नसल्यास, हा कुळाचार टाकून न देता कुलदेवीच्या चरणी श्रद्धेने क्षमा मागून, &quot;मला हा संचार किंवा कडक सोपस्कर, विधी सांभाळणे शक्य नाही, परंतु मी तुझी नित्यनेमाने साधी भोळी सेवा करीन&quot; असे भावपूर्ण निवेदन करून मार्ग काढण्याची प्रथाही जाणकारांकडून सांगितली जाते.

'''&lt;big&gt;परडी प्रथा असणाऱ्या प्रमुख दैवता&lt;/big&gt;'''
[[चित्र:Renukadevi mahur.JPG|इवलेसे|119x119अंश|श्री रेणुकादेवी, माहूरगड ]]
'''१.''' '''[[रेणुका|श्री रेणुका (यल्लमा)]]''' - परडीची मूळ उत्पत्ती ही कृतयुगात रेणुका अवतारातच झालेली आहे. आक्कव्वा - जोगव्व्वा या थोर मुनींनी  रेणुकेला तिच्या पतीच्या अर्थात ऋषी जमदग्नी यांच्या श्रापातून मुक्त केल्याप्रित्यर्थ त्यांच्या नावाने रेणुकेने प्रथम जोगवा मागितला. रेणुका देवीच्या परडी साधनेत परडीपात्र, परशुरामपात्र, कवडीमाळ आणि देवीचा काकडा जसा तुळजाभवानीचा पोत असतो; अगदी त्याचप्रमाणे रेणुकेच्या परडीत लहानसा काकडा असतो जो सहसा  जागरण गोंधळ या कार्यक्रमात पोताप्रमाणे प्रज्वलित करून हातात घेऊन नाचवला जातो. माहूरच्या रेणुकेच्या परडीला मीठा-पीठाचा मान आहे; परंतु सौंदत्तीच्या यल्लमा देवीच्या परडीला मीठा-पीठासोबतच भाजी-भाकरी, कांद्याची पात, पुरणाचे कडबू अशा विविध पदार्थांनी आपापल्या कुलाचाराप्रमाणे मान पान केला जातो.
[[चित्र:Yamai.jpg|इवलेसे|122x122अंश|श्री यमाई देवी, औंध (मुळपीठ)]]
'''२. [[यमाई देवी मंदिर (औंध)|श्री यमाई देवी]] -''' शिवशक्तीस्वरूपिणी यमाई देवीला पार्वती व रेणुका देवीचा संयुक्त अवतार मानले जाते. यमाई देवीची महाराष्ट्रात प्रमुख बारा पीठे असून साताऱ्यातील औंध गावी यमाईचे मुळपीठ आहे. औंध प्रमाणेच राशीन, मार्डी, वाडी रत्‍नागिरी (जोतिबा डोंगर), महाळुंग, कन्हेरसर आणि शिवरी  या तीर्थस्थानांवर देखील यमाई देवीच्या परडीस अनन्यसाधारण महत्व आहे. संसाराचे सार मानल्या जाणाऱ्या मीठापीठाने देवीच्या परड्या भरल्या जातात. यमाई देवीच्या परडी साधनेत परडीपात्र, परशुरामपात्र आणि कवडीमाळ यांचा समावेश असतो.
[[चित्र:Aai tuljabhavani.jpg|इवलेसे|128x128अंश|श्री तुळजाभवानी, तुळजापूर ]]
'''३. [[तुळजाभवानी मंदिर|श्री तुळजाभवानी]] -''' महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी आई तुळजाभवानी देवीच्या परडीचा प्रसार प्रचंड आहे. तिच्या भक्ती साधनेत परडीला अनन्यसाधारण महत्व आहे. तुळजापूरच्या तुळजाभवानीच्या परडीस देखील मीठा-पीठाचाच मान आहे. तुकाई अर्थात तुळजाभवानी देवीच्या परडी साधनेत परडीपात्र, परशुरामपात्र, पोत आणि कवडीमाळ यांचा समावेश असतो. आजही तुळजापूरमध्ये अनेक कुटुंब आपापल्या कुलाचाराप्रमाणे तुळजाभवानीच्या परडीची मनोभावे सेवा करताना दिसतात. 

'''४. [[येरमाळा|श्री येडेश्वरी (येडाई) देवी]] -''' महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी आई तुळजाभवानीची धाकटी बहीण म्हणून ओळख असलेली येरमाळयाची येडेश्वरी म्हणजेच येडाई देवीच्या भक्तिसाधनेत तुळजाभवानी प्रमाणेच परडी प्रथा पूर्वापारपासून सुरू आहे. येडेश्वरी देवीच्या परडीस भवानीप्रमाणेच मीठा-पीठाचाच मान आहे. येडाई अर्थात येडेश्वरी देवीच्या परडी साधनेत परडीपात्र, परशुरामपात्र आणि कवडीमाळ यांचा समावेश असतो. 

[[वर्ग:महिला संपादनेथॉन २०२० लेख]]</text>
      <sha1>gajiqqzhlcpt43q1ruxrom0zaeq77hr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685586</id>
      <parentid>2685585</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — योग्य रकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य रकार|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2685586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16780" sha1="71txtaz6p22ee9q69adgo19aqxni0fz" xml:space="preserve">[[चित्र:Jogava Tradition in Navratri Festival.jpg|इवलेसे|देवीची परडी घेऊन जोगवा मागणाऱ्या आराधी महिला ]]
[[जोगवा]] मागायचे पात्र म्हणजे '''परडी'''. अंबाबाईच्या पूजेतील अतिशय महत्त्वाची बाब. परडी, परसराम, पोत आणि [[कवडी|कवड्याची माळ]] यासोबत परडीला महत्त्व आहे. ही अंबाबाईच्या पूजेची प्रतीके आहेत.नवरात्रात परडीची विक्री मोठ्या प्रमाणात होते. आई भवानीच्या दरबारात परडीचे एक वेगळेच महत्त्व आहे. परडी आणि परसराम अशा जोडी भिक्षापात्र म्हणून प्रसिद्ध आहेत. परडी म्हणजे ताट आणि परसराम म्हणजे वाटी. परडी बारीक वीण करून बनविली जाते. परडी हे रोग दूर करण्याचे साधन मानले जायचे. हळद-कुंकू, लिंबू आणि प्रसाद घातलेली परडी एका गावातून दुसऱ्या गावात नेली जायची. अखेर ती समुद्रात विसर्जित केली जात असे. यामुळे साथरोग नाहीसे होतात, असा समज होता. आजही असाध्य आजारासाठी परडीचा उपाय शोधणारे अनेकजण आहेत. रोगाची साथ घालविण्यासाठी परडी विधी केला जात असल्याचा उल्लेख भारतीय संस्कृतिकोशात आढळतो.

लोकपरंपरेत परडीला साक्षात प्रकृतीचे (भगवतीचे) स्वरूप मानून पूजले जाते. या परंपरेतील विविध साधनांचा संबंध ब्रह्मांड आणि निसर्गाशी जोडला जातो :

* '''परडीचे २७ कट''' ''':''' हे विश्वातील २७ नक्षत्रांचे प्रतीक मानले जातात.
* '''परडीची वेज (गोल आकार)''' ''':''' हे पृथ्वीच्या गोल आकाराशी साधर्म्य दर्शवते.
* '''परशुराम पात्र''' ''':''' याचा गोल आकार चंद्राचे प्रतीक मानला जातो.
* '''बाण आणि पोत:''' हे सूर्याच्या तेजाचे प्रतीक मानले जातात.

ज्या सामान्य भक्तांना कठीण वैदिक मंत्रोच्चार, षोडशोपचार पूजा किंवा कडक धार्मिक विधी करणे शक्य नसते, त्यांच्यासाठी 'माळ, परडी, पोत' हे वैराग्य भावनेतून भगवतीची कृपा प्राप्त करण्याचे एक सुलभ व अमोघ साधन मानले गेले आहे.  वैष्णव सांप्रदायिक ग्रंथांमध्ये आणि महाराष्ट्रातील संतांच्या वाङ्मयात देवीच्या परडीचे आध्यात्मिक विश्लेषण आढळते.

संत एकनाथांच्या भारुडात व गोंधळात याचा प्रामुख्याने उल्लेख येतो :&lt;blockquote&gt;''&quot;अनादी अंबिका भगवती। बोध परडी घेऊनी हाती।'' ''पोत ज्ञानाचा पाजळती। उदो उदो भक्त नाचती॥'' ''गोंधळा येई वो जगदंबे। मूळपीठ तू अंबे....&quot;''&lt;/blockquote&gt;महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी आई भवानीचे परमभक्त छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्याशीही या प्रथेचा संदर्भ जोडला जातो. असे मानले जाते की, महाराज स्वतः गळ्यात कवऱ्यांची माळ घालून आणि हातात परडी घेऊन देवीचा जोगवा मागत असत. यामागे संदारी जीवनात राहूनही वैराग्य जपणे आणि स्वराज्य चालवताना मनात कधीही 'अहंकार' किंवा 'गर्व' निर्माण होऊ न देणे, हा उदात्त हेतू स्पष्ट होतो.

परडी भरणे हा पूजाविधी आहे. परडी-कवड्यांची माळ घेऊन जोगवा मागणारे भक्त सर्व स्तरांतील आहेत. घरात जो पदार्थ असेल त्याचा नैवेद्य हे तुळजापूरच्या मंदिराचे वैशिष्ट्य आहे. दररोज भवानीला भाजी-भाकरीचा नैवेद्य दाखविला जातो. ज्या भागात जे पिकते तेच देवतांच्या नैवेद्याचा भाग असते. अशा कोणत्याही पदार्थाने परडी भरता येते.असा नैवेद्य घेऊन जाणे जसजसे अवघड होऊन गेले तसतसे शिधा सुरू झाला. त्यातही मीठ-पीठाचे महत्त्व वाढत गेले. गावोगावच्या महिला परड्या भरतात. मंदिरातील [[होमकुंडा]]&lt;nowiki/&gt;त हजारो लोक नवस म्हणून पीठा-मिठाच्या परड्या भरतात.

वेळूची परडी ही मातृदैवतांना आवडीची असल्याची आणि गर्वहरणाचे प्रतीक असल्याचा उल्लेख उपासक करतात. तुळजापूरातील पूजाऱ्यांच्या घरातील परडी वेगळी आहे.ताटातील मोठी वाटी किंवा वाडगे असा त्याचा आकार असून तुळजापूरातील [[काळभैरव]] मूर्तीच्या हातातदेखील अशाच प्रकारचे पात्र आहे. एखाद्याच्या घरात मृत्यू झाला तर सुतकानंतर परडी बदलली जाते. अगदी प्राचीन काळापासून भारतीय लोकजीवनात परडीला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.

अनेक कुटुंबांमध्ये वंशपरंपरेने माळपरडीची परंपरा चालत आलेली असते. हा कुळाचार सुरू होण्यामागे प्रामुख्याने तीन कारणे आढळतात : 

१. '''नवस पूर्ती''' ''':''' पूर्वीच्या काळी घरातील व्यक्तीचा दुर्धर रोग बरा व्हावा म्हणून कुलदेवीला साकडे घातले जायचे. रोग निवारण झाल्यावर नवस फेडण्यासाठी हा कुळाचार स्वीकारला जायचा, जो पुढे वारसाहक्काने पिढ्यान्पिढ्या चालतो. 

२. '''योगिक क्रिया किंवा''' '''दैवी संचार :''' घरातील एखाद्या व्यक्तीमध्ये देवीचा संचार (अंगात येणे) होत असल्यास, गुरुमार्गदर्शनाने विधीपूर्वक परडीचा कुळाचार स्वीकारला जातो. 

३. '''स्वेच्छा भक्ती''' ''':''' केवळ भगवतीच्या सेवेच्या आनंदासाठी काही भक्त आनंदाने या साधनेचा स्वीकार करतात.

'''व्यावहारिक दृष्टिकोन:''' आधुनिक काळात प्रापंचिक अडचणींमुळे किंवा कडक नियम पाळणे शक्य नसल्यास, हा कुळाचार टाकून न देता कुलदेवीच्या चरणी श्रद्धेने क्षमा मागून, &quot;मला हा संचार किंवा कडक सोपस्कर, विधी सांभाळणे शक्य नाही, परंतु मी तुझी नित्यनेमाने साधी भोळी सेवा करीन&quot; असे भावपूर्ण निवेदन करून मार्ग काढण्याची प्रथाही जाणकारांकडून सांगितली जाते.

'''&lt;big&gt;परडी प्रथा असणाऱ्या प्रमुख दैवता&lt;/big&gt;'''
[[चित्र:Renukadevi mahur.JPG|इवलेसे|119x119अंश|श्री रेणुकादेवी, माहूरगड ]]
'''१.''' '''[[रेणुका|श्री रेणुका (यल्लमा)]]''' - परडीची मूळ उत्पत्ती ही कृतयुगात रेणुका अवतारातच झालेली आहे. आक्कव्वा - जोगव्व्वा या थोर मुनींनी  रेणुकेला तिच्या पतीच्या अर्थात ऋषी जमदग्नी यांच्या श्रापातून मुक्त केल्याप्रित्यर्थ त्यांच्या नावाने रेणुकेने प्रथम जोगवा मागितला. रेणुका देवीच्या परडी साधनेत परडीपात्र, परशुरामपात्र, कवडीमाळ आणि देवीचा काकडा जसा तुळजाभवानीचा पोत असतो; अगदी त्याचप्रमाणे रेणुकेच्या परडीत लहानसा काकडा असतो जो सहसा  जागरण गोंधळ या कार्यक्रमात पोताप्रमाणे प्रज्वलित करून हातात घेऊन नाचवला जातो. माहूरच्या रेणुकेच्या परडीला मीठा-पीठाचा मान आहे; परंतु सौंदत्तीच्या यल्लमा देवीच्या परडीला मीठा-पीठासोबतच भाजी-भाकरी, कांद्याची पात, पुरणाचे कडबू अशा विविध पदार्थांनी आपापल्या कुलाचाराप्रमाणे मान पान केला जातो.
[[चित्र:Yamai.jpg|इवलेसे|122x122अंश|श्री यमाई देवी, औंध (मुळपीठ)]]
'''२. [[यमाई देवी मंदिर (औंध)|श्री यमाई देवी]] -''' शिवशक्तीस्वरूपिणी यमाई देवीला पार्वती व रेणुका देवीचा संयुक्त अवतार मानले जाते. यमाई देवीची महाराष्ट्रात प्रमुख बारा पीठे असून साताऱ्यातील औंध गावी यमाईचे मुळपीठ आहे. औंध प्रमाणेच राशीन, मार्डी, वाडी रत्‍नागिरी (जोतिबा डोंगर), महाळुंग, कन्हेरसर आणि शिवरी  या तीर्थस्थानांवर देखील यमाई देवीच्या परडीस अनन्यसाधारण महत्व आहे. संसाराचे सार मानल्या जाणाऱ्या मीठापीठाने देवीच्या परड्या भरल्या जातात. यमाई देवीच्या परडी साधनेत परडीपात्र, परशुरामपात्र आणि कवडीमाळ यांचा समावेश असतो.
[[चित्र:Aai tuljabhavani.jpg|इवलेसे|128x128अंश|श्री तुळजाभवानी, तुळजापूर ]]
'''३. [[तुळजाभवानी मंदिर|श्री तुळजाभवानी]] -''' महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी आई तुळजाभवानी देवीच्या परडीचा प्रसार प्रचंड आहे. तिच्या भक्ती साधनेत परडीला अनन्यसाधारण महत्व आहे. तुळजापूरच्या तुळजाभवानीच्या परडीस देखील मीठा-पीठाचाच मान आहे. तुकाई अर्थात तुळजाभवानी देवीच्या परडी साधनेत परडीपात्र, परशुरामपात्र, पोत आणि कवडीमाळ यांचा समावेश असतो. आजही तुळजापूरमध्ये अनेक कुटुंब आपापल्या कुलाचाराप्रमाणे तुळजाभवानीच्या परडीची मनोभावे सेवा करताना दिसतात. 

'''४. [[येरमाळा|श्री येडेश्वरी (येडाई) देवी]] -''' महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी आई तुळजाभवानीची धाकटी बहीण म्हणून ओळख असलेली येरमाळयाची येडेश्वरी म्हणजेच येडाई देवीच्या भक्तिसाधनेत तुळजाभवानी प्रमाणेच परडी प्रथा पूर्वापारपासून सुरू आहे. येडेश्वरी देवीच्या परडीस भवानीप्रमाणेच मीठा-पीठाचाच मान आहे. येडाई अर्थात येडेश्वरी देवीच्या परडी साधनेत परडीपात्र, परशुरामपात्र आणि कवडीमाळ यांचा समावेश असतो. 

[[वर्ग:महिला संपादनेथॉन २०२० लेख]]</text>
      <sha1>71txtaz6p22ee9q69adgo19aqxni0fz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685589</id>
      <parentid>2685586</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:11:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-15980-48</username>
        <id>180984</id>
      </contributor>
      <origin>2685589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16780" sha1="9i890gxqlwjza2f1rzll03s9vr4nwt6" xml:space="preserve">[[चित्र:Jogava Tradition in Navratri Festival.jpg|इवलेसे|देवीची परडी घेऊन जोगवा मागणाऱ्या आराधी महिला ]]
[[जोगवा]] मागायचे पात्र म्हणजे '''परडी'''. अंबाबाईच्या पूजेतील अतिशय महत्त्वाची बाब. परडी, परसराम, पोत आणि [[कवडी|कवड्याची माळ]] यासोबत परडीला महत्त्व आहे. ही अंबाबाईच्या पूजेची प्रतीके आहेत.नवरात्रात परडीची विक्री मोठ्या प्रमाणात होते. आई भवानीच्या दरबारात परडीचे एक वेगळेच महत्त्व आहे. परडी आणि परसराम अशा जोडी भिक्षापात्र म्हणून प्रसिद्ध आहेत. परडी म्हणजे ताट आणि परसराम म्हणजे वाटी. परडी बारीक वीण करून बनविली जाते. परडी हे रोग दूर करण्याचे साधन मानले जायचे. हळद-कुंकू, लिंबू आणि प्रसाद घातलेली परडी एका गावातून दुसऱ्या गावात नेली जायची. अखेर ती समुद्रात विसर्जित केली जात असे. यामुळे साथरोग नाहीसे होतात, असा समज होता. आजही असाध्य आजारासाठी परडीचा उपाय शोधणारे अनेकजण आहेत. रोगाची साथ घालविण्यासाठी परडी विधी केला जात असल्याचा उल्लेख भारतीय संस्कृतिकोशात आढळतो.

लोकपरंपरेत परडीला साक्षात प्रकृतीचे (भगवतीचे) स्वरूप मानून पूजले जाते. या परंपरेतील विविध साधनांचा संबंध ब्रह्मांड आणि निसर्गाशी जोडला जातो :

* '''परडीचे २७ कट''' ''':''' हे विश्वातील २७ नक्षत्रांचे प्रतीक मानले जातात.
* '''परडीची वेज (गोल आकार)''' ''':''' हे पृथ्वीच्या गोल आकाराशी साधर्म्य दर्शवते.
* '''परशुराम पात्र''' ''':''' याचा गोल आकार चंद्राचे प्रतीक मानला जातो.
* '''बाण आणि पोत:''' हे सूर्याच्या तेजाचे प्रतीक मानले जातात.

ज्या सामान्य भक्तांना कठीण वैदिक मंत्रोच्चार, षोडशोपचार पूजा किंवा कडक धार्मिक विधी करणे शक्य नसते, त्यांच्यासाठी 'माळ, परडी, पोत' हे वैराग्य भावनेतून भगवतीची कृपा प्राप्त करण्याचे एक सुलभ व अमोघ साधन मानले गेले आहे.  वैष्णव सांप्रदायिक ग्रंथांमध्ये आणि महाराष्ट्रातील संतांच्या वाङ्मयात देवीच्या परडीचे आध्यात्मिक विश्लेषण आढळते.

संत एकनाथांच्या भारुडात व गोंधळात याचा प्रामुख्याने उल्लेख येतो :&lt;blockquote&gt;''&quot;अनादी अंबिका भगवती। बोध परडी घेऊनी हाती।'' ''पोत ज्ञानाचा पाजळती। उदो उदो भक्त नाचती॥'' ''गोंधळा येई वो जगदंबे। मूळपीठ तू अंबे....&quot;''&lt;/blockquote&gt;महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी आई भवानीचे परमभक्त छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्याशीही या प्रथेचा संदर्भ जोडला जातो. असे मानले जाते की, महाराज स्वतः गळ्यात कवऱ्यांची माळ घालून आणि हातात परडी घेऊन देवीचा जोगवा मागत असत. यामागे संसारी जीवनात राहूनही वैराग्य जपणे आणि स्वराज्य चालवताना मनात कधीही 'अहंकार' किंवा 'गर्व' निर्माण होऊ न देणे, हा उदात्त हेतू स्पष्ट होतो.

परडी भरणे हा पूजाविधी आहे. परडी-कवड्यांची माळ घेऊन जोगवा मागणारे भक्त सर्व स्तरांतील आहेत. घरात जो पदार्थ असेल त्याचा नैवेद्य हे तुळजापूरच्या मंदिराचे वैशिष्ट्य आहे. दररोज भवानीला भाजी-भाकरीचा नैवेद्य दाखविला जातो. ज्या भागात जे पिकते तेच देवतांच्या नैवेद्याचा भाग असते. अशा कोणत्याही पदार्थाने परडी भरता येते.असा नैवेद्य घेऊन जाणे जसजसे अवघड होऊन गेले तसतसे शिधा सुरू झाला. त्यातही मीठ-पीठाचे महत्त्व वाढत गेले. गावोगावच्या महिला परड्या भरतात. मंदिरातील [[होमकुंडा]]&lt;nowiki/&gt;त हजारो लोक नवस म्हणून पीठा-मिठाच्या परड्या भरतात.

वेळूची परडी ही मातृदैवतांना आवडीची असल्याची आणि गर्वहरणाचे प्रतीक असल्याचा उल्लेख उपासक करतात. तुळजापूरातील पूजाऱ्यांच्या घरातील परडी वेगळी आहे.ताटातील मोठी वाटी किंवा वाडगे असा त्याचा आकार असून तुळजापूरातील [[काळभैरव]] मूर्तीच्या हातातदेखील अशाच प्रकारचे पात्र आहे. एखाद्याच्या घरात मृत्यू झाला तर सुतकानंतर परडी बदलली जाते. अगदी प्राचीन काळापासून भारतीय लोकजीवनात परडीला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.

अनेक कुटुंबांमध्ये वंशपरंपरेने माळपरडीची परंपरा चालत आलेली असते. हा कुळाचार सुरू होण्यामागे प्रामुख्याने तीन कारणे आढळतात : 

१. '''नवस पूर्ती''' ''':''' पूर्वीच्या काळी घरातील व्यक्तीचा दुर्धर रोग बरा व्हावा म्हणून कुलदेवीला साकडे घातले जायचे. रोग निवारण झाल्यावर नवस फेडण्यासाठी हा कुळाचार स्वीकारला जायचा, जो पुढे वारसाहक्काने पिढ्यान्पिढ्या चालतो. 

२. '''योगिक क्रिया किंवा''' '''दैवी संचार :''' घरातील एखाद्या व्यक्तीमध्ये देवीचा संचार (अंगात येणे) होत असल्यास, गुरुमार्गदर्शनाने विधीपूर्वक परडीचा कुळाचार स्वीकारला जातो. 

३. '''स्वेच्छा भक्ती''' ''':''' केवळ भगवतीच्या सेवेच्या आनंदासाठी काही भक्त आनंदाने या साधनेचा स्वीकार करतात.

'''व्यावहारिक दृष्टिकोन:''' आधुनिक काळात प्रापंचिक अडचणींमुळे किंवा कडक नियम पाळणे शक्य नसल्यास, हा कुळाचार टाकून न देता कुलदेवीच्या चरणी श्रद्धेने क्षमा मागून, &quot;मला हा संचार किंवा कडक सोपस्कर, विधी सांभाळणे शक्य नाही, परंतु मी तुझी नित्यनेमाने साधी भोळी सेवा करीन&quot; असे भावपूर्ण निवेदन करून मार्ग काढण्याची प्रथाही जाणकारांकडून सांगितली जाते.

'''&lt;big&gt;परडी प्रथा असणाऱ्या प्रमुख दैवता&lt;/big&gt;'''
[[चित्र:Renukadevi mahur.JPG|इवलेसे|119x119अंश|श्री रेणुकादेवी, माहूरगड ]]
'''१.''' '''[[रेणुका|श्री रेणुका (यल्लमा)]]''' - परडीची मूळ उत्पत्ती ही कृतयुगात रेणुका अवतारातच झालेली आहे. आक्कव्वा - जोगव्व्वा या थोर मुनींनी  रेणुकेला तिच्या पतीच्या अर्थात ऋषी जमदग्नी यांच्या श्रापातून मुक्त केल्याप्रित्यर्थ त्यांच्या नावाने रेणुकेने प्रथम जोगवा मागितला. रेणुका देवीच्या परडी साधनेत परडीपात्र, परशुरामपात्र, कवडीमाळ आणि देवीचा काकडा जसा तुळजाभवानीचा पोत असतो; अगदी त्याचप्रमाणे रेणुकेच्या परडीत लहानसा काकडा असतो जो सहसा  जागरण गोंधळ या कार्यक्रमात पोताप्रमाणे प्रज्वलित करून हातात घेऊन नाचवला जातो. माहूरच्या रेणुकेच्या परडीला मीठा-पीठाचा मान आहे; परंतु सौंदत्तीच्या यल्लमा देवीच्या परडीला मीठा-पीठासोबतच भाजी-भाकरी, कांद्याची पात, पुरणाचे कडबू अशा विविध पदार्थांनी आपापल्या कुलाचाराप्रमाणे मान पान केला जातो.
[[चित्र:Yamai.jpg|इवलेसे|122x122अंश|श्री यमाई देवी, औंध (मुळपीठ)]]
'''२. [[यमाई देवी मंदिर (औंध)|श्री यमाई देवी]] -''' शिवशक्तीस्वरूपिणी यमाई देवीला पार्वती व रेणुका देवीचा संयुक्त अवतार मानले जाते. यमाई देवीची महाराष्ट्रात प्रमुख बारा पीठे असून साताऱ्यातील औंध गावी यमाईचे मुळपीठ आहे. औंध प्रमाणेच राशीन, मार्डी, वाडी रत्‍नागिरी (जोतिबा डोंगर), महाळुंग, कन्हेरसर आणि शिवरी  या तीर्थस्थानांवर देखील यमाई देवीच्या परडीस अनन्यसाधारण महत्व आहे. संसाराचे सार मानल्या जाणाऱ्या मीठापीठाने देवीच्या परड्या भरल्या जातात. यमाई देवीच्या परडी साधनेत परडीपात्र, परशुरामपात्र आणि कवडीमाळ यांचा समावेश असतो.
[[चित्र:Aai tuljabhavani.jpg|इवलेसे|128x128अंश|श्री तुळजाभवानी, तुळजापूर ]]
'''३. [[तुळजाभवानी मंदिर|श्री तुळजाभवानी]] -''' महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी आई तुळजाभवानी देवीच्या परडीचा प्रसार प्रचंड आहे. तिच्या भक्ती साधनेत परडीला अनन्यसाधारण महत्व आहे. तुळजापूरच्या तुळजाभवानीच्या परडीस देखील मीठा-पीठाचाच मान आहे. तुकाई अर्थात तुळजाभवानी देवीच्या परडी साधनेत परडीपात्र, परशुरामपात्र, पोत आणि कवडीमाळ यांचा समावेश असतो. आजही तुळजापूरमध्ये अनेक कुटुंब आपापल्या कुलाचाराप्रमाणे तुळजाभवानीच्या परडीची मनोभावे सेवा करताना दिसतात. 

'''४. [[येरमाळा|श्री येडेश्वरी (येडाई) देवी]] -''' महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी आई तुळजाभवानीची धाकटी बहीण म्हणून ओळख असलेली येरमाळयाची येडेश्वरी म्हणजेच येडाई देवीच्या भक्तिसाधनेत तुळजाभवानी प्रमाणेच परडी प्रथा पूर्वापारपासून सुरू आहे. येडेश्वरी देवीच्या परडीस भवानीप्रमाणेच मीठा-पीठाचाच मान आहे. येडाई अर्थात येडेश्वरी देवीच्या परडी साधनेत परडीपात्र, परशुरामपात्र आणि कवडीमाळ यांचा समावेश असतो. 

[[वर्ग:महिला संपादनेथॉन २०२० लेख]]</text>
      <sha1>9i890gxqlwjza2f1rzll03s9vr4nwt6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>यमाई देवी मंदिर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294877</id>
    <revision>
      <id>2685598</id>
      <parentid>2684421</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:37:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-15980-48</username>
        <id>180984</id>
      </contributor>
      <comment>/* मंदिर परिसर */</comment>
      <origin>2685598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28834" sha1="q99wibtye3gj0ozbvnigykuz04izuk5" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट हिंदू मंदिर
| name               = श्री यमाई देवी (मुळपीठ)
| image              = Yamai.jpg
| image_size         = 200px
| alt                = Goddess of wealth and beauty
| caption            =आई तुळजाभवानीची थोरली बहीण


}}

शिव-पार्वती यांचे एकत्रित पुजले जाणारे रूप म्हणजे यमाई. शिवशक्तीस्वरुपिनी यमाई देवीला [[पार्वती|पार्वतीमातेचा]] त्याचप्रमाणे [[रेणुका]] देवीचा अवतार देखील मानले जाते. महाराष्ट्रात व अन्य राज्यांत यमाई देवीची अनेक उपपीठे (मंदिरे) आहेत; परंतु महाराष्ट्रातील [[सातारा जिल्हा|सातारा]] जिल्ह्यातील [[खटाव तालुका|खटाव]] तालुक्यातील [[औंध (खटाव)|औंध]] गावच्या डोंगरावरती वसलेले हे मंदिर '''यमाई देवी'''चे मुळ उगमस्थान असल्याने या ठिकाणास मुळपीठ त्याचबरोबर देवीलाही यमाईदेवी व्यतिरिक्त मुळपीठदेवी म्हणून देखील ओळखले जाते.&lt;ref name=&quot;झी&quot;&gt;{{cite web|url=https://zeenews.india.com/spirituality/yamai-devi-legend-behind-the-goddess-and-her-temple-in-aundh-1996837.html|title=Yamai Devi: Legend behind the goddess and her temple in Aundh!|date=Apr 17, 2017|website=[[झी न्यूझ]]|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20170421021737/https://zeenews.india.com/spirituality/yamai-devi-legend-behind-the-goddess-and-her-temple-in-aundh-1996837.html|archive-date=April 21, 2017|access-date=१४ नोव्हेंबर २०२१}}&lt;/ref&gt; 

निसर्गाच्या वरदानाने नटलेल्या आणि नांदणी नदीच्या पवित्र प्रवाहाने पावन झालेल्या प्राचीन मोरळातीर्थाच्या शांत वातावरणात ऋषी-मुनी व भक्तगण अत्यंत सुखात आपली साधना करत असत. मात्र, या नंदनवनावर एका क्रूर राक्षसाची वक्रदृष्टी पडली आणि त्याने आपल्या त्रासाने तिथल्या मंगलमयी शांततेचा पूर्णपणे भंग केला. अशा महाभयंकर औंधासूर राक्षसाचा भक्तजणांवर चाललेला अन्याय दूर करण्यासाठी दख्खनचा राजा श्री [[ज्योतिबा मंदिर|जोतीबा]] मोरळातीर्थ परिसरात चालून आले. परंतु त्यांची शक्ती या बलाढ्य राक्षसाच्या शक्ती पुढे कमी पडू लागली.  दिव्यस्मरण करताच या असुराचा वध आदिशक्तीच्या हातून घडणार हे नाथांस उमगले. तेव्हा जोतिबांनी आदिमायेस &quot;ये माई&quot; अशी साद घातली. जोतिबांनी घातलेली साद ऐकताच पार्वती आणि रेणुकेचा तेजःपुंज अवतार असलेली दिव्य शक्ती धावून आली. सुसज्ज आयुधे हातात घेऊन युद्धभूमीवर आलेली भवानीमाता व तिचा पराक्रम पाहून सर्वांचे डोळे दिपून गेले. देवीच्या हातात खड्ग, त्रिशूल, धनुष्य होते. पाठीवर बाणांनी भरलेला भात प्रत्येक टोकदार बाण असुरावर स्वार होणेस सज्ज होते. औंधसूराचे आणि देवीचे निकराचे तुंबळ युद्ध झाले. देवी प्रचंड क्रोधीत झाली होती. तिने उचललेला निर्वाणीचा शेवटचा बाण सळसळत औंधासुराजवळ गेला व क्षणात त्याने धड आणि डोके वेगळे केले. अखेर पौष पौर्णिमेच्या भयाण रात्री तिने प्रखर युद्धाअंती औंधासुराचा वध करून जनतेस भयमुक्त केले. मृत्यूसमयी असुराने देवीकडे करुणा भाकली व औंधासूर नावाच्या असुराच्या नावावरून 'औंध' हे नाव अजरामर झाले. अशाप्रकारे औंध नावाबरोबर मुळमाया यमाई देवीचे वास्तव्य तेथे चिरकाल सुरू झाले. औंध एक पुण्यभूमी ठरली.

आख्यायिकेनुसार कोल्हापूरच्या देवी [[महालक्ष्मी मंदिर (कोल्हापूर)|महालक्ष्मी अंबाबाई]], दख्खनचा राजा श्री [[ज्योतिबा|जोतिबा]] आणि प्रभू [[राम|श्रीराम]] (भगवान विष्णू)  तिला &quot;ये माई&quot; असे संबोधत; म्हणून ती &quot;यमाई&quot; या नावाने प्रसिद्ध झाली. महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी असलेल्या आई [[तुळजाभवानी मंदिर|तुळजाभवानीची]] यमाई देवी ही थोरली बहीण म्हणून ओळखली जाते कारण यमाई हे शिवपार्वती यांचे एकत्रित स्वरूप असून ती पार्वती आणि रेणुका देवीचा संयुक्त अवतार मानली जाते. रेणुका अवतार कृतयुगात आणि तुळजाभवानी अवतार त्रेतायुगात घडल्याने या कालक्रमानुसार यमाई तुळजाभवानीची मोठी बहिण मानली जाते. त्यामुळे बरेच भाविक तुळजाभवानी दर्शनानंतर जवळच असलेल्या यमाईदेवीच्या प्रसिद्ध बारा पीठांपैकी एक उपपीठ असलेल्या उत्तर सोलापुरातील [[मार्डी]] किंवा मुळपीठ म्हणजेच औंधच्या यमाई देवीचे दर्शन घेण्याची प्रथा आज देखील पाळतात; परंतु विशेष बाब म्हणजे तुळजापूर क्षेत्री देखील यमाई देवीचे जागृत स्थान असून ते तुळजाभवानी मंदिर संकुलातच असण्यामुळे भाविकांना दोन्ही बहिणींचे एकत्र दर्शन घेता येते, ही एक धार्मिक सुलभता मानली जाते.

== मंदिर परिसर ==
औंध गावच्या नैऋत्य दिशेस असलेल्या टेकडीच्या पायथ्यापासून सुरू होणाऱ्या पायऱ्या वापरून किंवा ऐवजी घाटाचा रस्ता वापरून कारने टेकडीच्या माथ्यावर पोहोचता येते. आता रस्त्यांची स्थिती पहिल्या पेक्षा चांगली सुधारल्याने वाहने वरपर्यंत पोहोचू शकतात. वरच्या बाजूला पार्किंग उपलब्ध आहे. काळ्या पाषाणातील  यमाई देवीची बैठी मूर्ती जवळपास दोन मीटर उंच असून, पायाची मांडी अढी घालून बसलेल्या स्थितीत आहे. हे मंदिर मोठ्या संख्येने मराठी कुटुंबांचे कुळ-दैवत आहे. मंदिराच्या शिखरावर विविध हिंदू देवतांच्या प्रतिमा आणि मूर्ती आहेत. हे शहर आणि मंदिर अनेक शतकांपासून चालुक्य, यादव, भोसले, जगदाळे या शासकांशी गुरवघराणे कुंटूण्बाशी संबंधित आहे. अलीकडेच लोकवर्गनीतून देवीस या सोन्याचा कलश स्थापित केला आहे. टेकडीवरील मंदिरा व्यतिरिक्त यमाई देवीचं आणखी एक मंदिर खाली गावात आहे.&lt;ref name=&quot;झी&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Pant|first1=Apa|title=A moment in time|year=1974|publisher=Orient Longman|location=Bombay Calcutta Madras New Delhi|pages=20|isbn=9780340147900}}&lt;/ref&gt;

श्री यमाई देवीच्या भक्ती, उपासना आणि कुळधर्मात [[परडी]] प्रथेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. रेणुका-तुळजाभवानी मातेच्या परंपरेप्रमाणेच यमाईच्या भक्ती साधनेतही माळपरडी प्रथा पूर्वापार चालत आली आहे. यमाई देवीच्या या परडी साधनेत मुख्यत्वे वेळूची बारीक वीण करून बनवलेले परडी पात्र, परशुराम पात्र (ताट आणि वाटीची जोडी) आणि कवड्यांची माळ या पवित्र प्रतीकांचा समावेश असतो. यमाई देवीच्या भक्ती परंपरेत संसाराचे सार मानल्या जाणाऱ्या मीठा-पीठाने देवीची परडी भरण्याचा मुख्य कुळाचार पाळला जातो. औंध या मुख्य मुळपीठासह राशीन, मार्डी, वाडी रत्‍नागिरी (जोतिबा डोंगर), महाळुंग, कन्हेरसर आणि शिवरी या देवीच्या प्रमुख उपपीठांवर आजही हजारो भाविक आणि सुवासिनी मनोभावे देवीची परडी भरतात.

अनेक श्रद्धाळू कुटुंबांमध्ये हा परडीचा कुळाचार वंशपरंपरेने पिढ्यानपिढ्या चालत आलेला असून, तो प्रामुख्याने जुन्या काळातील नवसपूर्ती, योगिक क्रिया/दैवी संचार किंवा निव्वळ स्वेच्छा भक्तीपोटी स्वीकारला जातो. 

== पौराणिक इतिहास ==
[[औंध संस्थान|औंध]] हे श्रीमंत पंडित पंतप्रतिनिधी यांच्या संस्थानाचे मुख्य ठिकाण होते. त्या आगोदर औंधला जसा पौराणिक इतिहास आहे तसा मध्य युगीन इतिहासाच्या पाऊल खुणा पाहवयास मिळतात. त्याचा पुरावा म्हणजे औंध गावच्या नैऋत्य दिशेस एका लहानश्या टेकडीवर श्रीमुळपीठ यमाई देवीचे जागृत स्थान आहे. शिवाय गावात पद्माळें, नागाळें व विशाळें ही तीन तळी अस्तित्वात होती, त्यापैकी विशाळे हे तळे बुझलेले आहे. उर्वरित दोन तळी अद्याप अस्तित्वात आहेत.

इ.स. १००० ते ११५० पर्यंत औंध वरती देवगिरीच्या यादवांचा अंमल होता. सोळाव्या - सतराव्या शतकात आदिलशाहीचा अंमल कऱ्हाड, सातारा, करवीर या प्रांतावर होता. याच काळात मसूर व औंध या दोन परगण्यांची देशमुखी मसूरचे जगदाळे - पाटील यांच्याकडे होती. औंध परगण्यांत तेव्हा २७ गावे होती. तद्नंतर रक्ताजी रुपजी यांच्याकडे देशमुखी गेल्याचे उल्लेख आढळतात.

१६ शतकात [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांनी]] बादशाही विरुद्ध उभारलेल्या बंडामुळे त्रस्त झालेल्या आदिलशाहीने महाराष्ट्र मराठी संस्कृती राज्य धुळीत मिळवण्याचा चंग बांधला होता. तेव्हा अफजलखानाने तुळजापूर व पंढरपूर ही ठिकाणे उध्वस्त केल्यानंतर कराड - रहिमतपूर मार्गे औंधकडे मोर्चा वळवला. तेव्हा औंधच्या पुजाऱ्यांनी श्री यमाई देवीच्या मूर्तीस लहानश्या देवळात बंदिस्त करून त्या देवळाला मस्जिदीचे रूप दिले. तेव्हापासून यमाईच्या पुजाऱ्यांपैकी एका शाखेस (फकीर) पुजारी असे म्हणतात. यावेळी औंध गावातील यमाई मंदिरासमोर असलेली महाराष्ट्रातील किंबहुना भारतातील सर्वात उंच सुमारे ७१ फुट उंच असलेल्या दीपमाळेचे सौंदर्य व भव्यता पाहून हिंदू मंदिरे धुळीस मिळवणाऱ्या खुद्द अफजलखानाची देखील तिला हात लावायची हिम्मत झाली नाही; अशी बॉम्बे गॅझेट मध्ये नोंद आहे.

इ.स. १७०१ ते १८०६ पर्यंत परशुराम पंतप्रतिनिधी औंधच्या गादीवर राज्य करीत होते. १८०६ साली पेशवाई जप्त झाल्यानंतर १८११ पर्यंतचा कालावधी वगळल्यास  सर्वकाळ पंतप्रतिनिधींचा औंध संस्थानावर अंमल राहिला.

== श्री भवानी संग्रहालय ==
मंदिर संकुलात औंधच्या महाराजांच्या आपल्या खाजगी संग्रहातून स्थापन केलेले श्री भवानी संग्रहालय देखील आहे. संग्रहालयाची इमारत मंदिराच्या टेकडीच्या मध्यभागी वसलेली आहे. अभ्यागत पायऱ्या आणि रस्त्याने संग्रहालयापर्यंत पोहोचू शकतात. संग्रहालयात एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकातील प्रसिद्ध भारतीय कलाकार जसे की एमव्ही धुरंधर, बाबुराव पेंटर, माधव सातवळेकर आणि राजा रवि वर्मा तसेच ब्रिटिश कलाकार हेन्री मूर यांच्या प्रसिद्ध मदर आणि चाइल्ड स्टोन स्ट्रक्चरची चित्रे देखील आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiaart.com/Articles-and-Features/Articles-on-M-V-Dhurandhar-by-Nalini-Bhagwat/Articles-on-M-V-Dhurandhar-by-Nalini-Bhagwat.asp|title=M. V. Dhurandhar|last1=Bhagwat.|first1=Nalini|website=indiaart.com|access-date=१४ नोव्हेंबर २०२१}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=McSbSMhArFgC&amp;q=Madhav+Satwalekar&amp;pg=PA1|title=A History of Indian Painting: The modern period|last1=Chaitanya|first1=Krishna|date=1994|publisher=Abhinav Publications|isbn=81-7017-310-8|location=New Delhi|pages=273–274}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thefreelibrary.com/Shivaji+designs+for+stained-glass+windows%3A+the+art+of+Ervin+Bossanyi.-a0253862098|title=Shivaji designs for stained-glass windows: the art of Ervin Bossanyi. - Free Online Library|publisher=Thefreelibrary.com|access-date=2013-05-09}}&lt;/ref&gt;

== श्री यमाई देवीची महाराष्ट्र राज्यातील प्रमुख बारा पीठे ==
दैत्यसंहारासाठी व भक्तकल्याणासाठी यमाई देवीची अनेक ठिकाणी उपपीठे निर्माण झालेली आहेत व ती मुळपीठाइतकीच पूजनीय मानली जातात. त्यातील बारा  प्रमुख मुळपीठ व उपपीठे खालीलप्रमाणे :

'''१. मुळपीठ (उगमस्थान) : श्री यमाई देवी देवस्थान, औंध (मुळपीठ), ता. खटाव, जि. सातारा.'''

* '''श्री यमाई देवीची प्रमुख उपपीठे :-'''

'''२.''' श्री जगदंबा यमाई देवी देवस्थान, श्री क्षेत्र [[राशिन]], ता. कर्जत, जि. अहमदनगर

'''३.''' श्री यमाई देवी देवस्थान, श्री क्षेत्र [[ज्योतिबा मंदिर|जोतिबा डोंगर]] (वाडी रत्‍नागिरी), ता.पन्हाळा, जि. कोल्हापूर

'''४.''' श्री यमाई देवी देवस्थान, श्री क्षेत्र [[मार्डी]], ता. उत्तर सोलापूर, जि. सोलापूर

'''५.''' श्री यमाई देवी देवस्थान, श्री क्षेत्र [[कन्हेरसर]], ता. खेड, जि. पुणे

'''६'''. श्री यमाई देवी देवस्थान, श्री क्षेत्र [[शिवरी]], ता. पुरंदर, जि. पुणे

'''७.''' श्री यमाई देवी देवस्थान, श्री क्षेत्र [[कवठे यमाई]], ता. शिरूर, जि. पुणे

'''८.''' श्री साखरगडनिवासिनी अंबाबाई - यमाई देवी देवस्थान, श्री क्षेत्र [[किन्हई]], ता. कोरेगाव, जि. सातारा

'''९.''' श्री यमाई देवी देवस्थान, श्री क्षेत्र [[हिंगणगाव बुद्रुक (परांडा)|हिंगणगाव]], ता. परंडा, जि. धाराशिव

'''१०.''' श्री यमाई देवी देवस्थान, श्री क्षेत्र [[हिप्परगाराव]], ता. उमरगा, जि. धाराशिव

'''११.''' श्री यमाई देवी देवस्थान, श्री क्षेत्र [[महाळुंग (माळशिरस)|महाळुंग]], ता. माळशिरस, जि. सोलापूर

'''१२.''' श्री यमाई देवी देवस्थान, श्री क्षेत्र कोरेगाव, ता. बार्शी, जि. सोलापूर

== श्री यमाई देवीची अन्य प्रसिद्ध मंदिरे ==
# श्री क्षेत्र बिटले, ता. मोहोळ, जि. सोलापूर
# श्री क्षेत्र माळेगाव खुर्द, ता. बारामती, जि. पुणे
# श्री क्षेत्र राजुरी, ता. परांडा, जि. धाराशिव
# श्री क्षेत्र टाकळी, ता. धाराशिव, जि. धाराशिव 
# श्री क्षेत्र जातेगांव, ता. गेवराई, जि. बीड
# श्री क्षेत्र इंजेगाव ता. परळी वैजनाथ, जि. बीड
# श्री क्षेत्र [[तुळजापूर]], ता. तुळजापूर, जि. धाराशिव -  ''महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी आई [[तुळजाभवानी मंदिर|तुळजाभवानी]] मंदिर परिसरात देखील श्री यमाई देवीचे जागृत स्थान आहे. यमाई देवीला तुळजाभवानीची मोठी बहीण मानली जाते. त्यामुळे बरेच भाविक तुळजाभवानी दर्शनानंतर जवळच असलेल्या मार्डी किंवा मुळपीठ म्हणजेच औंधच्या यमाई देवीचे दर्शन घेण्याची प्रथा आज देखील पाळतात.''
# श्री क्षेत्र सांगोला, ता. सांगोला,  जि. सोलापूर ([[अंबिका मंदिर (सांगोला)|अंबिका मंदिर]]) - ''अंबिका मंदिर हे [[सोलापूर|सोलापूरच्या]] [[सांगोला]] शहरातील हिंदू मंदिर आहे. हे मंदिर १४ व्या शतकातील आहे असे सांगितले जाते. एकाच सिंहासनावर अंबिका माता, तुकाई ([[तुळजाभवानी]]) आणि [[औंध|औंधची]] [[यमाई देवी मंदिर, औंध|यमाईदेवी]] येथे विराजमान आहे. मूळ अंबिका माता ग्रामदैवत असून त्यानंतर तत्कालीन मराठा साम्राज्य असताना महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी म्हणून तुकाई अर्थात तुळजाभवानीची स्थापना करण्यात आली व पेशवे साम्राज्यात पेशवे घराण्याची कुलस्वामिनी औंधनिवासिनी यमाई देवीची स्थापना करण्यात आली. एकाच सिंहासनावर अंबिका, तुकाई आणि यमाई देवी विराजित असल्याने; या क्षेत्रास विशेष धार्मिक महत्त्व प्राप्त झालेले आहे. सांगोला शहराचे हे ग्रामदैवत आहे.''
# श्री क्षेत्र कुळधरण, ता. कर्जत, जि. अहमदनगर 
# श्री क्षेत्र [[पंढरपूर]], ता. पंढरपूर, जि. सोलापूर (श्री यमाई - तुकाई देवस्थान) 
# श्री क्षेत्र केरळ, ता. पाटण, जि. सातारा
# श्री क्षेत्र अतीत, ता. सातारा, जि. सातारा
# श्री क्षेत्र कोरफळे, ता. बार्शी, जि. सोलापूर
# श्री क्षेत्र सनपाने, ता. जावळी, जि. सातारा
# श्री क्षेत्र कोनवडे, ता. भुदरगड, जि. कोल्हापूर
# श्री क्षेत्र इंदापूर, ता. इंदापूर, जि. पुणे (श्री यमाई देवी मंदिर मठ)
# श्री क्षेत्र न्हावी, ता.भोर, जि. पुणे
# श्री क्षेत्र गिरजवडे, ता. शिराळा, जि. सांगली. येथे एका नयनरम्य टेकडीवर श्री यमाई देवीचे प्राचीन शिळारूपी देवस्थान आहे.   

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:सातारा जिल्हा]]
[[वर्ग:हिंदू मंदिरे]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील तीर्थक्षेत्रे]]</text>
      <sha1>q99wibtye3gj0ozbvnigykuz04izuk5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हिमंत बिश्व शर्मा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>296761</id>
    <revision>
      <id>2685654</id>
      <parentid>2509888</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T11:25:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahari123</username>
        <id>179574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ahari123 ने लेख [[हिमंत बिस्व शर्मा]] वरुन [[हिमंत बिश्व शर्मा]] ला हलविला</comment>
      <origin>2509858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3906" sha1="10xk2my2tprst2314hbbo3ch0wfeb71" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट मुख्यमंत्री 
| नाव = हिमन्त बिश्व शर्मा 
| चित्र = Himanta Biswa Sarma with PM Narendra Modi Cropped.jpg
| चित्र आकारमान = 200 px
| क्रम = 
| जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1969|2|1}}
| जन्मस्थान = [[जोरहाट]], [[आसाम]],[[भारत]]
| मृत्युदिनांक =
| मृत्युस्थान =
| राष्ट्रीयत्व =[[भारतीय]]
| पद = [[आसामचे मुख्यमंत्री|आसामचे १५वे मुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ = २८ जुलै २०२१
| कार्यकाळ_समाप्ती =  
| मागील = [[सर्बानंद सोनोवाल]]
| पुढील =
| राज्यपाल = [[जगदीश मुखी]] 
| पत्नी = 
| पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] (२०१५ ते चालू)&lt;br&gt;[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९९१ ते २०१५)
}} 
'''हिमन्त बिश्व शर्मा''' ([[आसामी भाषा|असमीया]]:  হিমন্ত বিশ্ব শৰ্মা),  १ फेब्रुवारी १९६९) हे [[भारत]] देशाच्या [[आसाम]] राज्यामधील एक राजकारणी व राज्याचे विद्यमान मुख्यमंत्री आहेत.

पेशाने वकील असलेले सरमा १९९६ ते २००१ दरम्यान [[गुवाहाटी उच्च न्यायालय]]ामध्ये वकील होते. २००१ साली ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाक्डून सर्वप्रथम आसाम विधानसभेवर निवडून आले. त्यांनी [[तरुण गोगोई]] मंत्रीमंडळामध्ये अनेक मंत्रीपदे सांभाळली. २०१५ साली [[राहुल गांधी]] ह्यांच्या नेतृत्वाबद्दल असंतोष व्यक्त करून त्यांनी काँग्रेस पक्ष सोडून [[भारतीय जनता पक्ष]]ात प्रवेश केला. [[आसाम विधानसभा निवडणूक, २०१६|२०१६ आसाम विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] त्यांनी काँग्रेस पक्षाचा पराभव करण्यामध्ये आघाडीची भूमिका निभावली होती.

[[आसाम विधानसभा निवडणूक, २०२१|२०२१ आसाम विधानसभा निवडणूकीमध्ये]] भाजपने सत्ता राखली व सरमा ह्यांना मुख्यमंत्रीपदी निवडण्यात आले.

==बाह्य दुवे==
*[https://www.himantabiswasarma.com/ वैयक्तिक संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211224084819/https://www.himantabiswasarma.com/ |date=2021-12-24 }}

{{विद्यमान भारतीय मुख्यमंत्री}}

{{DEFAULTSORT:सरमा, हिमंता}}
[[वर्ग:आसामचे मुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>10xk2my2tprst2314hbbo3ch0wfeb71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पणती</title>
    <ns>0</ns>
    <id>372215</id>
    <revision>
      <id>2685650</id>
      <parentid>2622433</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T10:40:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>/* पणती चे प्रकार */</comment>
      <origin>2685650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3343" sha1="s3dttu8i3owjxs72b71sjnsjczkuzdp" xml:space="preserve">{{हा लेख|दिव्याचा एक प्रकार|पणती (निःसंदिग्धीकरण)}}
'''पणती''' हा एक [[दिवा|दिव्याचा]] प्रकार आहे.
==प्रस्तावना==
खाद्यतेल वापरून प्रकाशमान होणारी पणती हा भारतातील फार प्राचीन काळापासून वापरात असलेला दिवा आहे.त्याचे परंपरेतील स्थान अबाधित आहे. [[देउळ|देवळे]], [[देव्हारा|देव्हारा]],[[तुळशी वृंदावन|तुळशी वृंदावने]],[[स्वागत कमान|स्वागत कमानी]] आणि दरवाजांचे [[कोनाडा|कोनाडे]] वगैरे ठिकाणी पणती लावली जाते.पणतीचा उपयोग आरतीसाठी आणि ओवाळण्यासाठी केला जातो.

==प्रथा व परंपरा==
#काही सणांच्या दिवशी पणत्या नदी अथवा तलावात सोडण्याची प्रथा आहे. 
#दिपावली सणाच्यावेळी पणत्या ओळीने अथवा विशिष्ट रचनेत लावूनरोषणाई केली जाते.
#सणासुदीला पणत्या सुंदर सजवून व रंगवून रचना करण्याची पद्धत आहे.
#देवघर आणि मंदिरांतून पितळ,चांदी इत्यादी धातूच्या समई किंवा निरांजने वापरली जातात. 
#चोवीस तास जळणाऱ्या समईस नंदादीप असे संबोधले जाते.
#कार्यक्रमांच्या उद् घाटनाच्यावेळी समई प्रज्वलित करून कार्यक्रमांची सुरुवात करण्याची परंपरा आहे.

==पणती चे प्रकार==
#मातीची पणती
#पिठाची पणती
#[[निवडुंगाच्या खोडाची पणती]]
निवडुंगाच्या खोडाचा उपयोग दिपावलीच्या उत्सवात [[पणत्या]] बनविण्यासाठी केला जातो. विशेषतः [[पालघर]] जिल्ह्यातील बऱ्याच गावामध्ये लक्ष्मी पूजनाच्या दिवशी निवडुंगाच्या खोडाच्या पणत्या केल्या जातात.&lt;ref&gt;महाराष्ट्र टाईम्स, वसई विरार पुरवणी, बुधवार,२२ ऑक्टोबर २०२५&lt;/ref&gt;

==संदर्भ व नोंदी==
{{संदर्भ यादी}}
[[वर्ग:दिवे]]</text>
      <sha1>s3dttu8i3owjxs72b71sjnsjczkuzdp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मराठीतील अनुवादकांची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>377609</id>
    <revision>
      <id>2685643</id>
      <parentid>2684519</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T05:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>जया कुऱ्हेकर</username>
        <id>183421</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>बारकावे टाकले</comment>
      <origin>2685643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47453" sha1="6ps0qs73d4g7es3h45td6ufzsv6w2ae" xml:space="preserve">अव्वल इंग्रजी काळात मराठीमध्ये मोठ्या प्रमाणात भाषांतराला सुरुवात झाली. त्या काळाला भाषांतरयुग असेही संबोधले गेले. आजही मराठीमध्ये अनुवाद करणाऱ्या व्यक्तींची संख्या लक्षणीय आहे. 

सदर यादी नावांच्या आद्याक्षरानुसार आहे. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''नाव'''
|'''जन्मवर्ष'''
|'''अनुवादाचा  अनुभव (वर्षे)'''
|'''कोणत्या  भाषेतून कोणत्या भाषेत?'''
|'''प्रकाशित  अनुवाद (पुस्तकांची संख्या)'''
|'''प्रकाशन  संस्था'''
|'''साहित्यप्रकार  कथा.'''
|'''अन्य  तपशील'''
|-
| rowspan=&quot;4&quot; align=&quot;left&quot; |अनिल विद्याधर आठलेकर
| rowspan=&quot;4&quot; align=&quot;left&quot; |१९८२-
| rowspan=&quot;4&quot; align=&quot;left&quot; |१० वर्षे
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी/हिंदी/मराठी - कन्नड,
| rowspan=&quot;4&quot; align=&quot;left&quot; |५
| rowspan=&quot;4&quot; | 
| rowspan=&quot;4&quot; align=&quot;left&quot; |कादंबरी,  लेख, ललित, कॉमिक्स, अध्यात्म/धार्मिक विषय, जाहिरात, इतिहास, शैक्षणिक विषय,  प्रश्नपत्रिका, वैद्यकीय अनुवाद, अन्य...
|कन्नड चित्रपटासाठी डबिंग हेड म्हणून  काम,
|-
| align=&quot;left&quot; |कन्नड - मराठी/हिंदी
|जाहिरातीसाठी  कन्नड व्हॉईसओव्हर,
|-
| 
|मराठी  चित्रपटासाठी गीतलेखन
|-
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी-हिंदी, इंग्रजी-मराठी, हिंदी-मराठी,  मराठी-हिंदी
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |अपर्णा झा
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |१९४२-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |१५ वर्षांहून  अधिक
| align=&quot;left&quot; |बंगाली - मराठी,
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |५
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |[[पद्मगंधा प्रकाशन]], मेहेता प्रकाशन पुणे, साहित्य  प्रसार केंद्र नागपूर
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |कादंबरी,  लघुकथा, कविता, नाटक
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |मराठी -  बंगाली शब्दकोष, नोव्हेंबर २०२३
|-
| align=&quot;left&quot; |मराठी - बंगाली
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |अभय अरुण इनामदार
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |१९७५-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |१५ वर्षांहून  अधिक
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |३ &lt;ref&gt;अभय इनामदार, Spinewise - मिहाना पब्लिकेशन्स &lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |चरित्र /  आत्मचरित्र,
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |आरोग्यसेवा व  लीगल क्षेत्रातील अनुवादाचे काम. ब्रोशर्स, माहितीपत्रके व इतर अनुवाद  (तांत्रिक, व्यावसायिक आणि भावनिक लिखाणाचा अनुवाद)  
|-
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - हिंदी
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |अमर अरुण देवगांवकर
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |१९९६-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |५ ते १०  वर्षे
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी-मराठी,
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |६
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |मंजुल  प्रकाशन, कथा (नवी दिल्ली), विश्वकर्मा पब्लिकेशन्स
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |कादंबरी,  नाटक, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान,  अन्य
| rowspan=&quot;2&quot; | 
|-
| align=&quot;left&quot; |मराठी-इंग्रजी, हिंदी-मराठी
|-
| align=&quot;left&quot; |[[अविनाश बिनीवाले]]
| align=&quot;left&quot; |१९४३-
| 
| align=&quot;left&quot; |जर्मन-मराठी, रशियन-मराठी,मराठी-हिंदी
| 
| 
| 
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |[[अशोक  जैन]]
| align=&quot;left&quot; |१९४४-२०१४
| 
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| 
| 
| 
| 
|-
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;left&quot; |अक्षता प्रसाद देशपांडे
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;left&quot; |१९६९ -
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;left&quot; |२० वर्षाहून  अधिक
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;left&quot; |मराठी - कन्नड  
कन्नड - मराठी
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;left&quot; |५
| rowspan=&quot;3&quot; | 
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;left&quot; |आत्मचरित्र,  प्रेरणादायक पुस्तकं, कथा, लेख
|डॉ. [[विठ्ठल कामत]] यांची सगळी पुस्तकं कन्नडमध्ये अनुवादित.
|-
|फ़ुलाला सुगंध मातीचा या मराठी मालिकेचा कन्नड अनुवाद आणि पटकथा  लेखन,
|-
|झी साठी शॉर्ट ड्रामाचा अनुवाद
|-
| align=&quot;left&quot; |आदित्य आनंद  हर्डीकर
| align=&quot;left&quot; |१९७४-
| align=&quot;left&quot; |१५ वर्षांहून अधिक
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| 
| 
| align=&quot;left&quot; |अन्य
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |आरती अरुण  देवगांवकर
| align=&quot;left&quot; |१९६९-
| align=&quot;left&quot; |५ ते १० वर्षे
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी-मराठी, हिंदी-मराठी
| align=&quot;left&quot; |१४
| align=&quot;left&quot; |विश्वकर्मा पब्लिकेशन्स,  मंजुल प्रकाशन, भारतीय विचार साधना
| align=&quot;left&quot; |कादंबरी, लघुकथा, कविता,  वैचारिक / ललित लेख, अन्य
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |[[आश्लेषा महाजन|आश्लेषा  शिरीष महाजन]]
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |१९६९-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |१० ते १५  वर्षे
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी,
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |११
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |मनाक्षरे  प्रकाशन पुणे, प्रथम बुक्स
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |कादंबरी,  कविता, बाल साहित्य
| rowspan=&quot;2&quot; | १ कादंबरी, बाकी बालसाहित्याच्या दहा+  पुस्तिका, ई-पुस्तिका
|-
| align=&quot;left&quot; |संस्कृत - मराठी
|-
| align=&quot;left&quot; |[[उमा कुलकर्णी|उमा विरुपाक्ष]]
[[उमा कुलकर्णी|कुलकर्णी]]
| align=&quot;left&quot; |१९५०-
| 
| align=&quot;left&quot; |कन्नड-मराठी
| 
| 
| 
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |[[कविता  महाजन]]
| align=&quot;left&quot; |१९६७-२०१८
| 
| 
| 
| align=&quot;left&quot; |[[राजहंस प्रकाशन]]
| 
| [[इस्मत चुगताई]] या उर्दू लेखिकाच्या लघुकथांचा अनुवाद - राजाई या नावाने प्रकाशित; त्याला [[साहित्य अकादमी पुरस्कार|साहित्य अकादमी]] पुरस्कार प्राप्त &lt;ref&gt;https://www.business-standard.com/article/pti-stories/marathi-writer-kavita-mahajan-passes-away-118092701284_1.html&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |[[गोपाळ गणेश आगरकर]]
| align=&quot;left&quot; |१८५६-१८९५
| 
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| 
| 
| 
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |[[गोरख थोरात|गोरख  निवृत्ती थोरात]]
| align=&quot;left&quot; |१९६९-
| align=&quot;left&quot; |१० ते १५ वर्षे
| align=&quot;left&quot; |मराठी - हिंदी
| align=&quot;left&quot; |३३ &lt;ref&gt;राडा, भाऊ पाध्ये, अनुवाद - गोरख थोरात, सेतु प्रकाशन&lt;/ref&gt;
| align=&quot;left&quot; |राजकमल प्रकाशन नवी दिल्ली,  सेतु प्रकाशन नवी दिल्ली, साहित्य अकादमी नवी दिल्ली, भारतीय ज्ञानपीठ प्रकाशन  नवी दिल्ली
| align=&quot;left&quot; |कादंबरी, लघुकथा, कविता,  चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, अन्य
| align=&quot;left&quot; |०३ राष्ट्रीय, ०२ राज्यस्तरीय  आणि ०१ प्रादेशिक पुरस्कार
|-
| align=&quot;left&quot; |[[चंद्रकांत भोंजाळ|चंद्रकांत  केशव भोंजाळ]] &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.kartavyasadhana.in/view-article/chandrakant-bhonjal-writes-about-books-and-reading|title=अनुवादकाचे वाचन....|last=चंद्रकांत भोंजाळ|website=|language=|url-status=live|access-date=2026-04-20}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;left&quot; |१९५४-
| align=&quot;left&quot; |४५ वर्षे
| align=&quot;left&quot; |हिंदी - मराठी
| align=&quot;left&quot; |७०
| align=&quot;left&quot; |अक्षर प्रकाशन, संधिकाल  प्रकाशन, अनघा प्रकाशन, दिलीपराज प्रकाशन,
| align=&quot;left&quot; |कादंबरी, लघुकथा, नाटक,  चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, धर्म / अध्यात्म /  तत्त्वज्ञान
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |[[चंद्रकांत पाटील|चंद्रकांत नागेशराव पाटील]]
| 
| 
| align=&quot;left&quot; |मराठी-हिंदी
| 
| 
| 
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |चित्रा  पिंपळे
| align=&quot;left&quot; |१९५५ -
| align=&quot;left&quot; |१० ते १५ वर्षे
| align=&quot;left&quot; |मराठी - हिन्दी, 
इंग्लिश -  हिन्दी
| align=&quot;left&quot; |१०
| align=&quot;left&quot; |हेडविग,मंजुल
| align=&quot;left&quot; |कादंबरी, कविता, धर्म /  अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |[[जनार्दन बाळाजी मोडक]]
| align=&quot;left&quot; |१८४५-१८९२
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
|
|-
| align=&quot;left&quot; |जयश्री टेंगशे
| align=&quot;left&quot; |१९५०-
| align=&quot;left&quot; |१ ते ५ वर्षे
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| align=&quot;left&quot; |२
| align=&quot;left&quot; |विश्वकर्मा प्रकाशन, पुणे
सरस्वती पब्लिकेशन्स, कोल्हापूर
| align=&quot;left&quot; |आध्यात्मिक लेखन
|
|-
| align=&quot;left&quot; |जयश्री बोकील
| align=&quot;left&quot; |१९६९-
| align=&quot;left&quot; |५ ते १० वर्षे
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी-मराठी, हिंदी- मराठी,  संस्कृत-मराठी.
| align=&quot;left&quot; |३
| align=&quot;left&quot; |बुक गंगा
| align=&quot;left&quot; |वैचारिक / ललित लेख, बाल  साहित्य, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |जिल्पा खत्री.
|१९७२-
|१ ते ५ वर्षे
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी-मराठी,
मराठी-इंग्रजी,
गुजराथी-मराठी
गुजराथी- इंग्रजी
मराठी-गुजराथी
इंग्रजी-गुजराथी 
|३
| align=&quot;left&quot; |भारतीय विचार साधना पुणे, फिंगरप्रिंट- प्रकाश बुक्स, वरदा प्रकाशन
|सेल्फ हेल्प श्रेणीतील पुस्तके, इतिहास विषयक पुस्तके
|
|-
| align=&quot;left&quot; |ज्योती आफळे
| 
| 
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| 
| align=&quot;left&quot; |मेहता पब्लिशिंग हाऊस 
अनुबंध प्रकाशन
| 
| [[पेरी मेसन]] या वकिलाची मध्यवर्ती भूमिका ठेवून [[अर्ल स्टॅनले गार्डनर]] यांनी अनेक कादंबऱ्या लिहिल्या आहेत.  त्यातील ३ कादंबऱ्यांचा अनुवाद केला आहे.&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|date=2022-06-12|title=पेरी मेसन|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A4%A8&amp;oldid=2122610|journal=विकिपीडिया|language=mr}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |ज्योती कुंटे &lt;ref&gt;लेखक परिचय - कोसबाड की पहाडीसे (पद्मश्री अनुताई वाघ)&lt;/ref&gt;
| align=&quot;left&quot; |१९५१-
| align=&quot;left&quot; |१० ते १५ वर्षे
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी-मराठी, हिंदी- मराठी,
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |बुक गंगा
| align=&quot;left&quot; |कविता, चरित्र / आत्मचरित्र,  वैचारिक / ललित लेख, अन्य
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |[[केतकी मोडक|डॉ.केतकी  मोडक]]
| align=&quot;left&quot; |१९६८-
| align=&quot;left&quot; |५ ते १० वर्षे
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| 
| align=&quot;left&quot; |[[श्रीअरविंद सोसायटी]]
| align=&quot;left&quot; |अध्यात्मपर लेखन
| align=&quot;left&quot; |[[अरविंद घोष|श्रीअरविंद]] व [[मीरा अल्फासा|श्रीमाताजी]] यांच्या साहित्याचा अनुवाद, [[अभीप्सा (मासिक)|अभीप्सा]] (संपूर्णपणे अनुवादित असलेल्या) मासिकातून प्रकाशित.
|-
| align=&quot;left&quot; |डाॅ. जया विकास कुऱ्हेकर  
| align=&quot;left&quot; |१९६०
|१५ वर्षं
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी आणि मराठी ते इंग्रजी अनुवाद 
|१५
|सकाळ प्रकाशन, भाग्यश्री प्रकाशन, लोकायत प्रकाशन, सायन पब्लीकेशन्स, भारती मुद्रणालय, नोशन प्रिंटींग प्रेस, आभाळमाया फाऊनडेशन, पुस्तकश्री  प्रकाशन, 
|विज्ञान,  अध्यात्म,  वैचारिक,  पर्यावरण,  आत्मचरित्र,  प्रवास वर्णन,  ललितलेखन, भाषा विषयक 
|मासिकांमधून लेख आणि कविता प्रकाशित, मराठी ते इंग्रजी अनुवाद आणि इंग्रजी ते मराठी अनुवाद 
|-
| align=&quot;left&quot; |[[छाया महाजन|डॉ.छाया  महाजन]]
| align=&quot;left&quot; |१९४९-
| 
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| 
| 
| 
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |डाॅ.प्रसाद गजानन बर्वे
|
|१५ वर्षांहून अधिक
| align=&quot;left&quot; |फ्रेंच - मराठी , 
बंगाली  - मराठी 
प्राथमिक फारसी  - मराठी 
|
|मेहता पब्लिशिंग हाऊस 
|लघुकथा, कविता, बाल साहित्य, अन्य
|पुरातत्त्वीय वारसा, संस्कृती यांचा अभ्यास
|-
| align=&quot;left&quot; |डॉ.वर्षा तोडमल
|
|
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| १
|
|
|
|-
| align=&quot;left&quot; |डॉ.शंतनू अभ्यंकर &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.kartavyasadhana.in/view-article/dr-shantanu-abhyankar-writes-about-translations|title=केल्याने भाषांतर...|website=|language=en|access-date=2026-04-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
|
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
|
|-
| align=&quot;left&quot; |डॉ.संपदा  पाटगावकर
| align=&quot;left&quot; |१९६१-
| align=&quot;left&quot; |१० ते १५ वर्षे
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी-मराठी, हिंदी- मराठी,
| 
| align=&quot;left&quot; |हेडविग मिडिया,मधुश्री  पब्लिकेशन
| align=&quot;left&quot; |वैचारिक / ललित लेख, अन्य
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |डॉ. सुनंदा महाजन
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |जर्मन-मराठी
|
|
| align=&quot;left&quot; |
|केल्याने भाषांतर या त्रैमासिकाच्या संपादिका &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/saptarang/dr-sunanda-mahajan-writes-contemporary-german-literature-pjp78|title=समकालीन जर्मन साहित्य|last=वृत्तसेवा|first=सकाळ|date=2022-01-02|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-04-21}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |तेजश्री सौरभ जोशी
| align=&quot;left&quot; |१९८१-
| align=&quot;left&quot; |१ ते ५ वर्षे
| align=&quot;left&quot; |फ्रेंच - मराठी, मराठी -  फ्रेंच
| 
| 
| align=&quot;left&quot; |लघुकथा
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |तेजाली  चंद्रकांत शहासने
| align=&quot;left&quot; |१९८४-
| align=&quot;left&quot; |१० ते १५ वर्षे
| align=&quot;left&quot; |मराठी - इंग्रजी,  इंग्रजी-मराठी
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |विधी महाविद्यालय, बीबीसी  वर्ल्ड सर्विस, चांगुलपणाची चळवळ
| align=&quot;left&quot; |वैचारिक / ललित लेख, अन्य
| align=&quot;left&quot; |कायदेविषयक, वैचारिक लेख,   शैक्षणिक साहित्य, बातम्या, वेबसाईटसाठी आवश्यक व्यावसायिक, माहितीपर मजकूर  
|-
| align=&quot;left&quot; |दत्तात्रय  तथा प्रमोद गोविंद शेजवलकर
| align=&quot;left&quot; |१९५१-
| align=&quot;left&quot; |१५ वर्षांहून अधिक
| 
| align=&quot;left&quot; |१०
| align=&quot;left&quot; |[[राजहंस प्रकाशन]], मेहता प्रकाशन, साकेत प्रकाशन,  फिंगरप्रिंट प्रकाशन
| align=&quot;left&quot; |कादंबरी, अन्य
| align=&quot;left&quot; |`
|-
| align=&quot;left&quot; |दीपश्री  विवेक करंदीकर
| align=&quot;left&quot; |१९७३-
| align=&quot;left&quot; |१५ वर्षांहून अधिक
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| 
| 
| align=&quot;left&quot; |अन्य
| align=&quot;left&quot; |ऍप्सच्या लोकलायझेशनसाठी  कार्यरत
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |नारायण माधवराव हरळीकर
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |१९४८-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |१५ वर्षांहून  अधिक
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी,
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |लघुकथा,  नाटक, वैचारिक / ललित लेख, अन्य
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |वृत्तपत्रीय  भाषांतर, जाहिरातींसाठी भाषांतर.
|-
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - हिंदी, हिंदी - मराठी, मराठी - हिंदी,
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |नीता कुलकर्णी
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |१९७३-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |१५ वर्षांहून  अधिक
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी,
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |१५ &lt;ref&gt;लेखक परिचय - एक होती रितू&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |अमेय प्रकाशन, रोहन प्रकाशन, मधुश्री पब्लिकेशन,  मंजुल प्रकाशन, विश्वकर्मा प्रकाशन, wow प्रकाशन, [[विवेकानंद  केंद्र]] प्रकाशन विभाग
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |कादंबरी,  लघुकथा, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, अन्य
| rowspan=&quot;2&quot; | 
|-
| align=&quot;left&quot; |हिंदी - मराठी
|-
| align=&quot;left&quot; |नूतन  कुलकर्णी - इंगळे
| align=&quot;left&quot; |१९८१-
| align=&quot;left&quot; |१० ते १५ वर्षे
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी-मराठी
| 
| align=&quot;left&quot; |NDA
| align=&quot;left&quot; |लघुकथा, चरित्र / आत्मचरित्र,  वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |[[पांडुरंग महादेव बापट|पांडुरंग महादेव बापट ऊर्फ सेनापती बापट]]
| align=&quot;left&quot; |१८८०-१९६७
| 
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| 
| align=&quot;left&quot; |[[श्री अरविंद आश्रम|श्रीअरविंद आश्रम]]
| align=&quot;left&quot; |अध्यात्मपर लेखन
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |[[पु.ल. देशपांडे]]
| align=&quot;left&quot; |१९१९-२०००
| 
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| 
| 
| 
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |पूजा सुनील  देशपांडे
| align=&quot;left&quot; |१९६८-
| align=&quot;left&quot; |५ ते १० वर्षे
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| align=&quot;left&quot; |२
| align=&quot;left&quot; |[[नॅशनल बुक ट्रस्ट]]
| align=&quot;left&quot; |बाल साहित्य, कृषी, शैक्षणिक  विषय अन्य
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |पूनम छत्रे &lt;ref&gt;लेखक परिचय - कथापौर्णिमा कथासंग्रह, प्रकाशक: रसिक साहित्य, पुणे. &lt;/ref&gt;
| 
| align=&quot;left&quot; |१० ते १५ वर्षे
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी-मराठी
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |मनोविकास प्रकाशन, साकेत  प्रकाशन, मधूश्री पब्लिकेशन इत्यादी
| align=&quot;left&quot; |चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक  / ललित लेख, बाल साहित्य, अन्य
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |प्रकाश आल्मेडा
|
|
| align=&quot;left&quot; |
|
|
|
|[[शरू रांगणेकर]] यांच्या पुस्तकाचा अनुवाद
|-
| align=&quot;left&quot; |[[प्रशांत तळणीकर]]
| 
| 
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| 
| 
| 
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |प्रसाददत्त शशिकांत  गाडगीळ
| align=&quot;left&quot; |१९७०-
| align=&quot;left&quot; |१५ वर्षांहून अधिक
| align=&quot;left&quot; |मराठी- इंग्रजी, इंग्रजी -  मराठी
| align=&quot;left&quot; |२२
| align=&quot;left&quot; |मेहता प्रकाशन. वैशाली  प्रकाशन.
| align=&quot;left&quot; |कादंबरी, चरित्र / आत्मचरित्र
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |[[भास्कर रामचंद्र भागवत|भा.रा. भागवत]]
| align=&quot;left&quot; |१९१०-२००१
| 
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| 
| 
| align=&quot;left&quot; |विज्ञानकथा
| align=&quot;left&quot; |त्यांनी '[[ज्यूल व्हर्न]]'  या प्रसिद्ध व आद्य-विज्ञानकथालेखकाचे संपूर्ण लेखन मराठीत भाषांतरित केले.
|-
| align=&quot;left&quot; |[[भार्गवराम विठ्ठल वरेरकर|भार्गवराम (मामा) विठ्ठल वरेरकर]]
| align=&quot;left&quot; |१८८३-१९६४
| 
| align=&quot;left&quot; |बंगाली-मराठी
| 
| 
| 
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |मंजिरी दिलीप धामणकर &lt;ref&gt;अनुभाषिते, लेखिका - मंजिरी धामणकर, प्रकाशक - अल्टिमेट असोसिएट्स &lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |१९५९-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |१५ वर्षांहून  अधिक
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |इंग्रजी,  हिंदी, संस्कृत, बंगाली मधून मराठीत आणि मराठीतून हिंदी, इंग्रजीत
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |मेहता  प्रकाशन, अमेय प्रकाशन, ग्रिप्स थिएटर, फ्लाय ड्रीम्स प्रकाशन
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |कादंबरी,  लघुकथा, कविता, नाटक, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य,  धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य
|हिंदी,उर्दू, बंगाली गीतांचा त्याच चालीत  मराठी अनुवाद,
|-
|मराठी गीतांचा हिंदी अनुवाद
|-
| align=&quot;left&quot; |मंजिरी सागर  गानू
| align=&quot;left&quot; |१९७१-
| align=&quot;left&quot; |१५ वर्षांहून अधिक
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी-मराठी
| align=&quot;left&quot; | -
| 
| align=&quot;left&quot; |वैचारिक / ललित लेख, अन्य
| align=&quot;left&quot; |दैनिक, माहेर, मेनका  मासिकांसाठी लेखांचे अनुवाद
|-
| align=&quot;left&quot; |[[मंजुषा आमडेकर|मंजूषा आमडेकर]]
| align=&quot;left&quot; |१९६६-
| align=&quot;left&quot; |३०-३२ वर्षांचा अनुभव
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी-मराठी, 
हिंदी-मराठी
| align=&quot;left&quot; |२५० &lt;ref&gt;बिले ते विवेकानंद, विश्वास प्रकाशन, डिसेंबर २०२५&lt;/ref&gt;
| align=&quot;left&quot; |मेहता पब्लिशिंग हाऊस, मंजुल प्रकाशनन, रिया पब्लिकेशन, व्यास क्रिएशन प्रकाशन, विश्वास प्रकाशन
| align=&quot;left&quot; |प्रामुख्याने बालसाहित्य, इतर प्रकार - तांत्रिक, माहितीपूर्ण, जाहिराती 
| align=&quot;left&quot; |
* आठ पुरस्कार प्राप्त
* [[हॅरी पॉटर]]&lt;nowiki/&gt; मालिकेतील सर्व पुस्तकांचा मराठी अनुवाद
|-
| align=&quot;left&quot; |माधुरी  मयेकर-पांगे
| align=&quot;left&quot; |१९७८-
| align=&quot;left&quot; |१५ वर्षांहून अधिक
| align=&quot;left&quot; |मराठी - हिंदी, हिंदी -  मराठी, मराठी - इंग्रजी, इंग्रजी - मराठी
| align=&quot;left&quot; |५
| align=&quot;left&quot; |[[माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय (भारत)|सुमेरू प्रकाशन, श्री  गणेश प्रकाशन, माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय]]
| align=&quot;left&quot; |चरित्र / आत्मचरित्र, धर्म /  अध्यात्म / तत्त्वज्ञान
| align=&quot;left&quot; |६००० पेक्षा जास्त मराठी  शुभेच्छा पत्र संदेशांचे लिखाण प्रकाशित.
|-
| align=&quot;left&quot; |मीना शेटे-संभू
| 
| align=&quot;left&quot; |१५
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी, हिंदी-मराठी
| align=&quot;left&quot; |142
| align=&quot;left&quot; |मेहता, अमेय, विश्वकर्मा,  सुगावा, सायन, सनय ,मंजुल, मधुश्री, सकाळ, कृष्णा, ब्लूम्सबरी चैतन्य, न्यू ईरा,  गरुडा
| align=&quot;left&quot; |कादंबरी, चरित्र /  आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान,  /विज्ञान/इतिहास,/प्रवासवर्णन/वैद्यकीय/मानसशास्त्र/शेअर  बाजार/वाणिज्य/संशोधनपर/क्रीडा/स्वयंसाहाय्यता
| align=&quot;left&quot; |[[लोकपाल विधेयक, २०११|लोकपाल विधेयक व अन्य विधेयकांची भाषांतरे केली  आहेत.]]
|-
| align=&quot;left&quot; |[[मृणालिनी गडकरी]]
| align=&quot;left&quot; |१९४९-२०१८
| 
| align=&quot;left&quot; |बंगाली-मराठी, इंग्रजी -  मराठी
| 
| 
| 
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |यशश्री पुणेकर
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |१९६६-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |२० वर्षे
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |हिंदी आणि  इंग्रजी मधून मराठीत
| rowspan=&quot;2&quot; | 
| align=&quot;left&quot; |पालकनीती प्रकाशन, Wow  publication
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख/  विज्ञान विषयक लेख /कथा
| rowspan=&quot;2&quot; | 
|-
| align=&quot;left&quot; |एकलव्य प्रकाशन
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |योगेश गंगाधर प्रभुणे
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |१९७१-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |१५ वर्षांहून  अधिक
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी,
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; | -
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; | -
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |अन्य,
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |प्रसिद्धी  पत्रके, लेख यांचा अनुवाद
|-
| align=&quot;left&quot; |हिंदी - मराठी
|-
| align=&quot;left&quot; |[[रवींद्र गुर्जर]]
| १९४६
| ५० वर्षांहून  अधिक
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| 
| 
| 
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |रवींद्र देवधर
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |रवींद्र हरि अभ्यंकर
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |१९५१- 
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |१५ वर्षांहून  अधिक
| align=&quot;left&quot; |फ्रेंच - मराठी,
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; | -
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |केल्याने  भाषांतर या नियतकालिकात अनुवादित साहित्य प्रकाशित झाले आहे
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |लघुकथा,  कविता, बाल साहित्य, अन्य
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |
* प्रॉडट  कॅटलॉग, सरकारी पत्रव्यवहार,कायदेशीर नोटिसा, करारनामे इत्यादी 
* मागणीप्रमाणे अनुवाद (फ्री लान्स)
|-
| align=&quot;left&quot; |मराठी - फ्रेंच , इंग्रजी - मराठी, मराठी-इंग्रजी,  गुजराती - इंग्रजी इंग्रजी -गुजराती, गुजराती - फ्रेंच, हिंदी - इंग्लिश
|-
| align=&quot;left&quot; |राधिका  कुलकर्णी
| align=&quot;left&quot; |१९६१-
| align=&quot;left&quot; |१५ वर्षांहून अधिक
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| align=&quot;left&quot; | -
| 
| align=&quot;left&quot; |चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक  / ललित लेख
| align=&quot;left&quot; |[[दूरदर्शन]] वृत्तविभागासाठी  भाषांतरकार म्हणून ( इंग्रजी-मराठी आणि मराठी -इंग्रजी) काम .
|-
| align=&quot;left&quot; |रेव्ह. अनिल अरुण तांबे
| align=&quot;left&quot; |
|७ वर्षे
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
|१
|
|
|
* मराठी बायबल अभ्यासक.
* बिब्लिकल हिब्रू आणि ग्रीक भाषा अवगत
* तांबे लिखित मुक्त ख्रिस्ती कविता संग्रह प्रकाशित झाला आहे.
|-
| align=&quot;left&quot; |रोहिणी तुकदेव
| align=&quot;left&quot; |
|
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
|
|
|
|[[commons:File:कमला.pdf|कमला]] (१८९५ मध्ये एका महाराष्ट्रीय स्त्रीने लिहिलेल्या इंग्रजी कादंबरीचा अनुवाद)
|-
| align=&quot;left&quot; |[[लीना  सोहोनी]]
| align=&quot;left&quot; |१९५९-
| 
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| 
| 
| 
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |वंदना अनुपकुमार  कुंडेटकर
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |१९६५-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |१० ते १५  वर्षे
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |३ &lt;ref&gt;लेखक परिचय - माझ्या अम्मीची गोष्ट,  मेहता पब्लिकेशन &lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |मेहता प्रकाशन, माय मिरर पब्लिकेशन्स
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |कादंबरी,  वैचारिक / ललित लेख, अन्य
| rowspan=&quot;2&quot; | 
|-
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - हिंदी
|-
| align=&quot;left&quot; |[[विजय भागवत]]
| align=&quot;left&quot; |१९३१ -
| align=&quot;left&quot; |४० वर्षे
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| align=&quot;left&quot; |२५
| align=&quot;left&quot; |सुयोग प्रकाशन, मधुश्री प्रकाशन
| align=&quot;left&quot; |विज्ञान तंत्रज्ञान, बालकथा, अन्य
|
|-
| align=&quot;left&quot; |विजयालक्ष्मी  रमेश रेवणकर
| align=&quot;left&quot; |१९५०-
| align=&quot;left&quot; |१५ वर्षांहून अधिक
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी, इंग्रजी -  कन्नड
| align=&quot;left&quot; |१०
| align=&quot;left&quot; |[[कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन|कॉन्टिनेन्टल]] , मीहाना, चंद्रकला, नवीन  इत्यादी.
| align=&quot;left&quot; |कादंबरी, लघुकथा, चरित्र /  आत्मचरित्र, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |[[विदुला  टोकेकर]]
| 
| 
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| 
| 
| 
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |विलास गीते
| 
| 
| align=&quot;left&quot; |बंगाली-मराठी
| 
| 
| 
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |विलास फडके
| align=&quot;left&quot; |
|
| align=&quot;left&quot; |
|
|
|
|
|-
| align=&quot;left&quot; |शीतल कोकाटे
| align=&quot;left&quot; |२०१८-
| align=&quot;left&quot; |८ वर्षे
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी-हिंदी,  इंग्रजी-मराठी, हिंदी-मराठी, मराठी-हिंदी
| 
| 
| align=&quot;left&quot; |लेख, लघुकथा, जाहिरात,  इतिहास, शैक्षणिक विषय, कॉर्पोरेट अनुवाद, अन्य
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |[[शुचिता  नांदापूरकर-फडके]]
| align=&quot;left&quot; |१९६५-
| align=&quot;left&quot; |१४
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| align=&quot;left&quot; |१०५
| align=&quot;left&quot; |मेहता प्रकाशन, विश्वकर्मा  प्रकाशन, मंजुल प्रकाशन, प्रसाद प्रकाशन,श्रीअरविंद आश्रम, मधुश्री प्रकाशन,  रोहन प्रकाशन, हेडविग प्रकाशन, फिंगरप्रिंट प्रकाशन,गोएल प्रकाशन,पुढारी,वैशाली  प्रकाशन,सह्याद्री हॉस्पिटल
| align=&quot;left&quot; |ललित-कथा, कादंबरी, वैचारिक,  कायदाविषयक,बालसाहित्य,  स्व-मदत,आध्यात्मिक,चरित्रे,आत्मकथन,तत्त्वज्ञान,कविता,शैक्षणिक,वैद्यकीय लेख
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |[[शांता शेळके]]
| align=&quot;left&quot; |१९२२-२००२
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
संस्कृत- मराठी
हिंदी - मराठी
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
|
|
|-
| align=&quot;left&quot; |संगीता नितीन  कुलकर्णी
| align=&quot;left&quot; |१९६६-
| align=&quot;left&quot; |५ ते १० वर्षे
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| align=&quot;left&quot; |४
| align=&quot;left&quot; |साकेत प्रकाशन, मंजुळ
| 
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |संजय भास्कर जोशी
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
|
|
|-
| align=&quot;left&quot; |सायली धोंगडे
| align=&quot;left&quot; |१९७५-
| align=&quot;left&quot; |१ ते ५ वर्षे
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी मराठी -  इंग्रजी, हिन्दी-मराठी
| align=&quot;left&quot; |३
| align=&quot;left&quot; |हेडविग प्रकाशन
| align=&quot;left&quot; |कादंबरी, कविता, चरित्र /  आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |सुनिल विष्णू  करमरकर
| align=&quot;left&quot; |१९६२-
| align=&quot;left&quot; |१ ते ५ वर्षे
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| align=&quot;left&quot; |१
| align=&quot;left&quot; |[[मेहता पब्लिशिंग हाऊस|मेहता पब्लिशिंग हाऊस, पुणे]]
| align=&quot;left&quot; |कादंबरी, लघुकथा
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |सुमेधा जोशी
| align=&quot;left&quot; |१९६८-
| align=&quot;left&quot; |१ ते ५ वर्षे
| align=&quot;left&quot; |फ्रेंच - इंग्रजी, फ्रेंच -  मराठी, इंग्रजी - मराठी
| 
| 
| align=&quot;left&quot; |कादंबरी, लघुकथा
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |सुवर्णा  पुरुषोत्तम बेडेकर &lt;ref&gt;लेखक परिचय - युद्ध आणि शांतता - भारत आणि पाकिस्तान&lt;/ref&gt;
| align=&quot;left&quot; |१९६६-
| align=&quot;left&quot; |१५ वर्षांहून अधिक
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी-मराठी, हिंदी-मराठी,  मराठी-हिंदी
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; |अमेय प्रकाशन, इंद्रा  पब्लिकेशन, चिनार पब्लिकेशन, मंजूल प्रकाशन, मायमिरर पब्लिशिंग हाऊस, जयको  पब्लिकेशन, हेडविग प्रकाशन, नॅशनल बुक ट्रस्ट
| align=&quot;left&quot; |कादंबरी, नाटक, चरित्र /  आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान,  अन्य
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |[[सुश्रुत कुलकर्णी]]
| 
| 
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| align=&quot;left&quot; |५ &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|date=2026-03-19|title=सुश्रुत कुलकर्णी|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A4_%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A5%80&amp;oldid=2673902|journal=विकिपीडिया|language=mr}}&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |[[सोनाली नवांगुळ]]
| align=&quot;left&quot; |
|
| align=&quot;left&quot; |
|
|मनोविकास प्रकाशन
|
|
|-
| align=&quot;left&quot; |[[स्वर्णलता भिशीकर]]
| align=&quot;left&quot; |१९५१-२०२५
| 
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
| 
| [[श्री अरविंद आश्रम|श्रीअरविंद आश्रम]]
| 
| 
|-
| align=&quot;left&quot; |स्वाती संदीप दाढे.
| align=&quot;left&quot; |१९६६-
|१० ते १५ वर्षे
| align=&quot;left&quot; |बंगाली - मराठी 
|२ &lt;ref&gt;अनुवादक स्वाती दाढे परिचय, अनुभूती - बंगाली अनुवादित कथा &lt;/ref&gt;
|अनाहत, निहारा प्रकाशन
|लघुकथा, कविता, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य
|
|}

== पूर्वीच्या काळातील अनुवादक ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''नाव'''
|'''जन्मवर्ष'''
|'''अनुवादाचा  अनुभव (वर्षे)'''
|'''कोणत्या  भाषेतून कोणत्या भाषेत?'''
|'''प्रकाशित  अनुवाद (पुस्तकांची संख्या)'''
|'''प्रकाशन  संस्था'''
|'''साहित्यप्रकार  कथा.'''
|'''अन्य  तपशील'''
|-
| align=&quot;left&quot; |[[गोविंद वासुदेव कानिटकर]]
| align=&quot;left&quot; |१८५४-१९१८
|
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
|५
|
|
|[[मॅक्समुल्लर]],  [[विल्यम शेक्सपिअर|शेक्सपियर]], [[रवींद्रनाथ टागोर]], [[जॉन स्टुअर्ट मिल|जॉन स्ट्युअर्ट मिल]] यांच्या ग्रंथांचा अनुवाद
|-
| align=&quot;left&quot; |माधवराव व्यंकटेश लेले
| align=&quot;left&quot; |१९ वे शतक
|
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
|
|
|
|[[c:File:अकबर_बादशाहाचें_चरित्र.pdf|अकबर बादशाहाचें चरित्र]]
|-
| align=&quot;left&quot; |वासुदेव विठ्ठल चांदेकर
| align=&quot;left&quot; |१९ वे शतक
|
| align=&quot;left&quot; |इंग्रजी - मराठी
|
|
|
|[[c:File:अकबर.pdf|अकबर अथवा मोंगल बादशाहीचा उत्कर्ष]]
|-
| align=&quot;left&quot; |[[वैजनाथशास्त्री कानफाडे]]
| align=&quot;left&quot; |ब्रिटीशकालीन
|
| align=&quot;left&quot; |बंगाली-मराठी
|
|
|
|
|}

== संबंधित माहितीसाठी ==
[[मराठीतील अनुवादित पुस्तकांची यादी]]

== संदर्भ ==
[[वर्ग:याद्या]]
[[वर्ग:भाषांतरकार]]</text>
      <sha1>6ps0qs73d4g7es3h45td6ufzsv6w2ae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कण्ठ्य व्यंजन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379808</id>
    <revision>
      <id>2685621</id>
      <parentid>2685485</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T23:27:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2685621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16491" sha1="if2z1qbywwagja0c55702jwyeenbbn7" xml:space="preserve">
'''कण्ठ्य व्यंजने''' [[व्यंजन|अशी व्यंजने]] आहेत जी [[जीभ|जिभेच्या]] मागच्या भागाचा (जिव्हापृष्ठ) मृदू टाळूवर, म्हणजेच टाळूच्या मागच्या भागावर उच्चार केले जातात.

कारण तोंडाच्या छताचा तालव्य प्रदेश तुलनेने विस्तृत आहे आणि पाठीच्या हालचाली फारशा अचूक नसल्यामुळे, कण्ठ्य व्यंजनांमध्ये सहजपणे आत्मसातीकरण होते, ज्यामुळे लगतच्या स्वरांच्या गुणधर्मानुसार त्यांचा उच्चार मागे किंवा पुढे सरकतो. याला संस्कृतमध्ये शब्दांच्या सीमेवर केले तर सन्धि म्हणतात. &lt;ref name=&quot;Stroud, 2013&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://historyofenglishpodcast.com/2013/08/04/episode-5-centum-satem-and-the-letter-c-2/|title=Episode 5: Centum, Satem and the Letter C {{!}} The History of English Podcast|last=Stroud|first=Kevin|date=August 2013|website=The History of English Podcast|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130824213343/http://historyofenglishpodcast.com/2013/08/04/episode-5-centum-satem-and-the-letter-c-2/|archive-date=24 August 2013|access-date=29 January 2017}}&lt;/ref&gt; ते अनेकदा आपोआप ''पुढे'' येतात, म्हणजेच पुढील अग्र स्वराच्या आधी अंशतः किंवा पूर्णपणे तालव्य होतात, आणि ''मागे'' जातात, म्हणजेच पश्च स्वरांच्या आधी अंशतः किंवा पूर्णपणे अलिजिह्वीय होतात.

तालव्यीकृत कण्ठ्य (इंग्रजीतले {{IPA|/k/}} ''keen'' किंवा ''cube'' मध्ये सारखे) यांना कधीकधी '''तालव्यकण्ठ्य''' व्यंजने म्हटले जाते. अनेक भाषांमध्ये ओष्ठ्यकृत कण्ठ्य व्यंजने देखील असतात, जसे की {{IPA|[kʷ]}}. या व्यंजनामधीळ ओठांच्या गोलाकार होण्यासोबत उच्चार केला जातो. तसेच ओष्ठ्यतालव्य व्यंजने देखील असतात. यांचा उच्चार टाळू व ओठांवर दुहेरी होतो, जसे की {{IPA|[k͡p]}}. {{IPA|[w]}} हा अन्तस्थ व्यंजन असल्यामुळे हा भेद नाहीसा होतो, कारण ओष्ठ्यीकरणामध्ये ध्वनीमध्ये ओष्ठ्य्य समीपस्थ उच्चारणाची भर घातली जाते आणि या परिस्थितीला अनेकदा '''ओष्ठ्यकण्ठ्य''' म्हटले जाते.

अंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक संघटनानुसार कण्ठ्य कंपन किंवा ताडित शक्य नाही. कण्ठ्य स्थितीत, कंपन किंवा ताडितशी संबंधित प्रकारची हालचाल करण्यासाठी जिभेची क्षमता अतिशय मर्यादित असते आणि कण्ठ्य कंपन किंवा ताडित तयार करण्यासाठी जिभेच्या मुख्य भागाला पुरेशा वेगाने हालचाल करण्याचे शक्यता नसते. &lt;ref&gt;[http://www.madore.org/~david/misc/linguistic/ipa/ अंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमला]&lt;/ref&gt;

== उदाहरणे ==
[[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमालेनुसार]] ओळखले जाणारे काही कण्ठ्य व्यंजने खालीलप्रमाणे आहेत:
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |आयपीए
! rowspan=&quot;2&quot; |व्याख्या
! colspan=&quot;4&quot; |उदाहरण
|-
!भाषा
!लिपी
!आयपीए
!अर्थ
|-
!{{IPA|ŋ̊}}
|[[अघोष कण्ठ्य अनुनासिक]]
|[[ब्रह्मी भाषा|बर्मी]]{{Sfnp|Ladefoged|Maddieson|1996}}
|{{Lang|my|[[Burmese alphabet|ငှါး]]}}/ङा
|{{IPA|['''ŋ̊'''á]}}
|'कर्ज घेणे'
|-
!{{IPA|ŋ}}
|[[घोष कण्ठ्य अनुनासिक]]
|[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|''ri'''ng'''''/'''रिं'''ग
|{{IPA|[ɹʷɪ'''ŋ''']}}
|'अंगठी'
|-
!{{IPA|k}}
|[[अघोष कण्ठ्य स्पर्श]]
|[[मराठी भाषा|मराठी]]
|'''''का'''म''
|['''k'''äm]
|'काम'
|-
!{{IPA|ɡ}}
|[[घोष कण्ठ्य स्पर्श]]
|[[मराठी भाषा|मराठी]]
|'''''ग'''ट''
|{{IPA|[gɐʈ]}}
|'गट'
|-
!{{IPA|k͜x}}
|[[अघोष कण्ठ्य संघर्षी]]
|[[कोरियन भाषा|कोरियन]]
|[[हांगुल|'''크'''다]]/किउडा
|{{IPA|['''k͜x'''ɯ̽da]}}
|'मोठे'
|-
!{{IPA|ɡ͡ɣ}}
|[[घोष कण्ठ्य संघर्षी]]
|[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]{{Efn|स्काउस, कॉकनी, आणि रीसीव्ड उच्चाराच्या काही भाषिकांचे /ɡ/चे नैमित्तिक उपध्वनी}}
|'''''g'''ood''/गूड
|{{IPA|[ˈ'''ɡ͡ɣ'''ʊˑd̥]}}
|'चांगले'
|-
!{{IPA|x}}
|अघोष कण्ठ्य ऊष्मन्
|[[जर्मन भाषा|जर्मन]]
|{{Lang|de|Bau'''ch'''}}/बाउख़
|{{IPA|[baʊ'''x''']}}
|'उदर'
|-
!{{IPA|ɣ}}
|घोष कण्ठ्य ऊष्मन्
|[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]
|{{Lang|el|'''γ'''άτα}}/ग़ाता
|{{IPA|[ˈ'''ɣ'''ata]}}
|'मांजर'
|-
!{{IPA|ɰ}}
|घोष कण्ठ्य अन्तस्थ
|[[आयरिश भाषा|आयरिश]]
|{{Lang|ga|n'''ao'''i}}/'''न्वु'''ई
|{{IPA|[n̪ˠ'''ɰ'''iː]}}
|'नव'
|-
!{{IPA|ʍ}}
|अघोष ओष्ठ्यकण्ठ्य अन्तस्थ
|[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|'''''wh'''ich''/'''ह्वि'''च''{{Efn|[[List of dialects of the English language|dialect]]मधल्या बोलीभाषा ज्या ''which'' आणि ''witch'' या शब्दांमध्ये फरक असतो त्यांच्यात}}''
|{{IPA|['''ʍ'''ɪtʃ]}}
|'कोणते'
|-
!{{IPA|w}}
|घोष ओष्ठ्यकण्ठ्य अन्तस्थ
|[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|'''''w'''itch''/'''वि'''च
|{{IPA|['''w'''ɪtʃ]}}
|'चेटकीण'
|-
!{{IPA|k͜𝼄}}
|अघोष कण्ठ्य पार्श्विक संघर्षी
|आर्ची&lt;ref name=&quot;Handout&quot; /&gt;
|''{{Lang|aqc|[[Archi orthography|'''лӀ'''он]]}}/ƛon''/प्लोन
|{{IPA|['''k͜𝼄'''on]}}
|'कळप'
|-
!{{IPA|ɡ͡ʟ̝}}
|घोष कण्ठ्य पार्श्विक संघर्षी
|हिउ
|{{Lang|hiw|q'''r̄'''ē}}/क्व्ग्ली
|{{IPA|[kʷ'''g​͡ʟ'''ɪ]}}
|'डॉल्फिन'
|-
!{{IPA|𝼄}}
|अघोष कण्ठ्य पार्श्विक ऊष्मन्
|वांगी&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://openresearch-repository.anu.edu.au/bitstream/1885/145138/1/PL-B36.pdf|title=Wahgi Phonology and Morphology|last=Donald J. Phillips|publisher=Pacific Linguistics|year=1976|series=B-36|page=18}}&lt;/ref&gt;
|''nò'''ⱡ'''''/नोल
|{{IPA|[no'''𝼄'''˩]}}
|'पाणी'
|-
!{{IPA|ʟ̝}}
|घोष कण्ठ्य पार्श्विक ऊष्मन्
|आर्ची
|{{Lang|aqc|[[Archi orthography|наӏ'''лъ'''дут]]}}
|{{IPA|[naˤ'''ʟ̝'''dut]}}
|'नीळे'
|-
!{{IPA|ʟ}}
|घोष कण्ठ्य पार्श्विक अन्तस्थ
|वांगी
|''a'''ʟ'''a'''ʟ'''e''/आलाले
|{{IPA|[a'''ʟ'''a'''ʟ'''e]}}
|'चक्कर'
|-
!{{IPA|ʟ̆}}
|घोष कण्ठ्य पार्श्विक ताडिक
|मेल्पा
| colspan=&quot;3&quot; | 
|-
!{{IPA|kʼ}}
|कण्ठ्य बाह्यस्फोटक स्पर्श
|आर्ची
|{{Lang|aqc|'''кӀ'''ан}}
|{{IPA|['''kʼ'''an]}}
|'खालील'
|-
!{{IPA|k͜xʼ}}
|कण्ठ्य बाह्यस्फोटक संघर्षी
|हाद्जा
|{{Lang|hts|dla'''gg'''wa}}
|{{IPA|[c͜𝼆ʼak͜xʷ’a]}}
|'हळुवार उचलणे'
|-
!{{IPA|xʼ}}
|कण्ठ्य बाह्यस्फोटक ऊष्मन्
|ह्लिकीत
|{{Lang|tli|'''xʼ'''áa'''xʼ'''}}
|[xʼáːxʼ]ⓘ
|'सफरचंद'
|-
!{{IPA|k͜𝼄ʼ}}
|कण्ठ्य पार्श्विक  बाह्यस्फोटक संघर्षी
|सांदावे
|{{Lang|sad|'''tl’'''ungu}}
|{{IPA|[k͜𝼄ʼùŋɡȕ]}}
|'आकाश'
|-
!{{IPA|ɠ̊}} {{IPA|(ƙ)}}
|अघोष कण्ठ्य स्तंभिक रोधक
|उस्पान्तेक&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Bennett|first=Ryan|last2=Harvey|first2=Meg|last3=Henderson|first3=Robert|last4=Méndez López|first4=Tomás Alberto|date=September 2022|title=The phonetics and phonology of Uspanteko (Mayan)|journal=Language and Linguistics Compass|language=en|volume=16|issue=9|doi=10.1111/lnc3.12467|issn=1749-818X|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|usp|k'aam}}
|{{IPA|[ɠ̊aːm]}}
|'दोरी'
|-
!{{IPA|ɠ}}
|घोष कण्ठ्य स्तंभिक रोधक
|[[सिंधी भाषा|सिंधी]]
|{{Lang|sd|ڳرو}}/g̈əro
|{{IPA|['''ɠ'''əro]}}
|'भारी'
|-
!{{IPA|ʞ}}
|कण्ठ्य मुक्त चुटत्कार
|वोलोफ (शब्दोतर संप्रेषण)
| colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[ʞ]}} (उपध्वनिक अलिजिह्व्यासह {{IPA|[ʞ᫢]}})
|'हो'
|}

== कण्ठ्य व्यंजनांचा अभाव ==
ज्या भाषांमध्ये कण्ठ्य व्यंजने (आणि कोणतेही जिव्हापृष्ठीय व्यंजन) नाहीत अशा नोंदवलेल्या भाषांमध्ये शावांते, प्रमाण [[ताहिती भाषा|ताहिती]] (जरी /tVt/ चा उच्चार [kVt] असा होतो, जो हवाईयीच्या नीहाऊ बोलीतही आढळतो) आणि कदाचित अनेक स्कोऊ भाषांचा ( वुतुंग, वानिमोच्या डुमो बोलीत आणि बोबे ) असतो, ज्यांमध्ये कोडा(अंत्य व्यंजन) {{IPA|[ŋ]}} आहे. त्याचे विश्लेषण अनुनासिक स्वरांचे प्रकटीकरण म्हणून केले गेले आहे. पेरूची एक स्वतंत्र भाषेत ओमुरानोच्या कोणतेही कण्ठ्य व्यंजन सापाडले नाही. &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Citation|accessdate=2025-03-14}}&lt;/ref&gt; पिराहां भाषेत, पुरुषांमध्येच एकमेव कण्ठ्य व्यंजन नसते.

अघोष स्पर्श {{IPA|[k]}} सोडून इतर कोणतेही कण्ठ्य व्यंजन जास्तीप्रमाणे सामान्य नाही. {{IPA|/ɡ/}} हा स्वनिम असू शकत नाही. [[मँडरिन भाषा|मँडरिन चीनीसारख्या]], ज्या भाषेत घोष स्पर्श व्यंजने नाहीत, {{Efn|[[फीनयीन]]मध्ये ज्याला 'g' असे लिहिले आहे ते {{IPA|/k/}} आहे, जरी त्याला {{IPA|[ɡ]}} असे अनाघात मात्रांमध्ये उपध्वनी आहे.}} पण इतरत्र ते तुरळकपणे अनुपस्थित आहे. ''&lt;nowiki/&gt;'वर्ल्ड ॲटलास ऑफ लँग्वेज स्ट्रक्चर्स'''मध्ये सर्वेक्षण केलेल्या भाषांपैकी, सु. फक्त १०% भाषांमध्ये, ज्यांच्यातील अन्यथा {{IPA|/p b t d k/}} आहेत, त्यांच्यात  {{IPA|/ɡ/}} हा गहाळ आहे . &lt;ref&gt;[http://wals.info/feature/5 दी वर्ल्ड ॲटलस ऑफ लॅंग्वेज स्ट्रक्चर्स]&lt;/ref&gt;

== {{दृश्यमान अँकर|कण्ठ्यपृष्ठ}} व्यंजने ==
साधी कण्ठ्य व्यंजने ''पृष्ठकण्ठ्य'' असतात: जिभेचा पृष्ठभाग वर येऊन मृदू टाळूला स्पर्श करतो. विकृत वाणीमध्ये ''कण्ठ्यपृष्ठ स्पृश'' व्यंजने देखील असतात, ज्यांचा उच्चार याच्या उलट असतो: कण्ठ्य खाली येऊन जिभेला स्पर्श करतो, जी स्थिर राहते. विकृत वाणीसाठीच्या आयपीएच्या विस्तारांमध्ये, कण्ठ्य व्यंजनासाठीचे आयपीए अक्षर उलट करून हे व्यंजन लिहिले जाते, उदा. [𝼃] अघोष कण्ठ्यपृष्ठ स्पृशासाठी, {{Efn|The old letter for a [[back-released velar click]], turned-k {{angbr IPA|ʞ}}, was used from 2008 to 2015.}} [𝼁] घोषासाठी, आणि [𝼇] अनुनासिकेसाठी.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!extIPA
! वर्णन
|-
| style=&quot;text-align:center; font-size:larger; width:2em;&quot; | {{IPA|&amp;#x1DF03;}}
| अघोष कण्ठ्यपृष्ठ स्पृश
|-
| style=&quot;text-align:center; font-size:larger; width:2em;&quot; | {{IPA|&amp;#x1DF01;}}
| सघोष कण्ठ्यपृष्ठ स्पृश
|-
| style=&quot;text-align:center; font-size:larger; width:2em;&quot; | {{IPA|&amp;#x1DF07;}}
| कण्ठ्यपृष्ठ अनुनासिक
|}
ही पद्धत उष्मन् व्यंजने ''x'' आणि ''ɣ'' साठी लागू होणार नाही, जरी अधोगामी [𝼃̞], [𝼁᫛], व [𝼁̞] यांचा वापर अंतर भरण्यासाठी केला जाऊ शकतो.

== हे सुद्धा पहा ==

* कण्ठ्यीकरण
* उच्चारणाचे स्थान
* ध्वनिविज्ञान विषयांची यादी
&lt;references /&gt;

[[वर्ग:भाषा]]
[[वर्ग:वर्णमाला]]</text>
      <sha1>if2z1qbywwagja0c55702jwyeenbbn7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685625</id>
      <parentid>2685621</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T23:31:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>दुवा जोडली</comment>
      <origin>2685625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16495" sha1="o3lr0r3nzg7q1kcsfz6yu9gx57bpo07" xml:space="preserve">
'''कण्ठ्य व्यंजने''' [[व्यंजन|अशी व्यंजने]] आहेत जी [[जीभ|जिभेच्या]] मागच्या भागाचा (जिव्हापृष्ठ) मृदू टाळूवर, म्हणजेच टाळूच्या मागच्या भागावर उच्चार केले जातात.

कारण तोंडाच्या छताचा तालव्य प्रदेश तुलनेने विस्तृत आहे आणि पाठीच्या हालचाली फारशा अचूक नसल्यामुळे, कण्ठ्य व्यंजनांमध्ये सहजपणे आत्मसातीकरण होते, ज्यामुळे लगतच्या स्वरांच्या गुणधर्मानुसार त्यांचा उच्चार मागे किंवा पुढे सरकतो. याला संस्कृतमध्ये शब्दांच्या सीमेवर केले तर सन्धि म्हणतात. &lt;ref name=&quot;Stroud, 2013&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://historyofenglishpodcast.com/2013/08/04/episode-5-centum-satem-and-the-letter-c-2/|title=Episode 5: Centum, Satem and the Letter C {{!}} The History of English Podcast|last=Stroud|first=Kevin|date=August 2013|website=The History of English Podcast|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130824213343/http://historyofenglishpodcast.com/2013/08/04/episode-5-centum-satem-and-the-letter-c-2/|archive-date=24 August 2013|access-date=29 January 2017}}&lt;/ref&gt; ते अनेकदा आपोआप ''पुढे'' येतात, म्हणजेच पुढील अग्र स्वराच्या आधी अंशतः किंवा पूर्णपणे तालव्य होतात, आणि ''मागे'' जातात, म्हणजेच पश्च स्वरांच्या आधी अंशतः किंवा पूर्णपणे अलिजिह्वीय होतात.

तालव्यीकृत कण्ठ्य (इंग्रजीतले {{IPA|/k/}} ''keen'' किंवा ''cube'' मध्ये सारखे) यांना कधीकधी '''तालव्यकण्ठ्य''' व्यंजने म्हटले जाते. अनेक भाषांमध्ये ओष्ठ्यकृत कण्ठ्य व्यंजने देखील असतात, जसे की {{IPA|[kʷ]}}. या व्यंजनामधीळ ओठांच्या गोलाकार होण्यासोबत उच्चार केला जातो. तसेच ओष्ठ्यतालव्य व्यंजने देखील असतात. यांचा उच्चार टाळू व ओठांवर दुहेरी होतो, जसे की {{IPA|[k͡p]}}. {{IPA|[w]}} हा अन्तस्थ व्यंजन असल्यामुळे हा भेद नाहीसा होतो, कारण ओष्ठ्यीकरणामध्ये ध्वनीमध्ये ओष्ठ्य्य समीपस्थ उच्चारणाची भर घातली जाते आणि या परिस्थितीला अनेकदा '''ओष्ठ्यकण्ठ्य''' म्हटले जाते.

अंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक संघटनानुसार कण्ठ्य कंपन किंवा ताडित शक्य नाही. कण्ठ्य स्थितीत, कंपन किंवा ताडितशी संबंधित प्रकारची हालचाल करण्यासाठी जिभेची क्षमता अतिशय मर्यादित असते आणि कण्ठ्य कंपन किंवा ताडित तयार करण्यासाठी जिभेच्या मुख्य भागाला पुरेशा वेगाने हालचाल करण्याचे शक्यता नसते. &lt;ref&gt;[http://www.madore.org/~david/misc/linguistic/ipa/ अंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमला]&lt;/ref&gt;

== उदाहरणे ==
[[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमालेनुसार]] ओळखले जाणारे काही कण्ठ्य व्यंजने खालीलप्रमाणे आहेत:
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |आयपीए
! rowspan=&quot;2&quot; |व्याख्या
! colspan=&quot;4&quot; |उदाहरण
|-
!भाषा
!लिपी
!आयपीए
!अर्थ
|-
!{{IPA|ŋ̊}}
|[[अघोष कण्ठ्य अनुनासिक]]
|[[ब्रह्मी भाषा|बर्मी]]{{Sfnp|Ladefoged|Maddieson|1996}}
|{{Lang|my|[[Burmese alphabet|ငှါး]]}}/ङा
|{{IPA|['''ŋ̊'''á]}}
|'कर्ज घेणे'
|-
!{{IPA|ŋ}}
|[[घोष कण्ठ्य अनुनासिक]]
|[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|''ri'''ng'''''/'''रिं'''ग
|{{IPA|[ɹʷɪ'''ŋ''']}}
|'अंगठी'
|-
!{{IPA|k}}
|[[अघोष कण्ठ्य स्पर्श]]
|[[मराठी भाषा|मराठी]]
|'''''का'''म''
|['''k'''äm]
|'काम'
|-
!{{IPA|ɡ}}
|[[घोष कण्ठ्य स्पर्श]]
|[[मराठी भाषा|मराठी]]
|'''''ग'''ट''
|{{IPA|[gɐʈ]}}
|'गट'
|-
!{{IPA|k͜x}}
|[[अघोष कण्ठ्य संघर्षी]]
|[[कोरियन भाषा|कोरियन]]
|[[हांगुल|'''크'''다]]/किउडा
|{{IPA|['''k͜x'''ɯ̽da]}}
|'मोठे'
|-
!{{IPA|ɡ͡ɣ}}
|[[घोष कण्ठ्य संघर्षी]]
|[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]{{Efn|स्काउस, कॉकनी, आणि रीसीव्ड उच्चाराच्या काही भाषिकांचे /ɡ/चे नैमित्तिक उपध्वनी}}
|'''''g'''ood''/गूड
|{{IPA|[ˈ'''ɡ͡ɣ'''ʊˑd̥]}}
|'चांगले'
|-
!{{IPA|x}}
|[[अघोष कण्ठ्य ऊष्मन्]]
|[[जर्मन भाषा|जर्मन]]
|{{Lang|de|Bau'''ch'''}}/बाउख़
|{{IPA|[baʊ'''x''']}}
|'उदर'
|-
!{{IPA|ɣ}}
|घोष कण्ठ्य ऊष्मन्
|[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]
|{{Lang|el|'''γ'''άτα}}/ग़ाता
|{{IPA|[ˈ'''ɣ'''ata]}}
|'मांजर'
|-
!{{IPA|ɰ}}
|घोष कण्ठ्य अन्तस्थ
|[[आयरिश भाषा|आयरिश]]
|{{Lang|ga|n'''ao'''i}}/'''न्वु'''ई
|{{IPA|[n̪ˠ'''ɰ'''iː]}}
|'नव'
|-
!{{IPA|ʍ}}
|अघोष ओष्ठ्यकण्ठ्य अन्तस्थ
|[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|'''''wh'''ich''/'''ह्वि'''च''{{Efn|[[List of dialects of the English language|dialect]]मधल्या बोलीभाषा ज्या ''which'' आणि ''witch'' या शब्दांमध्ये फरक असतो त्यांच्यात}}''
|{{IPA|['''ʍ'''ɪtʃ]}}
|'कोणते'
|-
!{{IPA|w}}
|घोष ओष्ठ्यकण्ठ्य अन्तस्थ
|[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|'''''w'''itch''/'''वि'''च
|{{IPA|['''w'''ɪtʃ]}}
|'चेटकीण'
|-
!{{IPA|k͜𝼄}}
|अघोष कण्ठ्य पार्श्विक संघर्षी
|आर्ची&lt;ref name=&quot;Handout&quot; /&gt;
|''{{Lang|aqc|[[Archi orthography|'''лӀ'''он]]}}/ƛon''/प्लोन
|{{IPA|['''k͜𝼄'''on]}}
|'कळप'
|-
!{{IPA|ɡ͡ʟ̝}}
|घोष कण्ठ्य पार्श्विक संघर्षी
|हिउ
|{{Lang|hiw|q'''r̄'''ē}}/क्व्ग्ली
|{{IPA|[kʷ'''g​͡ʟ'''ɪ]}}
|'डॉल्फिन'
|-
!{{IPA|𝼄}}
|अघोष कण्ठ्य पार्श्विक ऊष्मन्
|वांगी&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://openresearch-repository.anu.edu.au/bitstream/1885/145138/1/PL-B36.pdf|title=Wahgi Phonology and Morphology|last=Donald J. Phillips|publisher=Pacific Linguistics|year=1976|series=B-36|page=18}}&lt;/ref&gt;
|''nò'''ⱡ'''''/नोल
|{{IPA|[no'''𝼄'''˩]}}
|'पाणी'
|-
!{{IPA|ʟ̝}}
|घोष कण्ठ्य पार्श्विक ऊष्मन्
|आर्ची
|{{Lang|aqc|[[Archi orthography|наӏ'''лъ'''дут]]}}
|{{IPA|[naˤ'''ʟ̝'''dut]}}
|'नीळे'
|-
!{{IPA|ʟ}}
|घोष कण्ठ्य पार्श्विक अन्तस्थ
|वांगी
|''a'''ʟ'''a'''ʟ'''e''/आलाले
|{{IPA|[a'''ʟ'''a'''ʟ'''e]}}
|'चक्कर'
|-
!{{IPA|ʟ̆}}
|घोष कण्ठ्य पार्श्विक ताडिक
|मेल्पा
| colspan=&quot;3&quot; | 
|-
!{{IPA|kʼ}}
|कण्ठ्य बाह्यस्फोटक स्पर्श
|आर्ची
|{{Lang|aqc|'''кӀ'''ан}}
|{{IPA|['''kʼ'''an]}}
|'खालील'
|-
!{{IPA|k͜xʼ}}
|कण्ठ्य बाह्यस्फोटक संघर्षी
|हाद्जा
|{{Lang|hts|dla'''gg'''wa}}
|{{IPA|[c͜𝼆ʼak͜xʷ’a]}}
|'हळुवार उचलणे'
|-
!{{IPA|xʼ}}
|कण्ठ्य बाह्यस्फोटक ऊष्मन्
|ह्लिकीत
|{{Lang|tli|'''xʼ'''áa'''xʼ'''}}
|[xʼáːxʼ]ⓘ
|'सफरचंद'
|-
!{{IPA|k͜𝼄ʼ}}
|कण्ठ्य पार्श्विक  बाह्यस्फोटक संघर्षी
|सांदावे
|{{Lang|sad|'''tl’'''ungu}}
|{{IPA|[k͜𝼄ʼùŋɡȕ]}}
|'आकाश'
|-
!{{IPA|ɠ̊}} {{IPA|(ƙ)}}
|अघोष कण्ठ्य स्तंभिक रोधक
|उस्पान्तेक&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Bennett|first=Ryan|last2=Harvey|first2=Meg|last3=Henderson|first3=Robert|last4=Méndez López|first4=Tomás Alberto|date=September 2022|title=The phonetics and phonology of Uspanteko (Mayan)|journal=Language and Linguistics Compass|language=en|volume=16|issue=9|doi=10.1111/lnc3.12467|issn=1749-818X|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|usp|k'aam}}
|{{IPA|[ɠ̊aːm]}}
|'दोरी'
|-
!{{IPA|ɠ}}
|घोष कण्ठ्य स्तंभिक रोधक
|[[सिंधी भाषा|सिंधी]]
|{{Lang|sd|ڳرو}}/g̈əro
|{{IPA|['''ɠ'''əro]}}
|'भारी'
|-
!{{IPA|ʞ}}
|कण्ठ्य मुक्त चुटत्कार
|वोलोफ (शब्दोतर संप्रेषण)
| colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[ʞ]}} (उपध्वनिक अलिजिह्व्यासह {{IPA|[ʞ᫢]}})
|'हो'
|}

== कण्ठ्य व्यंजनांचा अभाव ==
ज्या भाषांमध्ये कण्ठ्य व्यंजने (आणि कोणतेही जिव्हापृष्ठीय व्यंजन) नाहीत अशा नोंदवलेल्या भाषांमध्ये शावांते, प्रमाण [[ताहिती भाषा|ताहिती]] (जरी /tVt/ चा उच्चार [kVt] असा होतो, जो हवाईयीच्या नीहाऊ बोलीतही आढळतो) आणि कदाचित अनेक स्कोऊ भाषांचा ( वुतुंग, वानिमोच्या डुमो बोलीत आणि बोबे ) असतो, ज्यांमध्ये कोडा(अंत्य व्यंजन) {{IPA|[ŋ]}} आहे. त्याचे विश्लेषण अनुनासिक स्वरांचे प्रकटीकरण म्हणून केले गेले आहे. पेरूची एक स्वतंत्र भाषेत ओमुरानोच्या कोणतेही कण्ठ्य व्यंजन सापाडले नाही. &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Citation|accessdate=2025-03-14}}&lt;/ref&gt; पिराहां भाषेत, पुरुषांमध्येच एकमेव कण्ठ्य व्यंजन नसते.

अघोष स्पर्श {{IPA|[k]}} सोडून इतर कोणतेही कण्ठ्य व्यंजन जास्तीप्रमाणे सामान्य नाही. {{IPA|/ɡ/}} हा स्वनिम असू शकत नाही. [[मँडरिन भाषा|मँडरिन चीनीसारख्या]], ज्या भाषेत घोष स्पर्श व्यंजने नाहीत, {{Efn|[[फीनयीन]]मध्ये ज्याला 'g' असे लिहिले आहे ते {{IPA|/k/}} आहे, जरी त्याला {{IPA|[ɡ]}} असे अनाघात मात्रांमध्ये उपध्वनी आहे.}} पण इतरत्र ते तुरळकपणे अनुपस्थित आहे. ''&lt;nowiki/&gt;'वर्ल्ड ॲटलास ऑफ लँग्वेज स्ट्रक्चर्स'''मध्ये सर्वेक्षण केलेल्या भाषांपैकी, सु. फक्त १०% भाषांमध्ये, ज्यांच्यातील अन्यथा {{IPA|/p b t d k/}} आहेत, त्यांच्यात  {{IPA|/ɡ/}} हा गहाळ आहे . &lt;ref&gt;[http://wals.info/feature/5 दी वर्ल्ड ॲटलस ऑफ लॅंग्वेज स्ट्रक्चर्स]&lt;/ref&gt;

== {{दृश्यमान अँकर|कण्ठ्यपृष्ठ}} व्यंजने ==
साधी कण्ठ्य व्यंजने ''पृष्ठकण्ठ्य'' असतात: जिभेचा पृष्ठभाग वर येऊन मृदू टाळूला स्पर्श करतो. विकृत वाणीमध्ये ''कण्ठ्यपृष्ठ स्पृश'' व्यंजने देखील असतात, ज्यांचा उच्चार याच्या उलट असतो: कण्ठ्य खाली येऊन जिभेला स्पर्श करतो, जी स्थिर राहते. विकृत वाणीसाठीच्या आयपीएच्या विस्तारांमध्ये, कण्ठ्य व्यंजनासाठीचे आयपीए अक्षर उलट करून हे व्यंजन लिहिले जाते, उदा. [𝼃] अघोष कण्ठ्यपृष्ठ स्पृशासाठी, {{Efn|The old letter for a [[back-released velar click]], turned-k {{angbr IPA|ʞ}}, was used from 2008 to 2015.}} [𝼁] घोषासाठी, आणि [𝼇] अनुनासिकेसाठी.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!extIPA
! वर्णन
|-
| style=&quot;text-align:center; font-size:larger; width:2em;&quot; | {{IPA|&amp;#x1DF03;}}
| अघोष कण्ठ्यपृष्ठ स्पृश
|-
| style=&quot;text-align:center; font-size:larger; width:2em;&quot; | {{IPA|&amp;#x1DF01;}}
| सघोष कण्ठ्यपृष्ठ स्पृश
|-
| style=&quot;text-align:center; font-size:larger; width:2em;&quot; | {{IPA|&amp;#x1DF07;}}
| कण्ठ्यपृष्ठ अनुनासिक
|}
ही पद्धत उष्मन् व्यंजने ''x'' आणि ''ɣ'' साठी लागू होणार नाही, जरी अधोगामी [𝼃̞], [𝼁᫛], व [𝼁̞] यांचा वापर अंतर भरण्यासाठी केला जाऊ शकतो.

== हे सुद्धा पहा ==

* कण्ठ्यीकरण
* उच्चारणाचे स्थान
* ध्वनिविज्ञान विषयांची यादी
&lt;references /&gt;

[[वर्ग:भाषा]]
[[वर्ग:वर्णमाला]]</text>
      <sha1>o3lr0r3nzg7q1kcsfz6yu9gx57bpo07</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685626</id>
      <parentid>2685625</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T23:39:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2685626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16563" sha1="8hkjqg3lrhvl0f9fheeae76rbpiaeyi" xml:space="preserve">
'''कण्ठ्य व्यंजने''' [[व्यंजन|अशी व्यंजने]] आहेत जी [[जीभ|जिभेच्या]] मागच्या भागाचा (जिव्हापृष्ठ) मृदू टाळूवर, म्हणजेच टाळूच्या मागच्या भागावर उच्चार केले जातात.

कारण तोंडाच्या छताचा तालव्य प्रदेश तुलनेने विस्तृत आहे आणि पाठीच्या हालचाली फारशा अचूक नसल्यामुळे, कण्ठ्य व्यंजनांमध्ये सहजपणे आत्मसातीकरण होते, ज्यामुळे लगतच्या स्वरांच्या गुणधर्मानुसार त्यांचा उच्चार मागे किंवा पुढे सरकतो. याला संस्कृतमध्ये शब्दांच्या सीमेवर केले तर सन्धि म्हणतात. &lt;ref name=&quot;Stroud, 2013&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://historyofenglishpodcast.com/2013/08/04/episode-5-centum-satem-and-the-letter-c-2/|title=Episode 5: Centum, Satem and the Letter C {{!}} The History of English Podcast|last=Stroud|first=Kevin|date=August 2013|website=The History of English Podcast|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130824213343/http://historyofenglishpodcast.com/2013/08/04/episode-5-centum-satem-and-the-letter-c-2/|archive-date=24 August 2013|access-date=29 January 2017}}&lt;/ref&gt; ते अनेकदा आपोआप ''पुढे'' येतात, म्हणजेच पुढील अग्र स्वराच्या आधी अंशतः किंवा पूर्णपणे तालव्य होतात, आणि ''मागे'' जातात, म्हणजेच पश्च स्वरांच्या आधी अंशतः किंवा पूर्णपणे अलिजिह्वीय होतात.

तालव्यीकृत कण्ठ्य (इंग्रजीतले {{IPA|/k/}} ''keen'' किंवा ''cube'' मध्ये सारखे) यांना कधीकधी '''तालव्यकण्ठ्य''' व्यंजने म्हटले जाते. अनेक भाषांमध्ये ओष्ठ्यकृत कण्ठ्य व्यंजने देखील असतात, जसे की {{IPA|[kʷ]}}. या व्यंजनामधीळ ओठांच्या गोलाकार होण्यासोबत उच्चार केला जातो. तसेच ओष्ठ्यतालव्य व्यंजने देखील असतात. यांचा उच्चार टाळू व ओठांवर दुहेरी होतो, जसे की {{IPA|[k͡p]}}. {{IPA|[w]}} हा अन्तस्थ व्यंजन असल्यामुळे हा भेद नाहीसा होतो, कारण ओष्ठ्यीकरणामध्ये ध्वनीमध्ये ओष्ठ्य्य समीपस्थ उच्चारणाची भर घातली जाते आणि या परिस्थितीला अनेकदा '''ओष्ठ्यकण्ठ्य''' म्हटले जाते.

अंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक संघटनानुसार कण्ठ्य कंपन किंवा ताडित शक्य नाही. कण्ठ्य स्थितीत, कंपन किंवा ताडितशी संबंधित प्रकारची हालचाल करण्यासाठी जिभेची क्षमता अतिशय मर्यादित असते आणि कण्ठ्य कंपन किंवा ताडित तयार करण्यासाठी जिभेच्या मुख्य भागाला पुरेशा वेगाने हालचाल करण्याचे शक्यता नसते. &lt;ref&gt;[http://www.madore.org/~david/misc/linguistic/ipa/ अंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमला]&lt;/ref&gt;

== उदाहरणे ==
[[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमालेनुसार]] ओळखले जाणारे काही कण्ठ्य व्यंजने खालीलप्रमाणे आहेत:
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |आयपीए
! rowspan=&quot;2&quot; |व्याख्या
! colspan=&quot;4&quot; |उदाहरण
|-
!भाषा
!लिपी
!आयपीए
!अर्थ
|-
!{{IPA|ŋ̊}}
|[[अघोष कण्ठ्य अनुनासिक]]
|[[ब्रह्मी भाषा|बर्मी]]{{Sfnp|Ladefoged|Maddieson|1996}}
|{{Lang|my|[[Burmese alphabet|ငှါး]]}}/ङा
|{{IPA|['''ŋ̊'''á]}}
|'कर्ज घेणे'
|-
!{{IPA|ŋ}}
|[[घोष कण्ठ्य अनुनासिक]]
|[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|''ri'''ng'''''/'''रिं'''ग
|{{IPA|[ɹʷɪ'''ŋ''']}}
|'अंगठी'
|-
!{{IPA|k}}
|[[अघोष कण्ठ्य स्पर्श]]
|[[मराठी भाषा|मराठी]]
|'''''का'''म''
|['''k'''äm]
|'काम'
|-
!{{IPA|ɡ}}
|[[घोष कण्ठ्य स्पर्श]]
|[[मराठी भाषा|मराठी]]
|'''''ग'''ट''
|{{IPA|[gɐʈ]}}
|'गट'
|-
!{{IPA|k͜x}}
|[[अघोष कण्ठ्य संघर्षी]]
|[[कोरियन भाषा|कोरियन]]
|[[हांगुल|'''크'''다]]/किउडा
|{{IPA|['''k͜x'''ɯ̽da]}}
|'मोठे'
|-
!{{IPA|ɡ͡ɣ}}
|[[घोष कण्ठ्य संघर्षी]]
|[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]{{Efn|स्काउस, कॉकनी, आणि रीसीव्ड उच्चाराच्या काही भाषिकांचे /ɡ/चे नैमित्तिक उपध्वनी}}
|'''''g'''ood''/गूड
|{{IPA|[ˈ'''ɡ͡ɣ'''ʊˑd̥]}}
|'चांगले'
|-
!{{IPA|x}}
|[[अघोष कण्ठ्य ऊष्मन्]]
|[[जर्मन भाषा|जर्मन]]
|{{Lang|de|Bau'''ch'''}}/बाउख़
|{{IPA|[baʊ'''x''']}}
|'उदर'
|-
!{{IPA|ɣ}}
|घोष कण्ठ्य ऊष्मन्
|[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]
|{{Lang|el|'''γ'''άτα}}/ग़ाता
|{{IPA|[ˈ'''ɣ'''ata]}}
|'मांजर'
|-
!{{IPA|ɰ}}
|घोष कण्ठ्य अन्तस्थ
|[[आयरिश भाषा|आयरिश]]
|{{Lang|ga|n'''ao'''i}}/'''न्वु'''ई
|{{IPA|[n̪ˠ'''ɰ'''iː]}}
|'नव'
|-
!{{IPA|ʍ}}
|अघोष ओष्ठ्यकण्ठ्य अन्तस्थ
|[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|'''''wh'''ich''/'''ह्वि'''च''{{Efn|[[List of dialects of the English language|dialect]]मधल्या बोलीभाषा ज्या ''which'' आणि ''witch'' या शब्दांमध्ये फरक असतो त्यांच्यात}}''
|{{IPA|['''ʍ'''ɪtʃ]}}
|'कोणते'
|-
!{{IPA|w}}
|घोष ओष्ठ्यकण्ठ्य अन्तस्थ
|[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|'''''w'''itch''/'''वि'''च
|{{IPA|['''w'''ɪtʃ]}}
|'चेटकीण'
|-
!{{IPA|k͜𝼄}}
|अघोष कण्ठ्य पार्श्विक संघर्षी
|आर्ची&lt;ref name=&quot;Handout&quot; /&gt;
|''{{Lang|aqc|[[Archi orthography|'''лӀ'''он]]}}/ƛon''/प्लोन
|{{IPA|['''k͜𝼄'''on]}}
|'कळप'
|-
!{{IPA|ɡ͡ʟ̝}}
|घोष कण्ठ्य पार्श्विक संघर्षी
|हिउ
|{{Lang|hiw|q'''r̄'''ē}}/क्व्ग्ली
|{{IPA|[kʷ'''g​͡ʟ'''ɪ]}}
|'डॉल्फिन'
|-
!{{IPA|𝼄}}
|अघोष कण्ठ्य पार्श्विक ऊष्मन्
|वांगी&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://openresearch-repository.anu.edu.au/bitstream/1885/145138/1/PL-B36.pdf|title=Wahgi Phonology and Morphology|last=Donald J. Phillips|publisher=Pacific Linguistics|year=1976|series=B-36|page=18}}&lt;/ref&gt;
|''nò'''ⱡ'''''/नोल
|{{IPA|[no'''𝼄'''˩]}}
|'पाणी'
|-
!{{IPA|ʟ̝}}
|घोष कण्ठ्य पार्श्विक ऊष्मन्
|आर्ची
|{{Lang|aqc|[[Archi orthography|наӏ'''лъ'''дут]]}}
|{{IPA|[naˤ'''ʟ̝'''dut]}}
|'नीळे'
|-
!{{IPA|ʟ}}
|घोष कण्ठ्य पार्श्विक अन्तस्थ
|वांगी
|''a'''ʟ'''a'''ʟ'''e''/आलाले
|{{IPA|[a'''ʟ'''a'''ʟ'''e]}}
|'चक्कर'
|-
!{{IPA|ʟ̆}}
|घोष कण्ठ्य पार्श्विक ताडिक
|मेल्पा
| colspan=&quot;3&quot; | 
|-
!{{IPA|kʼ}}
|कण्ठ्य बाह्यस्फोटक स्पर्श
|आर्ची
|{{Lang|aqc|'''кӀ'''ан}}
|{{IPA|['''kʼ'''an]}}
|'खालील'
|-
!{{IPA|k͜xʼ}}
|कण्ठ्य बाह्यस्फोटक संघर्षी
|हाद्जा
|{{Lang|hts|dla'''gg'''wa}}
|{{IPA|[c͜𝼆ʼak͜xʷ’a]}}
|'हळुवार उचलणे'
|-
!{{IPA|xʼ}}
|कण्ठ्य बाह्यस्फोटक ऊष्मन्
|ह्लिकीत
|{{Lang|tli|'''xʼ'''áa'''xʼ'''}}
|[xʼáːxʼ]ⓘ
|'सफरचंद'
|-
!{{IPA|k͜𝼄ʼ}}
|कण्ठ्य पार्श्विक  बाह्यस्फोटक संघर्षी
|सांदावे
|{{Lang|sad|'''tl’'''ungu}}
|{{IPA|[k͜𝼄ʼùŋɡȕ]}}
|'आकाश'
|-
!{{IPA|ɠ̊}} {{IPA|(ƙ)}}
|अघोष कण्ठ्य स्तंभिक रोधक
|उस्पान्तेक&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Bennett|first=Ryan|last2=Harvey|first2=Meg|last3=Henderson|first3=Robert|last4=Méndez López|first4=Tomás Alberto|date=September 2022|title=The phonetics and phonology of Uspanteko (Mayan)|journal=Language and Linguistics Compass|language=en|volume=16|issue=9|doi=10.1111/lnc3.12467|issn=1749-818X|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|usp|k'aam}}
|{{IPA|[ɠ̊aːm]}}
|'दोरी'
|-
!{{IPA|ɠ}}
|घोष कण्ठ्य स्तंभिक रोधक
|[[सिंधी भाषा|सिंधी]]
|{{Lang|sd|ڳرو}}/g̈əro
|{{IPA|['''ɠ'''əro]}}
|'भारी'
|-
!{{IPA|ʞ}}
|कण्ठ्य मुक्त चुटत्कार
|वोलोफ (शब्दोतर संप्रेषण)
| colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[ʞ]}} (उपध्वनिक अलिजिह्व्यासह {{IPA|[ʞ᫢]}})
|'हो'
|}

== कण्ठ्य व्यंजनांचा अभाव ==
ज्या भाषांमध्ये कण्ठ्य व्यंजने (आणि कोणतेही जिव्हापृष्ठीय व्यंजन) नाहीत अशा नोंदवलेल्या भाषांमध्ये शावांते, प्रमाण [[ताहिती भाषा|ताहिती]] (जरी /tVt/ चा उच्चार [kVt] असा होतो, जो हवाईयीच्या नीहाऊ बोलीतही आढळतो) आणि कदाचित अनेक स्कोऊ भाषांचा ( वुतुंग, वानिमोच्या डुमो बोलीत आणि बोबे ) असतो, ज्यांमध्ये कोडा(अंत्य व्यंजन) {{IPA|[ŋ]}} आहे. त्याचे विश्लेषण अनुनासिक स्वरांचे प्रकटीकरण म्हणून केले गेले आहे. पेरूची एक स्वतंत्र भाषेत ओमुरानोच्या कोणतेही कण्ठ्य व्यंजन सापाडले नाही. &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Citation|accessdate=2025-03-14}}&lt;/ref&gt; पिराहां भाषेत, पुरुषांमध्येच एकमेव कण्ठ्य व्यंजन नसते.

अघोष स्पर्श {{IPA|[k]}} सोडून इतर कोणतेही कण्ठ्य व्यंजन जास्तीप्रमाणे सामान्य नाही. {{IPA|/ɡ/}} हा स्वनिम असू शकत नाही. [[मँडरिन भाषा|मँडरिन चीनीसारख्या]], ज्या भाषेत घोष स्पर्श व्यंजने नाहीत, {{Efn|[[फीनयीन]]मध्ये ज्याला 'g' असे लिहिले आहे ते {{IPA|/k/}} आहे, जरी त्याला {{IPA|[ɡ]}} असे अनाघात मात्रांमध्ये उपध्वनी आहे.}} पण इतरत्र ते तुरळकपणे अनुपस्थित आहे. ''&lt;nowiki/&gt;'वर्ल्ड ॲटलास ऑफ लँग्वेज स्ट्रक्चर्स'''मध्ये सर्वेक्षण केलेल्या भाषांपैकी, सु. फक्त १०% भाषांमध्ये, ज्यांच्यातील अन्यथा {{IPA|/p b t d k/}} आहेत, त्यांच्यात  {{IPA|/ɡ/}} हा गहाळ आहे . &lt;ref&gt;[http://wals.info/feature/5 दी वर्ल्ड ॲटलस ऑफ लॅंग्वेज स्ट्रक्चर्स]&lt;/ref&gt;

== {{दृश्यमान अँकर|कण्ठ्यपृष्ठ}} व्यंजने ==
साधी कण्ठ्य व्यंजने ''पृष्ठकण्ठ्य'' असतात: जिभेचा पृष्ठभाग वर येऊन मृदू टाळूला स्पर्श करतो. विकृत वाणीमध्ये ''कण्ठ्यपृष्ठ स्पर्श'' व्यंजने देखील असतात, ज्यांचा उच्चार याच्या उलट असतो: कण्ठ्य खाली येऊन जिभेला स्पर्श करतो, जी स्थिर राहते. विकृत वाणीसाठीच्या आयपीएच्या विस्तारांमध्ये, कण्ठ्य व्यंजनासाठीचे आयपीए अक्षर उलट करून हे व्यंजन लिहिले जाते, उदा. [𝼃] अघोष कण्ठ्यपृष्ठ स्पर्शासाठी, {{Efn|The old letter for a [[back-released velar click]], turned-k {{angbr IPA|ʞ}}, was used from 2008 to 2015.}} [𝼁] घोषा कण्ठ्यपृष्ठ स्पर्शासाठी, आणि [𝼇] अनुनासिकेसाठी.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!extIPA
! वर्णन
|-
| style=&quot;text-align:center; font-size:larger; width:2em;&quot; | {{IPA|&amp;#x1DF03;}}
| अघोष कण्ठ्यपृष्ठ स्पर्श
|-
| style=&quot;text-align:center; font-size:larger; width:2em;&quot; | {{IPA|&amp;#x1DF01;}}
| सघोष कण्ठ्यपृष्ठ स्पर्श
|-
| style=&quot;text-align:center; font-size:larger; width:2em;&quot; | {{IPA|&amp;#x1DF07;}}
| कण्ठ्यपृष्ठ अनुनासिक
|}
ही पद्धत ऊष्मन् व्यंजने ''x'' आणि ''ɣ'' साठी लागू होणार नाही, जरी अधोगामी [𝼃̞], [𝼁᫛], व [𝼁̞] यांचा वापर अंतर भरण्यासाठी केला जाऊ शकतो.

== हे सुद्धा पहा ==

* कण्ठ्यीकरण
* उच्चारणाचे स्थान
* ध्वनिविज्ञान विषयांची यादी
&lt;references /&gt;

[[वर्ग:भाषा]]
[[वर्ग:वर्णमाला]]</text>
      <sha1>8hkjqg3lrhvl0f9fheeae76rbpiaeyi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685627</id>
      <parentid>2685626</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T23:40:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>इंग्रजीऐवजी मराठीतले उदाहरण जोडले</comment>
      <origin>2685627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16570" sha1="a1lgy03fcv0jgktvow9wkt1mtb842tz" xml:space="preserve">
'''कण्ठ्य व्यंजने''' [[व्यंजन|अशी व्यंजने]] आहेत जी [[जीभ|जिभेच्या]] मागच्या भागाचा (जिव्हापृष्ठ) मृदू टाळूवर, म्हणजेच टाळूच्या मागच्या भागावर उच्चार केले जातात.

कारण तोंडाच्या छताचा तालव्य प्रदेश तुलनेने विस्तृत आहे आणि पाठीच्या हालचाली फारशा अचूक नसल्यामुळे, कण्ठ्य व्यंजनांमध्ये सहजपणे आत्मसातीकरण होते, ज्यामुळे लगतच्या स्वरांच्या गुणधर्मानुसार त्यांचा उच्चार मागे किंवा पुढे सरकतो. याला संस्कृतमध्ये शब्दांच्या सीमेवर केले तर सन्धि म्हणतात. &lt;ref name=&quot;Stroud, 2013&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://historyofenglishpodcast.com/2013/08/04/episode-5-centum-satem-and-the-letter-c-2/|title=Episode 5: Centum, Satem and the Letter C {{!}} The History of English Podcast|last=Stroud|first=Kevin|date=August 2013|website=The History of English Podcast|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130824213343/http://historyofenglishpodcast.com/2013/08/04/episode-5-centum-satem-and-the-letter-c-2/|archive-date=24 August 2013|access-date=29 January 2017}}&lt;/ref&gt; ते अनेकदा आपोआप ''पुढे'' येतात, म्हणजेच पुढील अग्र स्वराच्या आधी अंशतः किंवा पूर्णपणे तालव्य होतात, आणि ''मागे'' जातात, म्हणजेच पश्च स्वरांच्या आधी अंशतः किंवा पूर्णपणे अलिजिह्वीय होतात.

तालव्यीकृत कण्ठ्य (मराठीतले {{IPA|/k/}} ''कीमा'' किंवा ''कीड'' मध्ये सारखे) यांना कधीकधी '''तालव्यकण्ठ्य''' व्यंजने म्हटले जाते. अनेक भाषांमध्ये ओष्ठ्यकृत कण्ठ्य व्यंजने देखील असतात, जसे की {{IPA|[kʷ]}}. या व्यंजनामधीळ ओठांच्या गोलाकार होण्यासोबत उच्चार केला जातो. तसेच ओष्ठ्यतालव्य व्यंजने देखील असतात. यांचा उच्चार टाळू व ओठांवर दुहेरी होतो, जसे की {{IPA|[k͡p]}}. {{IPA|[w]}} हा अन्तस्थ व्यंजन असल्यामुळे हा भेद नाहीसा होतो, कारण ओष्ठ्यीकरणामध्ये ध्वनीमध्ये ओष्ठ्य्य समीपस्थ उच्चारणाची भर घातली जाते आणि या परिस्थितीला अनेकदा '''ओष्ठ्यकण्ठ्य''' म्हटले जाते.

अंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक संघटनानुसार कण्ठ्य कंपन किंवा ताडित शक्य नाही. कण्ठ्य स्थितीत, कंपन किंवा ताडितशी संबंधित प्रकारची हालचाल करण्यासाठी जिभेची क्षमता अतिशय मर्यादित असते आणि कण्ठ्य कंपन किंवा ताडित तयार करण्यासाठी जिभेच्या मुख्य भागाला पुरेशा वेगाने हालचाल करण्याचे शक्यता नसते. &lt;ref&gt;[http://www.madore.org/~david/misc/linguistic/ipa/ अंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमला]&lt;/ref&gt;

== उदाहरणे ==
[[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमालेनुसार]] ओळखले जाणारे काही कण्ठ्य व्यंजने खालीलप्रमाणे आहेत:
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |आयपीए
! rowspan=&quot;2&quot; |व्याख्या
! colspan=&quot;4&quot; |उदाहरण
|-
!भाषा
!लिपी
!आयपीए
!अर्थ
|-
!{{IPA|ŋ̊}}
|[[अघोष कण्ठ्य अनुनासिक]]
|[[ब्रह्मी भाषा|बर्मी]]{{Sfnp|Ladefoged|Maddieson|1996}}
|{{Lang|my|[[Burmese alphabet|ငှါး]]}}/ङा
|{{IPA|['''ŋ̊'''á]}}
|'कर्ज घेणे'
|-
!{{IPA|ŋ}}
|[[घोष कण्ठ्य अनुनासिक]]
|[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|''ri'''ng'''''/'''रिं'''ग
|{{IPA|[ɹʷɪ'''ŋ''']}}
|'अंगठी'
|-
!{{IPA|k}}
|[[अघोष कण्ठ्य स्पर्श]]
|[[मराठी भाषा|मराठी]]
|'''''का'''म''
|['''k'''äm]
|'काम'
|-
!{{IPA|ɡ}}
|[[घोष कण्ठ्य स्पर्श]]
|[[मराठी भाषा|मराठी]]
|'''''ग'''ट''
|{{IPA|[gɐʈ]}}
|'गट'
|-
!{{IPA|k͜x}}
|[[अघोष कण्ठ्य संघर्षी]]
|[[कोरियन भाषा|कोरियन]]
|[[हांगुल|'''크'''다]]/किउडा
|{{IPA|['''k͜x'''ɯ̽da]}}
|'मोठे'
|-
!{{IPA|ɡ͡ɣ}}
|[[घोष कण्ठ्य संघर्षी]]
|[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]{{Efn|स्काउस, कॉकनी, आणि रीसीव्ड उच्चाराच्या काही भाषिकांचे /ɡ/चे नैमित्तिक उपध्वनी}}
|'''''g'''ood''/गूड
|{{IPA|[ˈ'''ɡ͡ɣ'''ʊˑd̥]}}
|'चांगले'
|-
!{{IPA|x}}
|[[अघोष कण्ठ्य ऊष्मन्]]
|[[जर्मन भाषा|जर्मन]]
|{{Lang|de|Bau'''ch'''}}/बाउख़
|{{IPA|[baʊ'''x''']}}
|'उदर'
|-
!{{IPA|ɣ}}
|घोष कण्ठ्य ऊष्मन्
|[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]
|{{Lang|el|'''γ'''άτα}}/ग़ाता
|{{IPA|[ˈ'''ɣ'''ata]}}
|'मांजर'
|-
!{{IPA|ɰ}}
|घोष कण्ठ्य अन्तस्थ
|[[आयरिश भाषा|आयरिश]]
|{{Lang|ga|n'''ao'''i}}/'''न्वु'''ई
|{{IPA|[n̪ˠ'''ɰ'''iː]}}
|'नव'
|-
!{{IPA|ʍ}}
|अघोष ओष्ठ्यकण्ठ्य अन्तस्थ
|[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|'''''wh'''ich''/'''ह्वि'''च''{{Efn|[[List of dialects of the English language|dialect]]मधल्या बोलीभाषा ज्या ''which'' आणि ''witch'' या शब्दांमध्ये फरक असतो त्यांच्यात}}''
|{{IPA|['''ʍ'''ɪtʃ]}}
|'कोणते'
|-
!{{IPA|w}}
|घोष ओष्ठ्यकण्ठ्य अन्तस्थ
|[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|'''''w'''itch''/'''वि'''च
|{{IPA|['''w'''ɪtʃ]}}
|'चेटकीण'
|-
!{{IPA|k͜𝼄}}
|अघोष कण्ठ्य पार्श्विक संघर्षी
|आर्ची&lt;ref name=&quot;Handout&quot; /&gt;
|''{{Lang|aqc|[[Archi orthography|'''лӀ'''он]]}}/ƛon''/प्लोन
|{{IPA|['''k͜𝼄'''on]}}
|'कळप'
|-
!{{IPA|ɡ͡ʟ̝}}
|घोष कण्ठ्य पार्श्विक संघर्षी
|हिउ
|{{Lang|hiw|q'''r̄'''ē}}/क्व्ग्ली
|{{IPA|[kʷ'''g​͡ʟ'''ɪ]}}
|'डॉल्फिन'
|-
!{{IPA|𝼄}}
|अघोष कण्ठ्य पार्श्विक ऊष्मन्
|वांगी&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://openresearch-repository.anu.edu.au/bitstream/1885/145138/1/PL-B36.pdf|title=Wahgi Phonology and Morphology|last=Donald J. Phillips|publisher=Pacific Linguistics|year=1976|series=B-36|page=18}}&lt;/ref&gt;
|''nò'''ⱡ'''''/नोल
|{{IPA|[no'''𝼄'''˩]}}
|'पाणी'
|-
!{{IPA|ʟ̝}}
|घोष कण्ठ्य पार्श्विक ऊष्मन्
|आर्ची
|{{Lang|aqc|[[Archi orthography|наӏ'''лъ'''дут]]}}
|{{IPA|[naˤ'''ʟ̝'''dut]}}
|'नीळे'
|-
!{{IPA|ʟ}}
|घोष कण्ठ्य पार्श्विक अन्तस्थ
|वांगी
|''a'''ʟ'''a'''ʟ'''e''/आलाले
|{{IPA|[a'''ʟ'''a'''ʟ'''e]}}
|'चक्कर'
|-
!{{IPA|ʟ̆}}
|घोष कण्ठ्य पार्श्विक ताडिक
|मेल्पा
| colspan=&quot;3&quot; | 
|-
!{{IPA|kʼ}}
|कण्ठ्य बाह्यस्फोटक स्पर्श
|आर्ची
|{{Lang|aqc|'''кӀ'''ан}}
|{{IPA|['''kʼ'''an]}}
|'खालील'
|-
!{{IPA|k͜xʼ}}
|कण्ठ्य बाह्यस्फोटक संघर्षी
|हाद्जा
|{{Lang|hts|dla'''gg'''wa}}
|{{IPA|[c͜𝼆ʼak͜xʷ’a]}}
|'हळुवार उचलणे'
|-
!{{IPA|xʼ}}
|कण्ठ्य बाह्यस्फोटक ऊष्मन्
|ह्लिकीत
|{{Lang|tli|'''xʼ'''áa'''xʼ'''}}
|[xʼáːxʼ]ⓘ
|'सफरचंद'
|-
!{{IPA|k͜𝼄ʼ}}
|कण्ठ्य पार्श्विक  बाह्यस्फोटक संघर्षी
|सांदावे
|{{Lang|sad|'''tl’'''ungu}}
|{{IPA|[k͜𝼄ʼùŋɡȕ]}}
|'आकाश'
|-
!{{IPA|ɠ̊}} {{IPA|(ƙ)}}
|अघोष कण्ठ्य स्तंभिक रोधक
|उस्पान्तेक&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Bennett|first=Ryan|last2=Harvey|first2=Meg|last3=Henderson|first3=Robert|last4=Méndez López|first4=Tomás Alberto|date=September 2022|title=The phonetics and phonology of Uspanteko (Mayan)|journal=Language and Linguistics Compass|language=en|volume=16|issue=9|doi=10.1111/lnc3.12467|issn=1749-818X|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|usp|k'aam}}
|{{IPA|[ɠ̊aːm]}}
|'दोरी'
|-
!{{IPA|ɠ}}
|घोष कण्ठ्य स्तंभिक रोधक
|[[सिंधी भाषा|सिंधी]]
|{{Lang|sd|ڳرو}}/g̈əro
|{{IPA|['''ɠ'''əro]}}
|'भारी'
|-
!{{IPA|ʞ}}
|कण्ठ्य मुक्त चुटत्कार
|वोलोफ (शब्दोतर संप्रेषण)
| colspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[ʞ]}} (उपध्वनिक अलिजिह्व्यासह {{IPA|[ʞ᫢]}})
|'हो'
|}

== कण्ठ्य व्यंजनांचा अभाव ==
ज्या भाषांमध्ये कण्ठ्य व्यंजने (आणि कोणतेही जिव्हापृष्ठीय व्यंजन) नाहीत अशा नोंदवलेल्या भाषांमध्ये शावांते, प्रमाण [[ताहिती भाषा|ताहिती]] (जरी /tVt/ चा उच्चार [kVt] असा होतो, जो हवाईयीच्या नीहाऊ बोलीतही आढळतो) आणि कदाचित अनेक स्कोऊ भाषांचा ( वुतुंग, वानिमोच्या डुमो बोलीत आणि बोबे ) असतो, ज्यांमध्ये कोडा(अंत्य व्यंजन) {{IPA|[ŋ]}} आहे. त्याचे विश्लेषण अनुनासिक स्वरांचे प्रकटीकरण म्हणून केले गेले आहे. पेरूची एक स्वतंत्र भाषेत ओमुरानोच्या कोणतेही कण्ठ्य व्यंजन सापाडले नाही. &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Citation|accessdate=2025-03-14}}&lt;/ref&gt; पिराहां भाषेत, पुरुषांमध्येच एकमेव कण्ठ्य व्यंजन नसते.

अघोष स्पर्श {{IPA|[k]}} सोडून इतर कोणतेही कण्ठ्य व्यंजन जास्तीप्रमाणे सामान्य नाही. {{IPA|/ɡ/}} हा स्वनिम असू शकत नाही. [[मँडरिन भाषा|मँडरिन चीनीसारख्या]], ज्या भाषेत घोष स्पर्श व्यंजने नाहीत, {{Efn|[[फीनयीन]]मध्ये ज्याला 'g' असे लिहिले आहे ते {{IPA|/k/}} आहे, जरी त्याला {{IPA|[ɡ]}} असे अनाघात मात्रांमध्ये उपध्वनी आहे.}} पण इतरत्र ते तुरळकपणे अनुपस्थित आहे. ''&lt;nowiki/&gt;'वर्ल्ड ॲटलास ऑफ लँग्वेज स्ट्रक्चर्स'''मध्ये सर्वेक्षण केलेल्या भाषांपैकी, सु. फक्त १०% भाषांमध्ये, ज्यांच्यातील अन्यथा {{IPA|/p b t d k/}} आहेत, त्यांच्यात  {{IPA|/ɡ/}} हा गहाळ आहे . &lt;ref&gt;[http://wals.info/feature/5 दी वर्ल्ड ॲटलस ऑफ लॅंग्वेज स्ट्रक्चर्स]&lt;/ref&gt;

== {{दृश्यमान अँकर|कण्ठ्यपृष्ठ}} व्यंजने ==
साधी कण्ठ्य व्यंजने ''पृष्ठकण्ठ्य'' असतात: जिभेचा पृष्ठभाग वर येऊन मृदू टाळूला स्पर्श करतो. विकृत वाणीमध्ये ''कण्ठ्यपृष्ठ स्पर्श'' व्यंजने देखील असतात, ज्यांचा उच्चार याच्या उलट असतो: कण्ठ्य खाली येऊन जिभेला स्पर्श करतो, जी स्थिर राहते. विकृत वाणीसाठीच्या आयपीएच्या विस्तारांमध्ये, कण्ठ्य व्यंजनासाठीचे आयपीए अक्षर उलट करून हे व्यंजन लिहिले जाते, उदा. [𝼃] अघोष कण्ठ्यपृष्ठ स्पर्शासाठी, {{Efn|The old letter for a [[back-released velar click]], turned-k {{angbr IPA|ʞ}}, was used from 2008 to 2015.}} [𝼁] घोषा कण्ठ्यपृष्ठ स्पर्शासाठी, आणि [𝼇] अनुनासिकेसाठी.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!extIPA
! वर्णन
|-
| style=&quot;text-align:center; font-size:larger; width:2em;&quot; | {{IPA|&amp;#x1DF03;}}
| अघोष कण्ठ्यपृष्ठ स्पर्श
|-
| style=&quot;text-align:center; font-size:larger; width:2em;&quot; | {{IPA|&amp;#x1DF01;}}
| सघोष कण्ठ्यपृष्ठ स्पर्श
|-
| style=&quot;text-align:center; font-size:larger; width:2em;&quot; | {{IPA|&amp;#x1DF07;}}
| कण्ठ्यपृष्ठ अनुनासिक
|}
ही पद्धत ऊष्मन् व्यंजने ''x'' आणि ''ɣ'' साठी लागू होणार नाही, जरी अधोगामी [𝼃̞], [𝼁᫛], व [𝼁̞] यांचा वापर अंतर भरण्यासाठी केला जाऊ शकतो.

== हे सुद्धा पहा ==

* कण्ठ्यीकरण
* उच्चारणाचे स्थान
* ध्वनिविज्ञान विषयांची यादी
&lt;references /&gt;

[[वर्ग:भाषा]]
[[वर्ग:वर्णमाला]]</text>
      <sha1>a1lgy03fcv0jgktvow9wkt1mtb842tz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अघोष कण्ठ्य स्पर्श</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379836</id>
    <revision>
      <id>2685632</id>
      <parentid>2685304</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T03:57:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>दुवा जोडली</comment>
      <origin>2685632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20336" sha1="3i0vf78cau8cimfndy7e0yha24z5txi" xml:space="preserve">
'''अघोष कण्ठ्य स्पर्श''' हा एक प्रकारचा [[व्यंजन|व्यंजनात्मक]] ध्वनी आहे जो जास्तीतर सगळ्या [[बोलीभाषा|बोलल्या जाणाऱ्या भाषांमध्ये]] वापरला जातो. मराठीत 'क'चा अक्षर, जसे 'कवच' या शब्दात ही ध्वनी स्पष्टपणे दिसते. [[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमालेमध्ये]] या ध्वनीचे प्रतिनिधित्व करणारे चिन्ह [k] आहे.

{{IPA|[k]}} हा ध्वनी अनेक भाषांमध्ये आहे. बहुतेक भाषांमध्ये किमान एक साधा {{IPA|[k]}} असतो. आणि काही जण एकापेक्षा जास्त प्रकार ओळखतात. अनेक भाषांमध्ये महाप्राण आणि साधा {{IPA|[k]}} यांच्यात द्विमार्गी भेद देखील असतो. मराठीत असा भेद क आणि ख या दोन अक्षरांच्या फरकमध्ये दिसतो. फक्त काही नेमके भाषांमध्ये अघोष कण्ठ्य स्पर्श हे व्यंजन नसते, उदा. [[अझरबैजानी भाषा|उत्तर अझरबैजानी]], [[ताहिती भाषा|ताहिती]] आणि [[मंगोलियन भाषा|मंगोली]] .

काही भाषांमध्ये '''अघोष प्रकण्ठ्य''' किंवा '''पश्चतालव्य स्पर्श व्यंजन''' असते, ज्याचा उच्चार नमुनेदार तालव्य स्पर्श व्यंजनाच्या उच्चारस्थानापेक्षा किंचित अधिक समोर होतो, परंतु नमुनेदार तालव्य स्पर्श व्यंजनाइतका समोर नसतो .

याउलट, काही भाषांमध्ये '''अघोष पश्चकण्ठ्य स्पर्श''' असतो, ज्याचा उच्चार नमुनेदार कण्ठ्य स्पर्शापेक्षा किंचित मागे होतो, जरी तो नमुनेदार अलिजिह्वीय स्पर्शाइतका मागे नसतो.

== वैशिष्ट्ये ==
[[चित्र:Voiceless_velar_plosive.svg|class=skin-invert-image|इवलेसे|अघोष कण्ठ्य स्पर्शाच्या अग्रपश्च छेद.]]
अघोष कण्ठ्य स्पर्शाची वैशिष्ट्ये:

* याची उच्चारण पद्धत अवरोधक आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरयंत्रात हवेचा प्रवाह रोखून निर्माण केले जाते. हे व्यंजन मौखिक असल्याने आणि नाकातून बाहेर पडण्यास जागा नसल्यामुळे, हवेचा प्रवाह पूर्णपणे रोखला जातो आणि हे व्यंजन स्पर्श ठरते.
* याचे उच्चारस्थान [[कण्ठ्य व्यंजन| कण्ठ्य]] आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे मृदू टाळूवर जिभेच्या मागील भागाच्या साहाय्याने उच्चारले जाते.
* याची ध्वनी निर्मिती अघोष आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरतंतूंच्या कंपनांशिवाय निर्माण केले जाते. काही भाषांमध्ये स्वरतंतू जाणीवपूर्वक वेगळे ठेवले जातात, ज्यामुळे ते नेहमी अघोष राहते; तर इतर भाषांमध्ये ते सैल असतात, ज्यामुळे शेजारील ध्वनींमुळे ते सघोष होऊ शकते.
* हे एक मौखिक व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवा नाकातून बाहेर पडू दिली जात नाही.
* हे एक मध्य व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह जिभेच्या बाजूने न जाता, जिभेच्या मध्यभागावरून पुढे निर्देशित करून निर्माण केला जातो.
* याची वायुप्रवाह प्रणाली फुफ्फुसीय आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की, बहुतेक ध्वनींप्रमाणेच, केवळ बरगड्यांमधील स्नायू आणि पोटाच्या स्नायूंच्या साहाय्याने हवा बाहेर ढकलून याचे उच्चारण केले जाते.

== कोणत्या भाषेत असते? ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |भाषा
!शब्द
![[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आयपीए]]
!अर्थ
!नोंदी
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[अबखाझ भाषा|अबखाझ]]
|{{Lang|ab|[[Abkhaz alphabet|а'''қ'''алақь]]}}/अकालाक्
|{{IPA|[ˈakalakʲ]}}
|'शहर'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |अदगब्जी
|शापसुगी
|{{Lang|ady-Cyrl|[[Cyrillic script|'''кь'''эт]]}}/क्यत
|[kʲat]ⓘ
|'कोंबडी'
| rowspan=&quot;2&quot; |बोलीभाषेत; दुसऱ्या बोलीभाषेत याचे उच्चार {{IPA|[t͡ʃ]}} असते.
|-
|चम्ग्वी
|{{Lang|ady-Cyrl|[[Cyrillic script|пс'''к'''эн]]}}/प्स्कान
|{{IPA|[pskan]}}
|'खोकलणे'
|-
| colspan=&quot;2&quot; |आत्ना
|'''''g'''istaann /'' किस्थऽन
|{{IPA|[kɪstʰɐːn]}}
|'सहा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |अल्यूट{{Sfnp|Ladefoged|2005}}
|{{Lang|ale-Latn|'''k'''iikax̂}} /  कीकाख़
|{{IPA|[kiːkaχ]}}
|'क्रॅनबेरी झुडूप'
|
|-
|[[अरबी भाषा|अरबी]]
|आधुनिक प्रामाणिक{{Sfnp|Thelwall|1990}}
|{{Lang|ar|[[Arabic alphabet|'''ك‍'''‍تب]]}}/ काताब
|{{IPA|[ˈkatabɐ]}}
|'[त्याने] लिहिले'
|अरबी ध्वनीशास्त्र पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आसामी भाषा|आसामी]]
|{{Lang|as|[[Assamese alphabet|'''ক'''ম]]}}/ कम
|{{IPA|[kɔm]}}
|'कमी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सुरिथी
|ܟܬܒ̣ܐ / क्त्तावा
|{{IPA|[ktava}}]
|'पुस्तक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बास्क भाषा|बास्क]]
|{{Lang|bas|[[Basque alphabet|'''k'''atu]]}} / कातु
|{{IPA|[kat̪u]}}
|'मांजर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बंगाली भाषा|बंगाली]]
|{{Lang|bn|[[Bengali alphabet|'''ক'''ম]]}}/कम
|{{IPA|[kɔm]}}
|'कमी'
|महाप्राणापासून वेगळे. बंगाली ध्वनीशास्त्र पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बल्गेरियन भाषा|बुल्गेरी]]
|{{Lang|bg|[[Bulgarian alphabet|'''к'''а'''к''']]}}/ कक
|{{IPA|[kak]}}
|'कसे'
|बुल्गेरी ध्वनीशास्त्र पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कँटोनीज भाषा|क्वांगतोंग]]
|{{Lang|yue-Hani|[[Chinese character|家]]}}/ का
|[kaː˥]ⓘ
|'घर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कातालान भाषा|कातालानी]]{{Sfnp|Carbonell|Llisterri|1992}}
|{{Lang|ca|[[Catalan orthography|'''c'''ors]]}} / कॉर्स
|{{IPA|[ˈkɔɾs]}}
|'हृदय'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चुवाश भाषा|चुवाश]]
|[[सिरिलिक लिपी|'''к'''у'''кк'''а]] / कुक्का
|[ku'kːɑ]
|'मामा'
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेक भाषा|चेक]]
|{{Lang|cs|[[Czech orthography|'''k'''ost]]}} / कोस्त
|{{IPA|[kost]}}
|'हड'
|
|-
|[[डॅनिश भाषा|डॅनिश]]
|प्रामाणिक&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Basbøll|2005}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|da|[[Danish alphabet|'''g'''ås]]}} / कॉस
|{{IPA|[ˈkɔ̽ːs]}}
|'हंस'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[डच भाषा|डच]]{{Sfnp|Gussenhoven|1992}}
|{{Lang|nl|[[Dutch orthography|'''k'''oning]]}} / कोनिङ
|[ˈkoːnɪŋ]ⓘ
|'राजा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|skip / स्किप 
|[skɪp]ⓘ
|'वगळणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्पेरांतो]]
|{{Lang|eo|[[Esperanto orthography|ra'''k'''onto]]}} / राकोंतो
|{{IPA|[raˈkonto]}}
|'कथा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्टोनियन भाषा|एस्तोनी]]
|kõik / कईक
|{{IPA|[kɤik]}}
|'सर्व'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फिलिपिनो भाषा|फिलिपिनो]]
|{{Lang|fil|[[Filipino alphabet|'''k'''uto]]}} / कूतो
|{{IPA|[ˈkuto]}}
|'उवा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फिनिश भाषा|फिनी]]
|{{Lang|fi|[[Finnish alphabet|'''k'''a'''kk'''u]]}} / काक्कू
|{{IPA|[kɑkːu]}}
|'केक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फ्रेंच भाषा|फ्रांसी]]{{Sfnp|Fougeron|Smith|1993}}
|{{Lang|fr|[[French orthography|'''c'''abinet]]}} / काबीने
|[kabinɛ]ⓘ
|'कार्यालय'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]
|{{Lang|el|[[Greek alphabet|'''κ'''αλόγερος]]}} / कालोजेरोस
|{{IPA|[kaˈlo̞ʝe̞ro̞s̠]}}
|'साधू'
|आधुनिक ग्रीक ध्वनीशास्त्र पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[गुजराती भाषा|गुजराती]]
|{{Lang|gu|[[Gujarati alphabet|'''કાં'''દો]]}}/ कांदो
|{{IPA|[kɑːnd̪oː]}}
|'कांदा'
|गुजराती ध्वनीशास्त्र पहा.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिब्रू भाषा|हिब्रू]]
|आधुनिक
|{{Lang|he|[[Hebrew alphabet|'''כִּ'''נּוֹר]] /}} कीनोर
|[kinˈor]ⓘ
|'व्हायोलिन'
|
|-
|सामेरी
|{{Lang|smp|ࠃࠓ'''ࠊ'''}} / देरेक
|{{IPA|[derek]}}
|'वाट'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |हिलिगायनोन
|{{Lang|hil|'''k'''adlaw}} / कद्लाव
|{{IPA|[kad̪law]}}
|'हसणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]]
|{{Lang|hi|[[Devanāgarī|काम]]}} / {{Lang|ur|[[nasta'liq|'''ک‍'''‍ام]]}}
|[kɑːm]ⓘ
|'काम'
|महाप्राणापासून वेगळे. हिंदुस्तानी ध्वनीशास्त्र पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |मिन्नानी
|{{Lang|cmn-Hani|[[Chinese characters|歌]]}}/कुआ
|{{IPA|[kua˧˨]}}
|'गाणं'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|[[जुनी चिनी लिपी|區]]/[[नवी चिनी लिपी|区]]/ खू
|{{IPA|[kʰu˧˨]}}
|'जिल्हा'
|-
|ह्माँग
|पांढरी ह्माँग
| 𖬀𖬶 / कें
|{{IPA|[kẽ˦]}}
|'मूळ' किंवा 'सुरुवात'
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]]
|{{Lang|hu|[[Hungarian orthography|a'''kk'''or]]}} / आक्कोर
|{{IPA|[ɒkkor]}}
|'मग'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |इबालोई
|{{Lang|ibl|'''K'''oma}} / कोमा
|
|'रबर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[इटालियन भाषा|इटालियन]]{{Sfnp|Rogers|d'Arcangeli|2004}}
|{{Lang|it|[[Italian alphabet|'''c'''asa]]}} / काजा
|[ˈkäːzä]ⓘ
|'घर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जपानी भाषा|जपानी]]{{Sfnp|Okada|1999}}
|{{Lang|ja|[[kanji|鞄]]}} / काबां
|{{IPA|[kabaɴ]}}
|'बटवा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कगयानेन{{Sfnp|Olson|Mielke|Sanicas-Daguman|Pebley|2010}}
|{{Lang|cgc|'''k'''alag}} / कादाग
|{{IPA|[kað̞aɡ]}}
|'आत्मा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ख्मेर भाषा|ख्मेर]]
|{{Lang|km|[[Khmer script|កម្ពុជា]]}} / कम्पोचा
|{{IPA|[kampuciːə]}}
|'कंबोडिया'
|[[ख्मेर भाषा|ख्मेर ध्वनीशास्त्र]] पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कोरियन भाषा|हांगुली]]
|[[हांगुल|감자]] / कम्ज
|{{IPA|[kamdʑa]}}
|'बटाटा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |लखॉतियापी
|'''''k'''imímela /'' किमिमेला
|{{IPA|[kɪˈmɪmela]}}
|'फुलपाखरू'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[लक्झेंबर्गिश भाषा|लक्झेंबर्गी]]&lt;ref name=&quot;gitr&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Gilles|Trouvain|2013}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|lb|'''g'''eess}} / केस
|{{IPA|[ˈkeːs]}}
|'शेळी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मॅसिडोनियन भाषा|मासेदोनी]]
|кој / कॉय
|[kɔj]ⓘ
|'कोण'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मराठी भाषा|मराठी]]
|{{Lang|mr|[[Devanāgarī|'''क'''वच]]}}
|{{IPA|[kəʋət͡s]}}
|'कवच'
|महाप्राणापासून वेगळे. [[मराठी उच्चारशास्त्र|मराठी ध्वनीशास्त्र]] पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मलाय भाषा|मलाय]]
|{{Lang|ms|[[Malay alphabet|'''k'''a'''k'''i]]}} / काकी
|{{IPA|[käki]}}
|'पाय'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मल्याळम भाषा|मल्याळम]]
|[[मल्याळम लिपी|'''ക'''ഥ]]/ कथ
|[kət̪ʰə]ⓘ
|'कथा'
|मल्याळम ध्वनीशास्त्र पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |मॅंडरिन
|{{Lang|cmn-Hani|[[Chinese characters|高]]}}/काउ
|[kɑʊ˥]ⓘ
|'उंच'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]]
|{{Lang|Ne|[[Devanagari|'''के'''रा]]}}
|{{IPA|[keɾä]}}
|'केळ'
|महाप्राणापासून वेगळे. नेपाळी ध्वनीशास्त्र पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[नॉर्वेजियन भाषा|नॉर्वेजियन]]
|{{Lang|no|[[Norwegian alphabet|'''k'''a'''k'''e]]}} / काक
|{{IPA|[kɑːkə]}}
|'केक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[उडिया भाषा|उडिया]]
|{{Lang|or|[[Odia script|'''କା'''ମ]]}}/काम
|{{IPA|[kämɔ]}}
|'काम'
|महाप्राणापासून वेगळे.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पश्तो भाषा|पश्तो]]
|{{Lang|ps|[[Perso-Arabic alphabet|كال]]}}/ काल
|{{IPA|[kɑl]}}
|'वर्ष'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फारसी भाषा|फारशी]]
|[[फारसी भाषा|کارد]]/कार्द
|{{IPA|[kɑrd]}}
|'चाकू'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पोलिश भाषा|पोलिश]]{{Sfnp|Jassem|2003}}
|{{Lang|pl|[[Polish orthography|bu'''k''']]}} / बुक
|[ˈbuk]ⓘ
|'करंज'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगी]]{{Sfnp|Cruz-Ferreira|1995}}
|{{Lang|pt|[[Portuguese orthography|'''c'''orpo]]}} /  कोर्पु
|[ˈkoɾpu]ⓘ
|'शरीर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]
|{{Lang|pa|[[Gurmukhi|ਕਰ]]}} /[[फारसी वर्णमाला|کر]] / कर
|{{IPA|[kəɾ]}}
|'कर'
|महाप्राणापासून वेगळे.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रोमेनियन भाषा|रोमानी]]
|{{Lang|ro|[[Romanian alphabet|'''c'''ând]]}} / किन्द
|{{IPA|[ˈkɨnd]}}
|'कधी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रशियन भाषा|रूसी]]{{Sfnp|Padgett|2003}}
|{{Lang|ru|[[Russian orthography|'''к'''орот'''к'''ий]]}}/करोत्किय
|[kɐˈrotkʲɪj]ⓘ
|'बुटके'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सर्बो-क्रोएशियन भाषा|सर्बो-क्रोएशियन]]{{Sfnp|Landau|Lončarića|Horga|Škarić|1999}}
|{{Lang|sh-Cyrl|[[Serbian Cyrillic alphabet|'''к'''ост]]}} / कोस्त
|{{IPA|[kȏːs̪t̪]}}
|'हड'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हाक भाषा|स्लोव्हाक]]
|{{Lang|sk|[[Slovak alphabet|'''k'''osť]]}} / कॉस्च
|{{IPA|[kɔ̝sc]}}
|'हड'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हेन भाषा|स्लोव्हेन]]
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|'''k'''ost]]}} / कोस्त
|{{IPA|[ˈkôːs̪t̪]}}
|'हड'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]{{Sfnp|Martínez-Celdrán|Fernández-Planas|Carrera-Sabaté|2003}}
|{{Lang|es|[[Spanish orthography|'''c'''asa]]}} / कासा
|[ˈkäsä]ⓘ
|'घर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सिलहटी
|{{Lang|syl|[[Sylheti Nagari script|'''ꠇꠤ'''ꠔꠣ]]}}/ किता
|{{IPA|[kɪt̪à]}}
|'काय'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तमिळ भाषा|तमिळ]]
|[[तमिळ लिपी|'''க'''ல்]] / कल
|[kəl]ⓘ
|'दगड'
|तमिळ ध्वनीशास्त्र पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तेलुगू भाषा|तेलगू]]
|కాకి/काकी
|{{IPA|[kāki]}}
|'कावळे'
|महाप्राणापासून वेगळे.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[थाई भाषा|थाई]]
|{{Lang|th|[[Thai script|ไ'''ก่''']]}}/कय
|{{IPA|[kaj˨˩]}}
|'कोंबडी'
|महाप्राणापासून वेगळे.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |तोकी पोना
|'''k'''ulupu / कुलुपु
|{{IPA|[kulupu]}}
|'गट'
|कधीकधी महाप्राणित.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्की भाषा|तुर्की]]
|{{Lang|tr|[[Turkish alphabet|'''k'''ula'''k''']]}} / खुलाक
|{{IPA|[kʰuɫäk]}}
|'कान'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |त्वेखिब्जी
|кауар/कावार
|{{IPA|[kawar]}}
|'पट्टी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[युक्रेनियन भाषा|उक्रेनी]]{{Sfnp|Danyenko|Vakulenko|1995}}
|{{Lang|uk|[[Ukrainian alphabet|'''к'''олесо]]}}/कॉलेसॉ
|[ˈkɔɫɛsɔ]ⓘ
|'चाक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[व्हियेतनामी भाषा|व्हियेतनामी]]{{Sfnp|Thompson|1959}}
|{{Lang|vi|[[Vietnamese alphabet|'''c'''am]]}} / काम
|{{IPA|[kam]}}
|'संत्र'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[वेल्श भाषा|वेल्श]]
|'''c'''alon /  खालॉन
|{{IPA|[kʰalɔn]}}
|'हृदय'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |पश्चिम फ्रिसी
|{{Lang|fy|'''k'''eal}} / किअल
|{{IPA|[kɪəl]}}
|'वासरू'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |यी
|{{Lang|ii|[[Yi script|ꇰ]]}} / क
|{{IPA|[kɤ˧]}}
|'बेअकली'
|
|-
|झापोटेक
|तिल्कियापान{{Sfnp|Merrill|2008}}
|'''''c'''anza /'' कांजा
|{{IPA|[kanza]}}
|'चालणे'
|
|}

== संदर्भ ==
 </text>
      <sha1>3i0vf78cau8cimfndy7e0yha24z5txi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685639</id>
      <parentid>2685632</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:58:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2685639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20379" sha1="q3y2owugfb2pccy1fu1sgabww8jgjmq" xml:space="preserve">
'''अघोष कण्ठ्य स्पर्श''' हा एक प्रकारचा [[व्यंजन|व्यंजनात्मक]] ध्वनी आहे जो जास्तीतर सगळ्या [[बोलीभाषा|बोलल्या जाणाऱ्या भाषांमध्ये]] वापरला जातो. मराठीत 'क'चा अक्षर, जसे 'कवच' या शब्दात ही ध्वनी स्पष्टपणे दिसते. [[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमालेमध्ये]] या ध्वनीचे प्रतिनिधित्व करणारे चिन्ह [k] आहे.

{{IPA|[k]}} हा ध्वनी अनेक भाषांमध्ये आहे. बहुतेक भाषांमध्ये किमान एक साधा {{IPA|[k]}} असतो. आणि काही जण एकापेक्षा जास्त प्रकार ओळखतात. अनेक भाषांमध्ये महाप्राण आणि साधा {{IPA|[k]}} यांच्यात द्विमार्गी भेद देखील असतो. मराठीत असा भेद क आणि ख या दोन अक्षरांच्या फरकमध्ये दिसतो. फक्त काही नेमके भाषांमध्ये अघोष कण्ठ्य स्पर्श हे व्यंजन नसते, उदा. [[अझरबैजानी भाषा|उत्तर अझरबैजानी]], [[ताहिती भाषा|ताहिती]] आणि [[मंगोलियन भाषा|मंगोली]] .

काही भाषांमध्ये '''अघोष प्रकण्ठ्य''' किंवा '''पश्चतालव्य स्पर्श व्यंजन''' असते, ज्याचा उच्चार नमुनेदार तालव्य स्पर्श व्यंजनाच्या उच्चारस्थानापेक्षा किंचित अधिक समोर होतो, परंतु नमुनेदार तालव्य स्पर्श व्यंजनाइतका समोर नसतो .

याउलट, काही भाषांमध्ये '''अघोष पश्चकण्ठ्य स्पर्श''' असतो, ज्याचा उच्चार नमुनेदार कण्ठ्य स्पर्शापेक्षा किंचित मागे होतो, जरी तो नमुनेदार अलिजिह्वीय स्पर्शाइतका मागे नसतो.

== वैशिष्ट्ये ==
[[चित्र:Voiceless_velar_plosive.svg|class=skin-invert-image|इवलेसे|अघोष कण्ठ्य स्पर्शाच्या अग्रपश्च छेद.]]
अघोष कण्ठ्य स्पर्शाची वैशिष्ट्ये:

* याची उच्चारण पद्धत अवरोधक आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरयंत्रात हवेचा प्रवाह रोखून निर्माण केले जाते. हे व्यंजन मौखिक असल्याने आणि नाकातून बाहेर पडण्यास जागा नसल्यामुळे, हवेचा प्रवाह पूर्णपणे रोखला जातो आणि हे व्यंजन स्पर्श ठरते.
* याचे उच्चारस्थान [[कण्ठ्य व्यंजन| कण्ठ्य]] आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे मृदू टाळूवर जिभेच्या मागील भागाच्या साहाय्याने उच्चारले जाते.
* याची ध्वनी निर्मिती अघोष आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरतंतूंच्या कंपनांशिवाय निर्माण केले जाते. काही भाषांमध्ये स्वरतंतू जाणीवपूर्वक वेगळे ठेवले जातात, ज्यामुळे ते नेहमी अघोष राहते; तर इतर भाषांमध्ये ते सैल असतात, ज्यामुळे शेजारील ध्वनींमुळे ते सघोष होऊ शकते.
* हे एक मौखिक व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवा नाकातून बाहेर पडू दिली जात नाही.
* हे एक मध्य व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह जिभेच्या बाजूने न जाता, जिभेच्या मध्यभागावरून पुढे निर्देशित करून निर्माण केला जातो.
* याची वायुप्रवाह प्रणाली फुफ्फुसीय आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की, बहुतेक ध्वनींप्रमाणेच, केवळ बरगड्यांमधील स्नायू आणि पोटाच्या स्नायूंच्या साहाय्याने हवा बाहेर ढकलून याचे उच्चारण केले जाते.

== कोणत्या भाषेत असते? ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |भाषा
!शब्द
![[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आयपीए]]
!अर्थ
!नोंदी
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[अबखाझ भाषा|अबखाझ]]
|{{Lang|ab|[[Abkhaz alphabet|а'''қ'''алақь]]}}/अकालाक्
|{{IPA|[ˈakalakʲ]}}
|'शहर'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |अदगब्जी
|शापसुगी
|{{Lang|ady-Cyrl|[[Cyrillic script|'''кь'''эт]]}}/क्यत
|[kʲat]ⓘ
|'कोंबडी'
| rowspan=&quot;2&quot; |बोलीभाषेत; दुसऱ्या बोलीभाषेत याचे उच्चार {{IPA|[t͡ʃ]}} असते.
|-
|चम्ग्वी
|{{Lang|ady-Cyrl|[[Cyrillic script|пс'''к'''эн]]}}/प्स्कान
|{{IPA|[pskan]}}
|'खोकलणे'
|-
| colspan=&quot;2&quot; |आत्ना
|'''''g'''istaann /'' किस्थऽन
|{{IPA|[kɪstʰɐːn]}}
|'सहा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |अल्यूट{{Sfnp|Ladefoged|2005}}
|{{Lang|ale-Latn|'''k'''iikax̂}} /  कीकाख़
|{{IPA|[kiːkaχ]}}
|'क्रॅनबेरी झुडूप'
|
|-
|[[अरबी भाषा|अरबी]]
|आधुनिक प्रामाणिक{{Sfnp|Thelwall|1990}}
|{{Lang|ar|[[Arabic alphabet|'''ك‍'''‍تب]]}}/ काताब
|{{IPA|[ˈkatabɐ]}}
|'[त्याने] लिहिले'
|अरबी ध्वनीशास्त्र पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आसामी भाषा|आसामी]]
|{{Lang|as|[[Assamese alphabet|'''ক'''ম]]}}/ कम
|{{IPA|[kɔm]}}
|'कमी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सुरिथी
|ܟܬܒ̣ܐ / क्त्तावा
|{{IPA|[ktava}}]
|'पुस्तक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बास्क भाषा|बास्क]]
|{{Lang|bas|[[Basque alphabet|'''k'''atu]]}} / कातु
|{{IPA|[kat̪u]}}
|'मांजर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बंगाली भाषा|बंगाली]]
|{{Lang|bn|[[Bengali alphabet|'''ক'''ম]]}}/कम
|{{IPA|[kɔm]}}
|'कमी'
|महाप्राणापासून वेगळे. बंगाली ध्वनीशास्त्र पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बल्गेरियन भाषा|बुल्गेरी]]
|{{Lang|bg|[[Bulgarian alphabet|'''к'''а'''к''']]}}/ कक
|{{IPA|[kak]}}
|'कसे'
|बुल्गेरी ध्वनीशास्त्र पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कँटोनीज भाषा|क्वांगतोंग]]
|{{Lang|yue-Hani|[[Chinese character|家]]}}/ का
|[kaː˥]ⓘ
|'घर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कातालान भाषा|कातालानी]]{{Sfnp|Carbonell|Llisterri|1992}}
|{{Lang|ca|[[Catalan orthography|'''c'''ors]]}} / कॉर्स
|{{IPA|[ˈkɔɾs]}}
|'हृदय'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चुवाश भाषा|चुवाश]]
|[[सिरिलिक लिपी|'''к'''у'''кк'''а]] / कुक्का
|[ku'kːɑ]
|'मामा'
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेक भाषा|चेक]]
|{{Lang|cs|[[Czech orthography|'''k'''ost]]}} / कोस्त
|{{IPA|[kost]}}
|'हड'
|
|-
|[[डॅनिश भाषा|डॅनिश]]
|प्रामाणिक&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Basbøll|2005}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|da|[[Danish alphabet|'''g'''ås]]}} / कॉस
|{{IPA|[ˈkɔ̽ːs]}}
|'हंस'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[डच भाषा|डच]]{{Sfnp|Gussenhoven|1992}}
|{{Lang|nl|[[Dutch orthography|'''k'''oning]]}} / कोनिङ
|[ˈkoːnɪŋ]ⓘ
|'राजा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|skip / स्किप 
|[skɪp]ⓘ
|'वगळणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्पेरांतो]]
|{{Lang|eo|[[Esperanto orthography|ra'''k'''onto]]}} / राकोंतो
|{{IPA|[raˈkonto]}}
|'कथा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्टोनियन भाषा|एस्तोनी]]
|kõik / कईक
|{{IPA|[kɤik]}}
|'सर्व'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फिलिपिनो भाषा|फिलिपिनो]]
|{{Lang|fil|[[Filipino alphabet|'''k'''uto]]}} / कूतो
|{{IPA|[ˈkuto]}}
|'उवा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फिनिश भाषा|फिनी]]
|{{Lang|fi|[[Finnish alphabet|'''k'''a'''kk'''u]]}} / काक्कू
|{{IPA|[kɑkːu]}}
|'केक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फ्रेंच भाषा|फ्रांसी]]{{Sfnp|Fougeron|Smith|1993}}
|{{Lang|fr|[[French orthography|'''c'''abinet]]}} / काबीने
|[kabinɛ]ⓘ
|'कार्यालय'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]
|{{Lang|el|[[Greek alphabet|'''κ'''αλόγερος]]}} / कालोजेरोस
|{{IPA|[kaˈlo̞ʝe̞ro̞s̠]}}
|'साधू'
|आधुनिक ग्रीक ध्वनीशास्त्र पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[गुजराती भाषा|गुजराती]]
|{{Lang|gu|[[Gujarati alphabet|'''કાં'''દો]]}}/ कांदो
|{{IPA|[kɑːnd̪oː]}}
|'कांदा'
|गुजराती ध्वनीशास्त्र पहा.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिब्रू भाषा|हिब्रू]]
|आधुनिक
|{{Lang|he|[[Hebrew alphabet|'''כִּ'''נּוֹר]] /}} कीनोर
|[kinˈor]ⓘ
|'व्हायोलिन'
|
|-
|सामेरी
|{{Lang|smp|ࠃࠓ'''ࠊ'''}} / देरेक
|{{IPA|[derek]}}
|'वाट'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |हिलिगायनोन
|{{Lang|hil|'''k'''adlaw}} / कद्लाव
|{{IPA|[kad̪law]}}
|'हसणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]]
|{{Lang|hi|[[Devanāgarī|काम]]}} / {{Lang|ur|[[nasta'liq|'''ک‍'''‍ام]]}}
|[kɑːm]ⓘ
|'काम'
|महाप्राणापासून वेगळे. हिंदुस्तानी ध्वनीशास्त्र पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |मिन्नानी
|{{Lang|cmn-Hani|[[Chinese characters|歌]]}}/कुआ
|{{IPA|[kua˧˨]}}
|'गाणं'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|[[जुनी चिनी लिपी|區]]/[[नवी चिनी लिपी|区]]/ खू
|{{IPA|[kʰu˧˨]}}
|'जिल्हा'
|-
|ह्माँग
|पांढरी ह्माँग
| 𖬀𖬶 / कें
|{{IPA|[kẽ˦]}}
|'मूळ' किंवा 'सुरुवात'
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]]
|{{Lang|hu|[[Hungarian orthography|a'''kk'''or]]}} / आक्कोर
|{{IPA|[ɒkkor]}}
|'मग'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |इबालोई
|{{Lang|ibl|'''K'''oma}} / कोमा
|
|'रबर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[इटालियन भाषा|इटालियन]]{{Sfnp|Rogers|d'Arcangeli|2004}}
|{{Lang|it|[[Italian alphabet|'''c'''asa]]}} / काजा
|[ˈkäːzä]ⓘ
|'घर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जपानी भाषा|जपानी]]{{Sfnp|Okada|1999}}
|{{Lang|ja|[[kanji|鞄]]}} / काबां
|{{IPA|[kabaɴ]}}
|'बटवा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कगयानेन{{Sfnp|Olson|Mielke|Sanicas-Daguman|Pebley|2010}}
|{{Lang|cgc|'''k'''alag}} / कादाग
|{{IPA|[kað̞aɡ]}}
|'आत्मा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ख्मेर भाषा|ख्मेर]]
|{{Lang|km|[[Khmer script|កម្ពុជា]]}} / कम्पोचा
|{{IPA|[kampuciːə]}}
|'कंबोडिया'
|[[ख्मेर भाषा|ख्मेर ध्वनीशास्त्र]] पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कोरियन भाषा|हांगुली]]
|[[हांगुल|감자]] / कम्ज
|{{IPA|[kamdʑa]}}
|'बटाटा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |लखॉतियापी
|'''''k'''imímela /'' किमिमेला
|{{IPA|[kɪˈmɪmela]}}
|'फुलपाखरू'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[लक्झेंबर्गिश भाषा|लक्झेंबर्गी]]&lt;ref name=&quot;gitr&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Gilles|Trouvain|2013}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|lb|'''g'''eess}} / केस
|{{IPA|[ˈkeːs]}}
|'शेळी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मॅसिडोनियन भाषा|मासेदोनी]]
|кој / कॉय
|[kɔj]ⓘ
|'कोण'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मराठी भाषा|मराठी]]
|{{Lang|mr|[[Devanāgarī|'''क'''वच]]}}
|{{IPA|[kəʋət͡s]}}
|'कवच'
|महाप्राणापासून वेगळे. [[मराठी उच्चारशास्त्र|मराठी ध्वनीशास्त्र]] पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मलाय भाषा|मलाय]]
|{{Lang|ms|[[Malay alphabet|'''k'''a'''k'''i]]}} / काकी
|{{IPA|[käki]}}
|'पाय'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मल्याळम भाषा|मल्याळम]]
|[[मल्याळम लिपी|'''ക'''ഥ]]/ कथ
|[kət̪ʰə]ⓘ
|'कथा'
|मल्याळम ध्वनीशास्त्र पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |मॅंडरिन
|{{Lang|cmn-Hani|[[Chinese characters|高]]}}/काउ
|[kɑʊ˥]ⓘ
|'उंच'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]]
|{{Lang|Ne|[[Devanagari|'''के'''रा]]}}
|{{IPA|[keɾä]}}
|'केळ'
|महाप्राणापासून वेगळे. नेपाळी ध्वनीशास्त्र पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[नॉर्वेजियन भाषा|नॉर्वेजियन]]
|{{Lang|no|[[Norwegian alphabet|'''k'''a'''k'''e]]}} / काक
|{{IPA|[kɑːkə]}}
|'केक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[उडिया भाषा|उडिया]]
|{{Lang|or|[[Odia script|'''କା'''ମ]]}}/काम
|{{IPA|[kämɔ]}}
|'काम'
|महाप्राणापासून वेगळे.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पश्तो भाषा|पश्तो]]
|{{Lang|ps|[[Perso-Arabic alphabet|كال]]}}/ काल
|{{IPA|[kɑl]}}
|'वर्ष'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फारसी भाषा|फारशी]]
|[[फारसी भाषा|کارد]]/कार्द
|{{IPA|[kɑrd]}}
|'चाकू'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पोलिश भाषा|पोलिश]]{{Sfnp|Jassem|2003}}
|{{Lang|pl|[[Polish orthography|bu'''k''']]}} / बुक
|[ˈbuk]ⓘ
|'करंज'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगी]]{{Sfnp|Cruz-Ferreira|1995}}
|{{Lang|pt|[[Portuguese orthography|'''c'''orpo]]}} /  कोर्पु
|[ˈkoɾpu]ⓘ
|'शरीर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]
|{{Lang|pa|[[Gurmukhi|ਕਰ]]}} /[[फारसी वर्णमाला|کر]] / कर
|{{IPA|[kəɾ]}}
|'कर'
|महाप्राणापासून वेगळे.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रोमेनियन भाषा|रोमानी]]
|{{Lang|ro|[[Romanian alphabet|'''c'''ând]]}} / किन्द
|{{IPA|[ˈkɨnd]}}
|'कधी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रशियन भाषा|रूसी]]{{Sfnp|Padgett|2003}}
|{{Lang|ru|[[Russian orthography|'''к'''орот'''к'''ий]]}}/करोत्किय
|[kɐˈrotkʲɪj]ⓘ
|'बुटके'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सर्बो-क्रोएशियन भाषा|सर्बो-क्रोएशियन]]{{Sfnp|Landau|Lončarića|Horga|Škarić|1999}}
|{{Lang|sh-Cyrl|[[Serbian Cyrillic alphabet|'''к'''ост]]}} / कोस्त
|{{IPA|[kȏːs̪t̪]}}
|'हड'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हाक भाषा|स्लोव्हाक]]
|{{Lang|sk|[[Slovak alphabet|'''k'''osť]]}} / कॉस्च
|{{IPA|[kɔ̝sc]}}
|'हड'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हेन भाषा|स्लोव्हेन]]
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|'''k'''ost]]}} / कोस्त
|{{IPA|[ˈkôːs̪t̪]}}
|'हड'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]{{Sfnp|Martínez-Celdrán|Fernández-Planas|Carrera-Sabaté|2003}}
|{{Lang|es|[[Spanish orthography|'''c'''asa]]}} / कासा
|[ˈkäsä]ⓘ
|'घर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सिलहटी
|{{Lang|syl|[[Sylheti Nagari script|'''ꠇꠤ'''ꠔꠣ]]}}/ किता
|{{IPA|[kɪt̪à]}}
|'काय'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तमिळ भाषा|तमिळ]]
|[[तमिळ लिपी|'''க'''ல்]] / कल
|[kəl]ⓘ
|'दगड'
|तमिळ ध्वनीशास्त्र पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तेलुगू भाषा|तेलगू]]
|కాకి/काकी
|{{IPA|[kāki]}}
|'कावळे'
|महाप्राणापासून वेगळे.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[थाई भाषा|थाई]]
|{{Lang|th|[[Thai script|ไ'''ก่''']]}}/कय
|{{IPA|[kaj˨˩]}}
|'कोंबडी'
|महाप्राणापासून वेगळे.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |तोकी पोना
|'''k'''ulupu / कुलुपु
|{{IPA|[kulupu]}}
|'गट'
|कधीकधी महाप्राणित.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्की भाषा|तुर्की]]
|{{Lang|tr|[[Turkish alphabet|'''k'''ula'''k''']]}} / खुलाक
|{{IPA|[kʰuɫäk]}}
|'कान'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |त्वेखिब्जी
|кауар/कावार
|{{IPA|[kawar]}}
|'पट्टी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[युक्रेनियन भाषा|उक्रेनी]]{{Sfnp|Danyenko|Vakulenko|1995}}
|{{Lang|uk|[[Ukrainian alphabet|'''к'''олесо]]}}/कॉलेसॉ
|[ˈkɔɫɛsɔ]ⓘ
|'चाक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[व्हियेतनामी भाषा|व्हियेतनामी]]{{Sfnp|Thompson|1959}}
|{{Lang|vi|[[Vietnamese alphabet|'''c'''am]]}} / काम
|{{IPA|[kam]}}
|'संत्र'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[वेल्श भाषा|वेल्श]]
|'''c'''alon /  खालॉन
|{{IPA|[kʰalɔn]}}
|'हृदय'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |पश्चिम फ्रिसी
|{{Lang|fy|'''k'''eal}} / किअल
|{{IPA|[kɪəl]}}
|'वासरू'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |यी
|{{Lang|ii|[[Yi script|ꇰ]]}} / क
|{{IPA|[kɤ˧]}}
|'बेअकली'
|
|-
|झापोटेक
|तिल्कियापान{{Sfnp|Merrill|2008}}
|'''''c'''anza /'' कांजा
|{{IPA|[kanza]}}
|'चालणे'
|
|}

== संदर्भ ==
 

[[वर्ग:वर्णमाला]]</text>
      <sha1>q3y2owugfb2pccy1fu1sgabww8jgjmq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मसुदा:हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे</title>
    <ns>118</ns>
    <id>379846</id>
    <revision>
      <id>2685590</id>
      <parentid>2685572</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:17:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>संतोष गोरे ने लेख [[हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे]] वरुन [[मसुदा:हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे]] ला हलविला: कच्चा मसुदा, पहा : [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]]</comment>
      <origin>2685572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4528" sha1="mi3tntygltt08tgqbgtyjiqvn9zra6d" xml:space="preserve">[[चित्र:Haribhau_Appaji_Thombare_1980s.jpg|उजवे|इवलेसे|हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे १९८० च्या दशकात भाषण करताना]]{{Infobox person|name=हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे|image=Haribhau Appaji thombare 1980s.jpg|caption=हरिभाऊ ठोंबरे, १९८० चे दशक|birth_date={{जन्म तारीख आणि वय|1924|9|21}}|death_date={{मृत्यू तारीख आणि वय|2005|1|6|1924|9|21}}|occupation=कामगार नेते|known_for=लोखंडी जथ्था आणि जनरल कामगार युनियनचे संस्थापक|organization=माथाडी कामगार}}'''हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे''' उर्फ भाऊ (२१ सप्टेंबर १९२४ - ६ जानेवारी २००५) हे मुंबईतील एक प्रमुख माथाडी कामगार नेते होते. त्यांनी लोखंडी जथ्था आणि जनरल कामगार युनियनची (नोंदणी क्र. ३६६०) स्थापना केली आणि माथाडी कामगारांच्या हक्कांसाठी लढा दिला.&lt;ref&gt;ठोंबरे कुटुंबीयांचे खाजगी दस्तऐवज&lt;/ref&gt;

== प्रारंभिक जीवन ==
हरिभाऊ ठोंबरे यांचा जन्म २१ सप्टेंबर १९२४ रोजी झाला. लहान वयातच ते मुंबईत आले आणि माथाडी कामगार म्हणून काम करू लागले.

== कामगार चळवळ ==
त्यांनी लोखंडी जथ्था आणि जनरल कामगार युनियनची स्थापना करून हजारो कामगारांना संघटित केले. या युनियनचा नोंदणी क्रमांक ३६६० होता. त्यांच्या नेतृत्वाखाली कामगारांना योग्य वेतन आणि कामाच्या चांगल्या सुविधा मिळाल्या.
[[चित्र:Haribhau_thomabre.jpg|डावे|इवलेसे|200x200अंश|कामगार सभेला संबोधित करताना हरिभाऊ ठोंबरे]]

== इतर पदे ==
हरिभाऊ ठोंबरे हे हिंदुस्थान को-ऑपरेटिव्ह बँकेचे संचालक होते. तसेच ते श्रीगुरुदेव ग्राहक सहकारी सोसायटीचे अध्यक्षही होते.&lt;ref&gt;ठोंबरे कुटुंबीयांचे खाजगी दस्तऐवज&lt;/ref&gt;

== निधन ==
९ऑगस्ट २००४ रोजी वयाच्या ८० व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.

== वारसा ==
माथाडी कामगार चळवळीतील त्यांचे योगदान महत्त्वपूर्ण मानले जाते. त्यांनी स्थापन केलेली युनियन आजही कार्यरत आहे.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:सहकार क्षेत्रातील व्यक्ती]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रीय व्यक्ती]]
[[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यातील व्यक्ती]]

* दि हिंदुस्थान को-ऑप. बँक लि., मुंबई चे संस्थापक संचालक.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hindusthanbank.com/history|title=History - Hindusthan Bank|access-date=2026-05-23}}&lt;/ref&gt;
* गुरुदेव नागरी सहकारी पतसंस्था मर्या., मुंबई या संस्थेचे अध्यक्ष 
*

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}</text>
      <sha1>mi3tntygltt08tgqbgtyjiqvn9zra6d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685648</id>
      <parentid>2685590</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T09:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Suhasthombare</username>
        <id>183347</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2685648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4519" sha1="56017yq11auhdr1et48pkqkweycf76t" xml:space="preserve">[[चित्र:Haribhau_Appaji_Thombare_1980s.jpg|उजवे|इवलेसे|हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे १९८० च्या दशकात भाषण करताना]]{{Infobox person|name=हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे|image=Haribhau Appaji thombare 1980s.jpg|caption=हरिभाऊ ठोंबरे, १९८० चे दशक|birth_date={{जन्म तारीख आणि वय|1924|9|21}}|death_date={{मृत्यू तारीख आणि वय|2005|1|6|1924|9|21}}|occupation=कामगार नेते|known_for=लोखंडी जथ्था आणि जनरल कामगार युनियनचे संस्थापक|organization=माथाडी कामगार}}'''हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे''' उर्फ भाऊ (२१ सप्टेंबर १९२४ - ९ ऑगस्ट २००४) हे मुंबईतील एक प्रमुख माथाडी कामगार नेते होते. त्यांनी लोखंडी जथ्था आणि जनरल कामगार युनियनची (नोंदणी क्र. ३६६०) स्थापना केली आणि माथाडी कामगारांच्या हक्कांसाठी लढा दिला.&lt;ref&gt;ठोंबरे कुटुंबीयांचे खाजगी दस्तऐवज&lt;/ref&gt;

== प्रारंभिक जीवन ==
हरिभाऊ ठोंबरे यांचा जन्म २१ सप्टेंबर १९२४ रोजी झाला. लहान वयातच ते मुंबईत आले आणि माथाडी कामगार म्हणून काम करू लागले.

== कामगार चळवळ ==
त्यांनी लोखंडी जथ्था आणि जनरल कामगार युनियनची स्थापना करून हजारो कामगारांना संघटित केले. या युनियनचा नोंदणी क्रमांक ३६६० होता. त्यांच्या नेतृत्वाखाली कामगारांना योग्य वेतन आणि कामाच्या चांगल्या सुविधा मिळाल्या.
[[चित्र:Haribhau_thomabre.jpg|डावे|इवलेसे|200x200अंश|कामगार सभेला संबोधित करताना हरिभाऊ ठोंबरे]]

== इतर पदे ==
हरिभाऊ ठोंबरे हे हिंदुस्थान को-ऑपरेटिव्ह बँकेचे संचालक होते. तसेच ते श्रीगुरुदेव ग्राहक सहकारी सोसायटीचे अध्यक्षही होते.&lt;ref&gt;ठोंबरे कुटुंबीयांचे खाजगी दस्तऐवज&lt;/ref&gt;

== निधन ==
९ऑगस्ट २००४ रोजी वयाच्या ८० व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.

== वारसा ==
माथाडी कामगार चळवळीतील त्यांचे योगदान महत्त्वपूर्ण मानले जाते. त्यांनी स्थापन केलेली युनियन आजही कार्यरत आहे.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:सहकार क्षेत्रातील व्यक्ती]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रीय व्यक्ती]]
[[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यातील व्यक्ती]]

* दि हिंदुस्थान को-ऑप. बँक लि., मुंबई चे संस्थापक संचालक.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hindusthanbank.com/history|title=History - Hindusthan Bank|access-date=2026-05-23}}&lt;/ref&gt;
* गुरुदेव नागरी सहकारी पतसंस्था मर्या., मुंबई या संस्थेचे अध्यक्ष 
*

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}</text>
      <sha1>56017yq11auhdr1et48pkqkweycf76t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>घोष कण्ठ्य स्पर्श</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379856</id>
    <revision>
      <id>2685633</id>
      <parentid>2685477</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T03:58:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>दुवा जोडली</comment>
      <origin>2685633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23112" sha1="4xv77k9pzv0dz8obys52o7crucdju9l" xml:space="preserve">
'''घोष कण्ठ्य स्पर्श''' हा अनेक बोलल्या जाणाऱ्या [[भाषा|भाषांमध्ये]] वापरला जाणारा एक प्रकारचा [[व्यंजन|व्यंजनात्मक]] ध्वनी आहे. मराठी भाषेत याला 'ग' म्हणतात, जसे गमल्याचा ग.

काही भाषांमध्ये '''घोष प्रकण्ठ्य स्पर्श''' असते, ज्याचे उच्चार नमुनेदार कण्ठ्य स्पर्श व्यंजनापेक्षा किंचित अधिक समोर केला जातो, जरी तो नमुनेदार तालव्य स्पर्शाइतका समोर नसतो.

याउलट, काही भाषांमध्ये एक '''घोष पश्चकण्ठ्य स्पर्श''' असतो, ज्याचा उच्चार नमुनेदार कण्ठ्य स्पर्शापेक्षा किंचित मागे होतो, जरी तो नमुनेदार अलिजिह्वीय स्पर्शाइतका मागे नसतो.

== वैशिष्ट्ये ==
[[चित्र:Voiced_velar_plosive.svg|class=skin-invert-image|इवलेसे|घोष कण्ठ्य स्पर्शाचा अग्रपश्च छेद]]
घोष कण्ठ्य स्पर्शाचे वैशिष्ट्ये:
* याची उच्चारण पद्धत अवरोधक आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरयंत्रात हवेचा प्रवाह रोखून निर्माण केले जाते. हे व्यंजन मौखिक असल्याने आणि नाकातून बाहेर पडण्यास जागा नसल्यामुळे, हवेचा प्रवाह पूर्णपणे रोखला जातो आणि हे व्यंजन स्पर्श ठरते.
* याचे उच्चारस्थान [[कण्ठ्य व्यंजन| कण्ठ्य]] आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे मृदू टाळूवर जिभेच्या मागील भागाच्या साहाय्याने उच्चारले जाते.
* याची ध्वनी निर्मिती घोष आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरतंतूंच्या कंपनांसोबत निर्माण केले जाते. 
* हे एक मौखिक व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवा नाकातून बाहेर पडू दिली जात नाही.
* हे एक मध्य व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह जिभेच्या बाजूने न जाता, जिभेच्या मध्यभागावरून पुढे निर्देशित करून निर्माण केला जातो.
* याची वायुप्रवाह प्रणाली फुफ्फुसीय आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की, बहुतेक ध्वनींप्रमाणेच, केवळ बरगड्यांमधील स्नायू आणि पोटाच्या स्नायूंच्या साहाय्याने हवा बाहेर ढकलून याचे उच्चारण केले जाते.

== कोणत्या भाषेत असते? ==
जगभरातील सर्वात सामान्य नमुन्यानुसार अपेक्षित असलेल्या सहा स्पर्शांपैकी, ( {{IPA|[p b, t d, k ɡ]}} ), {{IPA|[p]}} आणि {{IPA|[ɡ]}} सर्वात कमी वेळा असतात, अन्यथा ही रचना असलेल्या सुमारे १०% भाषांमध्ये ते नसतात. अघोष ओष्ठ्य स्पर्श {{IPA|[p]}} चा अभाव. याचे अनुपस्थिती एक क्षेत्रीय वैशिष्ट्य आहे. गहाळ {{IPA|[ɡ]}} दुसरीकडे, (जेव्हा भाषा स्पर्शांमधील फरक दर्शवण्यासाठी घोषाचे वापर करते) जगभर मोठ्या प्रमाणावर विखुरलेले आहे, उदा. /ɡ/ हा बेलारूसी, डच, चेक आणि स्लोव्हाक भाषांचा मूळ स्वनिम नाही आणि तो त्या भाषांमधील केवळ प्रदत्त शब्दांमध्येच आढळतो. आधुनिक प्रामाणिक अरबी आणि शामी बोलीभाषांच्या काही भागांसारख्या (उदा. लेबेनी आणि सीरियन ) काही भाषांमध्ये हे दोन्ही स्वनिम आढळत नाहीत, जरी इतर बहुतेक अरबी बोलीभाषांमध्ये {{IPA|/ɡ/}} दिसतो. त्यांच्या मूळ स्वनिम प्रणालीमध्ये ⟨ ق ⟩ किंवा क्वचितच ⟨ ج ⟩ चा प्रतिरूप म्हणून.

असे वाटते की {{IPA|[ɡ]}} इतर मूलभूत स्पर्शांपेक्षा याचा उच्चार करणे काहीसे अधिक कठीण आहे. इयन मॅडिसन असा अंदाज लावतात की, याचे कारण कण्ठ्य व्यंजनांचा घोष निर्माण करण्यातील शारीरिक अडचण असू शकते: घोष निर्माण करण्यास तोंडाच्या पोकळीत हवेचा प्रवाह होणे आवश्यक असते, आणि कण्ठ्य व्यंजनांच्या स्थितीमुळे उपलब्ध होणारी तुलनेमुळे लहान जागा हवेने लवकर भरते, ज्यामुळे {{IPA|[ɡ]}} मध्ये घोष टिकवून ठेवणे कठीण होते. जोपर्यंत ते {{IPA|[d]}} मध्ये आहे किंवा {{IPA|[b]}} याचे दोन परिणाम होऊ शकतात: {{IPA|[ɡ]}} आणि {{IPA|[k]}} या दोघांत गोंधळ होऊ शकतो, आणि फरक नाहीसा होतो, किंवा कदाचित {{IPA|[ɡ]}} जेव्हा एखादी भाषा पहिलेच घोष-अघोष भेद करायला लागते, तेव्हा हे कधीच विकसित होत नाही. कण्ठ्य व्यंजनांच्या बाबतीत, जिथे स्वरयंत्र आणि जीभ यांच्यामध्ये हवेच्या प्रवाहासाठी आणखी कमी जागा असते, तिथे हे असंतुलन अधिक तीव्र असते: घोष {{IPA|[ɢ]}} अघोष {{IPA|[q]}} पेक्षा खूपच दुर्मिळ आहे. &lt;ref&gt;WALS Online : [http://wals.info/chapter/5 Chapter 5 – Voicing and Gaps in Plosive Systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427101101/http://wals.info/chapter/5}}&lt;/ref&gt;

[[मराठी भाषा|मराठीसारख्या]] अनेक [[हिंद-आर्य भाषासमूह|हिंद-आर्य भाषांमध्ये]], अल्पप्राण {{IPA|[g]}} आणि महाप्राण {{IPA|[ɡʰ]}} तुलनात्मक वितरणात आहेत; 'ग' आणि 'घ' या दोन अक्षरांमध्ये जो भेद असतो त्याला असे म्हणतात.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |भाषा
!शब्द
![[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आयपीए]]
!अर्थ
!नोंदी
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[अबखाझ भाषा|अबखाझ]]
|{{Lang|ab|[[Abkhaz alphabet|ажы'''г'''а]]}} / आझगा
|{{IPA|[aˈʐəɡa]}}
|'फावडे'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |अदगब्जी
|शापसुगी
|{{Lang|ady-Cyrl|[[Cyrillic script|'''гь'''эгуалъэ]]}}/गाग्वाला
|[ɡʲaɡʷaːɬa]ⓘ
|'खेळणी'
|
|-
|चम्ग्वी
|{{Lang|ady-Cyrl|[[Cyrillic script|чъы'''г'''ы]]}}/ चग
|[t͡ʂəɡə]ⓘ
|'झाड'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आल्बेनियन भाषा|अल्बेनी]]
|{{Lang|sq|[[Albanian alphabet|'''g'''omar]]}} / गोमार
|{{IPA|[ˈɡomaɾ]}}
|'गाढव'
|
|-
| rowspan=&quot;8&quot; |[[अरबी भाषा|अरबी]]{{Sfnp|Watson|2002}}
|दरिजा
| {{script/Arabic|أݣادير}} / आगादीर
|{{IPA|[ʔaɡaːdiːr]}}
|'[[अगादिर]]'
|
|-
|तूनीसी
|  {{script/Arabic|ڨفصة‎}} / गाफ्सा
|[ɡɑfsˤɑ]ⓘ
|'गफ्सा'
|
|-
|हिजाजी
| rowspan=&quot;3&quot; |{{Lang|ar|[[Arabic alphabet|قمر]]}} / गामर/गमर
|{{IPA|[ɡamar]}}
| rowspan=&quot;3&quot; |'चंद्र'
| rowspan=&quot;3&quot; |
|-
|नज्दी
|{{IPA|[ɡəmar]}}
|-
|साइदी
|{{IPA|[ɡɑmɑr]}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |येमेनी
|{{Lang|ar|[[Arabic alphabet|قال]]}} / गॅल
|{{IPA|[gæːl]}}
|'म्हणाला'
|
|-
|{{Lang|ar|[[Arabic alphabet|جمل]]}} / गॅमॅल
|{{IPA|[gæmæl]}}
|'उंट'
|
|-
|[[इजिप्ती अरबी|इजिप्ती]]
|{{Lang|ar|[[Arabic alphabet|راجل]]}} / रागेल
|{{IPA|[ˈɾɑːɡel]}}
|'माणूस'
|
|-
|[[आर्मेनियन भाषा|आर्मेनी]]
|पूर्व{{Sfnp|Dum-Tragut|2009}}
|{{Lang|hy|[[Armenian alphabet|'''գ'''անձ]]}}/गांज
|[ɡɑndz]ⓘ
|'खजिना'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सुरिथी
|ܓܢܐ / गाना
|{{IPA|[ɡaːna]}}
|'स्व'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[अझरबैजानी भाषा|अझरबैजानी]]
|{{Lang|az|[[Azerbaijani alphabet|'''q'''ara]]}} / قارا / गारा
|{{IPA|[ɡɑɾɑ]}}
|'काळे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बास्क भाषा|बास्क]]
|{{Lang|eu|[[Basque alphabet|'''g'''aldu]]}} / गाल्दु
|{{IPA|[ɡaldu]}}
|'हरणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बंगाली भाषा|बंगाली]]
|[[बंगाली लिपी|গান]]/ गान
|{{IPA|[ɡan]}}
|'गाणं'
|महाप्राणापासून वेगळे. बंगाली ध्वनीशास्त्र पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ब्रेतॉन भाषा|ब्रेतॉन]]
|{{Lang|br|[[Breton orthography|'''g'''ivri]]}} / गिव्री
|{{IPA|[givʁi]}}
|'शेळी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बल्गेरियन भाषा|बुल्गेरी]]
|гора / गोरा
|{{IPA|[ɡora]}}
|'वन' किंवा 'जंगल'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कातालान भाषा|कातालानी]]{{Sfnp|Carbonell|Llisterri|1992}}
|{{Lang|ca|[[Catalan orthography|'''g'''uant]]}} / ग्वान्त
|{{IPA|[ˈɡwan̪(t̪)]}}
|'हातमोजा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेचन भाषा|चेचनी]]
|{{Lang|ce-Cyrl|[[Cyrillic script|'''г'''овр]]}}/ गॉउर
|{{IPA|[ɡɔʊ̯r]}}
|'घोडा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेक भाषा|चेक]]
|{{Lang|cs|[[Czech orthography|'''g'''ram]]}} / ग्राम
|[ɡram]ⓘ
|'ग्रॅम'
|
|-
|[[डॅनिश भाषा|डॅनिश]]
|प्रामाणिक{{Sfnp|Goblirsch|2018}}{{Sfnp|Puggaard-Rode|Horslund|Jørgensen|2022}}
|{{Lang|da|[[Danish alphabet|ly'''kk'''e]]}} / लिग
|{{IPA|[ˈløɡə]}}
|'आनंद'
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |[[डच भाषा|डच]]
|सगळे बोलीभाषा
|{{Lang|nl|[[Dutch alphabet|za'''k'''doek]]}} / जाग्दुक
|[ˈzɑɡduk]ⓘ
|'रूमाल'
|
|-
|खूप भाषिक
|goal / गोल
|[ɡoːɫ]ⓘ
|'ध्येय'
|
|-
|आमलांटी
|goëd / गुअद
|{{IPA|[ɡuə̯d]}}
|'चांगले'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|{{Lang|en|[[English orthography|'''g'''a'''gg'''le]]}} / गॅगल
|{{IPA|[ˈɡæɡɫ̩]}}
|'बदकांचा कळप'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फिलिपिनो भाषा|फिलिपिनो]]
|{{Lang|fil|[[Filipino alphabet|'''g'''ulo]]}} / गुलॉ
|{{IPA|[ɡulɔ]}}
|'गोंधळ'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फ्रेंच भाषा|फ्रांसी]]{{Sfnp|Fougeron|Smith|1993}}
|{{Lang|fr|[[French orthography|'''g'''ain]]}} / गें
|{{IPA|[ɡɛ̃]}}
|'कमाई'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जॉर्जियन भाषा|जॉर्जियन]]{{Sfnp|Shosted|Chikovani|2006}}
|{{Lang|ka|[[Georgian alphabet|'''გ'''ული]]}}/गुली
|{{IPA|[ˈɡuli]}}
|'हृदय'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जर्मन भाषा|जर्मन]]
|{{Lang|de|[[German orthography|Lü'''g'''e]]}} / लिग
|[ˈlyːɡə]ⓘ
|'खोटे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]
|{{Lang|el|[[Greek alphabet|'''γκ'''άρισμα]]}} / गरिज्म
|{{IPA|[ˈɡɐɾizmɐ]}}
|'गाढवाचे ह्यांव-ह्यांव'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[गुजराती भाषा|गुजराती]]
|{{Lang|gu|[[Gujarati alphabet|'''ગા'''વું]]}}/गावुं
|{{IPA|[gaːʋʊ̃]}}
|'गाणे'
|महाप्राणापासून वेगळे. गुजराती ध्वनीशास्त्र पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[हिब्रू भाषा|हिब्रू]]
|[[हिब्रू वर्णमाला|{{Lang|he|גב}}]]/गाव
|{{IPA|[ɡav]}}
|'मागे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]]
|{{Lang|hi|[[Devanāgarī|गाना]]}} / {{Lang|ur|[[nasta'liq|گانا]]}}
|{{IPA|[ɡäː.naː]}}
|'गाणं'
|महाप्राणापासून वेगळे. हिंदुस्तानी ध्वनीशास्त्र पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]]
|{{Lang|hu|[[Hungarian orthography|en'''g'''edély]]}} / एङ्गेदेय
|{{IPA|[ɛŋɡɛdeːj]}}
|'परवानगी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आयरिश भाषा|आयरिश]]
|{{Lang|ga|[[Irish orthography|'''g'''aineamh]]}} / गानव
|{{IPA|[ˈɡanʲəw]}}
|'वाळू'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[इटालियन भाषा|इटालियन]]{{Sfnp|Rogers|d'Arcangeli|2004}}
|{{Lang|it|[[Italian alphabet|'''g'''are]]}} / गारे
|{{IPA|[ˈɡäːre]}}
|'स्पर्धे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जपानी भाषा|जपानी]]{{Sfnp|Okada|1999}}
|{{Lang|ja-Hani|[[kanji|外套]]}} / गाइतो
|{{IPA|[ɡaitoː]}}
|'लांब कोट'
|जपानी ध्वनीशास्त्र पहा.
|-
|कबरदब्जी
|बास्लनी
|{{Lang|kbd|[[Cyrillic alphabet|'''гь'''анэ]]}}/ गाना
|[ɡʲaːna]ⓘ
|'शर्ट'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कगायनेन{{Sfnp|Olson|Mielke|Sanicas-Daguman|Pebley|2010}}
|{{Lang|cgc|kala'''g'''}} /  कादाग
|{{IPA|[kað̞aɡ]}}
|'आत्मा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ख्मेर भाषा|ख्मेर]]
|{{Lang|km|[[Khmer script|ហ្គាស]]}} / गाह
|{{IPA|[gaːh]}}
|'इंधन'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कोरियन भाषा|हांगुली]]
|{{Lang|ko|[[Hangul|메기]]}} / मेगी
|{{IPA|[meɡi]}}
|'शिंगळा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |लिंबुर्गी
|''ze'''gk'''e /'' जेग
|{{IPA|[zεgə]}}
|'बोल'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[लिथुएनियन भाषा|लिथुएनी]]
|garai / गरै
|{{IPA|[ɡɐrɐɪ̯ˑ]}}
|'वाफ'
|
|-	
| colspan=&quot;2&quot; |[[लक्झेंबर्गिश भाषा|लक्झेंबुर्गी]]{{Sfnp|Gilles|Trouvain|2013}}
|{{Lang|lb|a'''g'''epack}} / आगपाक
|{{IPA|[ˈɑɡəpaːk]}}
|'गेले'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मॅसिडोनियन भाषा|मासेदोनी]]
|{{Lang|mk|[[Macedonian alphabet|'''г'''ром]]}}/ ग्रॉम
|{{IPA|[ɡrɔm]}}
|'वीजाचे कडकडाट'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मलाय भाषा|मलाय]]
|{{Lang|ms|[[Malay alphabet|'''g'''uni]]}} / गूनी
|{{IPA|[ɡuni]}}
|'पिशवी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मल्याळम भाषा|मल्याळम]]
|[[मल्याळम लिपी|'''ഗ'''പ്പി]]/ गप्पी
|{{IPA|[ɡɐppi]}}
|'गप्पी'
|महाप्राणापासून वेगळे. मल्याळम ध्वनीशास्त्र पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मराठी भाषा|मराठी]]
|{{Lang|mr|[[Devanāgarī|'''ग'''वत]]}}
|{{IPA|[ɡəʋət]}}
|'गवत'
|[[मराठी उच्चारशास्त्र|मराठी ध्वनीशास्त्र]] पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]]
|{{Lang|Ne|[[Devanagari|'''गा'''उँ]]}}
|{{IPA|[ɡä̃ũ̯]}}
|'गाव'
|महाप्राणापासून वेगळे. नेपाळी ध्वनीशास्त्र पहा.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[नॉर्वेजियन भाषा|नॉर्वेजियन]]
|{{Lang|no|[[Norwegian alphabet|'''g'''ull]]}} /  गुल
|{{IPA|[ɡʉl]}}
|'सोने'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[उडिया भाषा|उडिया]]
|ଗଛ / गछ
|{{IPA|[ɡɔtʃʰɔ]}}
|'झाड'
|महाप्राणापासून वेगळे.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फारसी भाषा|फारशी]]
|[[फारसी भाषा|گوشت]]/गोश्त
|{{IPA|[guʃt]}}
|'मांस'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पोलिश भाषा|पोलिश]]{{Sfnp|Jassem|2003}}
|{{Lang|pl|[[Polish orthography|'''g'''min]]}} / ग्मीन
|[ɡmʲin̪]ⓘ
|'गावठी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगी]]{{Sfnp|Cruz-Ferreira|1995}}
|{{Lang|pt|[[Portuguese orthography|lín'''g'''ua]]}} / लिंग्व
|{{IPA|[ˈɫĩɡwɐ]}}
|'जीभ'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]
|[[गुरमुखी|ਗਾਂ]]/गां
|{{IPA|[ɡɐ̃ː˥˩]}}
|'गाय'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रोमेनियन भाषा|रोमानी]]&lt;ref&gt;[[Dicționarul explicativ al limbii române|डेक्स]] ऑनलाइन : &lt;/ref&gt;
|{{Lang|ro|[[Romanian alphabet|'''g'''ând]]}} / गिन्द
|{{IPA|[ɡɨnd]}}
|'विचार'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रशियन भाषा|रूसी]]{{Sfnp|Padgett|2003}}
|{{Lang|ru|[[Russian orthography|'''г'''олова]]}}/गलव
|[ɡəɫɐˈva]ⓘ
|'डोके'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सर्बो-क्रोएशियन भाषा|सर्बो-क्रोएशियन]]{{Sfnp|Landau|Lončarića|Horga|Škarić|1999}}
|{{Lang|sh-Cyrl|[[Serbian Cyrillic alphabet|'''г'''ост]]}} / गोस्त
|{{IPA|[gȏ̞ːs̪t̪]}}
|'पाहुणा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हाक भाषा|स्लोव्हाक]]
|{{Lang|sk|[[Slovak alphabet|miaz'''g'''a]]}} / म्याज्गा
|{{IPA|[ˈmjäzɡä]}}
|'लसिका'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हेन भाषा|स्लोव्हेन]]
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|'''g'''ost]]}} /  गॉस्त
|{{IPA|[ˈɡɔ̂s̪t̪]}}
|'पाहुणा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सोमाली भाषा|सोमाली]]
|{{Lang|so|'''g'''aabi}} / गाबी
|{{IPA|[ɡaːbi]}}
|'बुटके करणे'
|
|-
|दक्षिण मीन
|मिन्नानी
|我/ गुआ
|{{IPA|[ɡua˥˧]}}
|'मी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]{{Sfnp|Martínez-Celdrán|Fernández-Planas|Carrera-Sabaté|2003}}
|{{Lang|es|[[Spanish orthography|'''g'''ato]]}}  / गातो
|{{IPA|[ˈɡät̪o̞]}}
|'मांजर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्वाहिली भाषा|स्वाहिली]]
|{{Lang|sw|[[Swahili orthography|'''g'''iza]]}} / गीजा
|{{IPA|[ˈɡīzɑ]}}
|'अंधार'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]]
|{{Lang|sw|[[Swedish alphabet|'''g'''od]]}} /  गूद
|{{IPA|[ɡuːd̪]}}
|'चविष्ट'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तेलुगू भाषा|तेलगू]]
|{{Lang|te|[[Telugu script|'''గ'''చ్చు]]}} / गछु
|{{IPA|[ɡat͡sːu]}}
|'फरशी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्की भाषा|तुर्की]]
|{{Lang|tr|[[Turkish alphabet|sal'''g'''ın]]}} / गाल्गिन
|{{IPA|[säɫˈɡɯn]}}
|'साथरोग'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[युक्रेनियन भाषा|उक्रेनी]]{{Sfnp|Danyenko|Vakulenko|1995}}
|{{Lang|uk|[[Ukrainian alphabet|'''ґ'''анок]]}} / गानोक
|{{IPA|[ˈɡɑn̪ok]}}
|'व्हरांडा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[वेल्श भाषा|वेल्श]]
|'''g'''wyn / ग्विन
|[ɡwɪn] or [ɡwɨ̞n]
|'पांढरे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |पश्चिम फ्रीसी
|{{Lang|fy|'''g'''asp}} / गॉस्प
|{{IPA|[ɡɔsp]}}
|'कडी'
|
|-
|[[वू चिनी|वू]]
|शांघायी
|狂/ गुआं
|[ɡuɑ̃&lt;sup&gt;23&lt;/sup&gt;]
|'वेडे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |स्यानी
|共/गोङ
|{{IPA|[ɡoŋ]}}
|'सोबत'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |यी
|{{Lang|ii|[[Yi script|ꈨ]]}} / ग
|{{IPA|[ɡɤ˧]}}
|'ऐकणे'
|
|-
|झापोटेक
|तिल्कीयापान{{Sfnp|Merrill|2008}}
|'''''g'''an /'' गाङ
|{{IPA|[ɡaŋ]}}
|'शकणार'
|
|}

== संदर्भ ==
 </text>
      <sha1>4xv77k9pzv0dz8obys52o7crucdju9l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अघोष कण्ठ्य संघर्षी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379857</id>
    <revision>
      <id>2685634</id>
      <parentid>2685480</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T03:59:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>दुवा होदली</comment>
      <origin>2685634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7956" sha1="66t6g6b4kbitdns8acabum22356g81m" xml:space="preserve">
'''अघोष कण्ठ्य संघर्षी''' हा एक प्रकारचा [[व्यंजन|व्यंजनात्मक]] ध्वनी आहे, जो काही बोलल्या जाणाऱ्या [[भाषा|भाषांमध्ये]] वापरला जातो. [[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमालेमध्ये]] ध्वनी दर्शवणारी चिन्हे [k͡x] आणि [k͜x] आहेत.

काही भाषांमध्ये एक '''अघोष प्रकण्ठ्य''' किंवा '''पश्चतालव्य संघर्षी''' असतो, ज्याचा उच्चार नमुनेदार अघोष कण्ठ्य संघर्षीकापेक्षा किंचित अधिक समोर होतो, पण नमुनेदार अघोष तालव्य संघर्षीइतका समोर नाही.

याउलट, काही भाषांमध्ये एक '''अघोष पश्चकण्ठ्य संघर्षी''' असतो, ज्याचा उच्चार नमुनेदार अघोष कण्ठ्य संघर्षीपेक्षा किंचित मागे होतो, जरी तो नमुनेदार अघोष अलिजिह्वीय संघर्षीइतका मागे नसतो.

== वैशिष्ट्ये ==
अघोष कण्ठ्य संघर्षीची वैशिष्ट्ये:
* याची उच्चारण पद्धत संघर्षी आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरयंत्रात हवेचा प्रवाह रोखून निर्माण करून एका मर्यादित वाहिनीने हवेचा प्रवाह होतो.
* याचे उच्चारस्थान [[कण्ठ्य व्यंजन| कण्ठ्य]] आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे मृदू टाळूवर जिभेच्या मागील भागाच्या साहाय्याने उच्चारले जाते.
* याची ध्वनी निर्मिती अघोष आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरतंतूंच्या कंपनांसोबत निर्माण केले जाते.
* हे एक मौखिक व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवा नाकातून बाहेर पडू दिली जात नाही.
* हे एक मध्य व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह जिभेच्या बाजूने न जाता, जिभेच्या मध्यभागावरून पुढे निर्देशित करून निर्माण केला जातो.
* याची वायुप्रवाह प्रणाली फुफ्फुसीय आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की, बहुतेक ध्वनींप्रमाणेच, केवळ बरगड्यांमधील स्नायू आणि पोटाच्या स्नायूंच्या साहाय्याने हवा बाहेर ढकलून याचे उच्चारण केले जाते.

== कोणत्या भाषेत असते? ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |भाषा
!शब्द
![[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आयपीए]]
!अर्थ
!नोंदी
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |चिंबरी
|लुसेर्नी बोलीभाषा
|{{Lang|cim|'''kh'''es}} / खेष
|{{IPA|[kxɛːʂ]}}
|'चीज'
|
|-
|सिबेन कोमोइनी बोलीभाषा
|{{Lang|cim|'''kh'''èmman}} / खेमन
|{{IPA|[kxɛː.mɐn]}}
|'येणे'
|
|-
|[[डच भाषा|डच]]
|ओर्स्माल-गुस्सेनहोवेनी{{Sfnp|Peters|2010}}
|{{Lang|nl|bli'''k'''}} / ब्लिख
|{{IPA|[ˈblɪk͡x]}}
|'ताट'
|{{IPA|/k/}} चे पर्यायी प्रहलन्ती उपध्वनी.{{Sfnp|Peters|2010}}
|-
|प्रामाणिक ग्रीक
|प्राचीन ग्रीकापासून तत्समात
|{{Lang|el|σά'''κχ'''αρο}} / साखारो
|{{IPA|[ˈsak͡xaro]}}
|'(रक्तातील) साखर'
|
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|ब्रॉड कॉकनी{{Sfnp|Wells|1982}}
| rowspan=&quot;5&quot; |cab /'' कॅब
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[ˈk͡xɛˑb̥]}}
| rowspan=&quot;5&quot; |'कॅब'
|
|-
|न्यू झीलंड{{Sfnp|Bauer|Warren|Bardsley|Kennedy|2007}}
|
|-
|उत्तर वेल्स{{Sfnp|Penhallurick|2004}}
| rowspan=&quot;3&quot; |{{IPA|[ˈk͡xaˑb̥]}}
|
|-
|रिसीव्ड प्रनन्सिएशन{{Sfnp|Cruttenden|2014}}
|
|-
|स्काउस{{Sfnp|Wells|1982}}
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |[[जर्मन भाषा|जर्मन]]
|प्रामाणिकऑस्ट्रियन{{Sfnp|Moosmüller|Schmid|Brandstätter|2015}}
|{{Lang|de|[[German orthography|'''K'''übel]]}} / खिबेल
|{{IPA|[ˈk͡xyːbœl]}}
|'बादली'
|
|-
|[[तिरोल (राज्य)|तिरोलीचे]]
[[बव्हेरियन भाषा|बव्हेरियन]] बोलीभाषा
|{{Lang|bar|'''Kch'''ind}} / खीन्द
|{{IPA|[ˈk͡xind̥]}}
|'मुले'
|
|-
|स्विस बोलीभाषा आणि दक्षिण[[बाडेन-व्युर्टेंबर्ग|बॅडेन-व्युर्टेंबर्गचे]] आलेमानी
|{{Lang|gsw|[[Latin alphabet|Sa'''ck''']]}} / जाख
|{{IPA|[z̥ɑk͡x]}}
|'दप्तर'
|काही बोलीभाषेत अलिजिह्वीय [q͡χ] असू शकते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कोरियन भाषा|हांगुली]]{{Sfnp|Shin|Kiaer|Cha|2012}}
|{{Lang|ko|[[Hangul|'''크'''다]]}} / खिउदा
|[k͡xɯ̽da]ⓘ
|'मोठे'
|{{IPA|/ɯ/}} च्या आधी {{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी.{{Sfnp|Shin|Kiaer|Cha|2012}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; |लाखॉतियापी
|{{Lang|lkt|[[Latin alphabet|la'''kh'''óta]]}} / लाखोता
|{{IPA|[laˈk͡xota]}}
|'लाकोटा'
|{{IPA|/a/}}, {{IPA|/ã/}}, {{IPA|/o/}}, {{IPA|/ĩ/}}, आणि {{IPA|/ũ/}} च्या आधी {{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी
|-
| colspan=&quot;2&quot; |तिने पिझादी
|{{Lang|nv|'''k'''ǫʼ}} / खो
|[k͡xõʔ˩]
|'आग'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हेन भाषा|स्लोव्हेन]]
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|si'''kh''']]}} / सिख
|{{IPA|[ˈs̪îːk͡x]}}
|'[[शीख]]'
|खूप दुर्मिळ, फक्त प्रदत्त शब्दांत आढळते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कौसा भाषा|कौसा]]
| colspan=&quot;3&quot; | 
|&lt;krh&gt; असे लिहितात. /kʼ, kʰ, ɡ̊ʱ, kxʼ, kxʰ, x, ɣ̈/ या सर्वांपेक्षा वेगळे.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |खॉ
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[ǁ͡kxʼâã]
|'गवत'
|
|}

== संदर्भ ==
&lt;templatestyles src=&quot;Refbegin/styles.css&quot; /&gt; 
[[वर्ग:CS1: long volume value]]</text>
      <sha1>66t6g6b4kbitdns8acabum22356g81m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मसुदा:धनराज धनगर</title>
    <ns>118</ns>
    <id>379862</id>
    <revision>
      <id>2685593</id>
      <parentid>2685535</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:24:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>संतोष गोरे ने लेख [[धनराज धनगर]] वरुन [[मसुदा:धनराज धनगर]] ला हलविला: कच्चा मसुदा, पहा : [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]]</comment>
      <origin>2685535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5443" sha1="r6m0l37pn4pzjaqxp51rqlghhtlg9u3" xml:space="preserve">'''प्रा.डाॅ. धनराज धनगर :''' (जन्म: ५ सप्टेंबर, १९८४)

'''मूळ गाव-''' कडगाव, ता.जि. जळगाव

नोकरीनिमित्त स्थायिक: येवला, जि. नाशिक

'''आई -''' सगुणाबाई सोनवणे,  '''वडिल''' - तोताराम मिठाराम सोनवणे

सहयोगी प्राध्यापक तथा मराठी विभाग व संशोधन केंद्र प्रमुख,
महात्मा गांधी विद्यामंदिर संचलित 
कला, विज्ञान व वाणिज्य (स्वायत्त) महाविद्यालय, मनमाड, जि. नाशिक. 

(म.गांधी विद्यामंदिर संस्थेच्या म.स.गा. महाविद्यालय, मालेगाव; श्रीमती पुष्पाताई हिरे महिला महाविद्यालय मालेगाव; कला व वाणिज्य महाविद्यालय, येवला, हरसूल ता. त्र्यंबकेश्वर महाविद्यालय येथे अध्यापन)


'''शिक्षण:'''
बी.ए. (इंग्लिश), एम.ए. नेट-जे.आर.एफ., सेट, पीएच्. डी. (मराठी)
पीएच्.डी. प्रबंध -'संत साहित्यातील मानवतावाद'
सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ पीएच्.डी. मार्गदर्शक.

'''प्रकाशित साहित्य :'''

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;लोकमत दिवाळी अंक व परिवर्तनाचा वाटसरू, अनघा, वाघुर या दिवाळी अंकातून कथा, कविता व लेख प्रकाशित.

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय शोधनियतकालिकातून व पुस्तकांतून ७० शोधनिबंध, लेख प्रकाशित.
विविध साहित्य संमेलने, चर्चासत्र, परिषदांमधून वक्ते, सत्राध्यक्ष म्हणून सहभाग, मानवतावादी विचारांची मांडणी

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;युनिरिसर्च व रिसर्च जर्नी या आंतरराष्ट्रीय शोधनियतकालिकांचे संपादन, ५०० च्या वर अंक प्रकाशित. 

'''संचालक, मार्गदर्शक :''' स्वातिधन इंटरनॅशनल पब्लिकेशन्स,  येवला 

'''संस्थापक सहसचिव :''' महाराष्ट्र राज्य धनगर प्राध्यापक महासंघ

'''आजीव सभासद :'''  

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;महाराष्ट्र साहित्य परिषद पुणे 

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;आजीव सभासद, मराठी साहित्य परिषद 

'''संपादित पुस्तके :'''

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;संत साहित्य संशोधन : काही आयाम (प्रशांत पब्लिकेशन्स, जळगाव)

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;लोकसाहित्याचे संशोधन (प्रशांत पब्लिकेशन्स, जळगाव)

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;जागतिकीकरणाचा प्रभाव (प्रशांत पब्लिकेशन्स, जळगाव).

'''प्रकल्प साहाय्यक म्हणून कार्य :''' 

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;ग्रामीण-दलित आणि लोकसाहित्याचा अनुबंध (यु.जी.सी.दीर्घशोध प्रकल्प)

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;अहिराणी बोलीभाषा अभ्यास (म.रा.सा.सं.मंडळ दीर्घशोध प्रकल्प)

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;मराठी साहित्यातील मानवतावाद (यु.जी.सी. दीर्घशोध प्रकल्प)

'''पुरस्कार :''' 

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;'तडवी बोलीभाषा अभ्यास' या लघुशोध प्रकल्पासाठी यु.जी.सी. कडून 2,35000/- अनुदान मंजूर, लघुशोध प्रकल्प पूर्ण.

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;प्रियदर्शनी अकादमी, मुंबई यांचा  रू. 10,000/- चा नेतृत्वगुण फेलोशिप अवार्ड

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;ज्ञानोदय बहुउद्देशीय संस्था टाकळीभान, अहिल्यानगर चा सामाजिक शैक्षणिक कार्यगौरव पुरस्कार.</text>
      <sha1>r6m0l37pn4pzjaqxp51rqlghhtlg9u3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मसुदा:सरदार कृष्णाजी गायकवाड रण बंकी</title>
    <ns>118</ns>
    <id>379864</id>
    <revision>
      <id>2685587</id>
      <parentid>2685563</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:10:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>संतोष गोरे ने लेख [[सरदार कृष्णाजी गायकवाड रण बंकी]] वरुन [[मसुदा:सरदार कृष्णाजी गायकवाड रण बंकी]] ला हलविला</comment>
      <origin>2685563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2186" sha1="ocgaqkqfdcxcsgwpvwh4g6schcg5e3y" xml:space="preserve">सरदार कृष्णाजी गायकवाड हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे अत्यंत विश्वासू अंगरक्षक होते शिवाजी महाराज्यांच्या आदेशाने गाई चे रक्षण केले म्हणून मातोश्री जिजाबाई यांनी त्यांना गायकैवारी त्याचा अपभ्रंश गायकवाड अशी पदवी बहुमान मिळाला होता त्या पूर्वी ते यादव या नावाने ओळखले जात यांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांचे थोरले बंधु संभाजीराजे भोसले यांच्या सोबत कनकगिरीच्या ऐतिहासिक लढाईत त्यांनी शत्रूच्या गोटात धुमाकूळ घालत अजोड शौर्य गाजवले ज्यामुळे त्यांना 'रणबंकी' ही पदवी मिळाली होती. ते छत्रपती शिवाजी महाराजांची पत्नी राणी सकवारबाई साहेब यांचे बंधु होते. अफजल खान वध यावर कवि परमानंद यांच्या काव्यात पोवाड्यात असे वर्णन आहे की खानाच्या भेटीला जाताना छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आपल्या अंगरक्षकांशी सल्ला मसलत केली तेव्हा आगरख्याच्या आत चिलखत घाला हातात बिचवा आणि वाघनखे ठेवा हा गनिमी कावा सांगणारे सरदार कृष्णाजी गायकवाड होते.</text>
      <sha1>ocgaqkqfdcxcsgwpvwh4g6schcg5e3y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सरदार कृष्णाजी गायकवाड रण बंकी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379865</id>
    <redirect title="मसुदा:सरदार कृष्णाजी गायकवाड रण बंकी" />
    <revision>
      <id>2685588</id>
      <timestamp>2026-05-23T12:10:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>संतोष गोरे ने लेख [[सरदार कृष्णाजी गायकवाड रण बंकी]] वरुन [[मसुदा:सरदार कृष्णाजी गायकवाड रण बंकी]] ला हलविला</comment>
      <origin>2685588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143" sha1="oobmj0bz549t2u96pgl0qz3bzwv5o74" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[मसुदा:सरदार कृष्णाजी गायकवाड रण बंकी]]</text>
      <sha1>oobmj0bz549t2u96pgl0qz3bzwv5o74</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379866</id>
    <redirect title="मसुदा:हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे" />
    <revision>
      <id>2685591</id>
      <timestamp>2026-05-23T12:17:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>संतोष गोरे ने लेख [[हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे]] वरुन [[मसुदा:हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे]] ला हलविला: कच्चा मसुदा, पहा : [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]]</comment>
      <origin>2685591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120" sha1="i530ytbnarz4rjw3witcl308kmplgjj" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[मसुदा:हरिभाऊ आप्पाजी ठोंबरे]]</text>
      <sha1>i530ytbnarz4rjw3witcl308kmplgjj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>धनराज धनगर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379867</id>
    <redirect title="मसुदा:धनराज धनगर" />
    <revision>
      <id>2685594</id>
      <timestamp>2026-05-23T12:24:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>संतोष गोरे ने लेख [[धनराज धनगर]] वरुन [[मसुदा:धनराज धनगर]] ला हलविला: कच्चा मसुदा, पहा : [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]]</comment>
      <origin>2685594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="0fa040gv7fsg0ayxh4xxhkfo109aqxn" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[मसुदा:धनराज धनगर]]</text>
      <sha1>0fa040gv7fsg0ayxh4xxhkfo109aqxn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>डी.के. पट्टम्माल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379868</id>
    <redirect title="दमाल कृष्णस्वामी पट्टम्माल" />
    <revision>
      <id>2685597</id>
      <timestamp>2026-05-23T12:32:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>[[दमाल कृष्णस्वामी पट्टम्माल]] कडे पुनर्निर्देशित</comment>
      <origin>2685597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119" sha1="hmlvidnsz4f7vxt5xm8iczhcdlmddjb" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[दमाल कृष्णस्वामी पट्टम्माल]]</text>
      <sha1>hmlvidnsz4f7vxt5xm8iczhcdlmddjb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रवींद्र म्हात्रे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379869</id>
    <revision>
      <id>2685599</id>
      <timestamp>2026-05-23T12:47:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: '''रवींद्र म्हात्रे''' हे ब्रिटन येथील बर्मिंगहम शहरात असलेल्या [[भारतीय दूतावास]] येथे उपायुक्त पदावर कार्यरत होते. [[जम्मू काश्मीर लिबरेशन फ्रंट]] च्या दहशतवादी गटातील माणसांनी त्य...</comment>
      <origin>2685599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8026" sha1="h2vdbsdt5s5javc5qng5leq216evsgm" xml:space="preserve">'''रवींद्र म्हात्रे''' हे ब्रिटन येथील बर्मिंगहम शहरात असलेल्या [[भारतीय दूतावास]] येथे उपायुक्त पदावर कार्यरत होते. [[जम्मू काश्मीर लिबरेशन फ्रंट]] च्या दहशतवादी गटातील माणसांनी त्यांचे बर्मिंगहम शहरात अपहरण करून निर्घृण हत्या केली होती.
==जीवन व कारकीर्द==
रवींद्र हरेश्वर म्हात्रे यांचा जन्म इसवी सन १९३६ साली झाला. त्यांची आई [[सांताक्रूझ]] येथील [[पोदार शाळा]] येथे प्राथमिक शिक्षिका होती. त्यांच्या पत्नीचे नाव शोभा होते. त्यांच्या मुलीचे नाव आशा होते. ज्या दिवशी रवींद्र म्हात्रे यांचे अपहरण झाले त्या दिवशी त्यांच्या मुलीचा वाढदिवस होता आणि ते मुलगी आशा साठी केक घेऊन घरी जात होते.६ ऑगस्ट १९६८ रोजी श्रीनगर येथील सेशन कोर्टाने जेकेएलएफ चा उपसंस्थापक [[मकबूल भट]] याला फाशीची शिक्षा सुनावली होती. त्या शिक्षेविरुध्द जम्मू काश्मीर उच्च न्यायालयात अपील दाखल केले होते.त्या दरम्यान २३ डिसेंबर १९७८ रोजी मकबूल भट आणि इतर दोन कैदी श्रीनगर येथील मध्यवर्ती तुरुंगातून निसटले. मकबूल भट पाकिस्तानमध्ये पळून गेला. तिथे गेल्यावर त्यांनी दहशतवादी कारवाया चालू ठेवल्या. इस्लामाबाद बँक दरोड्यात त्याला इसवी सन १९७६ मध्ये अटक झाली.नंतर पाकिस्तान सरकारने भट याला भारताच्या हवाली केले.जम्मू काश्मीर उच्च न्यायालयाने त्याची फाशीची शिक्षा कमी करून जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली. परंतु सुप्रीम कोर्टात फाशीची शिक्षा कायम ठेवली. इसवी सन १९७७ साली त्याने राष्ट्रपतींकडे दयेचा अर्ज केला. परंतु दयेच्या अर्जावर निर्णय घेण्यात आला नाही. भारत सरकारने मकबूल भट याची सुटका करावी म्हणून जेकेएलएफ ने शुक्रवार दिनांक ३ फेब्रुवारी १९८४ रोजी रवींद्र म्हात्रे यांचे अपहरण केले.जेकेएलएफ ने त्यांच्या मागण्या बर्मिंगहम येथील स्थानिक वृत्तपत्रे आणि भारतीय दूतावास येथे पाठवल्या व ठराविक कालावधीत मागण्या मान्य केल्या नाहीत तर रवींद्र म्हात्रे यांची हत्या करण्यात येईल अशी धमकी दिली. त्यांनी भारत सरकारकडे खालील मागण्या केल्या:-
#मकबूल भट ची फाशीची शिक्षा रद्द करावी.
#नऊ दहशतवाद्यांची तुरुंगातून सुटका करावी.
#दहा लाख पौंड खंडणी द्यावी.
#४ फेब्रुवारी १९८४ संध्याकाळी सात वाजेपर्यंत वेळ देण्यात आली.
भारत सरकारने मागण्या अमान्य केल्या आणि जेकेएलएफ ने [[५ फेब्रुवारी १९८४]] रोजी रवींद्र म्हात्रे यांची डोक्यात गोळ्या झाडून हत्या केली. म्हात्रे यांचा मृतदेह बर्मिंगहमपासून ३२ किलोमीटरवर [[लायकेस्टरशायर]] जवळील शेतात मिळाला. जेकेएलएफ चा संस्थापक [[अमानुल्ला खान]] याने म्हात्रे यांची हत्या करण्याचा आदेश दिल्याचे पोलिस चौकशीत आढळले.हत्येतील आरोपी [[मोहम्मद रियाझ]] आणि [[अब्दुल कय्युम राजा]] यांना ब्रिटन येथील न्यायालयाने जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली. तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी मकबूल भट यांच्या फाशीची शिक्षा तातडीने अंमलात आणण्याचा निर्णय घेतला. राष्ट्रपतींनी रवींद्र म्हात्रे यांच्या हत्येमुळे मकबूल भट याचा दयेचा अर्ज नामंजूर केला. दिनांक ११ फेब्रुवारी १९८४ रोजी मकबूल भट याला [[तिहार तुरुंगात]] फाशीची शिक्षा दिली. त्याचा मृतदेह तिहार तुरुंगाच्या परिसरात पुरण्यात आला.
 भारत जगासमोर कधीही झुकणार नाही हे जगाला दाखवून दिले.
==स्मृती चौक==
[[सांताक्रूझ रेल्वे स्थानक]] [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]]च्या [[मुंबई उपनगरी रेल्वे, पश्चिम|पश्चिम मार्गावरील]] एक स्थानक आहे.
सांताक्रूझ येथील पश्चिम भागातील [[दौलतनगर]] परिसरात असलेल्या एका चौकाला स्वर्गीय [[रवींद्र म्हात्रे]] चौक असे नाव मुंबई महानगरपालिकेने दिलेले आहे.&lt;ref&gt;महाराष्ट्र टाईम्स, वसई विरार पुरवणी, मंगळवार,६ जानेवारी २०२६&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>h2vdbsdt5s5javc5qng5leq216evsgm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685600</id>
      <parentid>2685599</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:47:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#गट १|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2685600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8026" sha1="9w731n3nktoeyivurenqlo6ljbbzr8r" xml:space="preserve">'''रवींद्र म्हात्रे''' हे ब्रिटन येथील बर्मिंगहम शहरात असलेल्या [[भारतीय दूतावास]] येथे उपायुक्त पदावर कार्यरत होते. [[जम्मू काश्मीर लिबरेशन फ्रंट]] च्या दहशतवादी गटातील माणसांनी त्यांचे बर्मिंगहम शहरात अपहरण करून निर्घृण हत्या केली होती.
==जीवन व कारकीर्द==
रवींद्र हरेश्वर म्हात्रे यांचा जन्म इसवी सन १९३६ साली झाला. त्यांची आई [[सांताक्रूझ]] येथील [[पोदार शाळा]] येथे प्राथमिक शिक्षिका होती. त्यांच्या पत्नीचे नाव शोभा होते. त्यांच्या मुलीचे नाव आशा होते. ज्या दिवशी रवींद्र म्हात्रे यांचे अपहरण झाले त्या दिवशी त्यांच्या मुलीचा वाढदिवस होता आणि ते मुलगी आशा साठी केक घेऊन घरी जात होते.६ ऑगस्ट १९६८ रोजी श्रीनगर येथील सेशन कोर्टाने जेकेएलएफ चा उपसंस्थापक [[मकबूल भट]] याला फाशीची शिक्षा सुनावली होती. त्या शिक्षेविरुद्ध जम्मू काश्मीर उच्च न्यायालयात अपील दाखल केले होते.त्या दरम्यान २३ डिसेंबर १९७८ रोजी मकबूल भट आणि इतर दोन कैदी श्रीनगर येथील मध्यवर्ती तुरुंगातून निसटले. मकबूल भट पाकिस्तानमध्ये पळून गेला. तिथे गेल्यावर त्यांनी दहशतवादी कारवाया चालू ठेवल्या. इस्लामाबाद बँक दरोड्यात त्याला इसवी सन १९७६ मध्ये अटक झाली.नंतर पाकिस्तान सरकारने भट याला भारताच्या हवाली केले.जम्मू काश्मीर उच्च न्यायालयाने त्याची फाशीची शिक्षा कमी करून जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली. परंतु सुप्रीम कोर्टात फाशीची शिक्षा कायम ठेवली. इसवी सन १९७७ साली त्याने राष्ट्रपतींकडे दयेचा अर्ज केला. परंतु दयेच्या अर्जावर निर्णय घेण्यात आला नाही. भारत सरकारने मकबूल भट याची सुटका करावी म्हणून जेकेएलएफ ने शुक्रवार दिनांक ३ फेब्रुवारी १९८४ रोजी रवींद्र म्हात्रे यांचे अपहरण केले.जेकेएलएफ ने त्यांच्या मागण्या बर्मिंगहम येथील स्थानिक वृत्तपत्रे आणि भारतीय दूतावास येथे पाठवल्या व ठराविक कालावधीत मागण्या मान्य केल्या नाहीत तर रवींद्र म्हात्रे यांची हत्या करण्यात येईल अशी धमकी दिली. त्यांनी भारत सरकारकडे खालील मागण्या केल्या:-
#मकबूल भट ची फाशीची शिक्षा रद्द करावी.
#नऊ दहशतवाद्यांची तुरुंगातून सुटका करावी.
#दहा लाख पौंड खंडणी द्यावी.
#४ फेब्रुवारी १९८४ संध्याकाळी सात वाजेपर्यंत वेळ देण्यात आली.
भारत सरकारने मागण्या अमान्य केल्या आणि जेकेएलएफ ने [[५ फेब्रुवारी १९८४]] रोजी रवींद्र म्हात्रे यांची डोक्यात गोळ्या झाडून हत्या केली. म्हात्रे यांचा मृतदेह बर्मिंगहमपासून ३२ किलोमीटरवर [[लायकेस्टरशायर]] जवळील शेतात मिळाला. जेकेएलएफ चा संस्थापक [[अमानुल्ला खान]] याने म्हात्रे यांची हत्या करण्याचा आदेश दिल्याचे पोलिस चौकशीत आढळले.हत्येतील आरोपी [[मोहम्मद रियाझ]] आणि [[अब्दुल कय्युम राजा]] यांना ब्रिटन येथील न्यायालयाने जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली. तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी मकबूल भट यांच्या फाशीची शिक्षा तातडीने अंमलात आणण्याचा निर्णय घेतला. राष्ट्रपतींनी रवींद्र म्हात्रे यांच्या हत्येमुळे मकबूल भट याचा दयेचा अर्ज नामंजूर केला. दिनांक ११ फेब्रुवारी १९८४ रोजी मकबूल भट याला [[तिहार तुरुंगात]] फाशीची शिक्षा दिली. त्याचा मृतदेह तिहार तुरुंगाच्या परिसरात पुरण्यात आला.
 भारत जगासमोर कधीही झुकणार नाही हे जगाला दाखवून दिले.
==स्मृती चौक==
[[सांताक्रूझ रेल्वे स्थानक]] [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]]च्या [[मुंबई उपनगरी रेल्वे, पश्चिम|पश्चिम मार्गावरील]] एक स्थानक आहे.
सांताक्रूझ येथील पश्चिम भागातील [[दौलतनगर]] परिसरात असलेल्या एका चौकाला स्वर्गीय [[रवींद्र म्हात्रे]] चौक असे नाव मुंबई महानगरपालिकेने दिलेले आहे.&lt;ref&gt;महाराष्ट्र टाईम्स, वसई विरार पुरवणी, मंगळवार,६ जानेवारी २०२६&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>9w731n3nktoeyivurenqlo6ljbbzr8r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685601</id>
      <parentid>2685600</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:47:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>/* जीवन व कारकीर्द */</comment>
      <origin>2685601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8026" sha1="84i00sxd687gmoyx4uh8k6gi9xqfk7v" xml:space="preserve">'''रवींद्र म्हात्रे''' हे ब्रिटन येथील बर्मिंगहम शहरात असलेल्या [[भारतीय दूतावास]] येथे उपायुक्त पदावर कार्यरत होते. [[जम्मू काश्मीर लिबरेशन फ्रंट]] च्या दहशतवादी गटातील माणसांनी त्यांचे बर्मिंगहम शहरात अपहरण करून निर्घृण हत्या केली होती.
==जीवन व कारकीर्द==
रवींद्र हरेश्वर म्हात्रे यांचा जन्म इसवी सन १९३६ साली झाला. त्यांची आई [[सांताक्रूझ]] येथील [[पोदार शाळा]] येथे प्राथमिक शिक्षिका होती. त्यांच्या पत्नीचे नाव शोभा होते. त्यांच्या मुलीचे नाव आशा होते. ज्या दिवशी रवींद्र म्हात्रे यांचे अपहरण झाले त्या दिवशी त्यांच्या मुलीचा वाढदिवस होता आणि ते मुलगी आशा साठी केक घेऊन घरी जात होते.६ ऑगस्ट १९६८ रोजी श्रीनगर येथील सेशन कोर्टाने जेकेएलएफ चा उपसंस्थापक [[मकबूल भट]] याला फाशीची शिक्षा सुनावली होती. त्या शिक्षेविरुद्ध जम्मू काश्मीर उच्च न्यायालयात अपील दाखल केले होते.त्या दरम्यान २३ डिसेंबर १९७८ रोजी मकबूल भट आणि इतर दोन कैदी श्रीनगर येथील मध्यवर्ती तुरुंगातून निसटले. मकबूल भट पाकिस्तानमध्ये पळून गेला. तिथे गेल्यावर त्यांनी दहशतवादी कारवाया चालू ठेवल्या. इस्लामाबाद बँक दरोड्यात त्याला इसवी सन १९७६ मध्ये अटक झाली.नंतर पाकिस्तान सरकारने भट याला भारताच्या हवाली केले.जम्मू काश्मीर उच्च न्यायालयाने त्याची फाशीची शिक्षा कमी करून जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली. परंतु सुप्रीम कोर्टात फाशीची शिक्षा कायम ठेवली. इसवी सन १९७७ साली त्याने राष्ट्रपतींकडे दयेचा अर्ज केला. परंतु दयेच्या अर्जावर निर्णय घेण्यात आला नाही. भारत सरकारने मकबूल भट याची सुटका करावी म्हणून जेकेएलएफ ने शुक्रवार दिनांक ३ फेब्रुवारी १९८४ रोजी रवींद्र म्हात्रे यांचे अपहरण केले.जेकेएलएफ ने त्यांच्या मागण्या बर्मिंगहम येथील स्थानिक वृत्तपत्रे आणि भारतीय दूतावास येथे पाठवल्या व ठराविक कालावधीत मागण्या मान्य केल्या नाहीत तर रवींद्र म्हात्रे यांची हत्या करण्यात येईल अशी धमकी दिली. त्यांनी भारत सरकारकडे खालील मागण्या केल्या:-
#मकबूल भट ची फाशीची शिक्षा रद्द करावी.
#नऊ दहशतवाद्यांची तुरुंगातून सुटका करावी.
#दहा लाख पौंड खंडणी द्यावी.
#४ फेब्रुवारी १९८४ संध्याकाळी सात वाजेपर्यंत वेळ देण्यात आली.
भारत सरकारने मागण्या अमान्य केल्या आणि जेकेएलएफ ने [[५ फेब्रुवारी १९८४]] रोजी रवींद्र म्हात्रे यांची डोक्यात गोळ्या झाडून हत्या केली. म्हात्रे यांचा मृतदेह बर्मिंगहमपासून ३२ किलोमीटरवर [[लायकेस्टरशायर]] जवळील शेतात मिळाला. जेकेएलएफ चा संस्थापक [[अमानुल्ला खान]] याने म्हात्रे यांची हत्या करण्याचा आदेश दिल्याचे पोलिस चौकशीत आढळले.हत्येतील आरोपी [[मोहम्मद रियाझ]] आणि [[अब्दुल कय्युम राजा]] यांना ब्रिटन येथील न्यायालयाने जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली. तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी मकबूल भट यांच्या फाशीची शिक्षा तातडीने अंमलात आणण्याचा निर्णय घेतला. राष्ट्रपतींनी रवींद्र म्हात्रे यांच्या हत्येमुळे मकबूल भट याचा दयेचा अर्ज नामंजूर केला. दिनांक ११ फेब्रुवारी १९८४ रोजी मकबूल भट याला [[तिहार तुरुंगात]] फाशीची शिक्षा दिली. त्याचा मृतदेह तिहार तुरुंगाच्या परिसरात पुरण्यात आला.
भारत जगासमोर कधीही झुकणार नाही हे जगाला दाखवून दिले.

==स्मृती चौक==
[[सांताक्रूझ रेल्वे स्थानक]] [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]]च्या [[मुंबई उपनगरी रेल्वे, पश्चिम|पश्चिम मार्गावरील]] एक स्थानक आहे.
सांताक्रूझ येथील पश्चिम भागातील [[दौलतनगर]] परिसरात असलेल्या एका चौकाला स्वर्गीय [[रवींद्र म्हात्रे]] चौक असे नाव मुंबई महानगरपालिकेने दिलेले आहे.&lt;ref&gt;महाराष्ट्र टाईम्स, वसई विरार पुरवणी, मंगळवार,६ जानेवारी २०२६&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>84i00sxd687gmoyx4uh8k6gi9xqfk7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685602</id>
      <parentid>2685601</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:48:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>/* जीवन व कारकीर्द */</comment>
      <origin>2685602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8027" sha1="emmzjeltsby2tvcyi03j1slpttm8kan" xml:space="preserve">'''रवींद्र म्हात्रे''' हे ब्रिटन येथील बर्मिंगहम शहरात असलेल्या [[भारतीय दूतावास]] येथे उपायुक्त पदावर कार्यरत होते. [[जम्मू काश्मीर लिबरेशन फ्रंट]] च्या दहशतवादी गटातील माणसांनी त्यांचे बर्मिंगहम शहरात अपहरण करून निर्घृण हत्या केली होती.
==जीवन व कारकीर्द==
रवींद्र हरेश्वर म्हात्रे यांचा जन्म इसवी सन १९३६ साली झाला. त्यांची आई [[सांताक्रूझ]] येथील [[पोदार शाळा]] येथे प्राथमिक शिक्षिका होती. त्यांच्या पत्नीचे नाव शोभा होते. त्यांच्या मुलीचे नाव आशा होते. ज्या दिवशी रवींद्र म्हात्रे यांचे अपहरण झाले त्या दिवशी त्यांच्या मुलीचा वाढदिवस होता आणि ते मुलगी आशा साठी केक घेऊन घरी जात होते.६ ऑगस्ट १९६८ रोजी श्रीनगर येथील सेशन कोर्टाने जेकेएलएफ चा उपसंस्थापक [[मकबूल भट]] याला फाशीची शिक्षा सुनावली होती. त्या शिक्षेविरुद्ध जम्मू काश्मीर उच्च न्यायालयात अपील दाखल केले होते.त्या दरम्यान २३ डिसेंबर १९७८ रोजी मकबूल भट आणि इतर दोन कैदी श्रीनगर येथील मध्यवर्ती तुरुंगातून निसटले. मकबूल भट पाकिस्तानमध्ये पळून गेला. तिथे गेल्यावर त्यांनी दहशतवादी कारवाया चालू ठेवल्या. इस्लामाबाद बँक दरोड्यात त्याला इसवी सन १९७६ मध्ये अटक झाली.नंतर पाकिस्तान सरकारने भट याला भारताच्या हवाली केले.जम्मू काश्मीर उच्च न्यायालयाने त्याची फाशीची शिक्षा कमी करून जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली. परंतु सुप्रीम कोर्टात फाशीची शिक्षा कायम ठेवली. इसवी सन १९७७ साली त्याने राष्ट्रपतींकडे दयेचा अर्ज केला. परंतु दयेच्या अर्जावर निर्णय घेण्यात आला नाही. भारत सरकारने मकबूल भट याची सुटका करावी म्हणून जेकेएलएफ ने शुक्रवार दिनांक ३ फेब्रुवारी १९८४ रोजी रवींद्र म्हात्रे यांचे अपहरण केले.जेकेएलएफ ने त्यांच्या मागण्या बर्मिंगहम येथील स्थानिक वृत्तपत्रे आणि भारतीय दूतावास येथे पाठवल्या व ठराविक कालावधीत मागण्या मान्य केल्या नाहीत तर रवींद्र म्हात्रे यांची हत्या करण्यात येईल अशी धमकी दिली. त्यांनी भारत सरकारकडे खालील मागण्या केल्या:-
#मकबूल भट ची फाशीची शिक्षा रद्द करावी.
#नऊ दहशतवाद्यांची तुरुंगातून सुटका करावी.
#दहा लाख पौंड खंडणी द्यावी.
#४ फेब्रुवारी १९८४ संध्याकाळी सात वाजेपर्यंत वेळ देण्यात आली.
भारत सरकारने मागण्या अमान्य केल्या आणि जेकेएलएफ ने [[५ फेब्रुवारी १९८४]] रोजी रवींद्र म्हात्रे यांची डोक्यात गोळ्या झाडून हत्या केली. म्हात्रे यांचा मृतदेह बर्मिंगहमपासून ३२ किलोमीटरवर [[लायकेस्टरशायर]] जवळील शेतात मिळाला. जेकेएलएफ चा संस्थापक [[अमानुल्ला खान]] याने म्हात्रे यांची हत्या करण्याचा आदेश दिल्याचे पोलिस चौकशीत आढळले.हत्येतील आरोपी [[मोहम्मद रियाझ]] आणि [[अब्दुल कय्युम राजा]] यांना ब्रिटन येथील न्यायालयाने जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली. तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी मकबूल भट यांच्या फाशीची शिक्षा तातडीने अंमलात आणण्याचा निर्णय घेतला. राष्ट्रपतींनी रवींद्र म्हात्रे यांच्या हत्येमुळे मकबूल भट याचा दयेचा अर्ज नामंजूर केला. दिनांक ११ फेब्रुवारी १९८४ रोजी मकबूल भट याला [[तिहार तुरुंगात]] फाशीची शिक्षा दिली. त्याचा मृतदेह तिहार तुरुंगाच्या परिसरात पुरण्यात आला.

भारत जगासमोर कधीही झुकणार नाही हे जगाला दाखवून दिले.

==स्मृती चौक==
[[सांताक्रूझ रेल्वे स्थानक]] [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]]च्या [[मुंबई उपनगरी रेल्वे, पश्चिम|पश्चिम मार्गावरील]] एक स्थानक आहे.
सांताक्रूझ येथील पश्चिम भागातील [[दौलतनगर]] परिसरात असलेल्या एका चौकाला स्वर्गीय [[रवींद्र म्हात्रे]] चौक असे नाव मुंबई महानगरपालिकेने दिलेले आहे.&lt;ref&gt;महाराष्ट्र टाईम्स, वसई विरार पुरवणी, मंगळवार,६ जानेवारी २०२६&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>emmzjeltsby2tvcyi03j1slpttm8kan</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685603</id>
      <parentid>2685602</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:50:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>/* स्मृती चौक */</comment>
      <origin>2685603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8144" sha1="4cgrxj3o0rhm9myauswet8zxj9xceqn" xml:space="preserve">'''रवींद्र म्हात्रे''' हे ब्रिटन येथील बर्मिंगहम शहरात असलेल्या [[भारतीय दूतावास]] येथे उपायुक्त पदावर कार्यरत होते. [[जम्मू काश्मीर लिबरेशन फ्रंट]] च्या दहशतवादी गटातील माणसांनी त्यांचे बर्मिंगहम शहरात अपहरण करून निर्घृण हत्या केली होती.
==जीवन व कारकीर्द==
रवींद्र हरेश्वर म्हात्रे यांचा जन्म इसवी सन १९३६ साली झाला. त्यांची आई [[सांताक्रूझ]] येथील [[पोदार शाळा]] येथे प्राथमिक शिक्षिका होती. त्यांच्या पत्नीचे नाव शोभा होते. त्यांच्या मुलीचे नाव आशा होते. ज्या दिवशी रवींद्र म्हात्रे यांचे अपहरण झाले त्या दिवशी त्यांच्या मुलीचा वाढदिवस होता आणि ते मुलगी आशा साठी केक घेऊन घरी जात होते.६ ऑगस्ट १९६८ रोजी श्रीनगर येथील सेशन कोर्टाने जेकेएलएफ चा उपसंस्थापक [[मकबूल भट]] याला फाशीची शिक्षा सुनावली होती. त्या शिक्षेविरुद्ध जम्मू काश्मीर उच्च न्यायालयात अपील दाखल केले होते.त्या दरम्यान २३ डिसेंबर १९७८ रोजी मकबूल भट आणि इतर दोन कैदी श्रीनगर येथील मध्यवर्ती तुरुंगातून निसटले. मकबूल भट पाकिस्तानमध्ये पळून गेला. तिथे गेल्यावर त्यांनी दहशतवादी कारवाया चालू ठेवल्या. इस्लामाबाद बँक दरोड्यात त्याला इसवी सन १९७६ मध्ये अटक झाली.नंतर पाकिस्तान सरकारने भट याला भारताच्या हवाली केले.जम्मू काश्मीर उच्च न्यायालयाने त्याची फाशीची शिक्षा कमी करून जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली. परंतु सुप्रीम कोर्टात फाशीची शिक्षा कायम ठेवली. इसवी सन १९७७ साली त्याने राष्ट्रपतींकडे दयेचा अर्ज केला. परंतु दयेच्या अर्जावर निर्णय घेण्यात आला नाही. भारत सरकारने मकबूल भट याची सुटका करावी म्हणून जेकेएलएफ ने शुक्रवार दिनांक ३ फेब्रुवारी १९८४ रोजी रवींद्र म्हात्रे यांचे अपहरण केले.जेकेएलएफ ने त्यांच्या मागण्या बर्मिंगहम येथील स्थानिक वृत्तपत्रे आणि भारतीय दूतावास येथे पाठवल्या व ठराविक कालावधीत मागण्या मान्य केल्या नाहीत तर रवींद्र म्हात्रे यांची हत्या करण्यात येईल अशी धमकी दिली. त्यांनी भारत सरकारकडे खालील मागण्या केल्या:-
#मकबूल भट ची फाशीची शिक्षा रद्द करावी.
#नऊ दहशतवाद्यांची तुरुंगातून सुटका करावी.
#दहा लाख पौंड खंडणी द्यावी.
#४ फेब्रुवारी १९८४ संध्याकाळी सात वाजेपर्यंत वेळ देण्यात आली.
भारत सरकारने मागण्या अमान्य केल्या आणि जेकेएलएफ ने [[५ फेब्रुवारी १९८४]] रोजी रवींद्र म्हात्रे यांची डोक्यात गोळ्या झाडून हत्या केली. म्हात्रे यांचा मृतदेह बर्मिंगहमपासून ३२ किलोमीटरवर [[लायकेस्टरशायर]] जवळील शेतात मिळाला. जेकेएलएफ चा संस्थापक [[अमानुल्ला खान]] याने म्हात्रे यांची हत्या करण्याचा आदेश दिल्याचे पोलिस चौकशीत आढळले.हत्येतील आरोपी [[मोहम्मद रियाझ]] आणि [[अब्दुल कय्युम राजा]] यांना ब्रिटन येथील न्यायालयाने जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली. तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी मकबूल भट यांच्या फाशीची शिक्षा तातडीने अंमलात आणण्याचा निर्णय घेतला. राष्ट्रपतींनी रवींद्र म्हात्रे यांच्या हत्येमुळे मकबूल भट याचा दयेचा अर्ज नामंजूर केला. दिनांक ११ फेब्रुवारी १९८४ रोजी मकबूल भट याला [[तिहार तुरुंगात]] फाशीची शिक्षा दिली. त्याचा मृतदेह तिहार तुरुंगाच्या परिसरात पुरण्यात आला.

भारत जगासमोर कधीही झुकणार नाही हे जगाला दाखवून दिले.

==स्मृती चौक==
[[सांताक्रूझ रेल्वे स्थानक]] [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]]च्या [[मुंबई उपनगरी रेल्वे, पश्चिम|पश्चिम मार्गावरील]] एक स्थानक आहे.
सांताक्रूझ येथील पश्चिम भागातील [[दौलतनगर]] परिसरात असलेल्या एका चौकाला स्वर्गीय [[रवींद्र म्हात्रे]] चौक असे नाव मुंबई महानगरपालिकेने दिलेले आहे.&lt;ref&gt;महाराष्ट्र टाईम्स, वसई विरार पुरवणी, मंगळवार,६ जानेवारी २०२६&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:मराठी व्यक्ती]]
[[वर्ग:दहशतवाद]]</text>
      <sha1>4cgrxj3o0rhm9myauswet8zxj9xceqn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Meoponly</title>
    <ns>3</ns>
    <id>379870</id>
    <revision>
      <id>2685606</id>
      <timestamp>2026-05-23T17:15:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2685606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="266" sha1="gyopzgst39q21sdn40ij0cpjeorpalk" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Meoponly}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २२:४५, २३ मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>gyopzgst39q21sdn40ij0cpjeorpalk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सेंतिलनाथन पी.आर.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379871</id>
    <redirect title="पी.आर. सेंतिलनाथन" />
    <revision>
      <id>2685610</id>
      <timestamp>2026-05-23T18:27:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <comment>Abhijitsathe ने लेख [[सेंतिलनाथन पी.आर.]] वरुन [[पी.आर. सेंतिलनाथन]] ला हलविला</comment>
      <origin>2685610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="mt4ogu3gkiycmma3wsjzay9qz1r5qns" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[पी.आर. सेंतिलनाथन]]</text>
      <sha1>mt4ogu3gkiycmma3wsjzay9qz1r5qns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Maheshastrakar</title>
    <ns>3</ns>
    <id>379872</id>
    <revision>
      <id>2685613</id>
      <timestamp>2026-05-23T21:20:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2685613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="272" sha1="jn4fnl35bfni7kj6acuqfk950e6cyuw" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Maheshastrakar}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०२:५०, २४ मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>jn4fnl35bfni7kj6acuqfk950e6cyuw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अघोष कण्ठ्य ऊष्मन्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379873</id>
    <revision>
      <id>2685614</id>
      <timestamp>2026-05-23T23:11:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1354336387|Voiceless velar fricative]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2685614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25483" sha1="klsjxe3uy3ygorcn35wtefetbpblmv3" xml:space="preserve">
'''अघोष कण्ठ्य उष्मन्''' हा काही बोलल्या जाणाऱ्या [[भाषा|भाषांमध्ये]] वापरला जाणारा एक प्रकारचा [[व्यंजन|व्यंजनात्मक]] ध्वनी आहे. मराठीत हे ध्वनी नाही आहे, परंतु [[हिंदी भाषा|हिंदीमधले]] काही शब्दांमध्ये असतो, विशेषतः [[फारसी भाषा|फारशी]] भाषापासून प्रदत्त शब्दांमध्ये, उदा. ख़ुशी 'आनंद'.

[[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमालेमध्ये]] या ध्वनीचे चिन्ह [x] आहे.

काही भाषांमध्ये '''अघोष पश्चतालव्य उष्मन्''' असतो, ज्याचे लिप्यंतरण [x̠] असे केले जाते. 

== वैशिष्ट्ये ==
[[चित्र:Voiceless_velar_fricative_articulation.svg|class=skin-invert-image|इवलेसे|अघोष कण्ठ्य उष्मनाचा अग्रपश्च छेद]]
अघोष कण्ठ्य उष्मनाची वैशिष्ट्ये:{{fricative}}
{{velar}}
{{voiceless}}
{{oral}}
{{Median articulation}}
{{pulmonic}}

* याची उच्चारण पद्धत उष्मानिक आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह थोडेसे आंकुचन पावून छोटेसे वाहिनी तयार करुन याचे उच्चारण होते.
* याचे उच्चारस्थान कण्ठ्य आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे मृदू टाळूवर जिभेच्या मागील भागाच्या साहाय्याने उच्चारले जाते.
* याची ध्वनी निर्मिती अघोष आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरतंतूंच्या कंपनांशिवाय निर्माण केले जाते. काही भाषांमध्ये स्वरतंतू जाणीवपूर्वक वेगळे ठेवले जातात, ज्यामुळे ते नेहमी अघोष राहते; तर इतर भाषांमध्ये ते सैल असतात, ज्यामुळे शेजारील ध्वनींमुळे ते सघोष होऊ शकते.
* हे एक मौखिक व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवा नाकातून बाहेर पडू दिली जात नाही.
* हे एक मध्य व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह जिभेच्या बाजूने न जाता, जिभेच्या मध्यभागावरून पुढे निर्देशित करून निर्माण केला जातो.
* याची वायुप्रवाह प्रणाली फुफ्फुसीय आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की, बहुतेक ध्वनींप्रमाणेच, केवळ बरगड्यांमधील स्नायू आणि पोटाच्या स्नायूंच्या साहाय्याने हवा बाहेर ढकलून याचे उच्चारण केले जाते.

== कोणत्या भाषेत असते? ==
[[जर्मेनिक भाषासमूह|जर्मेनिक भाषांची]] पूर्वज असलेल्या आद्य-जर्मेनिकमध्ये, आद्य-हिंद-युरोपी अघोष तालव्य आणि कण्ठ्य स्पर्श आणि ओष्ठ्यीकृत अघोष कण्ठ्य स्पर्श यांचे प्रतिरूप म्हणून एक अघोष कण्ठ्य उष्मन् आणि त्याचे ओष्ठ्यीकृत रूप अस्तित्वात आले, असे मानले जाते. अशाप्रकारे प्रोटो-इंडो-युरोपियन {{Lang|ine-x-proto|'''ḱ'''r̥nom}} &quot;शिंग&quot; आणि {{Lang|gem-x-proto|'''kʷ'''ód}} &quot;काय&quot; हे आद्य-जर्मेनिक * '''h'''urnan आणि * '''hw'''at बनले, जिथे *h आणि *hw हे बहुधा {{IPA|[x]}} होते आणि [ xʷ ]. हा ध्वनी बदल ग्रिमच्या नियमाचा भाग आहे.

आधुनिक ग्रीकमध्ये, एक अघोष कण्ठ्य उष्मन् प्राचीन ग्रीक अघोष महाप्राण स्पर्श {{IPA|/kʰ/}} (जसे मराठीचे ख) पासून उगम पावले आहे. एका ध्वनी बदलामध्ये ज्याने सर्व ग्रीक महाप्राण स्पर्श व्यंजनांना मृदू करून उष्मनांमध्ये रूपांतरित केले.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Language
!Word
![[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|IPA]]
!Meaning
!Notes
|-
| colspan=&quot;2&quot; |अबजी
|{{Lang|abq-Cyrl|[[Cyrillic script|'''хь'''зы]]}} / ख्झ
|{{IPA|[xʲzə]}}
|'नाव'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |आदगब्जी
|{{Lang|ady-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ы]]}} / ख
|[xəː]ⓘ
|'सहा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आफ्रिकान्स भाषा|आफ्रिकान्स]]
|{{Lang|af|[[Afrikaans#Orthography|'''g'''root]]}} / ख्रुअत
|{{IPA|[xrʊət]}}
|'मोठे'
|अधिक वेळा [χ ~ ʀ̥] असे उच्चारतात.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आल्बेनियन भाषा|आल्बेनी]]
|{{Lang|sq|gju'''h'''a}} / जुखा
|{{IPA|[ɟuxɑ]}}
|'भाषा'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.
|-
|अल्यूट
|अतखाखी बोली
|{{Lang|ale-Latn|ala'''x'''}} / आलाख
|{{IPA|[ɑlɑx]}}
|'दोन'
|
|-
|[[अरबी भाषा|अरबी]]
|आधुनिक प्रामाणिक
|{{Lang|ar|[[Arabic alphabet|'''خ‍'''‍ض‍راء]]}} / खाद्रा
|{{IPA|[xɑdˤˈrɑːʔ]}}
|'हिरवे' (स्त्रीलिंग)
|बोलीभाषा आधारित, कण्ठ्य, पश्चकण्ठ्य, किंवा अलिजिह्वीय असू शकते.{{Sfnp|Watson|2002}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आसामी भाषा|आसामी]]
|{{Lang|as|[[Assamese alphabet|অ'''স'''মীয়া]]}} / असमीया(ऑखॉमिया)
|{{IPA|[ɔxɔmia]}}
|'आसामी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सुरिथी
|ܚܡܫܐ / खेम्शा
|{{IPA|[xεmʃa]}}
|'पाच'
|
|-  
| colspan=&quot;2&quot; |आवारी
|{{Lang|av-Cyrl|[[Cyrillic script|чe'''хь''']]}} / चेख
|{{IPA|[tʃex]}}
|'पोट'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[अझरबैजानी भाषा|अझरबैजानी]]
|{{Lang|az-Latn|[[Azeri alphabet|'''x'''oş]]}} / {{Lang|az-Cyrl|'''х'''ош}} / {{Lang|az-Arab|'''ﺧ'''ﻮش}} / खोश
|{{IPA|[xoʃ]}}
|'आनंददायी'
|
|-
|[[बास्क भाषा|बास्क]]
|काही भाषिक{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}}
|{{Lang|eu|'''j'''an}} / खान
|{{IPA|[xän]}}
|'खाणे'
|कण्ठ्य किंवा पश्चकण्ठ्य.{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}} दुसऱ्या भाषिकांसाठी [j ~ ʝ ~ ɟ] असते.{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सिक्सिकी&lt;ref name=&quot;nlguide2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.native-languages.org/blackfoot_guide.htm|title=Blackfoot Pronunciation and Spelling Guide|website=Native-Languages.org|access-date=2007-04-10}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|bla|[[Canadian Aboriginal syllabics|ᖻᖳᐦᓱᖽᐧ]]}} / नाआख्सिक्सी
|{{IPA|[naːáxsik͡si̥]}}
|'माझे आजी-आजोबा'
|शब्दांच्या सुरवातीला कधी /x/ त्याचे उपध्वनी /h/ होते, उदा. &quot;hánnia!&quot; 'खरंच!'. ते त्याचे उपध्वनी /ç/ i/ii जसे ihkitsika 'सात' च्या नंतरही बनू शकते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |ब्राहुई{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|{{Lang|brh-Arab|'''ﺧ'''‍ﻦ}} / खान
|{{IPA|[xan]}}
|'डोळा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ब्रेतॉन भाषा|ब्रेतॉन]]
|{{Lang|br|hor '''c'h'''i}} / होर खी
|{{IPA|[hor xiː]}}
|'आमचा कुत्रा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बल्गेरियन भाषा|बुल्गेरी]]
|{{Lang|bg|[[Bulgarian alphabet|ти'''х'''о]]}} / तीखो
|[ˈt̪ixo]ⓘ
|'शांतपणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बंगाली भाषा|बंगाली]]
|{{Lang|bn|[[Bengali alphabet|'''খ়া'''রিজ]]}} / खारिज
|{{IPA|[xɐɹidʒ]}}
|'रद्द'
|फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कातालान भाषा|कातालानी]]
|{{Lang|ca|[[Catalan orthography|'''kh'''arja]]}} / खार्ज
|{{IPA|[ˈxɑɾ(d)ʑə]}}
|'खार्जा'
|केवलप्रयोगी अव्यय आणि प्रदत्त शब्दांमध्ये आढळते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेचन भाषा|चेचन]]
|{{Lang|ce-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ан]]}} / खान
|{{IPA|[xɑːn]}}
|'वेळ'
|
|-
|[[चिनी भाषा|चिनी]]
|[[मँडरिन भाषा|मॅंडरिन]]
|{{Lang|cmn-Hani|[[Chinese characters|河]]}} / ख
|{{IPA|[xɤ˧˥]}}
|'नदी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेक भाषा|चेक]]
|{{Lang|cs|[[Czech orthography|Če'''ch''']]}} / चेख
|[t͡ʃɛx]ⓘ
|'चेक (व्यक्ति)'
|
|-
|[[डॅनिश भाषा|डॅनिश]]
|दक्षिण युटलांडी
|{{Lang|da|[[Danish orthography|ka'''g'''e]]}} / खाख
|[ˈkʰaːx]
|'केक'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[डच भाषा|डच]]
|प्रामाणिक व्लाम्स&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Verhoeven|2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cm&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Collins|Mees|2003}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|nl|[[Dutch orthography|loo'''ch'''en]]}} / लोखन
| rowspan=&quot;2&quot; |[ˈloː.xən]ⓘ
| rowspan=&quot;2&quot; |'नाकार(णे)'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|दक्षिण डच बोली&lt;ref name=&quot;cm&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gus&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Gussenhoven|1999}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|स्कॉटिश
|''lo&lt;nowiki&gt;&lt;b id=&quot;mwAa8&quot;&gt;ch&lt;/b&gt;&lt;/nowiki&gt; /'' लॉख
|{{IPA|[ɫɔx]}}
|'लोख'
|
|-
|आयरिश
|''lou&lt;nowiki&gt;&lt;b id=&quot;mwAcc&quot;&gt;gh&lt;/b&gt;&lt;/nowiki&gt; /'' लाख
|{{IPA|[lɑx]}}
|'लोख'
|
|-
|स्काउस&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Wells|1982}}&lt;/ref&gt;
|''boo&lt;nowiki&gt;&lt;b id=&quot;mwAdo&quot;&gt;k&lt;/b&gt;&lt;/nowiki&gt; /'' बुख
|{{IPA|[bʉːx]}}
|'पुस्तक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्पेरांतो]]
|{{Lang|eo|[[Esperanto orthography|mona'''ĥ'''o]]}} / मोनाखो
|{{IPA|[moˈnaxo]}}
|'साधू'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्टोनियन भाषा|एस्तोनी]]
|{{Lang|et|[[Estonian orthography|ja'''h''']]}} / याख
|{{IPA|[jɑx]}}
|'हो'
|/h/ चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फिनिश भाषा|फिनी]]
|{{Lang|fi|[[Finnish orthography|ka'''h'''vi]]}} / कख्वी
|{{IPA|[ˈkɑxʋi]}}
|'कॉफी'
|/h/ चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फ्रेंच भाषा|फ्रांसी]]
|{{Lang|fr|[[French alphabet|'''j'''ota]]}} / कोता
|{{IPA|[xɔta]}}
|'खोता'
|फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जॉर्जियन भाषा|जॉर्जियन]]{{Sfnp|Shosted|Chikovani|2006}}
|{{Lang|ka|[[Georgian alphabet|ჯო'''ხ'''ი]]}} / जॉखी
|{{IPA|[ˈdʒɔxi]}}
|'काठी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जर्मन भाषा|जर्मन]]
|{{Lang|de|[[German orthography|Bu'''ch''']]}} / बूख
|[buːx]ⓘ
|'पुस्तक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]
|{{Lang|el|[[Greek alphabet|τέ'''χ'''νη]]}} / तेख्नी
|{{IPA|[ˈte̞xni]}}
|'कला'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिब्रू भाषा|हिब्रू]]
|बायबली
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|he|[[Hebrew alphabet|מִי'''כָ'''אֵל]]}} / मीखाएल
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[mixaˈʔel]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'मायकल'
|
|-
|सेफारदी
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]]
|[[हिंदी भाषा|हिंदी]]
|{{Lang|hi|[[Devanagari|'''ख़ु'''शी]]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[xʊʃiː]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'आनंद'
| rowspan=&quot;2&quot; |फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये. हिंदीत {{IPA|/kʰ/}} सोबत प्रतिस्थापित होऊ शकते. मागे सरकलेले असू शकते.
|-
|[[उर्दू भाषा|उर्दू]]
|{{Lang|ur|[[Urdu alphabet|'''ﺧ'''‍وشی]]}} / खु़शी
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]]
|{{Lang|hu|[[Hungarian orthography|sa'''hh'''al]]}} / शाखाल
|{{IPA|[ʃɒxːɒl]}}
|'शाहासोबत'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[इस्लेन्स्का भाषा|इस्लेन्स्का]]
|{{Lang|is|[[Icelandic orthography|o'''k'''tóber]]}} / ऑख्तोउपेर
|{{IPA|[ˈɔxtoːupɛr̥]}}
|'ऑक्टोबर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बासा इंडोनेशिया|भाषा इंदोनेसी]]
|{{Lang|id|'''kh'''as}} / खास
|{{IPA|[xas]}}
|'नमुनेदार'
|अरबीपासून प्रदत्त शब्दांमध्येच. अधिक वेळा [h] किंवा [k] असे उच्चारले जाते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आयरिश भाषा|आयरिश]]
|{{Lang|ga|[[Irish orthography|deo'''ch''']]}} / दॉख
|{{IPA|[dʲɔ̝̈x]}}
|'पिणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जपानी भाषा|जपानी]]
|{{Lang|ja-Hani|[[katakana|マッハ]]}} / माखा
|{{IPA|[maxːa]}}
|'माख'
|/h/ चे उपध्वनी.&lt;ref name=&quot;Japanese&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Okada|first=Hideo|date=December 1991|title=Japanese|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-international-phonetic-association/article/abs/japanese/EF0E01DD40A1B2779F3ADFF96B5D97E3|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=21|issue=2|pages=94–96|doi=10.1017/S002510030000445X|access-date=14 July 2022}}&lt;/ref&gt; 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कबरदेब्जी
|{{Lang|kbd-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ы]]}} / ख
|[xəː]ⓘ
|'समुद्र'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कझाक भाषा|कझाक]]
|'''х'''анзада / खांजादा
|{{IPA|[xanzada]}}
|'राजकुमार'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कोरियन भाषा|हांगुली]]
|{{Lang|ko-Hang|[[Hangul|흥정]]}} / खङ्जङ
|{{IPA|[xɯŋd͡ʑʌ̹ŋ]}}
|'सौदेबाजी'
|{{IPA|/ɯ/}} च्या आधी /h/ चे उपध्वनी. 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कुर्दी भाषा|कुर्दी]]
|{{Lang|ku|[[Kurmanji alphabet|'''x'''anî]]}} / खानी
|{{IPA|[xɑːˈniː]}}
|'घर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कुडुख{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|कुँड़ु'''ख़'''
|{{IPA|[kũɽux]}}
|'कुडुख'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |लिंबुर्खी&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Gussenhoven|Aarts|1999}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Peters|2006}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|li|lo'''ch'''}} / लॉख
|{{IPA|[lɔx]}}
|'हवा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[लिथुएनियन भाषा|लिथुएनी]]
|{{Lang|lt|'''ch'''oras}} / खॉरस
|{{IPA|[ˈxɔrɐs̪]}}
|'गायक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मॅसिडोनियन भाषा|मासेदोनी]]
|{{Lang|mk|[[Macedonian alphabet|О'''х'''рид]]}} / ऑख्रित
|[ˈɔxrit]ⓘ
|'ऑख्रित'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[मलाय भाषा|मलाय]]
|{{Lang|ms-Arab|ا'''ﺧ'''‍ير}} / आखिर
|{{IPA|[axir]}}
|'शेवटचे', 'अंत'
|
|-
|'''''kh'''idmat /'' खिद्मा
|{{IPA|[xid̪maʔ]}}
|'सेवा'
|{{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मांक्स भाषा|मांक्स]]
|{{Lang|gv|aasha'''gh'''}} / एजाख
|{{IPA|[ˈɛːʒax]}}
|'सोप्पे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |हुलुनीख्सुवाकान
|''na'''x'''k /'' नख्क
|{{IPA|[nəxk]}}
|'हात'
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]]
|{{Lang|ne|[[Devanāgarī|आँ'''खा''']]}}
|{{IPA|[ä̃xä]}}
|'डोळा'
|{{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी.
|-
|[[नॉर्वेजियन भाषा|नॉर्वेजियन]]
|Urban East{{Sfnp|Vanvik|1979}}
|{{Lang|no|[[Norwegian alphabet|'''h'''at]]}} / खात
|{{IPA|[xɑːt]}}
|'द्वेष'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पश्तो भाषा|पश्तो]]
|{{Lang|fa|[[Pashto alphabet|ا'''خ‍'''‍ته]]}} / अख्ता
|{{IPA|[ax.t̪a]}}
|'व्यापलेले'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फारसी भाषा|फारशी]]
|{{Lang|fa|[[Persian alphabet|دُ'''خ‍'''‍تَر]]}} / दोख्तॅर
|{{IPA|[doxˈtær]}}
|'मुलगी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पोलिश भाषा|पोलिश]]{{Sfnp|Jassem|2003}}
|{{Lang|pl|[[Polish orthography|'''ch'''leb]]}} / ख्लेप
|{{IPA|[xlɛp]}}
|'ब्रेड'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगी]]
|[[रियो दि जानेरो (राज्य)|Fluminense]]
|{{Lang|pt-BR|[[Portuguese orthography|a'''r'''te]]}} / आख्ची
|{{IPA|[ˈaxtɕi]}}
|'कला'
|
|-
|General Brazilian{{Sfnp|Barbosa|Albano|2004}}
|{{Lang|pt-BR|[[Portuguese orthography|'''r'''osa]]}} / खॉज
|{{IPA|[ˈxɔzɐ]}}
|'गुलाब'
|काही बोलीभाषा. {{IPA|/ʁ/}} चे उपध्वनी.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]
|[[गुरमुखी|Gurmukhi]]
|{{Lang|pa|[[Gurmukhi|ਖ਼ਬਰ]]}} / ख़बर
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[xəbəɾ]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'बातम्या'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|Shahmukhi
|{{Lang|pa-Arab|[[Shahmukhi alphabet|'''خ‍'''‍بر]]}} / ख़बर
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रोमेनियन भाषा|रोमानी]]
|{{Lang|ro|[[Romanian alphabet|'''h'''ram]]}} / ख़्राम
|{{IPA|[xräm]}}
|'चर्चचा संरक्षक सण'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रशियन भाषा|रूसी]]{{Sfnp|Padgett|2003}}
|{{Lang|ru|[[Russian orthography|'''х'''ороший]]}} / ख र्वोषिय
|[xɐˈr̠ʷo̞ʂɨ̞j]ⓘ
|'चांगले'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्कॉटिश गेलिक भाषा|स्कॉटिश गेलिक]]
|{{Lang|gd|[[Scottish Gaelic alphabet|dro'''ch'''aid]]}} / त्रॉखित
|{{IPA|[ˈt̪ɾɔxɪtʲ]}}
|'पूल'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सर्बो-क्रोएशियन भाषा|सर्बो-क्रोएशियन]]
|{{Lang|sh-Cyrl|[[Serbian Cyrillic alphabet|'''х'''раст]]}} / ख्रास्त
|{{IPA|[xrâːst]}}
|'ओकचे झाड'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हाक भाषा|स्लोव्हाक]]
|{{Lang|sk|[[Slovak alphabet|'''ch'''lap]]}} / ख्लाप
|{{IPA|[xɫäp]}}
|'यार'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हेन भाषा|स्लोव्हेन]]
|प्रामाणिक
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|po'''h'''lep]]}} / पोख्लेप
|{{IPA|[poˈxlɛ̂p]}}
|'स्वार्थ' किंवा 'लोभ'
|
|-
|काही बोली
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|bo'''g''']]}} / बोख
|{{IPA|[ˈbôːx]}}
|'देव'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सोमाली भाषा|सोमाली]]
|{{Lang|so|'''kh'''ad}} / खाद
|{{IPA|[xad]}}
|'शाई'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]{{Sfnp|Martínez-Celdrán|Fernández-Planas|Carrera-Sabaté|2003}}
|लॅटिन अमेरिकी{{Sfnp|Chen|2007}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|es|[[Spanish orthography|o'''j'''o]]}} / ओखो
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[ˈo̞xo̞]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'डोळा'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|दक्षिण [[स्पेन]]{{Sfnp|Chen|2007}}
|-
|-
|[[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]]
|दक्षिण बोलीभाषा
|{{Lang|sv-SE|'''sj'''ö}} / खो
|{{IPA|[xøː]}}
|'तळ'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सिलहटी
|{{Lang|syl|[[Sylheti Nagari|'''ꠈ'''ꠛꠞ]]}} / खबर
|{{IPA|[xɔ́bɔɾ]}}
|'बातम्या'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |ताश्लीती
|ixf / इख्फ
|[ixf]
|'डोके'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तगालोग भाषा|तगालोग]]
|{{Lang|tl|ba'''k'''it}} / बाखीत
|{{IPA|[baxit]}}
|'कशाला'
|
|-
|[[तमिळ भाषा|तमिळ]]
|ब्राह्मणी तमिळ, लंकी तमिळ (अप्रामाणिक)
|[[तमिळ लिपी|ப'''கை''']] / पकै
|{{IPA|[pɐxɛ(i̯)]}}
|'द्वेष'
|मध्यस्वरी एकवचन {{IPA|/k/}} ब्राह्मणी आणि लंकी बोलीभाषा सोडून जास्तीतर बोलीभाषेत काकलीकृत झाले आहे. सर्व धरुन [kʰ x ɡ ɣ ɣʰ h] हे सगळे असू शकते.&lt;ref&gt; {{स्रोत पुस्तक|url=https://www.jstor.org/stable/24650188|title=Some features of Ceylon Tamil|last=Zvelebil|first=Kamil|publisher=JSTOR|year=1965|series=Indo-Iranian Journal|volume=9|pages=113–138|jstor=24650188|issue=2}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तोडा भाषा|तोडा]]{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|pa'''x''' / पाख
|{{IPA|[pax]}}
|'धूर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्की भाषा|तुर्की]]&lt;ref name=&quot;gk6&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Göksel|Kerslake|2005}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|tr|ı'''h'''lamur}} / इख्लामुर
|{{IPA|[ɯxlämuɾ]}}
|'धामण'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.&lt;ref name=&quot;gk6&quot; /&gt; 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्कमेन भाषा|तुर्कमेनी]]
|{{Lang|tkm|'''h'''ile}} / खीले
|{{IPA|[xiːle]}}
|'धूर्तता'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |त्यापी
|{{Lang|kcg|'''kh'''am}} / खाम
|{{IPA|[xam]}}
|१. 'दुधी (भोपळा)'; २.
'वेश्या'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कौसा भाषा|कौसा]]
|{{Lang|xh|'''rh'''oxisa}} / खॉकिसा
|{{IPA|[xɔkǁiːsa]}}
|'रद्द करणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[युक्रेनियन भाषा|उक्रेनी]]
|{{Lang|uk|[[Ukrainian alphabet|'''х'''лопець]]}} / ख्लॉपेत्स
|[ˈxɫɔ̝pɛt͡sʲ]ⓘ
|'मुलगा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[उझबेक भाषा|उझबेक]]{{Sfnp|Sjoberg|1963}}
|{{Lang|uz|o'''x'''irgi}}  / ऑखिर्गी
|{{IPA|[ɒxirgi]}}
|'शेवटी'
|पश्चकण्ठ्य.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[व्हियेतनामी भाषा|व्हियेतनामी]]{{Sfnp|Thompson|1959}}
|{{Lang|vi|[[Vietnamese alphabet|'''kh'''ông]]}} /  खवङ्म
|{{IPA|[xəwŋ͡m˧]}}
|'नाही', 'शून्य'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |यी
|{{Lang|ii|[[Yi script|ꉾ]]}} / ख
|{{IPA|[xɤ˧]}}
|'चांगले'
|
|-
|झापोटेक
|तिल्कीयापान{{Sfnp|Merrill|2008}}
|{{Lang|zts|me'''j'''or}} / मेखोर
|{{IPA|[mɘxoɾ]}}
|'बरे'
|[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिशपासून]] प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|}

== नोंदी ==
{{संदर्भयादी|30em}}

== संदर्भ ==
&lt;templatestyles src=&quot;Refbegin/styles.css&quot; /&gt; </text>
      <sha1>klsjxe3uy3ygorcn35wtefetbpblmv3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685615</id>
      <parentid>2685614</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T23:12:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — योग्य उकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य उकार|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2685615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25486" sha1="t69ujvdbxtyqg5n2q3xzj56g0blu2n1" xml:space="preserve">
'''अघोष कण्ठ्य उष्मन्''' हा काही बोलल्या जाणाऱ्या [[भाषा|भाषांमध्ये]] वापरला जाणारा एक प्रकारचा [[व्यंजन|व्यंजनात्मक]] ध्वनी आहे. मराठीत हे ध्वनी नाही आहे, परंतु [[हिंदी भाषा|हिंदीमधले]] काही शब्दांमध्ये असतो, विशेषतः [[फारसी भाषा|फारशी]] भाषापासून प्रदत्त शब्दांमध्ये, उदा. ख़ुशी 'आनंद'.

[[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमालेमध्ये]] या ध्वनीचे चिन्ह [x] आहे.

काही भाषांमध्ये '''अघोष पश्चतालव्य उष्मन्''' असतो, ज्याचे लिप्यंतरण [x̠] असे केले जाते. 

== वैशिष्ट्ये ==
[[चित्र:Voiceless_velar_fricative_articulation.svg|class=skin-invert-image|इवलेसे|अघोष कण्ठ्य उष्मनाचा अग्रपश्च छेद]]
अघोष कण्ठ्य उष्मनाची वैशिष्ट्ये:{{fricative}}
{{velar}}
{{voiceless}}
{{oral}}
{{Median articulation}}
{{pulmonic}}

* याची उच्चारण पद्धत उष्मानिक आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह थोडेसे आंकुचन पावून छोटेसे वाहिनी तयार करून याचे उच्चारण होते.
* याचे उच्चारस्थान कण्ठ्य आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे मृदू टाळूवर जिभेच्या मागील भागाच्या साहाय्याने उच्चारले जाते.
* याची ध्वनी निर्मिती अघोष आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरतंतूंच्या कंपनांशिवाय निर्माण केले जाते. काही भाषांमध्ये स्वरतंतू जाणीवपूर्वक वेगळे ठेवले जातात, ज्यामुळे ते नेहमी अघोष राहते; तर इतर भाषांमध्ये ते सैल असतात, ज्यामुळे शेजारील ध्वनींमुळे ते सघोष होऊ शकते.
* हे एक मौखिक व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवा नाकातून बाहेर पडू दिली जात नाही.
* हे एक मध्य व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह जिभेच्या बाजूने न जाता, जिभेच्या मध्यभागावरून पुढे निर्देशित करून निर्माण केला जातो.
* याची वायुप्रवाह प्रणाली फुफ्फुसीय आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की, बहुतेक ध्वनींप्रमाणेच, केवळ बरगड्यांमधील स्नायू आणि पोटाच्या स्नायूंच्या साहाय्याने हवा बाहेर ढकलून याचे उच्चारण केले जाते.

== कोणत्या भाषेत असते? ==
[[जर्मेनिक भाषासमूह|जर्मेनिक भाषांची]] पूर्वज असलेल्या आद्य-जर्मेनिकमध्ये, आद्य-हिंद-युरोपी अघोष तालव्य आणि कण्ठ्य स्पर्श आणि ओष्ठ्यीकृत अघोष कण्ठ्य स्पर्श यांचे प्रतिरूप म्हणून एक अघोष कण्ठ्य उष्मन् आणि त्याचे ओष्ठ्यीकृत रूप अस्तित्वात आले, असे मानले जाते. अशाप्रकारे प्रोटो-इंडो-युरोपियन {{Lang|ine-x-proto|'''ḱ'''r̥nom}} &quot;शिंग&quot; आणि {{Lang|gem-x-proto|'''kʷ'''ód}} &quot;काय&quot; हे आद्य-जर्मेनिक * '''h'''urnan आणि * '''hw'''at बनले, जिथे *h आणि *hw हे बहुधा {{IPA|[x]}} होते आणि [ xʷ ]. हा ध्वनी बदल ग्रिमच्या नियमाचा भाग आहे.

आधुनिक ग्रीकमध्ये, एक अघोष कण्ठ्य उष्मन् प्राचीन ग्रीक अघोष महाप्राण स्पर्श {{IPA|/kʰ/}} (जसे मराठीचे ख) पासून उगम पावले आहे. एका ध्वनी बदलामध्ये ज्याने सर्व ग्रीक महाप्राण स्पर्श व्यंजनांना मृदू करून उष्मनांमध्ये रूपांतरित केले.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Language
!Word
![[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|IPA]]
!Meaning
!Notes
|-
| colspan=&quot;2&quot; |अबजी
|{{Lang|abq-Cyrl|[[Cyrillic script|'''хь'''зы]]}} / ख्झ
|{{IPA|[xʲzə]}}
|'नाव'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |आदगब्जी
|{{Lang|ady-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ы]]}} / ख
|[xəː]ⓘ
|'सहा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आफ्रिकान्स भाषा|आफ्रिकान्स]]
|{{Lang|af|[[Afrikaans#Orthography|'''g'''root]]}} / ख्रुअत
|{{IPA|[xrʊət]}}
|'मोठे'
|अधिक वेळा [χ ~ ʀ̥] असे उच्चारतात.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आल्बेनियन भाषा|आल्बेनी]]
|{{Lang|sq|gju'''h'''a}} / जुखा
|{{IPA|[ɟuxɑ]}}
|'भाषा'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.
|-
|अल्यूट
|अतखाखी बोली
|{{Lang|ale-Latn|ala'''x'''}} / आलाख
|{{IPA|[ɑlɑx]}}
|'दोन'
|
|-
|[[अरबी भाषा|अरबी]]
|आधुनिक प्रामाणिक
|{{Lang|ar|[[Arabic alphabet|'''خ‍'''‍ض‍راء]]}} / खाद्रा
|{{IPA|[xɑdˤˈrɑːʔ]}}
|'हिरवे' (स्त्रीलिंग)
|बोलीभाषा आधारित, कण्ठ्य, पश्चकण्ठ्य, किंवा अलिजिह्वीय असू शकते.{{Sfnp|Watson|2002}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आसामी भाषा|आसामी]]
|{{Lang|as|[[Assamese alphabet|অ'''স'''মীয়া]]}} / असमीया(ऑखॉमिया)
|{{IPA|[ɔxɔmia]}}
|'आसामी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सुरिथी
|ܚܡܫܐ / खेम्शा
|{{IPA|[xεmʃa]}}
|'पाच'
|
|-  
| colspan=&quot;2&quot; |आवारी
|{{Lang|av-Cyrl|[[Cyrillic script|чe'''хь''']]}} / चेख
|{{IPA|[tʃex]}}
|'पोट'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[अझरबैजानी भाषा|अझरबैजानी]]
|{{Lang|az-Latn|[[Azeri alphabet|'''x'''oş]]}} / {{Lang|az-Cyrl|'''х'''ош}} / {{Lang|az-Arab|'''ﺧ'''ﻮش}} / खोश
|{{IPA|[xoʃ]}}
|'आनंददायी'
|
|-
|[[बास्क भाषा|बास्क]]
|काही भाषिक{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}}
|{{Lang|eu|'''j'''an}} / खान
|{{IPA|[xän]}}
|'खाणे'
|कण्ठ्य किंवा पश्चकण्ठ्य.{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}} दुसऱ्या भाषिकांसाठी [j ~ ʝ ~ ɟ] असते.{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सिक्सिकी&lt;ref name=&quot;nlguide2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.native-languages.org/blackfoot_guide.htm|title=Blackfoot Pronunciation and Spelling Guide|website=Native-Languages.org|access-date=2007-04-10}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|bla|[[Canadian Aboriginal syllabics|ᖻᖳᐦᓱᖽᐧ]]}} / नाआख्सिक्सी
|{{IPA|[naːáxsik͡si̥]}}
|'माझे आजी-आजोबा'
|शब्दांच्या सुरुवातीला कधी /x/ त्याचे उपध्वनी /h/ होते, उदा. &quot;hánnia!&quot; 'खरंच!'. ते त्याचे उपध्वनी /ç/ i/ii जसे ihkitsika 'सात' च्या नंतरही बनू शकते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |ब्राहुई{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|{{Lang|brh-Arab|'''ﺧ'''‍ﻦ}} / खान
|{{IPA|[xan]}}
|'डोळा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ब्रेतॉन भाषा|ब्रेतॉन]]
|{{Lang|br|hor '''c'h'''i}} / होर खी
|{{IPA|[hor xiː]}}
|'आमचा कुत्रा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बल्गेरियन भाषा|बुल्गेरी]]
|{{Lang|bg|[[Bulgarian alphabet|ти'''х'''о]]}} / तीखो
|[ˈt̪ixo]ⓘ
|'शांतपणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बंगाली भाषा|बंगाली]]
|{{Lang|bn|[[Bengali alphabet|'''খ়া'''রিজ]]}} / खारिज
|{{IPA|[xɐɹidʒ]}}
|'रद्द'
|फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कातालान भाषा|कातालानी]]
|{{Lang|ca|[[Catalan orthography|'''kh'''arja]]}} / खार्ज
|{{IPA|[ˈxɑɾ(d)ʑə]}}
|'खार्जा'
|केवलप्रयोगी अव्यय आणि प्रदत्त शब्दांमध्ये आढळते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेचन भाषा|चेचन]]
|{{Lang|ce-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ан]]}} / खान
|{{IPA|[xɑːn]}}
|'वेळ'
|
|-
|[[चिनी भाषा|चिनी]]
|[[मँडरिन भाषा|मॅंडरिन]]
|{{Lang|cmn-Hani|[[Chinese characters|河]]}} / ख
|{{IPA|[xɤ˧˥]}}
|'नदी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेक भाषा|चेक]]
|{{Lang|cs|[[Czech orthography|Če'''ch''']]}} / चेख
|[t͡ʃɛx]ⓘ
|'चेक (व्यक्ति)'
|
|-
|[[डॅनिश भाषा|डॅनिश]]
|दक्षिण युटलांडी
|{{Lang|da|[[Danish orthography|ka'''g'''e]]}} / खाख
|[ˈkʰaːx]
|'केक'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[डच भाषा|डच]]
|प्रामाणिक व्लाम्स&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Verhoeven|2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cm&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Collins|Mees|2003}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|nl|[[Dutch orthography|loo'''ch'''en]]}} / लोखन
| rowspan=&quot;2&quot; |[ˈloː.xən]ⓘ
| rowspan=&quot;2&quot; |'नाकार(णे)'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|दक्षिण डच बोली&lt;ref name=&quot;cm&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gus&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Gussenhoven|1999}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|स्कॉटिश
|''lo&lt;nowiki&gt;&lt;b id=&quot;mwAa8&quot;&gt;ch&lt;/b&gt;&lt;/nowiki&gt; /'' लॉख
|{{IPA|[ɫɔx]}}
|'लोख'
|
|-
|आयरिश
|''lou&lt;nowiki&gt;&lt;b id=&quot;mwAcc&quot;&gt;gh&lt;/b&gt;&lt;/nowiki&gt; /'' लाख
|{{IPA|[lɑx]}}
|'लोख'
|
|-
|स्काउस&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Wells|1982}}&lt;/ref&gt;
|''boo&lt;nowiki&gt;&lt;b id=&quot;mwAdo&quot;&gt;k&lt;/b&gt;&lt;/nowiki&gt; /'' बुख
|{{IPA|[bʉːx]}}
|'पुस्तक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्पेरांतो]]
|{{Lang|eo|[[Esperanto orthography|mona'''ĥ'''o]]}} / मोनाखो
|{{IPA|[moˈnaxo]}}
|'साधू'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्टोनियन भाषा|एस्तोनी]]
|{{Lang|et|[[Estonian orthography|ja'''h''']]}} / याख
|{{IPA|[jɑx]}}
|'हो'
|/h/ चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फिनिश भाषा|फिनी]]
|{{Lang|fi|[[Finnish orthography|ka'''h'''vi]]}} / कख्वी
|{{IPA|[ˈkɑxʋi]}}
|'कॉफी'
|/h/ चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फ्रेंच भाषा|फ्रांसी]]
|{{Lang|fr|[[French alphabet|'''j'''ota]]}} / कोता
|{{IPA|[xɔta]}}
|'खोता'
|फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जॉर्जियन भाषा|जॉर्जियन]]{{Sfnp|Shosted|Chikovani|2006}}
|{{Lang|ka|[[Georgian alphabet|ჯო'''ხ'''ი]]}} / जॉखी
|{{IPA|[ˈdʒɔxi]}}
|'काठी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जर्मन भाषा|जर्मन]]
|{{Lang|de|[[German orthography|Bu'''ch''']]}} / बूख
|[buːx]ⓘ
|'पुस्तक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]
|{{Lang|el|[[Greek alphabet|τέ'''χ'''νη]]}} / तेख्नी
|{{IPA|[ˈte̞xni]}}
|'कला'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिब्रू भाषा|हिब्रू]]
|बायबली
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|he|[[Hebrew alphabet|מִי'''כָ'''אֵל]]}} / मीखाएल
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[mixaˈʔel]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'मायकल'
|
|-
|सेफारदी
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]]
|[[हिंदी भाषा|हिंदी]]
|{{Lang|hi|[[Devanagari|'''ख़ु'''शी]]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[xʊʃiː]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'आनंद'
| rowspan=&quot;2&quot; |फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये. हिंदीत {{IPA|/kʰ/}} सोबत प्रतिस्थापित होऊ शकते. मागे सरकलेले असू शकते.
|-
|[[उर्दू भाषा|उर्दू]]
|{{Lang|ur|[[Urdu alphabet|'''ﺧ'''‍وشی]]}} / खु़शी
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]]
|{{Lang|hu|[[Hungarian orthography|sa'''hh'''al]]}} / शाखाल
|{{IPA|[ʃɒxːɒl]}}
|'शाहासोबत'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[इस्लेन्स्का भाषा|इस्लेन्स्का]]
|{{Lang|is|[[Icelandic orthography|o'''k'''tóber]]}} / ऑख्तोउपेर
|{{IPA|[ˈɔxtoːupɛr̥]}}
|'ऑक्टोबर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बासा इंडोनेशिया|भाषा इंदोनेसी]]
|{{Lang|id|'''kh'''as}} / खास
|{{IPA|[xas]}}
|'नमुनेदार'
|अरबीपासून प्रदत्त शब्दांमध्येच. अधिक वेळा [h] किंवा [k] असे उच्चारले जाते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आयरिश भाषा|आयरिश]]
|{{Lang|ga|[[Irish orthography|deo'''ch''']]}} / दॉख
|{{IPA|[dʲɔ̝̈x]}}
|'पिणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जपानी भाषा|जपानी]]
|{{Lang|ja-Hani|[[katakana|マッハ]]}} / माखा
|{{IPA|[maxːa]}}
|'माख'
|/h/ चे उपध्वनी.&lt;ref name=&quot;Japanese&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Okada|first=Hideo|date=December 1991|title=Japanese|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-international-phonetic-association/article/abs/japanese/EF0E01DD40A1B2779F3ADFF96B5D97E3|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=21|issue=2|pages=94–96|doi=10.1017/S002510030000445X|access-date=14 July 2022}}&lt;/ref&gt; 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कबरदेब्जी
|{{Lang|kbd-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ы]]}} / ख
|[xəː]ⓘ
|'समुद्र'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कझाक भाषा|कझाक]]
|'''х'''анзада / खांजादा
|{{IPA|[xanzada]}}
|'राजकुमार'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कोरियन भाषा|हांगुली]]
|{{Lang|ko-Hang|[[Hangul|흥정]]}} / खङ्जङ
|{{IPA|[xɯŋd͡ʑʌ̹ŋ]}}
|'सौदेबाजी'
|{{IPA|/ɯ/}} च्या आधी /h/ चे उपध्वनी. 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कुर्दी भाषा|कुर्दी]]
|{{Lang|ku|[[Kurmanji alphabet|'''x'''anî]]}} / खानी
|{{IPA|[xɑːˈniː]}}
|'घर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कुडुख{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|कुँड़ु'''ख़'''
|{{IPA|[kũɽux]}}
|'कुडुख'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |लिंबुर्खी&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Gussenhoven|Aarts|1999}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Peters|2006}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|li|lo'''ch'''}} / लॉख
|{{IPA|[lɔx]}}
|'हवा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[लिथुएनियन भाषा|लिथुएनी]]
|{{Lang|lt|'''ch'''oras}} / खॉरस
|{{IPA|[ˈxɔrɐs̪]}}
|'गायक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मॅसिडोनियन भाषा|मासेदोनी]]
|{{Lang|mk|[[Macedonian alphabet|О'''х'''рид]]}} / ऑख्रित
|[ˈɔxrit]ⓘ
|'ऑख्रित'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[मलाय भाषा|मलाय]]
|{{Lang|ms-Arab|ا'''ﺧ'''‍ير}} / आखिर
|{{IPA|[axir]}}
|'शेवटचे', 'अंत'
|
|-
|'''''kh'''idmat /'' खिद्मा
|{{IPA|[xid̪maʔ]}}
|'सेवा'
|{{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मांक्स भाषा|मांक्स]]
|{{Lang|gv|aasha'''gh'''}} / एजाख
|{{IPA|[ˈɛːʒax]}}
|'सोप्पे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |हुलुनीख्सुवाकान
|''na'''x'''k /'' नख्क
|{{IPA|[nəxk]}}
|'हात'
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]]
|{{Lang|ne|[[Devanāgarī|आँ'''खा''']]}}
|{{IPA|[ä̃xä]}}
|'डोळा'
|{{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी.
|-
|[[नॉर्वेजियन भाषा|नॉर्वेजियन]]
|Urban East{{Sfnp|Vanvik|1979}}
|{{Lang|no|[[Norwegian alphabet|'''h'''at]]}} / खात
|{{IPA|[xɑːt]}}
|'द्वेष'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पश्तो भाषा|पश्तो]]
|{{Lang|fa|[[Pashto alphabet|ا'''خ‍'''‍ته]]}} / अख्ता
|{{IPA|[ax.t̪a]}}
|'व्यापलेले'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फारसी भाषा|फारशी]]
|{{Lang|fa|[[Persian alphabet|دُ'''خ‍'''‍تَر]]}} / दोख्तॅर
|{{IPA|[doxˈtær]}}
|'मुलगी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पोलिश भाषा|पोलिश]]{{Sfnp|Jassem|2003}}
|{{Lang|pl|[[Polish orthography|'''ch'''leb]]}} / ख्लेप
|{{IPA|[xlɛp]}}
|'ब्रेड'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगी]]
|[[रियो दि जानेरो (राज्य)|Fluminense]]
|{{Lang|pt-BR|[[Portuguese orthography|a'''r'''te]]}} / आख्ची
|{{IPA|[ˈaxtɕi]}}
|'कला'
|
|-
|General Brazilian{{Sfnp|Barbosa|Albano|2004}}
|{{Lang|pt-BR|[[Portuguese orthography|'''r'''osa]]}} / खॉज
|{{IPA|[ˈxɔzɐ]}}
|'गुलाब'
|काही बोलीभाषा. {{IPA|/ʁ/}} चे उपध्वनी.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]
|[[गुरमुखी|Gurmukhi]]
|{{Lang|pa|[[Gurmukhi|ਖ਼ਬਰ]]}} / ख़बर
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[xəbəɾ]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'बातम्या'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|Shahmukhi
|{{Lang|pa-Arab|[[Shahmukhi alphabet|'''خ‍'''‍بر]]}} / ख़बर
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रोमेनियन भाषा|रोमानी]]
|{{Lang|ro|[[Romanian alphabet|'''h'''ram]]}} / ख़्राम
|{{IPA|[xräm]}}
|'चर्चचा संरक्षक सण'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रशियन भाषा|रूसी]]{{Sfnp|Padgett|2003}}
|{{Lang|ru|[[Russian orthography|'''х'''ороший]]}} / ख र्वोषिय
|[xɐˈr̠ʷo̞ʂɨ̞j]ⓘ
|'चांगले'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्कॉटिश गेलिक भाषा|स्कॉटिश गेलिक]]
|{{Lang|gd|[[Scottish Gaelic alphabet|dro'''ch'''aid]]}} / त्रॉखित
|{{IPA|[ˈt̪ɾɔxɪtʲ]}}
|'पूल'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सर्बो-क्रोएशियन भाषा|सर्बो-क्रोएशियन]]
|{{Lang|sh-Cyrl|[[Serbian Cyrillic alphabet|'''х'''раст]]}} / ख्रास्त
|{{IPA|[xrâːst]}}
|'ओकचे झाड'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हाक भाषा|स्लोव्हाक]]
|{{Lang|sk|[[Slovak alphabet|'''ch'''lap]]}} / ख्लाप
|{{IPA|[xɫäp]}}
|'यार'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हेन भाषा|स्लोव्हेन]]
|प्रामाणिक
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|po'''h'''lep]]}} / पोख्लेप
|{{IPA|[poˈxlɛ̂p]}}
|'स्वार्थ' किंवा 'लोभ'
|
|-
|काही बोली
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|bo'''g''']]}} / बोख
|{{IPA|[ˈbôːx]}}
|'देव'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सोमाली भाषा|सोमाली]]
|{{Lang|so|'''kh'''ad}} / खाद
|{{IPA|[xad]}}
|'शाई'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]{{Sfnp|Martínez-Celdrán|Fernández-Planas|Carrera-Sabaté|2003}}
|लॅटिन अमेरिकी{{Sfnp|Chen|2007}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|es|[[Spanish orthography|o'''j'''o]]}} / ओखो
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[ˈo̞xo̞]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'डोळा'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|दक्षिण [[स्पेन]]{{Sfnp|Chen|2007}}
|-
|-
|[[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]]
|दक्षिण बोलीभाषा
|{{Lang|sv-SE|'''sj'''ö}} / खो
|{{IPA|[xøː]}}
|'तळ'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सिलहटी
|{{Lang|syl|[[Sylheti Nagari|'''ꠈ'''ꠛꠞ]]}} / खबर
|{{IPA|[xɔ́bɔɾ]}}
|'बातम्या'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |ताश्लीती
|ixf / इख्फ
|[ixf]
|'डोके'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तगालोग भाषा|तगालोग]]
|{{Lang|tl|ba'''k'''it}} / बाखीत
|{{IPA|[baxit]}}
|'कशाला'
|
|-
|[[तमिळ भाषा|तमिळ]]
|ब्राह्मणी तमिळ, लंकी तमिळ (अप्रामाणिक)
|[[तमिळ लिपी|ப'''கை''']] / पकै
|{{IPA|[pɐxɛ(i̯)]}}
|'द्वेष'
|मध्यस्वरी एकवचन {{IPA|/k/}} ब्राह्मणी आणि लंकी बोलीभाषा सोडून जास्तीतर बोलीभाषेत काकलीकृत झाले आहे. सर्व धरून [kʰ x ɡ ɣ ɣʰ h] हे सगळे असू शकते.&lt;ref&gt; {{स्रोत पुस्तक|url=https://www.jstor.org/stable/24650188|title=Some features of Ceylon Tamil|last=Zvelebil|first=Kamil|publisher=JSTOR|year=1965|series=Indo-Iranian Journal|volume=9|pages=113–138|jstor=24650188|issue=2}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तोडा भाषा|तोडा]]{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|pa'''x''' / पाख
|{{IPA|[pax]}}
|'धूर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्की भाषा|तुर्की]]&lt;ref name=&quot;gk6&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Göksel|Kerslake|2005}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|tr|ı'''h'''lamur}} / इख्लामुर
|{{IPA|[ɯxlämuɾ]}}
|'धामण'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.&lt;ref name=&quot;gk6&quot; /&gt; 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्कमेन भाषा|तुर्कमेनी]]
|{{Lang|tkm|'''h'''ile}} / खीले
|{{IPA|[xiːle]}}
|'धूर्तता'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |त्यापी
|{{Lang|kcg|'''kh'''am}} / खाम
|{{IPA|[xam]}}
|१. 'दुधी (भोपळा)'; २.
'वेश्या'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कौसा भाषा|कौसा]]
|{{Lang|xh|'''rh'''oxisa}} / खॉकिसा
|{{IPA|[xɔkǁiːsa]}}
|'रद्द करणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[युक्रेनियन भाषा|उक्रेनी]]
|{{Lang|uk|[[Ukrainian alphabet|'''х'''лопець]]}} / ख्लॉपेत्स
|[ˈxɫɔ̝pɛt͡sʲ]ⓘ
|'मुलगा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[उझबेक भाषा|उझबेक]]{{Sfnp|Sjoberg|1963}}
|{{Lang|uz|o'''x'''irgi}}  / ऑखिर्गी
|{{IPA|[ɒxirgi]}}
|'शेवटी'
|पश्चकण्ठ्य.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[व्हियेतनामी भाषा|व्हियेतनामी]]{{Sfnp|Thompson|1959}}
|{{Lang|vi|[[Vietnamese alphabet|'''kh'''ông]]}} /  खवङ्म
|{{IPA|[xəwŋ͡m˧]}}
|'नाही', 'शून्य'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |यी
|{{Lang|ii|[[Yi script|ꉾ]]}} / ख
|{{IPA|[xɤ˧]}}
|'चांगले'
|
|-
|झापोटेक
|तिल्कीयापान{{Sfnp|Merrill|2008}}
|{{Lang|zts|me'''j'''or}} / मेखोर
|{{IPA|[mɘxoɾ]}}
|'बरे'
|[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिशपासून]] प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|}

== नोंदी ==
{{संदर्भयादी|30em}}

== संदर्भ ==
&lt;templatestyles src=&quot;Refbegin/styles.css&quot; /&gt; </text>
      <sha1>t69ujvdbxtyqg5n2q3xzj56g0blu2n1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685616</id>
      <parentid>2685615</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T23:12:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>syntax error</comment>
      <origin>2685616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25403" sha1="3tnq9pfetelp63gmmvlf5ujn13x06hs" xml:space="preserve">
'''अघोष कण्ठ्य उष्मन्''' हा काही बोलल्या जाणाऱ्या [[भाषा|भाषांमध्ये]] वापरला जाणारा एक प्रकारचा [[व्यंजन|व्यंजनात्मक]] ध्वनी आहे. मराठीत हे ध्वनी नाही आहे, परंतु [[हिंदी भाषा|हिंदीमधले]] काही शब्दांमध्ये असतो, विशेषतः [[फारसी भाषा|फारशी]] भाषापासून प्रदत्त शब्दांमध्ये, उदा. ख़ुशी 'आनंद'.

[[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमालेमध्ये]] या ध्वनीचे चिन्ह [x] आहे.

काही भाषांमध्ये '''अघोष पश्चतालव्य उष्मन्''' असतो, ज्याचे लिप्यंतरण [x̠] असे केले जाते. 

== वैशिष्ट्ये ==
[[चित्र:Voiceless_velar_fricative_articulation.svg|class=skin-invert-image|इवलेसे|अघोष कण्ठ्य उष्मनाचा अग्रपश्च छेद]]
अघोष कण्ठ्य उष्मनाची वैशिष्ट्ये:

* याची उच्चारण पद्धत उष्मानिक आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह थोडेसे आंकुचन पावून छोटेसे वाहिनी तयार करून याचे उच्चारण होते.
* याचे उच्चारस्थान कण्ठ्य आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे मृदू टाळूवर जिभेच्या मागील भागाच्या साहाय्याने उच्चारले जाते.
* याची ध्वनी निर्मिती अघोष आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरतंतूंच्या कंपनांशिवाय निर्माण केले जाते. काही भाषांमध्ये स्वरतंतू जाणीवपूर्वक वेगळे ठेवले जातात, ज्यामुळे ते नेहमी अघोष राहते; तर इतर भाषांमध्ये ते सैल असतात, ज्यामुळे शेजारील ध्वनींमुळे ते सघोष होऊ शकते.
* हे एक मौखिक व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवा नाकातून बाहेर पडू दिली जात नाही.
* हे एक मध्य व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह जिभेच्या बाजूने न जाता, जिभेच्या मध्यभागावरून पुढे निर्देशित करून निर्माण केला जातो.
* याची वायुप्रवाह प्रणाली फुफ्फुसीय आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की, बहुतेक ध्वनींप्रमाणेच, केवळ बरगड्यांमधील स्नायू आणि पोटाच्या स्नायूंच्या साहाय्याने हवा बाहेर ढकलून याचे उच्चारण केले जाते.

== कोणत्या भाषेत असते? ==
[[जर्मेनिक भाषासमूह|जर्मेनिक भाषांची]] पूर्वज असलेल्या आद्य-जर्मेनिकमध्ये, आद्य-हिंद-युरोपी अघोष तालव्य आणि कण्ठ्य स्पर्श आणि ओष्ठ्यीकृत अघोष कण्ठ्य स्पर्श यांचे प्रतिरूप म्हणून एक अघोष कण्ठ्य उष्मन् आणि त्याचे ओष्ठ्यीकृत रूप अस्तित्वात आले, असे मानले जाते. अशाप्रकारे प्रोटो-इंडो-युरोपियन {{Lang|ine-x-proto|'''ḱ'''r̥nom}} &quot;शिंग&quot; आणि {{Lang|gem-x-proto|'''kʷ'''ód}} &quot;काय&quot; हे आद्य-जर्मेनिक * '''h'''urnan आणि * '''hw'''at बनले, जिथे *h आणि *hw हे बहुधा {{IPA|[x]}} होते आणि [ xʷ ]. हा ध्वनी बदल ग्रिमच्या नियमाचा भाग आहे.

आधुनिक ग्रीकमध्ये, एक अघोष कण्ठ्य उष्मन् प्राचीन ग्रीक अघोष महाप्राण स्पर्श {{IPA|/kʰ/}} (जसे मराठीचे ख) पासून उगम पावले आहे. एका ध्वनी बदलामध्ये ज्याने सर्व ग्रीक महाप्राण स्पर्श व्यंजनांना मृदू करून उष्मनांमध्ये रूपांतरित केले.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Language
!Word
![[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|IPA]]
!Meaning
!Notes
|-
| colspan=&quot;2&quot; |अबजी
|{{Lang|abq-Cyrl|[[Cyrillic script|'''хь'''зы]]}} / ख्झ
|{{IPA|[xʲzə]}}
|'नाव'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |आदगब्जी
|{{Lang|ady-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ы]]}} / ख
|[xəː]ⓘ
|'सहा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आफ्रिकान्स भाषा|आफ्रिकान्स]]
|{{Lang|af|[[Afrikaans#Orthography|'''g'''root]]}} / ख्रुअत
|{{IPA|[xrʊət]}}
|'मोठे'
|अधिक वेळा [χ ~ ʀ̥] असे उच्चारतात.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आल्बेनियन भाषा|आल्बेनी]]
|{{Lang|sq|gju'''h'''a}} / जुखा
|{{IPA|[ɟuxɑ]}}
|'भाषा'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.
|-
|अल्यूट
|अतखाखी बोली
|{{Lang|ale-Latn|ala'''x'''}} / आलाख
|{{IPA|[ɑlɑx]}}
|'दोन'
|
|-
|[[अरबी भाषा|अरबी]]
|आधुनिक प्रामाणिक
|{{Lang|ar|[[Arabic alphabet|'''خ‍'''‍ض‍راء]]}} / खाद्रा
|{{IPA|[xɑdˤˈrɑːʔ]}}
|'हिरवे' (स्त्रीलिंग)
|बोलीभाषा आधारित, कण्ठ्य, पश्चकण्ठ्य, किंवा अलिजिह्वीय असू शकते.{{Sfnp|Watson|2002}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आसामी भाषा|आसामी]]
|{{Lang|as|[[Assamese alphabet|অ'''স'''মীয়া]]}} / असमीया(ऑखॉमिया)
|{{IPA|[ɔxɔmia]}}
|'आसामी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सुरिथी
|ܚܡܫܐ / खेम्शा
|{{IPA|[xεmʃa]}}
|'पाच'
|
|-  
| colspan=&quot;2&quot; |आवारी
|{{Lang|av-Cyrl|[[Cyrillic script|чe'''хь''']]}} / चेख
|{{IPA|[tʃex]}}
|'पोट'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[अझरबैजानी भाषा|अझरबैजानी]]
|{{Lang|az-Latn|[[Azeri alphabet|'''x'''oş]]}} / {{Lang|az-Cyrl|'''х'''ош}} / {{Lang|az-Arab|'''ﺧ'''ﻮش}} / खोश
|{{IPA|[xoʃ]}}
|'आनंददायी'
|
|-
|[[बास्क भाषा|बास्क]]
|काही भाषिक{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}}
|{{Lang|eu|'''j'''an}} / खान
|{{IPA|[xän]}}
|'खाणे'
|कण्ठ्य किंवा पश्चकण्ठ्य.{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}} दुसऱ्या भाषिकांसाठी [j ~ ʝ ~ ɟ] असते.{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सिक्सिकी&lt;ref name=&quot;nlguide2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.native-languages.org/blackfoot_guide.htm|title=Blackfoot Pronunciation and Spelling Guide|website=Native-Languages.org|access-date=2007-04-10}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|bla|[[Canadian Aboriginal syllabics|ᖻᖳᐦᓱᖽᐧ]]}} / नाआख्सिक्सी
|{{IPA|[naːáxsik͡si̥]}}
|'माझे आजी-आजोबा'
|शब्दांच्या सुरुवातीला कधी /x/ त्याचे उपध्वनी /h/ होते, उदा. &quot;hánnia!&quot; 'खरंच!'. ते त्याचे उपध्वनी /ç/ i/ii जसे ihkitsika 'सात' च्या नंतरही बनू शकते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |ब्राहुई{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|{{Lang|brh-Arab|'''ﺧ'''‍ﻦ}} / खान
|{{IPA|[xan]}}
|'डोळा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ब्रेतॉन भाषा|ब्रेतॉन]]
|{{Lang|br|hor '''c'h'''i}} / होर खी
|{{IPA|[hor xiː]}}
|'आमचा कुत्रा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बल्गेरियन भाषा|बुल्गेरी]]
|{{Lang|bg|[[Bulgarian alphabet|ти'''х'''о]]}} / तीखो
|[ˈt̪ixo]ⓘ
|'शांतपणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बंगाली भाषा|बंगाली]]
|{{Lang|bn|[[Bengali alphabet|'''খ়া'''রিজ]]}} / खारिज
|{{IPA|[xɐɹidʒ]}}
|'रद्द'
|फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कातालान भाषा|कातालानी]]
|{{Lang|ca|[[Catalan orthography|'''kh'''arja]]}} / खार्ज
|{{IPA|[ˈxɑɾ(d)ʑə]}}
|'खार्जा'
|केवलप्रयोगी अव्यय आणि प्रदत्त शब्दांमध्ये आढळते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेचन भाषा|चेचन]]
|{{Lang|ce-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ан]]}} / खान
|{{IPA|[xɑːn]}}
|'वेळ'
|
|-
|[[चिनी भाषा|चिनी]]
|[[मँडरिन भाषा|मॅंडरिन]]
|{{Lang|cmn-Hani|[[Chinese characters|河]]}} / ख
|{{IPA|[xɤ˧˥]}}
|'नदी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेक भाषा|चेक]]
|{{Lang|cs|[[Czech orthography|Če'''ch''']]}} / चेख
|[t͡ʃɛx]ⓘ
|'चेक (व्यक्ति)'
|
|-
|[[डॅनिश भाषा|डॅनिश]]
|दक्षिण युटलांडी
|{{Lang|da|[[Danish orthography|ka'''g'''e]]}} / खाख
|[ˈkʰaːx]
|'केक'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[डच भाषा|डच]]
|प्रामाणिक व्लाम्स&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Verhoeven|2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cm&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Collins|Mees|2003}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|nl|[[Dutch orthography|loo'''ch'''en]]}} / लोखन
| rowspan=&quot;2&quot; |[ˈloː.xən]ⓘ
| rowspan=&quot;2&quot; |'नाकार(णे)'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|दक्षिण डच बोली&lt;ref name=&quot;cm&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gus&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Gussenhoven|1999}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|स्कॉटिश
|''lo&lt;nowiki&gt;&lt;b id=&quot;mwAa8&quot;&gt;ch&lt;/b&gt;&lt;/nowiki&gt; /'' लॉख
|{{IPA|[ɫɔx]}}
|'लोख'
|
|-
|आयरिश
|''lou&lt;nowiki&gt;&lt;b id=&quot;mwAcc&quot;&gt;gh&lt;/b&gt;&lt;/nowiki&gt; /'' लाख
|{{IPA|[lɑx]}}
|'लोख'
|
|-
|स्काउस&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Wells|1982}}&lt;/ref&gt;
|''boo&lt;nowiki&gt;&lt;b id=&quot;mwAdo&quot;&gt;k&lt;/b&gt;&lt;/nowiki&gt; /'' बुख
|{{IPA|[bʉːx]}}
|'पुस्तक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्पेरांतो]]
|{{Lang|eo|[[Esperanto orthography|mona'''ĥ'''o]]}} / मोनाखो
|{{IPA|[moˈnaxo]}}
|'साधू'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्टोनियन भाषा|एस्तोनी]]
|{{Lang|et|[[Estonian orthography|ja'''h''']]}} / याख
|{{IPA|[jɑx]}}
|'हो'
|/h/ चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फिनिश भाषा|फिनी]]
|{{Lang|fi|[[Finnish orthography|ka'''h'''vi]]}} / कख्वी
|{{IPA|[ˈkɑxʋi]}}
|'कॉफी'
|/h/ चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फ्रेंच भाषा|फ्रांसी]]
|{{Lang|fr|[[French alphabet|'''j'''ota]]}} / कोता
|{{IPA|[xɔta]}}
|'खोता'
|फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जॉर्जियन भाषा|जॉर्जियन]]{{Sfnp|Shosted|Chikovani|2006}}
|{{Lang|ka|[[Georgian alphabet|ჯო'''ხ'''ი]]}} / जॉखी
|{{IPA|[ˈdʒɔxi]}}
|'काठी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जर्मन भाषा|जर्मन]]
|{{Lang|de|[[German orthography|Bu'''ch''']]}} / बूख
|[buːx]ⓘ
|'पुस्तक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]
|{{Lang|el|[[Greek alphabet|τέ'''χ'''νη]]}} / तेख्नी
|{{IPA|[ˈte̞xni]}}
|'कला'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिब्रू भाषा|हिब्रू]]
|बायबली
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|he|[[Hebrew alphabet|מִי'''כָ'''אֵל]]}} / मीखाएल
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[mixaˈʔel]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'मायकल'
|
|-
|सेफारदी
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]]
|[[हिंदी भाषा|हिंदी]]
|{{Lang|hi|[[Devanagari|'''ख़ु'''शी]]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[xʊʃiː]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'आनंद'
| rowspan=&quot;2&quot; |फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये. हिंदीत {{IPA|/kʰ/}} सोबत प्रतिस्थापित होऊ शकते. मागे सरकलेले असू शकते.
|-
|[[उर्दू भाषा|उर्दू]]
|{{Lang|ur|[[Urdu alphabet|'''ﺧ'''‍وشی]]}} / खु़शी
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]]
|{{Lang|hu|[[Hungarian orthography|sa'''hh'''al]]}} / शाखाल
|{{IPA|[ʃɒxːɒl]}}
|'शाहासोबत'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[इस्लेन्स्का भाषा|इस्लेन्स्का]]
|{{Lang|is|[[Icelandic orthography|o'''k'''tóber]]}} / ऑख्तोउपेर
|{{IPA|[ˈɔxtoːupɛr̥]}}
|'ऑक्टोबर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बासा इंडोनेशिया|भाषा इंदोनेसी]]
|{{Lang|id|'''kh'''as}} / खास
|{{IPA|[xas]}}
|'नमुनेदार'
|अरबीपासून प्रदत्त शब्दांमध्येच. अधिक वेळा [h] किंवा [k] असे उच्चारले जाते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आयरिश भाषा|आयरिश]]
|{{Lang|ga|[[Irish orthography|deo'''ch''']]}} / दॉख
|{{IPA|[dʲɔ̝̈x]}}
|'पिणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जपानी भाषा|जपानी]]
|{{Lang|ja-Hani|[[katakana|マッハ]]}} / माखा
|{{IPA|[maxːa]}}
|'माख'
|/h/ चे उपध्वनी.&lt;ref name=&quot;Japanese&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Okada|first=Hideo|date=December 1991|title=Japanese|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-international-phonetic-association/article/abs/japanese/EF0E01DD40A1B2779F3ADFF96B5D97E3|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=21|issue=2|pages=94–96|doi=10.1017/S002510030000445X|access-date=14 July 2022}}&lt;/ref&gt; 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कबरदेब्जी
|{{Lang|kbd-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ы]]}} / ख
|[xəː]ⓘ
|'समुद्र'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कझाक भाषा|कझाक]]
|'''х'''анзада / खांजादा
|{{IPA|[xanzada]}}
|'राजकुमार'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कोरियन भाषा|हांगुली]]
|{{Lang|ko-Hang|[[Hangul|흥정]]}} / खङ्जङ
|{{IPA|[xɯŋd͡ʑʌ̹ŋ]}}
|'सौदेबाजी'
|{{IPA|/ɯ/}} च्या आधी /h/ चे उपध्वनी. 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कुर्दी भाषा|कुर्दी]]
|{{Lang|ku|[[Kurmanji alphabet|'''x'''anî]]}} / खानी
|{{IPA|[xɑːˈniː]}}
|'घर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कुडुख{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|कुँड़ु'''ख़'''
|{{IPA|[kũɽux]}}
|'कुडुख'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |लिंबुर्खी&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Gussenhoven|Aarts|1999}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Peters|2006}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|li|lo'''ch'''}} / लॉख
|{{IPA|[lɔx]}}
|'हवा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[लिथुएनियन भाषा|लिथुएनी]]
|{{Lang|lt|'''ch'''oras}} / खॉरस
|{{IPA|[ˈxɔrɐs̪]}}
|'गायक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मॅसिडोनियन भाषा|मासेदोनी]]
|{{Lang|mk|[[Macedonian alphabet|О'''х'''рид]]}} / ऑख्रित
|[ˈɔxrit]ⓘ
|'ऑख्रित'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[मलाय भाषा|मलाय]]
|{{Lang|ms-Arab|ا'''ﺧ'''‍ير}} / आखिर
|{{IPA|[axir]}}
|'शेवटचे', 'अंत'
|
|-
|'''''kh'''idmat /'' खिद्मा
|{{IPA|[xid̪maʔ]}}
|'सेवा'
|{{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मांक्स भाषा|मांक्स]]
|{{Lang|gv|aasha'''gh'''}} / एजाख
|{{IPA|[ˈɛːʒax]}}
|'सोप्पे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |हुलुनीख्सुवाकान
|''na'''x'''k /'' नख्क
|{{IPA|[nəxk]}}
|'हात'
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]]
|{{Lang|ne|[[Devanāgarī|आँ'''खा''']]}}
|{{IPA|[ä̃xä]}}
|'डोळा'
|{{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी.
|-
|[[नॉर्वेजियन भाषा|नॉर्वेजियन]]
|Urban East{{Sfnp|Vanvik|1979}}
|{{Lang|no|[[Norwegian alphabet|'''h'''at]]}} / खात
|{{IPA|[xɑːt]}}
|'द्वेष'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पश्तो भाषा|पश्तो]]
|{{Lang|fa|[[Pashto alphabet|ا'''خ‍'''‍ته]]}} / अख्ता
|{{IPA|[ax.t̪a]}}
|'व्यापलेले'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फारसी भाषा|फारशी]]
|{{Lang|fa|[[Persian alphabet|دُ'''خ‍'''‍تَر]]}} / दोख्तॅर
|{{IPA|[doxˈtær]}}
|'मुलगी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पोलिश भाषा|पोलिश]]{{Sfnp|Jassem|2003}}
|{{Lang|pl|[[Polish orthography|'''ch'''leb]]}} / ख्लेप
|{{IPA|[xlɛp]}}
|'ब्रेड'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगी]]
|[[रियो दि जानेरो (राज्य)|Fluminense]]
|{{Lang|pt-BR|[[Portuguese orthography|a'''r'''te]]}} / आख्ची
|{{IPA|[ˈaxtɕi]}}
|'कला'
|
|-
|General Brazilian{{Sfnp|Barbosa|Albano|2004}}
|{{Lang|pt-BR|[[Portuguese orthography|'''r'''osa]]}} / खॉज
|{{IPA|[ˈxɔzɐ]}}
|'गुलाब'
|काही बोलीभाषा. {{IPA|/ʁ/}} चे उपध्वनी.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]
|[[गुरमुखी|Gurmukhi]]
|{{Lang|pa|[[Gurmukhi|ਖ਼ਬਰ]]}} / ख़बर
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[xəbəɾ]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'बातम्या'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|Shahmukhi
|{{Lang|pa-Arab|[[Shahmukhi alphabet|'''خ‍'''‍بر]]}} / ख़बर
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रोमेनियन भाषा|रोमानी]]
|{{Lang|ro|[[Romanian alphabet|'''h'''ram]]}} / ख़्राम
|{{IPA|[xräm]}}
|'चर्चचा संरक्षक सण'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रशियन भाषा|रूसी]]{{Sfnp|Padgett|2003}}
|{{Lang|ru|[[Russian orthography|'''х'''ороший]]}} / ख र्वोषिय
|[xɐˈr̠ʷo̞ʂɨ̞j]ⓘ
|'चांगले'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्कॉटिश गेलिक भाषा|स्कॉटिश गेलिक]]
|{{Lang|gd|[[Scottish Gaelic alphabet|dro'''ch'''aid]]}} / त्रॉखित
|{{IPA|[ˈt̪ɾɔxɪtʲ]}}
|'पूल'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सर्बो-क्रोएशियन भाषा|सर्बो-क्रोएशियन]]
|{{Lang|sh-Cyrl|[[Serbian Cyrillic alphabet|'''х'''раст]]}} / ख्रास्त
|{{IPA|[xrâːst]}}
|'ओकचे झाड'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हाक भाषा|स्लोव्हाक]]
|{{Lang|sk|[[Slovak alphabet|'''ch'''lap]]}} / ख्लाप
|{{IPA|[xɫäp]}}
|'यार'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हेन भाषा|स्लोव्हेन]]
|प्रामाणिक
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|po'''h'''lep]]}} / पोख्लेप
|{{IPA|[poˈxlɛ̂p]}}
|'स्वार्थ' किंवा 'लोभ'
|
|-
|काही बोली
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|bo'''g''']]}} / बोख
|{{IPA|[ˈbôːx]}}
|'देव'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सोमाली भाषा|सोमाली]]
|{{Lang|so|'''kh'''ad}} / खाद
|{{IPA|[xad]}}
|'शाई'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]{{Sfnp|Martínez-Celdrán|Fernández-Planas|Carrera-Sabaté|2003}}
|लॅटिन अमेरिकी{{Sfnp|Chen|2007}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|es|[[Spanish orthography|o'''j'''o]]}} / ओखो
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[ˈo̞xo̞]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'डोळा'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|दक्षिण [[स्पेन]]{{Sfnp|Chen|2007}}
|-
|-
|[[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]]
|दक्षिण बोलीभाषा
|{{Lang|sv-SE|'''sj'''ö}} / खो
|{{IPA|[xøː]}}
|'तळ'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सिलहटी
|{{Lang|syl|[[Sylheti Nagari|'''ꠈ'''ꠛꠞ]]}} / खबर
|{{IPA|[xɔ́bɔɾ]}}
|'बातम्या'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |ताश्लीती
|ixf / इख्फ
|[ixf]
|'डोके'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तगालोग भाषा|तगालोग]]
|{{Lang|tl|ba'''k'''it}} / बाखीत
|{{IPA|[baxit]}}
|'कशाला'
|
|-
|[[तमिळ भाषा|तमिळ]]
|ब्राह्मणी तमिळ, लंकी तमिळ (अप्रामाणिक)
|[[तमिळ लिपी|ப'''கை''']] / पकै
|{{IPA|[pɐxɛ(i̯)]}}
|'द्वेष'
|मध्यस्वरी एकवचन {{IPA|/k/}} ब्राह्मणी आणि लंकी बोलीभाषा सोडून जास्तीतर बोलीभाषेत काकलीकृत झाले आहे. सर्व धरून [kʰ x ɡ ɣ ɣʰ h] हे सगळे असू शकते.&lt;ref&gt; {{स्रोत पुस्तक|url=https://www.jstor.org/stable/24650188|title=Some features of Ceylon Tamil|last=Zvelebil|first=Kamil|publisher=JSTOR|year=1965|series=Indo-Iranian Journal|volume=9|pages=113–138|jstor=24650188|issue=2}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तोडा भाषा|तोडा]]{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|pa'''x''' / पाख
|{{IPA|[pax]}}
|'धूर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्की भाषा|तुर्की]]&lt;ref name=&quot;gk6&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Göksel|Kerslake|2005}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|tr|ı'''h'''lamur}} / इख्लामुर
|{{IPA|[ɯxlämuɾ]}}
|'धामण'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.&lt;ref name=&quot;gk6&quot; /&gt; 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्कमेन भाषा|तुर्कमेनी]]
|{{Lang|tkm|'''h'''ile}} / खीले
|{{IPA|[xiːle]}}
|'धूर्तता'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |त्यापी
|{{Lang|kcg|'''kh'''am}} / खाम
|{{IPA|[xam]}}
|१. 'दुधी (भोपळा)'; २.
'वेश्या'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कौसा भाषा|कौसा]]
|{{Lang|xh|'''rh'''oxisa}} / खॉकिसा
|{{IPA|[xɔkǁiːsa]}}
|'रद्द करणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[युक्रेनियन भाषा|उक्रेनी]]
|{{Lang|uk|[[Ukrainian alphabet|'''х'''лопець]]}} / ख्लॉपेत्स
|[ˈxɫɔ̝pɛt͡sʲ]ⓘ
|'मुलगा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[उझबेक भाषा|उझबेक]]{{Sfnp|Sjoberg|1963}}
|{{Lang|uz|o'''x'''irgi}}  / ऑखिर्गी
|{{IPA|[ɒxirgi]}}
|'शेवटी'
|पश्चकण्ठ्य.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[व्हियेतनामी भाषा|व्हियेतनामी]]{{Sfnp|Thompson|1959}}
|{{Lang|vi|[[Vietnamese alphabet|'''kh'''ông]]}} /  खवङ्म
|{{IPA|[xəwŋ͡m˧]}}
|'नाही', 'शून्य'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |यी
|{{Lang|ii|[[Yi script|ꉾ]]}} / ख
|{{IPA|[xɤ˧]}}
|'चांगले'
|
|-
|झापोटेक
|तिल्कीयापान{{Sfnp|Merrill|2008}}
|{{Lang|zts|me'''j'''or}} / मेखोर
|{{IPA|[mɘxoɾ]}}
|'बरे'
|[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिशपासून]] प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|}

== नोंदी ==
{{संदर्भयादी|30em}}

== संदर्भ ==
&lt;templatestyles src=&quot;Refbegin/styles.css&quot; /&gt; </text>
      <sha1>3tnq9pfetelp63gmmvlf5ujn13x06hs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685617</id>
      <parentid>2685616</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T23:13:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>syntax error</comment>
      <origin>2685617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25298" sha1="mhpwb2qzdhxeypo4v81nxqlhm8iqxfx" xml:space="preserve">
'''अघोष कण्ठ्य उष्मन्''' हा काही बोलल्या जाणाऱ्या [[भाषा|भाषांमध्ये]] वापरला जाणारा एक प्रकारचा [[व्यंजन|व्यंजनात्मक]] ध्वनी आहे. मराठीत हे ध्वनी नाही आहे, परंतु [[हिंदी भाषा|हिंदीमधले]] काही शब्दांमध्ये असतो, विशेषतः [[फारसी भाषा|फारशी]] भाषापासून प्रदत्त शब्दांमध्ये, उदा. ख़ुशी 'आनंद'.

[[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमालेमध्ये]] या ध्वनीचे चिन्ह [x] आहे.

काही भाषांमध्ये '''अघोष पश्चतालव्य उष्मन्''' असतो, ज्याचे लिप्यंतरण [x̠] असे केले जाते. 

== वैशिष्ट्ये ==
[[चित्र:Voiceless_velar_fricative_articulation.svg|class=skin-invert-image|इवलेसे|अघोष कण्ठ्य उष्मनाचा अग्रपश्च छेद]]
अघोष कण्ठ्य उष्मनाची वैशिष्ट्ये:

* याची उच्चारण पद्धत उष्मानिक आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह थोडेसे आंकुचन पावून छोटेसे वाहिनी तयार करून याचे उच्चारण होते.
* याचे उच्चारस्थान कण्ठ्य आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे मृदू टाळूवर जिभेच्या मागील भागाच्या साहाय्याने उच्चारले जाते.
* याची ध्वनी निर्मिती अघोष आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरतंतूंच्या कंपनांशिवाय निर्माण केले जाते. काही भाषांमध्ये स्वरतंतू जाणीवपूर्वक वेगळे ठेवले जातात, ज्यामुळे ते नेहमी अघोष राहते; तर इतर भाषांमध्ये ते सैल असतात, ज्यामुळे शेजारील ध्वनींमुळे ते सघोष होऊ शकते.
* हे एक मौखिक व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवा नाकातून बाहेर पडू दिली जात नाही.
* हे एक मध्य व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह जिभेच्या बाजूने न जाता, जिभेच्या मध्यभागावरून पुढे निर्देशित करून निर्माण केला जातो.
* याची वायुप्रवाह प्रणाली फुफ्फुसीय आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की, बहुतेक ध्वनींप्रमाणेच, केवळ बरगड्यांमधील स्नायू आणि पोटाच्या स्नायूंच्या साहाय्याने हवा बाहेर ढकलून याचे उच्चारण केले जाते.

== कोणत्या भाषेत असते? ==
[[जर्मेनिक भाषासमूह|जर्मेनिक भाषांची]] पूर्वज असलेल्या आद्य-जर्मेनिकमध्ये, आद्य-हिंद-युरोपी अघोष तालव्य आणि कण्ठ्य स्पर्श आणि ओष्ठ्यीकृत अघोष कण्ठ्य स्पर्श यांचे प्रतिरूप म्हणून एक अघोष कण्ठ्य उष्मन् आणि त्याचे ओष्ठ्यीकृत रूप अस्तित्वात आले, असे मानले जाते. अशाप्रकारे प्रोटो-इंडो-युरोपियन {{Lang|ine-x-proto|'''ḱ'''r̥nom}} &quot;शिंग&quot; आणि {{Lang|gem-x-proto|'''kʷ'''ód}} &quot;काय&quot; हे आद्य-जर्मेनिक * '''h'''urnan आणि * '''hw'''at बनले, जिथे *h आणि *hw हे बहुधा {{IPA|[x]}} होते आणि [ xʷ ]. हा ध्वनी बदल ग्रिमच्या नियमाचा भाग आहे.

आधुनिक ग्रीकमध्ये, एक अघोष कण्ठ्य उष्मन् प्राचीन ग्रीक अघोष महाप्राण स्पर्श {{IPA|/kʰ/}} (जसे मराठीचे ख) पासून उगम पावले आहे. एका ध्वनी बदलामध्ये ज्याने सर्व ग्रीक महाप्राण स्पर्श व्यंजनांना मृदू करून उष्मनांमध्ये रूपांतरित केले.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Language
!Word
![[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|IPA]]
!Meaning
!Notes
|-
| colspan=&quot;2&quot; |अबजी
|{{Lang|abq-Cyrl|[[Cyrillic script|'''хь'''зы]]}} / ख्झ
|{{IPA|[xʲzə]}}
|'नाव'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |आदगब्जी
|{{Lang|ady-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ы]]}} / ख
|[xəː]ⓘ
|'सहा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आफ्रिकान्स भाषा|आफ्रिकान्स]]
|{{Lang|af|[[Afrikaans#Orthography|'''g'''root]]}} / ख्रुअत
|{{IPA|[xrʊət]}}
|'मोठे'
|अधिक वेळा [χ ~ ʀ̥] असे उच्चारतात.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आल्बेनियन भाषा|आल्बेनी]]
|{{Lang|sq|gju'''h'''a}} / जुखा
|{{IPA|[ɟuxɑ]}}
|'भाषा'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.
|-
|अल्यूट
|अतखाखी बोली
|{{Lang|ale-Latn|ala'''x'''}} / आलाख
|{{IPA|[ɑlɑx]}}
|'दोन'
|
|-
|[[अरबी भाषा|अरबी]]
|आधुनिक प्रामाणिक
|{{Lang|ar|[[Arabic alphabet|'''خ‍'''‍ض‍راء]]}} / खाद्रा
|{{IPA|[xɑdˤˈrɑːʔ]}}
|'हिरवे' (स्त्रीलिंग)
|बोलीभाषा आधारित, कण्ठ्य, पश्चकण्ठ्य, किंवा अलिजिह्वीय असू शकते.{{Sfnp|Watson|2002}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आसामी भाषा|आसामी]]
|{{Lang|as|[[Assamese alphabet|অ'''স'''মীয়া]]}} / असमीया(ऑखॉमिया)
|{{IPA|[ɔxɔmia]}}
|'आसामी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सुरिथी
|ܚܡܫܐ / खेम्शा
|{{IPA|[xεmʃa]}}
|'पाच'
|
|-  
| colspan=&quot;2&quot; |आवारी
|{{Lang|av-Cyrl|[[Cyrillic script|чe'''хь''']]}} / चेख
|{{IPA|[tʃex]}}
|'पोट'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[अझरबैजानी भाषा|अझरबैजानी]]
|{{Lang|az-Latn|[[Azeri alphabet|'''x'''oş]]}} / {{Lang|az-Cyrl|'''х'''ош}} / {{Lang|az-Arab|'''ﺧ'''ﻮش}} / खोश
|{{IPA|[xoʃ]}}
|'आनंददायी'
|
|-
|[[बास्क भाषा|बास्क]]
|काही भाषिक{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}}
|{{Lang|eu|'''j'''an}} / खान
|{{IPA|[xän]}}
|'खाणे'
|कण्ठ्य किंवा पश्चकण्ठ्य.{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}} दुसऱ्या भाषिकांसाठी [j ~ ʝ ~ ɟ] असते.{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सिक्सिकी&lt;ref name=&quot;nlguide2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.native-languages.org/blackfoot_guide.htm|title=Blackfoot Pronunciation and Spelling Guide|website=Native-Languages.org|access-date=2007-04-10}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|bla|[[Canadian Aboriginal syllabics|ᖻᖳᐦᓱᖽᐧ]]}} / नाआख्सिक्सी
|{{IPA|[naːáxsik͡si̥]}}
|'माझे आजी-आजोबा'
|शब्दांच्या सुरुवातीला कधी /x/ त्याचे उपध्वनी /h/ होते, उदा. &quot;hánnia!&quot; 'खरंच!'. ते त्याचे उपध्वनी /ç/ i/ii जसे ihkitsika 'सात' च्या नंतरही बनू शकते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |ब्राहुई{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|{{Lang|brh-Arab|'''ﺧ'''‍ﻦ}} / खान
|{{IPA|[xan]}}
|'डोळा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ब्रेतॉन भाषा|ब्रेतॉन]]
|{{Lang|br|hor '''c'h'''i}} / होर खी
|{{IPA|[hor xiː]}}
|'आमचा कुत्रा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बल्गेरियन भाषा|बुल्गेरी]]
|{{Lang|bg|[[Bulgarian alphabet|ти'''х'''о]]}} / तीखो
|[ˈt̪ixo]ⓘ
|'शांतपणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बंगाली भाषा|बंगाली]]
|{{Lang|bn|[[Bengali alphabet|'''খ়া'''রিজ]]}} / खारिज
|{{IPA|[xɐɹidʒ]}}
|'रद्द'
|फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कातालान भाषा|कातालानी]]
|{{Lang|ca|[[Catalan orthography|'''kh'''arja]]}} / खार्ज
|{{IPA|[ˈxɑɾ(d)ʑə]}}
|'खार्जा'
|केवलप्रयोगी अव्यय आणि प्रदत्त शब्दांमध्ये आढळते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेचन भाषा|चेचन]]
|{{Lang|ce-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ан]]}} / खान
|{{IPA|[xɑːn]}}
|'वेळ'
|
|-
|[[चिनी भाषा|चिनी]]
|[[मँडरिन भाषा|मॅंडरिन]]
|{{Lang|cmn-Hani|[[Chinese characters|河]]}} / ख
|{{IPA|[xɤ˧˥]}}
|'नदी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेक भाषा|चेक]]
|{{Lang|cs|[[Czech orthography|Če'''ch''']]}} / चेख
|[t͡ʃɛx]ⓘ
|'चेक (व्यक्ति)'
|
|-
|[[डॅनिश भाषा|डॅनिश]]
|दक्षिण युटलांडी
|{{Lang|da|[[Danish orthography|ka'''g'''e]]}} / खाख
|[ˈkʰaːx]
|'केक'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[डच भाषा|डच]]
|प्रामाणिक व्लाम्स&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Verhoeven|2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cm&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Collins|Mees|2003}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|nl|[[Dutch orthography|loo'''ch'''en]]}} / लोखन
| rowspan=&quot;2&quot; |[ˈloː.xən]ⓘ
| rowspan=&quot;2&quot; |'नाकार(णे)'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|दक्षिण डच बोली&lt;ref name=&quot;cm&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gus&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Gussenhoven|1999}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|स्कॉटिश
|''loch /'' लॉख
|{{IPA|[ɫɔx]}}
|'लोख'
|
|-
|आयरिश
|''lough /'' लाख
|{{IPA|[lɑx]}}
|'लोख'
|
|-
|स्काउस&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Wells|1982}}&lt;/ref&gt;
|''book /'' बुख
|{{IPA|[bʉːx]}}
|'पुस्तक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्पेरांतो]]
|{{Lang|eo|[[Esperanto orthography|mona'''ĥ'''o]]}} / मोनाखो
|{{IPA|[moˈnaxo]}}
|'साधू'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्टोनियन भाषा|एस्तोनी]]
|{{Lang|et|[[Estonian orthography|ja'''h''']]}} / याख
|{{IPA|[jɑx]}}
|'हो'
|/h/ चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फिनिश भाषा|फिनी]]
|{{Lang|fi|[[Finnish orthography|ka'''h'''vi]]}} / कख्वी
|{{IPA|[ˈkɑxʋi]}}
|'कॉफी'
|/h/ चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फ्रेंच भाषा|फ्रांसी]]
|{{Lang|fr|[[French alphabet|'''j'''ota]]}} / कोता
|{{IPA|[xɔta]}}
|'खोता'
|फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जॉर्जियन भाषा|जॉर्जियन]]{{Sfnp|Shosted|Chikovani|2006}}
|{{Lang|ka|[[Georgian alphabet|ჯო'''ხ'''ი]]}} / जॉखी
|{{IPA|[ˈdʒɔxi]}}
|'काठी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जर्मन भाषा|जर्मन]]
|{{Lang|de|[[German orthography|Bu'''ch''']]}} / बूख
|[buːx]ⓘ
|'पुस्तक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]
|{{Lang|el|[[Greek alphabet|τέ'''χ'''νη]]}} / तेख्नी
|{{IPA|[ˈte̞xni]}}
|'कला'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिब्रू भाषा|हिब्रू]]
|बायबली
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|he|[[Hebrew alphabet|מִי'''כָ'''אֵל]]}} / मीखाएल
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[mixaˈʔel]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'मायकल'
|
|-
|सेफारदी
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]]
|[[हिंदी भाषा|हिंदी]]
|{{Lang|hi|[[Devanagari|'''ख़ु'''शी]]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[xʊʃiː]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'आनंद'
| rowspan=&quot;2&quot; |फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये. हिंदीत {{IPA|/kʰ/}} सोबत प्रतिस्थापित होऊ शकते. मागे सरकलेले असू शकते.
|-
|[[उर्दू भाषा|उर्दू]]
|{{Lang|ur|[[Urdu alphabet|'''ﺧ'''‍وشی]]}} / खु़शी
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]]
|{{Lang|hu|[[Hungarian orthography|sa'''hh'''al]]}} / शाखाल
|{{IPA|[ʃɒxːɒl]}}
|'शाहासोबत'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[इस्लेन्स्का भाषा|इस्लेन्स्का]]
|{{Lang|is|[[Icelandic orthography|o'''k'''tóber]]}} / ऑख्तोउपेर
|{{IPA|[ˈɔxtoːupɛr̥]}}
|'ऑक्टोबर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बासा इंडोनेशिया|भाषा इंदोनेसी]]
|{{Lang|id|'''kh'''as}} / खास
|{{IPA|[xas]}}
|'नमुनेदार'
|अरबीपासून प्रदत्त शब्दांमध्येच. अधिक वेळा [h] किंवा [k] असे उच्चारले जाते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आयरिश भाषा|आयरिश]]
|{{Lang|ga|[[Irish orthography|deo'''ch''']]}} / दॉख
|{{IPA|[dʲɔ̝̈x]}}
|'पिणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जपानी भाषा|जपानी]]
|{{Lang|ja-Hani|[[katakana|マッハ]]}} / माखा
|{{IPA|[maxːa]}}
|'माख'
|/h/ चे उपध्वनी.&lt;ref name=&quot;Japanese&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Okada|first=Hideo|date=December 1991|title=Japanese|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-international-phonetic-association/article/abs/japanese/EF0E01DD40A1B2779F3ADFF96B5D97E3|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=21|issue=2|pages=94–96|doi=10.1017/S002510030000445X|access-date=14 July 2022}}&lt;/ref&gt; 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कबरदेब्जी
|{{Lang|kbd-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ы]]}} / ख
|[xəː]ⓘ
|'समुद्र'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कझाक भाषा|कझाक]]
|'''х'''анзада / खांजादा
|{{IPA|[xanzada]}}
|'राजकुमार'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कोरियन भाषा|हांगुली]]
|{{Lang|ko-Hang|[[Hangul|흥정]]}} / खङ्जङ
|{{IPA|[xɯŋd͡ʑʌ̹ŋ]}}
|'सौदेबाजी'
|{{IPA|/ɯ/}} च्या आधी /h/ चे उपध्वनी. 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कुर्दी भाषा|कुर्दी]]
|{{Lang|ku|[[Kurmanji alphabet|'''x'''anî]]}} / खानी
|{{IPA|[xɑːˈniː]}}
|'घर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कुडुख{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|कुँड़ु'''ख़'''
|{{IPA|[kũɽux]}}
|'कुडुख'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |लिंबुर्खी&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Gussenhoven|Aarts|1999}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Peters|2006}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|li|lo'''ch'''}} / लॉख
|{{IPA|[lɔx]}}
|'हवा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[लिथुएनियन भाषा|लिथुएनी]]
|{{Lang|lt|'''ch'''oras}} / खॉरस
|{{IPA|[ˈxɔrɐs̪]}}
|'गायक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मॅसिडोनियन भाषा|मासेदोनी]]
|{{Lang|mk|[[Macedonian alphabet|О'''х'''рид]]}} / ऑख्रित
|[ˈɔxrit]ⓘ
|'ऑख्रित'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[मलाय भाषा|मलाय]]
|{{Lang|ms-Arab|ا'''ﺧ'''‍ير}} / आखिर
|{{IPA|[axir]}}
|'शेवटचे', 'अंत'
|
|-
|'''''kh'''idmat /'' खिद्मा
|{{IPA|[xid̪maʔ]}}
|'सेवा'
|{{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मांक्स भाषा|मांक्स]]
|{{Lang|gv|aasha'''gh'''}} / एजाख
|{{IPA|[ˈɛːʒax]}}
|'सोप्पे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |हुलुनीख्सुवाकान
|''na'''x'''k /'' नख्क
|{{IPA|[nəxk]}}
|'हात'
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]]
|{{Lang|ne|[[Devanāgarī|आँ'''खा''']]}}
|{{IPA|[ä̃xä]}}
|'डोळा'
|{{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी.
|-
|[[नॉर्वेजियन भाषा|नॉर्वेजियन]]
|Urban East{{Sfnp|Vanvik|1979}}
|{{Lang|no|[[Norwegian alphabet|'''h'''at]]}} / खात
|{{IPA|[xɑːt]}}
|'द्वेष'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पश्तो भाषा|पश्तो]]
|{{Lang|fa|[[Pashto alphabet|ا'''خ‍'''‍ته]]}} / अख्ता
|{{IPA|[ax.t̪a]}}
|'व्यापलेले'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फारसी भाषा|फारशी]]
|{{Lang|fa|[[Persian alphabet|دُ'''خ‍'''‍تَر]]}} / दोख्तॅर
|{{IPA|[doxˈtær]}}
|'मुलगी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पोलिश भाषा|पोलिश]]{{Sfnp|Jassem|2003}}
|{{Lang|pl|[[Polish orthography|'''ch'''leb]]}} / ख्लेप
|{{IPA|[xlɛp]}}
|'ब्रेड'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगी]]
|[[रियो दि जानेरो (राज्य)|Fluminense]]
|{{Lang|pt-BR|[[Portuguese orthography|a'''r'''te]]}} / आख्ची
|{{IPA|[ˈaxtɕi]}}
|'कला'
|
|-
|General Brazilian{{Sfnp|Barbosa|Albano|2004}}
|{{Lang|pt-BR|[[Portuguese orthography|'''r'''osa]]}} / खॉज
|{{IPA|[ˈxɔzɐ]}}
|'गुलाब'
|काही बोलीभाषा. {{IPA|/ʁ/}} चे उपध्वनी.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]
|[[गुरमुखी|Gurmukhi]]
|{{Lang|pa|[[Gurmukhi|ਖ਼ਬਰ]]}} / ख़बर
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[xəbəɾ]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'बातम्या'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|Shahmukhi
|{{Lang|pa-Arab|[[Shahmukhi alphabet|'''خ‍'''‍بر]]}} / ख़बर
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रोमेनियन भाषा|रोमानी]]
|{{Lang|ro|[[Romanian alphabet|'''h'''ram]]}} / ख़्राम
|{{IPA|[xräm]}}
|'चर्चचा संरक्षक सण'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रशियन भाषा|रूसी]]{{Sfnp|Padgett|2003}}
|{{Lang|ru|[[Russian orthography|'''х'''ороший]]}} / ख र्वोषिय
|[xɐˈr̠ʷo̞ʂɨ̞j]ⓘ
|'चांगले'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्कॉटिश गेलिक भाषा|स्कॉटिश गेलिक]]
|{{Lang|gd|[[Scottish Gaelic alphabet|dro'''ch'''aid]]}} / त्रॉखित
|{{IPA|[ˈt̪ɾɔxɪtʲ]}}
|'पूल'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सर्बो-क्रोएशियन भाषा|सर्बो-क्रोएशियन]]
|{{Lang|sh-Cyrl|[[Serbian Cyrillic alphabet|'''х'''раст]]}} / ख्रास्त
|{{IPA|[xrâːst]}}
|'ओकचे झाड'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हाक भाषा|स्लोव्हाक]]
|{{Lang|sk|[[Slovak alphabet|'''ch'''lap]]}} / ख्लाप
|{{IPA|[xɫäp]}}
|'यार'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हेन भाषा|स्लोव्हेन]]
|प्रामाणिक
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|po'''h'''lep]]}} / पोख्लेप
|{{IPA|[poˈxlɛ̂p]}}
|'स्वार्थ' किंवा 'लोभ'
|
|-
|काही बोली
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|bo'''g''']]}} / बोख
|{{IPA|[ˈbôːx]}}
|'देव'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सोमाली भाषा|सोमाली]]
|{{Lang|so|'''kh'''ad}} / खाद
|{{IPA|[xad]}}
|'शाई'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]{{Sfnp|Martínez-Celdrán|Fernández-Planas|Carrera-Sabaté|2003}}
|लॅटिन अमेरिकी{{Sfnp|Chen|2007}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|es|[[Spanish orthography|o'''j'''o]]}} / ओखो
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[ˈo̞xo̞]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'डोळा'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|दक्षिण [[स्पेन]]{{Sfnp|Chen|2007}}
|-
|-
|[[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]]
|दक्षिण बोलीभाषा
|{{Lang|sv-SE|'''sj'''ö}} / खो
|{{IPA|[xøː]}}
|'तळ'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सिलहटी
|{{Lang|syl|[[Sylheti Nagari|'''ꠈ'''ꠛꠞ]]}} / खबर
|{{IPA|[xɔ́bɔɾ]}}
|'बातम्या'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |ताश्लीती
|ixf / इख्फ
|[ixf]
|'डोके'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तगालोग भाषा|तगालोग]]
|{{Lang|tl|ba'''k'''it}} / बाखीत
|{{IPA|[baxit]}}
|'कशाला'
|
|-
|[[तमिळ भाषा|तमिळ]]
|ब्राह्मणी तमिळ, लंकी तमिळ (अप्रामाणिक)
|[[तमिळ लिपी|ப'''கை''']] / पकै
|{{IPA|[pɐxɛ(i̯)]}}
|'द्वेष'
|मध्यस्वरी एकवचन {{IPA|/k/}} ब्राह्मणी आणि लंकी बोलीभाषा सोडून जास्तीतर बोलीभाषेत काकलीकृत झाले आहे. सर्व धरून [kʰ x ɡ ɣ ɣʰ h] हे सगळे असू शकते.&lt;ref&gt; {{स्रोत पुस्तक|url=https://www.jstor.org/stable/24650188|title=Some features of Ceylon Tamil|last=Zvelebil|first=Kamil|publisher=JSTOR|year=1965|series=Indo-Iranian Journal|volume=9|pages=113–138|jstor=24650188|issue=2}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तोडा भाषा|तोडा]]{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|pa'''x''' / पाख
|{{IPA|[pax]}}
|'धूर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्की भाषा|तुर्की]]&lt;ref name=&quot;gk6&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Göksel|Kerslake|2005}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|tr|ı'''h'''lamur}} / इख्लामुर
|{{IPA|[ɯxlämuɾ]}}
|'धामण'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.&lt;ref name=&quot;gk6&quot; /&gt; 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्कमेन भाषा|तुर्कमेनी]]
|{{Lang|tkm|'''h'''ile}} / खीले
|{{IPA|[xiːle]}}
|'धूर्तता'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |त्यापी
|{{Lang|kcg|'''kh'''am}} / खाम
|{{IPA|[xam]}}
|१. 'दुधी (भोपळा)'; २.
'वेश्या'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कौसा भाषा|कौसा]]
|{{Lang|xh|'''rh'''oxisa}} / खॉकिसा
|{{IPA|[xɔkǁiːsa]}}
|'रद्द करणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[युक्रेनियन भाषा|उक्रेनी]]
|{{Lang|uk|[[Ukrainian alphabet|'''х'''лопець]]}} / ख्लॉपेत्स
|[ˈxɫɔ̝pɛt͡sʲ]ⓘ
|'मुलगा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[उझबेक भाषा|उझबेक]]{{Sfnp|Sjoberg|1963}}
|{{Lang|uz|o'''x'''irgi}}  / ऑखिर्गी
|{{IPA|[ɒxirgi]}}
|'शेवटी'
|पश्चकण्ठ्य.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[व्हियेतनामी भाषा|व्हियेतनामी]]{{Sfnp|Thompson|1959}}
|{{Lang|vi|[[Vietnamese alphabet|'''kh'''ông]]}} /  खवङ्म
|{{IPA|[xəwŋ͡m˧]}}
|'नाही', 'शून्य'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |यी
|{{Lang|ii|[[Yi script|ꉾ]]}} / ख
|{{IPA|[xɤ˧]}}
|'चांगले'
|
|-
|झापोटेक
|तिल्कीयापान{{Sfnp|Merrill|2008}}
|{{Lang|zts|me'''j'''or}} / मेखोर
|{{IPA|[mɘxoɾ]}}
|'बरे'
|[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिशपासून]] प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|}

== नोंदी ==
{{संदर्भयादी|30em}}

== संदर्भ ==
&lt;templatestyles src=&quot;Refbegin/styles.css&quot; /&gt; </text>
      <sha1>mhpwb2qzdhxeypo4v81nxqlhm8iqxfx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685618</id>
      <parentid>2685617</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T23:16:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2685618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25298" sha1="bksqq15cpalfepxwikudsq42y0dobqf" xml:space="preserve">
'''अघोष कण्ठ्य उष्मन्''' हा काही बोलल्या जाणाऱ्या [[भाषा|भाषांमध्ये]] वापरला जाणारा एक प्रकारचा [[व्यंजन|व्यंजनात्मक]] ध्वनी आहे. मराठीत हे ध्वनी नाही आहे, परंतु [[हिंदी भाषा|हिंदीमधले]] काही शब्दांमध्ये असतो, विशेषतः [[फारसी भाषा|फारशी]] भाषापासून प्रदत्त शब्दांमध्ये, उदा. ख़ुशी 'आनंद'.

[[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमालेमध्ये]] या ध्वनीचे चिन्ह [x] आहे.

काही भाषांमध्ये '''अघोष पश्चकण्ठ्य उष्मन्''' असतो, ज्याचे लिप्यंतरण [x̠] असे केले जाते. 

== वैशिष्ट्ये ==
[[चित्र:Voiceless_velar_fricative_articulation.svg|class=skin-invert-image|इवलेसे|अघोष कण्ठ्य उष्मनाचा अग्रपश्च छेद]]
अघोष कण्ठ्य उष्मनाची वैशिष्ट्ये:

* याची उच्चारण पद्धत उष्मानिक आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह थोडेसे आंकुचन पावून छोटेसे वाहिनी तयार करून याचे उच्चारण होते.
* याचे उच्चारस्थान कण्ठ्य आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे मृदू टाळूवर जिभेच्या मागील भागाच्या साहाय्याने उच्चारले जाते.
* याची ध्वनी निर्मिती अघोष आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरतंतूंच्या कंपनांशिवाय निर्माण केले जाते. काही भाषांमध्ये स्वरतंतू जाणीवपूर्वक वेगळे ठेवले जातात, ज्यामुळे ते नेहमी अघोष राहते; तर इतर भाषांमध्ये ते सैल असतात, ज्यामुळे शेजारील ध्वनींमुळे ते सघोष होऊ शकते.
* हे एक मौखिक व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवा नाकातून बाहेर पडू दिली जात नाही.
* हे एक मध्य व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह जिभेच्या बाजूने न जाता, जिभेच्या मध्यभागावरून पुढे निर्देशित करून निर्माण केला जातो.
* याची वायुप्रवाह प्रणाली फुफ्फुसीय आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की, बहुतेक ध्वनींप्रमाणेच, केवळ बरगड्यांमधील स्नायू आणि पोटाच्या स्नायूंच्या साहाय्याने हवा बाहेर ढकलून याचे उच्चारण केले जाते.

== कोणत्या भाषेत असते? ==
[[जर्मेनिक भाषासमूह|जर्मेनिक भाषांची]] पूर्वज असलेल्या आद्य-जर्मेनिकमध्ये, आद्य-हिंद-युरोपी अघोष तालव्य आणि कण्ठ्य स्पर्श आणि ओष्ठ्यीकृत अघोष कण्ठ्य स्पर्श यांचे प्रतिरूप म्हणून एक अघोष कण्ठ्य उष्मन् आणि त्याचे ओष्ठ्यीकृत रूप अस्तित्वात आले, असे मानले जाते. अशाप्रकारे प्रोटो-इंडो-युरोपियन {{Lang|ine-x-proto|'''ḱ'''r̥nom}} &quot;शिंग&quot; आणि {{Lang|gem-x-proto|'''kʷ'''ód}} &quot;काय&quot; हे आद्य-जर्मेनिक * '''h'''urnan आणि * '''hw'''at बनले, जिथे *h आणि *hw हे बहुधा {{IPA|[x]}} होते आणि [ xʷ ]. हा ध्वनी बदल ग्रिमच्या नियमाचा भाग आहे.

आधुनिक ग्रीकमध्ये, एक अघोष कण्ठ्य उष्मन् प्राचीन ग्रीक अघोष महाप्राण स्पर्श {{IPA|/kʰ/}} (जसे मराठीचे ख) पासून उगम पावले आहे. एका ध्वनी बदलामध्ये ज्याने सर्व ग्रीक महाप्राण स्पर्श व्यंजनांना मृदू करून उष्मनांमध्ये रूपांतरित केले.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Language
!Word
![[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|IPA]]
!Meaning
!Notes
|-
| colspan=&quot;2&quot; |अबजी
|{{Lang|abq-Cyrl|[[Cyrillic script|'''хь'''зы]]}} / ख्झ
|{{IPA|[xʲzə]}}
|'नाव'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |आदगब्जी
|{{Lang|ady-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ы]]}} / ख
|[xəː]ⓘ
|'सहा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आफ्रिकान्स भाषा|आफ्रिकान्स]]
|{{Lang|af|[[Afrikaans#Orthography|'''g'''root]]}} / ख्रुअत
|{{IPA|[xrʊət]}}
|'मोठे'
|अधिक वेळा [χ ~ ʀ̥] असे उच्चारतात.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आल्बेनियन भाषा|आल्बेनी]]
|{{Lang|sq|gju'''h'''a}} / जुखा
|{{IPA|[ɟuxɑ]}}
|'भाषा'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.
|-
|अल्यूट
|अतखाखी बोली
|{{Lang|ale-Latn|ala'''x'''}} / आलाख
|{{IPA|[ɑlɑx]}}
|'दोन'
|
|-
|[[अरबी भाषा|अरबी]]
|आधुनिक प्रामाणिक
|{{Lang|ar|[[Arabic alphabet|'''خ‍'''‍ض‍راء]]}} / खाद्रा
|{{IPA|[xɑdˤˈrɑːʔ]}}
|'हिरवे' (स्त्रीलिंग)
|बोलीभाषा आधारित, कण्ठ्य, पश्चकण्ठ्य, किंवा अलिजिह्वीय असू शकते.{{Sfnp|Watson|2002}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आसामी भाषा|आसामी]]
|{{Lang|as|[[Assamese alphabet|অ'''স'''মীয়া]]}} / असमीया(ऑखॉमिया)
|{{IPA|[ɔxɔmia]}}
|'आसामी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सुरिथी
|ܚܡܫܐ / खेम्शा
|{{IPA|[xεmʃa]}}
|'पाच'
|
|-  
| colspan=&quot;2&quot; |आवारी
|{{Lang|av-Cyrl|[[Cyrillic script|чe'''хь''']]}} / चेख
|{{IPA|[tʃex]}}
|'पोट'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[अझरबैजानी भाषा|अझरबैजानी]]
|{{Lang|az-Latn|[[Azeri alphabet|'''x'''oş]]}} / {{Lang|az-Cyrl|'''х'''ош}} / {{Lang|az-Arab|'''ﺧ'''ﻮش}} / खोश
|{{IPA|[xoʃ]}}
|'आनंददायी'
|
|-
|[[बास्क भाषा|बास्क]]
|काही भाषिक{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}}
|{{Lang|eu|'''j'''an}} / खान
|{{IPA|[xän]}}
|'खाणे'
|कण्ठ्य किंवा पश्चकण्ठ्य.{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}} दुसऱ्या भाषिकांसाठी [j ~ ʝ ~ ɟ] असते.{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सिक्सिकी&lt;ref name=&quot;nlguide2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.native-languages.org/blackfoot_guide.htm|title=Blackfoot Pronunciation and Spelling Guide|website=Native-Languages.org|access-date=2007-04-10}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|bla|[[Canadian Aboriginal syllabics|ᖻᖳᐦᓱᖽᐧ]]}} / नाआख्सिक्सी
|{{IPA|[naːáxsik͡si̥]}}
|'माझे आजी-आजोबा'
|शब्दांच्या सुरुवातीला कधी /x/ त्याचे उपध्वनी /h/ होते, उदा. &quot;hánnia!&quot; 'खरंच!'. ते त्याचे उपध्वनी /ç/ i/ii जसे ihkitsika 'सात' च्या नंतरही बनू शकते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |ब्राहुई{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|{{Lang|brh-Arab|'''ﺧ'''‍ﻦ}} / खान
|{{IPA|[xan]}}
|'डोळा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ब्रेतॉन भाषा|ब्रेतॉन]]
|{{Lang|br|hor '''c'h'''i}} / होर खी
|{{IPA|[hor xiː]}}
|'आमचा कुत्रा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बल्गेरियन भाषा|बुल्गेरी]]
|{{Lang|bg|[[Bulgarian alphabet|ти'''х'''о]]}} / तीखो
|[ˈt̪ixo]ⓘ
|'शांतपणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बंगाली भाषा|बंगाली]]
|{{Lang|bn|[[Bengali alphabet|'''খ়া'''রিজ]]}} / खारिज
|{{IPA|[xɐɹidʒ]}}
|'रद्द'
|फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कातालान भाषा|कातालानी]]
|{{Lang|ca|[[Catalan orthography|'''kh'''arja]]}} / खार्ज
|{{IPA|[ˈxɑɾ(d)ʑə]}}
|'खार्जा'
|केवलप्रयोगी अव्यय आणि प्रदत्त शब्दांमध्ये आढळते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेचन भाषा|चेचन]]
|{{Lang|ce-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ан]]}} / खान
|{{IPA|[xɑːn]}}
|'वेळ'
|
|-
|[[चिनी भाषा|चिनी]]
|[[मँडरिन भाषा|मॅंडरिन]]
|{{Lang|cmn-Hani|[[Chinese characters|河]]}} / ख
|{{IPA|[xɤ˧˥]}}
|'नदी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेक भाषा|चेक]]
|{{Lang|cs|[[Czech orthography|Če'''ch''']]}} / चेख
|[t͡ʃɛx]ⓘ
|'चेक (व्यक्ति)'
|
|-
|[[डॅनिश भाषा|डॅनिश]]
|दक्षिण युटलांडी
|{{Lang|da|[[Danish orthography|ka'''g'''e]]}} / खाख
|[ˈkʰaːx]
|'केक'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[डच भाषा|डच]]
|प्रामाणिक व्लाम्स&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Verhoeven|2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cm&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Collins|Mees|2003}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|nl|[[Dutch orthography|loo'''ch'''en]]}} / लोखन
| rowspan=&quot;2&quot; |[ˈloː.xən]ⓘ
| rowspan=&quot;2&quot; |'नाकार(णे)'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|दक्षिण डच बोली&lt;ref name=&quot;cm&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gus&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Gussenhoven|1999}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|स्कॉटिश
|''loch /'' लॉख
|{{IPA|[ɫɔx]}}
|'लोख'
|
|-
|आयरिश
|''lough /'' लाख
|{{IPA|[lɑx]}}
|'लोख'
|
|-
|स्काउस&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Wells|1982}}&lt;/ref&gt;
|''book /'' बुख
|{{IPA|[bʉːx]}}
|'पुस्तक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्पेरांतो]]
|{{Lang|eo|[[Esperanto orthography|mona'''ĥ'''o]]}} / मोनाखो
|{{IPA|[moˈnaxo]}}
|'साधू'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्टोनियन भाषा|एस्तोनी]]
|{{Lang|et|[[Estonian orthography|ja'''h''']]}} / याख
|{{IPA|[jɑx]}}
|'हो'
|/h/ चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फिनिश भाषा|फिनी]]
|{{Lang|fi|[[Finnish orthography|ka'''h'''vi]]}} / कख्वी
|{{IPA|[ˈkɑxʋi]}}
|'कॉफी'
|/h/ चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फ्रेंच भाषा|फ्रांसी]]
|{{Lang|fr|[[French alphabet|'''j'''ota]]}} / कोता
|{{IPA|[xɔta]}}
|'खोता'
|फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जॉर्जियन भाषा|जॉर्जियन]]{{Sfnp|Shosted|Chikovani|2006}}
|{{Lang|ka|[[Georgian alphabet|ჯო'''ხ'''ი]]}} / जॉखी
|{{IPA|[ˈdʒɔxi]}}
|'काठी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जर्मन भाषा|जर्मन]]
|{{Lang|de|[[German orthography|Bu'''ch''']]}} / बूख
|[buːx]ⓘ
|'पुस्तक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]
|{{Lang|el|[[Greek alphabet|τέ'''χ'''νη]]}} / तेख्नी
|{{IPA|[ˈte̞xni]}}
|'कला'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिब्रू भाषा|हिब्रू]]
|बायबली
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|he|[[Hebrew alphabet|מִי'''כָ'''אֵל]]}} / मीखाएल
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[mixaˈʔel]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'मायकल'
|
|-
|सेफारदी
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]]
|[[हिंदी भाषा|हिंदी]]
|{{Lang|hi|[[Devanagari|'''ख़ु'''शी]]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[xʊʃiː]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'आनंद'
| rowspan=&quot;2&quot; |फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये. हिंदीत {{IPA|/kʰ/}} सोबत प्रतिस्थापित होऊ शकते. मागे सरकलेले असू शकते.
|-
|[[उर्दू भाषा|उर्दू]]
|{{Lang|ur|[[Urdu alphabet|'''ﺧ'''‍وشی]]}} / खु़शी
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]]
|{{Lang|hu|[[Hungarian orthography|sa'''hh'''al]]}} / शाखाल
|{{IPA|[ʃɒxːɒl]}}
|'शाहासोबत'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[इस्लेन्स्का भाषा|इस्लेन्स्का]]
|{{Lang|is|[[Icelandic orthography|o'''k'''tóber]]}} / ऑख्तोउपेर
|{{IPA|[ˈɔxtoːupɛr̥]}}
|'ऑक्टोबर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बासा इंडोनेशिया|भाषा इंदोनेसी]]
|{{Lang|id|'''kh'''as}} / खास
|{{IPA|[xas]}}
|'नमुनेदार'
|अरबीपासून प्रदत्त शब्दांमध्येच. अधिक वेळा [h] किंवा [k] असे उच्चारले जाते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आयरिश भाषा|आयरिश]]
|{{Lang|ga|[[Irish orthography|deo'''ch''']]}} / दॉख
|{{IPA|[dʲɔ̝̈x]}}
|'पिणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जपानी भाषा|जपानी]]
|{{Lang|ja-Hani|[[katakana|マッハ]]}} / माखा
|{{IPA|[maxːa]}}
|'माख'
|/h/ चे उपध्वनी.&lt;ref name=&quot;Japanese&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Okada|first=Hideo|date=December 1991|title=Japanese|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-international-phonetic-association/article/abs/japanese/EF0E01DD40A1B2779F3ADFF96B5D97E3|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=21|issue=2|pages=94–96|doi=10.1017/S002510030000445X|access-date=14 July 2022}}&lt;/ref&gt; 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कबरदेब्जी
|{{Lang|kbd-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ы]]}} / ख
|[xəː]ⓘ
|'समुद्र'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कझाक भाषा|कझाक]]
|'''х'''анзада / खांजादा
|{{IPA|[xanzada]}}
|'राजकुमार'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कोरियन भाषा|हांगुली]]
|{{Lang|ko-Hang|[[Hangul|흥정]]}} / खङ्जङ
|{{IPA|[xɯŋd͡ʑʌ̹ŋ]}}
|'सौदेबाजी'
|{{IPA|/ɯ/}} च्या आधी /h/ चे उपध्वनी. 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कुर्दी भाषा|कुर्दी]]
|{{Lang|ku|[[Kurmanji alphabet|'''x'''anî]]}} / खानी
|{{IPA|[xɑːˈniː]}}
|'घर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कुडुख{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|कुँड़ु'''ख़'''
|{{IPA|[kũɽux]}}
|'कुडुख'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |लिंबुर्खी&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Gussenhoven|Aarts|1999}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Peters|2006}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|li|lo'''ch'''}} / लॉख
|{{IPA|[lɔx]}}
|'हवा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[लिथुएनियन भाषा|लिथुएनी]]
|{{Lang|lt|'''ch'''oras}} / खॉरस
|{{IPA|[ˈxɔrɐs̪]}}
|'गायक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मॅसिडोनियन भाषा|मासेदोनी]]
|{{Lang|mk|[[Macedonian alphabet|О'''х'''рид]]}} / ऑख्रित
|[ˈɔxrit]ⓘ
|'ऑख्रित'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[मलाय भाषा|मलाय]]
|{{Lang|ms-Arab|ا'''ﺧ'''‍ير}} / आखिर
|{{IPA|[axir]}}
|'शेवटचे', 'अंत'
|
|-
|'''''kh'''idmat /'' खिद्मा
|{{IPA|[xid̪maʔ]}}
|'सेवा'
|{{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मांक्स भाषा|मांक्स]]
|{{Lang|gv|aasha'''gh'''}} / एजाख
|{{IPA|[ˈɛːʒax]}}
|'सोप्पे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |हुलुनीख्सुवाकान
|''na'''x'''k /'' नख्क
|{{IPA|[nəxk]}}
|'हात'
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]]
|{{Lang|ne|[[Devanāgarī|आँ'''खा''']]}}
|{{IPA|[ä̃xä]}}
|'डोळा'
|{{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी.
|-
|[[नॉर्वेजियन भाषा|नॉर्वेजियन]]
|Urban East{{Sfnp|Vanvik|1979}}
|{{Lang|no|[[Norwegian alphabet|'''h'''at]]}} / खात
|{{IPA|[xɑːt]}}
|'द्वेष'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पश्तो भाषा|पश्तो]]
|{{Lang|fa|[[Pashto alphabet|ا'''خ‍'''‍ته]]}} / अख्ता
|{{IPA|[ax.t̪a]}}
|'व्यापलेले'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फारसी भाषा|फारशी]]
|{{Lang|fa|[[Persian alphabet|دُ'''خ‍'''‍تَر]]}} / दोख्तॅर
|{{IPA|[doxˈtær]}}
|'मुलगी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पोलिश भाषा|पोलिश]]{{Sfnp|Jassem|2003}}
|{{Lang|pl|[[Polish orthography|'''ch'''leb]]}} / ख्लेप
|{{IPA|[xlɛp]}}
|'ब्रेड'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगी]]
|[[रियो दि जानेरो (राज्य)|Fluminense]]
|{{Lang|pt-BR|[[Portuguese orthography|a'''r'''te]]}} / आख्ची
|{{IPA|[ˈaxtɕi]}}
|'कला'
|
|-
|General Brazilian{{Sfnp|Barbosa|Albano|2004}}
|{{Lang|pt-BR|[[Portuguese orthography|'''r'''osa]]}} / खॉज
|{{IPA|[ˈxɔzɐ]}}
|'गुलाब'
|काही बोलीभाषा. {{IPA|/ʁ/}} चे उपध्वनी.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]
|[[गुरमुखी|Gurmukhi]]
|{{Lang|pa|[[Gurmukhi|ਖ਼ਬਰ]]}} / ख़बर
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[xəbəɾ]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'बातम्या'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|Shahmukhi
|{{Lang|pa-Arab|[[Shahmukhi alphabet|'''خ‍'''‍بر]]}} / ख़बर
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रोमेनियन भाषा|रोमानी]]
|{{Lang|ro|[[Romanian alphabet|'''h'''ram]]}} / ख़्राम
|{{IPA|[xräm]}}
|'चर्चचा संरक्षक सण'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रशियन भाषा|रूसी]]{{Sfnp|Padgett|2003}}
|{{Lang|ru|[[Russian orthography|'''х'''ороший]]}} / ख र्वोषिय
|[xɐˈr̠ʷo̞ʂɨ̞j]ⓘ
|'चांगले'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्कॉटिश गेलिक भाषा|स्कॉटिश गेलिक]]
|{{Lang|gd|[[Scottish Gaelic alphabet|dro'''ch'''aid]]}} / त्रॉखित
|{{IPA|[ˈt̪ɾɔxɪtʲ]}}
|'पूल'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सर्बो-क्रोएशियन भाषा|सर्बो-क्रोएशियन]]
|{{Lang|sh-Cyrl|[[Serbian Cyrillic alphabet|'''х'''раст]]}} / ख्रास्त
|{{IPA|[xrâːst]}}
|'ओकचे झाड'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हाक भाषा|स्लोव्हाक]]
|{{Lang|sk|[[Slovak alphabet|'''ch'''lap]]}} / ख्लाप
|{{IPA|[xɫäp]}}
|'यार'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हेन भाषा|स्लोव्हेन]]
|प्रामाणिक
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|po'''h'''lep]]}} / पोख्लेप
|{{IPA|[poˈxlɛ̂p]}}
|'स्वार्थ' किंवा 'लोभ'
|
|-
|काही बोली
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|bo'''g''']]}} / बोख
|{{IPA|[ˈbôːx]}}
|'देव'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सोमाली भाषा|सोमाली]]
|{{Lang|so|'''kh'''ad}} / खाद
|{{IPA|[xad]}}
|'शाई'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]{{Sfnp|Martínez-Celdrán|Fernández-Planas|Carrera-Sabaté|2003}}
|लॅटिन अमेरिकी{{Sfnp|Chen|2007}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|es|[[Spanish orthography|o'''j'''o]]}} / ओखो
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[ˈo̞xo̞]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'डोळा'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|दक्षिण [[स्पेन]]{{Sfnp|Chen|2007}}
|-
|-
|[[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]]
|दक्षिण बोलीभाषा
|{{Lang|sv-SE|'''sj'''ö}} / खो
|{{IPA|[xøː]}}
|'तळ'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सिलहटी
|{{Lang|syl|[[Sylheti Nagari|'''ꠈ'''ꠛꠞ]]}} / खबर
|{{IPA|[xɔ́bɔɾ]}}
|'बातम्या'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |ताश्लीती
|ixf / इख्फ
|[ixf]
|'डोके'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तगालोग भाषा|तगालोग]]
|{{Lang|tl|ba'''k'''it}} / बाखीत
|{{IPA|[baxit]}}
|'कशाला'
|
|-
|[[तमिळ भाषा|तमिळ]]
|ब्राह्मणी तमिळ, लंकी तमिळ (अप्रामाणिक)
|[[तमिळ लिपी|ப'''கை''']] / पकै
|{{IPA|[pɐxɛ(i̯)]}}
|'द्वेष'
|मध्यस्वरी एकवचन {{IPA|/k/}} ब्राह्मणी आणि लंकी बोलीभाषा सोडून जास्तीतर बोलीभाषेत काकलीकृत झाले आहे. सर्व धरून [kʰ x ɡ ɣ ɣʰ h] हे सगळे असू शकते.&lt;ref&gt; {{स्रोत पुस्तक|url=https://www.jstor.org/stable/24650188|title=Some features of Ceylon Tamil|last=Zvelebil|first=Kamil|publisher=JSTOR|year=1965|series=Indo-Iranian Journal|volume=9|pages=113–138|jstor=24650188|issue=2}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तोडा भाषा|तोडा]]{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|pa'''x''' / पाख
|{{IPA|[pax]}}
|'धूर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्की भाषा|तुर्की]]&lt;ref name=&quot;gk6&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Göksel|Kerslake|2005}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|tr|ı'''h'''lamur}} / इख्लामुर
|{{IPA|[ɯxlämuɾ]}}
|'धामण'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.&lt;ref name=&quot;gk6&quot; /&gt; 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्कमेन भाषा|तुर्कमेनी]]
|{{Lang|tkm|'''h'''ile}} / खीले
|{{IPA|[xiːle]}}
|'धूर्तता'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |त्यापी
|{{Lang|kcg|'''kh'''am}} / खाम
|{{IPA|[xam]}}
|१. 'दुधी (भोपळा)'; २.
'वेश्या'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कौसा भाषा|कौसा]]
|{{Lang|xh|'''rh'''oxisa}} / खॉकिसा
|{{IPA|[xɔkǁiːsa]}}
|'रद्द करणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[युक्रेनियन भाषा|उक्रेनी]]
|{{Lang|uk|[[Ukrainian alphabet|'''х'''лопець]]}} / ख्लॉपेत्स
|[ˈxɫɔ̝pɛt͡sʲ]ⓘ
|'मुलगा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[उझबेक भाषा|उझबेक]]{{Sfnp|Sjoberg|1963}}
|{{Lang|uz|o'''x'''irgi}}  / ऑखिर्गी
|{{IPA|[ɒxirgi]}}
|'शेवटी'
|पश्चकण्ठ्य.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[व्हियेतनामी भाषा|व्हियेतनामी]]{{Sfnp|Thompson|1959}}
|{{Lang|vi|[[Vietnamese alphabet|'''kh'''ông]]}} /  खवङ्म
|{{IPA|[xəwŋ͡m˧]}}
|'नाही', 'शून्य'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |यी
|{{Lang|ii|[[Yi script|ꉾ]]}} / ख
|{{IPA|[xɤ˧]}}
|'चांगले'
|
|-
|झापोटेक
|तिल्कीयापान{{Sfnp|Merrill|2008}}
|{{Lang|zts|me'''j'''or}} / मेखोर
|{{IPA|[mɘxoɾ]}}
|'बरे'
|[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिशपासून]] प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|}

== नोंदी ==
{{संदर्भयादी|30em}}

== संदर्भ ==
&lt;templatestyles src=&quot;Refbegin/styles.css&quot; /&gt; </text>
      <sha1>bksqq15cpalfepxwikudsq42y0dobqf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685619</id>
      <parentid>2685618</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T23:20:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2685619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25337" sha1="ouk7ezuortg03tq4r3c18ooqknp4sys" xml:space="preserve">
'''अघोष कण्ठ्य उष्मन्''' हा काही बोलल्या जाणाऱ्या [[भाषा|भाषांमध्ये]] वापरला जाणारा एक प्रकारचा [[व्यंजन|व्यंजनात्मक]] ध्वनी आहे. मराठीत हे ध्वनी नाही आहे, परंतु [[हिंदी भाषा|हिंदीमधले]] काही शब्दांमध्ये असतो, विशेषतः [[फारसी भाषा|फारशी]] भाषापासून प्रदत्त शब्दांमध्ये, उदा. ख़ुशी 'आनंद'.

[[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमालेमध्ये]] या ध्वनीचे चिन्ह [x] आहे.

काही भाषांमध्ये '''अघोष पश्चकण्ठ्य उष्मन्''' असतो, ज्याचे लिप्यंतरण [x̠] असे केले जाते. 

== वैशिष्ट्ये ==
[[चित्र:Voiceless_velar_fricative_articulation.svg|class=skin-invert-image|इवलेसे|अघोष कण्ठ्य उष्मनाचा अग्रपश्च छेद]]
अघोष कण्ठ्य उष्मनाची वैशिष्ट्ये:

* याची उच्चारण पद्धत उष्मानिक आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह थोडेसे आंकुचन पावून छोटेसे वाहिनी तयार करून याचे उच्चारण होते.
* याचे उच्चारस्थान कण्ठ्य आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे मृदू टाळूवर जिभेच्या मागील भागाच्या साहाय्याने उच्चारले जाते.
* याची ध्वनी निर्मिती अघोष आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरतंतूंच्या कंपनांशिवाय निर्माण केले जाते. काही भाषांमध्ये स्वरतंतू जाणीवपूर्वक वेगळे ठेवले जातात, ज्यामुळे ते नेहमी अघोष राहते; तर इतर भाषांमध्ये ते सैल असतात, ज्यामुळे शेजारील ध्वनींमुळे ते सघोष होऊ शकते.
* हे एक मौखिक व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवा नाकातून बाहेर पडू दिली जात नाही.
* हे एक मध्य व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह जिभेच्या बाजूने न जाता, जिभेच्या मध्यभागावरून पुढे निर्देशित करून निर्माण केला जातो.
* याची वायुप्रवाह प्रणाली फुफ्फुसीय आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की, बहुतेक ध्वनींप्रमाणेच, केवळ बरगड्यांमधील स्नायू आणि पोटाच्या स्नायूंच्या साहाय्याने हवा बाहेर ढकलून याचे उच्चारण केले जाते.

== कोणत्या भाषेत असते? ==
[[जर्मेनिक भाषासमूह|जर्मेनिक भाषांची]] पूर्वज असलेल्या आद्य-जर्मेनिकमध्ये, आद्य-हिंद-युरोपी अघोष तालव्य आणि कण्ठ्य स्पर्श आणि ओष्ठ्यीकृत अघोष कण्ठ्य स्पर्श यांचे प्रतिरूप म्हणून एक अघोष कण्ठ्य उष्मन् आणि त्याचे ओष्ठ्यीकृत रूप अस्तित्वात आले, असे मानले जाते. अशाप्रकारे प्रोटो-इंडो-युरोपियन {{Lang|ine-x-proto|'''ḱ'''r̥nom}} &quot;शिंग&quot; आणि {{Lang|gem-x-proto|'''kʷ'''ód}} &quot;काय&quot; हे आद्य-जर्मेनिक * '''h'''urnan आणि * '''hw'''at बनले, जिथे *h आणि *hw हे बहुधा {{IPA|[x]}} होते आणि [ xʷ ]. हा ध्वनी बदल ग्रिमच्या नियमाचा भाग आहे.

आधुनिक ग्रीकमध्ये, एक अघोष कण्ठ्य उष्मन् प्राचीन ग्रीक अघोष महाप्राण स्पर्श {{IPA|/kʰ/}} (जसे मराठीचे ख) पासून उगम पावले आहे. एका ध्वनी बदलामध्ये ज्याने सर्व ग्रीक महाप्राण स्पर्श व्यंजनांना मृदू करून उष्मनांमध्ये रूपांतरित केले.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |भाषा
!शब्द
![[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आयपीए]]
!अर्थ
!नोंदी
|-
| colspan=&quot;2&quot; |अबजी
|{{Lang|abq-Cyrl|[[Cyrillic script|'''хь'''зы]]}} / ख्झ
|{{IPA|[xʲzə]}}
|'नाव'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |आदगब्जी
|{{Lang|ady-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ы]]}} / ख
|[xəː]ⓘ
|'सहा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आफ्रिकान्स भाषा|आफ्रिकान्स]]
|{{Lang|af|[[Afrikaans#Orthography|'''g'''root]]}} / ख्रुअत
|{{IPA|[xrʊət]}}
|'मोठे'
|अधिक वेळा [χ ~ ʀ̥] असे उच्चारतात.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आल्बेनियन भाषा|आल्बेनी]]
|{{Lang|sq|gju'''h'''a}} / जुखा
|{{IPA|[ɟuxɑ]}}
|'भाषा'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.
|-
|अल्यूट
|अतखाखी बोली
|{{Lang|ale-Latn|ala'''x'''}} / आलाख
|{{IPA|[ɑlɑx]}}
|'दोन'
|
|-
|[[अरबी भाषा|अरबी]]
|आधुनिक प्रामाणिक
|{{Lang|ar|[[Arabic alphabet|'''خ‍'''‍ض‍راء]]}} / खाद्रा
|{{IPA|[xɑdˤˈrɑːʔ]}}
|'हिरवे' (स्त्रीलिंग)
|बोलीभाषा आधारित, कण्ठ्य, पश्चकण्ठ्य, किंवा अलिजिह्वीय असू शकते.{{Sfnp|Watson|2002}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आसामी भाषा|आसामी]]
|{{Lang|as|[[Assamese alphabet|অ'''স'''মীয়া]]}} / असमीया(ऑखॉमिया)
|{{IPA|[ɔxɔmia]}}
|'आसामी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सुरिथी
|ܚܡܫܐ / खेम्शा
|{{IPA|[xεmʃa]}}
|'पाच'
|
|-  
| colspan=&quot;2&quot; |आवारी
|{{Lang|av-Cyrl|[[Cyrillic script|чe'''хь''']]}} / चेख
|{{IPA|[tʃex]}}
|'पोट'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[अझरबैजानी भाषा|अझरबैजानी]]
|{{Lang|az-Latn|[[Azeri alphabet|'''x'''oş]]}} / {{Lang|az-Cyrl|'''х'''ош}} / {{Lang|az-Arab|'''ﺧ'''ﻮش}} / खोश
|{{IPA|[xoʃ]}}
|'आनंददायी'
|
|-
|[[बास्क भाषा|बास्क]]
|काही भाषिक{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}}
|{{Lang|eu|'''j'''an}} / खान
|{{IPA|[xän]}}
|'खाणे'
|कण्ठ्य किंवा पश्चकण्ठ्य.{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}} दुसऱ्या भाषिकांसाठी [j ~ ʝ ~ ɟ] असते.{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सिक्सिकी&lt;ref name=&quot;nlguide2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.native-languages.org/blackfoot_guide.htm|title=Blackfoot Pronunciation and Spelling Guide|website=Native-Languages.org|access-date=2007-04-10}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|bla|[[Canadian Aboriginal syllabics|ᖻᖳᐦᓱᖽᐧ]]}} / नाआख्सिक्सी
|{{IPA|[naːáxsik͡si̥]}}
|'माझे आजी-आजोबा'
|शब्दांच्या सुरुवातीला कधी /x/ त्याचे उपध्वनी /h/ होते, उदा. &quot;hánnia!&quot; 'खरंच!'. ते त्याचे उपध्वनी /ç/ i/ii जसे ihkitsika 'सात' च्या नंतरही बनू शकते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |ब्राहुई{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|{{Lang|brh-Arab|'''ﺧ'''‍ﻦ}} / खान
|{{IPA|[xan]}}
|'डोळा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ब्रेतॉन भाषा|ब्रेतॉन]]
|{{Lang|br|hor '''c'h'''i}} / होर खी
|{{IPA|[hor xiː]}}
|'आमचा कुत्रा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बल्गेरियन भाषा|बुल्गेरी]]
|{{Lang|bg|[[Bulgarian alphabet|ти'''х'''о]]}} / तीखो
|[ˈt̪ixo]ⓘ
|'शांतपणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बंगाली भाषा|बंगाली]]
|{{Lang|bn|[[Bengali alphabet|'''খ়া'''রিজ]]}} / खारिज
|{{IPA|[xɐɹidʒ]}}
|'रद्द'
|फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कातालान भाषा|कातालानी]]
|{{Lang|ca|[[Catalan orthography|'''kh'''arja]]}} / खार्ज
|{{IPA|[ˈxɑɾ(d)ʑə]}}
|'खार्जा'
|केवलप्रयोगी अव्यय आणि प्रदत्त शब्दांमध्ये आढळते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेचन भाषा|चेचन]]
|{{Lang|ce-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ан]]}} / खान
|{{IPA|[xɑːn]}}
|'वेळ'
|
|-
|[[चिनी भाषा|चिनी]]
|[[मँडरिन भाषा|मॅंडरिन]]
|{{Lang|cmn-Hani|[[Chinese characters|河]]}} / ख
|{{IPA|[xɤ˧˥]}}
|'नदी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेक भाषा|चेक]]
|{{Lang|cs|[[Czech orthography|Če'''ch''']]}} / चेख
|[t͡ʃɛx]ⓘ
|'चेक (व्यक्ति)'
|
|-
|[[डॅनिश भाषा|डॅनिश]]
|दक्षिण युटलांडी
|{{Lang|da|[[Danish orthography|ka'''g'''e]]}} / खाख
|[ˈkʰaːx]
|'केक'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[डच भाषा|डच]]
|प्रामाणिक व्लाम्स&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Verhoeven|2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cm&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Collins|Mees|2003}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|nl|[[Dutch orthography|loo'''ch'''en]]}} / लोखन
| rowspan=&quot;2&quot; |[ˈloː.xən]ⓘ
| rowspan=&quot;2&quot; |'नाकार(णे)'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|दक्षिण डच बोली&lt;ref name=&quot;cm&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gus&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Gussenhoven|1999}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|स्कॉटिश
|''loch /'' लॉख
|{{IPA|[ɫɔx]}}
|'लोख'
|
|-
|आयरिश
|''lough /'' लाख
|{{IPA|[lɑx]}}
|'लोख'
|
|-
|स्काउस&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Wells|1982}}&lt;/ref&gt;
|''book /'' बुख
|{{IPA|[bʉːx]}}
|'पुस्तक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्पेरांतो]]
|{{Lang|eo|[[Esperanto orthography|mona'''ĥ'''o]]}} / मोनाखो
|{{IPA|[moˈnaxo]}}
|'साधू'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्टोनियन भाषा|एस्तोनी]]
|{{Lang|et|[[Estonian orthography|ja'''h''']]}} / याख
|{{IPA|[jɑx]}}
|'हो'
|/h/ चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फिनिश भाषा|फिनी]]
|{{Lang|fi|[[Finnish orthography|ka'''h'''vi]]}} / कख्वी
|{{IPA|[ˈkɑxʋi]}}
|'कॉफी'
|/h/ चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फ्रेंच भाषा|फ्रांसी]]
|{{Lang|fr|[[French alphabet|'''j'''ota]]}} / कोता
|{{IPA|[xɔta]}}
|'खोता'
|फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जॉर्जियन भाषा|जॉर्जियन]]{{Sfnp|Shosted|Chikovani|2006}}
|{{Lang|ka|[[Georgian alphabet|ჯო'''ხ'''ი]]}} / जॉखी
|{{IPA|[ˈdʒɔxi]}}
|'काठी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जर्मन भाषा|जर्मन]]
|{{Lang|de|[[German orthography|Bu'''ch''']]}} / बूख
|[buːx]ⓘ
|'पुस्तक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]
|{{Lang|el|[[Greek alphabet|τέ'''χ'''νη]]}} / तेख्नी
|{{IPA|[ˈte̞xni]}}
|'कला'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिब्रू भाषा|हिब्रू]]
|बायबली
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|he|[[Hebrew alphabet|מִי'''כָ'''אֵל]]}} / मीखाएल
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[mixaˈʔel]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'मायकल'
|
|-
|सेफारदी
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]]
|[[हिंदी भाषा|हिंदी]]
|{{Lang|hi|[[Devanagari|'''ख़ु'''शी]]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[xʊʃiː]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'आनंद'
| rowspan=&quot;2&quot; |फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये. हिंदीत {{IPA|/kʰ/}} सोबत प्रतिस्थापित होऊ शकते. मागे सरकलेले असू शकते.
|-
|[[उर्दू भाषा|उर्दू]]
|{{Lang|ur|[[Urdu alphabet|'''ﺧ'''‍وشی]]}} / खु़शी
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]]
|{{Lang|hu|[[Hungarian orthography|sa'''hh'''al]]}} / शाखाल
|{{IPA|[ʃɒxːɒl]}}
|'शाहासोबत'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[इस्लेन्स्का भाषा|इस्लेन्स्का]]
|{{Lang|is|[[Icelandic orthography|o'''k'''tóber]]}} / ऑख्तोउपेर
|{{IPA|[ˈɔxtoːupɛr̥]}}
|'ऑक्टोबर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बासा इंडोनेशिया|भाषा इंदोनेसी]]
|{{Lang|id|'''kh'''as}} / खास
|{{IPA|[xas]}}
|'नमुनेदार'
|अरबीपासून प्रदत्त शब्दांमध्येच. अधिक वेळा [h] किंवा [k] असे उच्चारले जाते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आयरिश भाषा|आयरिश]]
|{{Lang|ga|[[Irish orthography|deo'''ch''']]}} / दॉख
|{{IPA|[dʲɔ̝̈x]}}
|'पिणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जपानी भाषा|जपानी]]
|{{Lang|ja-Hani|[[katakana|マッハ]]}} / माखा
|{{IPA|[maxːa]}}
|'माख'
|/h/ चे उपध्वनी.&lt;ref name=&quot;Japanese&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Okada|first=Hideo|date=December 1991|title=Japanese|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-international-phonetic-association/article/abs/japanese/EF0E01DD40A1B2779F3ADFF96B5D97E3|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=21|issue=2|pages=94–96|doi=10.1017/S002510030000445X|access-date=14 July 2022}}&lt;/ref&gt; 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कबरदेब्जी
|{{Lang|kbd-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ы]]}} / ख
|[xəː]ⓘ
|'समुद्र'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कझाक भाषा|कझाक]]
|'''х'''анзада / खांजादा
|{{IPA|[xanzada]}}
|'राजकुमार'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कोरियन भाषा|हांगुली]]
|{{Lang|ko-Hang|[[Hangul|흥정]]}} / खङ्जङ
|{{IPA|[xɯŋd͡ʑʌ̹ŋ]}}
|'सौदेबाजी'
|{{IPA|/ɯ/}} च्या आधी /h/ चे उपध्वनी. 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कुर्दी भाषा|कुर्दी]]
|{{Lang|ku|[[Kurmanji alphabet|'''x'''anî]]}} / खानी
|{{IPA|[xɑːˈniː]}}
|'घर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कुडुख{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|कुँड़ु'''ख़'''
|{{IPA|[kũɽux]}}
|'कुडुख'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |लिंबुर्खी&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Gussenhoven|Aarts|1999}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Peters|2006}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|li|lo'''ch'''}} / लॉख
|{{IPA|[lɔx]}}
|'हवा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[लिथुएनियन भाषा|लिथुएनी]]
|{{Lang|lt|'''ch'''oras}} / खॉरस
|{{IPA|[ˈxɔrɐs̪]}}
|'गायक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मॅसिडोनियन भाषा|मासेदोनी]]
|{{Lang|mk|[[Macedonian alphabet|О'''х'''рид]]}} / ऑख्रित
|[ˈɔxrit]ⓘ
|'ऑख्रित'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[मलाय भाषा|मलाय]]
|{{Lang|ms-Arab|ا'''ﺧ'''‍ير}} / आखिर
|{{IPA|[axir]}}
|'शेवटचे', 'अंत'
|
|-
|'''''kh'''idmat /'' खिद्मा
|{{IPA|[xid̪maʔ]}}
|'सेवा'
|{{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मांक्स भाषा|मांक्स]]
|{{Lang|gv|aasha'''gh'''}} / एजाख
|{{IPA|[ˈɛːʒax]}}
|'सोप्पे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |हुलुनीख्सुवाकान
|''na'''x'''k /'' नख्क
|{{IPA|[nəxk]}}
|'हात'
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]]
|{{Lang|ne|[[Devanāgarī|आँ'''खा''']]}}
|{{IPA|[ä̃xä]}}
|'डोळा'
|{{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी.
|-
|[[नॉर्वेजियन भाषा|नॉर्वेजियन]]
|Urban East{{Sfnp|Vanvik|1979}}
|{{Lang|no|[[Norwegian alphabet|'''h'''at]]}} / खात
|{{IPA|[xɑːt]}}
|'द्वेष'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पश्तो भाषा|पश्तो]]
|{{Lang|fa|[[Pashto alphabet|ا'''خ‍'''‍ته]]}} / अख्ता
|{{IPA|[ax.t̪a]}}
|'व्यापलेले'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फारसी भाषा|फारशी]]
|{{Lang|fa|[[Persian alphabet|دُ'''خ‍'''‍تَر]]}} / दोख्तॅर
|{{IPA|[doxˈtær]}}
|'मुलगी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पोलिश भाषा|पोलिश]]{{Sfnp|Jassem|2003}}
|{{Lang|pl|[[Polish orthography|'''ch'''leb]]}} / ख्लेप
|{{IPA|[xlɛp]}}
|'ब्रेड'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगी]]
|[[रियो दि जानेरो (राज्य)|Fluminense]]
|{{Lang|pt-BR|[[Portuguese orthography|a'''r'''te]]}} / आख्ची
|{{IPA|[ˈaxtɕi]}}
|'कला'
|
|-
|General Brazilian{{Sfnp|Barbosa|Albano|2004}}
|{{Lang|pt-BR|[[Portuguese orthography|'''r'''osa]]}} / खॉज
|{{IPA|[ˈxɔzɐ]}}
|'गुलाब'
|काही बोलीभाषा. {{IPA|/ʁ/}} चे उपध्वनी.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]
|[[गुरमुखी|Gurmukhi]]
|{{Lang|pa|[[Gurmukhi|ਖ਼ਬਰ]]}} / ख़बर
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[xəbəɾ]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'बातम्या'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|Shahmukhi
|{{Lang|pa-Arab|[[Shahmukhi alphabet|'''خ‍'''‍بر]]}} / ख़बर
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रोमेनियन भाषा|रोमानी]]
|{{Lang|ro|[[Romanian alphabet|'''h'''ram]]}} / ख़्राम
|{{IPA|[xräm]}}
|'चर्चचा संरक्षक सण'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रशियन भाषा|रूसी]]{{Sfnp|Padgett|2003}}
|{{Lang|ru|[[Russian orthography|'''х'''ороший]]}} / ख र्वोषिय
|[xɐˈr̠ʷo̞ʂɨ̞j]ⓘ
|'चांगले'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्कॉटिश गेलिक भाषा|स्कॉटिश गेलिक]]
|{{Lang|gd|[[Scottish Gaelic alphabet|dro'''ch'''aid]]}} / त्रॉखित
|{{IPA|[ˈt̪ɾɔxɪtʲ]}}
|'पूल'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सर्बो-क्रोएशियन भाषा|सर्बो-क्रोएशियन]]
|{{Lang|sh-Cyrl|[[Serbian Cyrillic alphabet|'''х'''раст]]}} / ख्रास्त
|{{IPA|[xrâːst]}}
|'ओकचे झाड'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हाक भाषा|स्लोव्हाक]]
|{{Lang|sk|[[Slovak alphabet|'''ch'''lap]]}} / ख्लाप
|{{IPA|[xɫäp]}}
|'यार'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हेन भाषा|स्लोव्हेन]]
|प्रामाणिक
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|po'''h'''lep]]}} / पोख्लेप
|{{IPA|[poˈxlɛ̂p]}}
|'स्वार्थ' किंवा 'लोभ'
|
|-
|काही बोली
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|bo'''g''']]}} / बोख
|{{IPA|[ˈbôːx]}}
|'देव'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सोमाली भाषा|सोमाली]]
|{{Lang|so|'''kh'''ad}} / खाद
|{{IPA|[xad]}}
|'शाई'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]{{Sfnp|Martínez-Celdrán|Fernández-Planas|Carrera-Sabaté|2003}}
|लॅटिन अमेरिकी{{Sfnp|Chen|2007}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|es|[[Spanish orthography|o'''j'''o]]}} / ओखो
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[ˈo̞xo̞]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'डोळा'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|दक्षिण [[स्पेन]]{{Sfnp|Chen|2007}}
|-
|-
|[[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]]
|दक्षिण बोलीभाषा
|{{Lang|sv-SE|'''sj'''ö}} / खो
|{{IPA|[xøː]}}
|'तळ'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सिलहटी
|{{Lang|syl|[[Sylheti Nagari|'''ꠈ'''ꠛꠞ]]}} / खबर
|{{IPA|[xɔ́bɔɾ]}}
|'बातम्या'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |ताश्लीती
|ixf / इख्फ
|[ixf]
|'डोके'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तगालोग भाषा|तगालोग]]
|{{Lang|tl|ba'''k'''it}} / बाखीत
|{{IPA|[baxit]}}
|'कशाला'
|
|-
|[[तमिळ भाषा|तमिळ]]
|ब्राह्मणी तमिळ, लंकी तमिळ (अप्रामाणिक)
|[[तमिळ लिपी|ப'''கை''']] / पकै
|{{IPA|[pɐxɛ(i̯)]}}
|'द्वेष'
|मध्यस्वरी एकवचन {{IPA|/k/}} ब्राह्मणी आणि लंकी बोलीभाषा सोडून जास्तीतर बोलीभाषेत काकलीकृत झाले आहे. सर्व धरून [kʰ x ɡ ɣ ɣʰ h] हे सगळे असू शकते.&lt;ref&gt; {{स्रोत पुस्तक|url=https://www.jstor.org/stable/24650188|title=Some features of Ceylon Tamil|last=Zvelebil|first=Kamil|publisher=JSTOR|year=1965|series=Indo-Iranian Journal|volume=9|pages=113–138|jstor=24650188|issue=2}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तोडा भाषा|तोडा]]{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|pa'''x''' / पाख
|{{IPA|[pax]}}
|'धूर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्की भाषा|तुर्की]]&lt;ref name=&quot;gk6&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Göksel|Kerslake|2005}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|tr|ı'''h'''lamur}} / इख्लामुर
|{{IPA|[ɯxlämuɾ]}}
|'धामण'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.&lt;ref name=&quot;gk6&quot; /&gt; 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्कमेन भाषा|तुर्कमेनी]]
|{{Lang|tkm|'''h'''ile}} / खीले
|{{IPA|[xiːle]}}
|'धूर्तता'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |त्यापी
|{{Lang|kcg|'''kh'''am}} / खाम
|{{IPA|[xam]}}
|१. 'दुधी (भोपळा)'; २.
'वेश्या'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कौसा भाषा|कौसा]]
|{{Lang|xh|'''rh'''oxisa}} / खॉकिसा
|{{IPA|[xɔkǁiːsa]}}
|'रद्द करणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[युक्रेनियन भाषा|उक्रेनी]]
|{{Lang|uk|[[Ukrainian alphabet|'''х'''лопець]]}} / ख्लॉपेत्स
|[ˈxɫɔ̝pɛt͡sʲ]ⓘ
|'मुलगा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[उझबेक भाषा|उझबेक]]{{Sfnp|Sjoberg|1963}}
|{{Lang|uz|o'''x'''irgi}}  / ऑखिर्गी
|{{IPA|[ɒxirgi]}}
|'शेवटी'
|पश्चकण्ठ्य.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[व्हियेतनामी भाषा|व्हियेतनामी]]{{Sfnp|Thompson|1959}}
|{{Lang|vi|[[Vietnamese alphabet|'''kh'''ông]]}} /  खवङ्म
|{{IPA|[xəwŋ͡m˧]}}
|'नाही', 'शून्य'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |यी
|{{Lang|ii|[[Yi script|ꉾ]]}} / ख
|{{IPA|[xɤ˧]}}
|'चांगले'
|
|-
|झापोटेक
|तिल्कीयापान{{Sfnp|Merrill|2008}}
|{{Lang|zts|me'''j'''or}} / मेखोर
|{{IPA|[mɘxoɾ]}}
|'बरे'
|[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिशपासून]] प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|}

== नोंदी ==
{{संदर्भयादी|30em}}

== संदर्भ ==
&lt;templatestyles src=&quot;Refbegin/styles.css&quot; /&gt; </text>
      <sha1>ouk7ezuortg03tq4r3c18ooqknp4sys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685620</id>
      <parentid>2685619</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T23:26:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2685620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25325" sha1="h85l5euv5ko6x7408mandmqk0dcyxny" xml:space="preserve">
'''अघोष कण्ठ्य ऊष्मन्''' हा काही बोलल्या जाणाऱ्या [[भाषा|भाषांमध्ये]] वापरला जाणारा एक प्रकारचा [[व्यंजन|व्यंजनात्मक]] ध्वनी आहे. मराठीत हे ध्वनी नाही आहे, परंतु [[हिंदी भाषा|हिंदीमधले]] काही शब्दांमध्ये असतो, विशेषतः [[फारसी भाषा|फारशी]] भाषापासून प्रदत्त शब्दांमध्ये, उदा. ख़ुशी 'आनंद'.

[[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमालेमध्ये]] या ध्वनीचे चिन्ह [x] आहे.

काही भाषांमध्ये '''अघोष पश्चकण्ठ्य ऊष्मन्''' असतो, ज्याचे लिप्यंतरण [x̠] असे केले जाते. 

== वैशिष्ट्ये ==
[[चित्र:Voiceless_velar_fricative_articulation.svg|class=skin-invert-image|इवलेसे|अघोष कण्ठ्य उष्मनाचा अग्रपश्च छेद]]
अघोष कण्ठ्य ऊष्मनाची वैशिष्ट्ये:

* याची उच्चारण पद्धत ऊष्मानिक आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह थोडेसे आंकुचन पावून छोटेसे वाहिनी तयार करून याचे उच्चारण होते.
* याचे उच्चारस्थान कण्ठ्य आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे मृदू टाळूवर जिभेच्या मागील भागाच्या साहाय्याने उच्चारले जाते.
* याची ध्वनी निर्मिती अघोष आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरतंतूंच्या कंपनांशिवाय निर्माण केले जाते. काही भाषांमध्ये स्वरतंतू जाणीवपूर्वक वेगळे ठेवले जातात, ज्यामुळे ते नेहमी अघोष राहते; तर इतर भाषांमध्ये ते सैल असतात, ज्यामुळे शेजारील ध्वनींमुळे ते सघोष होऊ शकते.
* हे एक मौखिक व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवा नाकातून बाहेर पडू दिली जात नाही.
* हे एक मध्य व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह जिभेच्या बाजूने न जाता, जिभेच्या मध्यभागावरून पुढे निर्देशित करून निर्माण केला जातो.
* याची वायुप्रवाह प्रणाली फुफ्फुसीय आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की, बहुतेक ध्वनींप्रमाणेच, केवळ बरगड्यांमधील स्नायू आणि पोटाच्या स्नायूंच्या साहाय्याने हवा बाहेर ढकलून याचे उच्चारण केले जाते.

== कोणत्या भाषेत असते? ==
[[जर्मेनिक भाषासमूह|जर्मेनिक भाषांची]] पूर्वज असलेल्या आद्य-जर्मेनिकमध्ये, आद्य-हिंद-युरोपी अघोष तालव्य आणि कण्ठ्य स्पर्श आणि ओष्ठ्यीकृत अघोष कण्ठ्य स्पर्श यांचे प्रतिरूप म्हणून एक अघोष कण्ठ्य ऊष्मन् आणि त्याचे ओष्ठ्यीकृत रूप अस्तित्वात आले, असे मानले जाते. अशाप्रकारे आद्य-हिंद-युरोपी {{Lang|ine-x-proto|'''ḱ'''r̥nom}} &quot;शिंग&quot; आणि {{Lang|gem-x-proto|'''kʷ'''ód}} &quot;काय&quot; हे आद्य-जर्मेनिक * '''h'''urnan आणि * '''hw'''at बनले, जिथे *h आणि *hw हे बहुधा {{IPA|[x]}} होते आणि [ xʷ ]. हा ध्वनी बदल ग्रिमच्या नियमाचा भाग आहे.

आधुनिक ग्रीकमध्ये, एक अघोष कण्ठ्य ऊष्मन् प्राचीन ग्रीक अघोष महाप्राण स्पर्श {{IPA|/kʰ/}} (जसे मराठीचे ख) पासून उगम पावले आहे. एका ध्वनी बदलामध्ये ज्याने सर्व ग्रीक महाप्राण स्पर्श व्यंजनांना मृदू करून ऊष्मनांमध्ये रूपांतरित केले.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |भाषा
!शब्द
![[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आयपीए]]
!अर्थ
!नोंदी
|-
| colspan=&quot;2&quot; |अबजी
|{{Lang|abq-Cyrl|[[Cyrillic script|'''хь'''зы]]}} / ख्झ
|{{IPA|[xʲzə]}}
|'नाव'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |आदगब्जी
|{{Lang|ady-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ы]]}} / ख
|[xəː]ⓘ
|'सहा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आफ्रिकान्स भाषा|आफ्रिकान्स]]
|{{Lang|af|[[Afrikaans#Orthography|'''g'''root]]}} / ख्रुअत
|{{IPA|[xrʊət]}}
|'मोठे'
|अधिक वेळा [χ ~ ʀ̥] असे उच्चारतात.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आल्बेनियन भाषा|आल्बेनी]]
|{{Lang|sq|gju'''h'''a}} / जुखा
|{{IPA|[ɟuxɑ]}}
|'भाषा'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.
|-
|अल्यूट
|अतखाखी बोली
|{{Lang|ale-Latn|ala'''x'''}} / आलाख
|{{IPA|[ɑlɑx]}}
|'दोन'
|
|-
|[[अरबी भाषा|अरबी]]
|आधुनिक प्रामाणिक
|{{Lang|ar|[[Arabic alphabet|'''خ‍'''‍ض‍راء]]}} / खाद्रा
|{{IPA|[xɑdˤˈrɑːʔ]}}
|'हिरवे' (स्त्रीलिंग)
|बोलीभाषा आधारित, कण्ठ्य, पश्चकण्ठ्य, किंवा अलिजिह्वीय असू शकते.{{Sfnp|Watson|2002}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आसामी भाषा|आसामी]]
|{{Lang|as|[[Assamese alphabet|অ'''স'''মীয়া]]}} / असमीया(ऑखॉमिया)
|{{IPA|[ɔxɔmia]}}
|'आसामी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सुरिथी
|ܚܡܫܐ / खेम्शा
|{{IPA|[xεmʃa]}}
|'पाच'
|
|-  
| colspan=&quot;2&quot; |आवारी
|{{Lang|av-Cyrl|[[Cyrillic script|чe'''хь''']]}} / चेख
|{{IPA|[tʃex]}}
|'पोट'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[अझरबैजानी भाषा|अझरबैजानी]]
|{{Lang|az-Latn|[[Azeri alphabet|'''x'''oş]]}} / {{Lang|az-Cyrl|'''х'''ош}} / {{Lang|az-Arab|'''ﺧ'''ﻮش}} / खोश
|{{IPA|[xoʃ]}}
|'आनंददायी'
|
|-
|[[बास्क भाषा|बास्क]]
|काही भाषिक{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}}
|{{Lang|eu|'''j'''an}} / खान
|{{IPA|[xän]}}
|'खाणे'
|कण्ठ्य किंवा पश्चकण्ठ्य.{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}} दुसऱ्या भाषिकांसाठी [j ~ ʝ ~ ɟ] असते.{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सिक्सिकी&lt;ref name=&quot;nlguide2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.native-languages.org/blackfoot_guide.htm|title=Blackfoot Pronunciation and Spelling Guide|website=Native-Languages.org|access-date=2007-04-10}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|bla|[[Canadian Aboriginal syllabics|ᖻᖳᐦᓱᖽᐧ]]}} / नाआख्सिक्सी
|{{IPA|[naːáxsik͡si̥]}}
|'माझे आजी-आजोबा'
|शब्दांच्या सुरुवातीला कधी /x/ त्याचे उपध्वनी /h/ होते, उदा. &quot;hánnia!&quot; 'खरंच!'. ते त्याचे उपध्वनी /ç/ i/ii जसे ihkitsika 'सात' च्या नंतरही बनू शकते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |ब्राहुई{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|{{Lang|brh-Arab|'''ﺧ'''‍ﻦ}} / खान
|{{IPA|[xan]}}
|'डोळा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ब्रेतॉन भाषा|ब्रेतॉन]]
|{{Lang|br|hor '''c'h'''i}} / होर खी
|{{IPA|[hor xiː]}}
|'आमचा कुत्रा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बल्गेरियन भाषा|बुल्गेरी]]
|{{Lang|bg|[[Bulgarian alphabet|ти'''х'''о]]}} / तीखो
|[ˈt̪ixo]ⓘ
|'शांतपणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बंगाली भाषा|बंगाली]]
|{{Lang|bn|[[Bengali alphabet|'''খ়া'''রিজ]]}} / खारिज
|{{IPA|[xɐɹidʒ]}}
|'रद्द'
|फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कातालान भाषा|कातालानी]]
|{{Lang|ca|[[Catalan orthography|'''kh'''arja]]}} / खार्ज
|{{IPA|[ˈxɑɾ(d)ʑə]}}
|'खार्जा'
|केवलप्रयोगी अव्यय आणि प्रदत्त शब्दांमध्ये आढळते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेचन भाषा|चेचन]]
|{{Lang|ce-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ан]]}} / खान
|{{IPA|[xɑːn]}}
|'वेळ'
|
|-
|[[चिनी भाषा|चिनी]]
|[[मँडरिन भाषा|मॅंडरिन]]
|{{Lang|cmn-Hani|[[Chinese characters|河]]}} / ख
|{{IPA|[xɤ˧˥]}}
|'नदी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेक भाषा|चेक]]
|{{Lang|cs|[[Czech orthography|Če'''ch''']]}} / चेख
|[t͡ʃɛx]ⓘ
|'चेक (व्यक्ति)'
|
|-
|[[डॅनिश भाषा|डॅनिश]]
|दक्षिण युटलांडी
|{{Lang|da|[[Danish orthography|ka'''g'''e]]}} / खाख
|[ˈkʰaːx]
|'केक'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[डच भाषा|डच]]
|प्रामाणिक व्लाम्स&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Verhoeven|2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cm&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Collins|Mees|2003}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|nl|[[Dutch orthography|loo'''ch'''en]]}} / लोखन
| rowspan=&quot;2&quot; |[ˈloː.xən]ⓘ
| rowspan=&quot;2&quot; |'नाकार(णे)'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|दक्षिण डच बोली&lt;ref name=&quot;cm&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gus&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Gussenhoven|1999}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|स्कॉटिश
|''loch /'' लॉख
|{{IPA|[ɫɔx]}}
|'लोख'
|
|-
|आयरिश
|''lough /'' लाख
|{{IPA|[lɑx]}}
|'लोख'
|
|-
|स्काउस&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Wells|1982}}&lt;/ref&gt;
|''book /'' बुख
|{{IPA|[bʉːx]}}
|'पुस्तक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्पेरांतो]]
|{{Lang|eo|[[Esperanto orthography|mona'''ĥ'''o]]}} / मोनाखो
|{{IPA|[moˈnaxo]}}
|'साधू'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्टोनियन भाषा|एस्तोनी]]
|{{Lang|et|[[Estonian orthography|ja'''h''']]}} / याख
|{{IPA|[jɑx]}}
|'हो'
|/h/ चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फिनिश भाषा|फिनी]]
|{{Lang|fi|[[Finnish orthography|ka'''h'''vi]]}} / कख्वी
|{{IPA|[ˈkɑxʋi]}}
|'कॉफी'
|/h/ चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फ्रेंच भाषा|फ्रांसी]]
|{{Lang|fr|[[French alphabet|'''j'''ota]]}} / कोता
|{{IPA|[xɔta]}}
|'खोता'
|फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जॉर्जियन भाषा|जॉर्जियन]]{{Sfnp|Shosted|Chikovani|2006}}
|{{Lang|ka|[[Georgian alphabet|ჯო'''ხ'''ი]]}} / जॉखी
|{{IPA|[ˈdʒɔxi]}}
|'काठी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जर्मन भाषा|जर्मन]]
|{{Lang|de|[[German orthography|Bu'''ch''']]}} / बूख
|[buːx]ⓘ
|'पुस्तक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]
|{{Lang|el|[[Greek alphabet|τέ'''χ'''νη]]}} / तेख्नी
|{{IPA|[ˈte̞xni]}}
|'कला'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिब्रू भाषा|हिब्रू]]
|बायबली
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|he|[[Hebrew alphabet|מִי'''כָ'''אֵל]]}} / मीखाएल
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[mixaˈʔel]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'मायकल'
|
|-
|सेफारदी
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]]
|[[हिंदी भाषा|हिंदी]]
|{{Lang|hi|[[Devanagari|'''ख़ु'''शी]]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[xʊʃiː]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'आनंद'
| rowspan=&quot;2&quot; |फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये. हिंदीत {{IPA|/kʰ/}} सोबत प्रतिस्थापित होऊ शकते. मागे सरकलेले असू शकते.
|-
|[[उर्दू भाषा|उर्दू]]
|{{Lang|ur|[[Urdu alphabet|'''ﺧ'''‍وشی]]}} / खु़शी
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]]
|{{Lang|hu|[[Hungarian orthography|sa'''hh'''al]]}} / शाखाल
|{{IPA|[ʃɒxːɒl]}}
|'शाहासोबत'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[इस्लेन्स्का भाषा|इस्लेन्स्का]]
|{{Lang|is|[[Icelandic orthography|o'''k'''tóber]]}} / ऑख्तोउपेर
|{{IPA|[ˈɔxtoːupɛr̥]}}
|'ऑक्टोबर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बासा इंडोनेशिया|भाषा इंदोनेसी]]
|{{Lang|id|'''kh'''as}} / खास
|{{IPA|[xas]}}
|'नमुनेदार'
|अरबीपासून प्रदत्त शब्दांमध्येच. अधिक वेळा [h] किंवा [k] असे उच्चारले जाते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आयरिश भाषा|आयरिश]]
|{{Lang|ga|[[Irish orthography|deo'''ch''']]}} / दॉख
|{{IPA|[dʲɔ̝̈x]}}
|'पिणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जपानी भाषा|जपानी]]
|{{Lang|ja-Hani|[[katakana|マッハ]]}} / माखा
|{{IPA|[maxːa]}}
|'माख'
|/h/ चे उपध्वनी.&lt;ref name=&quot;Japanese&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Okada|first=Hideo|date=December 1991|title=Japanese|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-international-phonetic-association/article/abs/japanese/EF0E01DD40A1B2779F3ADFF96B5D97E3|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=21|issue=2|pages=94–96|doi=10.1017/S002510030000445X|access-date=14 July 2022}}&lt;/ref&gt; 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कबरदेब्जी
|{{Lang|kbd-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ы]]}} / ख
|[xəː]ⓘ
|'समुद्र'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कझाक भाषा|कझाक]]
|'''х'''анзада / खांजादा
|{{IPA|[xanzada]}}
|'राजकुमार'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कोरियन भाषा|हांगुली]]
|{{Lang|ko-Hang|[[Hangul|흥정]]}} / खङ्जङ
|{{IPA|[xɯŋd͡ʑʌ̹ŋ]}}
|'सौदेबाजी'
|{{IPA|/ɯ/}} च्या आधी /h/ चे उपध्वनी. 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कुर्दी भाषा|कुर्दी]]
|{{Lang|ku|[[Kurmanji alphabet|'''x'''anî]]}} / खानी
|{{IPA|[xɑːˈniː]}}
|'घर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कुडुख{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|कुँड़ु'''ख़'''
|{{IPA|[kũɽux]}}
|'कुडुख'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |लिंबुर्खी&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Gussenhoven|Aarts|1999}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Peters|2006}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|li|lo'''ch'''}} / लॉख
|{{IPA|[lɔx]}}
|'हवा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[लिथुएनियन भाषा|लिथुएनी]]
|{{Lang|lt|'''ch'''oras}} / खॉरस
|{{IPA|[ˈxɔrɐs̪]}}
|'गायक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मॅसिडोनियन भाषा|मासेदोनी]]
|{{Lang|mk|[[Macedonian alphabet|О'''х'''рид]]}} / ऑख्रित
|[ˈɔxrit]ⓘ
|'ऑख्रित'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[मलाय भाषा|मलाय]]
|{{Lang|ms-Arab|ا'''ﺧ'''‍ير}} / आखिर
|{{IPA|[axir]}}
|'शेवटचे', 'अंत'
|
|-
|'''''kh'''idmat /'' खिद्मा
|{{IPA|[xid̪maʔ]}}
|'सेवा'
|{{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मांक्स भाषा|मांक्स]]
|{{Lang|gv|aasha'''gh'''}} / एजाख
|{{IPA|[ˈɛːʒax]}}
|'सोप्पे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |हुलुनीख्सुवाकान
|''na'''x'''k /'' नख्क
|{{IPA|[nəxk]}}
|'हात'
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]]
|{{Lang|ne|[[Devanāgarī|आँ'''खा''']]}}
|{{IPA|[ä̃xä]}}
|'डोळा'
|{{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी.
|-
|[[नॉर्वेजियन भाषा|नॉर्वेजियन]]
|Urban East{{Sfnp|Vanvik|1979}}
|{{Lang|no|[[Norwegian alphabet|'''h'''at]]}} / खात
|{{IPA|[xɑːt]}}
|'द्वेष'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पश्तो भाषा|पश्तो]]
|{{Lang|fa|[[Pashto alphabet|ا'''خ‍'''‍ته]]}} / अख्ता
|{{IPA|[ax.t̪a]}}
|'व्यापलेले'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फारसी भाषा|फारशी]]
|{{Lang|fa|[[Persian alphabet|دُ'''خ‍'''‍تَر]]}} / दोख्तॅर
|{{IPA|[doxˈtær]}}
|'मुलगी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पोलिश भाषा|पोलिश]]{{Sfnp|Jassem|2003}}
|{{Lang|pl|[[Polish orthography|'''ch'''leb]]}} / ख्लेप
|{{IPA|[xlɛp]}}
|'ब्रेड'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगी]]
|[[रियो दि जानेरो (राज्य)|Fluminense]]
|{{Lang|pt-BR|[[Portuguese orthography|a'''r'''te]]}} / आख्ची
|{{IPA|[ˈaxtɕi]}}
|'कला'
|
|-
|General Brazilian{{Sfnp|Barbosa|Albano|2004}}
|{{Lang|pt-BR|[[Portuguese orthography|'''r'''osa]]}} / खॉज
|{{IPA|[ˈxɔzɐ]}}
|'गुलाब'
|काही बोलीभाषा. {{IPA|/ʁ/}} चे उपध्वनी.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]
|[[गुरमुखी|Gurmukhi]]
|{{Lang|pa|[[Gurmukhi|ਖ਼ਬਰ]]}} / ख़बर
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[xəbəɾ]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'बातम्या'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|Shahmukhi
|{{Lang|pa-Arab|[[Shahmukhi alphabet|'''خ‍'''‍بر]]}} / ख़बर
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रोमेनियन भाषा|रोमानी]]
|{{Lang|ro|[[Romanian alphabet|'''h'''ram]]}} / ख़्राम
|{{IPA|[xräm]}}
|'चर्चचा संरक्षक सण'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रशियन भाषा|रूसी]]{{Sfnp|Padgett|2003}}
|{{Lang|ru|[[Russian orthography|'''х'''ороший]]}} / ख र्वोषिय
|[xɐˈr̠ʷo̞ʂɨ̞j]ⓘ
|'चांगले'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्कॉटिश गेलिक भाषा|स्कॉटिश गेलिक]]
|{{Lang|gd|[[Scottish Gaelic alphabet|dro'''ch'''aid]]}} / त्रॉखित
|{{IPA|[ˈt̪ɾɔxɪtʲ]}}
|'पूल'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सर्बो-क्रोएशियन भाषा|सर्बो-क्रोएशियन]]
|{{Lang|sh-Cyrl|[[Serbian Cyrillic alphabet|'''х'''раст]]}} / ख्रास्त
|{{IPA|[xrâːst]}}
|'ओकचे झाड'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हाक भाषा|स्लोव्हाक]]
|{{Lang|sk|[[Slovak alphabet|'''ch'''lap]]}} / ख्लाप
|{{IPA|[xɫäp]}}
|'यार'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हेन भाषा|स्लोव्हेन]]
|प्रामाणिक
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|po'''h'''lep]]}} / पोख्लेप
|{{IPA|[poˈxlɛ̂p]}}
|'स्वार्थ' किंवा 'लोभ'
|
|-
|काही बोली
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|bo'''g''']]}} / बोख
|{{IPA|[ˈbôːx]}}
|'देव'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सोमाली भाषा|सोमाली]]
|{{Lang|so|'''kh'''ad}} / खाद
|{{IPA|[xad]}}
|'शाई'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]{{Sfnp|Martínez-Celdrán|Fernández-Planas|Carrera-Sabaté|2003}}
|लॅटिन अमेरिकी{{Sfnp|Chen|2007}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|es|[[Spanish orthography|o'''j'''o]]}} / ओखो
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[ˈo̞xo̞]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'डोळा'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|दक्षिण [[स्पेन]]{{Sfnp|Chen|2007}}
|-
|-
|[[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]]
|दक्षिण बोलीभाषा
|{{Lang|sv-SE|'''sj'''ö}} / खो
|{{IPA|[xøː]}}
|'तळ'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सिलहटी
|{{Lang|syl|[[Sylheti Nagari|'''ꠈ'''ꠛꠞ]]}} / खबर
|{{IPA|[xɔ́bɔɾ]}}
|'बातम्या'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |ताश्लीती
|ixf / इख्फ
|[ixf]
|'डोके'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तगालोग भाषा|तगालोग]]
|{{Lang|tl|ba'''k'''it}} / बाखीत
|{{IPA|[baxit]}}
|'कशाला'
|
|-
|[[तमिळ भाषा|तमिळ]]
|ब्राह्मणी तमिळ, लंकी तमिळ (अप्रामाणिक)
|[[तमिळ लिपी|ப'''கை''']] / पकै
|{{IPA|[pɐxɛ(i̯)]}}
|'द्वेष'
|मध्यस्वरी एकवचन {{IPA|/k/}} ब्राह्मणी आणि लंकी बोलीभाषा सोडून जास्तीतर बोलीभाषेत काकलीकृत झाले आहे. सर्व धरून [kʰ x ɡ ɣ ɣʰ h] हे सगळे असू शकते.&lt;ref&gt; {{स्रोत पुस्तक|url=https://www.jstor.org/stable/24650188|title=Some features of Ceylon Tamil|last=Zvelebil|first=Kamil|publisher=JSTOR|year=1965|series=Indo-Iranian Journal|volume=9|pages=113–138|jstor=24650188|issue=2}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तोडा भाषा|तोडा]]{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|pa'''x''' / पाख
|{{IPA|[pax]}}
|'धूर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्की भाषा|तुर्की]]&lt;ref name=&quot;gk6&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Göksel|Kerslake|2005}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|tr|ı'''h'''lamur}} / इख्लामुर
|{{IPA|[ɯxlämuɾ]}}
|'धामण'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.&lt;ref name=&quot;gk6&quot; /&gt; 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्कमेन भाषा|तुर्कमेनी]]
|{{Lang|tkm|'''h'''ile}} / खीले
|{{IPA|[xiːle]}}
|'धूर्तता'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |त्यापी
|{{Lang|kcg|'''kh'''am}} / खाम
|{{IPA|[xam]}}
|१. 'दुधी (भोपळा)'; २.
'वेश्या'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कौसा भाषा|कौसा]]
|{{Lang|xh|'''rh'''oxisa}} / खॉकिसा
|{{IPA|[xɔkǁiːsa]}}
|'रद्द करणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[युक्रेनियन भाषा|उक्रेनी]]
|{{Lang|uk|[[Ukrainian alphabet|'''х'''лопець]]}} / ख्लॉपेत्स
|[ˈxɫɔ̝pɛt͡sʲ]ⓘ
|'मुलगा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[उझबेक भाषा|उझबेक]]{{Sfnp|Sjoberg|1963}}
|{{Lang|uz|o'''x'''irgi}}  / ऑखिर्गी
|{{IPA|[ɒxirgi]}}
|'शेवटी'
|पश्चकण्ठ्य.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[व्हियेतनामी भाषा|व्हियेतनामी]]{{Sfnp|Thompson|1959}}
|{{Lang|vi|[[Vietnamese alphabet|'''kh'''ông]]}} /  खवङ्म
|{{IPA|[xəwŋ͡m˧]}}
|'नाही', 'शून्य'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |यी
|{{Lang|ii|[[Yi script|ꉾ]]}} / ख
|{{IPA|[xɤ˧]}}
|'चांगले'
|
|-
|झापोटेक
|तिल्कीयापान{{Sfnp|Merrill|2008}}
|{{Lang|zts|me'''j'''or}} / मेखोर
|{{IPA|[mɘxoɾ]}}
|'बरे'
|[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिशपासून]] प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|}

== नोंदी ==
{{संदर्भयादी|30em}}

== संदर्भ ==
&lt;templatestyles src=&quot;Refbegin/styles.css&quot; /&gt; </text>
      <sha1>h85l5euv5ko6x7408mandmqk0dcyxny</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685622</id>
      <parentid>2685620</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T23:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>TheonlyPuneriintown ने लेख [[अघोष कण्ठ्य उष्मन्]] वरुन [[अघोष कण्ठ्य ऊष्मन्]] ला हलविला: Misspelled title</comment>
      <origin>2685620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25325" sha1="h85l5euv5ko6x7408mandmqk0dcyxny" xml:space="preserve">
'''अघोष कण्ठ्य ऊष्मन्''' हा काही बोलल्या जाणाऱ्या [[भाषा|भाषांमध्ये]] वापरला जाणारा एक प्रकारचा [[व्यंजन|व्यंजनात्मक]] ध्वनी आहे. मराठीत हे ध्वनी नाही आहे, परंतु [[हिंदी भाषा|हिंदीमधले]] काही शब्दांमध्ये असतो, विशेषतः [[फारसी भाषा|फारशी]] भाषापासून प्रदत्त शब्दांमध्ये, उदा. ख़ुशी 'आनंद'.

[[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमालेमध्ये]] या ध्वनीचे चिन्ह [x] आहे.

काही भाषांमध्ये '''अघोष पश्चकण्ठ्य ऊष्मन्''' असतो, ज्याचे लिप्यंतरण [x̠] असे केले जाते. 

== वैशिष्ट्ये ==
[[चित्र:Voiceless_velar_fricative_articulation.svg|class=skin-invert-image|इवलेसे|अघोष कण्ठ्य उष्मनाचा अग्रपश्च छेद]]
अघोष कण्ठ्य ऊष्मनाची वैशिष्ट्ये:

* याची उच्चारण पद्धत ऊष्मानिक आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह थोडेसे आंकुचन पावून छोटेसे वाहिनी तयार करून याचे उच्चारण होते.
* याचे उच्चारस्थान कण्ठ्य आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे मृदू टाळूवर जिभेच्या मागील भागाच्या साहाय्याने उच्चारले जाते.
* याची ध्वनी निर्मिती अघोष आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरतंतूंच्या कंपनांशिवाय निर्माण केले जाते. काही भाषांमध्ये स्वरतंतू जाणीवपूर्वक वेगळे ठेवले जातात, ज्यामुळे ते नेहमी अघोष राहते; तर इतर भाषांमध्ये ते सैल असतात, ज्यामुळे शेजारील ध्वनींमुळे ते सघोष होऊ शकते.
* हे एक मौखिक व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवा नाकातून बाहेर पडू दिली जात नाही.
* हे एक मध्य व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह जिभेच्या बाजूने न जाता, जिभेच्या मध्यभागावरून पुढे निर्देशित करून निर्माण केला जातो.
* याची वायुप्रवाह प्रणाली फुफ्फुसीय आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की, बहुतेक ध्वनींप्रमाणेच, केवळ बरगड्यांमधील स्नायू आणि पोटाच्या स्नायूंच्या साहाय्याने हवा बाहेर ढकलून याचे उच्चारण केले जाते.

== कोणत्या भाषेत असते? ==
[[जर्मेनिक भाषासमूह|जर्मेनिक भाषांची]] पूर्वज असलेल्या आद्य-जर्मेनिकमध्ये, आद्य-हिंद-युरोपी अघोष तालव्य आणि कण्ठ्य स्पर्श आणि ओष्ठ्यीकृत अघोष कण्ठ्य स्पर्श यांचे प्रतिरूप म्हणून एक अघोष कण्ठ्य ऊष्मन् आणि त्याचे ओष्ठ्यीकृत रूप अस्तित्वात आले, असे मानले जाते. अशाप्रकारे आद्य-हिंद-युरोपी {{Lang|ine-x-proto|'''ḱ'''r̥nom}} &quot;शिंग&quot; आणि {{Lang|gem-x-proto|'''kʷ'''ód}} &quot;काय&quot; हे आद्य-जर्मेनिक * '''h'''urnan आणि * '''hw'''at बनले, जिथे *h आणि *hw हे बहुधा {{IPA|[x]}} होते आणि [ xʷ ]. हा ध्वनी बदल ग्रिमच्या नियमाचा भाग आहे.

आधुनिक ग्रीकमध्ये, एक अघोष कण्ठ्य ऊष्मन् प्राचीन ग्रीक अघोष महाप्राण स्पर्श {{IPA|/kʰ/}} (जसे मराठीचे ख) पासून उगम पावले आहे. एका ध्वनी बदलामध्ये ज्याने सर्व ग्रीक महाप्राण स्पर्श व्यंजनांना मृदू करून ऊष्मनांमध्ये रूपांतरित केले.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |भाषा
!शब्द
![[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आयपीए]]
!अर्थ
!नोंदी
|-
| colspan=&quot;2&quot; |अबजी
|{{Lang|abq-Cyrl|[[Cyrillic script|'''хь'''зы]]}} / ख्झ
|{{IPA|[xʲzə]}}
|'नाव'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |आदगब्जी
|{{Lang|ady-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ы]]}} / ख
|[xəː]ⓘ
|'सहा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आफ्रिकान्स भाषा|आफ्रिकान्स]]
|{{Lang|af|[[Afrikaans#Orthography|'''g'''root]]}} / ख्रुअत
|{{IPA|[xrʊət]}}
|'मोठे'
|अधिक वेळा [χ ~ ʀ̥] असे उच्चारतात.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आल्बेनियन भाषा|आल्बेनी]]
|{{Lang|sq|gju'''h'''a}} / जुखा
|{{IPA|[ɟuxɑ]}}
|'भाषा'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.
|-
|अल्यूट
|अतखाखी बोली
|{{Lang|ale-Latn|ala'''x'''}} / आलाख
|{{IPA|[ɑlɑx]}}
|'दोन'
|
|-
|[[अरबी भाषा|अरबी]]
|आधुनिक प्रामाणिक
|{{Lang|ar|[[Arabic alphabet|'''خ‍'''‍ض‍راء]]}} / खाद्रा
|{{IPA|[xɑdˤˈrɑːʔ]}}
|'हिरवे' (स्त्रीलिंग)
|बोलीभाषा आधारित, कण्ठ्य, पश्चकण्ठ्य, किंवा अलिजिह्वीय असू शकते.{{Sfnp|Watson|2002}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आसामी भाषा|आसामी]]
|{{Lang|as|[[Assamese alphabet|অ'''স'''মীয়া]]}} / असमीया(ऑखॉमिया)
|{{IPA|[ɔxɔmia]}}
|'आसामी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सुरिथी
|ܚܡܫܐ / खेम्शा
|{{IPA|[xεmʃa]}}
|'पाच'
|
|-  
| colspan=&quot;2&quot; |आवारी
|{{Lang|av-Cyrl|[[Cyrillic script|чe'''хь''']]}} / चेख
|{{IPA|[tʃex]}}
|'पोट'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[अझरबैजानी भाषा|अझरबैजानी]]
|{{Lang|az-Latn|[[Azeri alphabet|'''x'''oş]]}} / {{Lang|az-Cyrl|'''х'''ош}} / {{Lang|az-Arab|'''ﺧ'''ﻮش}} / खोश
|{{IPA|[xoʃ]}}
|'आनंददायी'
|
|-
|[[बास्क भाषा|बास्क]]
|काही भाषिक{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}}
|{{Lang|eu|'''j'''an}} / खान
|{{IPA|[xän]}}
|'खाणे'
|कण्ठ्य किंवा पश्चकण्ठ्य.{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}} दुसऱ्या भाषिकांसाठी [j ~ ʝ ~ ɟ] असते.{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सिक्सिकी&lt;ref name=&quot;nlguide2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.native-languages.org/blackfoot_guide.htm|title=Blackfoot Pronunciation and Spelling Guide|website=Native-Languages.org|access-date=2007-04-10}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|bla|[[Canadian Aboriginal syllabics|ᖻᖳᐦᓱᖽᐧ]]}} / नाआख्सिक्सी
|{{IPA|[naːáxsik͡si̥]}}
|'माझे आजी-आजोबा'
|शब्दांच्या सुरुवातीला कधी /x/ त्याचे उपध्वनी /h/ होते, उदा. &quot;hánnia!&quot; 'खरंच!'. ते त्याचे उपध्वनी /ç/ i/ii जसे ihkitsika 'सात' च्या नंतरही बनू शकते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |ब्राहुई{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|{{Lang|brh-Arab|'''ﺧ'''‍ﻦ}} / खान
|{{IPA|[xan]}}
|'डोळा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ब्रेतॉन भाषा|ब्रेतॉन]]
|{{Lang|br|hor '''c'h'''i}} / होर खी
|{{IPA|[hor xiː]}}
|'आमचा कुत्रा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बल्गेरियन भाषा|बुल्गेरी]]
|{{Lang|bg|[[Bulgarian alphabet|ти'''х'''о]]}} / तीखो
|[ˈt̪ixo]ⓘ
|'शांतपणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बंगाली भाषा|बंगाली]]
|{{Lang|bn|[[Bengali alphabet|'''খ়া'''রিজ]]}} / खारिज
|{{IPA|[xɐɹidʒ]}}
|'रद्द'
|फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कातालान भाषा|कातालानी]]
|{{Lang|ca|[[Catalan orthography|'''kh'''arja]]}} / खार्ज
|{{IPA|[ˈxɑɾ(d)ʑə]}}
|'खार्जा'
|केवलप्रयोगी अव्यय आणि प्रदत्त शब्दांमध्ये आढळते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेचन भाषा|चेचन]]
|{{Lang|ce-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ан]]}} / खान
|{{IPA|[xɑːn]}}
|'वेळ'
|
|-
|[[चिनी भाषा|चिनी]]
|[[मँडरिन भाषा|मॅंडरिन]]
|{{Lang|cmn-Hani|[[Chinese characters|河]]}} / ख
|{{IPA|[xɤ˧˥]}}
|'नदी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेक भाषा|चेक]]
|{{Lang|cs|[[Czech orthography|Če'''ch''']]}} / चेख
|[t͡ʃɛx]ⓘ
|'चेक (व्यक्ति)'
|
|-
|[[डॅनिश भाषा|डॅनिश]]
|दक्षिण युटलांडी
|{{Lang|da|[[Danish orthography|ka'''g'''e]]}} / खाख
|[ˈkʰaːx]
|'केक'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[डच भाषा|डच]]
|प्रामाणिक व्लाम्स&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Verhoeven|2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cm&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Collins|Mees|2003}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|nl|[[Dutch orthography|loo'''ch'''en]]}} / लोखन
| rowspan=&quot;2&quot; |[ˈloː.xən]ⓘ
| rowspan=&quot;2&quot; |'नाकार(णे)'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|दक्षिण डच बोली&lt;ref name=&quot;cm&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gus&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Gussenhoven|1999}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|स्कॉटिश
|''loch /'' लॉख
|{{IPA|[ɫɔx]}}
|'लोख'
|
|-
|आयरिश
|''lough /'' लाख
|{{IPA|[lɑx]}}
|'लोख'
|
|-
|स्काउस&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Wells|1982}}&lt;/ref&gt;
|''book /'' बुख
|{{IPA|[bʉːx]}}
|'पुस्तक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्पेरांतो]]
|{{Lang|eo|[[Esperanto orthography|mona'''ĥ'''o]]}} / मोनाखो
|{{IPA|[moˈnaxo]}}
|'साधू'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्टोनियन भाषा|एस्तोनी]]
|{{Lang|et|[[Estonian orthography|ja'''h''']]}} / याख
|{{IPA|[jɑx]}}
|'हो'
|/h/ चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फिनिश भाषा|फिनी]]
|{{Lang|fi|[[Finnish orthography|ka'''h'''vi]]}} / कख्वी
|{{IPA|[ˈkɑxʋi]}}
|'कॉफी'
|/h/ चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फ्रेंच भाषा|फ्रांसी]]
|{{Lang|fr|[[French alphabet|'''j'''ota]]}} / कोता
|{{IPA|[xɔta]}}
|'खोता'
|फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जॉर्जियन भाषा|जॉर्जियन]]{{Sfnp|Shosted|Chikovani|2006}}
|{{Lang|ka|[[Georgian alphabet|ჯო'''ხ'''ი]]}} / जॉखी
|{{IPA|[ˈdʒɔxi]}}
|'काठी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जर्मन भाषा|जर्मन]]
|{{Lang|de|[[German orthography|Bu'''ch''']]}} / बूख
|[buːx]ⓘ
|'पुस्तक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]
|{{Lang|el|[[Greek alphabet|τέ'''χ'''νη]]}} / तेख्नी
|{{IPA|[ˈte̞xni]}}
|'कला'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिब्रू भाषा|हिब्रू]]
|बायबली
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|he|[[Hebrew alphabet|מִי'''כָ'''אֵל]]}} / मीखाएल
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[mixaˈʔel]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'मायकल'
|
|-
|सेफारदी
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]]
|[[हिंदी भाषा|हिंदी]]
|{{Lang|hi|[[Devanagari|'''ख़ु'''शी]]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[xʊʃiː]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'आनंद'
| rowspan=&quot;2&quot; |फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये. हिंदीत {{IPA|/kʰ/}} सोबत प्रतिस्थापित होऊ शकते. मागे सरकलेले असू शकते.
|-
|[[उर्दू भाषा|उर्दू]]
|{{Lang|ur|[[Urdu alphabet|'''ﺧ'''‍وشی]]}} / खु़शी
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]]
|{{Lang|hu|[[Hungarian orthography|sa'''hh'''al]]}} / शाखाल
|{{IPA|[ʃɒxːɒl]}}
|'शाहासोबत'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[इस्लेन्स्का भाषा|इस्लेन्स्का]]
|{{Lang|is|[[Icelandic orthography|o'''k'''tóber]]}} / ऑख्तोउपेर
|{{IPA|[ˈɔxtoːupɛr̥]}}
|'ऑक्टोबर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बासा इंडोनेशिया|भाषा इंदोनेसी]]
|{{Lang|id|'''kh'''as}} / खास
|{{IPA|[xas]}}
|'नमुनेदार'
|अरबीपासून प्रदत्त शब्दांमध्येच. अधिक वेळा [h] किंवा [k] असे उच्चारले जाते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आयरिश भाषा|आयरिश]]
|{{Lang|ga|[[Irish orthography|deo'''ch''']]}} / दॉख
|{{IPA|[dʲɔ̝̈x]}}
|'पिणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जपानी भाषा|जपानी]]
|{{Lang|ja-Hani|[[katakana|マッハ]]}} / माखा
|{{IPA|[maxːa]}}
|'माख'
|/h/ चे उपध्वनी.&lt;ref name=&quot;Japanese&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Okada|first=Hideo|date=December 1991|title=Japanese|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-international-phonetic-association/article/abs/japanese/EF0E01DD40A1B2779F3ADFF96B5D97E3|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=21|issue=2|pages=94–96|doi=10.1017/S002510030000445X|access-date=14 July 2022}}&lt;/ref&gt; 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कबरदेब्जी
|{{Lang|kbd-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ы]]}} / ख
|[xəː]ⓘ
|'समुद्र'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कझाक भाषा|कझाक]]
|'''х'''анзада / खांजादा
|{{IPA|[xanzada]}}
|'राजकुमार'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कोरियन भाषा|हांगुली]]
|{{Lang|ko-Hang|[[Hangul|흥정]]}} / खङ्जङ
|{{IPA|[xɯŋd͡ʑʌ̹ŋ]}}
|'सौदेबाजी'
|{{IPA|/ɯ/}} च्या आधी /h/ चे उपध्वनी. 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कुर्दी भाषा|कुर्दी]]
|{{Lang|ku|[[Kurmanji alphabet|'''x'''anî]]}} / खानी
|{{IPA|[xɑːˈniː]}}
|'घर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कुडुख{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|कुँड़ु'''ख़'''
|{{IPA|[kũɽux]}}
|'कुडुख'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |लिंबुर्खी&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Gussenhoven|Aarts|1999}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Peters|2006}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|li|lo'''ch'''}} / लॉख
|{{IPA|[lɔx]}}
|'हवा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[लिथुएनियन भाषा|लिथुएनी]]
|{{Lang|lt|'''ch'''oras}} / खॉरस
|{{IPA|[ˈxɔrɐs̪]}}
|'गायक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मॅसिडोनियन भाषा|मासेदोनी]]
|{{Lang|mk|[[Macedonian alphabet|О'''х'''рид]]}} / ऑख्रित
|[ˈɔxrit]ⓘ
|'ऑख्रित'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[मलाय भाषा|मलाय]]
|{{Lang|ms-Arab|ا'''ﺧ'''‍ير}} / आखिर
|{{IPA|[axir]}}
|'शेवटचे', 'अंत'
|
|-
|'''''kh'''idmat /'' खिद्मा
|{{IPA|[xid̪maʔ]}}
|'सेवा'
|{{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मांक्स भाषा|मांक्स]]
|{{Lang|gv|aasha'''gh'''}} / एजाख
|{{IPA|[ˈɛːʒax]}}
|'सोप्पे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |हुलुनीख्सुवाकान
|''na'''x'''k /'' नख्क
|{{IPA|[nəxk]}}
|'हात'
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]]
|{{Lang|ne|[[Devanāgarī|आँ'''खा''']]}}
|{{IPA|[ä̃xä]}}
|'डोळा'
|{{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी.
|-
|[[नॉर्वेजियन भाषा|नॉर्वेजियन]]
|Urban East{{Sfnp|Vanvik|1979}}
|{{Lang|no|[[Norwegian alphabet|'''h'''at]]}} / खात
|{{IPA|[xɑːt]}}
|'द्वेष'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पश्तो भाषा|पश्तो]]
|{{Lang|fa|[[Pashto alphabet|ا'''خ‍'''‍ته]]}} / अख्ता
|{{IPA|[ax.t̪a]}}
|'व्यापलेले'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फारसी भाषा|फारशी]]
|{{Lang|fa|[[Persian alphabet|دُ'''خ‍'''‍تَر]]}} / दोख्तॅर
|{{IPA|[doxˈtær]}}
|'मुलगी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पोलिश भाषा|पोलिश]]{{Sfnp|Jassem|2003}}
|{{Lang|pl|[[Polish orthography|'''ch'''leb]]}} / ख्लेप
|{{IPA|[xlɛp]}}
|'ब्रेड'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगी]]
|[[रियो दि जानेरो (राज्य)|Fluminense]]
|{{Lang|pt-BR|[[Portuguese orthography|a'''r'''te]]}} / आख्ची
|{{IPA|[ˈaxtɕi]}}
|'कला'
|
|-
|General Brazilian{{Sfnp|Barbosa|Albano|2004}}
|{{Lang|pt-BR|[[Portuguese orthography|'''r'''osa]]}} / खॉज
|{{IPA|[ˈxɔzɐ]}}
|'गुलाब'
|काही बोलीभाषा. {{IPA|/ʁ/}} चे उपध्वनी.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]
|[[गुरमुखी|Gurmukhi]]
|{{Lang|pa|[[Gurmukhi|ਖ਼ਬਰ]]}} / ख़बर
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[xəbəɾ]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'बातम्या'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|Shahmukhi
|{{Lang|pa-Arab|[[Shahmukhi alphabet|'''خ‍'''‍بر]]}} / ख़बर
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रोमेनियन भाषा|रोमानी]]
|{{Lang|ro|[[Romanian alphabet|'''h'''ram]]}} / ख़्राम
|{{IPA|[xräm]}}
|'चर्चचा संरक्षक सण'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रशियन भाषा|रूसी]]{{Sfnp|Padgett|2003}}
|{{Lang|ru|[[Russian orthography|'''х'''ороший]]}} / ख र्वोषिय
|[xɐˈr̠ʷo̞ʂɨ̞j]ⓘ
|'चांगले'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्कॉटिश गेलिक भाषा|स्कॉटिश गेलिक]]
|{{Lang|gd|[[Scottish Gaelic alphabet|dro'''ch'''aid]]}} / त्रॉखित
|{{IPA|[ˈt̪ɾɔxɪtʲ]}}
|'पूल'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सर्बो-क्रोएशियन भाषा|सर्बो-क्रोएशियन]]
|{{Lang|sh-Cyrl|[[Serbian Cyrillic alphabet|'''х'''раст]]}} / ख्रास्त
|{{IPA|[xrâːst]}}
|'ओकचे झाड'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हाक भाषा|स्लोव्हाक]]
|{{Lang|sk|[[Slovak alphabet|'''ch'''lap]]}} / ख्लाप
|{{IPA|[xɫäp]}}
|'यार'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हेन भाषा|स्लोव्हेन]]
|प्रामाणिक
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|po'''h'''lep]]}} / पोख्लेप
|{{IPA|[poˈxlɛ̂p]}}
|'स्वार्थ' किंवा 'लोभ'
|
|-
|काही बोली
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|bo'''g''']]}} / बोख
|{{IPA|[ˈbôːx]}}
|'देव'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सोमाली भाषा|सोमाली]]
|{{Lang|so|'''kh'''ad}} / खाद
|{{IPA|[xad]}}
|'शाई'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]{{Sfnp|Martínez-Celdrán|Fernández-Planas|Carrera-Sabaté|2003}}
|लॅटिन अमेरिकी{{Sfnp|Chen|2007}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|es|[[Spanish orthography|o'''j'''o]]}} / ओखो
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[ˈo̞xo̞]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'डोळा'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|दक्षिण [[स्पेन]]{{Sfnp|Chen|2007}}
|-
|-
|[[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]]
|दक्षिण बोलीभाषा
|{{Lang|sv-SE|'''sj'''ö}} / खो
|{{IPA|[xøː]}}
|'तळ'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सिलहटी
|{{Lang|syl|[[Sylheti Nagari|'''ꠈ'''ꠛꠞ]]}} / खबर
|{{IPA|[xɔ́bɔɾ]}}
|'बातम्या'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |ताश्लीती
|ixf / इख्फ
|[ixf]
|'डोके'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तगालोग भाषा|तगालोग]]
|{{Lang|tl|ba'''k'''it}} / बाखीत
|{{IPA|[baxit]}}
|'कशाला'
|
|-
|[[तमिळ भाषा|तमिळ]]
|ब्राह्मणी तमिळ, लंकी तमिळ (अप्रामाणिक)
|[[तमिळ लिपी|ப'''கை''']] / पकै
|{{IPA|[pɐxɛ(i̯)]}}
|'द्वेष'
|मध्यस्वरी एकवचन {{IPA|/k/}} ब्राह्मणी आणि लंकी बोलीभाषा सोडून जास्तीतर बोलीभाषेत काकलीकृत झाले आहे. सर्व धरून [kʰ x ɡ ɣ ɣʰ h] हे सगळे असू शकते.&lt;ref&gt; {{स्रोत पुस्तक|url=https://www.jstor.org/stable/24650188|title=Some features of Ceylon Tamil|last=Zvelebil|first=Kamil|publisher=JSTOR|year=1965|series=Indo-Iranian Journal|volume=9|pages=113–138|jstor=24650188|issue=2}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तोडा भाषा|तोडा]]{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|pa'''x''' / पाख
|{{IPA|[pax]}}
|'धूर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्की भाषा|तुर्की]]&lt;ref name=&quot;gk6&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Göksel|Kerslake|2005}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|tr|ı'''h'''lamur}} / इख्लामुर
|{{IPA|[ɯxlämuɾ]}}
|'धामण'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.&lt;ref name=&quot;gk6&quot; /&gt; 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्कमेन भाषा|तुर्कमेनी]]
|{{Lang|tkm|'''h'''ile}} / खीले
|{{IPA|[xiːle]}}
|'धूर्तता'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |त्यापी
|{{Lang|kcg|'''kh'''am}} / खाम
|{{IPA|[xam]}}
|१. 'दुधी (भोपळा)'; २.
'वेश्या'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कौसा भाषा|कौसा]]
|{{Lang|xh|'''rh'''oxisa}} / खॉकिसा
|{{IPA|[xɔkǁiːsa]}}
|'रद्द करणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[युक्रेनियन भाषा|उक्रेनी]]
|{{Lang|uk|[[Ukrainian alphabet|'''х'''лопець]]}} / ख्लॉपेत्स
|[ˈxɫɔ̝pɛt͡sʲ]ⓘ
|'मुलगा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[उझबेक भाषा|उझबेक]]{{Sfnp|Sjoberg|1963}}
|{{Lang|uz|o'''x'''irgi}}  / ऑखिर्गी
|{{IPA|[ɒxirgi]}}
|'शेवटी'
|पश्चकण्ठ्य.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[व्हियेतनामी भाषा|व्हियेतनामी]]{{Sfnp|Thompson|1959}}
|{{Lang|vi|[[Vietnamese alphabet|'''kh'''ông]]}} /  खवङ्म
|{{IPA|[xəwŋ͡m˧]}}
|'नाही', 'शून्य'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |यी
|{{Lang|ii|[[Yi script|ꉾ]]}} / ख
|{{IPA|[xɤ˧]}}
|'चांगले'
|
|-
|झापोटेक
|तिल्कीयापान{{Sfnp|Merrill|2008}}
|{{Lang|zts|me'''j'''or}} / मेखोर
|{{IPA|[mɘxoɾ]}}
|'बरे'
|[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिशपासून]] प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|}

== नोंदी ==
{{संदर्भयादी|30em}}

== संदर्भ ==
&lt;templatestyles src=&quot;Refbegin/styles.css&quot; /&gt; </text>
      <sha1>h85l5euv5ko6x7408mandmqk0dcyxny</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685624</id>
      <parentid>2685622</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T23:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2685624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25325" sha1="7mhqqujwhil1rcdd5owad74hh6rtv17" xml:space="preserve">
'''अघोष कण्ठ्य ऊष्मन्''' हा काही बोलल्या जाणाऱ्या [[भाषा|भाषांमध्ये]] वापरला जाणारा एक प्रकारचा [[व्यंजन|व्यंजनात्मक]] ध्वनी आहे. मराठीत हे ध्वनी नाही आहे, परंतु [[हिंदी भाषा|हिंदीमधले]] काही शब्दांमध्ये असतो, विशेषतः [[फारसी भाषा|फारशी]] भाषापासून प्रदत्त शब्दांमध्ये, उदा. ख़ुशी 'आनंद'.

[[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमालेमध्ये]] या ध्वनीचे चिन्ह [x] आहे.

काही भाषांमध्ये '''अघोष पश्चकण्ठ्य ऊष्मन्''' असतो, ज्याचे लिप्यंतरण [x̠] असे केले जाते. 

== वैशिष्ट्ये ==
[[चित्र:Voiceless_velar_fricative_articulation.svg|class=skin-invert-image|इवलेसे|अघोष कण्ठ्य ऊष्मनाचा अग्रपश्च छेद]]
अघोष कण्ठ्य ऊष्मनाची वैशिष्ट्ये:

* याची उच्चारण पद्धत ऊष्मानिक आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह थोडेसे आंकुचन पावून छोटेसे वाहिनी तयार करून याचे उच्चारण होते.
* याचे उच्चारस्थान कण्ठ्य आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे मृदू टाळूवर जिभेच्या मागील भागाच्या साहाय्याने उच्चारले जाते.
* याची ध्वनी निर्मिती अघोष आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरतंतूंच्या कंपनांशिवाय निर्माण केले जाते. काही भाषांमध्ये स्वरतंतू जाणीवपूर्वक वेगळे ठेवले जातात, ज्यामुळे ते नेहमी अघोष राहते; तर इतर भाषांमध्ये ते सैल असतात, ज्यामुळे शेजारील ध्वनींमुळे ते सघोष होऊ शकते.
* हे एक मौखिक व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवा नाकातून बाहेर पडू दिली जात नाही.
* हे एक मध्य व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह जिभेच्या बाजूने न जाता, जिभेच्या मध्यभागावरून पुढे निर्देशित करून निर्माण केला जातो.
* याची वायुप्रवाह प्रणाली फुफ्फुसीय आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की, बहुतेक ध्वनींप्रमाणेच, केवळ बरगड्यांमधील स्नायू आणि पोटाच्या स्नायूंच्या साहाय्याने हवा बाहेर ढकलून याचे उच्चारण केले जाते.

== कोणत्या भाषेत असते? ==
[[जर्मेनिक भाषासमूह|जर्मेनिक भाषांची]] पूर्वज असलेल्या आद्य-जर्मेनिकमध्ये, आद्य-हिंद-युरोपी अघोष तालव्य आणि कण्ठ्य स्पर्श आणि ओष्ठ्यीकृत अघोष कण्ठ्य स्पर्श यांचे प्रतिरूप म्हणून एक अघोष कण्ठ्य ऊष्मन् आणि त्याचे ओष्ठ्यीकृत रूप अस्तित्वात आले, असे मानले जाते. अशाप्रकारे आद्य-हिंद-युरोपी {{Lang|ine-x-proto|'''ḱ'''r̥nom}} &quot;शिंग&quot; आणि {{Lang|gem-x-proto|'''kʷ'''ód}} &quot;काय&quot; हे आद्य-जर्मेनिक * '''h'''urnan आणि * '''hw'''at बनले, जिथे *h आणि *hw हे बहुधा {{IPA|[x]}} होते आणि [ xʷ ]. हा ध्वनी बदल ग्रिमच्या नियमाचा भाग आहे.

आधुनिक ग्रीकमध्ये, एक अघोष कण्ठ्य ऊष्मन् प्राचीन ग्रीक अघोष महाप्राण स्पर्श {{IPA|/kʰ/}} (जसे मराठीचे ख) पासून उगम पावले आहे. एका ध्वनी बदलामध्ये ज्याने सर्व ग्रीक महाप्राण स्पर्श व्यंजनांना मृदू करून ऊष्मनांमध्ये रूपांतरित केले.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |भाषा
!शब्द
![[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आयपीए]]
!अर्थ
!नोंदी
|-
| colspan=&quot;2&quot; |अबजी
|{{Lang|abq-Cyrl|[[Cyrillic script|'''хь'''зы]]}} / ख्झ
|{{IPA|[xʲzə]}}
|'नाव'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |आदगब्जी
|{{Lang|ady-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ы]]}} / ख
|[xəː]ⓘ
|'सहा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आफ्रिकान्स भाषा|आफ्रिकान्स]]
|{{Lang|af|[[Afrikaans#Orthography|'''g'''root]]}} / ख्रुअत
|{{IPA|[xrʊət]}}
|'मोठे'
|अधिक वेळा [χ ~ ʀ̥] असे उच्चारतात.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आल्बेनियन भाषा|आल्बेनी]]
|{{Lang|sq|gju'''h'''a}} / जुखा
|{{IPA|[ɟuxɑ]}}
|'भाषा'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.
|-
|अल्यूट
|अतखाखी बोली
|{{Lang|ale-Latn|ala'''x'''}} / आलाख
|{{IPA|[ɑlɑx]}}
|'दोन'
|
|-
|[[अरबी भाषा|अरबी]]
|आधुनिक प्रामाणिक
|{{Lang|ar|[[Arabic alphabet|'''خ‍'''‍ض‍راء]]}} / खाद्रा
|{{IPA|[xɑdˤˈrɑːʔ]}}
|'हिरवे' (स्त्रीलिंग)
|बोलीभाषा आधारित, कण्ठ्य, पश्चकण्ठ्य, किंवा अलिजिह्वीय असू शकते.{{Sfnp|Watson|2002}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आसामी भाषा|आसामी]]
|{{Lang|as|[[Assamese alphabet|অ'''স'''মীয়া]]}} / असमीया(ऑखॉमिया)
|{{IPA|[ɔxɔmia]}}
|'आसामी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सुरिथी
|ܚܡܫܐ / खेम्शा
|{{IPA|[xεmʃa]}}
|'पाच'
|
|-  
| colspan=&quot;2&quot; |आवारी
|{{Lang|av-Cyrl|[[Cyrillic script|чe'''хь''']]}} / चेख
|{{IPA|[tʃex]}}
|'पोट'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[अझरबैजानी भाषा|अझरबैजानी]]
|{{Lang|az-Latn|[[Azeri alphabet|'''x'''oş]]}} / {{Lang|az-Cyrl|'''х'''ош}} / {{Lang|az-Arab|'''ﺧ'''ﻮش}} / खोश
|{{IPA|[xoʃ]}}
|'आनंददायी'
|
|-
|[[बास्क भाषा|बास्क]]
|काही भाषिक{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}}
|{{Lang|eu|'''j'''an}} / खान
|{{IPA|[xän]}}
|'खाणे'
|कण्ठ्य किंवा पश्चकण्ठ्य.{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}} दुसऱ्या भाषिकांसाठी [j ~ ʝ ~ ɟ] असते.{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सिक्सिकी&lt;ref name=&quot;nlguide2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.native-languages.org/blackfoot_guide.htm|title=Blackfoot Pronunciation and Spelling Guide|website=Native-Languages.org|access-date=2007-04-10}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|bla|[[Canadian Aboriginal syllabics|ᖻᖳᐦᓱᖽᐧ]]}} / नाआख्सिक्सी
|{{IPA|[naːáxsik͡si̥]}}
|'माझे आजी-आजोबा'
|शब्दांच्या सुरुवातीला कधी /x/ त्याचे उपध्वनी /h/ होते, उदा. &quot;hánnia!&quot; 'खरंच!'. ते त्याचे उपध्वनी /ç/ i/ii जसे ihkitsika 'सात' च्या नंतरही बनू शकते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |ब्राहुई{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|{{Lang|brh-Arab|'''ﺧ'''‍ﻦ}} / खान
|{{IPA|[xan]}}
|'डोळा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ब्रेतॉन भाषा|ब्रेतॉन]]
|{{Lang|br|hor '''c'h'''i}} / होर खी
|{{IPA|[hor xiː]}}
|'आमचा कुत्रा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बल्गेरियन भाषा|बुल्गेरी]]
|{{Lang|bg|[[Bulgarian alphabet|ти'''х'''о]]}} / तीखो
|[ˈt̪ixo]ⓘ
|'शांतपणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बंगाली भाषा|बंगाली]]
|{{Lang|bn|[[Bengali alphabet|'''খ়া'''রিজ]]}} / खारिज
|{{IPA|[xɐɹidʒ]}}
|'रद्द'
|फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कातालान भाषा|कातालानी]]
|{{Lang|ca|[[Catalan orthography|'''kh'''arja]]}} / खार्ज
|{{IPA|[ˈxɑɾ(d)ʑə]}}
|'खार्जा'
|केवलप्रयोगी अव्यय आणि प्रदत्त शब्दांमध्ये आढळते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेचन भाषा|चेचन]]
|{{Lang|ce-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ан]]}} / खान
|{{IPA|[xɑːn]}}
|'वेळ'
|
|-
|[[चिनी भाषा|चिनी]]
|[[मँडरिन भाषा|मॅंडरिन]]
|{{Lang|cmn-Hani|[[Chinese characters|河]]}} / ख
|{{IPA|[xɤ˧˥]}}
|'नदी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेक भाषा|चेक]]
|{{Lang|cs|[[Czech orthography|Če'''ch''']]}} / चेख
|[t͡ʃɛx]ⓘ
|'चेक (व्यक्ति)'
|
|-
|[[डॅनिश भाषा|डॅनिश]]
|दक्षिण युटलांडी
|{{Lang|da|[[Danish orthography|ka'''g'''e]]}} / खाख
|[ˈkʰaːx]
|'केक'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[डच भाषा|डच]]
|प्रामाणिक व्लाम्स&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Verhoeven|2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cm&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Collins|Mees|2003}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|nl|[[Dutch orthography|loo'''ch'''en]]}} / लोखन
| rowspan=&quot;2&quot; |[ˈloː.xən]ⓘ
| rowspan=&quot;2&quot; |'नाकार(णे)'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|दक्षिण डच बोली&lt;ref name=&quot;cm&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gus&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Gussenhoven|1999}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|स्कॉटिश
|''loch /'' लॉख
|{{IPA|[ɫɔx]}}
|'लोख'
|
|-
|आयरिश
|''lough /'' लाख
|{{IPA|[lɑx]}}
|'लोख'
|
|-
|स्काउस&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Wells|1982}}&lt;/ref&gt;
|''book /'' बुख
|{{IPA|[bʉːx]}}
|'पुस्तक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्पेरांतो]]
|{{Lang|eo|[[Esperanto orthography|mona'''ĥ'''o]]}} / मोनाखो
|{{IPA|[moˈnaxo]}}
|'साधू'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्टोनियन भाषा|एस्तोनी]]
|{{Lang|et|[[Estonian orthography|ja'''h''']]}} / याख
|{{IPA|[jɑx]}}
|'हो'
|/h/ चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फिनिश भाषा|फिनी]]
|{{Lang|fi|[[Finnish orthography|ka'''h'''vi]]}} / कख्वी
|{{IPA|[ˈkɑxʋi]}}
|'कॉफी'
|/h/ चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फ्रेंच भाषा|फ्रांसी]]
|{{Lang|fr|[[French alphabet|'''j'''ota]]}} / कोता
|{{IPA|[xɔta]}}
|'खोता'
|फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जॉर्जियन भाषा|जॉर्जियन]]{{Sfnp|Shosted|Chikovani|2006}}
|{{Lang|ka|[[Georgian alphabet|ჯო'''ხ'''ი]]}} / जॉखी
|{{IPA|[ˈdʒɔxi]}}
|'काठी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जर्मन भाषा|जर्मन]]
|{{Lang|de|[[German orthography|Bu'''ch''']]}} / बूख
|[buːx]ⓘ
|'पुस्तक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]
|{{Lang|el|[[Greek alphabet|τέ'''χ'''νη]]}} / तेख्नी
|{{IPA|[ˈte̞xni]}}
|'कला'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिब्रू भाषा|हिब्रू]]
|बायबली
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|he|[[Hebrew alphabet|מִי'''כָ'''אֵל]]}} / मीखाएल
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[mixaˈʔel]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'मायकल'
|
|-
|सेफारदी
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]]
|[[हिंदी भाषा|हिंदी]]
|{{Lang|hi|[[Devanagari|'''ख़ु'''शी]]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[xʊʃiː]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'आनंद'
| rowspan=&quot;2&quot; |फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये. हिंदीत {{IPA|/kʰ/}} सोबत प्रतिस्थापित होऊ शकते. मागे सरकलेले असू शकते.
|-
|[[उर्दू भाषा|उर्दू]]
|{{Lang|ur|[[Urdu alphabet|'''ﺧ'''‍وشی]]}} / खु़शी
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]]
|{{Lang|hu|[[Hungarian orthography|sa'''hh'''al]]}} / शाखाल
|{{IPA|[ʃɒxːɒl]}}
|'शाहासोबत'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[इस्लेन्स्का भाषा|इस्लेन्स्का]]
|{{Lang|is|[[Icelandic orthography|o'''k'''tóber]]}} / ऑख्तोउपेर
|{{IPA|[ˈɔxtoːupɛr̥]}}
|'ऑक्टोबर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बासा इंडोनेशिया|भाषा इंदोनेसी]]
|{{Lang|id|'''kh'''as}} / खास
|{{IPA|[xas]}}
|'नमुनेदार'
|अरबीपासून प्रदत्त शब्दांमध्येच. अधिक वेळा [h] किंवा [k] असे उच्चारले जाते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आयरिश भाषा|आयरिश]]
|{{Lang|ga|[[Irish orthography|deo'''ch''']]}} / दॉख
|{{IPA|[dʲɔ̝̈x]}}
|'पिणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जपानी भाषा|जपानी]]
|{{Lang|ja-Hani|[[katakana|マッハ]]}} / माखा
|{{IPA|[maxːa]}}
|'माख'
|/h/ चे उपध्वनी.&lt;ref name=&quot;Japanese&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Okada|first=Hideo|date=December 1991|title=Japanese|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-international-phonetic-association/article/abs/japanese/EF0E01DD40A1B2779F3ADFF96B5D97E3|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=21|issue=2|pages=94–96|doi=10.1017/S002510030000445X|access-date=14 July 2022}}&lt;/ref&gt; 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कबरदेब्जी
|{{Lang|kbd-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ы]]}} / ख
|[xəː]ⓘ
|'समुद्र'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कझाक भाषा|कझाक]]
|'''х'''анзада / खांजादा
|{{IPA|[xanzada]}}
|'राजकुमार'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कोरियन भाषा|हांगुली]]
|{{Lang|ko-Hang|[[Hangul|흥정]]}} / खङ्जङ
|{{IPA|[xɯŋd͡ʑʌ̹ŋ]}}
|'सौदेबाजी'
|{{IPA|/ɯ/}} च्या आधी /h/ चे उपध्वनी. 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कुर्दी भाषा|कुर्दी]]
|{{Lang|ku|[[Kurmanji alphabet|'''x'''anî]]}} / खानी
|{{IPA|[xɑːˈniː]}}
|'घर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कुडुख{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|कुँड़ु'''ख़'''
|{{IPA|[kũɽux]}}
|'कुडुख'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |लिंबुर्खी&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Gussenhoven|Aarts|1999}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Peters|2006}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|li|lo'''ch'''}} / लॉख
|{{IPA|[lɔx]}}
|'हवा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[लिथुएनियन भाषा|लिथुएनी]]
|{{Lang|lt|'''ch'''oras}} / खॉरस
|{{IPA|[ˈxɔrɐs̪]}}
|'गायक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मॅसिडोनियन भाषा|मासेदोनी]]
|{{Lang|mk|[[Macedonian alphabet|О'''х'''рид]]}} / ऑख्रित
|[ˈɔxrit]ⓘ
|'ऑख्रित'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[मलाय भाषा|मलाय]]
|{{Lang|ms-Arab|ا'''ﺧ'''‍ير}} / आखिर
|{{IPA|[axir]}}
|'शेवटचे', 'अंत'
|
|-
|'''''kh'''idmat /'' खिद्मा
|{{IPA|[xid̪maʔ]}}
|'सेवा'
|{{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मांक्स भाषा|मांक्स]]
|{{Lang|gv|aasha'''gh'''}} / एजाख
|{{IPA|[ˈɛːʒax]}}
|'सोप्पे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |हुलुनीख्सुवाकान
|''na'''x'''k /'' नख्क
|{{IPA|[nəxk]}}
|'हात'
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]]
|{{Lang|ne|[[Devanāgarī|आँ'''खा''']]}}
|{{IPA|[ä̃xä]}}
|'डोळा'
|{{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी.
|-
|[[नॉर्वेजियन भाषा|नॉर्वेजियन]]
|Urban East{{Sfnp|Vanvik|1979}}
|{{Lang|no|[[Norwegian alphabet|'''h'''at]]}} / खात
|{{IPA|[xɑːt]}}
|'द्वेष'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पश्तो भाषा|पश्तो]]
|{{Lang|fa|[[Pashto alphabet|ا'''خ‍'''‍ته]]}} / अख्ता
|{{IPA|[ax.t̪a]}}
|'व्यापलेले'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फारसी भाषा|फारशी]]
|{{Lang|fa|[[Persian alphabet|دُ'''خ‍'''‍تَر]]}} / दोख्तॅर
|{{IPA|[doxˈtær]}}
|'मुलगी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पोलिश भाषा|पोलिश]]{{Sfnp|Jassem|2003}}
|{{Lang|pl|[[Polish orthography|'''ch'''leb]]}} / ख्लेप
|{{IPA|[xlɛp]}}
|'ब्रेड'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगी]]
|[[रियो दि जानेरो (राज्य)|Fluminense]]
|{{Lang|pt-BR|[[Portuguese orthography|a'''r'''te]]}} / आख्ची
|{{IPA|[ˈaxtɕi]}}
|'कला'
|
|-
|General Brazilian{{Sfnp|Barbosa|Albano|2004}}
|{{Lang|pt-BR|[[Portuguese orthography|'''r'''osa]]}} / खॉज
|{{IPA|[ˈxɔzɐ]}}
|'गुलाब'
|काही बोलीभाषा. {{IPA|/ʁ/}} चे उपध्वनी.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]
|[[गुरमुखी|Gurmukhi]]
|{{Lang|pa|[[Gurmukhi|ਖ਼ਬਰ]]}} / ख़बर
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[xəbəɾ]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'बातम्या'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|Shahmukhi
|{{Lang|pa-Arab|[[Shahmukhi alphabet|'''خ‍'''‍بر]]}} / ख़बर
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रोमेनियन भाषा|रोमानी]]
|{{Lang|ro|[[Romanian alphabet|'''h'''ram]]}} / ख़्राम
|{{IPA|[xräm]}}
|'चर्चचा संरक्षक सण'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रशियन भाषा|रूसी]]{{Sfnp|Padgett|2003}}
|{{Lang|ru|[[Russian orthography|'''х'''ороший]]}} / ख र्वोषिय
|[xɐˈr̠ʷo̞ʂɨ̞j]ⓘ
|'चांगले'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्कॉटिश गेलिक भाषा|स्कॉटिश गेलिक]]
|{{Lang|gd|[[Scottish Gaelic alphabet|dro'''ch'''aid]]}} / त्रॉखित
|{{IPA|[ˈt̪ɾɔxɪtʲ]}}
|'पूल'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सर्बो-क्रोएशियन भाषा|सर्बो-क्रोएशियन]]
|{{Lang|sh-Cyrl|[[Serbian Cyrillic alphabet|'''х'''раст]]}} / ख्रास्त
|{{IPA|[xrâːst]}}
|'ओकचे झाड'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हाक भाषा|स्लोव्हाक]]
|{{Lang|sk|[[Slovak alphabet|'''ch'''lap]]}} / ख्लाप
|{{IPA|[xɫäp]}}
|'यार'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हेन भाषा|स्लोव्हेन]]
|प्रामाणिक
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|po'''h'''lep]]}} / पोख्लेप
|{{IPA|[poˈxlɛ̂p]}}
|'स्वार्थ' किंवा 'लोभ'
|
|-
|काही बोली
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|bo'''g''']]}} / बोख
|{{IPA|[ˈbôːx]}}
|'देव'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सोमाली भाषा|सोमाली]]
|{{Lang|so|'''kh'''ad}} / खाद
|{{IPA|[xad]}}
|'शाई'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]{{Sfnp|Martínez-Celdrán|Fernández-Planas|Carrera-Sabaté|2003}}
|लॅटिन अमेरिकी{{Sfnp|Chen|2007}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|es|[[Spanish orthography|o'''j'''o]]}} / ओखो
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[ˈo̞xo̞]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'डोळा'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|दक्षिण [[स्पेन]]{{Sfnp|Chen|2007}}
|-
|-
|[[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]]
|दक्षिण बोलीभाषा
|{{Lang|sv-SE|'''sj'''ö}} / खो
|{{IPA|[xøː]}}
|'तळ'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सिलहटी
|{{Lang|syl|[[Sylheti Nagari|'''ꠈ'''ꠛꠞ]]}} / खबर
|{{IPA|[xɔ́bɔɾ]}}
|'बातम्या'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |ताश्लीती
|ixf / इख्फ
|[ixf]
|'डोके'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तगालोग भाषा|तगालोग]]
|{{Lang|tl|ba'''k'''it}} / बाखीत
|{{IPA|[baxit]}}
|'कशाला'
|
|-
|[[तमिळ भाषा|तमिळ]]
|ब्राह्मणी तमिळ, लंकी तमिळ (अप्रामाणिक)
|[[तमिळ लिपी|ப'''கை''']] / पकै
|{{IPA|[pɐxɛ(i̯)]}}
|'द्वेष'
|मध्यस्वरी एकवचन {{IPA|/k/}} ब्राह्मणी आणि लंकी बोलीभाषा सोडून जास्तीतर बोलीभाषेत काकलीकृत झाले आहे. सर्व धरून [kʰ x ɡ ɣ ɣʰ h] हे सगळे असू शकते.&lt;ref&gt; {{स्रोत पुस्तक|url=https://www.jstor.org/stable/24650188|title=Some features of Ceylon Tamil|last=Zvelebil|first=Kamil|publisher=JSTOR|year=1965|series=Indo-Iranian Journal|volume=9|pages=113–138|jstor=24650188|issue=2}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तोडा भाषा|तोडा]]{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|pa'''x''' / पाख
|{{IPA|[pax]}}
|'धूर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्की भाषा|तुर्की]]&lt;ref name=&quot;gk6&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Göksel|Kerslake|2005}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|tr|ı'''h'''lamur}} / इख्लामुर
|{{IPA|[ɯxlämuɾ]}}
|'धामण'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.&lt;ref name=&quot;gk6&quot; /&gt; 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्कमेन भाषा|तुर्कमेनी]]
|{{Lang|tkm|'''h'''ile}} / खीले
|{{IPA|[xiːle]}}
|'धूर्तता'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |त्यापी
|{{Lang|kcg|'''kh'''am}} / खाम
|{{IPA|[xam]}}
|१. 'दुधी (भोपळा)'; २.
'वेश्या'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कौसा भाषा|कौसा]]
|{{Lang|xh|'''rh'''oxisa}} / खॉकिसा
|{{IPA|[xɔkǁiːsa]}}
|'रद्द करणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[युक्रेनियन भाषा|उक्रेनी]]
|{{Lang|uk|[[Ukrainian alphabet|'''х'''лопець]]}} / ख्लॉपेत्स
|[ˈxɫɔ̝pɛt͡sʲ]ⓘ
|'मुलगा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[उझबेक भाषा|उझबेक]]{{Sfnp|Sjoberg|1963}}
|{{Lang|uz|o'''x'''irgi}}  / ऑखिर्गी
|{{IPA|[ɒxirgi]}}
|'शेवटी'
|पश्चकण्ठ्य.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[व्हियेतनामी भाषा|व्हियेतनामी]]{{Sfnp|Thompson|1959}}
|{{Lang|vi|[[Vietnamese alphabet|'''kh'''ông]]}} /  खवङ्म
|{{IPA|[xəwŋ͡m˧]}}
|'नाही', 'शून्य'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |यी
|{{Lang|ii|[[Yi script|ꉾ]]}} / ख
|{{IPA|[xɤ˧]}}
|'चांगले'
|
|-
|झापोटेक
|तिल्कीयापान{{Sfnp|Merrill|2008}}
|{{Lang|zts|me'''j'''or}} / मेखोर
|{{IPA|[mɘxoɾ]}}
|'बरे'
|[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिशपासून]] प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|}

== नोंदी ==
{{संदर्भयादी|30em}}

== संदर्भ ==
&lt;templatestyles src=&quot;Refbegin/styles.css&quot; /&gt; </text>
      <sha1>7mhqqujwhil1rcdd5owad74hh6rtv17</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685636</id>
      <parentid>2685624</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:00:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>दुवा जोडली</comment>
      <origin>2685636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25365" sha1="sz7ix5ve0w21rmqu4z3xiyck2sm6h0c" xml:space="preserve">
'''अघोष कण्ठ्य ऊष्मन्''' हा काही बोलल्या जाणाऱ्या [[भाषा|भाषांमध्ये]] वापरला जाणारा एक प्रकारचा [[व्यंजन|व्यंजनात्मक]] ध्वनी आहे. मराठीत हे ध्वनी नाही आहे, परंतु [[हिंदी भाषा|हिंदीमधले]] काही शब्दांमध्ये असतो, विशेषतः [[फारसी भाषा|फारशी]] भाषापासून प्रदत्त शब्दांमध्ये, उदा. ख़ुशी 'आनंद'.

[[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमालेमध्ये]] या ध्वनीचे चिन्ह [x] आहे.

काही भाषांमध्ये '''अघोष पश्चकण्ठ्य ऊष्मन्''' असतो, ज्याचे लिप्यंतरण [x̠] असे केले जाते. 

== वैशिष्ट्ये ==
[[चित्र:Voiceless_velar_fricative_articulation.svg|class=skin-invert-image|इवलेसे|अघोष कण्ठ्य ऊष्मनाचा अग्रपश्च छेद]]
अघोष कण्ठ्य ऊष्मनाची वैशिष्ट्ये:

* याची उच्चारण पद्धत ऊष्मानिक आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह थोडेसे आंकुचन पावून छोटेसे वाहिनी तयार करून याचे उच्चारण होते.
* याचे उच्चारस्थान कण्ठ्य आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे मृदू टाळूवर जिभेच्या मागील भागाच्या साहाय्याने उच्चारले जाते.
* याची ध्वनी निर्मिती अघोष आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरतंतूंच्या कंपनांशिवाय निर्माण केले जाते. काही भाषांमध्ये स्वरतंतू जाणीवपूर्वक वेगळे ठेवले जातात, ज्यामुळे ते नेहमी अघोष राहते; तर इतर भाषांमध्ये ते सैल असतात, ज्यामुळे शेजारील ध्वनींमुळे ते सघोष होऊ शकते.
* हे एक मौखिक व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवा नाकातून बाहेर पडू दिली जात नाही.
* हे एक मध्य व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह जिभेच्या बाजूने न जाता, जिभेच्या मध्यभागावरून पुढे निर्देशित करून निर्माण केला जातो.
* याची वायुप्रवाह प्रणाली फुफ्फुसीय आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की, बहुतेक ध्वनींप्रमाणेच, केवळ बरगड्यांमधील स्नायू आणि पोटाच्या स्नायूंच्या साहाय्याने हवा बाहेर ढकलून याचे उच्चारण केले जाते.

== कोणत्या भाषेत असते? ==
[[जर्मेनिक भाषासमूह|जर्मेनिक भाषांची]] पूर्वज असलेल्या आद्य-जर्मेनिकमध्ये, आद्य-हिंद-युरोपी अघोष तालव्य आणि कण्ठ्य स्पर्श आणि ओष्ठ्यीकृत अघोष कण्ठ्य स्पर्श यांचे प्रतिरूप म्हणून एक अघोष कण्ठ्य ऊष्मन् आणि त्याचे ओष्ठ्यीकृत रूप अस्तित्वात आले, असे मानले जाते. अशाप्रकारे आद्य-हिंद-युरोपी {{Lang|ine-x-proto|'''ḱ'''r̥nom}} &quot;शिंग&quot; आणि {{Lang|gem-x-proto|'''kʷ'''ód}} &quot;काय&quot; हे आद्य-जर्मेनिक * '''h'''urnan आणि * '''hw'''at बनले, जिथे *h आणि *hw हे बहुधा {{IPA|[x]}} होते आणि [ xʷ ]. हा ध्वनी बदल [[ग्रिमचा नियम| ग्रिमच्या नियमा]]चा भाग आहे.

आधुनिक ग्रीकमध्ये, एक अघोष कण्ठ्य ऊष्मन् प्राचीन ग्रीक अघोष महाप्राण स्पर्श {{IPA|/kʰ/}} (जसे मराठीचे ख) पासून उगम पावले आहे. एका ध्वनी बदलामध्ये ज्याने सर्व ग्रीक महाप्राण स्पर्श व्यंजनांना मृदू करून ऊष्मनांमध्ये रूपांतरित केले.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |भाषा
!शब्द
![[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आयपीए]]
!अर्थ
!नोंदी
|-
| colspan=&quot;2&quot; |अबजी
|{{Lang|abq-Cyrl|[[Cyrillic script|'''хь'''зы]]}} / ख्झ
|{{IPA|[xʲzə]}}
|'नाव'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |आदगब्जी
|{{Lang|ady-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ы]]}} / ख
|[xəː]ⓘ
|'सहा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आफ्रिकान्स भाषा|आफ्रिकान्स]]
|{{Lang|af|[[Afrikaans#Orthography|'''g'''root]]}} / ख्रुअत
|{{IPA|[xrʊət]}}
|'मोठे'
|अधिक वेळा [χ ~ ʀ̥] असे उच्चारतात.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आल्बेनियन भाषा|आल्बेनी]]
|{{Lang|sq|gju'''h'''a}} / जुखा
|{{IPA|[ɟuxɑ]}}
|'भाषा'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.
|-
|अल्यूट
|अतखाखी बोली
|{{Lang|ale-Latn|ala'''x'''}} / आलाख
|{{IPA|[ɑlɑx]}}
|'दोन'
|
|-
|[[अरबी भाषा|अरबी]]
|आधुनिक प्रामाणिक
|{{Lang|ar|[[Arabic alphabet|'''خ‍'''‍ض‍راء]]}} / खाद्रा
|{{IPA|[xɑdˤˈrɑːʔ]}}
|'हिरवे' (स्त्रीलिंग)
|बोलीभाषा आधारित, कण्ठ्य, पश्चकण्ठ्य, किंवा अलिजिह्वीय असू शकते.{{Sfnp|Watson|2002}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आसामी भाषा|आसामी]]
|{{Lang|as|[[Assamese alphabet|অ'''স'''মীয়া]]}} / असमीया(ऑखॉमिया)
|{{IPA|[ɔxɔmia]}}
|'आसामी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सुरिथी
|ܚܡܫܐ / खेम्शा
|{{IPA|[xεmʃa]}}
|'पाच'
|
|-  
| colspan=&quot;2&quot; |आवारी
|{{Lang|av-Cyrl|[[Cyrillic script|чe'''хь''']]}} / चेख
|{{IPA|[tʃex]}}
|'पोट'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[अझरबैजानी भाषा|अझरबैजानी]]
|{{Lang|az-Latn|[[Azeri alphabet|'''x'''oş]]}} / {{Lang|az-Cyrl|'''х'''ош}} / {{Lang|az-Arab|'''ﺧ'''ﻮش}} / खोश
|{{IPA|[xoʃ]}}
|'आनंददायी'
|
|-
|[[बास्क भाषा|बास्क]]
|काही भाषिक{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}}
|{{Lang|eu|'''j'''an}} / खान
|{{IPA|[xän]}}
|'खाणे'
|कण्ठ्य किंवा पश्चकण्ठ्य.{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}} दुसऱ्या भाषिकांसाठी [j ~ ʝ ~ ɟ] असते.{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सिक्सिकी&lt;ref name=&quot;nlguide2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.native-languages.org/blackfoot_guide.htm|title=Blackfoot Pronunciation and Spelling Guide|website=Native-Languages.org|access-date=2007-04-10}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|bla|[[Canadian Aboriginal syllabics|ᖻᖳᐦᓱᖽᐧ]]}} / नाआख्सिक्सी
|{{IPA|[naːáxsik͡si̥]}}
|'माझे आजी-आजोबा'
|शब्दांच्या सुरुवातीला कधी /x/ त्याचे उपध्वनी /h/ होते, उदा. &quot;hánnia!&quot; 'खरंच!'. ते त्याचे उपध्वनी /ç/ i/ii जसे ihkitsika 'सात' च्या नंतरही बनू शकते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |ब्राहुई{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|{{Lang|brh-Arab|'''ﺧ'''‍ﻦ}} / खान
|{{IPA|[xan]}}
|'डोळा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ब्रेतॉन भाषा|ब्रेतॉन]]
|{{Lang|br|hor '''c'h'''i}} / होर खी
|{{IPA|[hor xiː]}}
|'आमचा कुत्रा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बल्गेरियन भाषा|बुल्गेरी]]
|{{Lang|bg|[[Bulgarian alphabet|ти'''х'''о]]}} / तीखो
|[ˈt̪ixo]ⓘ
|'शांतपणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बंगाली भाषा|बंगाली]]
|{{Lang|bn|[[Bengali alphabet|'''খ়া'''রিজ]]}} / खारिज
|{{IPA|[xɐɹidʒ]}}
|'रद्द'
|फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कातालान भाषा|कातालानी]]
|{{Lang|ca|[[Catalan orthography|'''kh'''arja]]}} / खार्ज
|{{IPA|[ˈxɑɾ(d)ʑə]}}
|'खार्जा'
|केवलप्रयोगी अव्यय आणि प्रदत्त शब्दांमध्ये आढळते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेचन भाषा|चेचन]]
|{{Lang|ce-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ан]]}} / खान
|{{IPA|[xɑːn]}}
|'वेळ'
|
|-
|[[चिनी भाषा|चिनी]]
|[[मँडरिन भाषा|मॅंडरिन]]
|{{Lang|cmn-Hani|[[Chinese characters|河]]}} / ख
|{{IPA|[xɤ˧˥]}}
|'नदी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेक भाषा|चेक]]
|{{Lang|cs|[[Czech orthography|Če'''ch''']]}} / चेख
|[t͡ʃɛx]ⓘ
|'चेक (व्यक्ति)'
|
|-
|[[डॅनिश भाषा|डॅनिश]]
|दक्षिण युटलांडी
|{{Lang|da|[[Danish orthography|ka'''g'''e]]}} / खाख
|[ˈkʰaːx]
|'केक'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[डच भाषा|डच]]
|प्रामाणिक व्लाम्स&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Verhoeven|2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cm&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Collins|Mees|2003}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|nl|[[Dutch orthography|loo'''ch'''en]]}} / लोखन
| rowspan=&quot;2&quot; |[ˈloː.xən]ⓘ
| rowspan=&quot;2&quot; |'नाकार(णे)'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|दक्षिण डच बोली&lt;ref name=&quot;cm&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gus&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Gussenhoven|1999}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|स्कॉटिश
|''loch /'' लॉख
|{{IPA|[ɫɔx]}}
|'लोख'
|
|-
|आयरिश
|''lough /'' लाख
|{{IPA|[lɑx]}}
|'लोख'
|
|-
|स्काउस&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Wells|1982}}&lt;/ref&gt;
|''book /'' बुख
|{{IPA|[bʉːx]}}
|'पुस्तक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्पेरांतो]]
|{{Lang|eo|[[Esperanto orthography|mona'''ĥ'''o]]}} / मोनाखो
|{{IPA|[moˈnaxo]}}
|'साधू'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्टोनियन भाषा|एस्तोनी]]
|{{Lang|et|[[Estonian orthography|ja'''h''']]}} / याख
|{{IPA|[jɑx]}}
|'हो'
|/h/ चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फिनिश भाषा|फिनी]]
|{{Lang|fi|[[Finnish orthography|ka'''h'''vi]]}} / कख्वी
|{{IPA|[ˈkɑxʋi]}}
|'कॉफी'
|/h/ चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फ्रेंच भाषा|फ्रांसी]]
|{{Lang|fr|[[French alphabet|'''j'''ota]]}} / कोता
|{{IPA|[xɔta]}}
|'खोता'
|फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जॉर्जियन भाषा|जॉर्जियन]]{{Sfnp|Shosted|Chikovani|2006}}
|{{Lang|ka|[[Georgian alphabet|ჯო'''ხ'''ი]]}} / जॉखी
|{{IPA|[ˈdʒɔxi]}}
|'काठी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जर्मन भाषा|जर्मन]]
|{{Lang|de|[[German orthography|Bu'''ch''']]}} / बूख
|[buːx]ⓘ
|'पुस्तक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]
|{{Lang|el|[[Greek alphabet|τέ'''χ'''νη]]}} / तेख्नी
|{{IPA|[ˈte̞xni]}}
|'कला'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिब्रू भाषा|हिब्रू]]
|बायबली
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|he|[[Hebrew alphabet|מִי'''כָ'''אֵל]]}} / मीखाएल
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[mixaˈʔel]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'मायकल'
|
|-
|सेफारदी
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]]
|[[हिंदी भाषा|हिंदी]]
|{{Lang|hi|[[Devanagari|'''ख़ु'''शी]]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[xʊʃiː]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'आनंद'
| rowspan=&quot;2&quot; |फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये. हिंदीत {{IPA|/kʰ/}} सोबत प्रतिस्थापित होऊ शकते. मागे सरकलेले असू शकते.
|-
|[[उर्दू भाषा|उर्दू]]
|{{Lang|ur|[[Urdu alphabet|'''ﺧ'''‍وشی]]}} / खु़शी
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]]
|{{Lang|hu|[[Hungarian orthography|sa'''hh'''al]]}} / शाखाल
|{{IPA|[ʃɒxːɒl]}}
|'शाहासोबत'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[इस्लेन्स्का भाषा|इस्लेन्स्का]]
|{{Lang|is|[[Icelandic orthography|o'''k'''tóber]]}} / ऑख्तोउपेर
|{{IPA|[ˈɔxtoːupɛr̥]}}
|'ऑक्टोबर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बासा इंडोनेशिया|भाषा इंदोनेसी]]
|{{Lang|id|'''kh'''as}} / खास
|{{IPA|[xas]}}
|'नमुनेदार'
|अरबीपासून प्रदत्त शब्दांमध्येच. अधिक वेळा [h] किंवा [k] असे उच्चारले जाते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आयरिश भाषा|आयरिश]]
|{{Lang|ga|[[Irish orthography|deo'''ch''']]}} / दॉख
|{{IPA|[dʲɔ̝̈x]}}
|'पिणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जपानी भाषा|जपानी]]
|{{Lang|ja-Hani|[[katakana|マッハ]]}} / माखा
|{{IPA|[maxːa]}}
|'माख'
|/h/ चे उपध्वनी.&lt;ref name=&quot;Japanese&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Okada|first=Hideo|date=December 1991|title=Japanese|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-international-phonetic-association/article/abs/japanese/EF0E01DD40A1B2779F3ADFF96B5D97E3|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=21|issue=2|pages=94–96|doi=10.1017/S002510030000445X|access-date=14 July 2022}}&lt;/ref&gt; 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कबरदेब्जी
|{{Lang|kbd-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ы]]}} / ख
|[xəː]ⓘ
|'समुद्र'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कझाक भाषा|कझाक]]
|'''х'''анзада / खांजादा
|{{IPA|[xanzada]}}
|'राजकुमार'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कोरियन भाषा|हांगुली]]
|{{Lang|ko-Hang|[[Hangul|흥정]]}} / खङ्जङ
|{{IPA|[xɯŋd͡ʑʌ̹ŋ]}}
|'सौदेबाजी'
|{{IPA|/ɯ/}} च्या आधी /h/ चे उपध्वनी. 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कुर्दी भाषा|कुर्दी]]
|{{Lang|ku|[[Kurmanji alphabet|'''x'''anî]]}} / खानी
|{{IPA|[xɑːˈniː]}}
|'घर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कुडुख{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|कुँड़ु'''ख़'''
|{{IPA|[kũɽux]}}
|'कुडुख'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |लिंबुर्खी&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Gussenhoven|Aarts|1999}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Peters|2006}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|li|lo'''ch'''}} / लॉख
|{{IPA|[lɔx]}}
|'हवा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[लिथुएनियन भाषा|लिथुएनी]]
|{{Lang|lt|'''ch'''oras}} / खॉरस
|{{IPA|[ˈxɔrɐs̪]}}
|'गायक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मॅसिडोनियन भाषा|मासेदोनी]]
|{{Lang|mk|[[Macedonian alphabet|О'''х'''рид]]}} / ऑख्रित
|[ˈɔxrit]ⓘ
|'ऑख्रित'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[मलाय भाषा|मलाय]]
|{{Lang|ms-Arab|ا'''ﺧ'''‍ير}} / आखिर
|{{IPA|[axir]}}
|'शेवटचे', 'अंत'
|
|-
|'''''kh'''idmat /'' खिद्मा
|{{IPA|[xid̪maʔ]}}
|'सेवा'
|{{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मांक्स भाषा|मांक्स]]
|{{Lang|gv|aasha'''gh'''}} / एजाख
|{{IPA|[ˈɛːʒax]}}
|'सोप्पे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |हुलुनीख्सुवाकान
|''na'''x'''k /'' नख्क
|{{IPA|[nəxk]}}
|'हात'
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]]
|{{Lang|ne|[[Devanāgarī|आँ'''खा''']]}}
|{{IPA|[ä̃xä]}}
|'डोळा'
|{{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी.
|-
|[[नॉर्वेजियन भाषा|नॉर्वेजियन]]
|Urban East{{Sfnp|Vanvik|1979}}
|{{Lang|no|[[Norwegian alphabet|'''h'''at]]}} / खात
|{{IPA|[xɑːt]}}
|'द्वेष'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पश्तो भाषा|पश्तो]]
|{{Lang|fa|[[Pashto alphabet|ا'''خ‍'''‍ته]]}} / अख्ता
|{{IPA|[ax.t̪a]}}
|'व्यापलेले'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फारसी भाषा|फारशी]]
|{{Lang|fa|[[Persian alphabet|دُ'''خ‍'''‍تَر]]}} / दोख्तॅर
|{{IPA|[doxˈtær]}}
|'मुलगी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पोलिश भाषा|पोलिश]]{{Sfnp|Jassem|2003}}
|{{Lang|pl|[[Polish orthography|'''ch'''leb]]}} / ख्लेप
|{{IPA|[xlɛp]}}
|'ब्रेड'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगी]]
|[[रियो दि जानेरो (राज्य)|Fluminense]]
|{{Lang|pt-BR|[[Portuguese orthography|a'''r'''te]]}} / आख्ची
|{{IPA|[ˈaxtɕi]}}
|'कला'
|
|-
|General Brazilian{{Sfnp|Barbosa|Albano|2004}}
|{{Lang|pt-BR|[[Portuguese orthography|'''r'''osa]]}} / खॉज
|{{IPA|[ˈxɔzɐ]}}
|'गुलाब'
|काही बोलीभाषा. {{IPA|/ʁ/}} चे उपध्वनी.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]
|[[गुरमुखी|Gurmukhi]]
|{{Lang|pa|[[Gurmukhi|ਖ਼ਬਰ]]}} / ख़बर
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[xəbəɾ]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'बातम्या'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|Shahmukhi
|{{Lang|pa-Arab|[[Shahmukhi alphabet|'''خ‍'''‍بر]]}} / ख़बर
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रोमेनियन भाषा|रोमानी]]
|{{Lang|ro|[[Romanian alphabet|'''h'''ram]]}} / ख़्राम
|{{IPA|[xräm]}}
|'चर्चचा संरक्षक सण'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रशियन भाषा|रूसी]]{{Sfnp|Padgett|2003}}
|{{Lang|ru|[[Russian orthography|'''х'''ороший]]}} / ख र्वोषिय
|[xɐˈr̠ʷo̞ʂɨ̞j]ⓘ
|'चांगले'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्कॉटिश गेलिक भाषा|स्कॉटिश गेलिक]]
|{{Lang|gd|[[Scottish Gaelic alphabet|dro'''ch'''aid]]}} / त्रॉखित
|{{IPA|[ˈt̪ɾɔxɪtʲ]}}
|'पूल'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सर्बो-क्रोएशियन भाषा|सर्बो-क्रोएशियन]]
|{{Lang|sh-Cyrl|[[Serbian Cyrillic alphabet|'''х'''раст]]}} / ख्रास्त
|{{IPA|[xrâːst]}}
|'ओकचे झाड'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हाक भाषा|स्लोव्हाक]]
|{{Lang|sk|[[Slovak alphabet|'''ch'''lap]]}} / ख्लाप
|{{IPA|[xɫäp]}}
|'यार'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हेन भाषा|स्लोव्हेन]]
|प्रामाणिक
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|po'''h'''lep]]}} / पोख्लेप
|{{IPA|[poˈxlɛ̂p]}}
|'स्वार्थ' किंवा 'लोभ'
|
|-
|काही बोली
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|bo'''g''']]}} / बोख
|{{IPA|[ˈbôːx]}}
|'देव'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सोमाली भाषा|सोमाली]]
|{{Lang|so|'''kh'''ad}} / खाद
|{{IPA|[xad]}}
|'शाई'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]{{Sfnp|Martínez-Celdrán|Fernández-Planas|Carrera-Sabaté|2003}}
|लॅटिन अमेरिकी{{Sfnp|Chen|2007}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|es|[[Spanish orthography|o'''j'''o]]}} / ओखो
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[ˈo̞xo̞]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'डोळा'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|दक्षिण [[स्पेन]]{{Sfnp|Chen|2007}}
|-
|-
|[[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]]
|दक्षिण बोलीभाषा
|{{Lang|sv-SE|'''sj'''ö}} / खो
|{{IPA|[xøː]}}
|'तळ'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सिलहटी
|{{Lang|syl|[[Sylheti Nagari|'''ꠈ'''ꠛꠞ]]}} / खबर
|{{IPA|[xɔ́bɔɾ]}}
|'बातम्या'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |ताश्लीती
|ixf / इख्फ
|[ixf]
|'डोके'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तगालोग भाषा|तगालोग]]
|{{Lang|tl|ba'''k'''it}} / बाखीत
|{{IPA|[baxit]}}
|'कशाला'
|
|-
|[[तमिळ भाषा|तमिळ]]
|ब्राह्मणी तमिळ, लंकी तमिळ (अप्रामाणिक)
|[[तमिळ लिपी|ப'''கை''']] / पकै
|{{IPA|[pɐxɛ(i̯)]}}
|'द्वेष'
|मध्यस्वरी एकवचन {{IPA|/k/}} ब्राह्मणी आणि लंकी बोलीभाषा सोडून जास्तीतर बोलीभाषेत काकलीकृत झाले आहे. सर्व धरून [kʰ x ɡ ɣ ɣʰ h] हे सगळे असू शकते.&lt;ref&gt; {{स्रोत पुस्तक|url=https://www.jstor.org/stable/24650188|title=Some features of Ceylon Tamil|last=Zvelebil|first=Kamil|publisher=JSTOR|year=1965|series=Indo-Iranian Journal|volume=9|pages=113–138|jstor=24650188|issue=2}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तोडा भाषा|तोडा]]{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|pa'''x''' / पाख
|{{IPA|[pax]}}
|'धूर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्की भाषा|तुर्की]]&lt;ref name=&quot;gk6&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Göksel|Kerslake|2005}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|tr|ı'''h'''lamur}} / इख्लामुर
|{{IPA|[ɯxlämuɾ]}}
|'धामण'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.&lt;ref name=&quot;gk6&quot; /&gt; 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्कमेन भाषा|तुर्कमेनी]]
|{{Lang|tkm|'''h'''ile}} / खीले
|{{IPA|[xiːle]}}
|'धूर्तता'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |त्यापी
|{{Lang|kcg|'''kh'''am}} / खाम
|{{IPA|[xam]}}
|१. 'दुधी (भोपळा)'; २.
'वेश्या'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कौसा भाषा|कौसा]]
|{{Lang|xh|'''rh'''oxisa}} / खॉकिसा
|{{IPA|[xɔkǁiːsa]}}
|'रद्द करणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[युक्रेनियन भाषा|उक्रेनी]]
|{{Lang|uk|[[Ukrainian alphabet|'''х'''лопець]]}} / ख्लॉपेत्स
|[ˈxɫɔ̝pɛt͡sʲ]ⓘ
|'मुलगा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[उझबेक भाषा|उझबेक]]{{Sfnp|Sjoberg|1963}}
|{{Lang|uz|o'''x'''irgi}}  / ऑखिर्गी
|{{IPA|[ɒxirgi]}}
|'शेवटी'
|पश्चकण्ठ्य.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[व्हियेतनामी भाषा|व्हियेतनामी]]{{Sfnp|Thompson|1959}}
|{{Lang|vi|[[Vietnamese alphabet|'''kh'''ông]]}} /  खवङ्म
|{{IPA|[xəwŋ͡m˧]}}
|'नाही', 'शून्य'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |यी
|{{Lang|ii|[[Yi script|ꉾ]]}} / ख
|{{IPA|[xɤ˧]}}
|'चांगले'
|
|-
|झापोटेक
|तिल्कीयापान{{Sfnp|Merrill|2008}}
|{{Lang|zts|me'''j'''or}} / मेखोर
|{{IPA|[mɘxoɾ]}}
|'बरे'
|[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिशपासून]] प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|}

== नोंदी ==
{{संदर्भयादी|30em}}

== संदर्भ ==
&lt;templatestyles src=&quot;Refbegin/styles.css&quot; /&gt; </text>
      <sha1>sz7ix5ve0w21rmqu4z3xiyck2sm6h0c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685637</id>
      <parentid>2685636</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T04:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>दुवा जोडली</comment>
      <origin>2685637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25408" sha1="sni64sshg88lwhnxkg57nlhp05cyvnv" xml:space="preserve">
'''अघोष कण्ठ्य ऊष्मन्''' हा काही बोलल्या जाणाऱ्या [[भाषा|भाषांमध्ये]] वापरला जाणारा एक प्रकारचा [[व्यंजन|व्यंजनात्मक]] ध्वनी आहे. मराठीत हे ध्वनी नाही आहे, परंतु [[हिंदी भाषा|हिंदीमधले]] काही शब्दांमध्ये असतो, विशेषतः [[फारसी भाषा|फारशी]] भाषापासून प्रदत्त शब्दांमध्ये, उदा. ख़ुशी 'आनंद'.

[[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमालेमध्ये]] या ध्वनीचे चिन्ह [x] आहे.

काही भाषांमध्ये '''अघोष पश्चकण्ठ्य ऊष्मन्''' असतो, ज्याचे लिप्यंतरण [x̠] असे केले जाते. 

== वैशिष्ट्ये ==
[[चित्र:Voiceless_velar_fricative_articulation.svg|class=skin-invert-image|इवलेसे|अघोष कण्ठ्य ऊष्मनाचा अग्रपश्च छेद]]
अघोष कण्ठ्य ऊष्मनाची वैशिष्ट्ये:

* याची उच्चारण पद्धत ऊष्मानिक आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह थोडेसे आंकुचन पावून छोटेसे वाहिनी तयार करून याचे उच्चारण होते.
* याचे उच्चारस्थान [[कण्ठ्य व्यंजन| कण्ठ्य]] आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे मृदू टाळूवर जिभेच्या मागील भागाच्या साहाय्याने उच्चारले जाते.
* याची ध्वनी निर्मिती अघोष आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरतंतूंच्या कंपनांशिवाय निर्माण केले जाते. काही भाषांमध्ये स्वरतंतू जाणीवपूर्वक वेगळे ठेवले जातात, ज्यामुळे ते नेहमी अघोष राहते; तर इतर भाषांमध्ये ते सैल असतात, ज्यामुळे शेजारील ध्वनींमुळे ते सघोष होऊ शकते.
* हे एक मौखिक व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवा नाकातून बाहेर पडू दिली जात नाही.
* हे एक मध्य व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह जिभेच्या बाजूने न जाता, जिभेच्या मध्यभागावरून पुढे निर्देशित करून निर्माण केला जातो.
* याची वायुप्रवाह प्रणाली फुफ्फुसीय आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की, बहुतेक ध्वनींप्रमाणेच, केवळ बरगड्यांमधील स्नायू आणि पोटाच्या स्नायूंच्या साहाय्याने हवा बाहेर ढकलून याचे उच्चारण केले जाते.

== कोणत्या भाषेत असते? ==
[[जर्मेनिक भाषासमूह|जर्मेनिक भाषांची]] पूर्वज असलेल्या आद्य-जर्मेनिकमध्ये, आद्य-हिंद-युरोपी अघोष तालव्य आणि कण्ठ्य स्पर्श आणि ओष्ठ्यीकृत अघोष कण्ठ्य स्पर्श यांचे प्रतिरूप म्हणून एक अघोष कण्ठ्य ऊष्मन् आणि त्याचे ओष्ठ्यीकृत रूप अस्तित्वात आले, असे मानले जाते. अशाप्रकारे आद्य-हिंद-युरोपी {{Lang|ine-x-proto|'''ḱ'''r̥nom}} &quot;शिंग&quot; आणि {{Lang|gem-x-proto|'''kʷ'''ód}} &quot;काय&quot; हे आद्य-जर्मेनिक * '''h'''urnan आणि * '''hw'''at बनले, जिथे *h आणि *hw हे बहुधा {{IPA|[x]}} होते आणि [ xʷ ]. हा ध्वनी बदल [[ग्रिमचा नियम| ग्रिमच्या नियमा]]चा भाग आहे.

आधुनिक ग्रीकमध्ये, एक अघोष कण्ठ्य ऊष्मन् प्राचीन ग्रीक अघोष महाप्राण स्पर्श {{IPA|/kʰ/}} (जसे मराठीचे ख) पासून उगम पावले आहे. एका ध्वनी बदलामध्ये ज्याने सर्व ग्रीक महाप्राण स्पर्श व्यंजनांना मृदू करून ऊष्मनांमध्ये रूपांतरित केले.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |भाषा
!शब्द
![[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आयपीए]]
!अर्थ
!नोंदी
|-
| colspan=&quot;2&quot; |अबजी
|{{Lang|abq-Cyrl|[[Cyrillic script|'''хь'''зы]]}} / ख्झ
|{{IPA|[xʲzə]}}
|'नाव'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |आदगब्जी
|{{Lang|ady-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ы]]}} / ख
|[xəː]ⓘ
|'सहा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आफ्रिकान्स भाषा|आफ्रिकान्स]]
|{{Lang|af|[[Afrikaans#Orthography|'''g'''root]]}} / ख्रुअत
|{{IPA|[xrʊət]}}
|'मोठे'
|अधिक वेळा [χ ~ ʀ̥] असे उच्चारतात.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आल्बेनियन भाषा|आल्बेनी]]
|{{Lang|sq|gju'''h'''a}} / जुखा
|{{IPA|[ɟuxɑ]}}
|'भाषा'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.
|-
|अल्यूट
|अतखाखी बोली
|{{Lang|ale-Latn|ala'''x'''}} / आलाख
|{{IPA|[ɑlɑx]}}
|'दोन'
|
|-
|[[अरबी भाषा|अरबी]]
|आधुनिक प्रामाणिक
|{{Lang|ar|[[Arabic alphabet|'''خ‍'''‍ض‍راء]]}} / खाद्रा
|{{IPA|[xɑdˤˈrɑːʔ]}}
|'हिरवे' (स्त्रीलिंग)
|बोलीभाषा आधारित, कण्ठ्य, पश्चकण्ठ्य, किंवा अलिजिह्वीय असू शकते.{{Sfnp|Watson|2002}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आसामी भाषा|आसामी]]
|{{Lang|as|[[Assamese alphabet|অ'''স'''মীয়া]]}} / असमीया(ऑखॉमिया)
|{{IPA|[ɔxɔmia]}}
|'आसामी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सुरिथी
|ܚܡܫܐ / खेम्शा
|{{IPA|[xεmʃa]}}
|'पाच'
|
|-  
| colspan=&quot;2&quot; |आवारी
|{{Lang|av-Cyrl|[[Cyrillic script|чe'''хь''']]}} / चेख
|{{IPA|[tʃex]}}
|'पोट'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[अझरबैजानी भाषा|अझरबैजानी]]
|{{Lang|az-Latn|[[Azeri alphabet|'''x'''oş]]}} / {{Lang|az-Cyrl|'''х'''ош}} / {{Lang|az-Arab|'''ﺧ'''ﻮش}} / खोश
|{{IPA|[xoʃ]}}
|'आनंददायी'
|
|-
|[[बास्क भाषा|बास्क]]
|काही भाषिक{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}}
|{{Lang|eu|'''j'''an}} / खान
|{{IPA|[xän]}}
|'खाणे'
|कण्ठ्य किंवा पश्चकण्ठ्य.{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}} दुसऱ्या भाषिकांसाठी [j ~ ʝ ~ ɟ] असते.{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}}
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सिक्सिकी&lt;ref name=&quot;nlguide2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.native-languages.org/blackfoot_guide.htm|title=Blackfoot Pronunciation and Spelling Guide|website=Native-Languages.org|access-date=2007-04-10}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|bla|[[Canadian Aboriginal syllabics|ᖻᖳᐦᓱᖽᐧ]]}} / नाआख्सिक्सी
|{{IPA|[naːáxsik͡si̥]}}
|'माझे आजी-आजोबा'
|शब्दांच्या सुरुवातीला कधी /x/ त्याचे उपध्वनी /h/ होते, उदा. &quot;hánnia!&quot; 'खरंच!'. ते त्याचे उपध्वनी /ç/ i/ii जसे ihkitsika 'सात' च्या नंतरही बनू शकते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |ब्राहुई{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|{{Lang|brh-Arab|'''ﺧ'''‍ﻦ}} / खान
|{{IPA|[xan]}}
|'डोळा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ब्रेतॉन भाषा|ब्रेतॉन]]
|{{Lang|br|hor '''c'h'''i}} / होर खी
|{{IPA|[hor xiː]}}
|'आमचा कुत्रा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बल्गेरियन भाषा|बुल्गेरी]]
|{{Lang|bg|[[Bulgarian alphabet|ти'''х'''о]]}} / तीखो
|[ˈt̪ixo]ⓘ
|'शांतपणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बंगाली भाषा|बंगाली]]
|{{Lang|bn|[[Bengali alphabet|'''খ়া'''রিজ]]}} / खारिज
|{{IPA|[xɐɹidʒ]}}
|'रद्द'
|फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कातालान भाषा|कातालानी]]
|{{Lang|ca|[[Catalan orthography|'''kh'''arja]]}} / खार्ज
|{{IPA|[ˈxɑɾ(d)ʑə]}}
|'खार्जा'
|केवलप्रयोगी अव्यय आणि प्रदत्त शब्दांमध्ये आढळते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेचन भाषा|चेचन]]
|{{Lang|ce-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ан]]}} / खान
|{{IPA|[xɑːn]}}
|'वेळ'
|
|-
|[[चिनी भाषा|चिनी]]
|[[मँडरिन भाषा|मॅंडरिन]]
|{{Lang|cmn-Hani|[[Chinese characters|河]]}} / ख
|{{IPA|[xɤ˧˥]}}
|'नदी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[चेक भाषा|चेक]]
|{{Lang|cs|[[Czech orthography|Če'''ch''']]}} / चेख
|[t͡ʃɛx]ⓘ
|'चेक (व्यक्ति)'
|
|-
|[[डॅनिश भाषा|डॅनिश]]
|दक्षिण युटलांडी
|{{Lang|da|[[Danish orthography|ka'''g'''e]]}} / खाख
|[ˈkʰaːx]
|'केक'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[डच भाषा|डच]]
|प्रामाणिक व्लाम्स&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Verhoeven|2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cm&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Collins|Mees|2003}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|nl|[[Dutch orthography|loo'''ch'''en]]}} / लोखन
| rowspan=&quot;2&quot; |[ˈloː.xən]ⓘ
| rowspan=&quot;2&quot; |'नाकार(णे)'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|दक्षिण डच बोली&lt;ref name=&quot;cm&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gus&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Gussenhoven|1999}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]
|स्कॉटिश
|''loch /'' लॉख
|{{IPA|[ɫɔx]}}
|'लोख'
|
|-
|आयरिश
|''lough /'' लाख
|{{IPA|[lɑx]}}
|'लोख'
|
|-
|स्काउस&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Wells|1982}}&lt;/ref&gt;
|''book /'' बुख
|{{IPA|[bʉːx]}}
|'पुस्तक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्पेरांतो]]
|{{Lang|eo|[[Esperanto orthography|mona'''ĥ'''o]]}} / मोनाखो
|{{IPA|[moˈnaxo]}}
|'साधू'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[एस्टोनियन भाषा|एस्तोनी]]
|{{Lang|et|[[Estonian orthography|ja'''h''']]}} / याख
|{{IPA|[jɑx]}}
|'हो'
|/h/ चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फिनिश भाषा|फिनी]]
|{{Lang|fi|[[Finnish orthography|ka'''h'''vi]]}} / कख्वी
|{{IPA|[ˈkɑxʋi]}}
|'कॉफी'
|/h/ चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फ्रेंच भाषा|फ्रांसी]]
|{{Lang|fr|[[French alphabet|'''j'''ota]]}} / कोता
|{{IPA|[xɔta]}}
|'खोता'
|फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जॉर्जियन भाषा|जॉर्जियन]]{{Sfnp|Shosted|Chikovani|2006}}
|{{Lang|ka|[[Georgian alphabet|ჯო'''ხ'''ი]]}} / जॉखी
|{{IPA|[ˈdʒɔxi]}}
|'काठी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जर्मन भाषा|जर्मन]]
|{{Lang|de|[[German orthography|Bu'''ch''']]}} / बूख
|[buːx]ⓘ
|'पुस्तक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]
|{{Lang|el|[[Greek alphabet|τέ'''χ'''νη]]}} / तेख्नी
|{{IPA|[ˈte̞xni]}}
|'कला'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिब्रू भाषा|हिब्रू]]
|बायबली
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|he|[[Hebrew alphabet|מִי'''כָ'''אֵל]]}} / मीखाएल
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[mixaˈʔel]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'मायकल'
|
|-
|सेफारदी
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]]
|[[हिंदी भाषा|हिंदी]]
|{{Lang|hi|[[Devanagari|'''ख़ु'''शी]]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[xʊʃiː]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'आनंद'
| rowspan=&quot;2&quot; |फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये. हिंदीत {{IPA|/kʰ/}} सोबत प्रतिस्थापित होऊ शकते. मागे सरकलेले असू शकते.
|-
|[[उर्दू भाषा|उर्दू]]
|{{Lang|ur|[[Urdu alphabet|'''ﺧ'''‍وشی]]}} / खु़शी
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]]
|{{Lang|hu|[[Hungarian orthography|sa'''hh'''al]]}} / शाखाल
|{{IPA|[ʃɒxːɒl]}}
|'शाहासोबत'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[इस्लेन्स्का भाषा|इस्लेन्स्का]]
|{{Lang|is|[[Icelandic orthography|o'''k'''tóber]]}} / ऑख्तोउपेर
|{{IPA|[ˈɔxtoːupɛr̥]}}
|'ऑक्टोबर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[बासा इंडोनेशिया|भाषा इंदोनेसी]]
|{{Lang|id|'''kh'''as}} / खास
|{{IPA|[xas]}}
|'नमुनेदार'
|अरबीपासून प्रदत्त शब्दांमध्येच. अधिक वेळा [h] किंवा [k] असे उच्चारले जाते.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[आयरिश भाषा|आयरिश]]
|{{Lang|ga|[[Irish orthography|deo'''ch''']]}} / दॉख
|{{IPA|[dʲɔ̝̈x]}}
|'पिणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[जपानी भाषा|जपानी]]
|{{Lang|ja-Hani|[[katakana|マッハ]]}} / माखा
|{{IPA|[maxːa]}}
|'माख'
|/h/ चे उपध्वनी.&lt;ref name=&quot;Japanese&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Okada|first=Hideo|date=December 1991|title=Japanese|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-international-phonetic-association/article/abs/japanese/EF0E01DD40A1B2779F3ADFF96B5D97E3|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=21|issue=2|pages=94–96|doi=10.1017/S002510030000445X|access-date=14 July 2022}}&lt;/ref&gt; 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कबरदेब्जी
|{{Lang|kbd-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ы]]}} / ख
|[xəː]ⓘ
|'समुद्र'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कझाक भाषा|कझाक]]
|'''х'''анзада / खांजादा
|{{IPA|[xanzada]}}
|'राजकुमार'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कोरियन भाषा|हांगुली]]
|{{Lang|ko-Hang|[[Hangul|흥정]]}} / खङ्जङ
|{{IPA|[xɯŋd͡ʑʌ̹ŋ]}}
|'सौदेबाजी'
|{{IPA|/ɯ/}} च्या आधी /h/ चे उपध्वनी. 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कुर्दी भाषा|कुर्दी]]
|{{Lang|ku|[[Kurmanji alphabet|'''x'''anî]]}} / खानी
|{{IPA|[xɑːˈniː]}}
|'घर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |कुडुख{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|कुँड़ु'''ख़'''
|{{IPA|[kũɽux]}}
|'कुडुख'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |लिंबुर्खी&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Gussenhoven|Aarts|1999}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvcoltxt|Peters|2006}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|li|lo'''ch'''}} / लॉख
|{{IPA|[lɔx]}}
|'हवा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[लिथुएनियन भाषा|लिथुएनी]]
|{{Lang|lt|'''ch'''oras}} / खॉरस
|{{IPA|[ˈxɔrɐs̪]}}
|'गायक'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मॅसिडोनियन भाषा|मासेदोनी]]
|{{Lang|mk|[[Macedonian alphabet|О'''х'''рид]]}} / ऑख्रित
|[ˈɔxrit]ⓘ
|'ऑख्रित'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[मलाय भाषा|मलाय]]
|{{Lang|ms-Arab|ا'''ﺧ'''‍ير}} / आखिर
|{{IPA|[axir]}}
|'शेवटचे', 'अंत'
|
|-
|'''''kh'''idmat /'' खिद्मा
|{{IPA|[xid̪maʔ]}}
|'सेवा'
|{{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[मांक्स भाषा|मांक्स]]
|{{Lang|gv|aasha'''gh'''}} / एजाख
|{{IPA|[ˈɛːʒax]}}
|'सोप्पे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |हुलुनीख्सुवाकान
|''na'''x'''k /'' नख्क
|{{IPA|[nəxk]}}
|'हात'
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]]
|{{Lang|ne|[[Devanāgarī|आँ'''खा''']]}}
|{{IPA|[ä̃xä]}}
|'डोळा'
|{{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी.
|-
|[[नॉर्वेजियन भाषा|नॉर्वेजियन]]
|Urban East{{Sfnp|Vanvik|1979}}
|{{Lang|no|[[Norwegian alphabet|'''h'''at]]}} / खात
|{{IPA|[xɑːt]}}
|'द्वेष'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पश्तो भाषा|पश्तो]]
|{{Lang|fa|[[Pashto alphabet|ا'''خ‍'''‍ته]]}} / अख्ता
|{{IPA|[ax.t̪a]}}
|'व्यापलेले'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[फारसी भाषा|फारशी]]
|{{Lang|fa|[[Persian alphabet|دُ'''خ‍'''‍تَر]]}} / दोख्तॅर
|{{IPA|[doxˈtær]}}
|'मुलगी'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[पोलिश भाषा|पोलिश]]{{Sfnp|Jassem|2003}}
|{{Lang|pl|[[Polish orthography|'''ch'''leb]]}} / ख्लेप
|{{IPA|[xlɛp]}}
|'ब्रेड'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगी]]
|[[रियो दि जानेरो (राज्य)|Fluminense]]
|{{Lang|pt-BR|[[Portuguese orthography|a'''r'''te]]}} / आख्ची
|{{IPA|[ˈaxtɕi]}}
|'कला'
|
|-
|General Brazilian{{Sfnp|Barbosa|Albano|2004}}
|{{Lang|pt-BR|[[Portuguese orthography|'''r'''osa]]}} / खॉज
|{{IPA|[ˈxɔzɐ]}}
|'गुलाब'
|काही बोलीभाषा. {{IPA|/ʁ/}} चे उपध्वनी.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]
|[[गुरमुखी|Gurmukhi]]
|{{Lang|pa|[[Gurmukhi|ਖ਼ਬਰ]]}} / ख़बर
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[xəbəɾ]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'बातम्या'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|Shahmukhi
|{{Lang|pa-Arab|[[Shahmukhi alphabet|'''خ‍'''‍بر]]}} / ख़बर
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रोमेनियन भाषा|रोमानी]]
|{{Lang|ro|[[Romanian alphabet|'''h'''ram]]}} / ख़्राम
|{{IPA|[xräm]}}
|'चर्चचा संरक्षक सण'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[रशियन भाषा|रूसी]]{{Sfnp|Padgett|2003}}
|{{Lang|ru|[[Russian orthography|'''х'''ороший]]}} / ख र्वोषिय
|[xɐˈr̠ʷo̞ʂɨ̞j]ⓘ
|'चांगले'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्कॉटिश गेलिक भाषा|स्कॉटिश गेलिक]]
|{{Lang|gd|[[Scottish Gaelic alphabet|dro'''ch'''aid]]}} / त्रॉखित
|{{IPA|[ˈt̪ɾɔxɪtʲ]}}
|'पूल'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सर्बो-क्रोएशियन भाषा|सर्बो-क्रोएशियन]]
|{{Lang|sh-Cyrl|[[Serbian Cyrillic alphabet|'''х'''раст]]}} / ख्रास्त
|{{IPA|[xrâːst]}}
|'ओकचे झाड'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हाक भाषा|स्लोव्हाक]]
|{{Lang|sk|[[Slovak alphabet|'''ch'''lap]]}} / ख्लाप
|{{IPA|[xɫäp]}}
|'यार'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[स्लोव्हेन भाषा|स्लोव्हेन]]
|प्रामाणिक
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|po'''h'''lep]]}} / पोख्लेप
|{{IPA|[poˈxlɛ̂p]}}
|'स्वार्थ' किंवा 'लोभ'
|
|-
|काही बोली
|{{Lang|sl|[[Slovene orthography|bo'''g''']]}} / बोख
|{{IPA|[ˈbôːx]}}
|'देव'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[सोमाली भाषा|सोमाली]]
|{{Lang|so|'''kh'''ad}} / खाद
|{{IPA|[xad]}}
|'शाई'
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]{{Sfnp|Martínez-Celdrán|Fernández-Planas|Carrera-Sabaté|2003}}
|लॅटिन अमेरिकी{{Sfnp|Chen|2007}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Lang|es|[[Spanish orthography|o'''j'''o]]}} / ओखो
| rowspan=&quot;2&quot; |{{IPA|[ˈo̞xo̞]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |'डोळा'
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|दक्षिण [[स्पेन]]{{Sfnp|Chen|2007}}
|-
|-
|[[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]]
|दक्षिण बोलीभाषा
|{{Lang|sv-SE|'''sj'''ö}} / खो
|{{IPA|[xøː]}}
|'तळ'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |सिलहटी
|{{Lang|syl|[[Sylheti Nagari|'''ꠈ'''ꠛꠞ]]}} / खबर
|{{IPA|[xɔ́bɔɾ]}}
|'बातम्या'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |ताश्लीती
|ixf / इख्फ
|[ixf]
|'डोके'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तगालोग भाषा|तगालोग]]
|{{Lang|tl|ba'''k'''it}} / बाखीत
|{{IPA|[baxit]}}
|'कशाला'
|
|-
|[[तमिळ भाषा|तमिळ]]
|ब्राह्मणी तमिळ, लंकी तमिळ (अप्रामाणिक)
|[[तमिळ लिपी|ப'''கை''']] / पकै
|{{IPA|[pɐxɛ(i̯)]}}
|'द्वेष'
|मध्यस्वरी एकवचन {{IPA|/k/}} ब्राह्मणी आणि लंकी बोलीभाषा सोडून जास्तीतर बोलीभाषेत काकलीकृत झाले आहे. सर्व धरून [kʰ x ɡ ɣ ɣʰ h] हे सगळे असू शकते.&lt;ref&gt; {{स्रोत पुस्तक|url=https://www.jstor.org/stable/24650188|title=Some features of Ceylon Tamil|last=Zvelebil|first=Kamil|publisher=JSTOR|year=1965|series=Indo-Iranian Journal|volume=9|pages=113–138|jstor=24650188|issue=2}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तोडा भाषा|तोडा]]{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}}
|pa'''x''' / पाख
|{{IPA|[pax]}}
|'धूर'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्की भाषा|तुर्की]]&lt;ref name=&quot;gk6&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Göksel|Kerslake|2005}}&lt;/ref&gt;
|{{Lang|tr|ı'''h'''lamur}} / इख्लामुर
|{{IPA|[ɯxlämuɾ]}}
|'धामण'
|{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.&lt;ref name=&quot;gk6&quot; /&gt; 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[तुर्कमेन भाषा|तुर्कमेनी]]
|{{Lang|tkm|'''h'''ile}} / खीले
|{{IPA|[xiːle]}}
|'धूर्तता'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |त्यापी
|{{Lang|kcg|'''kh'''am}} / खाम
|{{IPA|[xam]}}
|१. 'दुधी (भोपळा)'; २.
'वेश्या'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[कौसा भाषा|कौसा]]
|{{Lang|xh|'''rh'''oxisa}} / खॉकिसा
|{{IPA|[xɔkǁiːsa]}}
|'रद्द करणे'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[युक्रेनियन भाषा|उक्रेनी]]
|{{Lang|uk|[[Ukrainian alphabet|'''х'''лопець]]}} / ख्लॉपेत्स
|[ˈxɫɔ̝pɛt͡sʲ]ⓘ
|'मुलगा'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[उझबेक भाषा|उझबेक]]{{Sfnp|Sjoberg|1963}}
|{{Lang|uz|o'''x'''irgi}}  / ऑखिर्गी
|{{IPA|[ɒxirgi]}}
|'शेवटी'
|पश्चकण्ठ्य.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |[[व्हियेतनामी भाषा|व्हियेतनामी]]{{Sfnp|Thompson|1959}}
|{{Lang|vi|[[Vietnamese alphabet|'''kh'''ông]]}} /  खवङ्म
|{{IPA|[xəwŋ͡m˧]}}
|'नाही', 'शून्य'
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |यी
|{{Lang|ii|[[Yi script|ꉾ]]}} / ख
|{{IPA|[xɤ˧]}}
|'चांगले'
|
|-
|झापोटेक
|तिल्कीयापान{{Sfnp|Merrill|2008}}
|{{Lang|zts|me'''j'''or}} / मेखोर
|{{IPA|[mɘxoɾ]}}
|'बरे'
|[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिशपासून]] प्रदत्त शब्दांमध्ये.
|}

== नोंदी ==
{{संदर्भयादी|30em}}

== संदर्भ ==
&lt;templatestyles src=&quot;Refbegin/styles.css&quot; /&gt; </text>
      <sha1>sni64sshg88lwhnxkg57nlhp05cyvnv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अघोष कण्ठ्य उष्मन्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379874</id>
    <redirect title="अघोष कण्ठ्य ऊष्मन्" />
    <revision>
      <id>2685623</id>
      <timestamp>2026-05-23T23:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <comment>TheonlyPuneriintown ने लेख [[अघोष कण्ठ्य उष्मन्]] वरुन [[अघोष कण्ठ्य ऊष्मन्]] ला हलविला: Misspelled title</comment>
      <origin>2685623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="snj5tt66v2n1a58h2z8sid4jvfssw4y" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[अघोष कण्ठ्य ऊष्मन्]]</text>
      <sha1>snj5tt66v2n1a58h2z8sid4jvfssw4y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चर्चा:वामनभाऊ</title>
    <ns>1</ns>
    <id>379875</id>
    <revision>
      <id>2685628</id>
      <timestamp>2026-05-24T00:45:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-30747-61</username>
        <id>183418</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: श्री. गुरु. संत वामनभाऊ महाराज – संक्षिप्त जीवनचरित्र श्री क्षेत्र गहिणीनाथ गड संस्थान ट्रस्ट, चिंचोली (नाथ), ता. पाटोदा, जि. बीड (महाराष्ट्र) हे धार्मिक स्थान शके ११६६ पूर्वीचे पुरा...</comment>
      <origin>2685628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8270" sha1="gw60ywgsyeguzpa34a5ysm1cdssdc9e" xml:space="preserve">श्री. गुरु. संत वामनभाऊ महाराज – संक्षिप्त जीवनचरित्र
श्री क्षेत्र गहिणीनाथ गड संस्थान ट्रस्ट, चिंचोली (नाथ), ता. पाटोदा, जि. बीड (महाराष्ट्र)
हे धार्मिक स्थान शके ११६६ पूर्वीचे पुरातन स्थान असून नाथ संप्रदायातील मुख्य व मूळ स्थान मानले जाते.
काशी (वाराणसी) येथील सिद्ध महापुरुष श्री दमोधरनाथ महाराज इसवी सन १८२७ मध्ये येथे होते.
🌿 जन्म व बाल्यकाल
नाव: श्री. गुरु. संत वामनभाऊ महाराज
जन्म: १ जुलै १८९१ (शके १८१३, श्रावण शुद्ध सोमवार)
आई-वडील: सौ. राहीबाई व तोलाजी सोनवणे
जन्मठिकाण: बोरगाव (चकला), ता. शिरूर, जि. बीड
मूळ गाव: फुलसांगवी, ता. शिरूर, जि. बीड
प्राथमिक शिक्षण व बालसंस्कार: बोरगाव येथे
वामनभाऊंचे जीवन अत्यंत साधे, शिस्तबद्ध आणि अध्यात्मप्रधान होते.
📖 कार्य व समाजसेवा
महाराष्ट्राबरोबरच गुजरात, उत्तर प्रदेश, आंध्रप्रदेश, छत्तीसगड, हरियाणा अशा राज्यांमध्ये “हरिनाम सप्ताह”च्या माध्यमातून त्यांनी भागवत धर्माचा प्रसार केला.
मुघल व निजाम काळात मंदिरांवरील अत्याचारांच्या काळात त्यांनी अध्यात्म, शिक्षण आणि भक्तीचे महत्व लोकांना पटवून दिले.
त्यांच्या कीर्तनांमधून समाजातील अंधश्रद्धा, व्यसनाधीनता, जातिभेद, पशुहत्येचा विरोध आणि नीतिमूल्यांचा प्रचार करण्यात आला.
त्यांच्या प्रभावामुळे अनेक धार्मिक स्थळांवरील पशुहत्येवर बंदी आली.
🙏 अध्यात्मिक साधना
वामनभाऊ महाराजांनी श्री क्षेत्र गहिणीनाथ गड येथे अनेक वर्षे साधना केली.
त्यांनी सुमारे ९४ वर्षांपूर्वी महाराष्ट्रातील विविध गावांमध्ये फिरते नारळी सप्ताह सुरू केले.
तसेच श्री क्षेत्र गहिणीनाथ गड ते श्री क्षेत्र पंढरपूर व श्री क्षेत्र पैठण या पायी दिंडी सोहळ्यांचा प्रारंभ केला, ज्यात लाखो भाविक सहभागी होतात.
त्यांचे संपूर्ण जीवन हरिनाम प्रचार, समाजप्रबोधन आणि अध्यात्मिक जागृतीसाठी समर्पित होते.
त्यांच्या वाणीतील माधुर्य, कृतीतील साधेपणा आणि मनातील निर्मळता हेच त्यांचे वैशिष्ट्य होते.
संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम यांच्या भक्तीपरंपरेचा आणि नाथ संप्रदायाच्या वैराग्यपरंपरेचा संगम त्यांच्या आचरणात दिसतो.
📚 साहित्य व अभंग
त्यांनी अनेक अभंग, कीर्तनमाला व प्रवचन लिहिले आहेत, ज्यात भक्तिरस आणि ज्ञानयज्ञाचे अमृत आहे.
त्यांच्या वाणीतील ओज आणि प्रेमभाविकांच्या मनाला स्पर्श करणारे होते.
🌸 महात्म्य आणि प्रभाव
माजी मुख्यमंत्री स्व. विलासराव देशमुख, माजी केंद्रीय मंत्री स्व. गोपीनाथ मुंडे तसेच आजचे मुख्यमंत्री श्री. देवेंद्र फडणवीस हे प्रतिवर्षी पौष वद्य अष्टमीला पुण्यतिथी सोहळ्यास उपस्थित राहतात.
त्यांच्या समाधीस्थळावर म्हणजेच श्री क्षेत्र गहिणीनाथ गडावर दर महिन्याला वद्य एकादशीस दीड ते दोन लाख भाविक दर्शनासाठी येतात.
येथे काशी येथील संपूर्णानंद संस्कृत विद्यापीठाची शाखा असून शेकडो विद्यार्थी वैदिक शिक्षण घेतात.
🕊️ वैकुंठवास
तारीख: २४ जानेवारी १९७६
तिथी: कृष्ण पक्ष वद्य अष्टमी
त्यांची महासमाधी श्री क्षेत्र गहिणीनाथ गड येथे आहे, जे आज लाखो भक्तांचे श्रद्धास्थान आहे.
🌺 वारसा
त्यांचा अध्यात्मिक व समाजप्रबोधनाचा वारसा सध्या महंत श्री. ह.भ.प. विठ्ठल महाराज यांच्या मार्गदर्शनाखाली पुढे नेला जात आहे.
दरवर्षी त्यांच्या पुण्यतिथीला लाखो भाविक भक्त गडावर उपस्थित राहतात.
वामनभाऊ महाराज हे भक्ती, शक्ती आणि वैराग्य यांचा संगम असलेले युगपुरुष होते.
त्यांचे जीवन हे त्याग, साधना आणि सेवाभावाचे प्रतीक होते.
🛕 ५० वा सुवर्ण महोत्सवी पुण्यतिथी सोहळा
दि. १० जानेवारी २०२६ रोजी दुपारी ११:४५ वाजता
पुण्यकाली पुष्पवृष्टी तसेच समाधी मंदिराचा सुवर्ण कलशारोहण सोहळा संपन्न होणार आहे.
धन्यवाद!
✍️  पांडुरंग नागरगोजे 
      उप सभापती 
कृषी उत्पन्न बाजार समिती पाटोदा/शिरूर 
मो. न 9420019273</text>
      <sha1>gw60ywgsyeguzpa34a5ysm1cdssdc9e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:पांडुरंग दादाराव नागरगोजे</title>
    <ns>3</ns>
    <id>379876</id>
    <revision>
      <id>2685629</id>
      <timestamp>2026-05-24T00:47:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2685629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="329" sha1="qfa9r0oz7a9tz0uihv4exqahf9547mm" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=पांडुरंग दादाराव नागरगोजे}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०६:१७, २४ मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>qfa9r0oz7a9tz0uihv4exqahf9547mm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685630</id>
      <parentid>2685629</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T00:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पांडुरंग दादाराव नागरगोजे</username>
        <id>183419</id>
      </contributor>
      <comment>/* श्री क्षेत्र गहिनीनाथ गड */ नवीन विभाग</comment>
      <origin>2685630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8899" sha1="3s2b4qro6abgepwx943bmrfxvdiq6vw" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=पांडुरंग दादाराव नागरगोजे}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०६:१७, २४ मे २०२६ (IST)

== श्री क्षेत्र गहिनीनाथ गड  ==

श्री. गुरु. संत वामनभाऊ महाराज – संक्षिप्त जीवनचरित्र

श्री क्षेत्र गहिणीनाथ गड संस्थान ट्रस्ट, चिंचोली (नाथ), ता. पाटोदा, जि. बीड (महाराष्ट्र)

हे धार्मिक स्थान शके ११६६ पूर्वीचे पुरातन स्थान असून नाथ संप्रदायातील मुख्य व मूळ स्थान मानले जाते.

काशी (वाराणसी) येथील सिद्ध महापुरुष श्री दमोधरनाथ महाराज इसवी सन १८२७ मध्ये येथे होते.

🌿 जन्म व बाल्यकाल

नाव: श्री. गुरु. संत वामनभाऊ महाराज

जन्म: १ जुलै १८९१ (शके १८१३, श्रावण शुद्ध सोमवार)

आई-वडील: सौ. राहीबाई व तोलाजी सोनवणे

जन्मठिकाण: बोरगाव (चकला), ता. शिरूर, जि. बीड

मूळ गाव: फुलसांगवी, ता. शिरूर, जि. बीड

प्राथमिक शिक्षण व बालसंस्कार: बोरगाव येथे

वामनभाऊंचे जीवन अत्यंत साधे, शिस्तबद्ध आणि अध्यात्मप्रधान होते.

📖 कार्य व समाजसेवा

महाराष्ट्राबरोबरच गुजरात, उत्तर प्रदेश, आंध्रप्रदेश, छत्तीसगड, हरियाणा अशा राज्यांमध्ये “हरिनाम सप्ताह”च्या माध्यमातून त्यांनी भागवत धर्माचा प्रसार केला.

मुघल व निजाम काळात मंदिरांवरील अत्याचारांच्या काळात त्यांनी अध्यात्म, शिक्षण आणि भक्तीचे महत्व लोकांना पटवून दिले.

त्यांच्या कीर्तनांमधून समाजातील अंधश्रद्धा, व्यसनाधीनता, जातिभेद, पशुहत्येचा विरोध आणि नीतिमूल्यांचा प्रचार करण्यात आला.

त्यांच्या प्रभावामुळे अनेक धार्मिक स्थळांवरील पशुहत्येवर बंदी आली.

🙏 अध्यात्मिक साधना

वामनभाऊ महाराजांनी श्री क्षेत्र गहिणीनाथ गड येथे अनेक वर्षे साधना केली.

त्यांनी सुमारे ९४ वर्षांपूर्वी महाराष्ट्रातील विविध गावांमध्ये फिरते नारळी सप्ताह सुरू केले.

तसेच श्री क्षेत्र गहिणीनाथ गड ते श्री क्षेत्र पंढरपूर व श्री क्षेत्र पैठण या पायी दिंडी सोहळ्यांचा प्रारंभ केला, ज्यात लाखो भाविक सहभागी होतात.

त्यांचे संपूर्ण जीवन हरिनाम प्रचार, समाजप्रबोधन आणि अध्यात्मिक जागृतीसाठी समर्पित होते.

त्यांच्या वाणीतील माधुर्य, कृतीतील साधेपणा आणि मनातील निर्मळता हेच त्यांचे वैशिष्ट्य होते.

संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम यांच्या भक्तीपरंपरेचा आणि नाथ संप्रदायाच्या वैराग्यपरंपरेचा संगम त्यांच्या आचरणात दिसतो.

📚 साहित्य व अभंग

त्यांनी अनेक अभंग, कीर्तनमाला व प्रवचन लिहिले आहेत, ज्यात भक्तिरस आणि ज्ञानयज्ञाचे अमृत आहे.

त्यांच्या वाणीतील ओज आणि प्रेमभाविकांच्या मनाला स्पर्श करणारे होते.

🌸 महात्म्य आणि प्रभाव

माजी मुख्यमंत्री स्व. विलासराव देशमुख, माजी केंद्रीय मंत्री स्व. गोपीनाथ मुंडे तसेच आजचे मुख्यमंत्री श्री. देवेंद्र फडणवीस हे प्रतिवर्षी पौष वद्य अष्टमीला पुण्यतिथी सोहळ्यास उपस्थित राहतात.

त्यांच्या समाधीस्थळावर म्हणजेच श्री क्षेत्र गहिणीनाथ गडावर दर महिन्याला वद्य एकादशीस दीड ते दोन लाख भाविक दर्शनासाठी येतात.

येथे काशी येथील संपूर्णानंद संस्कृत विद्यापीठाची शाखा असून शेकडो विद्यार्थी वैदिक शिक्षण घेतात.

🕊️ वैकुंठवास

तारीख: २४ जानेवारी १९७६

तिथी: कृष्ण पक्ष वद्य अष्टमी

त्यांची महासमाधी श्री क्षेत्र गहिणीनाथ गड येथे आहे, जे आज लाखो भक्तांचे श्रद्धास्थान आहे.

🌺 वारसा

त्यांचा अध्यात्मिक व समाजप्रबोधनाचा वारसा सध्या महंत श्री. ह.भ.प. विठ्ठल महाराज यांच्या मार्गदर्शनाखाली पुढे नेला जात आहे.

दरवर्षी त्यांच्या पुण्यतिथीला लाखो भाविक भक्त गडावर उपस्थित राहतात.

वामनभाऊ महाराज हे भक्ती, शक्ती आणि वैराग्य यांचा संगम असलेले युगपुरुष होते.

त्यांचे जीवन हे त्याग, साधना आणि सेवाभावाचे प्रतीक होते.

🛕 ५० वा सुवर्ण महोत्सवी पुण्यतिथी सोहळा

दि. १० जानेवारी २०२६ रोजी दुपारी ११:४५ वाजता

पुण्यकाली पुष्पवृष्टी तसेच समाधी मंदिराचा सुवर्ण कलशारोहण सोहळा संपन्न होणार आहे.

धन्यवाद!

✍️  पांडुरंग नागरगोजे [[सदस्य:पांडुरंग दादाराव नागरगोजे|पांडुरंग दादाराव नागरगोजे]] ([[सदस्य चर्चा:पांडुरंग दादाराव नागरगोजे|चर्चा]]) ०६:२२, २४ मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>3s2b4qro6abgepwx943bmrfxvdiq6vw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ग्रिमचा नियम</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379877</id>
    <revision>
      <id>2685631</id>
      <timestamp>2026-05-24T03:42:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1355088281|Grimm's law]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2685631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44694" sha1="2hb5qcsvvwdfycxeojml0ws3jkpdbk3" xml:space="preserve">
[[चित्र:Grimm's_law_and_Verner's_law.svg|इवलेसे|ग्रिमचा नियम आणि वेनरच्या नियमाची आकृती]]


'''ग्रिमचा नियम''', ज्याला '''पहिला जर्मेनिक व्यंजन बदल''' &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Iosad|first=Pavel|date=22 May 2025|title=Letters: Ogres are cool|url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v47/n09/letters|journal=[[London Review of Books]]|volume=47|issue=9|page=4|access-date=24 May 2025}}&lt;/ref&gt; किंवा '''पहिला जर्मेनिक ध्वनी बदल''' असेही म्हणतात, हा ध्वनी नियमांचा एक संच आहे जो इ. स. पू. पहिल्या सहस्रकात आद्य-जर्मेनिकमध्ये विकसित झालेल्या आद्य-हिंद-युरोपी (PIE) स्पर्शांचे वर्णन करतो. याचा शोध सर्वप्रथम रासमुस रास्कने यांनी लावला, परंतु याकोब ग्रिमने तो पद्धतशीरपणे पहिल्यांदा मांडला. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.google.co.in/books/edition/The_Oxford_Handbook_of_the_History_of_Li/BzfRFmlN2ZAC?hl=en|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|last=Allan|first=Keith|date=2013-03-28|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-958584-7|pages=151|language=en}}&lt;/ref&gt; हा नियम सुरुवातीच्या जर्मेनिक स्पर्शांना, ऊष्मनांना आणि इतर काही [[इंडो-युरोपीय भाषासमूह|हिंद-युरोपीय भाषांमधील]] स्पर्श व्यंजनांमध्ये नियमित संबंध प्रस्थापित करतो.

== इतिहास ==
ग्रिमच्या नियमाच्या मांडणीमुळे, विद्वानांनी पहिल्यांदा ध्वनी बदल हा अपघाती नसून पद्धतशीर आहे असे ओळखले, आणि [[ऐतिहासिक भाषाशास्त्र|ऐतिहासिक भाषाशास्त्रातील]] ऐतिहासिक ध्वनिविज्ञानाचा पद्धतशीर पाया घातला. [[फ्रेडरिक फोन स्लेगेल|फ्रेडरिक फोन स्लेगलांनी]] १८०६ मध्ये लॅटिनचे ' ''p'&lt;nowiki/&gt;'' (प) णि जर्मेनिक ' ''f'&lt;nowiki/&gt;''  (फ़) यांच्यातील साम्य प्रथम नोंदवले. १८१८ मध्ये, रासमुस रास्कांनी हे साम्य [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]] आणि [[प्राचीन ग्रीक|ग्रीक]] यांसारख्या इतर हिंद-युरोपीय भाषांपर्यंत आणि त्यात असलेल्या सर्व व्यंजनांपर्यंत विस्तारित केले. १८२२ मध्ये, याकोब ग्रिम यांनी त्यांच्या ''&lt;nowiki/&gt;'डॉयच ग्रामाटिक''' या पुस्तकात हा नियम मांडला आणि त्यात प्रामाणिक जर्मन भाषेचाही समावेश केला. त्यांच्या लक्षात आले की अनेक शब्दांमध्ये त्यांच्या नियमाने भाकीत केलेल्या व्यंजनांपेक्षा वेगळी व्यंजने होती. डॅनिश भाषावैज्ञानिक कार्ल वेनरांनी वेनरच्या नियमात त्यांचे स्पष्टीकरण देईपर्यंत, अनेक दशके हे अपवाद भाषाशास्त्रज्ञांसाठी एक कोडेच होते.

== आढावा ==
ग्रिमच्या नियमात तीन भाग असतात, जे साखळी बदलाच्या अर्थाने सलग टप्पे तयार करतात. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Historical linguistics|last=Campbell|first=Lyle|publisher=MIT Press|year=2004|isbn=0-262-53267-0|edition=2nd|location=Cambridge|pages=49}}&lt;/ref&gt; हे टप्पे सामान्यतः खालीलप्रमाणे तयार केले जातात:

# आद्य-हिंद-युरोपीय अघोष स्पर्श रूपांतर होऊन प्रोटो-जर्मनिक अघोष ऊष्मनांमध्ये बदलतात.
# आद्य-हिंद-युरोपीय घोष स्पर्श आद्य-जर्मनिक अघोष स्पर्श बनतात.
# आद्य-हिंद-युरोपीय घोष महाप्राण स्पर्श (जसे मराठीतले घ‌ किंवा ध) ही आद्य-जर्मनिकमध्ये घोष स्पर्श किंवा ऊष्मन् (उपध्वनी म्हणून) बनतात.

हा जो साखळी बदल (३, २, १ या क्रमाने) आहे याला अमूर्तपणे असा मांडता येतो:

* {{IPA|bʰ &gt; b &gt; p &gt; ɸ}}
* {{IPA|dʰ &gt; d &gt; t &gt; θ}}
* {{IPA|gʰ &gt; g &gt; k &gt; x}}
* {{IPA|gʷʰ &gt; gʷ &gt; kʷ &gt; xʷ}}

इथे प्रत्येक ध्वनी त्याचे नवीन ध्वनीमूल्य घेण्यास उजवीकडे एक स्थान सरकतात. आद्य-जर्मनिकमध्ये, *b, *d, *g आणि *gw (ब, द, ग, ग्व) यांनी दर्शविलेले ध्वनी काही ठिकाणी स्पर्श होते आणि इतर ठिकाणी ऊष्मन् होते, म्हणून {{Lang|ine-x-proto|bʰ}} &gt; {{Lang|gem-x-proto|b}} हे {{Lang|ine-x-proto|bʰ}} &gt; {{Lang|gem-x-proto|b/β}} दर्शवते, आणि तसेच इतरांसाठीही. जर्मनिकच्या संदर्भात, अघोष ऊष्मन् सामान्यतः *f, *þ, *h आणि *hw अशी लिहिली जातात.

या बदलाचे नेमके तपशील माहीत नाही, आणि अंतिम स्थितीपर्यंत पोहोचण्यापूर्वी विविध मार्गांनी पुढे गेला असू शकतो. वर सूचीबद्ध केलेले तीन टप्पे 'ओढायची साखळी' याची प्रगती दर्शवतात, ज्यामध्ये प्रत्येक बदलामुळे ध्वनीशास्त्रीय प्रणालीमध्ये एक 'पोकळी' निर्माण होते, जी ती पोकळी भरण्यासाठी इतर स्वनिमांना स्वतःमध्ये 'ओढते'. याव्यतिरिक्त, हा बदल 'ढकलायची साखळी' म्हणूनही घडला असू शकतो, जिथे ध्वनी उलट क्रमाने बदलतात, आणि स्वनिमांचे विलीनीकरण टाळण्यासाठी प्रत्येक बदल पुढच्या बदलाला पुढे 'ढकलत' होता.

ही साखळी काहीशा वेगळ्या पद्धतीनेही घडू शकली असेसुद्धा शक्य आहे. घटनांचा आणखी एक संभाव्य क्रम असा असू शकला असता:

# बहुतेक परिस्थितीत, अघोष स्पर्श महाप्राण असतात.
# घोष स्पर्श ही अनुच्चारित अघोष स्पर्श बनतात.
# सर्व महाप्राणित स्पर्श ऊष्मन् बनतात.

या क्रमाने असेच परिणाम घडेल. ग्रिमच्या नियमाचा हा प्रकार अनेकदा आद्य-हिंद-युरोपीय अ-फुफ्फुसीय सिद्धांताच्या संदर्भात सुचवला जातो, ज्या सिद्धांताला काही मोजकेच भाषाशास्त्रज्ञ मानतात. ही सैद्धांतिक चौकट असे गृहीत धरते की आद्य-हिंद-युरोपीयचे &quot;घोष स्पर्श&quot; खरेतर मुळात अघोष होते, त्यामुळे दुसरा टप्पा प्रत्यक्षात नव्हताच, किंवा तो प्रत्यक्षात अघोषीकरण करणारा नव्हता, तर कण्ठद्वारीकृती किंवा बाह्यस्फोटकांसारखे दुसरे कोणतेतरी उच्चारणात्मक वैशिष्ट्य गमावत होता. हा पर्यायी क्रम वेर्नरच्या नियमाच्या ध्वनिविज्ञानाचे (खाली पहा) देखील स्पष्टीकरण देतो, जे ग्रिमचा नियम या पद्धतीने मांडल्यावर अ-फुप्फुसीय सिद्धांताच्या चौकटीत सोपे आहे. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Comparative Indo-European Linguistics: An Introduction|last=Beekes|first=Robert S.P.|date=2011|publisher=John Benjamins B.V.|location=Amsterdam / Philadelphia|page=134}}&lt;/ref&gt;

या अधिक, आद्य-हिंद-युरोपीय आणि आद्य-इटॅलिक यांच्या दरम्यान संक्रमण होत असताना महाप्राणित स्पर्शांचे ऊष्मनांमध्ये रूपांतर झाल्याचे ज्ञात आहे, जे आद्य-हिंद-युरोपीयामधून आद्य-जर्मनिकमध्ये झालेल्या एका संभाव्य बदल असू शकते.

== पुढील बदल ==
ग्रिमच्या नियमानुसार ध्वनी बदलल्यानंतर, फक्त एकाच प्रकारचा घोष व्यंजन शिल्लक राहिला, ज्यात घोष स्पर्श आणि घोष ऊष्मन् यां दोघांत कोणताही भेद उरला नाही. कालांतराने ते शब्दाच्या सुरुवातीला (बहुतांशी) तसेच अनुनासिकांनतर स्पर्श बनले, पण इतर ठिकाणी ऊष्मन् बनले. याच्यामुळे, ते सुरुवातीला स्पर्श होते की ऊष्मन्, हे स्पष्ट नव्हते. काही विशिष्ट परिस्थितीत स्पर्श बनण्यापूर्वी, घोष महाप्राणित स्पर्श पहिले घोष ऊष्मन् बनले असू शकतात. परंतु, असेही असू शकते की ते सुरुवातीला स्पर्श बनले आणि नंतर बहुतेक ठिकाणी ऊष्मन् बनले.

जेव्हा ग्रिमच्या नियमाच्या ध्वनींमध्ये बदल होत होते, त्याच वेळी वेनरचा नियम असे ओळखला जाणारा आणखी एक बदल घडला. वेनरच्या नियमामुळे, ग्रिमच्या नियमातील बदलांमुळे निर्माण झालेले अघोष ऊष्मन् काही विशिष्ट परिस्थितीत घोष बनू लागली, ज्याच्यामुळे या नियमाला वरवर पाहता अपवाद निर्माण झाले. उदाहरणार्थ:

* आद्य-हिंद-युरोपीय *bʰréh₂tēr (&quot;भाऊ&quot;) &gt; आद्य-जर्मनिक *brōþēr (प्राचीन इंग्रजी ''broþor'', प्राचीन उच्च जर्मन ''bruothar'' / ''bruodar'' )
* आद्य-हिंद-युरोपीय *ph₂tḗr (&quot;पितृ&quot;) &gt; आद्य-जर्मनिक *fadēr (प्राचीन इंग्रजी ''fæder'', प्राचीन उच्च जर्मन ''fatar'' )

आद्य-हिंद-युरोपीय {{Lang|ine-x-proto|*gʷʰ}} पासून उगम पावलेला पूर्वी जर्मेनिक ''*gw'' (आणि {{IPA|''*kʷ''}} पासून) (वेनरच्या नियमानुसार) पुढे विविध प्रकारांनी बदलले:

* ''*n'' च्यानंतर ते ओष्ठ्यकण्ठ्य स्पर्श ''*gw'' म्हणून टिकून राहिले, परंतु नंतर [[पश्चिम जर्मेनिक भाषा|पश्चिम जर्मेनिकमध्ये]] ते साधे कण्ठ्य स्पर्श''*g'' मध्ये बदलले.
* स्वरांनंतर, ते ''*w''  झाले असे वाटते, बहुधा ऊष्मन् अवस्थेतून ''*ɣʷ'' मधून.
* शब्दाच्या सुरुवातीला, सर्वात संभाव्य प्रतिरूप म्हणजे ओष्ठ्यकण्ठ्य स्पर्श ''*gʷ'', परंतु त्याचा पुढील विकास अस्पष्ट आहे. त्याच्या जागी, उत्तर आद्य-जर्मनिक काळात ते ''*w'', ''*g'' किंवा ''*b'' बनले.
* आद्य-हिंद-युरोपीयमध्ये ओष्ठ्य स्वराच्या आधीचा ओष्ठ्य घटक लोप पावल्यामुळे, आणि तो बाह्य गाळणी म्हणून काम करत राहिल्यामुळे, ''*u'' च्या पुढील नियमित प्रतिरूप बहुधा ''*g'' असते. (बौकोलोस नियम पहा)

कदाचित नेहमीचा प्रतिरूप ''*b'' होते (जसे ''bid'' &lt; ''*bidjaną'' आणि आद्य आयरिश ''{{Lang|sga|guidid}}'' यांच्यातील संबंधावरून सूचित होते). पण ''*w''  काही विशिष्ट प्रकरणांमध्ये (शक्यतो जेव्हा दुसरे ओष्ठ्य व्यंजन त्यानंतर आले तेव्हा अपभ्रंशामुळे?) जसे की ''warm'' आणि ''wife'' या दोघांमध्ये मध्ये दिसून येते (जर प्रस्तावित स्पष्टीकरणे बरोबर असतील तर). आद्य-जर्मनिक {{Lang|gem-x-proto|*hw}} वेनरच्या नियमानुसार उच्चारित झालेला हा ध्वनी या ध्वनीसोबत आला आणि त्याचा विकासही तसाच झाला, 'लांगडी' या शब्दांची तुलना करा: मध्य उच्च जर्मन भाषेतील ''wülbe'' पासून आणि पूर्वी नॉर्स ''ylgr'' वरून, पूर्वीच्या ''*wulgwī'', ''*wulgwijōz'' पासून आद्य-जर्मनिक प्रथमा एकवचनी ''*wulbī'', षष्ठी एकवचनी ''*wulgijōz'' ची पुनर्रचना करता येते. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Kuiper|first=F. B. J.|author-link=F. B. J. Kuiper|year=1995|title=Gothic 'bagms' and Old Icelandic 'ylgr'|journal=NOWELE|volume=25|issue=1|pages=63–88|doi=10.1075/nowele.25.04kui}}&lt;/ref&gt; &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;The material near this tag failed verification of its source citation(s). (October 2014)&quot;&gt;पडताळणी अयशस्वी&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

== उदाहरणे ==
ग्रिमच्या नियमानुसार होणारे पुढील बदल, तसेच इतर हिंद-युरोपीय भाषांमधील ध्वनी बदलांमुळे, कधीकधी या नियमाचा प्रभाव अस्पष्ट होऊ शकतो. खालील सर्वात समर्पक उदाहरणे वापरली आहेत. गैर्-जर्मनिक किंवा जर्मनिक उदाहरण्यातील ज्या शब्दांना अर्थ लिहिला नाही आहे त्यांचा अर्थ आद्य-हिंद-युरोपीय शब्दासोबत समान आहे.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!आद्य-हिंद-युरोपीय
!अर्थ
!गैर्-जर्मनिक (न बदललेले) सजातीय शब्द
!बदल
!आद्य-जर्मनिक
!जर्मनिक (बदललेले) उदाहरणे
|-
|*pṓds
|&quot;पाय&quot;
|प्राचीन ग्रीक: {{Lang|grc|πούς}}, {{Lang|grc|ποδός}} (पोउस, पोदोस), लॅटिन: {{Lang|la|pēs}}, {{Lang|la|pedis}} (पेस, पेदिस), संस्कृत: पाद, रूसी: {{Lang|ru|под}} (पोद) &quot;खाली&quot;, लिथुएनी: {{Lang|lt|pėda}} (पेदा), लॅट्वीयन: {{Lang|lv|pēda}} (पेदा), फारशी: {{Lang|fa|پا}} (पा), सर्बो-क्रोएशियन: {{Lang|sh-Latn|pod}} (पोद) &quot;खाली; फरशी&quot; आणि {{Lang|sh-Latn|peta}} (पेता) &quot;टाच&quot;
!{{Lang|ine-x-proto|p}} &gt; f {{IPA|[ɸ]}}
|*fōts
|इंग्रजी: ''foot'' (फुट), पश्चिम फ्रीसी: {{Lang|fy|foet}} (फुअट),  जर्मन: {{Lang|de|Fuß}} (फूस), गॉथी: fōtus (फॉटूस), इस्लेन्स्का, फॅरोई: {{Lang|fo|fótur}} (फोटूर), डॅनिश: {{Lang|da|fod}} (फोड), नॉर्वेजियन, स्वीडिश: {{Lang|sv|fot}} (फोट)
|-
|*tréyes
|&quot;तीन&quot;
|प्राचीन ग्रीक: {{Lang|grc|τρεῖς}} (त्रेईस), लॅटिन: {{Lang|la|trēs}} (त्रेस), वेल्श: {{Lang|cy|tri}} (त्री), संस्कृत: त्रि-, रूसी: {{Lang|ru|три}} (त्री), सर्बो-क्रोएशियन: {{Lang|sh|три̑}} (त्री), लिथुएनी: {{Lang|lt|trỹs}} (त्रिस), पोलिश: {{Lang|pl|trzy}} (त्ची), मराठी: तीन
!{{Lang|ine-x-proto|t}} &gt; þ {{IPA|[θ]}}
|*þrīz
|इंग्रजी: ''three'' (थ्री), पूर्वी फ्रीसी: {{Lang|ofs|thrē}} (थ्रे), पूर्वी सॅक्सन: {{Lang|osx|thrīe}} (थ्रीए), गॉथी: þreis (थ्रेइस), इस्लेन्स्का: {{Lang|is|þrír}}  (थ्रीर)
|-
|*ḱwón- ~ *ḱun-
|&quot;कुत्र&quot;
|प्राचीन ग्रीक: {{Lang|grc|κύων}} (कुओन), लॅटिन: {{Lang|la|canis}} (कानिस), संस्कृत: श्वन, वेल्श: {{Lang|cy|ci}} (की) (अ.व. {{Lang|cy|cŵn}}, 'कून'), सर्बो-क्रोएशियन: {{Lang|sh-Latn|kuče}} (कूचे), फारशी: {{Lang|fa|سگ}} (साग), रूसी: {{Lang|ru|собака}} (सॉबाका)
!{{Lang|ine-x-proto|k}} &gt; h {{IPA|[x]}}
|*hundaz
|इंग्रजी: ''hound'' (हाउंड), डच: {{Lang|nl|hond}} (हाँड), जर्मन: {{Lang|de|Hund}} (हंड), गॉथी: hunds (हंड्स), इस्लेन्स्का, फॅरोई: {{Lang|fo|hundur}} (हुंडुर), डॅनिश, नॉर्वेजियन, स्वीडिश: {{Lang|sv|hund}} (हुंड)
|-
|*kʷód
|&quot;काय&quot;
|लॅटिन: {{Lang|la|quod}} (क्वोद), आयरिश: {{Lang|ga|cad}} (काद), संस्कृत: {{Lang|sa|kád}} (कद्), रूसी: {{Lang|ru|что}} (च्तो), लिथुएनी: {{Lang|lt|kas}} (कस), सर्बो-क्रोएशियन (तोर्काली): {{Lang|sh|кvo}} (क्वो), सर्बो-क्रोएशियन (कायकावी): {{Lang|sh|кај}} (काय)
!{{Lang|ine-x-proto|kʷ}} &gt; hw {{IPA|[xʷ]}}
|*hwat
|इंग्रजी: ''what'' (व्हॉट),  गॉथी: ƕa (ह्वा), इस्लेन्स्का: {{Lang|is|hvað}} (ह्वाद), फॅरोई: {{Lang|fo|hvat}} (ह्वाट), डॅनिश: {{Lang|da|hvad}} (ह्वाड),  नॉर्वेजियन:  {{Lang|no|hva}} (ह्वा)
|-
|*h₂ébōl
|&quot;सफरचंद&quot;
|रूसी: {{Lang|ru|яблоко}} (याब्लोको), लिथुएनी: {{Lang|lt|obuolỹs}} (ओबुओलिस), गॉली: {{Lang|mis&lt;!--please correct this--&gt;|abalom}} (आबालोम), सर्बो-क्रोएशियन: {{Lang|sh|ја̏бука}} (याबुका)
!{{Lang|ine-x-proto|b}} &gt; p {{IPA|[p]}}
|*aplaz
|इंग्रजी: ''apple'' (ॲपल‌), पश्चिम फ्रीसी: {{Lang|fy|apel}} (ॲपेल), डच: {{Lang|nl|appel}} (अपेल), इस्लेन्स्का: {{Lang|is|epli}} (एप्लि), स्वीडिश: {{Lang|sv|äpple}} (ऑपल), क्राइमी गॉथी: {{Lang|mis&lt;!--please correct this--&gt;|apel}} (ॲपेल)
|-
|*déḱm̥t
|&quot;दहा&quot;
|लॅटिन: {{Lang|la|decem}} (देकेम), ग्रीक: {{Lang|el|δέκα}} (देका), आयरिश: {{Lang|ga|deich}} (देख), संस्कृत: दशन्, रूसी: {{Lang|ru|десять}} (देस्यात), वेल्श: {{Lang|cy|deg}}(देग), लिथुएनी: {{Lang|lt|dešimt}} (देशिम्त), पोलिश: {{Lang|pl|dziesięć}} (ज्येशेंच)
!{{Lang|ine-x-proto|d}} &gt; t {{IPA|[t]}}
|*tehun
|इंग्रजी: ''ten'' (टेन), डच: {{Lang|nl|tien}} (ट्येन), गॉथी: taíhun (टाइहून), इस्लेन्स्का: {{Lang|is|tíu}} (टिउ), फॅरोई: {{Lang|fo|tíggju}} (टिग्ग्यु), डॅनिश, नॉर्वेजियन: {{Lang|no|ti}} (टी), स्वीडिश: {{Lang|sv|tio}} (टिओ)
|-
|*gel-
|&quot;थंड&quot;
|लॅटिन: {{Lang|la|gelū}} (गेलू), ग्रीक: {{Lang|el|γελανδρός}} (गेलांद्रोस), लिथुएनी: {{Lang|lt|gelmenis}} (गेल्मेनिस)
!{{Lang|ine-x-proto|g}} &gt; k {{IPA|[k]}}
|*kaldaz
|इंग्रजी: ''cold'' (कोल्ड), पश्चिम फ्रीसी: {{Lang|fy|kâld}} (काल्ड), डच: {{Lang|nl|koud}} (कोउड), जर्मन: {{Lang|de|kalt}} (काल्ट), इस्लेन्स्का, फॅरोई: {{Lang|fo|kaldur}} (काल्डुर), डॅनिश: {{Lang|da|kold}} (कोल्ड), नॉर्वेजियन: {{Lang|no|kald}} (कॅल्ड), स्वीडिश: {{Lang|sv|kall}} (कॉल)
|-
|*gʷih₃wós
|&quot;जिवंत&quot;
|लिथुएनी: {{Lang|lt|gyvas}}(गिवस), रूसी: {{Lang|ru|живой}} (जिवोय), संस्कृत: जीव-, सर्बो-क्रोएशियन: {{Lang|sh|жив}} (जिव), पोलिश: {{Lang|pl|żywy}} (झिवि)
!{{Lang|ine-x-proto|gʷ}} &gt; kw {{IPA|[kʷ]}}
|*kwi(k)waz
|इंग्रजी: ''quick'' (क्विक) &quot;तेज&quot;, पश्चिम फ्रीसी: {{Lang|fy|kwik}} (क्विक), डच: {{Lang|nl|kwiek}} (क्विएक), जर्मन: {{Lang|de|keck}} (केक), गॉथी: qius (किउस), इस्लेन्स्का, फॅरोई: {{Lang|fo|kvikur}} (क्विकुर), डॅनिश: {{Lang|da|kvik}} (क्विक), स्वीडिश: {{Lang|sv|kvick}} (क्विक), नॉर्वेजियन {{Lang|no|kvikk}} (क्विक्क)
|-
|*bʰréh₂tēr
|&quot;भाऊ&quot;
|संस्कृत: भ्रातृ, प्राचीन ग्रीक: {{Lang|grc|φρατήρ}} (फ्रातिर) (&quot;बंधुत्वाचे सदस्य&quot;), लॅटिन: {{Lang|la|frāter}} (फ्रातेर), रूसी, सर्बो-क्रोएशियन: {{Lang|sh|брат}} (ब्रात), लिथुएनी: {{Lang|lt|brolis}} (ब्रोलिस), पोलिश: {{Lang|pl|brat}} (ब्रात), पूर्वी चर्च स्लाव्होनिक: {{Lang|cu|братръ}} (ब्रात्र), पूर्वी वेल्श: {{Lang|owl|braut}} (ब्राउत), लॅट्वीयन: {{Lang|lv|brālis}} (ब्रालिस), फारशी: {{Lang|fa|برادر}} (बरादर)
!{{Lang|ine-x-proto|bʰ}} &gt; b 
[b ~ β]
|*brōþēr
|इंग्रजी: ''brother'' (ब्रदर), पश्चिम फ्रीसी, डच: {{Lang|nl|broeder}} (ब्रेडेर), जर्मन: {{Lang|de|Bruder}} (ब्रुडेर), गॉथी: broþar (ब्रोथार), इस्लेन्स्का, फॅरोई: {{Lang|fo|bróðir}} (ब्रोदिर), डॅनिश, नॉर्वेजियन, स्वीडिश: {{Lang|sv|broder}} (ब्रोडेर)
|-
|*médʰu
|&quot;मध&quot;
|संस्कृत: मधु, होमेरी ग्रीक: μέθυ (मेथु), लिथुएनी: {{Lang|lt|medus}} (मेदुस), रूसी: {{Lang|ru|мёд}} (म्योद), सर्बो-क्रोएशियन: {{Lang|sh|мед}} (मेद), पोलिश: {{Lang|pl|miód}} (म्योद)
!{{Lang|ine-x-proto|dʰ}} &gt; d {{IPA|[d ~ ð]}}
|*meduz
|इंग्रजी: ''mead'' (मेड), पूर्व फ्रीसी: {{Lang|stq|meede}} (मीड), डच: {{Lang|nl|mede}} (मेडे), जर्मन: {{Lang|de|Met}} (मेट), डॅनिश, नॉर्वेजियन: {{Lang|no|mjød}} (म्योद), इस्लेन्स्का: {{Lang|is|mjöður}} (म्योदुर), स्वीडिश: {{Lang|sv|mjöd}} (म्योद)
|-
|*steygʰ-
|&quot;चाल, पाऊल&quot;
|संस्कृत: स्तिघ्नोति, प्राचीन ग्रीक: {{Lang|grc|στείχειν}} (स्तेइखेन), रूसी: {{Lang|ru|ступать}}/{{Lang|ru|ступить}} (स्तुपात/स्तुपित) &quot;चाल/पाऊल&quot;
!{{Lang|ine-x-proto|gʰ}} &gt; g {{IPA|[ɡ ~ ɣ]}}
|*stīganą
|पूर्वी इंग्रजी: {{Lang|ang|stīgan}} (स्टीगान), डच: {{Lang|nl|stijgen}} (स्टियगेन), जर्मन: {{Lang|de|steigen}} (स्टेइगेन), इस्लेन्स्का, फॅरोई: {{Lang|fo|stíga}} (स्टिगा), डॅनिश, नॉर्वेजियन: {{Lang|no|stige}} (स्टिगे), गॉथी steigan (स्टेइगाना) (सर्वांचा अर्थ 'चढणे' किंवा 'आरोहण' असे आहे)
|-
|*ǵʰans-
|&quot;कलहंस&quot;
|लॅटिन: {{Lang|la|anser}} &lt; {{Lang|la|hanser}} (आन्सेर &lt; हान्सेर), प्राचीन ग्रीक: {{Lang|grc|χήν}} (खिन), संस्कृत: हंस, लिथुएनी: {{Lang|lt|žąsis}} (झान्सिस), रूसी: {{Lang|ru|гусь}} (गुस), फारशी: {{Lang|fa|غاز}} (ग़ाज), सर्बो-क्रोएशियन: {{Lang|sh|гуска}} (गुस्का), पोलिश: {{Lang|pl|gęś}} (गेन्श)
!{{Lang|ine-x-proto|gʰ}} &gt; g {{IPA|[ɡ ~ ɣ]}}
|*gans-
|इंग्रजी: ''goose'' (गूस), पश्चिम फ्रीसी: {{Lang|fy|goes}} (गोएस), डच: {{Lang|nl|gans}} (गान्स), जर्मन: {{Lang|de|Gans}} (गान्स), इस्लेन्स्का: {{Lang|is|gæs}} (गॅस), फॅरोई: {{Lang|fo|gás}} (गास), डॅनिश, नॉर्वेजियन, स्वीडिश: {{Lang|sv|gås}} (गास)
|-
|*sengʷʰ-
|&quot;गाणे&quot;
|होमेरी ग्रीक: {{Lang|grc|ὀμφή}} (ओंफे) &quot;सूर&quot; किंवा &quot;आवाज&quot;
!{{Lang|ine-x-proto|gʷʰ}} &gt; gw {{IPA|[ɡʷ]}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(''n'' च्या नंतर)
|*singwaną
|इंग्रजी: ''sing'' (सिंग), पश्चिम फ्रीसी: {{Lang|fy|sjonge}} (स्योन्गे), डच: {{Lang|nl|zingen}} (जिन्गे), जर्मन: {{Lang|de|singen}} (सिन्गेन), गॉथी: siggwan (सिग्ग्वान‌), पूर्वी इस्लेन्स्का: {{Lang|non-is|syngva}} (सिंग्वा), फॅरोई: {{Lang|fo|syngja}} (सिंग्या), स्वीडिश: {{Lang|sv|sjunga}} (स्युंगा), डॅनिश: {{Lang|da|synge}} (सिंगे)
|}
ही प्रक्रिया खूप नियमित आहे. प्रत्येक टप्प्यात एकच बदल होतो, जो ओष्ठ्य व्यंजनांना ( {{Lang|ine-x-proto|p, b, bʰ, f}} ) आणि त्यांचे समतुल्य दन्त्य ( {{Lang|ine-x-proto|t, d, dʰ, þ}} ), कण्ठ्य( {{Lang|ine-x-proto|k, g, gʰ, h}} ) आणि गोलाकार कण्ठ्य ( {{Lang|ine-x-proto|kʷ, gʷ, gʷʰ, hʷ}} ) या सगळ्यांना समान रीतीने लागू होतो. पहिल्या टप्प्यामुळे भाषेच्या स्वनिम भांडारातून अघोष स्पर्श नसताना सोडले, दुसऱ्या टप्प्याने ही उणीव भरून काढली, पण एक नवीन उणीव निर्माण केली, आणि ही साखळी संपेपर्यंत असेच चालू राहिले.

== व्यंजन समूहांमधील वर्तन ==
जेव्हा दोन अवरोधक जोडीने येत असत, तेव्हा शक्य असल्यास पहिल्या व्यंजनात ग्रिमच्या नियमानुसार बदल होत असे, तर दुसऱ्यात होत नसे. जर त्या दोघांपैकी एक अघोष असेल, तर संपूर्ण व्यंजनसमूह अघोष होत असे आणि जर पहिल्या अवरोधकाचे ओष्ठीकरण असेल, तर त्याचेही ओष्ठीकरण होत नसे.

याची बहुतेक उदाहरणे *s प्रत्ययाने सुरू होणाऱ्या अवरोधकांमध्ये (ज्याच्यामुळे *sp, *st, *sk, *skʷ हे व्यंजन तयार झाले), किंवा *t (ज्याच्यामुळे *ft, *ss, *ht, *ht हे तयार झाले) किंवा *s (ज्याच्यामुळे *fs, *ss, *hs, *hs हे तयार झाले) या प्रत्ययांनंतर येणाऱ्या अवरोधक व्यंजनांमध्ये आढळली. हा नंतरचा बदल प्रत्ययांमध्ये वारंवार आढळत असे आणि तो जर्मनिक ऊष्मानिक नियम म्हणून ओळखला जाणारा एक ध्वन्यात्मक मर्याद बनले. हा नियम संपूर्ण आद्य-जर्मनिक काळात प्रचलित राहिला. *tt या व्यंजनसमूहाचे *ss मध्ये रूपांतर झाले (जसे अनेक हिंद-युरोपीय उपभाषांमध्ये झालेही), पण नंतर अनेकदा सादृश्याने त्याचे *st मध्ये पुनर्स्थापन झाले.

आधी *s असलेल्या उदाहरणे:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!गैर-जर्मनिक उदाहरणे
! बदल
! जर्मनिक उदाहरणे
|-
| लॅटिन: ''spuere'' (स्पुएरे)'','' लिथुएनी: ''spjáuti'' (स्प्यौति)
! *sp
| इंग्रजी: ''spew'' (स्पीउ)'','' पश्चिम फ्रिशियन: ''spije'' (स्पिये), डच: ''spuwen'' (स्पुवेन), जर्मन: ''speien'' (स्पियेन)'','' डॅनिश, नॉर्वेजियन, स्वीडिश: ''spy'' (स्पी)'','' इस्लेन्स्का: ''spýja'' (स्पिया), फॅरोई: ''spýggja'' (स्पिग्ग्या‌, गॉथिक: ''speiwan'' (स्पेइवान)
|-
| लॅटिन: ''stāre'' (स्तारे), आयरिश: {{Lang|ga|stad}} (स्ताद), संस्कृत: स्त-, रशियन: стать (स्तात), लिथुएनी: ''stoti'' (स्तोति), पर्शियन: {{Lang|fa|ايستادن}} ( इस्तादन)
! *st
| इंग्रजी: ''stand'' (स्टॅण्ड), इस्लेन्स्का, फॅरोई, नॉर्वेजियन: ''standa'' (स्टॅण्डा), गॉथिक: ''standan'' (स्टॅण्डान); पश्चिम फ्रिशियन: ''stean'' (स्टीन), डच: ''staan'' (स्टान), जर्मन: ''stehen'' (स्टेहेन), डॅनिश, स्वीडिश: ''stå'' (स्टा)
|-
| लिथुआनियन: ''skurdus'' (स्कुर्डुस)
! *sk
| इंग्रजी: ''short'' (शॉर्ट), पूर्वी उच्च जर्मन: ''scurz'' (स्कुर्ज), इस्लेन्स्का: ''skorta'' (स्कोर्टा)
|-
| आयरिश: {{Lang|ga|scéal}} (श्चेल)
! {{Lang|ine-x-proto|skʷ}}
| इंग्रजी: ''scold'' (स्कोल्ड)'','' इस्लेन्स्का: ''skáld'' (स्काल्ड)'','' नॉर्वेजियन: ''skald'' (स्काल्ड); पश्चिम फ्रिसियन: ''skelle'' (स्केले), डच: ''schelden'' (शेल्डन), जर्मन: ''schelten'' (शेलटेन)
|}

* काही भाषाशास्त्रज्ञ 'scold' (स्कोल्ड) या शब्दाच्या उगमाबद्दल वाद घालतात, परंतु युलियुस पोकोर्नी आणि इतरांनी *skʷetlo हे मूळ असल्याचे सुचवले आहे.
* [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजीसह]] अनेक भाषांमध्ये, नंतर {{IPA|/sk/}} हा एक असंबंधित बदल दिसतो. {{IPA|/ʃ/}} (किंवा &gt; {{IPA|/sx/}} [[डच भाषा|डचच्या]] बाबतीत).

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;t नंतर येणारी अशी उदाहरणे:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!गैर-जर्मनिक उदाहरणे
! बदल
! जर्मनिक उदाहरणे
|-
| प्राचीन ग्रीक: κλέπτης ( क्लेप्तीस), पूर्वी प्रशियन: ''au-klipts'' (आउ-किप्ट्स) &quot;लपलेले&quot;
! *pt→ft
| गॉथिक: ''hliftus'' (ह्लिफ्टुस) &quot;चोर&quot;
|-
| लॅटिन: ''atta (अत्ता)'', ग्रीक: ἄττα (अत्ता ) &quot;वडील&quot;
! *tt→tt
| पूर्वी उच्च जर्मन: ''atto'' (आट्टो), गॉथिक: ''atta'' (अट्टा) &quot;वडील&quot;
|-
| प्राचीन ग्रीक: ὀκτώ ( ओक्तॉ), आयरिश: ''{{Lang|ga|ocht}}'' (ऑख्त), लॅटिन: ''octo'' (ओक्तो) &quot;आठ&quot;
! *kt→ht
| इंग्रजी: ''eight'' , पश्चिम फ्रिसियन, डच, जर्मन: ''acht'' (अख्ट), गॉथिक: ''ahtáu'' (अह्टौ), आइसलँडिक: ''átta'' (आट्टा)
|-
| आयरिश: {{Lang|ga|anocht}} (अनोख्त), लॅटिन: ''nox, noct-'' (नोक्स, नोख्त-), ग्रीक: νύξ, νυκτ- ( ''नुक्स, नुक्त-),'' संस्कृत: नक्तम्, लिथुएनी: ''naktis'' (नक्तिस)'','' हित्ती (षष्ठी): ''nekuz'' (नेक्व्त्स) (उच्चार ''{{IPA|/nekʷts/|}}'' ) &quot;रात्र&quot;
! {{Lang|ine-x-proto|kʷt}} →ht
| इंग्रजी: ''night'' (नाईट), पश्चिम फ्रीसी, डच: ''nacht'' (नाख्ट), जर्मन: ''Nacht'' (नाख्ट), गॉथी: ''nahts'' (नाह्ट्स‌), आइसलँडिक: ''nótt'' (नोट्ट‌)
|}

* इस्लेन्स्कातील ''nótt'' हा शब्द जुन्या नॉर्स भाषेतील ''nǫ́tt'', ''nátt'' या शब्दांपासून आला आहे, जे आद्य-जर्मनिक ''*naht-'' पासून आले आहेत. जर्मनिक ''*ht चे'' नियमितपणे जुन्या नॉर्स भाषेत ''tt'' मध्ये रूपांतर होते, आणि नंतर इस्लेन्स्कामध्ये त्याचे प्रमहाप्राणीकरण होते. अशाप्रकारे, {{IPA|[h]}} आधुनिक इस्लेन्स्का स्वरूपातील {{IPA|/h/}} हा जर्मनिकचा वंशज नाही. इस्लेन्स्का ''átta'' च्या {{IPA|/tt/}} साठी देखील हीच वंशपरंपरा लागू होते. तसेच. &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2025)&quot;&gt;संदर्भ आवश्यक&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

== पीआयई सोबत पत्रव्यवहार ==
जर्मनिक &quot;ध्वनी नियम&quot;, इतर हिंद-युरोपीय भाषांसाठी पुनर्रचित केलेल्या नियमित बदलांसह एकत्रित केले, तर या भाषाकुटुंबाच्या विविध शाखांमधील अपेक्षित ध्वनी संबंध परिभाषित करता येतात. उदा., जर्मनिक (शब्द-आधी) *b- हे नियमितपणे लॅटिनचे ''*f-'', ग्रीकचे pʰ-, [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृतचे]] bʰ-, [[स्लाव्हिक भाषासमूह|स्लाव्हिक]], [[बाल्टिक भाषासमूह|बाल्टिक]] किंवा [[सेल्टिक भाषासमूह|सेल्टिक]] ''b-'' इत्यादींशी जुळते, तर जर्मनिक ''*f-'' हे लॅटिन, ग्रीक, संस्कृत, स्लाव्हिक आणि बाल्टिक ''p-'' आणि सेल्टिकमध्ये शून्य (सुरुवात करणारे व्यंजन नाही) यांच्याशी जुळते. पूर्वीचा संच आद्य-हिंद-युरोपीय {{Lang|ine-x-proto|bʰ-}} पासून सुरू होतो. (संस्कृतमध्ये प्रतिबिंबित आणि इतर विविध प्रकारे सुधारित), आणि नंतरचे पीआयईचे {{Lang|ine-x-proto|p-}} मध्ये जोडले केले. (जर्मनिकमध्ये बदलले, सेल्टिकमध्ये लोप पावले, परंतु येथे उल्लेख केलेल्या इतर गटांमध्ये टिकून राहिले).

सध्याच्या पृष्ठभागावरील अधिक ठळक साम्यांपैकी एक म्हणजे इंग्रजीतील ''&lt;nowiki/&gt;'wh'&lt;nowiki/&gt;'' हा द्विवर्णी 'अक्षर' आणि त्याला अनुरूप असलेला लॅटिन व रोमान्स भाषेतील ''&lt;nowiki/&gt;'qu''' हा द्विवर्णी 'अक्षर, जो विशेषतः पाच 'W' सारख्या प्रश्नार्थक शब्दांमध्ये ( &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwA44&quot;&gt;wh-&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; शब्द ) आढळतो. हे दोन्ही {{Lang|ine-x-proto|kʷ}} पासून येतात. संस्कृतातील हे द्विवर्णी अक्षर आधीच लोप पावल्या असल्यामुळे, मराठीत याचे काही साम्य नाही, फक्त जे 'क्' असते, उदा. 'कुठे', 'काय', 'कशाला', इ., याचे सजातीय अक्षर आढळते.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==

* ''एनसायक्लोपीडिया ब्रिटानिकामधील'' [https://www.britannica.com/topic/Grimms-law ग्रिमचा नियम]
{{Germanic languages}}</text>
      <sha1>2hb5qcsvvwdfycxeojml0ws3jkpdbk3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:जया कुऱ्हेकर</title>
    <ns>3</ns>
    <id>379878</id>
    <revision>
      <id>2685635</id>
      <timestamp>2026-05-24T03:59:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2685635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="292" sha1="0gb99kwvfjpzxno6mn04prvfs46xxor" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=जया कुऱ्हेकर}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०९:२९, २४ मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>0gb99kwvfjpzxno6mn04prvfs46xxor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अघोष कंठ्य स्पर्श</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379879</id>
    <redirect title="अघोष कण्ठ्य स्पर्श" />
    <revision>
      <id>2685638</id>
      <timestamp>2026-05-24T04:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2685638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="e3fsjgl6vb9f3mxh5pq6jo1gmd6att9" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[अघोष कण्ठ्य स्पर्श]]</text>
      <sha1>e3fsjgl6vb9f3mxh5pq6jo1gmd6att9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>निवडुंगाच्या खोडाची पणती</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379880</id>
    <revision>
      <id>2685651</id>
      <timestamp>2026-05-24T11:16:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: '''निवडुंगाच्या खोडाची पणती''' ही एक नैसर्गिक गोष्टी वापरून केलेली पणती आहे. ==पणतीचे प्रकार== #[[मातीची पणती]] #[[पिठाची पणती]] #[[निवडुंगाच्या खोडाची पणती]] निवडुंगाच्या खोडाचा उपयोग दिपा...</comment>
      <origin>2685651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4182" sha1="44a1uogcuylxq8darpcdkkdzx9e6ciz" xml:space="preserve">'''निवडुंगाच्या खोडाची पणती''' ही एक नैसर्गिक गोष्टी वापरून केलेली पणती आहे.
==पणतीचे प्रकार==
#[[मातीची पणती]]
#[[पिठाची पणती]]
#[[निवडुंगाच्या खोडाची पणती]]
निवडुंगाच्या खोडाचा उपयोग दिपावलीच्या उत्सवात [[पणत्या]] बनविण्यासाठी केला जातो. विशेषतः [[पालघर]] जिल्ह्यातील बऱ्याच गावामध्ये लक्ष्मी पूजनाच्या दिवशी निवडुंगाच्या खोडाच्या पणत्या केल्या जातात.
==निवडुंगाच्या खोडाची पणती बनविण्याची पद्धत==
दिवाळीच्या सणाला लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी समुद्र किनारी, शेताच्या बांधावर,रानमाळावर असलेल्या निवडुंगाच्या झुडुपातील खोड कापून आणतात.[[विळा]],[[कोयता]],[[चाकू]] वगैरे शेतीला लागणाऱ्या अवजाराने निवडुंगाच्या खोडावर असलेले काटे काढतात.काटे काढल्यानंतर खोडाचे तीन ते चार इंच लांबीचे तुकडे करतात. अश्या खोडाच्या तुकड्यांना पणत्याचा आकार देतात. तेल घालण्यासाठी खोडातील गर काढतात आणि खोलगट भाग तयार करतात.खोडाच्या कडेला कापसाची वात तेलात ठेवण्यासाठी लहान जागा करतात.अश्या प्रकारे तयार केलेल्या पणत्या उन्हात एक दोन तास सुकवल्या जातात.प्रत्येक कुटुंब अश्या तीस चाळीस पणत्या तयार करतात. दिवाळीत लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी [[दिवेलागणी]]च्या वेळी अश्या पणत्या एका पाटावर लक्ष्मीपूजन केले जाते त्या पाटावर सगळ्या तेल व कापसाच्या वाती घालून प्रज्वलित करतात. नंतर एकेक पणती उचलून [[अंगण]],[[ओटा]], [[पायऱ्या]],[[देवघर]],[[स्वयंपाकघर]],[[गोठा]],[[विहीर]],[[बैलगाडी]],आसपास असलेल्या शेजारच्या घरी, नजीकच्या देवळाच्या [[दिपमाळ]] वगैरे ठिकाणी ठेवल्या जातात. अश्या प्रकारे पर्यावरणपूरक दीपोत्सव साजरा केला जातो. पालघर जिल्ह्यातील बऱ्याच तालुक्यातील गावांमध्ये अश्या प्रकारे दिवाळीत दीपोत्सव साजरा केला जातो.
&lt;ref&gt;महाराष्ट्र टाईम्स, वसई विरार पुरवणी, बुधवार,२२ ऑक्टोबर २०२५&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:पणती]]
[[वर्ग:दिव्याचे प्रकार]]
[[वर्ग:पर्यावरण]]</text>
      <sha1>44a1uogcuylxq8darpcdkkdzx9e6ciz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685652</id>
      <parentid>2685651</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T11:17:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <comment>/* संदर्भ */</comment>
      <origin>2685652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4151" sha1="4v7wbj2npt03s9tljpoquciccd0hyox" xml:space="preserve">'''निवडुंगाच्या खोडाची पणती''' ही एक नैसर्गिक गोष्टी वापरून केलेली पणती आहे.
==पणतीचे प्रकार==
#[[मातीची पणती]]
#[[पिठाची पणती]]
#[[निवडुंगाच्या खोडाची पणती]]
निवडुंगाच्या खोडाचा उपयोग दिपावलीच्या उत्सवात [[पणत्या]] बनविण्यासाठी केला जातो. विशेषतः [[पालघर]] जिल्ह्यातील बऱ्याच गावामध्ये लक्ष्मी पूजनाच्या दिवशी निवडुंगाच्या खोडाच्या पणत्या केल्या जातात.
==निवडुंगाच्या खोडाची पणती बनविण्याची पद्धत==
दिवाळीच्या सणाला लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी समुद्र किनारी, शेताच्या बांधावर,रानमाळावर असलेल्या निवडुंगाच्या झुडुपातील खोड कापून आणतात.[[विळा]],[[कोयता]],[[चाकू]] वगैरे शेतीला लागणाऱ्या अवजाराने निवडुंगाच्या खोडावर असलेले काटे काढतात.काटे काढल्यानंतर खोडाचे तीन ते चार इंच लांबीचे तुकडे करतात. अश्या खोडाच्या तुकड्यांना पणत्याचा आकार देतात. तेल घालण्यासाठी खोडातील गर काढतात आणि खोलगट भाग तयार करतात.खोडाच्या कडेला कापसाची वात तेलात ठेवण्यासाठी लहान जागा करतात.अश्या प्रकारे तयार केलेल्या पणत्या उन्हात एक दोन तास सुकवल्या जातात.प्रत्येक कुटुंब अश्या तीस चाळीस पणत्या तयार करतात. दिवाळीत लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी [[दिवेलागणी]]च्या वेळी अश्या पणत्या एका पाटावर लक्ष्मीपूजन केले जाते त्या पाटावर सगळ्या तेल व कापसाच्या वाती घालून प्रज्वलित करतात. नंतर एकेक पणती उचलून [[अंगण]],[[ओटा]], [[पायऱ्या]],[[देवघर]],[[स्वयंपाकघर]],[[गोठा]],[[विहीर]],[[बैलगाडी]],आसपास असलेल्या शेजारच्या घरी, नजीकच्या देवळाच्या [[दिपमाळ]] वगैरे ठिकाणी ठेवल्या जातात. अश्या प्रकारे पर्यावरणपूरक दीपोत्सव साजरा केला जातो. पालघर जिल्ह्यातील बऱ्याच तालुक्यातील गावांमध्ये अश्या प्रकारे दिवाळीत दीपोत्सव साजरा केला जातो.
&lt;ref&gt;महाराष्ट्र टाईम्स, वसई विरार पुरवणी, बुधवार,२२ ऑक्टोबर २०२५&lt;/ref&gt;
==संदर्भ==
[[वर्ग:पणती]]
[[वर्ग:दिवे]]
[[वर्ग:पर्यावरण]]</text>
      <sha1>4v7wbj2npt03s9tljpoquciccd0hyox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हिमंत बिस्व शर्मा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379881</id>
    <redirect title="हिमंत बिश्व शर्मा" />
    <revision>
      <id>2685655</id>
      <timestamp>2026-05-24T11:25:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahari123</username>
        <id>179574</id>
      </contributor>
      <comment>Ahari123 ने लेख [[हिमंत बिस्व शर्मा]] वरुन [[हिमंत बिश्व शर्मा]] ला हलविला</comment>
      <origin>2685655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="503xsesuyin198xf4srzf8tv0fg4beb" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[हिमंत बिश्व शर्मा]]</text>
      <sha1>503xsesuyin198xf4srzf8tv0fg4beb</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>