विकिपीडिया mrwiki https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा मसुदा मसुदा चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 0 817 2685724 2655351 2026-05-25T06:16:22Z ~2026-31202-21 183460 2685724 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन '''लेख}} '''संगणक विज्ञान''' ही एक इलेक्ट्राॅनिक शाखा आहे. गुंतागुंतीच्या विश्लेषणांचा (complexity analysis) अभ्यास हे ह्या शाखेचे वैशिष्ट्य आहे. शिवाय नवीननवीन तर्कशुद्ध रिती (algorithms) शोधून काढणे हे ह्या शाखेचे दुसरे एक वैशिष्ट्य आहे. आजकाल [[विदा]] (डेटाबेसेस) , क्रिप्टोग्राफी (Cryptograpy), [[जाल]] (नेट्वर्किंग), प्रतिमा विश्लेषण (इमेज प्रोसेसिंग) इत्यादी क्षेत्रात बरेच संगणकशास्त्रज्ञ काम करत असतात. प्रथम संगणक प्रामुख्याने संख्यात्मक गणनेसाठी वापरले गेले. तथापि, कोणतीही माहिती संख्यात्मकपणे एन्कोड केली जाऊ शकते, लोकांना लवकरच समजले की संगणक सामान्य उद्देशाने ग करमाहिती प्रक्रिया करण्यास सक्षम आहेत. मोठ्या प्रमाणात डेटा हाताळण्याच्या त्यांच्या क्षमतेमुळे हवामान अंदाज वर्तवण्याची श्रेणी आणि अचूकता वाढली आहे. त्यांच्या गतीमुळे त्यांना नेटवर्कद्वारे टेलिफोन कनेक्शनचे रूटिंग आणि ऑटोमोबाईल, आण्विक अणुभट्ट्या आणि रोबोटिक सर्जिकल साधने यांत्रिक यंत्रणा नियंत्रित करण्याबाबत निर्णय घेण्याची परवानगी मिळाली आहे. ते दैनंदिन उपकरणांमध्ये एम्बेड करण्यासाठी आणि कपडे ड्रायर आणि राईस कुकर "स्मार्ट" बनविण्यासाठी देखील स्वस्त आहेत. संगणकांनी आम्हाला असे प्रश्न मांडण्याची आणि उत्तरे देण्याची परवानगी दिली आहे ज्यांचा आधी पाठपुरावा केला नाही. हे प्रश्न जीन्समधील डीएनए अनुक्रम, ग्राहक बाजारातील क्रियाकलापांचे नमुने, किंवा डेटाबेसमध्ये संग्रहित केलेल्या मजकूरातील शब्दाच्या सर्व वापराबद्दल असू शकतात. वाढत्या प्रमाणात, संगणक ते काम करत असताना शिकू आणि जुळवून घेऊ शकतात. == संगणक == [https://netnaad.com/computer-information-in-marathi/ संगणक (कॉम्पुटर)] हे इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपात माहिती विश्लेषण, माहिती प्रक्रिया, सांखिकी आकडेमोड करणारे एक उपकरण आहे. बहुतांश आधुनिक संगणक हे डिजिटल (Digital) स्वरूपातील माहिती हाताळतात. [[File:Science museum 025 adjusted.jpg|thumb|Science museum 025 adjusted]] स्मृती, तर्कशुद्ध विचारशक्ती आणि तर्कशुद्धतानधिष्ठित कल्पनाशक्ती ही माणसाच्या बुद्धीची तीन अचाट अंगे आहेत. पण स्मृती हे माणसाच्या बुद्धीचे अंग तीन तऱ्हांनी बरेच मर्यादित आहे: माणूस एकदा शिकलेली/अनुभवलेली कोणतीही लहानमोठी गोष्ट आयुष्यात कधीही विसरत नाही आणि त्यांपैकी काही गोष्टी त्याच्या बुद्धीच्या निदान "मागच्या कप्प्यात"—सुप्त मनात-- संचित रहातात असे काही बुद्धिशास्त्रज्ञ/मानसशास्त्रज्ञ म्हणतात. तरीही पूर्वायुष्यात शिकलेल्या/अनुभवलेल्या काही काही गोष्टी माणसाच्या "जाणत्या" मनाला त्याच्या पुढच्या आयुष्यात आठवत नाहीत हा आपणा माणसांचा सर्वसामान्य अनुभव आहे. शिवाय आयुष्यकालात किती गोष्टी माणूस शिकू/अनुभवू शकेल ह्यालाही साहजिक मर्यादा आहेत. तिसरे म्हणजे ज्या गोष्टी माणसाला आठवल्यासारख्या भासतात त्या एकूण एक त्याला अचूकपणे आठवतीलच ह्याची शाश्वती नसते. "अमुक वस्तुस्थिती असली तर अमुक गोष्ट घडते/घडणार, एरवी दुसऱ्या काही गोष्टी संभवतात" हा तर्कशुद्ध विचारशक्तीचा/तर्कशुद्धताधिष्ठित कल्पनाशक्तीचा गाभा आहे. ही तर्कशुद्ध विचारसरणी साधीसरळ असून सगळी माणसे ती नेहमी अर्थात सहजपणे वापरत असतात अशी बऱ्याच माणसांची एक अगदी चुकीची कल्पना असते. वास्तविक बरीच माणसे फक्त माफक प्रमाणात तर्कशुद्ध विचार करू शकतात. त्यात महत्त्वाची भर अशी की संबंधित वस्तुस्थितीचे ज्ञान माणसाला बऱ्याचदा अपुरे असते; (आणि खोल विचार करू शकणारी माणसे पुष्कळदा फक्त काही प्रांतांमधेच खोल विचार करू शकतात!) '''''''तिरप्या मुद्राक्षरातील मजकूर''''तिरप्या मुद्राक्षरातील मजकूर'''' जी माणसे खोल तर्कशुद्ध विचार करू शकतात त्यांच्याही तर्कशुद्ध विचारसरणीला मुख्यत्वे स्मृतीच्या अपुरेपणाने बरीच मर्यादा रहाते. एक उघड उदाहरण म्हणजे आकडेमोड. आकडेमोडींमागे तर्कशुद्धता असते, आणि आकडेमोडींकरता स्मृतीचीह गरज असते. पण स्मृतीच्या मर्यादिततेमुळे आपण माणसे मनातल्या मनात फक्त मोजक्या आकडेमोडी करू शकतो. इतकेच नव्हे तर कागदपेन्सिल वापरूनही खूप आकडेमोडी करायला आपल्याला बराच वेळ तर लागतोच, शिवाय रटाळपणामुळे कंटाळाही चट्कन येतो. आता एक अगदी खूप आश्चर्य वाटण्याजोगी बाब अशी की कोणतीही माहिती आकड्यांच्या रूपात प्रकट करता येते आणि कोणत्याही प्रांतातल्या "अमुक वस्तुस्थिती असली तर अमुक गोष्ट घडते/घडणार, एरवी दुसऱ्या काही गोष्टी संभवतात" ह्या विचारसरणीचे "आकडेमोडीं"मधे रूपांतर करता येते ही अचाट कल्पना गेल्या शतकात माणसाच्या लक्षात आली. अर्थात गुंतागुंतीच्या तर्कशुद्ध विचारसरणी "आकडेमोडीं"च्या रूपात करण्याकरता लाखो "रटाळ" आकडेमोडींची गरज असते. संगणक विज्ञान ही आज काळाची गरज आहे आपल्या निसर्गदत्त बुद्धीचा व्यावहारिक दृष्ट्या अफाट विस्तार करायला प्रचंड मदत करू शकणाऱ्या "संगणक" ह्या चीजेचा शोध माणसाच्या तीक्ष्ण बुद्धीने सुमारे साठसत्तर वर्षांपूर्वी लावला. ती चीज अविश्वसनीय रीत्या अधिकाधिक प्रभावी करण्याचा माणसाचा उद्योग तेव्हापासून अविरतपणे चालू आहे. येत्या पन्नास, शंभर, पाचशे, हजार,...वर्षात माणसाने संगणक किती प्रभावी केलेला असेल आणि त्यायोगे माणसाचे आयुष्य भविष्यकाळात कोणत्या प्रकारचे असेल ते पाहू शकणारा द्रष्टा ह्या पृथ्वीतलावर असणे अशक्य आहे. केवळ गेल्या पन्नास वर्षांच्या कालावधीत "संगणक" ह्या चीजेने माणसाचे आयुष्य पार बदलून टाकले आहे. (त्यापूर्वी पंधराव्या शतकातल्या सुकर छ्पाईच्या शोधाने आणि अठराव्या शतकातल्या वाफेवर चालणाऱ्या यंत्रांच्या शोधाने माणसाच्या आयुष्यात महत्त्वाचे बदल केले होते). माणसाच्या निसर्गदत्त बुद्धीचा व्यावहारिक दृष्ट्या अफाट विस्तार करायला संगणक प्रचंड मदत करू शकतात ह्यामागे संगणकाची दोन वैशिष्ट्ये आहेत ती अशी : (त्यांपैकी समजा हेना ते फक्त एकच वैशिष्ट्य संगणकात असते तर संगणक ही चीज माणसाला निरुपयोगी ठरली असती). वर लिहिलेल्या माणसाच्या स्मृतीच्या कोणत्याच मर्यादा निदान प्रभावी संगणकांना "जवळजवळ" लागू नाहीत हे हल्लीच्या संगणकांचे पहिले वैशिष्ट्य आहे. संगणक चालू ठेवणारी [[विद्युत]] ऊर्जा बंद पडली तर पूर्वी [[संगणक]] त्यांच्या स्मॄतीत माणसाने "कोंबलेल्या" सगळ्या गोष्टी एखाद्या अतिवृद्ध माणसाप्रमाणे तत्काळ कायमच्या विसरून जात असत. पण तो प्रकार शास्त्रज्ञांनी/तंत्रज्ञांनी भिन्न रीतींनी झटपट जवळजवळ संपुष्टात आणला आहे. किती गोष्टी संगणक लक्षात ठेवू शकतील ह्याची मर्यादाही शास्त्रज्ञ/तंत्रज्ञ दिवसेंदिवस वाढवत आहेत. आणि संगणकांच्या स्मॄतीत माणसाने "कोंबलेल्या" सगळ्या गोष्टी ते सर्वकाळ, शेंडी तुटो की पारंबी तुटो, अगदी अचूकपणॆ आठवत राहतील ह्या तिसऱ्या गोष्टीबाबतही शास्त्रज्ञांनी/तंत्रज्ञांनी एव्हाना खूप प्रगती केली आहे. संणकांचे दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे गुंतागुंतीच्या तर्कशुद्ध विचारसरणी "आकडेमोडीं"च्या रूपात करण्याकरता ज्या लाखो "रटाळ" आकडेमोडींची गरज असते त्या रटाळ, कंटाळवाण्या न मानता काही सेकंदांमध्ये त्यांचा फडशा पाडणे हा संगणकांच्या "हातचा मळ" झाला आहे! आणि कमीकमी वेळात आकडेमोडी करण्याचे संगणकांचे कसब [[शास्त्रज्ञ]]/[[तंत्रज्ञ]] दिवसेंदिवस वाढवत आहेत. संगणकांना गरज असते ती फक्त माणसाकडून गुंतागुंतीच्या [[तर्कशुद्ध]] विचारसरणीबद्दल अचूक आणि [[निःसंदिग्ध]] सूचना मिळण्याची. त्या सूचना संगणकांना विशद करायला जे बरेच कौशल्य लागते ते कौशल्य म्हणजे [[संगणकसंचालनविज्ञान]]. [[तर्कशुद्धतानधिष्ठित कल्पनाशक्ती]] (आणि गूढवादात्मक "अंतर्ज्ञान") ही माणसाच्या बुद्धीची वैशिष्ट्ये मात्र त्याच्या बुद्धीचे अपत्य असलेल्या संगणकाच्या (निदान सध्यातरी) पार आवाक्याबाहेरची आहेत. [[गोविंदाग्रज|गोविंदाग्रजांच्या]] "अरुण" कवितेतल्यासारख्या कल्पनाशक्तीच्या भराऱ्या असलेली एखादी [[कविता]] लिहू शकणारा [[संगणक]] कोणी [[शास्त्रज्ञ]]/[[तंत्रज्ञ]] निदान येत्या पन्नासएक वर्षात निर्माण करू शकतील असे दिसत नाही. पण माणसाच्या बुद्धीची झेप ती मर्यादा कधीच ओलांडणार नाही हे आज कोण निश्चितीने सांगू शकेल? वाढत्या संगणक वापरामुळे जगातील सर्व माहिती ही क्षणार्धात उपलब्ध होते. त्यामुळे सर्वांच्या समस्यांचे जलद निराकरण होते... संगणकाचा शास्त्रीय संशोधनामध्ये वापर केला जातो.भ ारतात संगणक आणण्यासाठी राजीव गांधीनी खूप प्रयत्न केले. भारतात कॉम्प्युटर आला होता सन 1952 मध्ये, ज्याला Dr. Dwijish Dutta यांनी कोलकत्ता मध्ये भारतीय सांख्यिकी संस्था येथे स्थापन केला होता. परंतु हा संगणक बाहेरून मागवला होता. सिद्धार्थ हा पहिला कॉम्प्युटर होता जो भारतामध्ये बनला होता आणि Param 8000 हा पहिला सुपर कॉम्प्युटर होता जो भारतात बनला होता. या सुपर कॉम्प्युटरला 1991 मध्ये विजय भटकर यांनी बनवलं होत. प्रत्येक महिन्याला जवळजवळ 6000 नवीन कॉम्प्युटर व्हायरस तयार केले जातात.पहिला कॉम्प्युटर माऊस हा लाकडाचा बनवला गेला होता. ज्याला 1964 मध्ये Doug Engelbart Carl यांनी बनवलं होत.एक साधारण माणूस 1 मिनिटात 20 वेळा आपल्या पापण्या झाकतो परंतु जेव्हा तो कॉम्प्युटर समोर बसतो तेव्हा तो फक्त 7 वेळा पापण्या झाकतो.कोणत्याही टायपिंणाऱ्या माणसाची बोटे जवळजवळ दररोज 20 किलोमीटर अंतर पार करतात. == संगणक रचना == संगणक वेगवेगळ्या कामांसाठी वापरण्यात येतो.संगणकांना पुरवलेली [[माहिती]] आकडे, चित्रे, आवाज, ध्वनी अशी बहुरूपी असू शकते, पण संगणकसंचालकांनी रचलेल्या तर्कशुद्ध प्रोग्रॅमनुसार (सूचनांच्या यादीनुसार) व पुरवलेल्या माहितीनुसार "आकडेमोडी" करणे हे सामान्य लोकांना अगदी अजब भासणारे संगणकांचे एक वैशिष्ट्य आहे. चर्च-टयूरिंग युतीच्या सिद्धांतानुसार वेळेचे बंधन नसेल तर कमीतकमी क्षमतेचा संगणकसुद्धा कोणत्याही उच्च क्षमतेच्या संगणकाइतकेच काम करू शकतो. त्यामुळे सगळ्या तऱ्हांच्या संगणकांची रचना मूलतः सारखीच असते. पूर्वी अगदी माफक क्षमतेचे संगणक एक मोठी खोली व्यापत असत. आता फक्त [[अतिकूट आकडेमोडी]] करू शकणारे अतिप्रभावी संगणक ([[महासंगणक]]) तसे मोठे असतात. त्यांना इंग्रजीत "मेनफ्रेम" अशी संज्ञा आहे. नित्याच्या वैयक्तिक वापरासाठी लागणाऱ्या लहान संगणकांना "पर्सनल कंम्प्यूटर" अशी इंग्रजी संज्ञा आहे, तर कुठेही सहज नेता येणाऱ्या छोट्या संगणकंना "नोटबुक कम्प्यूटर" अशी संज्ञा आहे. आज सर्वांत अधिक वापरले जाणारे संगणक म्हणजे "एम्बेडेड कंम्प्यूटर". लष्करी विमानांपासून डिजिटल कॅमेरापर्यंत अनंत गोष्टो नियंत्रित करण्यासाठी ते वापरण्यात येतात. संगणकात सर्वप्रथम माहिती किंवा डेटा भरावा लागतो. या माहितीवर प्रक्रिया होऊन ही व्यवस्थित माहिती तुम्हाला हव्या त्या स्वरूपात मिळवता येते. माहिती भरण्याच्या क्रियेला इनपुट असे म्हणतात. त्यावर प्रक्रिया होऊन आवश्यक आउटपुट मिळवले जाते. म्हणजेच, '''कच्चे इनपुट -> प्रोसेस -> आउटपुट''' माहिती भरण्यासाठी जी साधने वापरली जातात त्याना इनपुट डिव्हाइसेस असे म्हणतात. कोणत्याही यंत्रणेचे इनपुट डिव्हाइसेस म्हणजे ज्या भागाद्वारे माहिती आत घेतली जाते तो भाग होय. उदा. आपण आपल्या पाच इंद्रियाद्वारे वेगवेगळ्या प्रकारची माहिती जमा करतो. म्हणजेच नाक, कान, डोळे व जीभ इ. आपले इनपुट डिव्हाइसेस आहेत, माहितीवर प्रक्रिया करणाऱ्या भागाला सेन्ट्रल प्रोसेसिंग युनिट अस म्हणतात. थोडक्यात सीपीयू हा संगणकाचा मेंदू होय. तर अंतिम उत्तरे किंवा माहिती ज्या साधनांद्वारे मिळवली जाते त्यांना आऊटपुट डिव्हाइसेस असे म्हणतात, अशा प्रकारे संगणकाच्या वेगवेगळ्या भागांचे एकत्रितरित्या काम सुरू असते व ते अतिशय वेगाने होऊन आपणास आपल्याला हवी ती उत्तरे मिळवता येतात. संगणकात भरलेल्या माहितीवर प्रक्रिया होऊन आवश्यकतेनुसार ती साठवून ठेवली जाते. मात्र टाईप करताना आपण जरी डेटा आपल्या नेहमीच्या भाषेत (मराठी, इंगजी किंवा इतर कोणतीही भाषा) लिहीत असलो तरी ही भाषा संगणकाला कळत नसते. संगणकाला कळतात त्या फक्त दोन स्थिती - ० व १। किवा ० ०) या दोन स्थितींच्या सहाय्याने प्रत्येक अक्षरास किंवा अंकास किंवा चिन्हास एक सांकेतिक कोड़ बहाल केले जाते. प्रत्येक अक्षर / अंक 03च्या संचाने बनलेला असतो. म्हणजे या संकेतानुसार अक्षरे खालीलप्रमाणे लिहिली जातात {| class="wikitable" |+ !अक्षर !कोड |- |A |००००१०१० |- |P |०१११०००० |- |९ |०१०११००१ |} अशा प्रकारे ० व १ च्या संचाने एक अक्षर / अंक बनते. यास बायनरी सिस्टिम (Binary System) असे म्हणतात. प्रत्येक 0 व 1ला बिट (Bit) असे म्हणतात. आठ बिटसच्या संचास एक बाईट (Bite) असे म्हणतात. म्हणजेच अक्षर / अंक = ८ बिटस् =१ बाईट. बायनरी सिस्टिममधील इतर एकके खालीलप्रमाणे आहेत - '''१०२४ बाईट = १ किलो बाईट (KB)''' '''१०२४ किलो बाईट = १ मेगा बाईट (MB)''' '''१०२४ मेगा बाईट = १ गिगा बाईट (GB)''' '''१०२४ गिगा बाईट = १ टेरा बाईट (TB)''' अशाप्रकारे ० व 1च्या सहाय्याने संगणकात सर्व माहिती साठविली जाते. संगणकावर काम करताना मात्र ही भाषा लक्षात ठेवण्याची आवश्यकता नसते. टाईप करताना आपण आपल्याच भाषेत टाईप करतो व मॉनिटर किंवा प्रिंटरवरील आऊटपुट हाही आपल्याच भाषेत असतो. संगणकाच्या आत मात्र बायनरी सिस्टिम वापरली जाते. == संगणकाचा विकास == * '''प्रथम पिढी (First Generation) १९४२ ते १९४५''' यामध्ये व्हॅक्यूम्य ट्यूब म्हणजेच काचेच्या नळ्या वापरलेल्या होत्या, या नळ्यांद्वारे संदेश नियंत्रित केले जात असत.त्या काळातील हे सर्वात गतिमान यंत्र होते व यात आकडेमोड करण्यासाठी एका सेकंदापेक्षाही कमी वेळ लागत असे. EDVAC-45 मद्धे डेटा व प्रोग्राम साठवून ठेवता येत तसेच यात प्रोसेसिंग युनिट होते. जॉन व्हॉन न्युमन याने हा संगणक विकसित केला. मात्र या सर्व संगणकाचे बरेचसे तोटे होते. * '''दुसरी पिढी (Second Generation) १९५५ ते १९६४''' १९४७ च्या सुमारास विलियम शॉकले यांनी ट्रान्झिस्टरचा शोध लावला व त्यानंतरच्या दहा वर्षात त्यांचा उपयोग संगणकामध्ये केला जाऊ लागला. या पिढीतील संगणक खूप माहिती साठवून ठेवू शकत तसेच यात प्रिंटर, टेप, मेमरी, स्टोरेज या सर्वांचा समावेश होता. सुरुवातीला फक्त अणुशक्ती केंद्रात (Automic Research) मध्ये वापरले जाणारे हे संगणक हळूहळू मोठमोठ्या कंपन्या, व्यवसाय, विद्यापीठ व सरकारी कामकाजात वापरले जाऊ लागले. * '''तिसरी पिढी (Third Generation) १९६४ ते १९७५''' १९५४ नंतर इलेक्ट्रॉनिकच्या क्षेत्रात इंटिग्रेटेड सर्किटस्चा (ICs)चा शोध लागला.म्हणजे सिलिकॉनपासून बनलेल्या छोट्या चिप्स. या चिप्स संगणकात वापरल्या जाऊ लागल्या. यामध्ये अनेक सर्किटस् एका छोट्या चिपवर बसवल्या जातात. या संगणकात सूचनांचा एक मोठा संच साठवलेला होता व या वेगवेगळया सूचनांच्या साहाय्याने हे संगणक वेगवेगळ्या प्रकारची कामे करू शकत. तसेच यामध्ये एकच मुख्य प्रोग्राम इतर प्रोग्राम्सचे नियंत्रण करीत असे. यातूनच Operating Systemची कल्पना पुढे आली. * '''चौथी पिढी (Fourth Generation)''' १९७५ नंतर या पिढीतील संगणकातल्या चिपवर केवळ १० ते २० छोटे भाग मावत. मात्र चौथ्या पिढीतील संगणकात अधिक विकसित चिप्स वापरल्या गेल्या. यात एका छोट्या चिपवर अगणित भाग मावतात. यामुळे संगणकाचा आकार साहजिकच लहान झाला. अतिशय स्वस्त असल्याने याचा जगभर वेगाने प्रसार झाला. आज जगात वापरले जाणारे सर्व संगणक चौथ्या पिढीतील आहेत. यात आकार, काळ व क्षमतेनुसार या पिढीतील अनेक वेगवेगळे प्रकार बाजारात उपलब्ध आहेत. == संगणकाचे प्रकार == जेव्हा आपण कधीही संगणक या शब्दाचा वापर ऐकतो तेव्हा केवळ वैयक्तिक संगणकाचे चित्र आपल्या मनात येते. मी तुम्हाला सांगतो की संगणकावर बरेच प्रकार आहेत. ते विविध आकार आणि साईजमध्ये येतात. आम्ही पैसे काढण्यासाठी एटीएम, बारकोड स्कॅन करण्यासाठी स्कॅनर, मोठी बेरीज करण्यासाठी कॅल्क्युलेटर यासारख्या आवश्यकतेनुसार त्यांचा वापर करतो. हे सर्व वेगवेगळ्या प्रकारचे संगणक आहेत. === 1. डेस्कटॉप === बरेच लोक घरी, शाळा आणि त्यांच्या वैयक्तिक कामासाठी डेस्कटॉप संगणक वापरतात. ते अशा प्रकारे डिझाइन केलेले आहेत की आम्ही त्यांना आमच्या डेस्कवर ठेवू शकू. त्यांच्याकडे मॉनिटर, कीबोर्ड, माऊस, कॉम्प्यूटर केस(case) सारखे बरेच भाग आहेत. === 2. लॅपटॉप === लॅपटॉपविषयी आपल्याला बरीच माहिती असेल. हे बॅटरी पॉवर वर चालतात, ते खूप पोर्टेबल आहेत जेणेकरून ते कोठेही आणि कधीही नेता येऊ शकतात. === 3. टॅब्लेट === आता आपण टॅब्लेटबद्दल बोलू ज्यास आम्ही हँडहेल्ड संगणक देखील म्हणतो कारण ते सहजपणे हातामध्ये पकडले जाऊ शकते. यात कीबोर्ड आणि माऊस नाही, फक्त एक टच सेन्सिटिव्ह स्क्रीन आहे जी टाइपिंग आणि नेव्हिगेशनसाठी वापरली जाते. उदाहरण- आयपॅड. === 4. सर्व्हर - Servers === सर्व्हर हा एक प्रकारचा संगणक असतो जो आपण माहितीची देवाणघेवाण करण्यासाठी वापरतो. उदाहरणार्थ, जेव्हा जेव्हा आम्ही इंटरनेटमध्ये काहीतरी शोधतो, त्या सर्व गोष्टी सर्व्हरमध्ये संग्रहित केल्या जातात. === इतर प्रकारचे संगणक === आता इतर प्रकारचे '''संगणक म्हणजे काय''' ते समजू घेऊया. ==== स्मार्टफोनः ==== जेव्हा इंटरनेट एखाद्या नॉर्मल सेल फोनमध्ये सक्षम असते, आपण ते वापरून बऱ्याच गोष्टी करू शकतो, मग अशा सेल फोनला स्मार्टफोन म्हणतात. ==== घालण्यायोग्यः ==== फिटनेस ट्रॅकर्स आणि स्मार्टवॉचसह - इतर डिव्हाईस घालण्यायोग्य असतात. हे संपूर्ण दिवसभर परिधान करता येईल असे डिझाइन केलेलले असतात. या उपकरणांना सहसा वेअरेबल्स म्हणले जाते. ==== गेम कन्सोल: ==== हा गेम कन्सोल हा एक विशिष्ट प्रकारचा संगणक आहे जो आपल्या टीव्हीवर व्हिडिओ गेम खेळण्यासाठी वापरला जातो. ==== टीव्ही: ==== टीव्ही हा देखील संगणकाचा एक प्रकार आहे, ज्यामध्ये आता असे बरेच अप्लिकेशन किंवा ॲप्स आहेत की जे त्यास स्मार्ट टीव्हीमध्ये रूपांतरित करतात. आपण इंटरनेटवरून व्हिडिओ थेट आपल्या टीव्हीवर प्रवाहित करू शकतो.संगणकाचे फायदे व तोटे आणि वैशिष्ट्ये कोणती? *'''सुपर कॉम्प्युटर''' - सुपर कॉम्प्युटरमध्ये इतर संगणकातून एकत्र केलेल्या माहितीवर अतिशय वेगाने आकडेमोड किंवा प्रक्रिया घडवून आणली जाते. यामध्ये अधिक प्रोसेसर्स बसवलेले असतात व प्रत्येक प्रोसेसरकडे एक एक काम सोपविलेले असते. आपल्या मेंदूप्रमाणेच हे प्रोसेसर्स समांतर कार्य करू शकतात. अनेक प्रोसेसर्स एकत्रितरित्या काम करत असल्याने काम अतिशय वेगाने होते. या संगणकाची क्षमता फ्लॉप (Floating Point Operations per Second) या एककात मोजली जाते. सुपर कॉम्प्युटरमधील चिप ही गॅलियम अर्सनाइडची बनविलेली असते व ती सिलिकॉन चिपपेक्षा सहापट वेगाने काम करू शकते. सुपर कॉम्प्युटरची स्मरणशक्ती खूपच जास्त असल्याने ज्ञानाचे विशाल भंडार यात सामावलेले असते. सुपर कॉम्प्युटरचा उपयोग जेथे खूप मोठी माहिती साठवून ठेवणे आवश्यक असते व या माहितीवर आधारित निष्कर्ष काढले जातात, अशा ठिकाणी केला जातो. उदा. मिसाइल डिझाईन, न्युक्लिअर रिऍक्टर, खगोलशास्त्र, हवामानखाते, जेनेटिक इंजिनिअरिंग इ. आतापर्यंत फक्त जपान व अमेरिका हे दोनच देश सुपर कॉम्प्युटरचे प्रमुख उत्पादक होते. पण मागील दशकात पुण्यातील सी-डॅक या संस्थेने परम-10000 हा सुपर कॉम्प्युटर विकसित केला आहे. *'''मेन फ्रेम कॉम्प्युटर''' - मेनफ्रेम कॉम्प्युटर आकाराने खूपच मोठे असतात. एखाद्या मोठ्या खोलीत मावतील एवढे. हे संगणक अतिशय वेगाने माहितीवर प्रक्रिया घडवून आणतात. एका सेकंदात किती सूचनांवर प्रक्रिया घडवून आणल्या जातात त्यावर यांची गतिमानता / क्षमता ठरवली जाते. महाग असूनही हे संगणक वापरले जातात कारण याची माहिती साठवून ठेवण्याची क्षमता जास्त आहे. टेल्कोसारख्या मोठ्या कंपन्यांमध्ये तसेच विद्यापीठ, रेल्वे आरक्षण इ. ठिकाणी मेनफ्रेम कॉम्प्युटर वापरला जातो. सर्व माहिती एका मुख्य संगणकामध्ये साठविली जाते व ह्या माहितीतून आवश्यक तेवढीच माहिती वेगळी करून वापरता येते. त्यामुळे अनेक लोक एकाच वेळी एकाच प्रकारच्या माहितीवर वेगवेगळी कामे करू शकतात. *'''मिनी कॉम्प्युटर''' - १९६०नंतर या प्रकारचे संगणक विकसित झाले. त्या काळातील इतर संगणकापेक्षा हे संगणक आकाराने लहान होते व त्याची गती व क्षमताही कमी होती. म्हणून त्यांना मिनी कॉम्प्युटर हे नाव दिले गेले. यावर अनेक लोक वेगवेगळ्या प्रकारचे काम करू शकत. सध्या या प्रकारचे संगणक फारसे अस्तित्वात नाहीत. *'''मायक्रो कॉम्प्युटर / पर्सनल कॉम्प्युटर''' - १९८१ मध्ये IBM या कंपनीने सर्वप्रथम घर, कार्यालये व शाळा या ठिकाणी वापरता येतील असा छोटेखानी कॉम्प्युटर बाजारात आणला. या प्रकारचे संगणक व्यक्तिगत उपयोगासाठीच तयार केले गेले. यात एका छोट्याशा चिपवर प्रक्रियेसाठी लागणारे सर्व प्रोसेसर्स बसवलेले असतात. त्यामुळे हे संगणक आकाराने अर्थातच लहान असतात. म्हणून यास मायक्रो काम्प्युटर म्हणतात. *'''लॅपटॉप''' व '''पामटॉप''' हेही मायक्रो कॉम्प्युटरचेच प्रकार होत. #'''लॅपटॉप''' म्हणजे एका छोट्या ब्रिफकेसमध्ये मावणारा पर्सनल कॉम्प्युटर, ब्रीफकेसप्रमाणेच हा कुठेही नेता येतो किंवा मांडीवर ठेवून काम करता येते. ऑफीसपासून दूर किंवा बाहेरगावी काम करण्यासाठी लॅपटॉप वापरला जातो. उदा. आय बी एम थिंक पॅड. #'''पामटॉप''' संगणकाचे उदाहरण म्हणजे डिजिटल डायरी व कॅलक्युलेटर प्रमाणेच हातात मावणारे हे छोटे संगणक. फोन नंबर्स किवा पत्ते साठवून ठेवण्यासाठी या प्रकारची डायरी वापरली जाते. == संगणक अभियांत्रिकी == [[संगणकविज्ञान]] आणि [[संगणक अभियांत्रिकी]] ह्या शाखा भिन्न आहेत. संगणकाची रचना आणि [[संगणकनिर्मिती]]/विकासांचा अभ्यास हे संगणक अभियांत्रिकीचे वैशिष्ट्य आहे. == संगणक कार्यप्रणाली == [[संगणक कार्यप्रणाली]] (operating system) संगणकाचे मूलभूत नियंत्रण करते. सिस्टिम सॉफ्टवेर' ह्या वर्गात संगणक कार्यप्रणालीचे वर्गीकरण होते. संगणकाच्या हार्डवेअरचे आणि संगणकावर चालणाऱ्या [[वेब ब्राऊझर]], [[ईमेल]] प्रोग्रॅम, [[वर्ड प्रोसेसर]] इ. सगळ्या सॉफ्टवेर्सचे नियंत्रण संगणक कार्यप्रणाली करते. इतर सॉफ्टवेरना लागणाऱ्या काही मूलभूत सॉफ्टवेर सर्व्हिसेससुद्धा संगणक कार्यप्रणाली पुरवते. संगणकाचा शास्त्रीय संशोधनामध्ये वापर केला जातो. उदाहरणार्थ : * [[मायक्रोसॉफ्ट विंडोज|मायक्रोसॉफ्ट विंडोज (Microsoft Windows)]] * [[लिनक्स|ग्नू/लिनक्स (Linux)]] * [[मॅकिंटॉश]] पहा: [[संचालन प्रणाली]] (ऑपरेटिंग सिस्टिम) == टर्मिनल व प्रकार == संगणकात डेटा भरण्यासाठी म्हणजेच इनपुटसाठी व आऊटपटसाठी जी साधने वापरली जातात त्यांना टर्मिनल असे म्हणले जाते. * टर्मिनल्स तीन प्रकारचे असतात. * डम्ब टर्मिनल : डेटा भरण्यासाठी कीबोर्ड, डेटा स्क्रीनवर दिसावा यासाठी मॉनिटर व तो छापण्यासाठी प्रिंटर व या सर्व साधनांना एकमेकांशी जोडायच्या वायर्स यांचा एकत्रित संच म्हणजे डम्ब टर्मिनल होय. रेल्वे रिझर्वेशनच्या कार्यालयातील माणसासमोर असतो तो हाच डम्ब टर्मिनल. यात डेटावर कोणतीही प्रक्रिया होत नाही. *स्मार्ट टर्मिनल : स्मार्ट टर्मिनल मध्ये कीबोर्ड, मॉनिटर व [[प्रिंटर(संगणक)|प्रिंटर]] यांच्या जोडीला मेमरी व सेंट्रल प्रोसेसिंग युनिट (सी.पी.यु.) असतो. त्यामुळे डेटा संपादित करून तो सीपीयूकडे पाठवण्याचे काम हे टर्मिनल करू शकते. म्हणजेच यात डेटावर प्रक्रिया केली जाते. *इंटेलिजंट टर्मिनल : या टर्मिनलमध्ये प्रोग्राम तयार करता येतो. कारण यात एक मायक्रोकॉम्प्युटर असतो. भरलेल्या डेटावर प्रक्रिया करणे तसेच हा डेटा बरोबर आहे किंवा कसे हे समजून घेण्याची क्षमता इंटेलिजंट टर्मिनलमध्ये असते. == संगणक-प्रणाली (प्रोग्रॅमिंग लँग्वेज) == पहा : [[प्रोग्रॅमिंग भाषा]] (प्रोग्रॅमिंग लँग्वेज) संगणकाने करावयाच्या कामासाठी सूचना देण्यासाठी विविध प्रकारच्या संगणक '[[संगणक प्रणाली]]' अर्थात प्रोग्रॅमिंग लँग्वेज अस्तित्वात आहेत. संगणकाकडून कोणतेही काम करून घेण्यासाठी , प्रथम सूचनांची एक यादी प्रोग्रॅमिंग लँग्वेजचा उपयोग करून तयार केली जाते. ह्या यादीला 'प्रोग्रॅम' म्हणले जाते. संगणक ह्या यादीनुसार ठराविक क्रमाने, ठराविक क्रिया करून इच्छित काम पार पाडतो. संगणक हा विविध प्रकारची कामे एकाचवेळी करत असते. प्रोग्रॅमिंग लँग्वेजेसचे अनेक वेगवेगळ्या दृष्टीने वर्गीकरण केले जाते . * कार्यनिष्ठ भाषा (Procedural languages) ** उदा. [[सी]] (C), [[कोबॉल]] (COBOL), [[फोर्ट्रान]], [[बेसिक]], [[एपीएल]], [[आर]](R), या संगणक भाषा शिकणे खूप जरुरी आहे. * वस्तुनिष्ठ भाषा (Object Oriented language) ** उदा. [[जावा प्रोग्रॅमिंग लँग्वेज|जावा (Java)]], [[सी++]] (C++) * विवृत भाषा (Interpreted language) ** उदा. [[पर्ल]] (Perl), [[पायथॉन]] (Python), [[रुबी]] (Ruby) == हे सुद्धा पहा == * [[महाजाल|इंटरनेट]] * [[कॅरॅक्टर एनकोडिंग]] (Character encoding) * [[मुक्त सॉफ्टवेर]] (Free Software) * [[संगणक टंक]](Devanagari Fonts) * [[ऑपरेटिंग सिस्टम]] ==संदर्भ== <references /> [[वर्ग:संगणकशास्त्र]] audbsz9jv9hedsm5p3phv683dkyq718 2685725 2685724 2026-05-25T06:21:55Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-31202-21|~2026-31202-21]] ([[User talk:~2026-31202-21|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2655351 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} '''संगणक विज्ञान''' ही एक इलेक्ट्राॅनिक शाखा आहे. गुंतागुंतीच्या विश्लेषणांचा (complexity analysis) अभ्यास हे ह्या शाखेचे वैशिष्ट्य आहे. शिवाय नवीननवीन तर्कशुद्ध रिती (algorithms) शोधून काढणे हे ह्या शाखेचे दुसरे एक वैशिष्ट्य आहे. आजकाल [[विदा]] (डेटाबेसेस) , क्रिप्टोग्राफी (Cryptograpy), [[जाल]] (नेट्वर्किंग), प्रतिमा विश्लेषण (इमेज प्रोसेसिंग) इत्यादी क्षेत्रात बरेच संगणकशास्त्रज्ञ काम करत असतात. प्रथम संगणक प्रामुख्याने संख्यात्मक गणनेसाठी वापरले गेले. तथापि, कोणतीही माहिती संख्यात्मकपणे एन्कोड केली जाऊ शकते, लोकांना लवकरच समजले की संगणक सामान्य उद्देशाने माहिती प्रक्रिया करण्यास सक्षम आहेत. मोठ्या प्रमाणात डेटा हाताळण्याच्या त्यांच्या क्षमतेमुळे हवामान अंदाज वर्तवण्याची श्रेणी आणि अचूकता वाढली आहे. त्यांच्या गतीमुळे त्यांना नेटवर्कद्वारे टेलिफोन कनेक्शनचे रूटिंग आणि ऑटोमोबाईल, आण्विक अणुभट्ट्या आणि रोबोटिक सर्जिकल साधने यांत्रिक यंत्रणा नियंत्रित करण्याबाबत निर्णय घेण्याची परवानगी मिळाली आहे. ते दैनंदिन उपकरणांमध्ये एम्बेड करण्यासाठी आणि कपडे ड्रायर आणि राईस कुकर "स्मार्ट" बनविण्यासाठी देखील स्वस्त आहेत. संगणकांनी आम्हाला असे प्रश्न मांडण्याची आणि उत्तरे देण्याची परवानगी दिली आहे ज्यांचा आधी पाठपुरावा केला नाही. हे प्रश्न जीन्समधील डीएनए अनुक्रम, ग्राहक बाजारातील क्रियाकलापांचे नमुने, किंवा डेटाबेसमध्ये संग्रहित केलेल्या मजकूरातील शब्दाच्या सर्व वापराबद्दल असू शकतात. वाढत्या प्रमाणात, संगणक ते काम करत असताना शिकू आणि जुळवून घेऊ शकतात. == संगणक == [https://netnaad.com/computer-information-in-marathi/ संगणक (कॉम्पुटर)] हे इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपात माहिती विश्लेषण, माहिती प्रक्रिया, सांखिकी आकडेमोड करणारे एक उपकरण आहे. बहुतांश आधुनिक संगणक हे डिजिटल (Digital) स्वरूपातील माहिती हाताळतात. [[File:Science museum 025 adjusted.jpg|thumb|Science museum 025 adjusted]] स्मृती, तर्कशुद्ध विचारशक्ती आणि तर्कशुद्धतानधिष्ठित कल्पनाशक्ती ही माणसाच्या बुद्धीची तीन अचाट अंगे आहेत. पण स्मृती हे माणसाच्या बुद्धीचे अंग तीन तऱ्हांनी बरेच मर्यादित आहे: माणूस एकदा शिकलेली/अनुभवलेली कोणतीही लहानमोठी गोष्ट आयुष्यात कधीही विसरत नाही आणि त्यांपैकी काही गोष्टी त्याच्या बुद्धीच्या निदान "मागच्या कप्प्यात"—सुप्त मनात-- संचित रहातात असे काही बुद्धिशास्त्रज्ञ/मानसशास्त्रज्ञ म्हणतात. तरीही पूर्वायुष्यात शिकलेल्या/अनुभवलेल्या काही काही गोष्टी माणसाच्या "जाणत्या" मनाला त्याच्या पुढच्या आयुष्यात आठवत नाहीत हा आपणा माणसांचा सर्वसामान्य अनुभव आहे. शिवाय आयुष्यकालात किती गोष्टी माणूस शिकू/अनुभवू शकेल ह्यालाही साहजिक मर्यादा आहेत. तिसरे म्हणजे ज्या गोष्टी माणसाला आठवल्यासारख्या भासतात त्या एकूण एक त्याला अचूकपणे आठवतीलच ह्याची शाश्वती नसते. "अमुक वस्तुस्थिती असली तर अमुक गोष्ट घडते/घडणार, एरवी दुसऱ्या काही गोष्टी संभवतात" हा तर्कशुद्ध विचारशक्तीचा/तर्कशुद्धताधिष्ठित कल्पनाशक्तीचा गाभा आहे. ही तर्कशुद्ध विचारसरणी साधीसरळ असून सगळी माणसे ती नेहमी अर्थात सहजपणे वापरत असतात अशी बऱ्याच माणसांची एक अगदी चुकीची कल्पना असते. वास्तविक बरीच माणसे फक्त माफक प्रमाणात तर्कशुद्ध विचार करू शकतात. त्यात महत्त्वाची भर अशी की संबंधित वस्तुस्थितीचे ज्ञान माणसाला बऱ्याचदा अपुरे असते; (आणि खोल विचार करू शकणारी माणसे पुष्कळदा फक्त काही प्रांतांमधेच खोल विचार करू शकतात!) जी माणसे खोल तर्कशुद्ध विचार करू शकतात त्यांच्याही तर्कशुद्ध विचारसरणीला मुख्यत्वे स्मृतीच्या अपुरेपणाने बरीच मर्यादा रहाते. एक उघड उदाहरण म्हणजे आकडेमोड. आकडेमोडींमागे तर्कशुद्धता असते, आणि आकडेमोडींकरता स्मृतीचीह गरज असते. पण स्मृतीच्या मर्यादिततेमुळे आपण माणसे मनातल्या मनात फक्त मोजक्या आकडेमोडी करू शकतो. इतकेच नव्हे तर कागदपेन्सिल वापरूनही खूप आकडेमोडी करायला आपल्याला बराच वेळ तर लागतोच, शिवाय रटाळपणामुळे कंटाळाही चट्कन येतो. आता एक अगदी खूप आश्चर्य वाटण्याजोगी बाब अशी की कोणतीही माहिती आकड्यांच्या रूपात प्रकट करता येते आणि कोणत्याही प्रांतातल्या "अमुक वस्तुस्थिती असली तर अमुक गोष्ट घडते/घडणार, एरवी दुसऱ्या काही गोष्टी संभवतात" ह्या विचारसरणीचे "आकडेमोडीं"मधे रूपांतर करता येते ही अचाट कल्पना गेल्या शतकात माणसाच्या लक्षात आली. अर्थात गुंतागुंतीच्या तर्कशुद्ध विचारसरणी "आकडेमोडीं"च्या रूपात करण्याकरता लाखो "रटाळ" आकडेमोडींची गरज असते. संगणक विज्ञान ही आज काळाची गरज आहे आपल्या निसर्गदत्त बुद्धीचा व्यावहारिक दृष्ट्या अफाट विस्तार करायला प्रचंड मदत करू शकणाऱ्या "संगणक" ह्या चीजेचा शोध माणसाच्या तीक्ष्ण बुद्धीने सुमारे साठसत्तर वर्षांपूर्वी लावला. ती चीज अविश्वसनीय रीत्या अधिकाधिक प्रभावी करण्याचा माणसाचा उद्योग तेव्हापासून अविरतपणे चालू आहे. येत्या पन्नास, शंभर, पाचशे, हजार,...वर्षात माणसाने संगणक किती प्रभावी केलेला असेल आणि त्यायोगे माणसाचे आयुष्य भविष्यकाळात कोणत्या प्रकारचे असेल ते पाहू शकणारा द्रष्टा ह्या पृथ्वीतलावर असणे अशक्य आहे. केवळ गेल्या पन्नास वर्षांच्या कालावधीत "संगणक" ह्या चीजेने माणसाचे आयुष्य पार बदलून टाकले आहे. (त्यापूर्वी पंधराव्या शतकातल्या सुकर छ्पाईच्या शोधाने आणि अठराव्या शतकातल्या वाफेवर चालणाऱ्या यंत्रांच्या शोधाने माणसाच्या आयुष्यात महत्त्वाचे बदल केले होते). माणसाच्या निसर्गदत्त बुद्धीचा व्यावहारिक दृष्ट्या अफाट विस्तार करायला संगणक प्रचंड मदत करू शकतात ह्यामागे संगणकाची दोन वैशिष्ट्ये आहेत ती अशी : (त्यांपैकी समजा हेना ते फक्त एकच वैशिष्ट्य संगणकात असते तर संगणक ही चीज माणसाला निरुपयोगी ठरली असती). वर लिहिलेल्या माणसाच्या स्मृतीच्या कोणत्याच मर्यादा निदान प्रभावी संगणकांना "जवळजवळ" लागू नाहीत हे हल्लीच्या संगणकांचे पहिले वैशिष्ट्य आहे. संगणक चालू ठेवणारी [[विद्युत]] ऊर्जा बंद पडली तर पूर्वी [[संगणक]] त्यांच्या स्मॄतीत माणसाने "कोंबलेल्या" सगळ्या गोष्टी एखाद्या अतिवृद्ध माणसाप्रमाणे तत्काळ कायमच्या विसरून जात असत. पण तो प्रकार शास्त्रज्ञांनी/तंत्रज्ञांनी भिन्न रीतींनी झटपट जवळजवळ संपुष्टात आणला आहे. किती गोष्टी संगणक लक्षात ठेवू शकतील ह्याची मर्यादाही शास्त्रज्ञ/तंत्रज्ञ दिवसेंदिवस वाढवत आहेत. आणि संगणकांच्या स्मॄतीत माणसाने "कोंबलेल्या" सगळ्या गोष्टी ते सर्वकाळ, शेंडी तुटो की पारंबी तुटो, अगदी अचूकपणॆ आठवत राहतील ह्या तिसऱ्या गोष्टीबाबतही शास्त्रज्ञांनी/तंत्रज्ञांनी एव्हाना खूप प्रगती केली आहे. संणकांचे दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे गुंतागुंतीच्या तर्कशुद्ध विचारसरणी "आकडेमोडीं"च्या रूपात करण्याकरता ज्या लाखो "रटाळ" आकडेमोडींची गरज असते त्या रटाळ, कंटाळवाण्या न मानता काही सेकंदांमध्ये त्यांचा फडशा पाडणे हा संगणकांच्या "हातचा मळ" झाला आहे! आणि कमीकमी वेळात आकडेमोडी करण्याचे संगणकांचे कसब [[शास्त्रज्ञ]]/[[तंत्रज्ञ]] दिवसेंदिवस वाढवत आहेत. संगणकांना गरज असते ती फक्त माणसाकडून गुंतागुंतीच्या [[तर्कशुद्ध]] विचारसरणीबद्दल अचूक आणि [[निःसंदिग्ध]] सूचना मिळण्याची. त्या सूचना संगणकांना विशद करायला जे बरेच कौशल्य लागते ते कौशल्य म्हणजे [[संगणकसंचालनविज्ञान]]. [[तर्कशुद्धतानधिष्ठित कल्पनाशक्ती]] (आणि गूढवादात्मक "अंतर्ज्ञान") ही माणसाच्या बुद्धीची वैशिष्ट्ये मात्र त्याच्या बुद्धीचे अपत्य असलेल्या संगणकाच्या (निदान सध्यातरी) पार आवाक्याबाहेरची आहेत. [[गोविंदाग्रज|गोविंदाग्रजांच्या]] "अरुण" कवितेतल्यासारख्या कल्पनाशक्तीच्या भराऱ्या असलेली एखादी [[कविता]] लिहू शकणारा [[संगणक]] कोणी [[शास्त्रज्ञ]]/[[तंत्रज्ञ]] निदान येत्या पन्नासएक वर्षात निर्माण करू शकतील असे दिसत नाही. पण माणसाच्या बुद्धीची झेप ती मर्यादा कधीच ओलांडणार नाही हे आज कोण निश्चितीने सांगू शकेल? वाढत्या संगणक वापरामुळे जगातील सर्व माहिती ही क्षणार्धात उपलब्ध होते. त्यामुळे सर्वांच्या समस्यांचे जलद निराकरण होते... संगणकाचा शास्त्रीय संशोधनामध्ये वापर केला जातो.भ ारतात संगणक आणण्यासाठी राजीव गांधीनी खूप प्रयत्न केले. भारतात कॉम्प्युटर आला होता सन 1952 मध्ये, ज्याला Dr. Dwijish Dutta यांनी कोलकत्ता मध्ये भारतीय सांख्यिकी संस्था येथे स्थापन केला होता. परंतु हा संगणक बाहेरून मागवला होता. सिद्धार्थ हा पहिला कॉम्प्युटर होता जो भारतामध्ये बनला होता आणि Param 8000 हा पहिला सुपर कॉम्प्युटर होता जो भारतात बनला होता. या सुपर कॉम्प्युटरला 1991 मध्ये विजय भटकर यांनी बनवलं होत. प्रत्येक महिन्याला जवळजवळ 6000 नवीन कॉम्प्युटर व्हायरस तयार केले जातात.पहिला कॉम्प्युटर माऊस हा लाकडाचा बनवला गेला होता. ज्याला 1964 मध्ये Doug Engelbart Carl यांनी बनवलं होत.एक साधारण माणूस 1 मिनिटात 20 वेळा आपल्या पापण्या झाकतो परंतु जेव्हा तो कॉम्प्युटर समोर बसतो तेव्हा तो फक्त 7 वेळा पापण्या झाकतो.कोणत्याही टायपिंग करणाऱ्या माणसाची बोटे जवळजवळ दररोज 20 किलोमीटर अंतर पार करतात. == संगणक रचना == संगणक वेगवेगळ्या कामांसाठी वापरण्यात येतो.संगणकांना पुरवलेली [[माहिती]] आकडे, चित्रे, आवाज, ध्वनी अशी बहुरूपी असू शकते, पण संगणकसंचालकांनी रचलेल्या तर्कशुद्ध प्रोग्रॅमनुसार (सूचनांच्या यादीनुसार) व पुरवलेल्या माहितीनुसार "आकडेमोडी" करणे हे सामान्य लोकांना अगदी अजब भासणारे संगणकांचे एक वैशिष्ट्य आहे. चर्च-टयूरिंग युतीच्या सिद्धांतानुसार वेळेचे बंधन नसेल तर कमीतकमी क्षमतेचा संगणकसुद्धा कोणत्याही उच्च क्षमतेच्या संगणकाइतकेच काम करू शकतो. त्यामुळे सगळ्या तऱ्हांच्या संगणकांची रचना मूलतः सारखीच असते. पूर्वी अगदी माफक क्षमतेचे संगणक एक मोठी खोली व्यापत असत. आता फक्त [[अतिकूट आकडेमोडी]] करू शकणारे अतिप्रभावी संगणक ([[महासंगणक]]) तसे मोठे असतात. त्यांना इंग्रजीत "मेनफ्रेम" अशी संज्ञा आहे. नित्याच्या वैयक्तिक वापरासाठी लागणाऱ्या लहान संगणकांना "पर्सनल कंम्प्यूटर" अशी इंग्रजी संज्ञा आहे, तर कुठेही सहज नेता येणाऱ्या छोट्या संगणकंना "नोटबुक कम्प्यूटर" अशी संज्ञा आहे. आज सर्वांत अधिक वापरले जाणारे संगणक म्हणजे "एम्बेडेड कंम्प्यूटर". लष्करी विमानांपासून डिजिटल कॅमेरापर्यंत अनंत गोष्टो नियंत्रित करण्यासाठी ते वापरण्यात येतात. संगणकात सर्वप्रथम माहिती किंवा डेटा भरावा लागतो. या माहितीवर प्रक्रिया होऊन ही व्यवस्थित माहिती तुम्हाला हव्या त्या स्वरूपात मिळवता येते. माहिती भरण्याच्या क्रियेला इनपुट असे म्हणतात. त्यावर प्रक्रिया होऊन आवश्यक आउटपुट मिळवले जाते. म्हणजेच, '''कच्चे इनपुट -> प्रोसेस -> आउटपुट''' माहिती भरण्यासाठी जी साधने वापरली जातात त्याना इनपुट डिव्हाइसेस असे म्हणतात. कोणत्याही यंत्रणेचे इनपुट डिव्हाइसेस म्हणजे ज्या भागाद्वारे माहिती आत घेतली जाते तो भाग होय. उदा. आपण आपल्या पाच इंद्रियाद्वारे वेगवेगळ्या प्रकारची माहिती जमा करतो. म्हणजेच नाक, कान, डोळे व जीभ इ. आपले इनपुट डिव्हाइसेस आहेत, माहितीवर प्रक्रिया करणाऱ्या भागाला सेन्ट्रल प्रोसेसिंग युनिट अस म्हणतात. थोडक्यात सीपीयू हा संगणकाचा मेंदू होय. तर अंतिम उत्तरे किंवा माहिती ज्या साधनांद्वारे मिळवली जाते त्यांना आऊटपुट डिव्हाइसेस असे म्हणतात, अशा प्रकारे संगणकाच्या वेगवेगळ्या भागांचे एकत्रितरित्या काम सुरू असते व ते अतिशय वेगाने होऊन आपणास आपल्याला हवी ती उत्तरे मिळवता येतात. संगणकात भरलेल्या माहितीवर प्रक्रिया होऊन आवश्यकतेनुसार ती साठवून ठेवली जाते. मात्र टाईप करताना आपण जरी डेटा आपल्या नेहमीच्या भाषेत (मराठी, इंगजी किंवा इतर कोणतीही भाषा) लिहीत असलो तरी ही भाषा संगणकाला कळत नसते. संगणकाला कळतात त्या फक्त दोन स्थिती - ० व १। किवा ० ०) या दोन स्थितींच्या सहाय्याने प्रत्येक अक्षरास किंवा अंकास किंवा चिन्हास एक सांकेतिक कोड़ बहाल केले जाते. प्रत्येक अक्षर / अंक 03च्या संचाने बनलेला असतो. म्हणजे या संकेतानुसार अक्षरे खालीलप्रमाणे लिहिली जातात {| class="wikitable" |+ !अक्षर !कोड |- |A |००००१०१० |- |P |०१११०००० |- |९ |०१०११००१ |} अशा प्रकारे ० व १ च्या संचाने एक अक्षर / अंक बनते. यास बायनरी सिस्टिम (Binary System) असे म्हणतात. प्रत्येक 0 व 1ला बिट (Bit) असे म्हणतात. आठ बिटसच्या संचास एक बाईट (Bite) असे म्हणतात. म्हणजेच अक्षर / अंक = ८ बिटस् =१ बाईट. बायनरी सिस्टिममधील इतर एकके खालीलप्रमाणे आहेत - '''१०२४ बाईट = १ किलो बाईट (KB)''' '''१०२४ किलो बाईट = १ मेगा बाईट (MB)''' '''१०२४ मेगा बाईट = १ गिगा बाईट (GB)''' '''१०२४ गिगा बाईट = १ टेरा बाईट (TB)''' अशाप्रकारे ० व 1च्या सहाय्याने संगणकात सर्व माहिती साठविली जाते. संगणकावर काम करताना मात्र ही भाषा लक्षात ठेवण्याची आवश्यकता नसते. टाईप करताना आपण आपल्याच भाषेत टाईप करतो व मॉनिटर किंवा प्रिंटरवरील आऊटपुट हाही आपल्याच भाषेत असतो. संगणकाच्या आत मात्र बायनरी सिस्टिम वापरली जाते. == संगणकाचा विकास == * '''प्रथम पिढी (First Generation) १९४२ ते १९४५''' यामध्ये व्हॅक्यूम्य ट्यूब म्हणजेच काचेच्या नळ्या वापरलेल्या होत्या, या नळ्यांद्वारे संदेश नियंत्रित केले जात असत.त्या काळातील हे सर्वात गतिमान यंत्र होते व यात आकडेमोड करण्यासाठी एका सेकंदापेक्षाही कमी वेळ लागत असे. EDVAC-45 मद्धे डेटा व प्रोग्राम साठवून ठेवता येत तसेच यात प्रोसेसिंग युनिट होते. जॉन व्हॉन न्युमन याने हा संगणक विकसित केला. मात्र या सर्व संगणकाचे बरेचसे तोटे होते. * '''दुसरी पिढी (Second Generation) १९५५ ते १९६४''' १९४७ च्या सुमारास विलियम शॉकले यांनी ट्रान्झिस्टरचा शोध लावला व त्यानंतरच्या दहा वर्षात त्यांचा उपयोग संगणकामध्ये केला जाऊ लागला. या पिढीतील संगणक खूप माहिती साठवून ठेवू शकत तसेच यात प्रिंटर, टेप, मेमरी, स्टोरेज या सर्वांचा समावेश होता. सुरुवातीला फक्त अणुशक्ती केंद्रात (Automic Research) मध्ये वापरले जाणारे हे संगणक हळूहळू मोठमोठ्या कंपन्या, व्यवसाय, विद्यापीठ व सरकारी कामकाजात वापरले जाऊ लागले. * '''तिसरी पिढी (Third Generation) १९६४ ते १९७५''' १९५४ नंतर इलेक्ट्रॉनिकच्या क्षेत्रात इंटिग्रेटेड सर्किटस्चा (ICs)चा शोध लागला.म्हणजे सिलिकॉनपासून बनलेल्या छोट्या चिप्स. या चिप्स संगणकात वापरल्या जाऊ लागल्या. यामध्ये अनेक सर्किटस् एका छोट्या चिपवर बसवल्या जातात. या संगणकात सूचनांचा एक मोठा संच साठवलेला होता व या वेगवेगळया सूचनांच्या साहाय्याने हे संगणक वेगवेगळ्या प्रकारची कामे करू शकत. तसेच यामध्ये एकच मुख्य प्रोग्राम इतर प्रोग्राम्सचे नियंत्रण करीत असे. यातूनच Operating Systemची कल्पना पुढे आली. * '''चौथी पिढी (Fourth Generation)''' १९७५ नंतर या पिढीतील संगणकातल्या चिपवर केवळ १० ते २० छोटे भाग मावत. मात्र चौथ्या पिढीतील संगणकात अधिक विकसित चिप्स वापरल्या गेल्या. यात एका छोट्या चिपवर अगणित भाग मावतात. यामुळे संगणकाचा आकार साहजिकच लहान झाला. अतिशय स्वस्त असल्याने याचा जगभर वेगाने प्रसार झाला. आज जगात वापरले जाणारे सर्व संगणक चौथ्या पिढीतील आहेत. यात आकार, काळ व क्षमतेनुसार या पिढीतील अनेक वेगवेगळे प्रकार बाजारात उपलब्ध आहेत. == संगणकाचे प्रकार == जेव्हा आपण कधीही संगणक या शब्दाचा वापर ऐकतो तेव्हा केवळ वैयक्तिक संगणकाचे चित्र आपल्या मनात येते. मी तुम्हाला सांगतो की संगणकावर बरेच प्रकार आहेत. ते विविध आकार आणि साईजमध्ये येतात. आम्ही पैसे काढण्यासाठी एटीएम, बारकोड स्कॅन करण्यासाठी स्कॅनर, मोठी बेरीज करण्यासाठी कॅल्क्युलेटर यासारख्या आवश्यकतेनुसार त्यांचा वापर करतो. हे सर्व वेगवेगळ्या प्रकारचे संगणक आहेत. === 1. डेस्कटॉप === बरेच लोक घरी, शाळा आणि त्यांच्या वैयक्तिक कामासाठी डेस्कटॉप संगणक वापरतात. ते अशा प्रकारे डिझाइन केलेले आहेत की आम्ही त्यांना आमच्या डेस्कवर ठेवू शकू. त्यांच्याकडे मॉनिटर, कीबोर्ड, माऊस, कॉम्प्यूटर केस(case) सारखे बरेच भाग आहेत. === 2. लॅपटॉप === लॅपटॉपविषयी आपल्याला बरीच माहिती असेल. हे बॅटरी पॉवर वर चालतात, ते खूप पोर्टेबल आहेत जेणेकरून ते कोठेही आणि कधीही नेता येऊ शकतात. === 3. टॅब्लेट === आता आपण टॅब्लेटबद्दल बोलू ज्यास आम्ही हँडहेल्ड संगणक देखील म्हणतो कारण ते सहजपणे हातामध्ये पकडले जाऊ शकते. यात कीबोर्ड आणि माऊस नाही, फक्त एक टच सेन्सिटिव्ह स्क्रीन आहे जी टाइपिंग आणि नेव्हिगेशनसाठी वापरली जाते. उदाहरण- आयपॅड. === 4. सर्व्हर - Servers === सर्व्हर हा एक प्रकारचा संगणक असतो जो आपण माहितीची देवाणघेवाण करण्यासाठी वापरतो. उदाहरणार्थ, जेव्हा जेव्हा आम्ही इंटरनेटमध्ये काहीतरी शोधतो, त्या सर्व गोष्टी सर्व्हरमध्ये संग्रहित केल्या जातात. === इतर प्रकारचे संगणक === आता इतर प्रकारचे '''संगणक म्हणजे काय''' ते समजू घेऊया. ==== स्मार्टफोनः ==== जेव्हा इंटरनेट एखाद्या नॉर्मल सेल फोनमध्ये सक्षम असते, आपण ते वापरून बऱ्याच गोष्टी करू शकतो, मग अशा सेल फोनला स्मार्टफोन म्हणतात. ==== घालण्यायोग्यः ==== फिटनेस ट्रॅकर्स आणि स्मार्टवॉचसह - इतर डिव्हाईस घालण्यायोग्य असतात. हे संपूर्ण दिवसभर परिधान करता येईल असे डिझाइन केलेलले असतात. या उपकरणांना सहसा वेअरेबल्स म्हणले जाते. ==== गेम कन्सोल: ==== हा गेम कन्सोल हा एक विशिष्ट प्रकारचा संगणक आहे जो आपल्या टीव्हीवर व्हिडिओ गेम खेळण्यासाठी वापरला जातो. ==== टीव्ही: ==== टीव्ही हा देखील संगणकाचा एक प्रकार आहे, ज्यामध्ये आता असे बरेच अप्लिकेशन किंवा ॲप्स आहेत की जे त्यास स्मार्ट टीव्हीमध्ये रूपांतरित करतात. आपण इंटरनेटवरून व्हिडिओ थेट आपल्या टीव्हीवर प्रवाहित करू शकतो.संगणकाचे फायदे व तोटे आणि वैशिष्ट्ये कोणती? *'''सुपर कॉम्प्युटर''' - सुपर कॉम्प्युटरमध्ये इतर संगणकातून एकत्र केलेल्या माहितीवर अतिशय वेगाने आकडेमोड किंवा प्रक्रिया घडवून आणली जाते. यामध्ये अधिक प्रोसेसर्स बसवलेले असतात व प्रत्येक प्रोसेसरकडे एक एक काम सोपविलेले असते. आपल्या मेंदूप्रमाणेच हे प्रोसेसर्स समांतर कार्य करू शकतात. अनेक प्रोसेसर्स एकत्रितरित्या काम करत असल्याने काम अतिशय वेगाने होते. या संगणकाची क्षमता फ्लॉप (Floating Point Operations per Second) या एककात मोजली जाते. सुपर कॉम्प्युटरमधील चिप ही गॅलियम अर्सनाइडची बनविलेली असते व ती सिलिकॉन चिपपेक्षा सहापट वेगाने काम करू शकते. सुपर कॉम्प्युटरची स्मरणशक्ती खूपच जास्त असल्याने ज्ञानाचे विशाल भंडार यात सामावलेले असते. सुपर कॉम्प्युटरचा उपयोग जेथे खूप मोठी माहिती साठवून ठेवणे आवश्यक असते व या माहितीवर आधारित निष्कर्ष काढले जातात, अशा ठिकाणी केला जातो. उदा. मिसाइल डिझाईन, न्युक्लिअर रिऍक्टर, खगोलशास्त्र, हवामानखाते, जेनेटिक इंजिनिअरिंग इ. आतापर्यंत फक्त जपान व अमेरिका हे दोनच देश सुपर कॉम्प्युटरचे प्रमुख उत्पादक होते. पण मागील दशकात पुण्यातील सी-डॅक या संस्थेने परम-10000 हा सुपर कॉम्प्युटर विकसित केला आहे. *'''मेन फ्रेम कॉम्प्युटर''' - मेनफ्रेम कॉम्प्युटर आकाराने खूपच मोठे असतात. एखाद्या मोठ्या खोलीत मावतील एवढे. हे संगणक अतिशय वेगाने माहितीवर प्रक्रिया घडवून आणतात. एका सेकंदात किती सूचनांवर प्रक्रिया घडवून आणल्या जातात त्यावर यांची गतिमानता / क्षमता ठरवली जाते. महाग असूनही हे संगणक वापरले जातात कारण याची माहिती साठवून ठेवण्याची क्षमता जास्त आहे. टेल्कोसारख्या मोठ्या कंपन्यांमध्ये तसेच विद्यापीठ, रेल्वे आरक्षण इ. ठिकाणी मेनफ्रेम कॉम्प्युटर वापरला जातो. सर्व माहिती एका मुख्य संगणकामध्ये साठविली जाते व ह्या माहितीतून आवश्यक तेवढीच माहिती वेगळी करून वापरता येते. त्यामुळे अनेक लोक एकाच वेळी एकाच प्रकारच्या माहितीवर वेगवेगळी कामे करू शकतात. *'''मिनी कॉम्प्युटर''' - १९६०नंतर या प्रकारचे संगणक विकसित झाले. त्या काळातील इतर संगणकापेक्षा हे संगणक आकाराने लहान होते व त्याची गती व क्षमताही कमी होती. म्हणून त्यांना मिनी कॉम्प्युटर हे नाव दिले गेले. यावर अनेक लोक वेगवेगळ्या प्रकारचे काम करू शकत. सध्या या प्रकारचे संगणक फारसे अस्तित्वात नाहीत. *'''मायक्रो कॉम्प्युटर / पर्सनल कॉम्प्युटर''' - १९८१ मध्ये IBM या कंपनीने सर्वप्रथम घर, कार्यालये व शाळा या ठिकाणी वापरता येतील असा छोटेखानी कॉम्प्युटर बाजारात आणला. या प्रकारचे संगणक व्यक्तिगत उपयोगासाठीच तयार केले गेले. यात एका छोट्याशा चिपवर प्रक्रियेसाठी लागणारे सर्व प्रोसेसर्स बसवलेले असतात. त्यामुळे हे संगणक आकाराने अर्थातच लहान असतात. म्हणून यास मायक्रो काम्प्युटर म्हणतात. *'''लॅपटॉप''' व '''पामटॉप''' हेही मायक्रो कॉम्प्युटरचेच प्रकार होत. #'''लॅपटॉप''' म्हणजे एका छोट्या ब्रिफकेसमध्ये मावणारा पर्सनल कॉम्प्युटर, ब्रीफकेसप्रमाणेच हा कुठेही नेता येतो किंवा मांडीवर ठेवून काम करता येते. ऑफीसपासून दूर किंवा बाहेरगावी काम करण्यासाठी लॅपटॉप वापरला जातो. उदा. आय बी एम थिंक पॅड. #'''पामटॉप''' संगणकाचे उदाहरण म्हणजे डिजिटल डायरी व कॅलक्युलेटर प्रमाणेच हातात मावणारे हे छोटे संगणक. फोन नंबर्स किवा पत्ते साठवून ठेवण्यासाठी या प्रकारची डायरी वापरली जाते. == संगणक अभियांत्रिकी == [[संगणकविज्ञान]] आणि [[संगणक अभियांत्रिकी]] ह्या शाखा भिन्न आहेत. संगणकाची रचना आणि [[संगणकनिर्मिती]]/विकासांचा अभ्यास हे संगणक अभियांत्रिकीचे वैशिष्ट्य आहे. == संगणक कार्यप्रणाली == [[संगणक कार्यप्रणाली]] (operating system) संगणकाचे मूलभूत नियंत्रण करते. सिस्टिम सॉफ्टवेर' ह्या वर्गात संगणक कार्यप्रणालीचे वर्गीकरण होते. संगणकाच्या हार्डवेअरचे आणि संगणकावर चालणाऱ्या [[वेब ब्राऊझर]], [[ईमेल]] प्रोग्रॅम, [[वर्ड प्रोसेसर]] इ. सगळ्या सॉफ्टवेर्सचे नियंत्रण संगणक कार्यप्रणाली करते. इतर सॉफ्टवेरना लागणाऱ्या काही मूलभूत सॉफ्टवेर सर्व्हिसेससुद्धा संगणक कार्यप्रणाली पुरवते. संगणकाचा शास्त्रीय संशोधनामध्ये वापर केला जातो. उदाहरणार्थ : * [[मायक्रोसॉफ्ट विंडोज|मायक्रोसॉफ्ट विंडोज (Microsoft Windows)]] * [[लिनक्स|ग्नू/लिनक्स (Linux)]] * [[मॅकिंटॉश]] पहा: [[संचालन प्रणाली]] (ऑपरेटिंग सिस्टिम) == टर्मिनल व प्रकार == संगणकात डेटा भरण्यासाठी म्हणजेच इनपुटसाठी व आऊटपटसाठी जी साधने वापरली जातात त्यांना टर्मिनल असे म्हणले जाते. * टर्मिनल्स तीन प्रकारचे असतात. * डम्ब टर्मिनल : डेटा भरण्यासाठी कीबोर्ड, डेटा स्क्रीनवर दिसावा यासाठी मॉनिटर व तो छापण्यासाठी प्रिंटर व या सर्व साधनांना एकमेकांशी जोडायच्या वायर्स यांचा एकत्रित संच म्हणजे डम्ब टर्मिनल होय. रेल्वे रिझर्वेशनच्या कार्यालयातील माणसासमोर असतो तो हाच डम्ब टर्मिनल. यात डेटावर कोणतीही प्रक्रिया होत नाही. *स्मार्ट टर्मिनल : स्मार्ट टर्मिनल मध्ये कीबोर्ड, मॉनिटर व [[प्रिंटर(संगणक)|प्रिंटर]] यांच्या जोडीला मेमरी व सेंट्रल प्रोसेसिंग युनिट (सी.पी.यु.) असतो. त्यामुळे डेटा संपादित करून तो सीपीयूकडे पाठवण्याचे काम हे टर्मिनल करू शकते. म्हणजेच यात डेटावर प्रक्रिया केली जाते. *इंटेलिजंट टर्मिनल : या टर्मिनलमध्ये प्रोग्राम तयार करता येतो. कारण यात एक मायक्रोकॉम्प्युटर असतो. भरलेल्या डेटावर प्रक्रिया करणे तसेच हा डेटा बरोबर आहे किंवा कसे हे समजून घेण्याची क्षमता इंटेलिजंट टर्मिनलमध्ये असते. == संगणक-प्रणाली (प्रोग्रॅमिंग लँग्वेज) == पहा : [[प्रोग्रॅमिंग भाषा]] (प्रोग्रॅमिंग लँग्वेज) संगणकाने करावयाच्या कामासाठी सूचना देण्यासाठी विविध प्रकारच्या संगणक '[[संगणक प्रणाली]]' अर्थात प्रोग्रॅमिंग लँग्वेज अस्तित्वात आहेत. संगणकाकडून कोणतेही काम करून घेण्यासाठी , प्रथम सूचनांची एक यादी प्रोग्रॅमिंग लँग्वेजचा उपयोग करून तयार केली जाते. ह्या यादीला 'प्रोग्रॅम' म्हणले जाते. संगणक ह्या यादीनुसार ठराविक क्रमाने, ठराविक क्रिया करून इच्छित काम पार पाडतो. संगणक हा विविध प्रकारची कामे एकाचवेळी करत असते. प्रोग्रॅमिंग लँग्वेजेसचे अनेक वेगवेगळ्या दृष्टीने वर्गीकरण केले जाते . * कार्यनिष्ठ भाषा (Procedural languages) ** उदा. [[सी]] (C), [[कोबॉल]] (COBOL), [[फोर्ट्रान]], [[बेसिक]], [[एपीएल]], [[आर]](R), या संगणक भाषा शिकणे खूप जरुरी आहे. * वस्तुनिष्ठ भाषा (Object Oriented language) ** उदा. [[जावा प्रोग्रॅमिंग लँग्वेज|जावा (Java)]], [[सी++]] (C++) * विवृत भाषा (Interpreted language) ** उदा. [[पर्ल]] (Perl), [[पायथॉन]] (Python), [[रुबी]] (Ruby) == हे सुद्धा पहा == * [[महाजाल|इंटरनेट]] * [[कॅरॅक्टर एनकोडिंग]] (Character encoding) * [[मुक्त सॉफ्टवेर]] (Free Software) * [[संगणक टंक]](Devanagari Fonts) * [[ऑपरेटिंग सिस्टम]] ==संदर्भ== <references /> [[वर्ग:संगणकशास्त्र]] cn9d9mpuleux88faoexsowdwtx92aa2 0 2469 2685714 2651779 2026-05-25T05:17:25Z CommonsDelinker 685 मूळ स्रोतातून हे चित्र काढले गेल्यामुळे मराठी विकिपीडियावरुनही ते काढण्यात येत आहे. 2685714 wikitext text/x-wiki [[चित्र:02_Mahashivratree_festival.JPG|इवलेसे|ध्यानस्थ बसलेल्या [[शिव|शिवा]]<nowiki/>ची मूर्ती]] '''महाशिवरात्री''' हा एक [[हिंदू सण आणि उत्सव|हिंदू सण]] आहे, जो दरवर्षी फेब्रुवारी ते मार्च दरम्यान श्री [[शिव|शिवांच्या]] सन्मानार्थ साजरा केला जातो.<ref name=":02">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=GnmPzgEACAAJ|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z|last=Lochtefeld|first=James G.|date=2002|publisher=Rosen|isbn=978-0-8239-3180-4|pages=637|language=en}}</ref> [[हिंदू दिनदर्शिका|हिंदू दिनदर्शिकेनुसार]] हा सण [[फाल्गुन]] महिन्याच्या पूर्वार्धाच्या चौदाव्या दिवशी साजरा केला जातो.<ref name=":02" /> <ref name="JonesRyan2006p269">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC&pg=PA269|title=Encyclopedia of Hinduism|last=Jones|first=Constance|last2=D. Ryan|first2=James|publisher=Infobase Publishing|year=2006|isbn=978-0-8160-7564-5|page=269}}</ref> हा सण श्री शिव आणि श्री [[पार्वती|पार्वतीच्या]] लग्नाचे स्मरण करतो,<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=QEJUEAAAQBAJ&dq=shivaratri+wedding&pg=PA428|title=Encyclopedia of Ancient Deities|last=Coulter|first=Charles Russell|last2=Turner|first2=Patricia|date=2021-12-06|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-9179-7|pages=428|language=en}}</ref> आणि या प्रसंगी शिव त्याचे दैवी [[तांडवनृत्य|तांडव]] नृत्य करतात.<ref name="Dhoraisingam35">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=QHwcAgAAQBAJ&pg=PA35|title=Peranakan Indians of Singapore and Melaka|last=Dhoraisingam|first=Samuel S.|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|year=2006|isbn=978-981-230-346-2|page=35}}</ref> <ref name="auto1">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=39FHAAAAYAAJ|title=Ambivalence: Studies in Canadian Literature|last=Om Prakash Juneja|last2=Chandra Mohan|publisher=Allied|year=1990|isbn=978-81-7023-109-7|pages=156–157}}</ref> हा [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्मातील]] एक महत्त्वाचा सण आहे, जो जीवनात आणि जगामध्ये "अंधार आणि अज्ञानावर मात करण्याचे" स्मरण आहे. या दिवशी श्री शिवाचे स्मरण करतात आणि प्रार्थना, उपवास, नैतिकता आणि सद्गुणांचे मनन करून साजरा केला जातो.<ref name="JonesRyan2006p269" /> भाविक रात्रभर जागरण करतात. ते एखाद्या शिवमंदिराला भेट देतात किंवा [[ज्योतिर्लिंग|ज्योतिर्लिंगाच्या]] यात्रेला जातात. या सणाची उत्पत्ती ५ व्या शतकात झाली असे मानले जाते.<ref name="JonesRyan2006p269" /> [[काश्मीर]] शैव धर्मात, काश्मीर प्रदेशातील शिवभक्तांद्वारे या सणाला हर-रात्री किंवा हेरथ किंवा हेरथ म्हणतात.<ref name="brunn402">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=CGh-BgAAQBAJ&pg=PA403|title=The Changing World Religion Map: Sacred Places, Identities, Practices and Politics|last=Brunn|first=Stanley D.|publisher=Springer|year=2015|isbn=978-94-017-9376-6|pages=402–403}}</ref> <ref name="maitra125">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=f3LXAAAAMAAJ|title=Religious Life of the Brahman: A Case Study of Maithil Brahmans|last=Maitra|first=Asim|publisher=Munshilal|year=1986|isbn=978-81-210-0171-7|page=125}}</ref> ==प्राचीनता आणि महत्त्व== [[File:महाशिवरात्रीनिमित्त चक्याची विशेष पूजा.jpg|thumb|महाशिवरात्रीनिमित्त चक्क्याची विशेष पूजा]] [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]] पुराण साहित्यापैकी [[अग्नि पुराण|अग्नी पुराण]], [[शिव पुराण]], [[पद्म पुराण]] या ग्रंथांमध्ये महाशिवरात्री व्रताचे महत्त्व सांगितले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ubVFAQAAIAAJ&q=%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%87+%E0%A4%86%E0%A4%A3%E0%A4%BF+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%87+%E0%A4%86%E0%A4%A3%E0%A4%BF+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiFqrzisLfnAhXFTX0KHXUdDwkQ6AEIKTAA|title=Kuḷadharma-kulācāra-kuladaivate|last=Khole|first=Gajānana Śã|date=1991|publisher=Indrāyaṇī Sāhitya|language=mr}}</ref> या दिवशी [[बेल|बेला]]ची पाने वाहून शिवाची पूजा करावी असे या व्रताचे स्वरूप आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=scJmDwAAQBAJ&pg=PT63&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi1vrLkqpDgAhUbR48KHetDDS4Q6AEIKjAA#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF&f=false|title=Bharatiya Parva Evam Tyohar|last=Shandilya|first=Rajeshwari|date=2009-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=9788173156175|language=hi}}</ref> ==आख्यायिका== *महाशिवरात्रीला [[शंकर|भगवान शंकरा]]ने [[तांडवनृत्य]] केले अशीही एक आख्यायिका प्रचलित आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://english.jagran.com/lifestyle/maha-shivaratri-2020-puja-samagri-vidhi-vrat-katha-aarti-and-muhurta-10009045|title=Maha Shivaratri 2020: Puja Samagri, Vidhi, Vrat Katha, Aarti and Muhurta|last=|first=|date=20. 2. 2020|work=english jagran|access-date=20. 2. 2020|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> * एक शिकारी होता. तो शिकार करून आपल्या कुटुंबाचा चरितार्थ चालवीत असे. एके रात्री तो शिकारीला गेला आणि झाडावर चढून बसला. ते झाड बेलाचे होते आणि त्याखाली शिवलिंग होते. सावज नीट दिसावे म्हणून शिकारी झाडाची पाने खुडून खाली टाकू लागला. नेमकी ती बेलाची पाने त्याच्या नकळत खालच्या शिवलिंगावर पडत राहिली. पहाटे एक हरीण तिथे आले. शिकारी त्यावर बाण मारणार तोवर हरीण म्हणाले मी माझ्या कुटुंबाला भेटून येतो.त्यानंतर हरणाचे सर्व कुटुंब तिथे आले आणि सगळीच म्हणू लागली- "मला मार पण इतराना सोडून दे." हे पाहून त्याला आश्चर्य वाटले. त्याने त्या कुटुंबाला निघून जाऊ दिले आणि नंतर त्याने शिकार करणे सोडून दिले. त्याच्या नकळत त्याला त्या रात्री उपवास घडला, पूजा झाली आणि व्रत झाले त्यामुळे तो पावन झाला. हा व्याध आजही आकाशात दिसून येतो असे मानले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोश खंड सातवा|last=जोशी|first=महादेवशास्त्री|publisher=भारतीय संस्कृती कोश मंडळ प्रकाशन|year=२०००|isbn=|location=पुणे|pages=२५०}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ku0RAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwipqpSn37nnAhXPbn0KHQgdBoYQ6AEIOzAC|title=Prācīna Marāṭhī gadya|last=Kulkarni|first=Shridhar Rangnath|date=1970|publisher=Sindhū Pablikeśansa|language=mr}}</ref> ==पूजापद्धती== महाशिवरात्रीला शिवलिंगाची विशेष पूजा होते. पंचगव्य म्हणजे गायीचे [[दूध]], [[तूप]], [[शेण]], [[गोमूत्र]] आणि [[दही]] लावून शिवलिंगाला अभिषेक करतात. त्यानंतर दूध, दही, तूप, [[मध]] आणि [[साखर]] या पंचामृताने शिवलिंगावर लेप देतात.<ref name=":0" />. त्यानंतर [[धोत्रा]] आणि [[बेल|बेला]]ची पाने तसेच पांढरी फुले वाहून पूजा करतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=HoMRAQAAIAAJ&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiVk5n8sLfnAhXSF3IKHfGoArEQ6AEIcDAH|title=Bhāratīya sãskr̥tikośa|date=1962|publisher=Bhāratīya Sā̃skr̥tikośa Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref> शिवलिंगावर [[चक्का]] थापण्याची प्रथा महाराष्ट्रात आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=k2-bBQAAQBAJ&pg=PA111&dq=mahashivratri+information&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixu-vgtJDgAhXBbSsKHYmUAPEQ6AEIKjAA#v=onepage&q=mahashivratri%20information&f=false|title=India Country Study Guide Volume 1 Strategic Information and Developments|last=USA|first=IBP|date=2012-03-03|publisher=Lulu.com|isbn=9781438774602|language=en}}</ref> * उपवास- महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने भाविक उपवास करतात. काही भक्त [[दूध]] आणि [[फळ|फळे]] असा आहार घेतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mahashivratri.org/mahashivaratri-festival.html|title=Maha Shivratri|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=www.mahashivratri.org|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=20.2.2020}}</ref> प्रसादासाठी विविध प्रकारचे पदार्थ तयार करून ते शंकराला अर्पण केले जातात. खीर, पंचामृत, दूध आणि दुधापासून केलेले पदार्थ नैवेद्यासाठी तयार केले जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.timesnownews.com/spiritual/religion/article/maha-shivratri-prasad-know-what-you-can-prepare-for-lord-shiva-on-this-auspicious-day/730416|title=Maha Shivratri Prasad: Know what you can prepare for Lord Shiva on this auspicious day|website=www.timesnownews.com|language=en|access-date=2021-03-11}}</ref> शिवरात्रीच्या रात्री काही प्रांतात भाविक दुधामध्ये भांग मिसळून त्याचे सेवन करतात. दुधामध्ये [[सुकामेवा]] वाटून घालतात आणि ते मसाला [[दूध]] पिण्याची पद्धतीही प्रचलित आहे. याला थंडाई असे म्हणले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.india.com/lifestyle/mahashivratri-recipes-how-to-make-bhaang-thandai-at-home-in-20-minutes-4480900/|title=Mahashivratri Recipes: How to Make Bhaang-Thandai at Home in 20 Minutes|last=Staff|first=India com Lifestyle|date=2021-03-10|website=India News, Breaking News {{!}} India.com|language=en|access-date=2021-03-11}}</ref> महाशिवरात्री पूजेसाठी आवश्यक अशी सामग्री दुकानांमध्ये भाविकांसाठी उपलब्ध करून दिली जाते. भस्म, [[रुद्राक्ष]], रुद्राक्षमाला, [[त्रिशूल]], शंकराच्या मूर्ती, शिवलिंगे, [[डमरू]] अशा विविध गोष्टी विक्रीसाठी उपलब्ध असतात. [[बेल|बेला]]ची पाने, पांढरी फुले, हार यांचीही विक्री या दिवशी केला जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/punjab/jalandhar-city-not-only-the-temple-the-market-is-also-decorated-for-mahashivratri-21451310.html|title=महाशिवरात्रि को लेकर मंदिर ही नहीं बाजार भी सजे|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2021-03-11}}</ref> ==भारताच्या विविध राज्यात== * [[दक्षिण भारत]]- दक्षिण भारतात आदल्या दिवशी एकभुक्त व्रत केले जाते. म्हणजे आदल्या दिवशी एक भोजन केले जाते. रात्री पवित्र जागी झोप घेतली जाते. [[नदी]]त स्नान करून शंकराचे दर्शन घेतले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=KN8hAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%A6%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A3+%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80&q=%E0%A4%A6%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A3+%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80&hl=en|title=Dakshiṇa Bhāratāce darśana|last=Sohonī|first=Govinda Prabhākara|date=1965|publisher=Jagannātha Prakāśana|language=mr}}</ref> शिवाला कमल अर्पण करून तांदुळाच्या खिरीचा नैवेद्य दाखविला जातो. [[ऋग्वेद|ऋग्वेदा]]तील सूक्ते म्हटली जातात. [[तुळशी]]ची पाने आणि पायसाचा (खिरीचा) नैवेद्य आणि [[यजुर्वेद|यजुर्वेदा]]चे पठण, [[बेल|बेला]]ची पाने आणि [[तीळ]] घातलेला भाताचा नैवेद्य आणि [[सामवेद|सामवेदा]]चे पठण, निळी [[कमळ|कमळे]] वाहून साध्या अन्नाचा नैवेद्य आणि [[अथर्ववेद|अथर्ववेदा]]चे पठण केले जाते.<ref name=":0">{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.livehindustan.com/astrology/story-mahashivaratri-know-significance-of-lord-shiva-pooja-in-shivratri-in-the-morning-and-night-2427373.html|title=महाशिवरात्रि: शिवरात्रि में प्रात: एवं रात्रि में चार प्रहर शिव पूजन का है विशेष महत्त्व|last=|first=|date=१. ३. २०१९|work=live hindustan|access-date=१०. २. २०२०|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> * [[काश्मीर]]- काश्मीरमध्ये महाशिवरात्री दरम्यान होणारी [[बर्फ]]वृष्टी ही पवित्र मानली जाते. शंकराचार्य टेकडी येथील मंदिरात भक्त दिवसभर दर्शनासाठी जातात. विशेष यात्रेचे आयोजन केले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskar.com/news/JK-KAS-shobha-yatra-on-mahashivratri-4535200-PHO.html|title=महाशिवरात्रि पर शिव भक्तों ने दिखाया उत्साह, शोभा यात्रा निकाल कर किया पूजन|date=2014-02-28|website=Dainik Bhaskar|language=hi|access-date=2021-03-10}}</ref> पूजेचे पदार्थ, [[अक्रोड]], [[कमळ|कमळा]]ची फुले यांची विक्री करणारी दुकाने मंदिर परिसरात थाटली जातात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.outlookindia.com/newsscroll/rain-snow-fail-to-dampen-shivratri-festivities-in-kashmir/1739220|title=Rain, snow fail to dampen Shivratri festivities in Kashmir|last=|first=|date=20. 2. 2020|work=outlook india|access-date=20. 2. 2020|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> * [[ईशान्य भारत]]- [[आसाम]] राज्यातील शुक्रेश्वर मंदिर, उमानंद मंदिर या ठिकाणी महाशिवरात्रीला भाविक दर्शनासाठी भेट देतात. यात्रेचे आयोजन करण्यात येते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pragnews.com/jai-bholenath-mahashivratri-being-observed-in-great-enthusiasm-across-the-nation/|title=Jai Bholenath: Mahashivratri being observed in great enthusiasm across the nation|last=Desk|first=Prag News Digital|date=2021-03-11|website=Prag News|language=en-US|access-date=2021-03-11|archive-date=2021-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210311040631/https://pragnews.com/jai-bholenath-mahashivratri-being-observed-in-great-enthusiasm-across-the-nation/|url-status=dead}}</ref> * [[ओरिसा]]- ओरिसा राज्यात भाविक शिवरात्रीचा उपवास करतात आणि शिव मंदिरात जाऊन दर्शन घेतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newindianexpress.com/states/odisha/2021/mar/10/odisha-restricts-large-gatherings-at-temples-on-shivaratri-2274696.html|title=Odisha restricts large gatherings at temples on Shivaratri|website=The New Indian Express|access-date=2021-03-11}}</ref> * [[उत्तर प्रदेश]]- उत्तर प्रदेशातील वटेश्वर मंदिरात शिवरात्री निमित्त भाविक [[राजस्थान]], [[मध्य प्रदेश]] येथून पाण्याची कावड घेऊन पोहोचतात आणि शिवाला अभिषेक करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/agra-city-mahashivratri-today-shiva-devotees-camped-21451252.html|title=महाशिवरात्रि आज, शिवभक्तों ने डाला डेरा|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2021-03-11}}</ref> मध्य हिमालयात या दिवशी यात्रा भरते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=SUsqAQAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80&hl=en|title=Madhya Himālaya kā lokadharma: aitihāsika-saṃskr̥tika adhyayana|last=Niveditā|date=2005|publisher=Aṅkita Prakāśana|isbn=978-81-7988-008-1|language=hi}}</ref> ==यात्रा== महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने [[भारत]]भरात विविध तीर्थक्षेत्रे, तसेच प्रामुख्याने बारा ज्योतिर्लिंगांच्या स्थानी विशेष यात्रा भरतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=kWqPwWpkhg0C&pg=PA79&dq=mahashivratri+yatra&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjlueTfuZDgAhUSfisKHWaXCSwQ6AEIKjAA#v=onepage&q=mahashivratri%20yatra&f=false|title=Yatra 2 Yatra|date=2009|publisher=Yatra2Yatra|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=OSJXBAAAQBAJ&pg=PT29&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%BE+%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj3ro-hsbfnAhVbSX0KHfNuCnkQ6AEINDAB#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%BE%20%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE&f=false|title=Shree Kshetra Markandadev / Nachiket Prakashan: श्री क्षेत्र मार्कंडादेव|last=Yangalwar|first=Pro Vijay|date=2014-02-27|publisher=Nachiket Prakashan|language=mr}}</ref> २०२४ साली रीवा येथून अयोध्या येथे महाशिवरात्री उत्सवाच्या निमित्ताने एक भव्य नगारा पाठविण्याचे नियोजन केले गेले आहे. उत्सवकाळात अशा प्रकारच्या विशेष उपक्रमांचे आयोजन हे महाशिवरात्र यात्रेचे वैशिष्ट्य मानले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.etvbharat.com/hi/!state/mahashivratri-2024-on-8th-march-rewa-preparation-for-shivratri-world-record-made-in-rewa-mps24030106605|title=रीवा में होगी भव्य महाशिवरात्रि, भगवान राम को समर्पित होगा सबसे बड़ा नगाड़ा, बनेगा रिकार्ड|last=Bharat|first=E. T. V.|date=2024-03-01|website=ETV Bharat News|language=hi|access-date=2024-03-04}}</ref> [[File:Kaleshwari Art Fair1.jpg|thumb|महाशिवरात्री यात्रा]] ==चित्रदालन== <gallery> चित्र:Divine Shringaar.jpg|श्रीनगर येथील पूजा चित्र:Mahashivratri Kanker - panoramio.jpg|शिवलिंगाची पूजा चित्र:Priest preparing for Mahashivratri Puja in Kolkata 20130310-0980.jpg|कोलकाता येथील मंदिरात शिवरात्री पूजा चित्र:Ghonglache phul.JPG|महाशिवरात्रीच्या दिवशी हे घोंगलाचे फूल [[शिव|शिवाला]] वाहण्याची विदर्भात पद्धत आहे. चित्र:Katedhotraache fal.jpg|[[धोत्रा|काटेधोत्र्याचे]] फळ - महाशिवरात्रीच्या दिवशी हे फळ [[शिव|शिवाला]] वाहतात. चित्र:Mahashivratri crowd.jpg|उत्सवी गर्दी </gallery> ==महाशिवरात्रीच्या दिवशी भरणाऱ्या महाराष्ट्रातील यात्रा== * श्री धान्येश्वर मंदिर, धानेप, ता. वेल्हे, [[पुणे जिल्हा]] * श्री अगस्ती मंदिर, ता: अकोले, जिल्हा : [[अहमदनगर]] * अंबरनाथ जिल्हा ठाणे, येथील पुरातन शिव मंदिर. * आरमोरी तालुक्याच्या मुख्यालयाजवळच्या पहाडीवरील महादेवगड मंदिर येथे * [[औरंगाबाद]]पासून ३५ किलोमीटरवर असलेल्या वेरूळ लेण्यांच्या जवळचे गरुडेश्वर मंदिर येथे. * आष्टीनजीकच्या चपराळा येथील हनुमान मंदिर प्रशांतधाम परिसरातील यात्रा * [[औंढा नागनाथ]] येथील यात्रा * [[कोल्हापूर]]पासून १२ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या कणेरी येथील यात्रा * श्री.धोपेश्वर-विठ्ठलाई देवस्थान कासार्डे-जावली ता.शाहूवाडी जि कोल्हापूर येथे महाशिवरात्री निमित्त दरवर्षी मोठी यात्रा भरते, महादेवाचे प्राचीन मंदिर आहे, कोल्हापूर पासून ८० किलोमीटर अंतरावर आहे * खडकेश्वर, ([[औरंगाबाद]]) * गडचांदूर (चंद्रपूर जिल्हा) * गडचिरोली जिल्ह्यातल्या कुरखेडा तालुक्‍यातील खोब्रामेंढा येथील मंदिर परिसरातील यात्रा * [[गडचिरोली]] जिल्ह्यातल्या कुरखेडा तालुक्यातील अरततोंडी येथील मंदिर परिसरातील यात्रा * [[घारापुरी]] लेण्यांजवळ (मुंबई) येथील यात्रा * [[घृष्णेश्वर]], दौलताबाद-मराठवाडा<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=GTEdAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE&hl=en|title=Asā hā Mahārāshṭra|last=Gaḍakarī|first=Mādhava|date=1965|publisher=Mojesṭika Buka Sṭola|language=mr}}</ref> * चामोर्शी तालुक्‍यातील मार्कंडादेव येथील मार्कंडेश्‍वर मंदिर परिसरातील यात्रा * [[ठाणे]] जिल्ह्यातील [[टिटवाळा]] रेल्वे स्टेशनानजीकचे गंगा गोरजेश्वर देवस्थान परिसरातील यात्रा * [[देवगड]]जवळची [[कुणकेश्वर]]ची यात्रा * [[परळी वैजनाथ]], [[बीड जिल्हा]] * [[पालघर]] जिल्ह्यातल्या [[वाडा तालुका|वाडा तालुक्यातील]] आंबिस्ते गावात असलेल्या नागनाथ मंदिर परिसरात. हे गाव वाडा तालुक्यातील खनिवलीपासून दोन कि.मी.अंतरावर आहे. * '''पालघर''' जिल्ह्यात वाडा तालुक्यातील तिलसे या गावात असलेल्या पांडवकालीन शिव मंदिर '''श्री क्षेत्र तीळसेश्वर''' ('''नंदिकेश्वर''' ) या नावाने प्रसिद्ध आहे '''वैशिष्ट्य''' : देवमासे यांची कुंडे आहेत. ( वाडा तालुक्यापासून 8.8 किलोमीटर च्या अंतरावर हे ठिकाण आहे. * [[बनेश्वर]] (पुणे जिल्ह्यातील नसरापूर) येथे. * [[भीमाशंकर]]ची यात्रा * [[राजापूर]] शहरानजीक असलेल्या मौजे धोपेश्वर गावातील [[धूतपापेश्वर मंदिर|धूतपापेश्वर देवस्थानाच्या]] परिसरातली यात्रा. * वैरागडचे भंडारेश्‍वर मंदिर परिसरातील यात्रा * शिवणी-डोंगरगावजवळील चंद्रपूर जिल्ह्याच्या ब्रह्मपुरी तालुक्‍याच्या आवळगाव येथील सुप्रसिद्ध गुरूबाबा देवस्थान परिसरातील यात्रा * [[सांगली जिल्हा]] कवठे महांकाळ येथे * [[सातारा]] जिल्ह्यातील लिंब गोवे येथील कोटेश्‍वर मंदिराच्या परिसरात * श्री सिद्धेश्वर रत्नेश्र्वर देवस्थान (लातूर) येथील यात्रा * प्रतापगड (जि. गोंदिया) येथील यात्रा * गायमुख येथील यात्रा * शिवनी बांध (ता. साकोली जि. भंडारा) * शिरूर तालुक्यातील रामलिंग देवाची यात्रा <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=HoMRAQAAIAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE&hl=en|title=Bhāratīya sãskr̥tikośa|date=1962|publisher=Bhāratīya Sā̃skr̥tikośa Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref> -सांगली जिल्ह्यातील करगणी येथे लखमेश्र्वर उर्फ श्रीराम देवस्थान हे प्राचीन मंदिर आहे. करगणी येथे दरवर्षी महाशिवरात्रीनिमित्त मोठी यात्रा भरते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.marathimati.com/maharashtra/culture/festivals/mahashivaratri/ | title = महाशिवरात्रीची कथा आणि महत्त्व | प्रकाशक = [[मराठीमाती]] | भाषा = मराठी | access-date = 2015-02-16 | archive-date = 2015-03-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150308115109/http://www.marathimati.com/maharashtra/culture/festivals/mahashivaratri/ | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = https://www.allinmarathi.com/2021/03/mahashivratri-wishes-marathi.html/ | title = महाशिवरात्री शुभेच्छा मराठी | प्रकाशक = [[ऑल इन मराठी]] | भाषा = मराठी | access-date = 2021-03-10 | archive-date = 2021-04-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210414054904/https://www.allinmarathi.com/2021/03/mahashivratri-wishes-marathi.html | url-status = dead }} [[वर्ग:हिंदू व्रतवैकल्ये]] [[वर्ग:हिंदू धर्म उपासना पद्धती]] [[वर्ग:शिव]] [[वर्ग:भारतीय संस्कृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील सार्वजनिक सुट्ट्या]] [[वर्ग:सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:भारतातील हिंदू सण]] c1ag7sya7p5uzswvwk3a5mggbib6j45 4 3332 2685699 1998789 2026-05-25T04:14:53Z Dharmadhyaksha 28394 2685699 wikitext text/x-wiki '''[[मे २६]]''': [[चित्र:Shri Narendra Modi sworn in as Prime Minister.jpg|100px|उजवे]] * [[इ.स. १२९३]] - [[कामाकुरा]], जपान येथील भूकंपात २३,००० लोक मरण पावले. * [[इ.स. १९८६]] - [[युरोपीय संघ|युरोपीय संघातील]] देशांनी युरोपचा झेंडा स्वीकारला. * [[इ.स. २०१४]] - भाजपचे नेतृत्व करत [[नरेंद्र मोदी]] यांनी [[नरेंद्र मोदीचा शपथ ग्रहण समारंभ|प्रधानमंत्री म्हणून शपथ घेतली]]. '''जन्म:''' * [[इ.स. १८८५]] - [[राम गणेश गडकरी]], मराठी नाटककार, कवी आणि विनोदी लेखक. * [[इ.स. १९०६]] - बेंजामिन पिअरी पाल, आंतरराष्ट्रीय कीर्तीचे भारतीय कृषी वैज्ञानिक व संशोधक. * [[इ.स. १९३७]] - [[मनोरमा (तमिळ अभिनेत्री)|मनोरमा]], तमिळ अभिनेत्री. '''मृत्यू:''' * [[इ.स. २०००|२०००]] - प्रभाकर शिरुर, चित्रकार. मागील दिनविशेष: [[मे २५]] - [[मे २४]] - [[मे २३]] <div align="right"> [[विकिपीडिया:दिनविशेष/मे|संग्रह]] </div> <noinclude> [[वर्ग:विकिप्रकल्प दिनविशेष]] </noinclude> 2r4kcd3nwbl9t9l297cmi0toi8pq4ke 2685702 2685699 2026-05-25T04:28:38Z Dharmadhyaksha 28394 2685702 wikitext text/x-wiki '''[[मे २६]]''': [[चित्र:Shri Narendra Modi sworn in as Prime Minister.jpg|100px|उजवे]] * [[इ.स. १२९३]] - [[कामाकुरा]], जपान येथील भूकंपात २३,००० लोक मरण पावले. * [[इ.स. १९८६]] - [[युरोपीय संघ|युरोपीय संघातील]] देशांनी युरोपचा झेंडा स्वीकारला. * [[इ.स. २०१४]] - भाजपचे नेतृत्व करत [[नरेंद्र मोदी]] यांनी [[नरेंद्र मोदीचा शपथ ग्रहण समारंभ|प्रधानमंत्री म्हणून शपथ घेतली]] (''समारंभ चित्रित''). '''जन्म:''' * [[इ.स. १८८५]] - [[राम गणेश गडकरी]], मराठी नाटककार, कवी आणि विनोदी लेखक. * [[इ.स. १९०६]] - बेंजामिन पिअरी पाल, आंतरराष्ट्रीय कीर्तीचे भारतीय कृषी वैज्ञानिक व संशोधक. * [[इ.स. १९३७]] - [[मनोरमा (तमिळ अभिनेत्री)|मनोरमा]], तमिळ अभिनेत्री. '''मृत्यू:''' * [[इ.स. २०००|२०००]] - प्रभाकर शिरुर, चित्रकार. मागील दिनविशेष: [[मे २५]] - [[मे २४]] - [[मे २३]] <div align="right"> [[विकिपीडिया:दिनविशेष/मे|संग्रह]] </div> <noinclude> [[वर्ग:विकिप्रकल्प दिनविशेष]] </noinclude> ovmkp1up0mpn0xphui9k3zd2l5w9o0n 4 3343 2685701 2564444 2026-05-25T04:27:53Z Dharmadhyaksha 28394 2685701 wikitext text/x-wiki '''[[मे २७]]''': [[File:Spb 06-2017 img20 StMichael Castle (cropped).jpg|120px|right]] * [[इ.स. १७०३|१७०३]] - झार [[पीटर द ग्रेट]]ने [[सेंट पीटर्सबर्ग]] (''चित्रित'') शहराची स्थापना केली. * [[इ.स. १८१३|१८१३]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] सैन्याने कॅनडातील [[फोर्ट जॉर्ज]] किल्ला जिंकला. '''जन्म:''' * [[इ.स. १९३८|१९३८]] - [[डॉ. भालचंद्र वनाजी नेमाडे]], आघाडीचे कादंबरीकार, कवी, मर्मग्राही समीक्षक. * [[इ.स. १९६२|१९६२]] - [[रवी शास्त्री]], भारतीय क्रिकेट खेळाडू '''मृत्यू:''' * [[इ.स. १९६४|१९६४]] - [[पंडित जवाहरलाल नेहरू]], स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान. * [[इ.स. १९८६|१९८६]] - [[प्रा. अरविंद मंगरुळकर]], संगीत समीक्षक आणि संस्कृतचे अभ्यासक * [[इ.स. १९९४|१९९४]] - [[तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी]], महाराष्ट्रातील एक थोर विचारवंत, संस्कृत पंडित, मराठी विश्वकोशाचे प्रधान संपादक. मागील दिनविशेष: [[मे २६]] - [[मे २५]] - [[मे २४]] <div align="right"> [[विकिपीडिया:दिनविशेष/मे|संग्रह]] </div> <noinclude> [[वर्ग:विकिप्रकल्प दिनविशेष]] </noinclude> slencluyud3kxiyzc5v1n308yg7ieve 0 15538 2685756 2685492 2026-05-25T09:17:39Z CommonsDelinker 685 2023-10-04_Fußball,_Männer,_UEFA_Champions_League,_RB_Leipzig_-_Manchester_City_FC_1DX_2797_(cropped).jpg या चित्राऐवजी Josep_Guardiola_2023-10-04_Fußball,_Männer,_UEFA_Champions_League,_RB_Leipzig_-_Manchester_City_FC_1DX_2797_(cropped).jpg चित्र वापरले. 2685756 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट फुटबॉल क्लब | नाव = मॅंचेस्टर सिटी एफ.सी. | चित्र = | पूर्ण नाव = मॅंचेस्टर सिटी फुटबॉल क्लब | टोपणनाव = The Citizens, The Blues, City| स्थापना = इ.स. १८८० | मैदान = [[सिटी ऑफ मॅंचेस्टर स्टेडियम|एतिहाद स्टेडियम]], [[मॅंचेस्टर]], [[इंग्लंड]] | आसनक्षमता = ४७,७२६ | chairman = | व्यवस्थापक = | लीग = [[प्रीमियर लीग]] | हंगाम = २०११-१२ | गुणानुक्रम = प्रिमियर लीग, १ला | pattern_la1 = _mancity2223h | pattern_b1 = _mancity2223h | pattern_ra1 = _mancity2223h | pattern_sh1 = _mancity2223h | pattern_so1 = _mancity2223hl | leftarm1 = 78BCFF | body1 = 78BCFF | rightarm1 = 78BCFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 78BCFF | pattern_la2 = _mancity2223a | pattern_b2 = _mancity2223a | pattern_ra2 = _mancity2223a | pattern_sh2 = _mancity2223a | pattern_so2 = _mancity2223al | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _mancity2223t | pattern_b3 = _mancity2223t | pattern_ra3 = _mancity2223t | pattern_sh3 = _mancity2223t | pattern_so3 = _mancity2223tl | leftarm3 = D3FE7A | body3 = D3FE7A | rightarm3 = D3FE7A | shorts3 = 384157 | socks3 = D3FE7A }} '''मॅंचेस्टर सिटी फुटबॉल क्लब''' हा [[युनायटेड किंग्डम]]च्या [[मॅंचेस्टर]] शहरामधील एक व्यावसायिक [[फुटबॉल]] क्लब आहे. इ.स. १८८० साली सेंट मार्क्स ह्या नावाने स्थापन झालेला हा क्लब [[इंग्लंड]]च्या [[प्रीमियर लीग]]मधे खेळतो. १९६० दशकाच्या उत्तरार्धात व १९७० च्या सुरुवातीस हा क्लब यशस्वी होता परंतु त्यानंतरच्या काळात मॅंचेस्टर सिटीची अधोगती झाली. २००८ साली हा क्लब [[अबु धाबी]]मधील एका कंपनीने विकत घेतला व दर्जेदार खेळाडू मिळवण्यासाठी कोट्यावधी पाउंड खर्च केले. त्यानंतर मॅंचेस्टर सिटीची वाटचाल प्रिमियर लीगमधील सर्वोत्तम स्थानाकडे सुरू आहे. २०११ साली मॅंचेस्टर सिटी क्लबने [[एफ.ए. कप]] जिंकला व तो [[युएफा चॅंपियन्स लीग]]करता पात्र ठरला. २०१२ साली मॅंचेस्टर सिटीने १९६८ सालानंतर प्रथमच प्रीमियर लीग चषक जिंकला. == दालन == {{चित्र दालन |title= |width= 200 |align= |File:City of Manchester Stadium East Stand.jpg|एतिहाद स्तेडियम |[[File:Josep Guardiola 2023-10-04 Fußball, Männer, UEFA Champions League, RB Leipzig - Manchester City FC 1DX 2797 (cropped).jpg|220x124px|thumb|right|पेप]]| |File:2011FACupFinalWinners.JPG|२०११ सालचा एफ.ए. कप जिंकल्यानंतर |File:Manchester City pitch invasion.JPG|प्रीमियर लीग जिंकल्यानंतर }} === संघनायक === {| class="wikitable" |- !वर्षे !कॅप्टन |- |align=center|1998–2000 |{{देशध्वज|SCO}} [[अँडी मॉरिसन]] ([[डिफेंडर (असोसिएशन फुटबॉल)|DF]]) |- |align=center|2000–2001 |{{देशध्वज|NOR}} [[अल्फी हॅलँड]] ([[डिफेंडर (असोसिएशन फुटबॉल)|DF]]/[[मिडफिल्डर|एमएफ]]) |- |align=center|2001–2002 |{{flagicon|ENG}} [[स्टुअर्ट पियर्स]] ([[डिफेंडर (असोसिएशन फुटबॉल)|DF]]) |- |align=center|2002–2003 |{{देशध्वज|ALG}} [[अली बेनार्बिया]] ([[मिडफिल्डर|एमएफ]]) |- |align=center|2003–2006 |{{देशध्वज|FRA}} [[सिल्वेन डिस्टिन]] ([[डिफेंडर (असोसिएशन फुटबॉल)|DF]]) |- |align=center|2006–2009 |{{flagicon|IRE}} [[रिचर्ड ड्युन]] ([[डिफेंडर (असोसिएशन फुटबॉल)|DF]]) |- |align=center|2009–2010 |{{flagicon|CIV}} [[कोलो टूर]] ([[डिफेंडर (असोसिएशन फुटबॉल)|DF]]) |- |align=center|2010–2011 |{{flagicon|ARG}} [[कार्लोस टेवेझ]] ([[फॉरवर्ड (असोसिएशन फुटबॉल)|FW]]) |- |align=center|2011–2019 |{{flagicon|BEL}} [[Vincent Kompany]] ([[डिफेंडर (असोसिएशन फुटबॉल)|DF]]) |- |align=center|2019–2020 |{{देशध्वज|ESP}} [[डेव्हिड सिल्वा]] ([[मिडफिल्डर|एमएफ]]) |- |align=center|2020–2022 |{{देशध्वज|BRA}} [[फर्नांडिन्हो (फुटबॉलपटू, मे १९८५ मध्ये जन्म)|फर्नांडिन्हो]] ([[मिडफिल्डर|एमएफ]]) |- |align=center|2022–2023 |{{देशध्वज|GER}} [[इल्के गुंडोगन]] ([[मिडफिल्डर (असोसिएशन फुटबॉल)|एमएफ]]) |- |2023-2025 |{{flagicon|ENG}} काइल वॉकर (DF)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mancity.com/news/mens/kyle-walker-red-star-belgrade-champions-league-preview-63830635|title=Walker 'honoured and privileged' to wear the City captain's armband|last=Leigh|first=Neil|website=Manchester City FC|language=en|access-date=2025-03-12}}</ref> |- |2025-आत्तापर्यंत |{{flagicon|BEL}} केविन डी ब्रूएन (MF)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sports.yahoo.com/pep-guardiola-opens-manchester-city-202500329.html|title=Pep Guardiola opens up on Manchester City’s new club captain and behind-the-scenes relationship with Txiki Begiristain|date=2025-02-12|website=Yahoo Sports|language=en-US|access-date=2025-03-12|archive-date=2025-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250312141915/https://sports.yahoo.com/pep-guardiola-opens-manchester-city-202500329.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mancity.com/citytv/mens/pep-guardiola-video-embargo-walker-captain-63863061|title=Pep confirms captaincy team for the season|last=Smith|first=Jonathan|website=Manchester City FC|language=en|access-date=2025-03-12}}</ref> |} ===स्टेडियम=== {{मुख्य|मँचेस्टर स्टेडियमचे शहर}} {{हे सुद्धा पहा|हायड रोड (स्टेडियम)|मेन रोड}} पूर्व मँचेस्टरमधील '<nowiki/>'''सिटी ऑफ मँचेस्टर स्टेडियम'', 2011 पासून प्रायोजकत्वाच्या कारणास्तव ''''इतिहाद स्टेडियम''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://stadiumdb.com/stadiums/eng/city_of_manchester_stadium|title=Etihad Stadium (City of Manchester Stadium / Eastlands) – StadiumDB.com|website=stadiumdb.com|access-date=2025-03-12}}</ref> म्हणून ओळखले जाते, मँचेस्टर सिटी कौन्सिल कडून 200 वर्षांच्या [[लीज]] वर आहे. मँचेस्टर सिटीला. २००२–०३ मँचेस्टर सिटी एफ.सी. सीजन स्टेडियममध्ये जाण्यापूर्वी, क्लबने £30 दशलक्ष पेक्षा जास्त खर्च केले ते फुटबॉलच्या वापरात रूपांतरित करण्यासाठी: खेळपट्टी खाली केली गेली, त्याच्या सभोवताली बसण्यासाठी आणखी एक स्तर जोडला गेला, आणि एक नवीन नॉर्थ स्टँड बांधण्यात आला. नवीन स्टेडियमवरील उद्घाटनाचा सामना हा [[बार्सिलोना एफ. सी.|FC बार्सिलोना]] वर 2-1 असा विजयी होता. एका मैत्रीपूर्ण सामन्यात. साउथ स्टँडवरील 7,000-सीट तिसरा टियर 2015-16 फुटबॉल हंगाम, स्टेडियमची क्षमता 55,097 पर्यंत वाढवली. नॉर्थ स्टँडचा तिसरा टियर विकसित होत आहे, संभाव्यत: क्षमता सुमारे 61,000 पर्यंत वाढेल. 1880 आणि 1887 दरम्यान पाच स्टेडियमवर घरच्या मैदानात सामने खेळल्यानंतर, क्लब '''हायड रोड फुटबॉल स्टेडियम''' येथे स्थायिक झाला, त्याचे घर 36 वर्षे आहे. 1920 मध्ये आग लागल्याने मेन स्टँड नष्ट झाला आणि तीन वर्षांनंतर क्लब 84,000 क्षमतेच्या मेन रोडवर गेला. मेन रोड, ज्याला त्याच्या डिझायनर्सनी "वेम्बली ऑफ द नॉर्थ" असे टोपणनाव दिले आहे, 3 मार्च 1934 रोजी स्टोक सिटी विरुद्धच्या [[1933–34 FA कप|FA कप]] लढतीत 84,569 लोकांनी हजेरी लावली तेव्हा इंग्लिश क्लब ग्राउंडवर आतापर्यंतची सर्वात मोठी गर्दी जमली. जरी मेन रोडचा त्याच्या 80 वर्षांच्या जीवनकाळात अनेक वेळा पुनर्विकास करण्यात आला असला तरी, 1995 पर्यंत त्याची क्षमता 32,000 पर्यंत मर्यादित करण्यात आली, ज्यामुळे नवीन मैदानाचा शोध सुरू झाला ज्याचा पराकाष्ठा शहराकडे जाण्यासाठी झाला. 2003 मध्ये मँचेस्टर स्टेडियम; त्याचे 2011 मध्ये इतिहाद स्टेडियम असे नामकरण करण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.mancity.com/citytv/behind-the-scenes/2011/07/08/city-and-etihad-an%20%20-historic-day-for-the-club/1447543781380|title=शहर आणि इतिहाद: क्लबसाठी एक ऐतिहासिक दिवस|format=web video|publisher=Manchester City Football Club|date=8 July 2011|access-date=16 November 2011|archive-date=2017-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170207031553/https://www.mancity.com/citytv/behind-the-scenes/2011/07/|url-status=live}}</ref> == बाह्य दुवे == {{Commons category|Manchester City FC|{{लेखनाव}}}} * {{Official website|http://www.mcfc.co.uk/}} {{प्रीमियर लीग}} [[वर्ग:इंग्लिश फुटबॉल क्लब]] [[वर्ग:मँचेस्टर]] btva06vzie6hiooow1hw3gh1qpu8v1n 0 21783 2685680 2614684 2026-05-24T19:44:27Z Mahavarta 173618 2685680 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट खेळाडू | मथळापट्टी_रंग = | नाव = खाशाबा जाधव | चित्र = M.S. Gill unveiling the plaque to Re-christen the Wrestling Stadium as K.D. Jadhav Stadium in the memory of Late Khashaba Dadasaheb Jadhav.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = एम.एस. कुस्ती स्टेडियमला खाशाबा दादासाहेब जाधव यांच्या स्मरणार्थ के.डी. जाधव स्टेडियम असे नाव देण्याच्या फलकाचे अनावरण करताना एम एस गील | जन्मनाव = | पूर्णनाव = खाशाबा दादासाहेब जाधव | टोपणनाव = केडी (KD), पॉकेट डायनामो | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | निवासस्थान = रेठरे, [[कराड तालुका]], [[सातारा जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]] | जन्म_दिनांक = [[जानेवारी १५]], [[इ.स. १९२५]] | जन्म_स्थान =गोळेश्वर, सातारा | मृत्यू_दिनांक = [[ऑगस्ट १४]], [[इ.स. १९८४]] | मृत्यू_स्थान = कराड, सातारा | उंची = ५'६" | वजन = | संकेतस्थळ = | देश = भारत | खेळ = [[कुस्ती]] | खेळांतर्गत_प्रकार = | महाविद्यालयीन_संघ = | क्लब = | संघ = | व्यावसायिक_पदार्पण = | प्रशिक्षक = | निवृत्ती = | प्रशिक्षित = | जागतिक = | प्रादेशिक = | राष्ट्रीय = | ऑलिंपिक = ''इ.स. १९५२ हेलसिंकी उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धा''': ५२ किलो. फ्रीस्टाइल कुस्ती; कांस्य | पॅरालिंपिक = | सर्वोच्च_मानांकन = | वैयक्तिक_उत्कृष्ट = | पदकसाचे = {{MedalTop}} {{MedalSport|[[ऑलिंपिक खेळ कुस्ती|कुस्ती]]}} {{MedalBronze|[[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९५२ हेलसिंकी]]|[[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील कुस्ती|कुस्ती]] }} {{MedalBottom}} | पदके_दाखवा = }} '''खाशाबा दादासाहेब जाधव''' (१५ जानेवारी १९२५ - १४ ऑगस्ट १९८४) हे एक भारतीय फ्रीस्टाइल [[कुस्तीपटू]] होते. [[हेलसिंकी]] येथील [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९५२ मधील उन्हाळी ऑलिंपिक]]<nowiki/>मध्ये [[कांस्यपदक]] जिंकण्यासाठी ते प्रसिद्ध आहेत. [[ऑलिम्पिक खेळ|ऑलिम्पिक]]<nowiki/>मध्ये वैयक्तिक पदक जिंकणारे ते स्वतंत्र [[ऑलिम्पिक पदक प्राप्त भारतीय खेळाडू|भारतातील पहिले खेळाडू]] होते. <ref>[https://olympics.com/en/featured-news/india-wrestling-olympic-games-medals-kd-jadhav-sushil-kumar wrestling medals at the Olympics - From KD Jadhav to Sakshi Malik] ''Olympics.com''.</ref> इ.स. १९०० मध्ये, वसाहतकाळात भारतासाठी ॲथलेटिक्समध्ये दोन रौप्य पदके जिंकणाऱ्या [[नॉर्मन गिल्बर्ट प्रिचर्ड|नॉर्मन प्रिचर्ड]] यांच्यानंतर खाशाबा जाधव हे स्वतंत्र भारतातील पहिले वैयक्तिक खेळाडू होते, ज्यांनी ऑलिम्पिकमध्ये पदक जिंकले होते. <ref name="rediff.com">Shariff, Faisal.[http://www.rediff.com/sports/2000/sep/13jhadha.htm "]</ref> खाशाबा यांच्या आधीच्या वर्षांमध्ये भारत फक्त [[हॉकी|फील्ड हॉकी]] या [[सांघिक खेळ|सांघिक खेळा]]<nowiki/>त [[सुवर्णपदक]] जिंकत असे. खाशाबा हे एकमेव भारतीय [[ऑलिम्पिक पदक विजेते भारतीय|ऑलिम्पिक पदक विजेते]] आहेत, ज्यांना [[पद्म पुरस्कार]] मिळाला नाही. खाशाबा पायाने अत्यंत चपळ होते, ज्यामुळे ते त्यांच्या काळातील इतर पैलवानांपेक्षा वेगळे होते. इंग्लिश प्रशिक्षक [[रीस गार्डनर]] यांनी त्यांच्यामध्ये हे वैशिष्ट्य पाहिले आणि १९४८ च्या ऑलिम्पिक खेळांपूर्वी त्यांना प्रशिक्षण दिले.<ref>{{स्रोत बातमी|title=खाशाबा जाधव यांनी हेलसिंकी १९५२ ऑलिंपिकमधील कांस्य पदक जिंकले|दुवा=http://yas.nic.in/sites/default/files/7571036614.pdf|प्रकाशक=यास.एनआयसी.इन|दिनांक=२० जुलै २०१२|प्राप्त दिनांक=}}</ref> खाशाबा जाधवांनी इ.स. १९४८ सालातील [[लंडन]] उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धांमध्ये फ्लायवेट वजनगटातील कुस्तीत सहावा क्रमांक मिळवला. इ.स. १९५२ सालातील हेलसिंकी उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धांमध्ये ५२ किलोग्रॅम वजनगटात फ्रीस्टाइल प्रकारांतर्गत कांस्यपदक जिंकले. २००० मध्ये, [[भारत सरकार]]<nowiki/>ने खाशाबा यांना कुस्तीमधील त्यांच्या योगदानाबद्दल मरणोत्तर [[अर्जुन पुरस्कार|अर्जुन पुरस्कारा]]<nowiki/>ने सन्मानित केले. [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० च्या दिल्ली कॉमनवेल्थ गेम्स]]<nowiki/>साठी नव्याने बांधलेल्या कुस्ती स्थळाला त्यांच्या कामगिरीचा सन्मान म्हणून त्यांचे नाव देण्यात आले. १५ जानेवारी २०२३ रोजी, [[गूगल]]<nowiki/>ने खाशाबा जाधव यांना त्यांच्या ९७ व्या जयंतीनिमित्त [[गूगल डूडल]]<nowiki/>द्वारे सन्मानित केले. ==बालपण== खाशाबा हा ख्यातनाम पैलवान दादासाहेब जाधव यांचा हा सर्वात लहान म्हणजे ५ क्रमांकाचा मुलगा होता. याने ८ वर्षाचा असताना त्या भागात प्रसिद्ध असणाऱ्या चॅम्पियनला २ मिनिटांत लोळवले होते. त्याने सन १९४०-१९४७ दरम्यान कराड येथील टिळक हायस्कूलमधून आपले शिक्षण पूर्ण करून उर्वरित जीवन कुस्तीकडेच वळविले आणि त्या खेळातच मन रमविले.लहानपणीपासून त्यांना कुस्तीचे वेड होते. ==कुस्ती== सन १९४८ मध्ये जेव्हा लंडन ऑलिंपिकसाठी फ्लायवेट गटासाठी खाशाबांची निवड झाली तेव्हा ते ६ व्या क्रमांकावर हाते. या क्रमांकापर्यंत पोहचणारे भारत देशातील ते एकमेव खेळाडू होते. त्यावेळी गादीवरील कुस्ती प्रकार आणि आंतरराष्ट्रीय कुस्ती नियमावलीशी हा त्यांचा ६ वा क्रमांक पुढे घेऊन जाणारा ठरला नाही. पुढील सन १९५२ सालच्या हेलसिंकी येथे होणाऱ्या ऑलिंपिकसाठी जरी ते बाॅटमवेट गटात (५७ किलो) गेले तरी त्यांनी जोरदार तयारी केली. गादीवरील कुस्तीत पाय घसरतात. खेळताना दोन चुका झाल्या, त्यामुळे गोल्ड मेडल हुकले ते जपानच्या ईशी शोबची याने जिंकले. त्या गटात विविध देशांचे २४ स्पर्धक होते. त्यांनी सेमी फायनलपर्यंतच्या मेक्सिको, जर्मनी, कॅनडा यांच्या बरोबरच्या कुस्त्या जिंकल्या. शेवटी खाशाबांना ब्राँझ पदकावर समाधान मानावे लागले, पण तेच वैयक्तिक पातळीवरील स्वतंत्र भारत देशाला मिळालेले पहिले ऑलिंपिक पदक ठरले. कराड तालुक्यातील गोळेश्वरर हे लहानसे गाव. कराड रेल्वे स्थानकावर आगमन होणाऱ्या खाशाबाचे स्वागतासाठी त्या परिसरातील सजविलेल्या १५१ बैलगाड्या, हजारो लोक, ढोल तासे, लेझीम पताका, फटाके, घेऊन हजर होते. गाव ते महादेव मंदिर परिसर पूर्ण व्यापला होता. हे अंतर पायी चालावयाचे झाले तरी १५ मिनिटांचे आहे पण हेच अंतर पार करण्यासाठी विनातक्रार सात तास लागले. हा प्रकार मी पूर्वीही आणि त्यानंतरही कधी पाहिला नाही असे खाशाबांचे बंधू संपतराव जाधव म्हणाले. एका कोपऱ्यात कुठेतरी लपलेले हे गोळेश्वर गाव भारताचे नकाशावर ठळकपणे दिसू लागले. भारत देशाला ऑलिंपिकमध्ये पदक मिळवून देणाऱ्या या गोळेश्वर गावाची जगभर प्रसिद्धी झाली. भारताचे हॉकी टीमनेही गोल्ड मेडल पटकावले होते पण खाशाबाचे विशेष कौतुक झाले. कोल्हापूर मधील सर्व तालीम आखाड्यानी तसेच महाविद्यालयांनी भरभरून कौतुक केले. खाशाबाने कोल्हापूरमध्ये स्वतः कुस्ती फडाचे आयोजन केले. त्यात स्वतःही भाग घेतला आणि अनेक कुस्त्या जिंकल्या. त्यात जी कमाई झाली ती त्याचेवर स्वतःचे घर गहाण ठेवून मदत करणारे आणि वरदहस्त ठेवणारे महाविद्यालयाचे प्राचार्य यांना न विसरता त्या मिळकतीतून त्यांचे घर त्यांना परत मिळण्यासाठी पैसे दिले. सन १९५५मध्ये खाशाबा जाधव हे महाराष्ट्र पोलीस दलात ते सब-इन्स्पेक्टर या हुद्दयावर भरती झाले. तेथे आंतरविभागीय कुस्ती स्पर्धेत त्यांनी अनेक कुस्त्या जिंकल्या. त्याचवेळी ते राष्ट्रीय स्तरावर स्पोर्ट्&zwnj;स मार्गदर्शक म्हणून काम करू लागले. हे करत असतानाच त्यांनी पोलीस खात्यात २७ वर्षे नोकरी केली आणि असिस्टंट पोलीस कमिशनर या हुद्द्यावरून निवृत्त झाले. पेन्शनसाठी त्यांना खूप झगडावे लागले. बरीच वर्षे स्पोर्ट्&zwnj;स फेडरेशनने देखील त्यांचेकडे दुर्लक्ष केले त्यामुळे त्यांचे उरलेले जीवन गरिबीत गेले. खाशाबा जाधव यांचा सन १९८४ मध्ये एका रोड अपघातात दुर्दैवी अंत झाला. ==आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा== * सन १९४८ ऑलिंपिक * सन १९५२ ऑलिंपिक ==निधनानंतर == ===देशाने केलेला आदर=== सन २०१० मध्ये आदरयुक्त भावनेने दिल्ली येथील इंदिरा गांधी कॉम्प्लेक्समधील कुस्ती विभागाला त्यांचे नाव दिले.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/article502856.ece|title=इंदिरा गांधी स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स मधील कुस्ती विभाग स्थळाला खाशाबा जाधव यांचे नाव देण्यात आले |प्रकाशक=दहिन्दू.कॉम |दिनांक=६ जुलै २०१०| प्राप्त दिनांक=}}</ref> सन २००१ मध्ये त्यांना अतिशय प्रसिद्ध असा अर्जुन ॲवाॅर्ड दिला. ==साहित्य== प्रथितयश लेखक व आंतरराष्ट्रीय क्रीडा पत्रकार [[संजय दुधाणे]] यांनी त्यांचेवर [[ऑलिम्पिकवीर खाशाबा जाधव (पुस्तक) |ऑलिम्पिकवीर खाशाबा जाधव]]<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.nbtindia.gov.in/books_detail__22__autobiography__1981__olympic-veer-k-d-jadhav.nbt|title=OLYMPIC VEER K.D. JADHAV |प्रकाशक= National Book Trust|=}}</ref> हे पुस्तक लिहिले. भारत सरकारच्या नॅशनल बुक ट्रस्टने हे पुस्तक मराठी व हिंदी भाषेतून प्रकाशित केले आहे. खाशाबा जाधव यांचे पहिले व एकमेव चरित्र पुस्तक आहे. == पुरस्कार आणि सन्मान == * १९८२ मध्ये दिल्ली येथे झालेल्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत टॉर्च रनचा भाग बनवून त्यांचा गौरव करण्यात आला. * महाराष्ट्र सरकारने १९९२-९३ मध्ये मरणोत्तर छत्रपती पुरस्कार दिला. * २००० मध्ये त्यांना मरणोत्तर अर्जुन पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. * २०१० च्या दिल्ली कॉमनवेल्थ गेम्ससाठी नव्याने बांधलेल्या कुस्ती स्थळाला त्यांच्या कामगिरीचा सन्मान म्हणून त्यांचे नाव देण्यात आले.<ref>[http://thehindu.com/news/cities/Delhi/article502856.ece "CWG wrestling venue re-christened as K. D. Jhadav Stadium,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100709032558/http://thehindu.com/news/cities/Delhi/article502856.ece}} ''द हिंदू'' (India). 6 July 2010; retrieved 2012-7-20.</ref> * १५ जानेवारी २०२३ रोजी, गूगलने खाशाबा जाधव यांना त्यांच्या ९७ व्या जयंतीनिमित्त गूगल डूडलद्वारे सन्मानित केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.google.com/doodles/khashaba-dadasaheb-jadhavs-97th-birthday|title=Khashaba Dadasaheb Jadhav’s 97th Birthday|website=www.google.com|language=en|access-date=2023-01-14}}</ref> ==संदर्भ== <references/> == बाह्य दुवे == * [https://www.manase.org/maharashtra.php?mid=68&smid=23&pmid=8&id=814 मनसे.ऑर्ग - खाशाबा जाधवांचा अल्पपरिचय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110712200535/https://www.manase.org/maharashtra.php?mid=68&smid=23&pmid=8&id=814 |date=2011-07-12 }} (मराठी मजकूर) * [http://www.marathipizza.com/untold-story-of-indias-first-olympic-medalist-khashaba-jadhav/ खाशाबा जाधव] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170426020226/http://www.marathipizza.com/untold-story-of-indias-first-olympic-medalist-khashaba-jadhav/ |date=2017-04-26 }} * [https://www.bbc.com/marathi/india-51117585?at_custom3=BBC+News+Marathi&at_campaign=64&at_custom2=facebook_page&at_custom4=60A5FD70-378B-11EA-9E51-2102C38169F1&at_medium=custom7&at_custom1=%5Bpost+type%5D&fbclid=IwAR0t8KWEPnc3cWAWDfbGN5docKFC1esN3XYYSEoX32iR3jAjXEVmMejtbF0] {{DEFAULTSORT:जाधव,खाशाबा}} [[वर्ग:मराठी कुस्तीगीर]] [[वर्ग:ऑलिंपिकमधील भारतीय कांस्यपदक विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९२६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९८४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:अर्जुन पुरस्कारविजेते]] iq6ecwamg9595hsdzwlw3fhhx1jo2fw 2685693 2685680 2026-05-25T01:02:54Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/Mahavarta|Mahavarta]] ([[User talk:Mahavarta|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2614684 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट खेळाडू | मथळापट्टी_रंग = | नाव = खाशाबा जाधव | चित्र = M.S. Gill unveiling the plaque to Re-christen the Wrestling Stadium as K.D. Jadhav Stadium in the memory of Late Khashaba Dadasaheb Jadhav.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = एम.एस. कुस्ती स्टेडियमला खाशाबा दादासाहेब जाधव यांच्या स्मरणार्थ के.डी. जाधव स्टेडियम असे नाव देण्याच्या फलकाचे अनावरण करताना एम एस गील | जन्मनाव = | पूर्णनाव = खाशाबा दादासाहेब जाधव | टोपणनाव = केडी (KD), पॉकेट डायनामो | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | निवासस्थान = रेठरे, [[कराड तालुका]], [[सातारा जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]] | जन्म_दिनांक = [[जानेवारी १५]], [[इ.स. १९२५]] | जन्म_स्थान =गोळेश्वर, सातारा | मृत्यू_दिनांक = [[ऑगस्ट १४]], [[इ.स. १९८४]] | मृत्यू_स्थान = कराड, सातारा | उंची = ५'६" | वजन = | संकेतस्थळ = | देश = भारत | खेळ = [[कुस्ती]] | खेळांतर्गत_प्रकार = | महाविद्यालयीन_संघ = | क्लब = | संघ = | व्यावसायिक_पदार्पण = | प्रशिक्षक = | निवृत्ती = | प्रशिक्षित = | जागतिक = | प्रादेशिक = | राष्ट्रीय = | ऑलिंपिक = ''इ.स. १९५२ हेलसिंकी उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धा''': ५२ किलो. फ्रीस्टाइल कुस्ती; कांस्य | पॅरालिंपिक = | सर्वोच्च_मानांकन = | वैयक्तिक_उत्कृष्ट = | पदकसाचे = {{MedalTop}} {{MedalSport|[[ऑलिंपिक खेळ कुस्ती|कुस्ती]]}} {{MedalBronze|[[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९५२ हेलसिंकी]]|[[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील कुस्ती|कुस्ती]] }} {{MedalBottom}} | पदके_दाखवा = }} '''खाशाबा दादासाहेब जाधव''' (१५ जानेवारी १९२५ - १४ ऑगस्ट १९८४) हे एक भारतीय फ्रीस्टाइल [[कुस्तीपटू]] होते. [[हेलसिंकी]] येथील [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९५२ मधील उन्हाळी ऑलिंपिक]]<nowiki/>मध्ये [[कांस्यपदक]] जिंकण्यासाठी ते प्रसिद्ध आहेत. [[ऑलिम्पिक खेळ|ऑलिम्पिक]]<nowiki/>मध्ये वैयक्तिक पदक जिंकणारे ते स्वतंत्र [[ऑलिम्पिक पदक प्राप्त भारतीय खेळाडू|भारतातील पहिले खेळाडू]] होते. <ref>[https://olympics.com/en/featured-news/india-wrestling-olympic-games-medals-kd-jadhav-sushil-kumar wrestling medals at the Olympics - From KD Jadhav to Sakshi Malik] ''Olympics.com''.</ref> इ.स. १९०० मध्ये, वसाहतकाळात भारतासाठी ॲथलेटिक्समध्ये दोन रौप्य पदके जिंकणाऱ्या [[नॉर्मन गिल्बर्ट प्रिचर्ड|नॉर्मन प्रिचर्ड]] यांच्यानंतर खाशाबा जाधव हे स्वतंत्र भारतातील पहिले वैयक्तिक खेळाडू होते, ज्यांनी ऑलिम्पिकमध्ये पदक जिंकले होते. <ref name="rediff.com">Shariff, Faisal.[http://www.rediff.com/sports/2000/sep/13jhadha.htm "]</ref> खाशाबा यांच्या आधीच्या वर्षांमध्ये भारत फक्त [[हॉकी|फील्ड हॉकी]] या [[सांघिक खेळ|सांघिक खेळा]]<nowiki/>त [[सुवर्णपदक]] जिंकत असे. खाशाबा हे एकमेव भारतीय [[ऑलिम्पिक पदक विजेते भारतीय|ऑलिम्पिक पदक विजेते]] आहेत, ज्यांना [[पद्म पुरस्कार]] मिळाला नाही. खाशाबा पायाने अत्यंत चपळ होते, ज्यामुळे ते त्यांच्या काळातील इतर पैलवानांपेक्षा वेगळे होते. इंग्लिश प्रशिक्षक [[रीस गार्डनर]] यांनी त्यांच्यामध्ये हे वैशिष्ट्य पाहिले आणि १९४८ च्या ऑलिम्पिक खेळांपूर्वी त्यांना प्रशिक्षण दिले.<ref>{{स्रोत बातमी|title=खाशाबा जाधव यांनी हेलसिंकी १९५२ ऑलिंपिकमधील कांस्य पदक जिंकले|दुवा=http://yas.nic.in/sites/default/files/7571036614.pdf|प्रकाशक=यास.एनआयसी.इन|दिनांक=२० जुलै २०१२|प्राप्त दिनांक=}}</ref> खाशाबा जाधवांनी इ.स. १९४८ सालातील [[लंडन]] उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धांमध्ये फ्लायवेट वजनगटातील कुस्तीत सहावा क्रमांक मिळवला. इ.स. १९५२ सालातील हेलसिंकी उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धांमध्ये ५२ किलोग्रॅम वजनगटात फ्रीस्टाइल प्रकारांतर्गत कांस्यपदक जिंकले. २००० मध्ये, [[भारत सरकार]]<nowiki/>ने खाशाबा यांना कुस्तीमधील त्यांच्या योगदानाबद्दल मरणोत्तर [[अर्जुन पुरस्कार|अर्जुन पुरस्कारा]]<nowiki/>ने सन्मानित केले. [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|२०१० च्या दिल्ली कॉमनवेल्थ गेम्स]]<nowiki/>साठी नव्याने बांधलेल्या कुस्ती स्थळाला त्यांच्या कामगिरीचा सन्मान म्हणून त्यांचे नाव देण्यात आले. १५ जानेवारी २०२३ रोजी, [[गूगल]]<nowiki/>ने खाशाबा जाधव यांना त्यांच्या ९७ व्या जयंतीनिमित्त [[गूगल डूडल]]<nowiki/>द्वारे सन्मानित केले. ==बालपण== खाशाबा हा ख्यातनाम पैलवान दादासाहेब जाधव यांचा हा सर्वात लहान म्हणजे ५ क्रमांकाचा मुलगा होता. याने ८ वर्षाचा असताना त्या भागात प्रसिद्ध असणाऱ्या चॅम्पियनला २ मिनिटांत लोळवले होते. त्याने सन १९४०-१९४७ दरम्यान कराड येथील टिळक हायस्कूलमधून आपले शिक्षण पूर्ण करून उर्वरित जीवन कुस्तीकडेच वळविले आणि त्या खेळातच मन रमविले.लहानपणीपासून त्यांना कुस्तीचे वेड होते. ==कुस्ती== त्याचे वडील कुस्ती खेळाचे वस्ताद होते. ते त्याला त्याचे वयाचे ५ व्या वर्षापासून मार्गदर्शन करीत होते. महाविद्यालयात त्याला बाबुराव बाळवडे आणि बेलपुरी गुरुजी मार्गदर्शन करीत होते. शिक्षणात चांगली ग्रेड मिळवण्यासाठी त्याची कुस्ती त्याला कधीही आडवी आली नाही. खाशाबाने भारताच्या स्वातंत्र्य संग्रामात भाग घेतला होता. त्याने ऑलिंपिक वेळी स्वातंत्र्याचा तिरंगी झेंडा फडकविण्याचाही निश्चय केला होता. सन १९४८ मध्ये जेव्हा लंडन ऑलिंपिकसाठी फ्लायवेट गटासाठी खाशाबांची निवड झाली तेव्हा ते ६ व्या क्रमांकावर हाते. या क्रमांकापर्यंत पोहचणारे भारत देशातील ते एकमेव खेळाडू होते. त्यावेळी गादीवरील कुस्ती प्रकार आणि आंतरराष्ट्रीय कुस्ती नियमावलीशी हा त्यांचा ६ वा क्रमांक पुढे घेऊन जाणारा ठरला नाही. पुढील सन १९५२ सालच्या हेलसिंकी येथे होणाऱ्या ऑलिंपिकसाठी जरी ते बाॅटमवेट गटात (५७ किलो) गेले तरी त्यांनी जोरदार तयारी केली. ऑलिंपिक कार्यकारी मंडळातील सुंदोपसुंदीमुळे पुढील १९५२ च्या ऑलिंपिकसाठी तुमची निवड होऊ शकत नाही असे त्याना सांगण्यात आले. त्यांचे म्हणण्यानुसार मद्रास येथे राष्ट्रीय निवड प्रक्रियेत त्यांना मुद्दाम एक मार्क कमी दिला आणि त्यामुळे ऑलिंपिकसाठी निवड झाली नाही. या वेळी ते शांत बसले नाहीत तर याचा खुलासा घेणेसाठी त्यांनी पतियाळाचे महाराजे यांचेकडे न्याय मिळण्यासाठी विनंती केली. पतियाळाच्या महाराजांना खेळाची आवड होती. त्यांनी खाशाबांचा मुद्दा उचलून धरला आणि त्याच्या विरोधी कुस्तीगीराशी त्यांनी पुन्हा त्याची ट्रायल घेतली. या कुस्तीत खाशाबांनी त्या कुस्तीगीराला चितपट केले आणि त्यांची ऑलिंपिकसाठी निवड झाली. हेलसिंकीला जायचे म्हणजे पैसे हवेत ! कुटुंबाची पळापळ सुरू झाली. गावात लोकवर्गणी जमा झाली. खाशाबा कोल्हापूरचे राजाराम महाविद्यालयात शिकत होता. त्या महाविद्यालयाचे प्राचार्य बॅरिष्टर बाळासाहेब खर्डेकर यांनी आपला विद्यार्थी ऑलिंपिकला जातोय या आनंदाने स्वतःचे घर कोल्हापूर येथील मराठा बँकेकडे गहाण ठेवून त्याला रु.७०००/- दिले. त्यावेळचे मुंबई राज्याचे मुख्यमंत्री मोरारजी देसाई यांचेकडे निधीसाठी गळ घातली पण त्यांनी फक्त रु.४०००/- दिले. गादीवरील कुस्तीत पाय घसरतात. खेळताना दोन चुका झाल्या, त्यामुळे गोल्ड मेडल हुकले ते जपानच्या ईशी शोबची याने जिंकले. त्या गटात विविध देशांचे २४ स्पर्धक होते. त्यांनी सेमी फायनलपर्यंतच्या मेक्सिको, जर्मनी, कॅनडा यांच्या बरोबरच्या कुस्त्या जिंकल्या. शेवटी खाशाबांना ब्राँझ पदकावर समाधान मानावे लागले, पण तेच वैयक्तिक पातळीवरील स्वतंत्र भारत देशाला मिळालेले पहिले ऑलिंपिक पदक ठरले. कराड तालुक्यातील गोळेश्वरर हे लहानसे गाव. कराड रेल्वे स्थानकावर आगमन होणाऱ्या खाशाबाचे स्वागतासाठी त्या परिसरातील सजविलेल्या १५१ बैलगाड्या, हजारो लोक, ढोल तासे, लेझीम पताका, फटाके, घेऊन हजर होते. गाव ते महादेव मंदिर परिसर पूर्ण व्यापला होता. हे अंतर पायी चालावयाचे झाले तरी १५ मिनिटांचे आहे पण हेच अंतर पार करण्यासाठी विनातक्रार सात तास लागले. हा प्रकार मी पूर्वीही आणि त्यानंतरही कधी पाहिला नाही असे खाशाबांचे बंधू संपतराव जाधव म्हणाले. एका कोपऱ्यात कुठेतरी लपलेले हे गोळेश्वर गाव भारताचे नकाशावर ठळकपणे दिसू लागले. भारत देशाला ऑलिंपिकमध्ये पदक मिळवून देणाऱ्या या गोळेश्वर गावाची जगभर प्रसिद्धी झाली. भारताचे हॉकी टीमनेही गोल्ड मेडल पटकावले होते पण खाशाबाचे विशेष कौतुक झाले. कोल्हापूर मधील सर्व तालीम आखाड्यानी तसेच महाविद्यालयांनी भरभरून कौतुक केले. खाशाबाने कोल्हापूरमध्ये स्वतः कुस्ती फडाचे आयोजन केले. त्यात स्वतःही भाग घेतला आणि अनेक कुस्त्या जिंकल्या. त्यात जी कमाई झाली ती त्याचेवर स्वतःचे घर गहाण ठेवून मदत करणारे आणि वरदहस्त ठेवणारे महाविद्यालयाचे प्राचार्य यांना न विसरता त्या मिळकतीतून त्यांचे घर त्यांना परत मिळण्यासाठी पैसे दिले. सन १९५५मध्ये खाशाबा जाधव हे महाराष्ट्र पोलीस दलात ते सब-इन्स्पेक्टर या हुद्दयावर भरती झाले. तेथे आंतरविभागीय कुस्ती स्पर्धेत त्यांनी अनेक कुस्त्या जिंकल्या. त्याचवेळी ते राष्ट्रीय स्तरावर स्पोर्ट्&zwnj;स मार्गदर्शक म्हणून काम करू लागले. हे करत असतानाच त्यांनी पोलीस खात्यात २७ वर्षे नोकरी केली आणि असिस्टंट पोलीस कमिशनर या हुद्द्यावरून निवृत्त झाले. पेन्शनसाठी त्यांना खूप झगडावे लागले. बरीच वर्षे स्पोर्ट्&zwnj;स फेडरेशनने देखील त्यांचेकडे दुर्लक्ष केले त्यामुळे त्यांचे उरलेले जीवन गरिबीत गेले. खाशाबा जाधव यांचा सन १९८४ मध्ये एका रोड अपघातात दुर्दैवी अंत झाला. ==आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा== * सन १९४८ ऑलिंपिक * सन १९५२ ऑलिंपिक ==निधनानंतर == ===देशाने केलेला आदर=== सन २०१० मध्ये आदरयुक्त भावनेने दिल्ली येथील इंदिरा गांधी कॉम्प्लेक्समधील कुस्ती विभागाला त्यांचे नाव दिले.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/article502856.ece|title=इंदिरा गांधी स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स मधील कुस्ती विभाग स्थळाला खाशाबा जाधव यांचे नाव देण्यात आले |प्रकाशक=दहिन्दू.कॉम |दिनांक=६ जुलै २०१०| प्राप्त दिनांक=}}</ref> सन २००१ मध्ये त्यांना अतिशय प्रसिद्ध असा अर्जुन ॲवाॅर्ड दिला. ==साहित्य== प्रथितयश लेखक व आंतरराष्ट्रीय क्रीडा पत्रकार [[संजय दुधाणे]] यांनी त्यांचेवर [[ऑलिम्पिकवीर खाशाबा जाधव (पुस्तक) |ऑलिम्पिकवीर खाशाबा जाधव]]<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.nbtindia.gov.in/books_detail__22__autobiography__1981__olympic-veer-k-d-jadhav.nbt|title=OLYMPIC VEER K.D. JADHAV |प्रकाशक= National Book Trust|=}}</ref> हे पुस्तक लिहिले. भारत सरकारच्या नॅशनल बुक ट्रस्टने हे पुस्तक मराठी व हिंदी भाषेतून प्रकाशित केले आहे. खाशाबा जाधव यांचे पहिले व एकमेव चरित्र पुस्तक आहे. == पुरस्कार आणि सन्मान == * १९८२ मध्ये दिल्ली येथे झालेल्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत टॉर्च रनचा भाग बनवून त्यांचा गौरव करण्यात आला. * महाराष्ट्र सरकारने १९९२-९३ मध्ये मरणोत्तर छत्रपती पुरस्कार दिला. * २००० मध्ये त्यांना मरणोत्तर अर्जुन पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. * २०१० च्या दिल्ली कॉमनवेल्थ गेम्ससाठी नव्याने बांधलेल्या कुस्ती स्थळाला त्यांच्या कामगिरीचा सन्मान म्हणून त्यांचे नाव देण्यात आले.<ref>[http://thehindu.com/news/cities/Delhi/article502856.ece "CWG wrestling venue re-christened as K. D. Jhadav Stadium,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100709032558/http://thehindu.com/news/cities/Delhi/article502856.ece}} ''द हिंदू'' (India). 6 July 2010; retrieved 2012-7-20.</ref> * १५ जानेवारी २०२३ रोजी, गूगलने खाशाबा जाधव यांना त्यांच्या ९७ व्या जयंतीनिमित्त गूगल डूडलद्वारे सन्मानित केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.google.com/doodles/khashaba-dadasaheb-jadhavs-97th-birthday|title=Khashaba Dadasaheb Jadhav’s 97th Birthday|website=www.google.com|language=en|access-date=2023-01-14}}</ref> ==संदर्भ== <references/> == बाह्य दुवे == * [https://www.manase.org/maharashtra.php?mid=68&smid=23&pmid=8&id=814 मनसे.ऑर्ग - खाशाबा जाधवांचा अल्पपरिचय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110712200535/https://www.manase.org/maharashtra.php?mid=68&smid=23&pmid=8&id=814 |date=2011-07-12 }} (मराठी मजकूर) * [http://www.marathipizza.com/untold-story-of-indias-first-olympic-medalist-khashaba-jadhav/ खाशाबा जाधव] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170426020226/http://www.marathipizza.com/untold-story-of-indias-first-olympic-medalist-khashaba-jadhav/ |date=2017-04-26 }} * [https://www.bbc.com/marathi/india-51117585?at_custom3=BBC+News+Marathi&at_campaign=64&at_custom2=facebook_page&at_custom4=60A5FD70-378B-11EA-9E51-2102C38169F1&at_medium=custom7&at_custom1=%5Bpost+type%5D&fbclid=IwAR0t8KWEPnc3cWAWDfbGN5docKFC1esN3XYYSEoX32iR3jAjXEVmMejtbF0] {{DEFAULTSORT:जाधव,खाशाबा}} [[वर्ग:मराठी कुस्तीगीर]] [[वर्ग:ऑलिंपिकमधील भारतीय कांस्यपदक विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९२६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९८४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:अर्जुन पुरस्कारविजेते]] nzv3k77wyjl1bz5cvc9uqx78qfo04i9 0 46925 2685673 2112321 2026-05-24T15:09:01Z ~2026-31079-96 183439 /* शत्रू व अन्न */ 2685673 wikitext text/x-wiki [[चित्र:KingCobraFayrer.jpg|thumb|left|नागराज]] '''नागराज''' किंवा '''किंग कोब्रा''' हा भारतातील पुर्व व दक्षिण भागात आढळणारा दुर्मिळ [[साप]] आहे हा नावाप्रमाणेच '''नागराज''' आहे. विषारी सापांमध्ये लांबीला सर्वाधिक व विषाच्या प्रभावात [[नाग|नागापेक्षा]] कमी परंतु मात्रा मोठी असल्याने फार धोकादायक. याचे विषाने माणूस अर्ध्या तासाच्या आत मरू शकतो. याचा फणा नागांपेक्षा छोटा असतो डिवचला गेला असता ३ ते ४ फूट उंच फणा उभारतो. घनदाट जंगले हा साप पसंत करतो व कमीत कमी माणसाच्या संपर्कात येतो. अभ्यासकांच्या मते हा सर्वाधिक उत्क्रांत साप आहे. सापांमध्ये अतिशय दुर्मिळ असे सहचरी जीवन जगतो ( काही काळापुरतेच) अंडी टाकण्यासाठी हा साप घरटे करतो. मार्च-एप्रिल दरम्यान मादी वाळलेला पाला-पाचोळा शेपटीच्या साह्याने गोळा करून त्यात १५ ते ३० अंडी घालते. अंड्यातून नुकतीच बाहेर आलेली पिल्ले जवळपास १ ते २ फूट लांबीची तर पूर्ण वाढलेला नागराज सरासरी १० ते १५ फूट लांबीचा असतो. हा साप इतर सापांना खातो याचा रंग गडद हिरवट,राखाडी,पिवळट तपकिरी असून शरीरावर पिवळसर पांढरे आडवे पट्टे असतात. == रचना == किंग कोब्रा किंवा नागराज हा जगातील आकाराने सर्वात मोठा विषारी सर्प आहे. याचे शास्त्रीय नाव ऑफिओफॅगस हॅना (ग्रीक ऑफिऑस- साप ; फॅगी- खाणे) असे आहे. (नागराज इलेपिडी कुलात असून या कुलातील इतर साप म्हणजे नाग, ॲाडलर , आणि आफ्रिकेमधील ब्लॅक मांबा.) नागराज फक्त साप खाऊन राहतो. त्याची लांबी सु. ५.६ मीटर असते. भारतातील जंगलातून त्याचे प्रामुख्याने वास्तव्य आहे. महाराष्ट्र कर्नाटकच्या सीमा भागामध्ये बंडीपूर, कोइमतूर, निलगिरी केरळ राज्यामध्ये आणि आसाममधील अरण्यात नागराजाचे आस्तित्व आहे. दक्षिण आशिया मधील फिलिपाइन्स आणि इंडोनेशियामध्ये तो आढळतो.पूर्व चीनमध्ये तो तुरळकपणे आढळतो. त्याच्या नावात ‘नाग’ हे विशेषण असले तरी खऱ्या नागप्रजातिमध्ये त्याची गणना होत नाही. त्याचे प्रजातिनाम वेगळे आहे. नागराज हा हल्लेखोर आणि चपळ साप आहे. एका चाव्यात मोठ्या प्रमाणात जहाल विष तो भक्ष्याच्या शरीरात सोडतो. नाग राजाच्या त्वचेचा रंग ऑलिव्ह फळाप्रमाणे हिरवा, काळसर तपकिरी किंवा काळा असतो. शरीरावर फिकट पिवळ्या रंगाचे आडवे पट्टे असतात. पोट फिकट पिवळे पांढरे , खवले मऊ एकसारखे असतात. लहान नागराजाच्या काळ्या शरीरावर असलेल्या पिवळ्या पट्ट्यामुळे तो पटेरी मण्यार असावा असे वाटते. त्याला ओळखण्याची खरी खूण त्याचा फणा. पूर्ण वाढ झालेल्या नागराजाचे डोके मोठे वजनदार भासते. इतर सापाप्रमाणे नागराजाचे दोन्ही जबडे परस्पराना जोडलेले नसल्याने मोठे भक्ष्य सहजपणे त्याना गिळता येते. वरील जबड्याच्या पुढील भागामध्ये दोन अचल पोकळ विषदंत असतात. यामधून विष अंतक्षेपण भक्ष्याच्या शरीरात करता येते. नर मादीहून आकाराने मोठा आणि मादीहून जाडीला अधिक असतो. नागराजाचे सर्वसाधारण आयुष्य वीस वर्षांचे असते. ऑफिओफॅगस प्रजातिमधील नागराज हा एकमेव साप आहे. इतर नाग “नाजा” प्रजातिमधील आहेत. इतर नागापासून फण्यावरील खूण आणि फण्याच्या आकारावरून नागराज सहज ओळखता येतो. त्याच्या मानेवरील “^” आकाराची खूण इतर नागाच्या फण्यावर नसते. नागराज ओळखण्याची खूण म्हणजे सहज दिसणारे डोक्यावरील दोन पश्चकपाल (ऑक्सिपिटल) खवले. डोक्याच्या वरील मागील बाजूस हे खवले असतात. == भक्षण == इतर सापाप्रमाणे नागराजाची जीभ दुभंगलेली असते. साप नेहमी जीभ बाहेर काढतो. जिभेच्या टोकावर आलेल्या गंध कणांचे ज्ञान सापाला टाळूवर असलेल्या जॅकोबसन अवयवामुळे होते. भक्ष्याचे नेमके स्थान आणि मीलनाकाळात मादीचा मीलन गंध ओळखण्यासाठी याचा उपयोग होतो. दुभंगलेल्या जिभेच्या सहाय्याने गंधकणांचे त्रिमिति ज्ञान होण्यास मदत होते. नागराजाचे डोळे तीक्ष्ण असतात. हालचाल करणारी वस्तू शंभर मीटर वरून त्याला ओळखता येते. मोठ्या आकारामुळे जमिनीमधील कंपनांचे उत्तम ज्ञान त्यास होते. या कंपनावरून आणि गंधज्ञानावरून त्याला भक्ष्याचा अचूक पाठलाग करता येतो. एकदा भक्ष्य जबड्यामध्ये पकडले म्हणजे अर्धवट धडपड करणारे भक्ष्य तो जबड्याने गिळण्यास प्रारंभ करतो. त्याने विषदंतामधून सोडलेल्या विषामुळे भक्ष्याचे पचन होत असताना नागराज भक्ष्य गिळतो. दिवसभरात कोणत्याही वेळी नागराज भक्ष्य पकडतो. त्यामुळे सर्पतज्ञांच्या म्हणण्यानुसार नागराज दिनसंचारी आहे. मानवी संपर्क नागराज सहसा टाळतो. पण डिवचल्यावर तो सहज हल्ला करतो. शरीराचा पुढील भाग वर उचलून मान सरळ करून विषाचे दात दाखवून फुस्कारा सोडणे हा त्याचा स्वभाव. नागराजाचा फूत्कार इतर सापांच्या तुलनेने मोठा आहे (२५०० हर्ट्झ) . जवळ आलेल्या कोणत्याही हालचाल करणाऱ्या सजीवमुळे नागराज चिडतो. नागराज दोन मीटर परिघामध्ये हल्ला करू शकतो. त्यामुळे साप लांब आहे या समजुतीने जवळ गेलेल्या व्यक्तीचा अंदाज चुकतो. आणि आपसूखच माणूस नागराजाच्या तडाख्यात सापडतो. एका वेळा तो अनेक चावे घेतो. प्रौढ नागराज दंश करताना विषाचे दात शरीरात घुसविल्यानंतर दात थोडा वेळ स्थिर ठेवतो. एवढ्या वेळेत भरपूर विष भक्ष्याच्या शरीरात गेलेले असते. त्याचा स्वभाव आपणहून हल्ला करण्याचा नाही. डिवचल्यानंतर किंवा अडचणीत सापडल्यानंतर तो स्वसंरक्षणासाठी हल्ला करतो. == शत्रू व अन्न== सापाचा नैसर्गिक शत्रू [[मुंगूस]] आणि नागराज मुंगूस अंगावर आलेच तर त्याचा यशस्वी प्रतिकार करते. नागराजाच्या मानाने मुंगूस आकाराने अगदी लहान असल्याने हे शक्य होते. या झटापटीत मुंगसाचा बहुधा जीव जातो. मुंगूस हा सर्प जातीचा नैसर्गिक व शत्रू मुंगुस असला तरी पौराणिक शत्रू गरुड आहे गरुड सर्प जातीचा सर्प जातीचा शक्तिशाली शत्रू आहे.ऑफिओफॅगस म्हणजे साप खाणारा असे असल्याने नागराजाच्या खाण्यात [[धामण]], लहान [[अजगर]], सर्व विषारी साप असतात. [[साप]] अगदीच दुर्मीळ असतील तर सरडे, [[पक्षी]] आणि लहान कुरतड्णारे प्राणी तो खातो. दक्षिण भारतात चहाच्या मळ्यात नागराजामुळे अनेक मृत्यू झाले आहेत. एरवी नागराज मानवी वस्तीजवळ जात नाही. == विष == नागराजाचे विष मज्जासंस्थेवर आणि हृदयावर परिणाम करते. विष मुख्यत्वे प्रथिने आणि बहुपेप्टाइड्ने बनलेले असते. चावा घेताना विषाचे दात शरीरात १.२५ ते १.५० सेमी. घुसतात. विषाचा त्वरित मज्जासंस्थेवर परिणाम होतो. तीव्र, वेदना, चक्कर येणे, पक्षाघात, शक्तिपात ही लक्षणे ताबडतोब दिसतात. हृदयक्रिया बंद होणे , कोमा आणि श्वसनसंस्थेचा पक्षाघात यामुळे मानवाचा मृत्यू होतो. नागराजाच्या विषाची मृत्यू मात्रा १.६ मिग्रॅम प्रतिकिलो वजन मोजण्यात आली आहे. एका अभ्यासात चिनी नागराजाच्या ०.३४ मि ग्रॅम प्रति किलो मात्रेमुळे मृत्यू ओढवल्याचे आढळले आहे. नागराज एका वेळी ३८०-६०० मि ग्रॅम विष अंतक्षेपित करत असल्याने नागराजाने दंश केलेली व्यक्ती पंधरा मिनिटात मरण पावते. सरासरी ३०-४५ मिनिटामध्ये मृत्यू ओढवतो. नागराजाने दंश केलेल्या ७५% व्यक्ती मरण पावतात. सध्या नागराजाच्या विषावर दोन प्रतिविषे उपलब्ध आहेत. थायलंड रेड क्रॉस आणि हैद्राबाद मधील सेंट्रल रीसर्च इन्सटिट्यूट या दोन्ही संस्थेने बनविलेली प्रतिविषांची उपलब्धता कमी आहे. नागराजाची मादी हा एकमेव साप अंड्यांचे रक्षण करतो. जंगलातील वाळलेली पाने आणि गवताचा उंचवटा करून त्यामध्ये मादी २०-४० अंडी घालते. अंड्यामधून पिले बाहेर पडेपर्यंत मादी या पानांच्या घरट्यावर वेटोळे घालून बसते. जवळ आलेल्या प्रत्येक प्राण्यास मादी भेसडावते. पानांच्या घरात तापमान २८ अंश सें ठेवलेले असते. अंड्यातून पिले बाहेर येण्याच्या वेळी मादी घरट्यापासून दूर जाऊन एखादे भक्ष्य खाते. आपली पिले खाण्याचा नागराजाच्या मादीचा स्वभाव नाही. अंड्यातून बाहेर पडलेली पिले ४५-५५ सेमी लांबीची असतात. त्यांचे विष प्रौढाइतकेच प्रभावी असते. पिले जन्मापासून थोडी चिडखोर असतात. [[कर्नाटक]] राज्यातील [[शिमोगा]] जिल्हयातील [[अगुंबे वर्षावन संशोधन केंद्र|अगुंबे वर्षावन संशोधन केंद्रात]] नागराजाचे संरक्षण आणि संशोधन केले जाते. [[वर्ग:साप]] [[वर्ग:विषारी साप]] n38uyemj6c59sqluvlxw43cj3lj80e1 0 51230 2685726 2623137 2026-05-25T06:57:58Z Abhijitsathe 4193 2685726 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Nagapattinam_lok_sabha_constituency.png|250 px|thumb|तमिळनाडूच्या नकाशावर नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ]] '''नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[नागपट्टिनम]] परिसरात स्थित असून येथील तीन [[तमिळनाडू विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[नागपट्टिनम जिल्हा|नागपट्टिनम जिल्ह्यात]] तर उर्वरित तीन मतदारसंघ [[तिरुवरुर जिल्हा|तिरुवरुर जिल्ह्यामध्ये]] आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ क्र. २९ - नागपट्टिनममध्ये २००९ पासून खालील ६ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | नागपट्टिनम | rowspan=3 | [[नागपट्टिनम जिल्हा|नागपट्टिनम]] |- |२ | किल्वेलुर |- |३ | वेदाराण्यम |- |४ | तिरुतुराईपूंडी | rowspan=3 | [[तिरुवरुर जिल्हा|तिरुवरुर]] |- |५ | तिरुवरुर |- |६ | नान्निलम |} == खासदार == नागपट्टिनम मतदारसंघ कम्युनिस्टांचा बालेकिल्ला समजला जातो. येथून आजवर ७ वेळा [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]ाचे उमेदवार निवडून आले आहेत. {| class="wikitable" !वर्ष ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan=2 | [[एम. सेल्वरासू]] | rowspan=2 bgcolor=#880808| | rowspan=2 | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] |- |[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] |- |[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | rowspan=3 | [[ए.के.एस. विजयन]] | rowspan=3 bgcolor=#FF0000| | rowspan=3 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] |- |[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |[[के. गोपाल]] | bgcolor=#32CD32| | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[एम. सेल्वरासू]] | rowspan=2 bgcolor=#880808| | rowspan=2 | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[सेल्वराज व्ही.]] |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ]] mi1x9zd3sulafzqa8zadw8zz1c7q2od 0 51231 2685662 2623126 2026-05-24T12:18:47Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने पुनर्निर्देशन ठेउन लेख [[तंजावूर लोकसभा मतदारसंघ]] वरुन [[तंजावर लोकसभा मतदारसंघ]] ला हलविला 2623126 wikitext text/x-wiki '''[[तंजावर]]''' हा [[तमिळनाडू]] राज्यातील लोकसभा मतदारसंघ आहे == मतदार == दिनांक १० जानेवारी, इ.स. २०१४ च्या मतदारयादीनुसार या लोकसभा मतदारसंघात ६४८२१२ पुरुष मतदार, ६६१९४९ स्त्री मतदार व ९ अन्य मतदार असे मिळून एकूण १३१०१७० मतदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.elections.tn.gov.in/SR2014/PCwise_Data.pdf | title=Parliamentary Constituency wise Electorate as on 10/01/2014 | अनुवादीत title= | ॲक्सेसदिनांक=१९ मार्च २०१४ | भाषा=इंग्लिश | पान=१ | archive-date=2014-03-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140330092409/http://www.elections.tn.gov.in/SR2014/PCwise_Data.pdf | url-status=dead }}</ref> == खासदार == == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== {{भारतीय निवडणूक आयोग||S22/partycomp31.htm}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{तमिळनाडूतील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ]] 966wdehsmkjtydsz9gyj5xkwkgymtsp 2685710 2685662 2026-05-25T05:02:10Z Abhijitsathe 4193 2685710 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Thanjavur_lok_sabha_constituency.png|250 px|thumb|तमिळनाडूच्या नकाशावर तंजावर लोकसभा मतदारसंघ]] '''तंजावर लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[तंजावर]] परिसरात स्थित असून येथील पाच [[तमिळनाडू विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[तंजावर जिल्हा|तंजावर जिल्ह्यात]] तर उर्वरित एक मतदारसंघ [[तिरुवरुर जिल्हा|तिरुवरुर जिल्ह्यामध्ये]] आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ क्र. ३१ - शिवगंगा मध्ये २००९ पासून खालील ६ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | तिरुवैयरू | rowspan=5 | [[शिवगंगा जिल्हा|शिवगंगा]] |- |२ | तंजावर |- |३ | ओरातनाद |- |४ | पेरावुरानी |- |५ | पट्टूकोट्टाई |- |६ | मन्नारगुडी | [[तिरुवरुर जिल्हा|तिरुवरुर]] |} [[चित्र:P.Chidambaram in a press conference.jpg|200 px|इवलेसे|[[भारताचे अर्थमंत्री|भारताचे भूतपूर्व अर्थमंत्री]] [[पी. चिदंबरम]] शिवगंगा मतदारसंघामधून ७ वेळा निवडून आले आहेत.]] == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan=5 | [[एस.एस. पलानीमणिकम]] | rowspan=5 bgcolor=#FF0000| | rowspan=5 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] |- |[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] |- |[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] |- |[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |[[के. परशुरामन]] | bgcolor=#32CD32| | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[एस.एस. पलानीमणिकम]] | rowspan=2 bgcolor=#FF0000| | rowspan=2 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[एस. मुरासोली]] |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ]] r3m3d8shw9191ffa3fyx89njqojbwaq 2685711 2685710 2026-05-25T05:03:34Z Abhijitsathe 4193 2685711 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Thanjavur_lok_sabha_constituency.png|250 px|thumb|तमिळनाडूच्या नकाशावर तंजावर लोकसभा मतदारसंघ]] '''तंजावर लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[तंजावर]] परिसरात स्थित असून येथील पाच [[तमिळनाडू विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[तंजावर जिल्हा|तंजावर जिल्ह्यात]] तर उर्वरित एक मतदारसंघ [[तिरुवरुर जिल्हा|तिरुवरुर जिल्ह्यामध्ये]] आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ क्र. ३० - तंजावर मध्ये २००९ पासून खालील ६ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | तिरुवैयरू | rowspan=5 | [[शिवगंगा जिल्हा|शिवगंगा]] |- |२ | तंजावर |- |३ | ओरातनाद |- |४ | पेरावुरानी |- |५ | पट्टूकोट्टाई |- |६ | मन्नारगुडी | [[तिरुवरुर जिल्हा|तिरुवरुर]] |} [[चित्र:Minister_of_State_(Revenue),_Shri._S.S._Palanimanickam_inaugurating_the_three_day_workshop_for_Prasar_Bharati_PTCs_of_Tamil_Nadu,_organised_by_AIR_&_DD,_in_Chennai_on_November_12,_2008.jpg|200 px|इवलेसे|[[भारताचे अर्थमंत्री|भारताचे माजी राज्य अर्थमंत्री]] [[एस.एस. पलानीमणिकम]] तंजावर मतदारसंघामधून ६ वेळा निवडून आले आहेत.]] == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan=5 | [[एस.एस. पलानीमणिकम]] | rowspan=5 bgcolor=#FF0000| | rowspan=5 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] |- |[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] |- |[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] |- |[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |[[के. परशुरामन]] | bgcolor=#32CD32| | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[एस.एस. पलानीमणिकम]] | rowspan=2 bgcolor=#FF0000| | rowspan=2 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[एस. मुरासोली]] |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ]] 9bsivonx5ba0qec6s8euhq1d156h09v 2685712 2685711 2026-05-25T05:04:24Z Abhijitsathe 4193 2685712 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Thanjavur_lok_sabha_constituency.png|250 px|thumb|तमिळनाडूच्या नकाशावर तंजावर लोकसभा मतदारसंघ]] '''तंजावर लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[तंजावर]] परिसरात स्थित असून येथील पाच [[तमिळनाडू विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[तंजावर जिल्हा|तंजावर जिल्ह्यात]] तर उर्वरित एक मतदारसंघ [[तिरुवरुर जिल्हा|तिरुवरुर जिल्ह्यामध्ये]] आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ क्र. ३० - तंजावर मध्ये २००९ पासून खालील ६ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | तिरुवैयरू | rowspan=5 | [[शिवगंगा जिल्हा|शिवगंगा]] |- |२ | तंजावर |- |३ | ओरातनाद |- |४ | पेरावुरानी |- |५ | पट्टूकोट्टाई |- |६ | मन्नारगुडी | [[तिरुवरुर जिल्हा|तिरुवरुर]] |} == खासदार == [[चित्र:The_Minister_of_State_(Revenue),_Shri._S.S._Palanimanickam_inaugurating_the_three_day_workshop_for_Prasar_Bharati_PTCs_of_Tamil_Nadu,_organised_by_AIR_&_DD,_in_Chennai_on_November_12,_2008.jpg|200 px|इवलेसे|[[भारताचे अर्थमंत्री|भारताचे माजी राज्य अर्थमंत्री]] [[एस.एस. पलानीमणिकम]] तंजावर मतदारसंघामधून ६ वेळा निवडून आले आहेत.]] {| class="wikitable" !वर्ष ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan=5 | [[एस.एस. पलानीमणिकम]] | rowspan=5 bgcolor=#FF0000| | rowspan=5 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] |- |[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] |- |[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] |- |[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |[[के. परशुरामन]] | bgcolor=#32CD32| | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[एस.एस. पलानीमणिकम]] | rowspan=2 bgcolor=#FF0000| | rowspan=2 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[एस. मुरासोली]] |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ]] ldxv239rpy2fbsfm88b96efdfvdppbl 0 51233 2685660 2623163 2026-05-24T12:13:08Z Abhijitsathe 4193 2685660 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Madurai_lok_sabha_constituency.png|250 px|thumb|तमिळनाडूच्या नकाशावर शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ]] '''शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[शिवगंगा]] परिसरात स्थित असून येथील चार [[तमिळनाडू विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[शिवगंगा जिल्हा|शिवगंगा जिल्ह्यात]] तर उर्वरित दोन मतदारसंघ [[पुदुकोट्टई जिल्हा|पुदुकोट्टई जिल्ह्यामध्ये]] आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ क्र. ३१ - शिवगंगा मध्ये २००९ पासून खालील ६ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | कराईकुडी | rowspan=4 | [[शिवगंगा जिल्हा|शिवगंगा]] |- |२ | तिरुप्पुत्तूर |- |३ | शिवगंगा |- |४ | मनमदुराई |- |५ | तिरुमयम | rowspan=2 | [[पुदुकोट्टई जिल्हा|पुदुकोट्टई]] |- |६ | आलांगुडी |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- |[[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | rowspan=5 | [[पी. चिदंबरम]] | rowspan=3 bgcolor=#87CEEB| | rowspan=3 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] |- |[[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] |- |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan=2 bgcolor=#FBB917| | rowspan=2 | [[तमिळ मनिला काँग्रेस]] |- |[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] |- |[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | ई.एम. सुदर्शन नाचिआप्पन | rowspan=3 bgcolor=#87CEEB| | rowspan=3 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | rowspan=2 | [[पी. चिदंबरम]] |- |[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |[[पी.आर. सेंतिलनाथन]] | bgcolor=#32CD32| | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | rowspan=2 | [[कार्ति चिदंबरम]] | rowspan=2 bgcolor=#87CEEB| | rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] |- |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ]] 914or539ngwu9etp133yfz27vwem5se 2685661 2685660 2026-05-24T12:15:10Z Abhijitsathe 4193 /* खासदार */ 2685661 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Madurai_lok_sabha_constituency.png|250 px|thumb|तमिळनाडूच्या नकाशावर शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ]] '''शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[शिवगंगा]] परिसरात स्थित असून येथील चार [[तमिळनाडू विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[शिवगंगा जिल्हा|शिवगंगा जिल्ह्यात]] तर उर्वरित दोन मतदारसंघ [[पुदुकोट्टई जिल्हा|पुदुकोट्टई जिल्ह्यामध्ये]] आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ क्र. ३१ - शिवगंगा मध्ये २००९ पासून खालील ६ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | कराईकुडी | rowspan=4 | [[शिवगंगा जिल्हा|शिवगंगा]] |- |२ | तिरुप्पुत्तूर |- |३ | शिवगंगा |- |४ | मनमदुराई |- |५ | तिरुमयम | rowspan=2 | [[पुदुकोट्टई जिल्हा|पुदुकोट्टई]] |- |६ | आलांगुडी |} [[चित्र:P.Chidambaram in a press conference.jpg|200 px|इवलेसे|[[भारताचे अर्थमंत्री|भारताचे भूतपूर्व अर्थमंत्री]] [[पी. चिदंबरम]] शिवगंगा मतदारसंघामधून ७ वेळा निवडून आले आहेत.]] == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- |[[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | rowspan=5 | [[पी. चिदंबरम]] | rowspan=3 bgcolor=#87CEEB| | rowspan=3 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] |- |[[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] |- |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan=2 bgcolor=#FBB917| | rowspan=2 | [[तमिळ मनिला काँग्रेस]] |- |[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] |- |[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | ई.एम. सुदर्शन नाचिआप्पन | rowspan=3 bgcolor=#87CEEB| | rowspan=3 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | rowspan=2 | [[पी. चिदंबरम]] |- |[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |[[पी.आर. सेंतिलनाथन]] | bgcolor=#32CD32| | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | rowspan=2 | [[कार्ति चिदंबरम]] | rowspan=2 bgcolor=#87CEEB| | rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] |- |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ]] dljzphxe3hq7talgp955zjjtizsmx2l 0 72934 2685759 2456753 2026-05-25T09:35:38Z Abhijitsathe 4193 2685759 wikitext text/x-wiki '''मणीशंकर अय्यर''' (तमिळ: மணிசங்கர் அய்யர்) ([[एप्रिल १०]], [[इ.स. १९४१]]- हयात) हे भारतीय परराष्ट्र सेवेतील माजी अधिकारी आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाचे नेते आहेत. ते [[इ.स. १९९१]], [[इ.स. १९९९]] आणि [[इ.स. २००४]]च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]] लोकसभा मतदारसंघातून काँग्रेस पक्षाचे उमेदवार म्हणून लोकसभेवर निवडून गेले. तसेच त्यांनी [[इ.स. २००४]] ते [[इ.स. २००९]] दरम्यान [[मनमोहन सिंह]] सरकारमध्ये [[पेट्रोलियम मंत्री]],[[पंचायती राज मंत्री]] आणि [[क्रीडामंत्री]] म्हणून काम बघितले. [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय पेट्रोलियम मंत्री]] [[वर्ग:भारतीय पंचायती राज मंत्री]] [[वर्ग:भारतीय क्रीडामंत्री]] [[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:मयिलादुतुराईचे खासदार]] [[वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय नास्तिक]] 9dphckocc1wzvehoe4kqpidkrfzvv2j 0 76262 2685704 2685511 2026-05-25T04:45:13Z ~2026-31257-03 183459 /* संदर्भ */ 2685704 wikitext text/x-wiki [[File:Vishnu in his complete form.jpg|thumb|भगवान विष्णू]] अधिक मास हा भारतीय पंचांग आणि कालदर्शिका यामधील एक महिना आहे .दर तीन वर्षांनी एकदा हा महिना कालगणनेमध्ये येतो .<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.google.co.in/books/edition/A_Comprehensive_Dictionary_English_and_M/uMM5jI2ugGIC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B8+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&pg=PA323&printsec=frontcover|title=A Comprehensive Dictionary, English and Marathi. 3. Ed|last=Padmanji|first=Baba|date=1889|publisher=Educ. Society's Press Byculla|language=mr}}</ref> ==प्राचीनत्व== अधिक महिन्याचे संदर्भ वैदिक साहित्यात आढळतात. सौर कालगणना वेदकाळात अस्तित्वात होती आणि चांद्र कालगणना ही अस्तित्वात होती. वैदिक ऋषींना हे लक्षात आले की चांद्र आणि सौर कालगणना यांचा एकमेकांशी मेळ जुळण्यासाठी काही दिवसांचा फरक पडत होता. हे अंतर भरून काढण्यासाठी काही दिवस अधिक घ्यावे लागले. वैदिक काळातच हे अंतर भरून काढण्यासाठी दर ३ वर्षांनी कालगणनेमध्ये ३० दिवस अधिक घेतले गेले. हाच तो अधिक मास होय.<ref name=":2">{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोश खंड १|last=जोशी, होडारकर|first=महादेवशास्त्री, पद्मजा|publisher=भारतीय संस्कृतिकोष मंडळ|year=मार्च २०१० (पुनर्मुद्रण)|isbn=|location=पुणे|pages=१३७-१३८}}</ref>अधिक महिन्याचे संदर्भ वैदिक साहित्यात आढळतात. सौर कालगणना वेदकाळात अस्तित्वात होती आणि चांद्र कालगणना ही अस्तित्वात होती. वैदिक ऋषींना हे लक्षात आले की चांद्र आणि सौर कालगणना यांचा एकमेकांशी मेळ जुळण्यासाठी काही दिवसांचा फरक पडत होता. हे अंतर भरून काढण्यासाठी काही दिवस अधिक घ्यावे लागले. वैदिक काळातच हे अंतर भरून काढण्यासाठी दर ३ वर्षांनी कालगणनेमध्ये ३० दिवस अधिक घेतले गेले. हाच तो अधिक मास होय.<ref name=":2">{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोश खंड १|last=जोशी, होडारकर|first=महादेवशास्त्री, पद्मजा|publisher=भारतीय संस्कृतिकोष मंडळ|year=मार्च २०१० (पुनर्मुद्रण)|isbn=|location=पुणे|pages=१३७-१३८}}</ref> वैदिक साहित्यात अधिक महिन्याला संसर्प, मलीमलूच असे म्हणले गेले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=K4FXqaw5BoAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PR32&dq=vedic+importance+of+Adhik&hl=en|title=Sacred Books of T He East: the Vedanta- Sutras|publisher=Atlantic Publishers & Distri|language=en}}</ref> अधिक मासाला पुरुषोत्तम मास, मल मास,धोंड्याचा महिना असेही म्हणतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.google.co.in/books/edition/Sanatan_Dharm/D1hFEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AE+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B5&pg=PA86&printsec=frontcover|title=Sanatan Dharm: Nitya Karm Evam Ritucharya|last=Ballabh|first=Hira|date=2021-09-29|publisher=Blue Rose Publishers|language=hi}}</ref> ==धार्मिक महत्त्व== या मासात मंगल कार्ये, काम्य व्रते इत्यादींचा त्याग करतात. त्यामुळे या मासास इहलोकात अनेक निर्भत्सनांना सामोरे जावे लागले. त्यामुळे व्यथित होऊन तो मास वैकुंठात विष्णूकडे गाऱ्हाणे घेऊन गेला. विष्णूने त्यास गोकुळात [[श्रीकृष्ण|कृष्णाकडे]] पाठविले. तो कृष्णास शरण गेला. कृष्णाने त्या मासाचे नाव बदलून 'पुरुषोत्तम मास' असे ठेविले अशी कथा प्रचलित आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=fmtxAwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA393&dq=religious+importance+of+adhik+maas&hl=en|title=Hindu Dharma-A Teaching Guide|last=Kapur|first=Kamlesh|date=2013-08|publisher=Xlibris Corporation|isbn=978-1-4836-4557-5|language=en}}</ref> या मासात जे श्रद्धाभक्तियुक्त राहून उपासना, कर्मे, व्रते व दाने करतील त्यांना पुण्य मिळेल असेही त्यास वचन दिले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=kWqPwWpkhg0C&pg=PA288&dq=importance+of+purushottam+maas&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjkr8vBhZTbAhXHo48KHQjUBqIQ6AEIJDAA|title=Yatra 2 Yatra|date=2009|publisher=Yatra2Yatra|language=en}}</ref><ref name=":0" /> अधिक मास हा पुरुषोत्तम मास म्हणून ओळखला जातो. या विशिष्ट महिन्यात [[विष्णू]] देवतेच्या उपासनेला विशेष महत्त्व आहे. या काळात [[उज्जैन]] येथे विशेष यात्रा भरते. भागवत पुरणाचे वाचन, भागवत कथा सप्ताह, स्नान, दान, [[जप]] यांचे आचरण या महिन्यात केले जाते. ब्राह्मणांना भोजन, [[दान]] देणे यासाठीही या महिन्यात विशेष उपक्रम केले जातात.<ref name=":2" /> अधिक महिन्यात विविध मंगल कृत्ये करू नयेत असा संकेत रूढ आहे, त्यामुळे या महिन्यात विवाह, मुंज, बारसे असे संस्कार केले जात नाहीत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=JFpZDwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PT8&dq=%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AF&hl=en|title=SARV VIPRA MARTAND|date=2018-05-01|publisher=VIMLESH SHARMA|language=hi}}</ref> अधिक मासात भारतभरात विष्णूच्या विविध मंदिरांत विशेष पूजाचे आयोजन केले जाते. भागवत पुराणाचे सप्ताह, दान, स्नान असे धार्मिक उपक्रम आयोजित केलेलं जातात. विविध यात्रा-जत्रा यांचे आयोजन केले जाते.महाराष्ट्रातील [[बीड]] जिल्ह्यात पुरुषोत्तम मंदिर आहे. तेथे अधिक मासात संपूर्ण महिना विशेष धार्मिक उत्सव आयोजित होतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/beed/here-only-temple-lord-purushottam-excessive-importance-excess-mass/|title='येथे' आहे भगवान पुरुषोत्तमाचे एकमेव मंदिर; अधिक मासात आहे अनन्यसाधारण महत्व|last=author/lokmat-news-network|date=2018-05-15|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2020-09-19}}</ref> ==अन्य प्रचलित परंपरा== अधिक महिन्यात विवाहित कन्या आणि जावई यांना ३ ३ अनारसे , तांब्याचे निरांजन आणि भेटी देण्याची परंपरा प्रचलित आहे . या काळात दानधर्म करणे , पवित्र नद्यांच्या संगमावर जाऊन स्नान करणे , भागवत पुराण वाचणे , अधिक मासाची पोथी वाचणे , भगवदगीता पठण करणे असे विविध क्रियाकलाप केले जातात .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/astro/religion-festival-news/adhik-maas-2026-vidhi-ritual-javai-jevan-vaan-son-in-law-ritual/articleshow/130897842.cms|title=Adhik Maas 2026 : अधिकमासात जावयाला कोणते वाण द्यावे? पहा काय आहे पारंपरिक पद्धत !|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2026-05-23}}</ref> ==खगोलशास्त्रीय महत्त्व== [[पृथ्वी]]च्या सूर्याभोवतीच्या भ्रमणामुळे, [[सूर्य]] हा बारा राशींमधून प्रवास करत कालचक्राचे एक वर्ष पूर्ण करतो असे भासते, त्यास ३६५ दिवस, ५ तास ४८ मिनिटे आणि साडे ४७ सेकंद लागतात. त्या काळात इंग्रजी(ग्रेगरी) कॅलेंडरवरचे बारा महिने पूर्ण होतात. मात्र, चंद्राच्या पृथ्वीभोवती फिरण्यावर आधारलेले १२ हिंदू चांद्र मास(महिने) मात्र ३५४ दिवसातच म्हणजे ११ दिवस आधीच पूर्ण होतात. [[महाराष्ट्र]], [[गुजरात]], [[आंध्रप्रदेश]] आणि [[कर्नाटक|कर्नाटका]]तील चांद्र मास हे अमान्त (अमावस्येला संपणारे) असतात. उत्तरेला ते पौर्णिमान्त असतात. ज्या हिंदू मासात सूर्य एकाही राशीचे संक्रमण करीत नाही, (रास बदलत नाही) तो '''अधिक मास''' होय. सौर मास व चांद्र मास यांची सांगड घालण्यासाठी व या अकरा दिवसांचा फरक भरून काढण्यासाठी [[हिंदू पंचांग|पंचांगात]] अधिक मासाची व क्षय मासाची योजना करण्यात आलेली आहे. तीन वर्षांत होणारा ३३ दिवसांचा फरक [[क्षय मास]] वा अधिक मास टाकून, ही कालगणना सूर्याधारित सौर वर्षाशी जुळवून घेण्यात येते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=TAaCAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=different+names+of+adhik+maas&q=different+names+of+adhik+maas&hl=en|title=Celebrations: Festive Days of India|last=Patil|first=Vimla|date=1994|publisher=India Book House|isbn=978-81-85028-81-1|language=en}}</ref><ref name=":1" /> ==भारतातील प्रांतानुसार== सूर्याधरित पंचांग पाळणाऱ्या [[आसाम]], [[ओरिसा]], [[केरळ]], [[तमिळनाडू]], [[पश्चिम बंगाल]] या राज्यांत अधिक महिना नसतो, तो फक्त चांद्र पंचांग वापरणाऱ्या [[आंध्र प्रदेश]], [[कर्नाटक]], [[गुजरात]], [[महाराष्ट्र]] आणि [[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेशां]]सारख्या राज्यांत पाळला जातो.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=IKqOUfqt4cIC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA305&dq=different+names+of+adhik+maas&hl=en|title=Traditional Festivals: A Multicultural Encyclopedia|last=Roy|first=Christian|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-089-5|language=en}}</ref> चैत्रापासून [[आश्विन]] महिन्यांपर्यंतचा कोणताही एक महिना अधिक मास म्हणून येऊ शकतो. कारण या महिन्यांतच सूर्याची गती मंद असते, व त्याला एका राशीतून दुसऱ्या राशीत जायला जास्त वेळ लागतो. क्वचित [[कार्तिक]] वा [[फाल्गुन]] महिन्यातही अधिक मास येतो. त्या वर्षी एकाच नावाचे दोन चांद्र महिने असतात, अगोदरचा अधिकमास आणि नंतर लगेच येणारा महिना हा निजमास. एखादा विशिष्ट महिना अधिकमास आला की १९ वर्षांनंतर तोच महिना अधिकमास म्हणून येऊ शकतो.<ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=mCV5YKU7TIcC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA104&dq=different+names+of+adhik+maas&hl=en|title=India'S Glorious Scientific Tradition|last=Soni|first=Suresh|date=2009-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-81-8430-028-4|language=en}}</ref> ज्यावर्षी चैत्र हा अधिकमास असतो, त्यावर्षी अधिकमासाच्या सुरुवातीलाच शकसंवत्सराचा आकडा एकने पुढे जातो, गुढी पाडवा मात्र चैत्र आघिक प्रतिपदेला म्हणजे आघिक मासाच्या पहिल्या दिवशी गुढिपाडवा हा नववर्षाचा आरंभ दिवस असतो काहीवेळा एकाच चांद्रमासात सूर्याच्या दोन संक्रांती येतात, म्हणजे सूर्य दोनदा रास बदलतो. अशावेळी क्षयमास येतो. [[मार्गशीर्ष]], [[पौष]] आणि [[माघ]] या महिन्यांत अधिक मास कधीही येत नाहीत, क्षयमास येतात. क्षयमासाच्या आजूबाजूच्या महिन्यांमध्ये केव्हातरी थोड्या अंतराने दोन अधिकमास येतात. ==खगोलीय स्पष्टीकरण== चांद्र वर्ष आणि सूर्य(सायन) वर्ष यांच्यात मेळ घालण्याच्या उद्देशाने, पंचांगकर्त्यांनी कालगणनेसाठी जरी चंद्राचे भ्रमण प्रमाण मानले तरी महिन्यांची नावे मात्र सूर्याच्या भ्रमणाप्रमाणे ठेवली.<ref name=":1" /> म्हणजे मीनेत सूर्य असताना जेव्हा अमावास्या येऊन संपेल तेव्हा चैत्र महिन्याला सुरुवात होईल. मेषेत सूर्य असताना आलेल्या अमावास्येनंतर वैशाख सुरू होतो, वगैरे. सूर्य एका राशीत साधारणपणे एक महिना राहतो. साधारण १४ ते १७ तारखेला तो रास बदलतो. एका अमावास्येला सूर्य ज्या राशीत असतो, त्याच्या पुढच्या राशीत तो नंतरच्या अमावास्येला असतो. मात्र साधारण तीन वर्षांनी एक अशी अवस्था येते की एका अमावास्येला सूर्य ज्या राशीत असेल त्याच राशीत तो पुढच्या अमावस्येलाही असतो. नियमाप्रमाणे सूर्य अमावास्येला ज्या राशीत असेल त्या राशीप्रमाणे त्या महिन्याला नाव दिले जाते. पण दोन लागोपाठच्या अमावास्यांना सूर्य एकाच राशीत असेल तर, म्हणजे सूर्य रासच बदलत नसेल तर तर त्या दुसऱ्या अमावास्येनंतर सुरू होणाऱ्या महिन्याला नाव काय द्यायचे? अशा वेळी नाव 'रिपीट' करण्यात येते. मेषेत सूर्य असताना येणाऱ्या अमावास्येनंतर वैशाख महिना सुरू होतो हे सर्वसाधारणपणे खरे असले तरी जर त्यानंतरच्या चांद्रमासात सूर्याचे राशिसंक्रमण होत नसेल तर तो चांद्रमास वैशाख नसून अधिक वैशाख असतो. तेव्हा हे लक्षात ठेवले पाहिजे की चांद्रमासाचे नाव सूर्याच्या शुक्ल प्रतिपदेच्या स्थितीवरून नव्हे तर त्याच्या अमावास्येच्या स्थितीनुसार ठरते. जसे सूर्य मेषेत असताना जी अमावास्या येते ती चैत्र अमावास्या. सूर्य मीनेत असताना जी अमावास्या येते ती फाल्गुन अमावास्या. अर्थात सूर्य मीनेत असताना अधिक चैत्र अमावास्या किंवा मेषेत असताना अधिक वैशाख अमावास्या (आणि याप्रमाणे इतरही) येऊ शकतात. ज्या चांद्र महिन्यात सूर्याचे एका राशीतून पुढच्या राशीत संक्रमण होत नाही, तो महिना अधिक महिना मानतात आणि त्यानंतरचा निज महिना. याच नियमाने ज्या चांद्र महिन्यात सूर्य दोन राशींनी पुढे सरकतो, त्या महिन्याला क्षयमास म्हणतात. पौर्णिमेला महिना संपतो अशा पद्धतीच्या पंचांगात निजमासाच्या एका (कृष्ण) पक्षानंतर अधिक मासाचे दोन पक्ष येतात, आणि त्यानंतर निजमासाचा शुक्ल पक्ष (दुसरा पंधरवडा). त्या पंचांगातला अधिक मास आणि अमान्त पद्धतीच्या पंचांगातील अधिक मास एकाच वेळी असतात. हिंदू पंचांगातल्या प्रत्येक महिन्यात दोन (वा अधिक) एकादश्या असतात; त्यांतल्या २४ एकादश्यांपैकी प्रत्येकीला स्वतंत्र नाव असते. अधिक महिन्यात येणाऱ्या दोनही एकादश्यांना 'कमला एकादशी' हेच नाव असते. ज्या वर्षी श्रावण, भाद्रपद किंवा आश्विन महिन्यात अधिक मास येतो, त्या वर्षी [[चातुर्मास]] पाच महिन्यांचा असतो. अधिक मासात निजमासांप्रमाणेच विनायकी आणि संकष्टी या दोन्ही चतुर्थ्या असतात.{{संदर्भ हवा|}} ==आणखी पद्धती== * माघी अमावास्या जर १४ ते २४ या तारखांदरम्यान असेल तर पुढच्या इंग्रजी महिन्यात अधिकमास असतो. * जेव्हा विशिष्ट महिन्यात कृष्ण पंचमीच्या आसपाच्या दिवशी सूर्य रास बदलतो त्याच्या पुढल्या वर्षी त्या विशिष्ट महिन्याच्या आधीचा महिना अधिकमास असतो. उदा० १५ जून २००६, आषाढ़ कृष्ण चतुर्थीच्या दिवशी सकाळी ९-४५ला सूर्याने मिथुन राशीत प्रवेश केला, म्हणून २००७ साली आ़षाढाच्या अलीकडचा ज्येष्ठ महिना अधिक आला होता.{{संदर्भ हवा|}} ==इसवी सनाच्या २०व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील अधिकमास (अपूर्ण यादी)== * १३ जून १९४२ पासून एक महिना : [[ज्येष्ठ]] शके १८६४ * १५ मार्च १९४५ पासून एक महिना : [[चैत्र]] शके १८६७ * १९ जुलै १९४७ पासून एक महिना : [[श्रावण]] शके १८६९ * १६ जून १९५० पासून एक महिना : [[आषाढ]] शके १८७२ * १४ एप्रिल १९५३ पासून एक महिना : [[वैशाख]] शके १८७५ * १८ ऑगस्ट १९५५ पासून एक महिना : भाद्रपद शके १८७७ * १७ जुलै १९५८ पासून एक महिना : श्रावण शके १८८० * १५ मे १९६१ पासून एक महिना : ज्येष्ठ शके १८८३ * १८ ऑक्टोबर १९६३ पासून एक महिना : कार्तिक शके १८८५ * १५ मार्च १९६४ पासून एक महिना : चैत्र शके १८८६. मधल्या काळातला मार्गशीर्ष हा क्षयमास. * १९ जुलै १९६६ पासून एक महिना : श्रावण शके १८८८ * १ जून १९६९ पासून एक महिना : आषाढ शके १८९१ * १४ एप्रिल १९७२ पासून एक महिना : वैशाख शके १८९४ * १८ ऑगस्ट १९७४ पासून एक महिना : भाद्रपद शके १८९६ * १७ जुलै १९७७ पासून एक महिना : श्रावण शके १८९९ * १५ मे १९८० पासून एक महिना : ज्येष्ठ शके १९०२ * १८ सप्टेंबर १९८२ पासून एक महिना : आश्विन शके १९०४ * १३ फेब्रुवारी १९८३ पासून एक महिना : फाल्गुन शके १९०५. त्या आधीचा माघ महिना हा क्षयमास. * १८ जुलै १९८५ पासून एक महिना : श्रावण शके १९०७ * १६ मे १९८८ पासून एक महिना : ज्येष्ठ शके १९१० * १५ एप्रिल १९९१ पासून एक महिना : वैशाख शके १९१३ * १८ ऑगस्ट १९९३ पासून एक महिना : भाद्रपद शके १९१५ * १७ जून १९९६ पासून एक महिना : आ़षाढ शके १९१८ * ३१ मे १९९९ पासून एक महिना : ज्येष्ठ शके १९२१ ==इसवी सनाच्या २१व्या शतकातील अधिकमास (अपूर्ण यादी )== * १८ सप्टेंबर २००१ पासून एक महिना : आश्विन शके १९२३ * १८ जुलै २००४ पासून एक महिना : श्रावण शके १९२६ * १७ मे २००७ पासून एक महिना : ज्येष्ठ शके १९२९ * १५ एप्रिल २०१० पासून एक महिना : वैशाख शके १९३२ * १८ ऑगस्ट २०१२ पासून एक महिना : भाद्रपद शके १९३४ * १८ जून २०१५ पासून एक महिना : आषाढ शके १९३७ * १६ मे २०१८ पासून एक महिना (१३ जूनपर्यंत) : ज्येष्ठ शके १९४० * १८ सप्टेंबर २०२० पासून एक महिना : आश्विन शके १९४२ * १८ जुलै २०२३ पासून एक महिना : श्रावण शके १९४५ * २०२६ :१७ मे २०२६ पासून एक महिना ज्येष्ठ शके १९४८ * २०२९ १६ मार्च २०२९ पासून एक महिना : चैत्र शके १९५१ * २०३१ :१९ आॉगस्ट पासून एक महिना भाद्रपद शके १९५३ * १७ जून २०३४ पासून एक महिना : आषाढ शके १९५६ * २०३७ :१६ मे २०३७ पासून एक महिना : ज्येष्ठ शके १९५९ * २०३९ १९ सप्टेंबर पासून एक महिना : आश्विन शके १९६१ * १८ जुलै २०४२पासून एक महिना : श्रावण शके १९६४ * १७ मे २०४५ ते १५ जून २०४५ : ज्येष्ठ शके १९६७ * १५ मार्च २०४८पासून एक महिना : चैत्र १९७० * १८ ऑगस्ट २०५०पासून एक महिना : भाद्रपद १९७२ * १७ जून २०५३पासून एक महिना : आषाढ १९७५ * १६ एप्रिल २०५६ ते १४ मे २०५६ : वैशाख १९७८ * १९ सप्टेंबर २०५८पासून एक महिना : आश्विन १९८० * १८ जुलै २०६१ ते १५ ऑगस्ट २०६१ : श्रावण शके १९८३ * १७ मे २०६४ ते १४ मे २०६४ : ज्येष्ठ शके १९८६ ==त्यापुढील काही तारखा== * १९ मार्च २२६५ पासून एक महिना : चैत्र शके २१८७ * २१ ऑगस्ट २२६७ पासून एक महिना : भाद्रपद शके २१८९. ==सन १९०१पासूनच्या पुढल्या काही वर्षांतील अधिक मास== अधिक मास साधारणपणे दर तीन हिंदू वर्षांनी (अचूक ३२ महिने ६ दिवस ४ घटिकांनी) येतो. गेल्या काही ग्रेगरियन वर्षांतील व त्यांपुढील वर्षांतील अधिक मास : - * १९०१ : श्रावण * १९०४ : ज्येष्ठ * १९०७ :फाल्गुन * १९०९ : श्रावण * १९१२ : आषाढ * १९१५ : वैशाख * १९१७ : आश्विन * १९२० : श्रावण * १९२३ : ज्येष्ठ * १९२६ : फाल्गुन * १९२८ : श्रावण * १९३१ : आषाढ * १९३४ : वैशाख * १९३६ : भाद्रपद * १९३९ : श्रावण * १९४२ : ज्येष्ठ * १९४५ : चैत्र * १९४७ : श्रावण * १९५० : आषाढ * १९५३ : वैशाख * १९५५ : भाद्रपद * १९५८ : श्रावण * १९६१ : ज्येष्ठ * १९६३ : कार्तिक. नंतरचा मार्गशीर्ष हा क्षयमास. * १९६४ : चैत्र * १९६६ : श्रावण * १९६९ : आषाढ * १९७२ : वैशाख * १९७४ : भाद्रपद * १९७७ : श्रावण * १९८० : ज्येष्ठ * १९८२ : आश्विन * १९८३ : फाल्गुन. आधीचा महिना माघ हा क्षयमास. * १९८५ : श्रावण * १९८८ : ज्येष्ठ * १९९१ : वैशाख * १९९३ : भाद्रपद * १९९६ : आषाढ * १९९९ : ज्येष्ठ * २००१ : आश्विन * २००४ : श्रावण * २००७ : ज्येष्ठ * २०१० : वैशाख * २०१२ : भाद्रपद * २०१५ : आषाढ * २०१८ : ज्येष्ठ * २०२० : आश्विन * २०२३ : श्रावण * २०२६ : ज्येष्ठ * २०२९ : चैत्र * २०३१ : भाद्रपद * २०३४ : आषाढ * २०३७ : ज्येष्ठ * २०३९ : आश्विन * २०४२ : श्रावण * २०४५ : ज्येष्ठ * २०४८ : चैत्र * २०५० : भाद्रपद * २०५३ :आषाढ * २०५६ : वैशाख * २०५८ : आश्विन * २०६१ : श्रावण * २०६४ : ज्येष्ठ * एखाद्या ज्येष्ठ महिन्यात अधिक मास आल्यास १९ वर्षांनी परत तो ज्येष्ठ महिन्यातच येतो. (उदा० सन १९४२, १९६१, १९८०, १९९९ व २०१८ आणि सन १९८८, २००७ व २०२६). ज्येष्ठ महिन्यात अधिक मास आल्यास बहुधा १३ वर्षांनी भाद्रपद महिना हा अधिक मास येतो. (उदा० सन १९४२-५५, १९६१-७४, १९८०-९३, १९९९-२०१२, २०१८-३१). दोन भाद्रपद अधिक महिन्यांमध्ये बहुधा १९ महिन्यांचे अतर असते. (उदा० सन १९५५-१९७४-१९९३-२०१२-२०३१). दर १९ वर्षांनी एक अधिक मास येतो. तपशीलवार पाहिले तर अंदाजे ३-५-८-११-१४-१६-१९ महिन्यांनी अधिक महिना येतो. उदा० १९३१-३४-३६-३९-४५-४७-५८. (अपवाद आहेत!) ==सन १९०१ सालापासून विशिष्ट महिन्यात आधिकमास येण्याचे कालांतर== * चैत्र : ...१९४५-१९-१९६४-६५-२०२९-१९-२०४८....२२६५... * वैशाख : ...१९१५-१९-१९३४-१९५३-१९-१९७२-१९-१९८१-२९-२०१०-४६-२०५६.... * ज्येष्ठ : ...१९०४-१९-१९२३-१९-१९४२-१९-१९६१-१९-१९८०-८-१९८८-११-१९९९-८-२००७-११-२०१८-८-२०२६-११-२०३७-८-२०४५-१९-२०६४.... २०८३... * आ़षाढ : ...१९५०-१९-१९६९-२७-१९९६-१९-२०१५-१९-२०३४-१९-२०५३... * श्रावण : ...१९०१-८-१९०९-११-१९२०-८-१९२८-११-१९३९-८-१९४७-११-१९५८-८-१९६६-११-१९७७-८-१९८५-१९-२००४-१९- २०२३-१९-२०४२-१९-२०६१... * भाद्रपद : ...१९३६-१९-१९५५-१९-१९७४-१९-१९९३-१९-२०१२-१९-२०३१-१९-२०५०...२२६७.... * आश्विन : ...१९१७-६५-१९८२-१९-२००१-१९-२०२०-१९-२०३९-१९-२०५८... * कार्तिक : ... १९६३... * फाल्गुन : ... १९०७-१९-१९२६-५७-१९८३... ==हे सुद्धा पहा== * [[क्षयमास]] ==बाह्यदुवे== * [http://www.marathimati.net/adhikmaas-mahatva/ अधिकमासाचे महत्त्व] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120830112734/http://www.marathimati.net/adhikmaas-mahatva/ |date=2012-08-30 }} - [[मराठीमाती]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} अधिक मास २०२६ जवायाचा मान कसा ठेवव[https://www.royalchef.info/2026/05/adhik-maas-2026-how-to-celebrate-son-in-law-rituals-traditions.html अधिक मासात काय करावे] [[वर्ग:हिंदू पंचांग]] [[वर्ग:व्रतवैकल्ये]] [[वर्ग:खगोलशास्त्र]] c33y328ktwn6wfsa6e93ywtha9uer4j 0 78527 2685671 2633002 2026-05-24T13:55:14Z नरेश सावे 88037 /* */ 2685671 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|संध्या नावाची मराठी चित्रपट-अभिनेत्री|संध्या}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = संध्या | चित्र = Sandhya in 1957.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = संध्या | पूर्ण_नाव = संध्या देशमुख | जन्म_दिनांक = {{birth date|1938|09|16|df=y}} | जन्म_स्थान =कोची.<ref>महाराष्ट्र टाईम्स, रविवार,१९ ऑक्टोबर २०२५</ref> | मृत्यू_दिनांक = {{death date and age|2025|10|04|1938|09|16|df=y}} | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय | राष्ट्रीयत्व =[[भारतीय]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | कारकीर्द_काळ = | प्रमुख_नाटके = | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''संध्या शांताराम''' उर्फ '''विजया देशमुख''' ([[१३ सप्टेंबर]], [[इ.स. १९३८|१९३८]] - [[४ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २०२५|२०२५]]), संध्या या एकेरी नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या, एक भारतीय अभिनेत्री होत्या. १९५०-१९६० च्या दशकात त्यांनी, पती व्ही. शांताराम यांनी दिग्दर्शित केलेल्या विविध हिंदी आणि मराठी चित्रपटांमध्ये भूमिका साकारल्या. विशेष म्हणजे अमर भूपाळी (१९५१), झनक झनक पायल बाजे (१९५५), दो आँखे बारह हाथ (१९५८), नवरंग (१९५९) आणि पिंजरा (१९५३) यातील त्यांच्या भूमिका चांगल्या गाजल्या.<ref>{{Cite news|url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/pinjara-fame-veteran-actress-sandhya-shantaram-passes-away-a-a603/|title=Sandhya Shantaram Death: 'पिंजरा' फेम ज्येष्ठ अभिनेत्री संध्या शांताराम यांचं निधन|date=4 October 2025|work=[[लोकमत]]|access-date=4 October 2025}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |title='पिंजरा' सिनेमाला नृत्यसाज चढवणारा चेहरा काळाच्या पडद्याआड, ज्येष्ठ अभिनेत्री संध्या शांताराम यांचं निधन |url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/pinjara-movie-fame-actress-sandhya-shantaram-pass-away-at-the-age-of-87/articleshow/124304362.cms |access-date=October 4, 2025 |website=Maharashtra Times |language=mr}}</ref> {{विस्तार}} == अभिनय सूची == {| class="wikitable" ! वर्ष ! शीर्षक ! भूमिका ! भाषा ! संदर्भ |- | rowspan="2" |१९५२ |''[[अमर भूपाळी]]'' |गुणवती | मराठी |<ref>{{Citation |title=अमर भोपाली -Amar Bhoopali - Marathi Super Hit Movie l Panditrao Nagarkar, Lalita Pawar, Sandhya |url=https://www.youtube.com/watch?v=vDf3FLA9DNE |access-date=14 December 2023 |language=en}}</ref> |- |''[[परछाई]]'' | किशोरी | rowspan="5" | हिंदी | |- |१९५३ |'' तीन बत्ती चार रास्ता'' | श्यामा/ कोकिळा |<ref>{{Cite book |last=Garga |first=Bhagwan Das |url=https://books.google.com/books?id=wXRZAAAAMAAJ |title=So Many Cinemas: The Motion Picture in India |date=1996 |publisher=Eminence Designs |isbn=978-81-900602-1-9 |language=en}}</ref> |- | १९५५ |''[[झनक झनक पायल बाजे ]]'' | नीला देवी |<ref>{{Cite web |title=rediff.com, Movies: Classics Revisited: Jhanak Jhanak Payal Baaje |url=https://m.rediff.com/entertai/2002/sep/09dinesh.htm |access-date=14 December 2023 |publisher=Rediff.com}}</ref> |- |१९४८ |''[[दो आँखे बारा हाथ]]'' | चंपा |<ref>{{Cite web |date=18 November 2017 |title=Google Doodle pays tribute to V Shantaram. Here is everything you should know about the Do Aankhen Barah Haath director |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/v-shantaram-movies-life-family-awards-google-doodle-4942845/ |access-date=14 December 2023 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> |- | १९५९ |'' नवरंग'' | जमुना/मोहिनी |<ref>{{Cite web |date=23 June 2003 |title=The Hindu : A navrang of Shantaram's films |url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/05/02/stories/2002050200380100.htm |access-date=14 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030623103847/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/05/02/stories/2002050200380100.htm |archive-date=23 June 2003}}</ref> |- | १९६१ |'' स्त्री'' |Stree | rowspan="2" | हिंदी |<ref>{{Cite web |last=Hungama |first=Bollywood |date=24 January 2020 |title=Aaj Madhuvatas Dole Lyrics {{!}} Aaj Madhuvatas Dole Song Lyrics - Bollywood Hungama |website=[[बॉलिवूड हंगामा]] |url=https://www.bollywoodhungama.com/song-lyrics/char/S/movie/stree-2/song/aaj-madhuvatas-dole/ |access-date=14 December 2023 |language=en}}</ref> |- | १९६३ |'' सेहरा'' | अंगारा | |- | १९६६ |'' लडकी सह्याद्री की'' | राणी पैगावकर |हिंदी<br>मराठी |<ref>{{Cite web |title=Hindi Film Songs - Ladki Sahyadri Ki (1966) {{!}} MySwar |url=http://myswar.co/album/ladki-sahyadri-ki-1966 |access-date=14 December 2023 |website=myswar.co}}</ref> |- | १९७१ |''जल बिन मछली नृत्य बिन बिजली'' |अलकनंदा वर्मा (अलका) | हिंदी | |- | १९७२ |''[[पिंजरा (चित्रपट) |पिंजरा]]'' | चंद्रकला चंद्रवाळकर | rowspan="2" | मराठी |<ref>{{Cite book |last=Lal |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=rkI1_n4QAxMC&pg=PT276 |title=50 Magnificent Indians Of The 20Th Century |date=1 January 2008 |publisher=Jaico Publishing House |isbn=978-81-7992-698-7 |language=en}}</ref> |- |१९७५ |'' [[चंदनाची चोळी अंग अंग जाळी]] '' | गौरा |<ref>{{Cite web |title=Prime Video: Chandanachi Choli Anga Anga Jali |url=https://www.primevideo.com/detail/Chandanachi-Choli-Anga-Anga-Jali/0RV81GP1L2OI8L4S4X9WCHP2R2 |access-date=14 December 2023 |website=primevideo.com |language=en-us |archive-date=2024-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212050334/https://www.primevideo.com/detail/Chandanachi-Choli-Anga-Anga-Jali/0RV81GP1L2OI8L4S4X9WCHP2R2 |url-status=dead }}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: शांताराम, संध्या}} [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:मराठी अभिनेत्री]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] b0h7aq2jkcqtm1f6825nzgkvusklqtv 2685677 2685671 2026-05-24T16:59:03Z नरेश सावे 88037 /* अभिनय सूची */ 2685677 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|संध्या नावाची मराठी चित्रपट-अभिनेत्री|संध्या}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = संध्या | चित्र = Sandhya in 1957.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = संध्या | पूर्ण_नाव = संध्या देशमुख | जन्म_दिनांक = {{birth date|1938|09|16|df=y}} | जन्म_स्थान =कोची.<ref>महाराष्ट्र टाईम्स, रविवार,१९ ऑक्टोबर २०२५</ref> | मृत्यू_दिनांक = {{death date and age|2025|10|04|1938|09|16|df=y}} | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय | राष्ट्रीयत्व =[[भारतीय]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | कारकीर्द_काळ = | प्रमुख_नाटके = | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''संध्या शांताराम''' उर्फ '''विजया देशमुख''' ([[१३ सप्टेंबर]], [[इ.स. १९३८|१९३८]] - [[४ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २०२५|२०२५]]), संध्या या एकेरी नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या, एक भारतीय अभिनेत्री होत्या. १९५०-१९६० च्या दशकात त्यांनी, पती व्ही. शांताराम यांनी दिग्दर्शित केलेल्या विविध हिंदी आणि मराठी चित्रपटांमध्ये भूमिका साकारल्या. विशेष म्हणजे अमर भूपाळी (१९५१), झनक झनक पायल बाजे (१९५५), दो आँखे बारह हाथ (१९५८), नवरंग (१९५९) आणि पिंजरा (१९५३) यातील त्यांच्या भूमिका चांगल्या गाजल्या.<ref>{{Cite news|url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/pinjara-fame-veteran-actress-sandhya-shantaram-passes-away-a-a603/|title=Sandhya Shantaram Death: 'पिंजरा' फेम ज्येष्ठ अभिनेत्री संध्या शांताराम यांचं निधन|date=4 October 2025|work=[[लोकमत]]|access-date=4 October 2025}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |title='पिंजरा' सिनेमाला नृत्यसाज चढवणारा चेहरा काळाच्या पडद्याआड, ज्येष्ठ अभिनेत्री संध्या शांताराम यांचं निधन |url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/pinjara-movie-fame-actress-sandhya-shantaram-pass-away-at-the-age-of-87/articleshow/124304362.cms |access-date=October 4, 2025 |website=Maharashtra Times |language=mr}}</ref> {{विस्तार}} == अभिनय सूची == {| class="wikitable" ! वर्ष ! शीर्षक ! भूमिका ! भाषा ! संदर्भ |- | rowspan="2" |१९५२ |''[[अमर भूपाळी]]'' |गुणवती | मराठी |<ref>{{Citation |title=अमर भोपाली -Amar Bhoopali - Marathi Super Hit Movie l Panditrao Nagarkar, Lalita Pawar, Sandhya |url=https://www.youtube.com/watch?v=vDf3FLA9DNE |access-date=14 December 2023 |language=en}}</ref> |- |''[[परछाई]]'' | किशोरी | rowspan="5" | हिंदी | |- |१९५३ |'' [[तीन बत्ती चार रास्ता]]'' | श्यामा/ कोकिळा |<ref>{{Cite book |last=Garga |first=Bhagwan Das |url=https://books.google.com/books?id=wXRZAAAAMAAJ |title=So Many Cinemas: The Motion Picture in India |date=1996 |publisher=Eminence Designs |isbn=978-81-900602-1-9 |language=en}}</ref> |- | १९५५ |''[[झनक झनक पायल बाजे ]]'' | नीला देवी |<ref>{{Cite web |title=rediff.com, Movies: Classics Revisited: Jhanak Jhanak Payal Baaje |url=https://m.rediff.com/entertai/2002/sep/09dinesh.htm |access-date=14 December 2023 |publisher=Rediff.com}}</ref> |- |१९४८ |''[[दो आँखे बारा हाथ]]'' | चंपा |<ref>{{Cite web |date=18 November 2017 |title=Google Doodle pays tribute to V Shantaram. Here is everything you should know about the Do Aankhen Barah Haath director |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/v-shantaram-movies-life-family-awards-google-doodle-4942845/ |access-date=14 December 2023 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> |- | १९५९ |'' [[नवरंग]]'' | जमुना/मोहिनी |<ref>{{Cite web |date=23 June 2003 |title=The Hindu : A navrang of Shantaram's films |url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/05/02/stories/2002050200380100.htm |access-date=14 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030623103847/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/05/02/stories/2002050200380100.htm |archive-date=23 June 2003}}</ref> |- | १९६१ |'' [[स्त्री]]'' |Stree | rowspan="2" | हिंदी |<ref>{{Cite web |last=Hungama |first=Bollywood |date=24 January 2020 |title=Aaj Madhuvatas Dole Lyrics {{!}} Aaj Madhuvatas Dole Song Lyrics - Bollywood Hungama |website=[[बॉलिवूड हंगामा]] |url=https://www.bollywoodhungama.com/song-lyrics/char/S/movie/stree-2/song/aaj-madhuvatas-dole/ |access-date=14 December 2023 |language=en}}</ref> |- | १९६३ |'' [[सेहरा]]'' | अंगारा | |- | १९६६ |'' [[लडकी सह्याद्री की]]'' | राणी पैगावकर |हिंदी<br>मराठी |<ref>{{Cite web |title=Hindi Film Songs - Ladki Sahyadri Ki (1966) {{!}} MySwar |url=http://myswar.co/album/ladki-sahyadri-ki-1966 |access-date=14 December 2023 |website=myswar.co}}</ref> |- | १९७१ |''[[जल बिन मछली नृत्य बिन बिजली]]'' |अलकनंदा वर्मा (अलका) | हिंदी | |- | १९७२ |''[[पिंजरा (चित्रपट) |पिंजरा]]'' | चंद्रकला चंद्रवाळकर | rowspan="2" | मराठी |<ref>{{Cite book |last=Lal |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=rkI1_n4QAxMC&pg=PT276 |title=50 Magnificent Indians Of The 20Th Century |date=1 January 2008 |publisher=Jaico Publishing House |isbn=978-81-7992-698-7 |language=en}}</ref> |- |१९७५ |'' [[चंदनाची चोळी अंग अंग जाळी]] '' | गौरा |<ref>{{Cite web |title=Prime Video: Chandanachi Choli Anga Anga Jali |url=https://www.primevideo.com/detail/Chandanachi-Choli-Anga-Anga-Jali/0RV81GP1L2OI8L4S4X9WCHP2R2 |access-date=14 December 2023 |website=primevideo.com |language=en-us |archive-date=2024-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212050334/https://www.primevideo.com/detail/Chandanachi-Choli-Anga-Anga-Jali/0RV81GP1L2OI8L4S4X9WCHP2R2 |url-status=dead }}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: शांताराम, संध्या}} [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:मराठी अभिनेत्री]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] l93b1blku3q6q4lvh350ly5pk27cugb 0 85338 2685664 2638336 2026-05-24T12:19:14Z Abhijitsathe 4193 2685664 wikitext text/x-wiki '''एस.एस. पलानीमणिकम''' (तमिळ: எஸ்.எஸ். பழனிமாணிக்கம்) ([[ऑगस्ट १५]], [[इ.स. १९५०]] - हयात) हे [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] पक्षाचे ज्येष्ठ नेते आहेत. ते [[इ.स. १९९६]], [[इ.स. १९९८]], [[इ.स. १९९९]], [[इ.स. २००४]] आणि [[इ.स. २००९]]च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[तंजावर लोकसभा मतदारसंघ|तंजावर]] लोकसभा मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले. {{DEFAULTSORT:पलानीमणिकम, एस.एस.}} [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:द्रविड मुन्नेत्र कळघम पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:तंजावूरचे खासदार]] [[वर्ग:इ.स. १९५० मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 4rbe520k5a0fewe2qgosuxcq6hrutdh 2685705 2685664 2026-05-25T04:52:46Z Abhijitsathe 4193 2685705 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = एस.एस. पलानीमणिकम | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[तंजावर लोकसभा मतदारसंघ|तंजावर]] | कार्यकाळ_आरंभ = २३ मे २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती = ४ जून २०२४ | मागील = [[के. परशुरामन]] | पुढील = [[एस. मुरासोली]] | मतदारसंघ1 = [[तंजावर लोकसभा मतदारसंघ|तंजावर]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = १० मे १९९६ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = १६ मे २०१४ | मागील1 = के. तुलसी वंदयार | पुढील1 = [[के. परशुरामन]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1950|8|15}} | जन्मस्थान = [[पुदुकोट्टई जिल्हा]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''एस.एस. पलानीमणिकम''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: எஸ்.எஸ். பழனிமாணிக்கம்) ([[ऑगस्ट १५]], [[इ.स. १९५०]] - हयात) हे [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] पक्षाचे ज्येष्ठ नेते आहेत. ते [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|इ..स. १९९६]], [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|इ.स. १९९८]], [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|इ.स. १९९९]], [[२००४ लोकसभा निवडणुका|इ.स. २००४]], [[२००९ लोकसभा निवडणुका||इ.स. २००९]] आणि [[२०१९ लोकसभा निवडणुका||इ.स. २०१९]] ह्या सहा लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[तंजावर लोकसभा मतदारसंघ|तंजावर]] लोकसभा मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले. {{DEFAULTSORT:पलानीमणिकम, एस.एस.}} [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:द्रविड मुन्नेत्र कळघम पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:तंजावूरचे खासदार]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 01lll5qvscxpf3gar3k5qqie2vxgfpt 2685706 2685705 2026-05-25T04:53:13Z Abhijitsathe 4193 2685706 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = एस.एस. पलानीमणिकम | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[तंजावर लोकसभा मतदारसंघ|तंजावर]] | कार्यकाळ_आरंभ = २३ मे २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती = ४ जून २०२४ | मागील = [[के. परशुरामन]] | पुढील = [[एस. मुरासोली]] | मतदारसंघ1 = [[तंजावर लोकसभा मतदारसंघ|तंजावर]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = १० मे १९९६ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = १६ मे २०१४ | मागील1 = के. तुलसी वंदयार | पुढील1 = [[के. परशुरामन]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1950|8|15}} | जन्मस्थान = [[पुदुकोट्टई जिल्हा]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''एस.एस. पलानीमणिकम''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: எஸ்.எஸ். பழனிமாணிக்கம்) ([[ऑगस्ट १५]], [[इ.स. १९५०]] - हयात) हे [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] पक्षाचे ज्येष्ठ नेते आहेत. ते [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|इ..स. १९९६]], [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|इ.स. १९९८]], [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|इ.स. १९९९]], [[२००४ लोकसभा निवडणुका|इ.स. २००४]], [[२००९ लोकसभा निवडणुका|इ.स. २००९]] आणि [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|इ.स. २०१९]] ह्या सहा लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[तंजावर लोकसभा मतदारसंघ|तंजावर]] लोकसभा मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले. {{DEFAULTSORT:पलानीमणिकम, एस.एस.}} [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:द्रविड मुन्नेत्र कळघम पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:तंजावूरचे खासदार]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] rj5eb3u9rpgzije2r604s0qx4pl82qf 0 92356 2685715 2676522 2026-05-25T05:17:28Z CommonsDelinker 685 मूळ स्रोतातून हे चित्र काढले गेल्यामुळे मराठी विकिपीडियावरुनही ते काढण्यात येत आहे. 2685715 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''श्रावणी [[सोमवार]]''' हा [[श्रावण]] महिन्यातील सोमवारचा दिवस आहे.श्रावण महिन्यातील सोमवार याचे भगवान शिवाच्या पूजेसाठी विशेष महत्व मानले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/astro/festival/first-shravan-somvar-2024-puja-samagri-list-in-marathi-lord-shiva-shivlinga-puja-vidhi/articleshow/112215640.cms|title=Shravan Somwar 2024 Puja Samagri List : श्रावणातल्या पहिल्या सोमवारी शिवपुराणानुसार करा शिवलिंगाची पूजा, जाणून घ्या पूजाविधी आणि साहित्य|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2024-08-02}}</ref> ==स्वरूप== सोमवारी शिव मंदिरात जाऊन भगवान शिवांचे दर्शन घेणे, व्रताचा भाग म्हणून [[उपवास]] करणे, पांढरा पोशाख प्रिधना करणे, दान देणे अशा स्वरूपाचे आचार या दिवशी केले जातात. बारा ज्योतिर्लिंग म्हणून मान्यता पावलेल्या मंदिरांमध्ये जाऊन भाविक दर्शन घेतात. ज्यांना हे शक्य नसते ते स्थानिक शिव मंदिरात जाऊन दीप अर्पण करणे, [[बेल|बेला]]ची पाने वाहणे, [[शिवामूठ]] अर्पण करणे असे उपचार करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ndtv.in/faith/second-somvar-vrat-2024-second-somvar-vrat-puja-muhurat-and-yog-rudrabhishek-muhurat-6199698|title=आज है सावन का दूसरा सोमवार, यह योग है पूजा का अति उत्तम, इस समय करें शिव भगवान का रुद्राभिषेक|website=ndtv.in|language=hi|access-date=2024-08-02|archive-date=2024-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240802111319/https://ndtv.in/faith/second-somvar-vrat-2024-second-somvar-vrat-puja-muhurat-and-yog-rudrabhishek-muhurat-6199698|url-status=dead}}</ref> ==कहाणी== सतीने तिचे पिता दक्षच्या घरी योगशक्तीने शरीराचा त्याग केला होता. त्याआधी देवी सतीने शंकराला प्रत्येक जन्मात पती स्वरूपात मिळवण्याचा प्रण केला होता. देवी सतीने त्यांच्या दुसऱ्या जन्मात पार्वती असे नाव घेऊन राजा हिमाचल आणि राणी मैना यांच्या घरात मुलीच्या रूपात जन्म घेतला. पार्वतीने श्रावण महिन्यात निराहार राहून कठोर व्रत करून महादेवाला प्रसन्न केले व विवाह केला. त्यानंतर महादेवाला श्रावण महिना विशेष झाला. यामुळेच श्रावण महिन्यात कुमारिका सुयोग्य वर प्राप्तीसाठी व्रत करतात. == संदर्भ == [[वर्ग:हिंदू उपासना]] qxvjnlngiorc8vctm8x2tfzwcx25cle 0 134503 2685760 2644932 2026-05-25T10:19:56Z ElDiablo9412 62793 चित्र जोडले 2685760 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Hijra flag.svg|thumb|300px|हिजडा व्यक्तींचे प्रतिनिधित्व करणारा स्वाभिमान ध्वज]] {{Transgender sidebar|image=God_marriage_AS.jpg|caption=An image of the Hindu deity [[Shiva]] depicted in dual-gender form, a manifestation of the variety of third gender themes that have developed in South Asia.}} [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडात]], '''''हिजडा''''' हे [[युनुक|नपुंसक]], [[मध्यलिंगी|आंतरलिंगी]] लोक, अलैंगिक किंवा [[पारलिंगी|ट्रान्सजेंडर]] लोक आहेत. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.theguardian.com/world/2014/apr/15/india-recognises-transgender-people-third-gender|title=India recognises transgender people as third gender|date=15 April 2014|work=The Guardian|access-date=15 April 2014}}</ref> <ref>{{Harvard citation no brackets|Shaw|Barbour|Duncan|Freehling-Burton|2017}}, {{Harvard citation no brackets|Köllen|2016}}, {{Harvard citation no brackets|Seow|2017}}, {{Harvard citation no brackets|Ginicola|Smith|Filmore|2017}}</ref> ''अरवणी'', ''अरुवाणी'', ''जोगप्पा'', <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://webconte.com/community/hijra|title=Hijra Community, India (Govt.)}}</ref> या नावानेही ओळखला जाणारा हिजडा भारतातील हिजडा समुदाय गाणे आणि नृत्यात उत्कृष्ट असलेल्या पौराणिव्यक्तिरेखांचाचा संदर्भ देऊन स्वतःला किंवा ''किन्नर'' म्हणणे पसंत करतो. [[पाकिस्तान|पाकिस्तानमध्ये]] त्यांना '''''ख्वाजा सिरा''''' म्हणून ओळखले जाते, [[उर्दू भाषा|उर्दू]] भाषेत ट्रान्सजेंडरच्या समतुल [[उर्दू भाषा|हिजडा हा शब्द आ]]<nowiki/>्य. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dawn.com/news/1346253|title=Engendering rights|date=19 July 2017}}</ref> [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडात]] ''हिजड्यांना'' अधिकृतपणे तिसरे लिंग म्हणून ओळखले जाते, <ref>{{Harvard citation no brackets|Shaw|Barbour|Duncan|Freehling-Burton|2017}}, {{Harvard citation no brackets|Bevan|2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mic.com/articles/87149/7-countries-giving-transgender-people-fundamental-rights-the-u-s-still-won-t|title=7 Countries Giving Transgender People Fundamental Rights the U.S. Still Won't|website=mic.com|access-date=17 June 2016}}<br /><br />{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://pandeia.eu/region/inter/hijras-and-bangladesh-the-creation-of-a-third-gender/|title=Hijras and Bangladesh: The creation of a third gender|date=2 December 2013|website=pandeia.eu|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160705033013/http://pandeia.eu/region/inter/hijras-and-bangladesh-the-creation-of-a-third-gender/|archive-date=5 July 2016|access-date=17 June 2016}}</ref> <ref name="Cult. Health Sex.">{{जर्नल स्रोत|last=Hossain|first=Adnan|date=April 2017|title=The paradox of recognition: ''hijra'', third gender and sexual rights in Bangladesh|journal=[[Culture, Health & Sexuality]]|publisher=[[Taylor & Francis]]|volume=19|issue=12|pages=1418–1431|doi=10.1080/13691058.2017.1317831|issn=1369-1058|eissn=1464-5351|oclc=41546256|pmid=28498049|doi-access=free}}</ref> पूर्णपणे पुरुष किंवा स्त्री असे मानले जात नाही. ''[[कामसूत्र|कामसूत्राने]]'' सुचविल्याप्रमाणे हिजड्यांचा भारतीय उपखंडात पुरातन काळापासून नोंदलेला इतिहास आहे. १९ व्या शतकापासून, हिजड्यांना ब्रिटिश वसाहती अधिकाऱ्यांनी लक्ष्य केले ज्यांनी त्यांचे निर्मूलन करण्याचा प्रयत्न केला, त्यांना [[भारतीय दंड संहिता]] (१८६०)च्या कलम ३७७ अंतर्गत गुन्हेगार ठरवले आणि १८७१ मध्ये "गुन्हेगार जमात" म्हणून नोंद केली गेली. यामुळे संपूर्ण [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडात]] हिजडाविरोधी भावनांना प्रोत्साहन मिळाले, ज्याचा वारसा वसाहतोत्तर काळातही चालू राहिला. {{Sfn|Hinchy|2019}} अनेक हिजडा आज चांगल्या प्रकारे परिभाषित आणि संघटित सर्व- ''हिजडा'' समुदायात राहतात, ज्याचे नेतृत्व गुरू करतात. <ref>{{Harvard citation no brackets|Nanda|1985|loc=pp. 35–54 "The most significant relationship in the hijra community is that of the ''guru'' (master, teacher) and ''chela'' (disciple)."}}<br /><br />{{Harvard citation no brackets|Cohen|1995|loc="Hijras are organized into households with a hijra guru as head, into territories delimiting where each household can dance and demand money from merchants"}}</ref> या समुदायांमध्ये पिढ्यानपिढ्या अशा लोकांचा समावेश आहे जे अत्यंत गरिबीत आहेत किंवा ज्यांना त्यांच्या मूळ कुटुंबाने नाकारले आहे किंवा पळून गेले आहेत. {{Sfn|Nanda|1999|loc=p. 116 "None of the hijra narratives I recorded supports the widespread belief in India that hijras recruit their membership by making successful claims on intersex infants. Instead, it appears that most hijras join the community in their youth, either out of a desire to more fully express their feminine gender identity, under the pressure of poverty, because of ill treatment by parents and peers for feminine behaviour, after a period of homosexual prostitution, or for a combination of these reasons."}} अनेक जण वेश्या व्यवसाय करतात. {{Sfn|Nanda|1996}} ''हिजडा'' हा [[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्थानी]] शब्द आहे. <ref>{{Harvard citation no brackets|Reddy|2010}} "By and large, the Hindi/Urdu term ''hijra'' is used more often in the north of the country, whereas the Telugu term ''kojja'' is more specific to the state of Andhra Pradesh, of which Hyderabad is the capital."</ref> <ref>{{Harvard citation no brackets|Chettiar|2015}}</ref> हे पारंपारिकपणे इंग्रजीमध्ये "नपुंसक" किंवा " [[द्विलिंगी|हर्माफ्रोडाइट]] " म्हणून भाषांतरित केले गेले आहे, जेथे "पुरुष जननेंद्रियाची अनियमितता ही व्याख्येमध्ये मध्यवर्ती आहे". {{Sfn|Nanda|1999}} तथापि, सर्वसाधारणपणे हिजड्यांना जन्माच्या वेळी पुरुष ठरवले जाते, फक्त संख्येने खुप कमी जण आंतरलिंगी भिन्नतेसह जन्मलेले असतात. {{Sfn|Nanda|1991}} काही हिजड्यांना हिजडा समुदायामध्ये निर्वाण नावाचा दीक्षा संस्कार केला जातो, ज्यामध्ये लिंग, अंडकोष आणि अंडकोष काढून टाकणे समाविष्ट असते. {{Sfn|Nanda|1996}} २० व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून, काही हिजडा कार्यकर्ते आणि गैर-सरकारी संस्थांनी हिजड्यांना एक प्रकारचा "तृतीय लिंग" किंवा " तृतीय लिंग " म्हणून अधिकृत मान्यता मिळावी यासाठी लॉबिंग केले आहे, पुरुष किंवा स्त्री नाही. {{Sfn|Agrawal|1997}} हिजड्यांनी बांगलादेशात ही ओळख यशस्वीरित्या मिळवली आहे आणि ते शिक्षण आणि काही प्रकारच्या कमी पगाराच्या नोकऱ्यांसाठी प्राधान्याने पात्र आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dnaindia.com/india/report-gurus-of-eunuchs-can-not-recommend-castration-govt-1660422|title=Gurus of eunuchs can not recommend castration: Govt|date=9 March 2012}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Karim|first=Mohosinul|url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2013/nov/11/hijras-now-separate-gender|title=Hijras now a separate gender|date=11 November 2013|work=Dhaka Tribune|access-date=11 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131111223441/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2013/nov/11/hijras-now-separate-gender|archive-date=11 November 2013|url-status=dead}}</ref> भारतात, [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालयाने]] एप्रिल २०१४ मध्ये हिजडा, ट्रान्सजेंडर लोक, षंढ आणि इंटरसेक्स लोकांना कायद्याने ' तिसरे लिंग ' म्हणून मान्यता दिली. <ref name="theguardian.com">{{स्रोत बातमी|url=https://www.theguardian.com/world/2014/apr/15/india-recognises-transgender-people-third-gender|title=India recognises transgender people as third gender|date=15 April 2014|work=The Guardian|access-date=15 April 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.theguardian.com/world/2014/apr/15/india-recognises-transgender-people-third-gender "India recognises transgender people as third gender"]. ''The Guardian''. 15 April 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 April</span> 2014</span>.</cite></ref> <ref name="McCoy">{{स्रोत बातमी|last=McCoy|first=Terrence|url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2014/04/15/india-now-recognizes-transgender-citizens-as-third-gender/|title=India now recognizes transgender citizens as 'third gender'|date=15 April 2014|work=[[Washington Post]]|access-date=15 April 2014}}</ref> <ref name="timesofindia.indiatimes.com">{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Supreme-Court-recognizes-transgenders-as-third-gender/articleshow/33767900.cms|title=Supreme Court recognizes transgenders as 'third gender'|date=15 April 2014|work=Times of India|access-date=15 April 2014}}</ref> नेपाळ, पाकिस्तान, भारत आणि बांगलादेश या सर्वांनी तृतीय लिंगाचे अस्तित्त्व कायदेशीररित्या मान्य केले आहे, भारत, पाकिस्तान आणि नेपाळ यांनी त्यांच्यासाठी [[पारपत्र|पासपोर्ट]] आणि काही अधिकृत कागदपत्रांवर पर्याय समाविष्ट केला आहे. <ref>Julfikar Ali Manik and Ellen Barry, "A Transgender Bangladeshi Changes Perceptions After Catching Murder Suspects", ''[[[[न्यू यॉर्क टाइम्स]]'', 3 April 2015.</ref> == शब्दावली == [[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]] शब्द ''हिजरा'' वैकल्पिकरित्या ''हिजिरा'', ''हिजडा'', ''हिजडा'', हिजरा, ''हिजरा'' असा ''रोमनीकरण'' केला जाऊ शकतो आणि हिंदुस्तानी उच्चारण: [ˈɦɪdʒɽaː] ही संज्ञा उर्दूमध्ये सामान्यतः अपमानास्पद मानली जाते आणि त्याऐवजी ''ख्वाजा सारा'' ही संज्ञा वापरली जाते. ख्वाजासिराला कधीकधी अधिक आदरणीय संज्ञा म्हणून पाहिले जाते आणि मुस्लिम किंवा इस्लामिक अध्यात्मात त्याचे पूर्व-औपनिवेशिक उत्पत्ती आणि आदरणीय स्थिती दिल्याने समुदायाने पुन्हा दावा केला आहे. <ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|title=Gender, Sexuality, Decolonization: South Asia in the World Perspective|last=Shroff|first=Sara|publisher=Taylor & Francis|year=2020|isbn=9781000330199|editor-last=Roy|editor-first=Ahonaa|chapter=Operationalizing the "New" Pakistani Trans Gender Citizen}}</ref> अशी दुसरी संज्ञा ''खसुआ'' (खसुआ) किंवा ''खुसारा'' (खुसरा) आहे.  सांस्कृतिक आणि भाषिकदृष्ट्या वैविध्यपूर्ण भारतीय उपखंडातील अनेक संज्ञा समान लिंग किंवा लिंग श्रेणी दर्शवतात. हे ढोबळ समानार्थी शब्द असले तरी, प्रादेशिक सांस्कृतिक फरकांमुळे ते वेगळे ओळख म्हणून अधिक चांगल्या प्रकारे समजले जाऊ शकतात. [[उडिया भाषा|ओडियामध्ये]], हिजडा ''हिंजडा'', ''हिंजडा'' किंवा ''नपुंसका'' म्हणून ओळखला जातो, [[तेलुगू भाषा|तेलगूमध्ये]] ''नपुंसकुडू'' ( {{Lang|te|నపుంసకుడు}} ), ''कोज्जा'' ( {{Lang|te|కొజ్జ}} ) किंवा ''माडा'' ( {{Lang|te|మాడ}} ), [[तमिळ भाषा|तमिळमध्ये]] ''अली'', ''अरवन्नी'', ''अरवणी'' किंवा ''अरुवाणी'' (बहुतेक वेळा अपमानास्पद मानले जाते, आणि ''थिरुनंगाई'' ( {{Lang-ta|திருநங்கை|tirunaṅkai}} ) सारख्या व्यापक ट्रान्स आयडेंटिटीसाठी हिजरा ही संकल्पना नाकारून सामुदायिक अटींद्वारे बदलले जाते. ; "आदरणीय स्त्री"), ''थिरुनाम्बी'' ( {{Lang-ta|திருநம்பி|tirunampi}} ; "आदरणीय माणूस") आणि ''थिरुनार'' ( {{Lang-ta|திருனர்|tiruṉar}} ; "आदरणीय व्यक्ती") ट्रान्स स्त्री, पुरुष आणि व्यक्तीसाठी अनुक्रमे), <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Nataraj|first=Shakthi|year=2019|title=Trans-formations: Projects of Resignification in Tamil Nadu’s Transgender Rights Movement|url=https://escholarship.org/uc/item/6ws8m6pq}}</ref> [[पंजाबी भाषा|पंजाबीमध्ये]] ''खुसरा'' किंवा ''झांखा'' म्हणून, [[कन्नड भाषा|कन्नडमध्ये]] ''मंगलमुखी'' (ಮಂಗಳಮುಖಿ) किंवा ''छक्का'' (ಚಕ್ಕ), [[सिंधी भाषा|सिंधीमध्ये]] ''पावा'' आणि [[गुजराती भाषा|गुजरातीमध्ये]] ''पावा'' (खद्र) म्हणून ). [[बंगाली भाषा|बंगाली भाषेत]] हिजडा हिजडा, ''हिजरा'', ''हिजला'', ''हिजरे'', ''हिजरा'', किंवा ''हिजरे'' असे ''म्हणतात'' .  [[कोकणी भाषा|कोकणी]] भाषेत त्यांना हिज्ड्डेम / हिज्डो म्हणून ओळखले जाते. उत्तर भारतात, देवी बहुचरा मातेची पूजा ''पावैया'' (पावळ्या) द्वारे केली जाते. दक्षिण भारतात, [[रेणुका]] देवीमध्ये एखाद्याचे लिंग बदलण्याची शक्ती असल्याचे मानले जाते. स्त्री वेशातील पुरुष भक्त ''जोगप्पा'' म्हणून ओळखले जातात. ते हिजड्यांप्रमाणेच भूमिका करतात, जसे की जन्म समारंभ आणि विवाहसोहळ्यात नृत्य आणि गाणे. {{Sfn|Bradford|1983|pp=307–22}} कोठी (किंवा ''कोटी'' ) हा शब्द थायलंडच्या ''[[कोथी (लिंगभाव)|काथोई]]'' सारखाच संपूर्ण भारतभर सामान्य आहे, जरी कोठी बहुतेक वेळा हिजड्यांपासून ओळखल्या जातात. कोथ्यांना स्त्रीलिंगी पुरुष किंवा मुले म्हणून ओळखले जाते जे पुरुषांसोबत लैंगिक संबंधात स्त्रीलिंगी भूमिका घेतात, परंतु हिजडा सामान्यतः ज्या समाजात राहतात अशा हेतुपुरस्सर समाजात राहत नाहीत. याव्यतिरिक्त, सर्व कोठ्यांनी हिजडा बनण्यासाठी दीक्षा संस्कार किंवा शरीर सुधारण्याच्या पायऱ्या पार केल्या नाहीत. {{Sfn|Reddy|Nanda|1997}} स्थानिक समतुल्यांमध्ये ''दुरानी'' ( [[कोलकाता]] ), ''मेनका'' ( [[कोची|कोचीन]] ), ''मेटी'' (नेपाळ), आणि ''झेनाना'' (पाकिस्तान) यांचा समावेश होतो. हिजरा इंग्रजीत "नपुंसक" किंवा "हर्माफ्रोडाईट" म्हणून भाषांतरित केले जात असे, {{Sfn|Nanda|1999}} जरी एलजीबीटी इतिहासकारांनी किंवा मानवाधिकार कार्यकर्त्यांनी त्यांना [[पारलिंगी|ट्रान्सजेंडर]] म्हणून समाविष्ट करण्याचा प्रयत्न केला. <ref name="Towle Morgan 2002">{{जर्नल स्रोत|last=Towle|first=Evan B.|last2=Morgan|first2=Evan|date=October 2002|title=Romancing the Transgender Native: Rethinking the Use of the "Third Gender" Concept|journal=GLQ: A Journal of Lesbian and Gay Studies|volume=8|pages=469–497|doi=10.1215/10642684-8-4-469}}</ref> भारताच्या [[सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय (भारत)|सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालयाच्या]] ट्रान्सजेंडर तज्ञ समितीने ऑक्टोबर २०१३ ते जानेवारी २०१४ दरम्यान आयोजित केलेल्या बैठकांच्या मालिकेत, हिजडा आणि इतर ट्रान्स कार्यकर्त्यांनी "नपुंसक" हा शब्द सरकारी कागदपत्रांमध्ये वापरण्यापासून बंद करावा, असे सांगितले. एक संज्ञा ज्याद्वारे समुदाय ओळखतात. == लिंग आणि लैंगिकता == === ब्रिटिश वसाहतवाद आणि हिजडाविरोधी मोहीम (१८५८-१९४७) === [[चित्र:Hijra_and_companions_in_Eastern_Bengal.jpg|इवलेसे| १८६० मध्ये पूर्व बंगालमधील हिजडा आणि साथीदार]] १८५० च्या दशकात [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश राजवटीपासून]], वसाहती अधिकाऱ्यांनी हिजड्यांचे निर्मूलन करण्यासाठी विविध धोरणे आखली, ज्यांना ते "सार्वजनिक शालीनतेचा भंग" म्हणून पाहत होते. {{Sfn|Preston|1987|p=371–87}} इंग्रजांनी हिजड्यांना "नैतिक परिवर्तन" आणि आत्मसात करण्यास असमर्थ मानले आणि म्हणून त्यांना निर्मूलन धोरणांच्या अधीन केले. १८५० मध्ये, हिजड्यांना [[भारतीय दंड संहिता|भारतीय दंड संहितेच्या]] कलम ३७७ च्या अधीन केले गेले ज्याने ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना फक्त अस्तित्त्वात असलेल्या हिजड्यांवर खटला चालवण्याची परवानगी दिली. कलम ३७७ अंतर्गत त्यांना आधीच गुन्हेगार ठरवण्यात आले असले तरीही, १८६१ मध्ये, उत्तर-पश्चिम प्रांत (NWP)च्या अधिकाऱ्यांनी हिजड्यांविरुद्ध 'विशेष कायदा' लागू करण्याचा प्रयत्न केला. {{Sfn|Hinchy|2019}} १८७० पर्यंत, 'हिजडा समस्या' सोडवण्यासाठी विशेष कायद्याच्या अंमलबजावणीच्या विरोधात कोणत्याही उच्च पदावरील ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी युक्तिवाद केला नाही, त्यामुळे संपूर्ण [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडात]] हिजडाविरोधी हिंसक मोहीम मजबूत झाली. {{Sfn|Hinchy|2019}} हिजडाविरोधी कायदे करण्यात आले; तर, निर्वाणी बेकायदेशिर करण्यात आली, जरी निर्वाणि हिजडा समाजाचा मध्यवर्ती भाग (जरी समुदाय सदस्यत्वासाठी आवश्यक नसला तरी) बेकायदेशीरपणे निर्बंध घालणारा कायदा कायम ठेवण्यात आला होता, जरी त्याची क्वचितच अंमलबजावणी झाली. हिजड्यांचा गुन्हेगारी जमाती कायदा (१८७१) मध्ये समावेश करण्यात आला आणि त्यांना "गुन्हेगार जमात" मानले गेले, ज्याची आता अनिवार्य नोंदणी, कडक देखरेख आणि कलंक लावण्यात आले आहेत. {{Sfn|Reddy|2010}} {{Sfn|Hinchy|2019}} आर्थिक खर्चामुळे, जे भारतातील ब्रिटिश वसाहतवादामागील मुख्य प्रेरणा होते, हिजडा आणि इतर तथाकथित "गुन्हेगार जमाती" वसाहतवादी समाजापासून एकत्रितपणे वेगळे होऊ शकले नाहीत. ब्रिटिश लेफ्टनंट-गव्हर्नर एडमंड ड्रमंड (१८१४-१८९५) यांनी हिजडाविरोधी मोहिमेला "शमन" आणि "विलुप्त होणे" आवश्यक प्रकल्प म्हणून तयार केले. हिजड्यांचे कायमचे निर्मूलन करण्याच्या आशेने समुदायांवर सखोल पाळत ठेवण्याचे डावपेच आखले गेले. {{Sfn|Hinchy|2019}} मूल काढून टाकण्याचे प्रकल्प, जे ब्रिटिश साम्राज्यात इतरत्र सुरू झाले होते, जसे की वसाहती ऑस्ट्रेलियात श्वेत स्थायिक समाजात सामील होण्यासाठी आदिवासी मुलांना सक्तीने काढून टाकणे, १९११ मध्ये अधिकृतपणे सर्व 'गुन्हेगारी जमाती'साठी भारतात आणले गेले. गुन्हेगारी जमाती कायदा (१८७१) पास झाल्यापासून हिजड्यांविरुद्ध मूल काढून टाकणे हे आधीपासूनच प्रचलित होते, कारण दीक्षा रोखून ''हिजडा'' समुदायांचा नाश करण्यास सुरुवात केली होती, कारण प्रबळ वसाहतवादी कथा अशी होती की सर्व हिजडा मुलांना "अपहरण आणि गुलाम बनवले गेले" होते. {{Sfn|Hinchy|2019|pp=95-109}} जेसिका हिन्ची नोंदवतात की वसाहती काळात हिजड्यांना निर्मूलन-उन्मुख डावपेच हे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|युनायटेड स्टेट्स]] आणि [[ऑस्ट्रेलिया]] यांसारख्या ब्रिटिश वसाहतींमध्ये 'उन्मूलनाचे तर्क' म्हणतात त्याशी तुलना करता येते. नवीन स्पेन (१५३५-१८२१)च्या स्थापनेच्या शतकांपूर्वी तृतीय लिंग लोकांविरुद्ध [[स्पॅनिश साम्राज्य|स्पॅनिश वसाहती अधिकाऱ्यांनी]] अंमलात आणलेल्या जॉयविरोधी मोहिमा. {{Sfn|Hinchy|2019|pp=109-112}} == सामाजिक स्थिती आणि आर्थिक परिस्थिती == [[चित्र:Separate toilets for three genders.jpg|इवलेसे| भारतातील पुरुष, महिला आणि हिजडा सार्वजनिक शौचालये]] === माहितीपट === * ''लेडीबॉईज (1992)'' * ''मिडल सेक्‍स'' (एचबीओ डॉक्युमेंटरीमध्‍ये आधुनिक हिजडा वरील सेगमेंटचा समावेश आहे) (2005) * ''शबनम मौसी'' (2005) राजकारणी शबनम मौसी यांच्या जीवनावर आधारित. * गल्ली, प्राचीन काळातील फ्रिगियन देवी सिबेलेचे षंढ पुजारी * थायलंडमधील लिंग ओळख * भारतात समलैंगिकता * Kathoey, एक वेगळा ट्रान्सजेंडर गट. * पाकिस्तानमध्ये LGBT अधिकार * ट्रान्सजेंडर-संबंधित विषयांची सूची * मिस ट्रान्सक्वीन इंडिया, ट्रान्सजेंडर महिलांसाठी एक सौंदर्य स्पर्धा * Muxe, झापोटेक ट्रान्सजेंडर महिला (मेक्सिको). * नुलो * तामिळनाडूमध्ये ट्रान्सजेंडर अधिकार * ट्रान्सव्हेस्टिझम * दोन-आत्मा == संदर्भ == === नोंदी === {{संदर्भयादी|group="n"}} === उद्धरण === === संदर्भग्रंथ === * {{जर्नल स्रोत|last=Agrawal|first=Anuja|year=1997|title=Gendered Bodies: The Case of the 'Third Gender' in India|journal=[[Contributions to Indian Sociology]]|volume=31|issue=2|pages=273–297|doi=10.1177/006996697031002005}} * {{जर्नल स्रोत|last=Artola|first=George|date=1975|title=The Transvestite in Sanskrit Story and Drama|journal=Annals of Oriental Research|issue=25|pages=56–68}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=uMJHDQAAQBAJ&q=hijra%20third%20gender&pg=PA70|title=Being Transgender: What You Should Know|last=Bevan|first=Thomas E.|date=2016|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781440845253}} * {{जर्नल स्रोत|last=Bradford|first=Nicholas J.|date=1983|title=Transgenderism and the Cult of Yellamma: Heat, Sex, and Sickness in South Indian Ritual|journal=Journal of Anthropological Research|volume=39|issue=3|pages=307–322|doi=10.1086/jar.39.3.3629673|jstor=3629673}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=G1fokQEACAAJ|title=The Kama Sutra: The Classic Translation of 1883 by Sir Richard Burton|last=Burton|first=Richard|date=1883|ref={{harvid| Kama Sutra, 1883 Richard Burton translation}}}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Sexual Nature/Sexual Culture|last=Cohen|first=L|date=1995|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226001821|editor-last=Abramson|editor-first=Paul R.|chapter=The Pleasures of Castration: the postoperative status of hijras, jankhas and academics|editor-last2=Pinkerton|editor-first2=Steven D.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=yl7gQ18B93cC}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=pi8bDgAAQBAJ&q=Hijra%20transgender%20eunuch%20intersex&pg=PA189|title=Affirmative Counseling with LGBTQI+ People|date=2017|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781119375494|editor-last=Ginicola|editor-first=Misty M.|editor-last2=Smith|editor-first2=Cheri|editor-last3=Filmore|editor-first3=Joel M.}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Gender across languages: the linguistic representation of women and men|last=Hall|first=Kira|date=2001|publisher=J. Benjamins|isbn=9789027268860|editor-last=Hellinger|editor-first=Marlis|chapter=Unnatural' Gender in Hindi|editor-last2=Bussmann|editor-first2=Hadumod|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5_HtAAAAMAAJ}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Governing Gender and Sexuality in Colonial India: The Hijra, c.1850–1900|last=Hinchy|first=Jessica|publisher=Cambridge University Press|year=2019|isbn=9781108492553}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=60kWDAAAQBAJ&q=Hijra%20transgender%20eunuch&pg=PA171|title=Sexual Orientation and Transgender Issues in Organizations: Global Perspectives on LGBT Workforce Diversity|date=2016|publisher=Springer|isbn=9783319296234|editor-last=Köllen|editor-first=Thomas}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=zZIvBwAAQBAJ&q=thatta&pg=PA694|title=Asia in the Making of Europe, Volume III: A Century of Advance. Book 2, South Asia|last=Lach|first=Donald|date=1998|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0226466972}} * {{जर्नल स्रोत|last=Nanda|first=Serena|author-link=Serena Nanda|date=1985|title=The hijras of India: cultural and individual dimensions of an institutionalized third gender role|journal=Journal of Homosexuality|volume=11|issue=3–4|pages=35–54|doi=10.1300/J082v11n03_03|issn=0091-8369|pmid=4093603}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Deviance: Anthropological Perspectives|last=Nanda|first=Serena|date=1991|publisher=Bergin & Garvey|isbn=9780897892049|editor-last=Freilich|editor-first=Morris|chapter=chpt. 7. Deviant careers: the hijras of India|editor-last2=Raybeck|editor-first2=Douglas|editor-last3=Savishinsky|editor-first3=Joel S.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Q0BE1WOXVD8C}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Third sex, third gender: beyond sexual dimorphism in culture and history|last=Nanda|first=Serena|date=1996|publisher=Zone Books|isbn=9780942299823|editor-last=Herdt|editor-first=Gilbert H.|chapter=Hijras: An Alternative Sex and Gender Role in India|chapter-url=https://books.google.com/books?id=dlI91F_FHSYC}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=K1sbAAAAYAAJ&q=0534509037|title=Neither Man Nor Woman: The Hijras of India|last=Nanda|first=Serena|date=1999|publisher=Wadsworth Publishing Company|isbn=9780534509033}} * {{जर्नल स्रोत|last=Narrain|first=Siddharth|date=October 2006|title=In a twilight world|url=http://www.frontlineonnet.com/fl2021/stories/20031024002509800.htm|journal=Frontline|volume=20|issue=21|archive-url=https://web.archive.org/web/20061021143028/http://www.frontlineonnet.com/fl2021/stories/20031024002509800.htm|archive-date=2006-10-21}} * {{जर्नल स्रोत|last=Preston|first=Laurence W.|date=1 April 1987|title=A Right to Exist: Eunuchs and the State in Nineteenth-Century India|url=https://www.researchgate.net/publication/231903575|journal=Modern Asian Studies|volume=21|issue=2|pages=371–387|doi=10.1017/S0026749X00013858}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=XV5iBV_pYm0C&q=chhakka%20hijra&pg=PA61|title=Marriage and Family: In Diverse and Changing Scenario|last=Ratra|first=Amiteshwar|date=2006|publisher=Deep & Deep Publications|isbn=9788176297585}} * {{जर्नल स्रोत|last=Reddy|first=Gayatri|year=2003|title='Men' Who Would Be Kings: Celibacy, Emasculation, and the Re-Production of Hijras in Contemporary Indian Politics|journal=Social Research|volume=70|issue=1|pages=163–200}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=SyqTnL9jTFoC&q=Criminal%20Tribes%20Act&pg=PA26|title=With Respect to Sex: Negotiating Hijra Identity in South India|last=Reddy|first=Gayatri|publisher=University of Chicago Press|year=2010|isbn=9780226707549}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Gender in Cross-cultural Perspective|last=Reddy|first=Gayatri|last2=Nanda|first2=Serena|date=1997|publisher=Prentice Hall|isbn=9780135336137|editor-last=Brettell|editor-first=Caroline|chapter=Hijras: An "Alternative" Sex/Gender in India|editor-last2=Sargent|editor-first2=Carolyn Fishel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=OIMEAQAAIAAJ}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=8s6iDgAAQBAJ&q=Hijra%20transgender%20eunuch%20intersex&pg=PT132|title=CultureShock! India|last=Seow|first=Lynelle|date=2017|publisher=Marshall Cavendish International Asia Pte Ltd|isbn=9789814771986}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=jgRCDwAAQBAJ&pg=RA2-PA87|title=Women's Lives around the World: A Global Encyclopedia [4 volumes]|date=2017|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781610697125|editor-last=Shaw|editor-first=Susan M.|editor-last2=Barbour|editor-first2=Nancy Staton|editor-last3=Duncan|editor-first3=Patti|editor-last4=Freehling-Burton|editor-first4=Kryn|editor-last5=Nichols|editor-first5=Jane}} * {{जर्नल स्रोत|last=Sweet|first=Michael J.|last2=Zwilling|first2=Leonard|date=1993|title=The First Medicalization: The Taxonomy and Etiology of Queerness in Classical Indian Medicine|journal=Journal of the History of Sexuality|volume=3|issue=4|pages=590–607|jstor=3704394|pmid=11623132}} * {{स्रोत बातमी|last=Usmani|first=Basim|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2009/jul/18/pakistan-transgender-hijra-third-sex|title=Pakistan to register 'third sex' hijras|date=18 July 2009|work=The Guardian}} * {{जर्नल स्रोत|last=Venkat|first=Vidya|date=February 2008|title=Transgender persons are finally getting their due with the Tamil Nadu government announcing a welfare board for them.|url=https://www.frontline.in/static/html/fl2504/stories/20080229607610000.htm|journal=Frontline|volume=25|issue=4}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Perspectives on Arabic Linguistics XVII-XVIII: Papers from the Seventeenth and Eighteenth Annual Symposia on Arabic Linguistics|last=Zanned|first=Lahzar|date=2005|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=978-9027247810|editor-last=Alhawary|editor-first=Mohammad T.|chapter=Root formation and polysemic organization|editor-last2=Benmamoun|editor-first2=Elabbas|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Aq7Q_HiLUSYC}} == पुढील वाचन == * अहमद, मोना आणि दयानिता सिंग (छायाचित्रकार). ''मी स्वतः मोना अहमद'' . स्कॅलो पब्लिशर्स, 15 सप्टेंबर 2001.{{ISBN|3-908247-46-2}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/3-908247-46-2|3-908247-46-2]] * बक्षी, संदीप. "हिजरा आणि ड्रॅग क्वीन्सचे तुलनात्मक विश्लेषण: द सबव्हर्सिव्ह पॉसिबिलिटीज अँड लिमिट्स ऑफ पॅरेडिंग इफेमिनसी अँड निगोशिएटिंग मर्दानी." एड. स्टीफन हंट, पूर्वेचे धर्म. सरे: अॅशगेट, 2010. * गॅनन, शेन पॅट्रिक. ''हिजरा भाषांतरित करणे: भारतातील ब्रिटिश साम्राज्याची प्रतिकात्मक पुनर्रचना'' . पीएचडी प्रबंध. अल्बर्टा विद्यापीठ, 2009. * जाफरी, झिया. "द इनव्हिजिबल्स: ए टेल ऑफ द हिनच ऑफ इंडिया." विंटेज, १९९८. * जामी, हुमैरा. " [https://web.archive.org/web/20090913183933/http://bangkok2005.anu.edu.au/papers/Jami.pdf पाकिस्तानमधील हिजड्यांची स्थिती आणि स्थिती (ट्रान्सजेंडर, ट्रान्सव्हेस्टाइट इ.)] ", नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ सायकॉलॉजी, कायद-ए-आझम विद्यापीठ (एनडी, 2005? ) * * खान, फारिस ए. (२०१४). "ख्वाजसारा: पाकिस्तानमध्ये 'ट्रान्सजेंडर' सक्रियता आणि पारंपारिकता." ''साउथ एशिया इन द वर्ल्ड: एन इंट्रोडक्शन'', सुसान वॉडले संपादित, 170-184. न्यू यॉर्क: रूटलेज. * कुगले, स्कॉट. ''सूफी आणि संतांचे शरीर: गूढवाद, वास्तविकता आणि इस्लाममधील पवित्र शक्ती.'' युनिव्हर्सिटी ऑफ नॉर्थ कॅरोलिना प्रेस, 2007. * मॅलॉय, रुथ लोर, मीन बालाजी आणि इतर. ''हिजडा: आम्ही कोण आहोत'' . टोरोंटो: थिंक एशिया, 1997. * पैसा, जॉन . ''लव्हमॅप्स'' इरविंग्टन पब्लिशर्स, 1988. पृष्ठ 106.{{ISBN|0-87975-456-7}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-87975-456-7|०-८७९७५-४५६-७]] * * पटेल, गीता. ''होम, होमो, हायब्रिड: लिंग भाषांतरित करणे.'' ''अ कम्पेनियन टू पोस्ट कॉलोनियल स्टडीजमध्ये'' . माल्डन एमए: ब्लॅकवेल, 2000. 410–27. * झिपफेल, इसाबेल <nowiki>'' 'हिज्रास, थर्ड लिंग' ''</nowiki> 34 छायाचित्रांसह ईबुक https://www.amazon.com/Hijras-the-third-sex-ebook/dp/B009ETN58C == बाह्य दुवे == * [http://ai.eecs.umich.edu/people/conway/TS/PUCL/PUCL%20Report.html ट्रान्सजेंडर समुदायाविरुद्ध मानवी हक्कांचे उल्लंघन] Archived , पीपल्स युनियन फॉर सिव्हिल लिबर्टीज, कर्नाटक यांच्या 2003च्या अहवालाचा सारांश * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/2007/08/begum_nawazish_ali_drag_queen.html पाकिस्तान ड्रॅग क्वीन टॉक शो होस्ट बेगम नवाजीश अली वरील ''द वॉशिंग्टन पोस्टचे'' आम्र सी. बक्षी] * [https://web.archive.org/web/20140829060300/http://www.thewe.cc/contents/more/archive/aruvani.html हिजड्यांवर बीबीसीचे लेख गोळा केले] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3080116.stm भारतातील नपुंसक हक्कांची मागणी करतात], बीबीसी न्यूझ, 4 सप्टेंबर 2003 * [https://web.archive.org/web/20050613081858/http://home.interlink.or.jp/~takeshii/ भारतीय उपमहाद्वीपातील हिज्रावरील कार्य - छायाचित्रे] ''(Archive.org वर सर्वात अलीकडील संग्रहित आवृत्तीची लिंक.'' '')'' * [https://www.straightdope.com/21342199/why-are-indian-eunuchs-warned-about-unsafe-sex भारतीय नपुंसकांना असुरक्षित सेक्सबद्दल चेतावणी का दिली जाते?] * [http://www.worldpress.org/Asia/845.cfm जागतिक प्रेस: पाकिस्तानचे हिजडा] * [http://www.sangama.org संगमा] - भारतातील अग्रगण्य हिजडा मानवाधिकार संघटना * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/668042.stm नपुंसक खासदाराने जागा घेतली – बीबीसी वर्ल्ड न्यूझ] – शबनम मौसी, हिजरा खासदार यांच्यावरील बातम्या [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] tsx3jbmkro8h5b7742dizxxhsqffr3o 0 159059 2685666 2197964 2026-05-24T13:00:02Z Abhijitsathe 4193 पुनर्निर्देशन लक्ष्य [[तंजावूर लोकसभा मतदारसंघ]] पासून [[तंजावर लोकसभा मतदारसंघ]] ला बदलविले 2685666 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[तंजावर लोकसभा मतदारसंघ]] 6575zaltgapv0v5oyw75340gzrdybuz 10 179250 2685716 2685344 2026-05-25T05:40:49Z Abhijitsathe 4193 2685716 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ |title = [[तमिळनाडू]] राज्यातील लोकसभा मतदारसंघ |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |list1 = [[तिरुवल्लुर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवल्लुर]]{{*}} [[चेन्नई उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|चेन्नई उत्तर]] {{*}}[[चेन्नई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|चेन्नई दक्षिण]]{{*}} [[चेन्नई मध्य लोकसभा मतदारसंघ|चेन्नई मध्य]]{{*}} [[श्रीपेरुम्बुदुर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीपेरुम्बुदुर]]{{*}} [[कांचीपुरम लोकसभा मतदारसंघ|कांचीपुरम]]{{*}} [[अरक्कोणम लोकसभा मतदारसंघ|अरक्कोणम]]{{*}} [[वेल्लूर लोकसभा मतदारसंघ|वेल्लूर]]{{*}} [[कृष्णगिरी लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णगिरी]]{{*}} [[धर्मपुरी लोकसभा मतदारसंघ|धर्मपुरी]]{{*}} [[तिरुवनमलाई लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवनमलाई]]{{*}} [[आरणी लोकसभा मतदारसंघ|आरणी]]{{*}} [[विलुपुरम लोकसभा मतदारसंघ|विलुपुरम]]{{*}} [[कल्लकुरिची लोकसभा मतदारसंघ|कल्लकुरिची]]{{*}} [[सेलम लोकसभा मतदारसंघ|सेलम]]{{*}} [[नमक्कल लोकसभा मतदारसंघ|नमक्कल]]{{*}} [[इरोड लोकसभा मतदारसंघ|इरोड]]{{*}} [[तिरुप्पूर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुप्पूर]]{{*}} [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी]]{{*}} [[कोइंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोइंबतूर]]{{*}} [[पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ|पोल्लाची]]{{*}} [[दिंडीगुल लोकसभा मतदारसंघ|दिंडीगुल]]{{*}} [[करुर लोकसभा मतदारसंघ|करुर]]{{*}} [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]]{{*}} [[पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेराम्बलुर]]{{*}} [[कड्डलोर लोकसभा मतदारसंघ|कड्डलोर]]{{*}} [[चिदंबरम लोकसभा मतदारसंघ|चिदंबरम]]{{*}} [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]]{{*}} [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम]]{{*}} [[तंजावर लोकसभा मतदारसंघ|तंजावर]]{{*}} [[शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ|शिवगंगा]]{{*}} [[मदुराई लोकसभा मतदारसंघ|मदुराई]]{{*}} [[तेनी लोकसभा मतदारसंघ|तेनी]]{{*}} [[विरुधुनगर लोकसभा मतदारसंघ|विरुधुनगर]]{{*}} [[रामनाथपुरम लोकसभा मतदारसंघ|रामनाथपुरम]]{{*}} [[तूतुकुडी लोकसभा मतदारसंघ|तूतुकुडी]]{{*}} [[तेनकाशी लोकसभा मतदारसंघ|तेनकाशी]]{{*}} [[तिरुनेलवेली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुनलवेली]]{{*}} [[कन्याकुमारी लोकसभा मतदारसंघ|कन्याकुमारी]] }} <noinclude> {{collapsible option}} [[वर्ग:तमिळनाडू मार्गक्रमण साचे]] [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ साचे]] </noinclude> f8zrleeecfip9m20k85ont36lrdsyzi 0 208523 2685672 2551730 2026-05-24T14:48:55Z ~2026-30877-06 183436 /* भर्तरीनाथ */ harangulkar 2685672 wikitext text/x-wiki शाबरी विद्या किवा मंत्र किंवा विद्या कोणी व कशासाठी  तयार केली ? क्षनाथांनी ती विद्या काव्याद्वारे प्रसारीत केली. हे मंत्र सिद्ध असल्यामुळे भूत, पिशाच्च बाधा, पीडा, संकटे यांचा नाश करणारे आहेत. प्राणायाम, साधनेद्वारे हे मंत्र सिद्ध करता येतात. नवनाथांनी या विद्येत भर घातली. विशेषतः मछिंदरनाथनी ती विद्या काव्याद्वारे प्रसारीत केली. हे मंत्र सिद्ध असल्यामुळे भूत, पिशाच्च बाधा, पीडा, संकटे यांचा नाश करणारे आहेत. प्राणायाम, साधनेद्वारे हे मंत्र सिद्ध करता येतात. शाबरीकवच हंस ग्रंथ संस्कृत भाषेत लिहिलेला आहे. शाबरीकवच हे मच्छिंद्र आणि गोरखनाथ यांनी लिहिले आहे आणि इतर नवनाथांनी हा ग्रंथ लिहिण्यात हातभार लावला आहे. शाबरी कवच वाचन केल्याने मनातील सर्व इच्छा पूर्ण होतात असे मानले जाते. === नवनाथ (9 नारायण) === कलियुगाचा नुकताच प्रारंभ झाला. त्यावेळी विष्णूने नवनारायनांना बोलाविले. आपल्याला सर्वांना पृथ्वीवर अवतार घ्यायचा आहे. त्यामुळे धर्माचा उदय होईल. लोक सत्याने व न्यायाने वागतील व सुखाने राहतील. इतर देवही अवतार घेणार आहेत, असे विष्णूने सांगितले. त्याप्रमाणे नवनारायणांनी पृथ्वीवर अवतार घेतले. तेच पुढे नवनाथ म्हणून नावारूपाला आले. === मच्छिंद्रनाथ === <poem> "अरे हा कविनारायण । च्छोदरी पावला जनन।। तरी मच्चेंद्र ऐसे याते नाम। जगामाजी मिरवी की ।।33।। (नवनाथ ग्रंथ अध्याय 1, ओवी 33 वी)</poem> एकदा शंकर व पार्वती कैलास पर्वतावर गप्पा मारत बसले होते. मला अनुग्रह द्यावा, अशी विनंती पार्वतीने शंकराला केली. जागा शांत हवी, म्हणून यमुनातीरी शंकराने अनुग्रह दिला. यमुनेच्या पाण्यात कविनारायण एका मासळीच्या पोटात बसले होते. त्यांनी शंकराचा हा सर्व उपदेश ऐकला. शंकराने पार्वतीला या उपदेशाचे सार काय? असा प्रश्‍न केला, तेव्हा कविनारायण मध्येच उत्तरला सगळं काही ब्रह्मस्वरूप आहे. शंकराने उत्तर ऐकले व समजून चुकले की कविनारायण मासळीच्या पोटात आहेत. शंकर म्हणाले, की तू अवतार घेतल्यावर बद्रीकाश्रमास ये. तेथे मी तुला दर्शन देईल. पुढे मासळीने अंडे घातले. ते अंडे उमलले. त्यातून सुंदर मुलगा बाहेर आला. कामिक नावाचा कोळी तेथे आला. त्याला मूलबाळ नव्हते. मुलगा पाहून त्याला आनंद झाला. मुलाला त्याने घरी नेले. कामिकाची पत्‍नी सारद्वता हिलाही आनंद झाला. तिने बाळाला छातीशी धरले, तर तिला लगेच पान्हा फुटला. माशाच्या पोटी जन्माला म्हणून त्याचे नाव मच्छिंद्रनाथ. मच्छिंद्रनाथ स्त्री राज्यात आले. तेथे मैनाकिनीशी त्यांचा विवाह झाला. त्यांना मुलगा झाला. त्याचे नाव मिनीनाथ ठेवले. मच्छिंद्रनाथांचे जन्मस्थान यमुनातीरी आहे. त्यांची संजीवन समाधी सावरगाव (ता. ,आष्टी, जि. बीड) येथे आहे. मायंबा म्हणूनही हे देवस्थान प्रसिद्ध आहे. येथे जाण्यासाठी नगर जिल्ह्यातील नगर-पाथर्डी रोडवरून देवराई फाट्यावरून [[वृद्धेश्‍वर]], तेथून सावरगावला जाता येथे. मढीवरूनही [[वृद्धेश्‍वर]]ला व पुढे मच्छिंद्रनाथ गडावर जाता येते. === गोरक्षनाथ === <poem>""तरी आता न लावी उशिर । हे गोरक्षनाथ निघे बाहेर ।। ऐंसे वदता नाथ मच्छिंद्र ।। बाळ शब्द उदेला ।।75।। (अध्या 9 वा, ओवी 75)</poem> मत्स्येंद्रनाथ तीर्थाटन करीत चंद्रगिरी गावी आले. एका बाईला (सरस्वती) त्यांनी पूर्वी पूत्रप्राप्तीसाठी भस्म दिले होते. तिच्या घरी येऊन अलख असे म्हणाले. सरस्वतीबाई दाराशी आल्या, तर बाई तुझा मुलगा कुठे आहे, असे मत्स्येंद्रनाथांनी विचारले. कुठला मुलगा बाबा, असं त्या बाई म्हणाल्या, मी भस्म दिले होते. ते वाया जाणार नाही, असे नाथ म्हणाले. बाईने ते भस्म उकिरड्यात टाकले होते. तेथे मस्त्येंद्रनाथ गेले. "अलख निरंजन, हरि नारायणा बाहेर ये', असे म्हणताच उकिरड्यातून बारा वर्षांचा मुलगा बाहेर आला. तू गोवरात (उकिरड्यात) जन्मलास म्हणून तुझे नाव गोरक्षनाथ आहे, असे म्हणून मत्स्येंद्रनाथांनी गोरक्षनाथांना तीर्थटनासाठी बरोबर नेले. गोरक्षनाथांचे जन्मस्थान चंद्रगिरी (बंगाल) येथे आहे, तर संजीवन समाधी गिरनार पर्वत (सौराष्ट्र) येथे आहे. सौराष्ट्र काठेवाड प्रांतात जुनागड जिल्ह्यात गिरणार पर्वत आहे. राजटोकाहून जुनागड सुमारे 100 कि.मी. अंतरावर आहे. गिरणारहून द्वारकाधाम, सोरटी सोमनाथाला जाता येते. गिरणारच्या टोकावर गोरक्षनाथांचे लहान मंदिर आहे. तेथे काळ्या पाषाणची मूर्ती आहे. हा नेपाळ प्रांत आहे. तेथील हे देवस्थान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. त्यामुळेच तेथील लोकांना गुरखा किंवा गोरखा म्हणत असावे.  नगर जिल्ह्यातील डोंगरगण (ता. नगर) जवळ गोरक्षनाथांनी तपश्‍चर्या केली. येथे जाण्यासाठी नगर-औरंगाबाद रोडवरून शेंडी गावाच्या पुढे गेल्यावर डोंगरगणला जाता येते. तेथून ३ किलोमीटर अंतरावर हा गोरक्षनाथ गड आहे. === गहिनीनाथ === <poem>तेंगे करूनी पंचभूत। दृश्‍यत्त्व पावले संजीवनी अर्थ।। करभंजन ते संधीत । प्रेरक झाला जीवित्त्वा ।।61।। (अध्याय 10, ओवी 61)</poem> कनकगिरी गावात मस्त्येंद्रनाथाने गोरक्षनाथाला गुरुमंत्र दिला. तेथेच गोरक्षनाथ एकदा मंत्रांचा जप करीत बसले. गावातील काही मुले चिखलाचा गोळा घेऊन आले व बाबा आम्हाला गाडी करून द्या, असे म्हणू लागले; परंतु बाबाने गाडी नाही करता येणार, असे सांगितल्यावर मुलांनीच गाडी तयार केली. आता त्याला गाडीवान हवा म्हणून गोरक्षनाथांनी गाडीवान तयार करून दिला. गाडीवानाचा मातीचा पुतळा तयार करताना तोंडातून मंत्राचा जप चालूच होता. पुतळा तयार होताच करभंजन नारायनाने त्यात प्रवेश केला. चिखलाचा पुतळा जिवंत झाला. मुले घाबरली. गोरक्षनाथही गडबडले. इतक्‍यात मत्स्येंद्रनाथ तेथे आले. त्यांना हा प्रकार काय झाला, ते समजले. दोघांनी त्या मुलाला उचलले व एका ब्राम्हणाकडे दिले. ब्राह्मणाचे नाव मधुनाथा होते. त्याच्या बायकोचे नाव गंगा होते. दोघांनी ते बाळ घेतले. मत्स्येंद्रनाथांच्या सांगण्यावरून त्याचे नाव गहिनीनाथ ठेवले. गहिनीनाथांचे जन्मस्थान कनकगिरी (जगन्नाथपुरी) येथे आहे. संजीवन समाधी चिंचोली (जि. बीड) येथे गहिनीनाथ गडाजवळ आहे. येथे जाण्यासाठी बीडहून आल्यास येवलवाडी (ता. पाटोदा) येथील जालिंदरनाथांचे दर्शन घेऊन डोंगरकिन्ही येथे जाऊन हातोला फाट्यामार्गे कुसळंब व तेथून चिंचोलीला जाता येते. नगरहून निघाल्यास नगर बीड रस्त्यावरून (अडबंगनाथ गड मार्गे) जाता येते. === जालिंदरनाथ === <poem>विप्रो हाते सलील बाळ ते जातें। रक्षता स्पर्शता लागे हाते।। दृष्टी पाहता बाळाने । जुळवत रुदन करी ।।112।। (अध्याय 11 ओवी 112)</poem> पांडवकुळात हस्तिनापूर ब्रहद्रवा नावाचा राजा होता. त्याने सोमयज्ञ केला. यज्ञातील विभूती घेण्यासाठी राजाने यज्ञकुंडात हात घातला. त्याच्या हाताला मूल लागले. अत्यंत सुंदर व गोंडस दिसणारे हे मुल रडू लागले. राजाने त्याला कुंडाबाहेर काढले व आनंदाने राणीकडे घेऊन गेले. अग्नीने दिलेल्या या मुलाचे नाव "जालंदरनाथ' असे ठेवले. जालंदर नाथ या नावाचा अपभ्रंष होऊन पुढे जालिंदरनाथ हे नाव प्रसिद्ध झाले. त्यांनी पुढे नाथ संप्रदायाची दीक्षा घेतली. जालिंदरनाथांचे जन्मस्थान हस्तीनापूरमध्ये आहे. तर संजीवन समाधी येवलवाडी (ता. पाटोदा, जि. बिड) येथे आहे. येथे जाण्यासाठी पाथर्डी-बीड रस्त्यावरून रायमोहा गावापासून येवलवाडी व पुढे जालिंदरनाथांच्या समाधीस्थळी जाता येते. === कानिफनाथ === <poem>त्वरे येऊन कर्णदृसी। दृष्टी पाहे ब्रह्मचारी । सहज करूनी उभयकरी ।। नमस्कारी प्रेमाणे ।।११५।। (अध्यय १२ वा, ओवी ११५)</poem> बद्रीकाश्रमात शंकर, अग्निदेव व जालिंदरनाथ गप्पा मारत होते. शंकर म्हणाले हे पहा जालंदर, हिमालयात एक मोठा हत्ती आहे. त्याच्या कानात प्रब्रुद्धनारायणाने जन्म घेतला आहे. आपण तेथे जाऊ, तिघेही हिमालयात गेले. हत्ती पर्वतावर होता. जालिंदरनाथांनी मोठ्याने हाक दिली, हे प्रब्रुद्धनारायणा. तेव्हा एक सोळा वर्षाचा मुलगा हत्तीच्या कानातून बाहेर आला. त्यामुळे त्याचे नाव कानिफनाथ असे ठेवले. कानिफनाथांनी खाली उतरून सर्वांना नमस्कार केला. कानिफनाथांचे जन्मस्थान गिरीटंक (हिमालय) पर्वतावर आहे. संजीवन समाधी मढी (ता. पाथर्डी, जि. नगर) येथे आहे. येथे जाण्यासाठी नगर-पाथर्डी रस्त्यावरून तिसगावपासून मढीला जाता येते. === भर्तरीनाथ=== <poem>भर्तरी भंगताचि बाळ त्यांत । तेजस्वी मिरविले शकलांत ।। क्षिकेचे मोहळ व्यक्त । तेही एकांग जाहले ।।२७।। (अध्याय २४, ओवी २७) </poem> भर्तरीनाथांच्या जन्माचे गुढ उकलले नाही. मात्र ग्रंथाल उल्लेखील्याप्रमाणे एकदा उर्वशीचे अनुपम सौंदर्य पाहून सूर्याचा वीर्यपात झाला. त्या वीर्याचा एक भाग कौलिक ऋषीच्या भिक्षापात्रात पडला. त्यातून ३१०३ वर्षांनी भगवान अवतार घेतील, हे ऋषींनी ओळखले. त्यांनी हे पात्र जपून ठेवले. ठरल्या वेळी द्रमीलनारायणाने त्यात प्रवेश करून प्रकट झाले. बालकाचा जन्म झाला. ते म्हणजे भर्तरीनाथ. त्याला एका हरिणीने आपल्या पिलांसोबत मोठे केले. हरणांच्या संगतीत झाडांचा पाला खाऊन तो मोठा झाला. एकदा जंगलातून जयसिंग व रेणुका हे ब्राह्मण दाम्पत्य जात होते. त्यांनी मुलाला जवळ केले. त्याला माणसांची भाषा शिकविली. पुढे गोरक्षनाथांनी त्याला नाथपंताची दीक्षा दिली. भर्तरीनाथांचे जन्मस्थान नैमिष्यारण्य आहे. तर संजीवन समाधी हरंगुल (ता. गंगाखेड, जि. परभणी) येथे आहे. येथे जाण्यासाठी गंगाखेड तालुक्‍यातून वडगाव फाट्यावर उतरून हरंगुलला जाता येते. बीड जिल्ह्यातील बारा ज्योतिर्लिंगपैकी परळी वैजनाथ- गंगाखेड रोडवरून वडगाव फाट्यावरून जाता येते. श्री राजा भरताहरीनाथ महाराज हरंगुळ. गीतकार प्रमोद कदम हरंगुळकर.मो 7820979834 === रेवणनाथ === <poem>पातला परी अकस्मात । येता झाला बाळ जेय ।। सहज चाली पुढे चालत । बाळ दृष्टी देखिले ।।२१।। (अध्याय ३४, ओवी २१ की १२१?)</poem> ब्रह्मदेवाचे वीर्य रेवा नदीच्या तीरावर पडले. त्याचाच पूर्व संकेतानुसार चमसनारायणांनी प्रवेश केला. एक मुलगा जन्मास आला. सहजसरुख नावाच्या कुणब्याने त्याला पाहिले. त्याने व त्याच्या पत्‍नीने या बाळाला सांभाळले. रेवा नदीकाठी सापडला म्हणून त्याचे नाव रेवणनाथ ठेवले. दत्तात्रयांनी त्याला महिमासिद्धी दिली. रेवणनाथांचे जन्मस्थान रेवानदी, तर संजीवन समाधी रेणावी (विटा, ता. खानापूर, जि. सांगली) येथे आहे. येथे जाण्यासाठी विटे गावातून १० कि.मी. अंतरावर रेणावी हे गाव आहे. तेथेच हे देवस्थान आहे. === वटसिद्ध नागनाथ === <poem>असो वटवृक्ष पोखरांत । अंड राहिले दिवस बहूत ।। अवि होत्र नारायण त्यांत । ईश्‍वर सत्ते संचारला ।।९२।। दिवसेंदिवस अंडात। वाडी लागले जीववंत ।। देह होता सामर्थ्यवंत । भगन लागे अंड ते ।।९३।। त्यांत तलवर पोखरांत । बाळ रुदन करी अत्यंत ।। निढळवाणी कोण त्यांते । रक्षणाते नसेची ।।९४।। (अध्याय ३६, ओवी ९२, ९३, ९४)</poem> ब्रह्मदेवाचे वीर्य एका सर्पिणीने भक्ष केले. तीच्या पोटी अग्निहोत्र नारायणाने प्रवेश केला. अस्तिक ऋषिंच्या सांगण्यावरून सर्पिण झाडाच्या ढोलीत बसून राहिली. सर्पिणीने एक अंडे घातले. ते फुटून मूल बाहेर आले. ते रडू लागले. याच वेळी कोश धर्मा नावाचा ब्राह्मण तेथून जात होता. त्याने ते बाळ घेतले. पत्‍नी सुरादेवीला दाखविले. त्यांनी त्याचा सांभाळ केला. वडाच्या ढोलीत जन्मला म्हणून त्याचे नाव वटसिद्ध नागनाथ असे ठेवले. दत्तात्रयांनी त्याला नाथपंथाची दीक्षा दिली. नागनाथांचे जन्मस्थान नैमिष्यारण्य येथे आहे. तर संजीवन समाधी वडवळ (ता. चाकूर, जि. लातूर) येथे आहे. येथे जाण्यासाठी लातूरवरून २५ कि.मी. अंतरावर चाकूर तालुक्‍यात वडवळ हे गाव आहे. हैद्राबाद - परळी रेल्वे मार्गावर हे तीर्थस्थान आहे. === चरपटीनाथ === <poem>या परी बहुता दिवशी । ईश्‍वर आता अवतार ।। विप्पलायन त्या रेतासी । नारायण संचारला ।।२१।। (अध्याय ३८, ओवी २१)</poem> एकदा पार्वतीच्या विवाहप्रसंगी सर्व देव जमले होते. पार्वतीच्या सौंदर्याला पाहून ब्रह्मदेवाचे वीर्यपतन झाले. ते ब्रह्मदेवाने टाचेने रगडले. त्यामुळे त्याचे दोन भाग झाले. एका भागाचे योगे साठ हजार वालखित्य ऋषी उत्पन्न झाले. दुसरा भाग मात्र नदीत वाहत जाऊन एका कुशास अडकला. त्यात पिप्पलायण यांनी प्रवेश केला. त्याच वेळी बालकाचा जन्म झाला. सत्यश्रवा नावाचा ब्राह्मण पुनीत गावात राहता होता. एक दिवस भागीरथीच्या किनाऱ्यावर त्याला मुलगा दिसला. ब्राह्मणाने ते मूल उचलून सत्यश्रवाकडे दिले व सांभाळण्यास सांगितले. त्याचे नावही "चरपटीनाथ' असे ठेवण्यास सांगितले. सत्यश्रवा व त्याची पत्‍नी चंद्रा यांनी त्याचा सांभाळ केला. पुढे दत्तात्रेरयांनी त्याला अनुग्रह दिला. चर्पटीनाथांचे जन्मस्थान रेवानदी, तर संजीवन समाधी मात्र नाही. कारण ते गुप्त रूपाने अद्यापही भ्रमण करीत आहेत, असा उल्लेख ग्रंथांत आढळतो.  या नवनाथांबरोबरच मत्स्येंद्रनाथांचे चौरंगीनाथ, मीननाथ हे शिष्य आहेत. प्रत्येक नाथांचे काही शिष्य सिद्ध आहेत. त्यांची संख्या ८४ आहे. या शिष्यांनाच ८४ सिद्ध असे म्हणतात. [[वर्ग:नाथ संप्रदाय]] 5848rllkxs12ck6wpeg8bsgjp0itygl 2685674 2685672 2026-05-24T15:26:54Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-30877-06|~2026-30877-06]] ([[User talk:~2026-30877-06|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2551717 wikitext text/x-wiki शाबरी विद्या किवा मंत्र किंवा विद्या कोणी व कशासाठी  तयार केली ? क्षनाथांनी ती विद्या काव्याद्वारे प्रसारीत केली. हे मंत्र सिद्ध असल्यामुळे भूत, पिशाच्च बाधा, पीडा, संकटे यांचा नाश करणारे आहेत. प्राणायाम, साधनेद्वारे हे मंत्र सिद्ध करता येतात. नवनाथांनी या विद्येत भर घातली. विशेषतः मछिंदरनाथनी ती विद्या काव्याद्वारे प्रसारीत केली. हे मंत्र सिद्ध असल्यामुळे भूत, पिशाच्च बाधा, पीडा, संकटे यांचा नाश करणारे आहेत. प्राणायाम, साधनेद्वारे हे मंत्र सिद्ध करता येतात. शाबरीकवच हंस ग्रंथ संस्कृत भाषेत लिहिलेला आहे. शाबरीकवच हे मच्छिंद्र आणि गोरखनाथ यांनी लिहिले आहे आणि इतर नवनाथांनी हा ग्रंथ लिहिण्यात हातभार लावला आहे. शाबरी कवच वाचन केल्याने मनातील सर्व इच्छा पूर्ण होतात असे मानले जाते. === नवनाथ (9 नारायण) === कलियुगाचा नुकताच प्रारंभ झाला. त्यावेळी विष्णूने नवनारायनांना बोलाविले. आपल्याला सर्वांना पृथ्वीवर अवतार घ्यायचा आहे. त्यामुळे धर्माचा उदय होईल. लोक सत्याने व न्यायाने वागतील व सुखाने राहतील. इतर देवही अवतार घेणार आहेत, असे विष्णूने सांगितले. त्याप्रमाणे नवनारायणांनी पृथ्वीवर अवतार घेतले. तेच पुढे नवनाथ म्हणून नावारूपाला आले. === मच्छिंद्रनाथ === <poem> "अरे हा कविनारायण । च्छोदरी पावला जनन।। तरी मच्चेंद्र ऐसे याते नाम। जगामाजी मिरवी की ।।33।। (नवनाथ ग्रंथ अध्याय 1, ओवी 33 वी)</poem> एकदा शंकर व पार्वती कैलास पर्वतावर गप्पा मारत बसले होते. मला अनुग्रह द्यावा, अशी विनंती पार्वतीने शंकराला केली. जागा शांत हवी, म्हणून यमुनातीरी शंकराने अनुग्रह दिला. यमुनेच्या पाण्यात कविनारायण एका मासळीच्या पोटात बसले होते. त्यांनी शंकराचा हा सर्व उपदेश ऐकला. शंकराने पार्वतीला या उपदेशाचे सार काय? असा प्रश्‍न केला, तेव्हा कविनारायण मध्येच उत्तरला सगळं काही ब्रह्मस्वरूप आहे. शंकराने उत्तर ऐकले व समजून चुकले की कविनारायण मासळीच्या पोटात आहेत. शंकर म्हणाले, की तू अवतार घेतल्यावर बद्रीकाश्रमास ये. तेथे मी तुला दर्शन देईल. पुढे मासळीने अंडे घातले. ते अंडे उमलले. त्यातून सुंदर मुलगा बाहेर आला. कामिक नावाचा कोळी तेथे आला. त्याला मूलबाळ नव्हते. मुलगा पाहून त्याला आनंद झाला. मुलाला त्याने घरी नेले. कामिकाची पत्‍नी सारद्वता हिलाही आनंद झाला. तिने बाळाला छातीशी धरले, तर तिला लगेच पान्हा फुटला. माशाच्या पोटी जन्माला म्हणून त्याचे नाव मच्छिंद्रनाथ. मच्छिंद्रनाथ स्त्री राज्यात आले. तेथे मैनाकिनीशी त्यांचा विवाह झाला. त्यांना मुलगा झाला. त्याचे नाव मिनीनाथ ठेवले. मच्छिंद्रनाथांचे जन्मस्थान यमुनातीरी आहे. त्यांची संजीवन समाधी सावरगाव (ता. ,आष्टी, जि. बीड) येथे आहे. मायंबा म्हणूनही हे देवस्थान प्रसिद्ध आहे. येथे जाण्यासाठी नगर जिल्ह्यातील नगर-पाथर्डी रोडवरून देवराई फाट्यावरून [[वृद्धेश्‍वर]], तेथून सावरगावला जाता येथे. मढीवरूनही [[वृद्धेश्‍वर]]ला व पुढे मच्छिंद्रनाथ गडावर जाता येते. === गोरक्षनाथ === <poem>""तरी आता न लावी उशिर । हे गोरक्षनाथ निघे बाहेर ।। ऐंसे वदता नाथ मच्छिंद्र ।। बाळ शब्द उदेला ।।75।। (अध्या 9 वा, ओवी 75)</poem> मत्स्येंद्रनाथ तीर्थाटन करीत चंद्रगिरी गावी आले. एका बाईला (सरस्वती) त्यांनी पूर्वी पूत्रप्राप्तीसाठी भस्म दिले होते. तिच्या घरी येऊन अलख असे म्हणाले. सरस्वतीबाई दाराशी आल्या, तर बाई तुझा मुलगा कुठे आहे, असे मत्स्येंद्रनाथांनी विचारले. कुठला मुलगा बाबा, असं त्या बाई म्हणाल्या, मी भस्म दिले होते. ते वाया जाणार नाही, असे नाथ म्हणाले. बाईने ते भस्म उकिरड्यात टाकले होते. तेथे मस्त्येंद्रनाथ गेले. "अलख निरंजन, हरि नारायणा बाहेर ये', असे म्हणताच उकिरड्यातून बारा वर्षांचा मुलगा बाहेर आला. तू गोवरात (उकिरड्यात) जन्मलास म्हणून तुझे नाव गोरक्षनाथ आहे, असे म्हणून मत्स्येंद्रनाथांनी गोरक्षनाथांना तीर्थटनासाठी बरोबर नेले. गोरक्षनाथांचे जन्मस्थान चंद्रगिरी (बंगाल) येथे आहे, तर संजीवन समाधी गिरनार पर्वत (सौराष्ट्र) येथे आहे. सौराष्ट्र काठेवाड प्रांतात जुनागड जिल्ह्यात गिरणार पर्वत आहे. राजटोकाहून जुनागड सुमारे 100 कि.मी. अंतरावर आहे. गिरणारहून द्वारकाधाम, सोरटी सोमनाथाला जाता येते. गिरणारच्या टोकावर गोरक्षनाथांचे लहान मंदिर आहे. तेथे काळ्या पाषाणची मूर्ती आहे. हा नेपाळ प्रांत आहे. तेथील हे देवस्थान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. त्यामुळेच तेथील लोकांना गुरखा किंवा गोरखा म्हणत असावे.  नगर जिल्ह्यातील डोंगरगण (ता. नगर) जवळ गोरक्षनाथांनी तपश्‍चर्या केली. येथे जाण्यासाठी नगर-औरंगाबाद रोडवरून शेंडी गावाच्या पुढे गेल्यावर डोंगरगणला जाता येते. तेथून ३ किलोमीटर अंतरावर हा गोरक्षनाथ गड आहे. === गहिनीनाथ === <poem>तेंगे करूनी पंचभूत। दृश्‍यत्त्व पावले संजीवनी अर्थ।। करभंजन ते संधीत । प्रेरक झाला जीवित्त्वा ।।61।। (अध्याय 10, ओवी 61)</poem> कनकगिरी गावात मस्त्येंद्रनाथाने गोरक्षनाथाला गुरुमंत्र दिला. तेथेच गोरक्षनाथ एकदा मंत्रांचा जप करीत बसले. गावातील काही मुले चिखलाचा गोळा घेऊन आले व बाबा आम्हाला गाडी करून द्या, असे म्हणू लागले; परंतु बाबाने गाडी नाही करता येणार, असे सांगितल्यावर मुलांनीच गाडी तयार केली. आता त्याला गाडीवान हवा म्हणून गोरक्षनाथांनी गाडीवान तयार करून दिला. गाडीवानाचा मातीचा पुतळा तयार करताना तोंडातून मंत्राचा जप चालूच होता. पुतळा तयार होताच करभंजन नारायनाने त्यात प्रवेश केला. चिखलाचा पुतळा जिवंत झाला. मुले घाबरली. गोरक्षनाथही गडबडले. इतक्‍यात मत्स्येंद्रनाथ तेथे आले. त्यांना हा प्रकार काय झाला, ते समजले. दोघांनी त्या मुलाला उचलले व एका ब्राम्हणाकडे दिले. ब्राह्मणाचे नाव मधुनाथा होते. त्याच्या बायकोचे नाव गंगा होते. दोघांनी ते बाळ घेतले. मत्स्येंद्रनाथांच्या सांगण्यावरून त्याचे नाव गहिनीनाथ ठेवले. गहिनीनाथांचे जन्मस्थान कनकगिरी (जगन्नाथपुरी) येथे आहे. संजीवन समाधी चिंचोली (जि. बीड) येथे गहिनीनाथ गडाजवळ आहे. येथे जाण्यासाठी बीडहून आल्यास येवलवाडी (ता. पाटोदा) येथील जालिंदरनाथांचे दर्शन घेऊन डोंगरकिन्ही येथे जाऊन हातोला फाट्यामार्गे कुसळंब व तेथून चिंचोलीला जाता येते. नगरहून निघाल्यास नगर बीड रस्त्यावरून (अडबंगनाथ गड मार्गे) जाता येते. === जालिंदरनाथ === <poem>विप्रो हाते सलील बाळ ते जातें। रक्षता स्पर्शता लागे हाते।। दृष्टी पाहता बाळाने । जुळवत रुदन करी ।।112।। (अध्याय 11 ओवी 112)</poem> पांडवकुळात हस्तिनापूर ब्रहद्रवा नावाचा राजा होता. त्याने सोमयज्ञ केला. यज्ञातील विभूती घेण्यासाठी राजाने यज्ञकुंडात हात घातला. त्याच्या हाताला मूल लागले. अत्यंत सुंदर व गोंडस दिसणारे हे मुल रडू लागले. राजाने त्याला कुंडाबाहेर काढले व आनंदाने राणीकडे घेऊन गेले. अग्नीने दिलेल्या या मुलाचे नाव "जालंदरनाथ' असे ठेवले. जालंदर नाथ या नावाचा अपभ्रंष होऊन पुढे जालिंदरनाथ हे नाव प्रसिद्ध झाले. त्यांनी पुढे नाथ संप्रदायाची दीक्षा घेतली. जालिंदरनाथांचे जन्मस्थान हस्तीनापूरमध्ये आहे. तर संजीवन समाधी येवलवाडी (ता. पाटोदा, जि. बिड) येथे आहे. येथे जाण्यासाठी पाथर्डी-बीड रस्त्यावरून रायमोहा गावापासून येवलवाडी व पुढे जालिंदरनाथांच्या समाधीस्थळी जाता येते. === कानिफनाथ === <poem>त्वरे येऊन कर्णदृसी। दृष्टी पाहे ब्रह्मचारी । सहज करूनी उभयकरी ।। नमस्कारी प्रेमाणे ।।११५।। (अध्यय १२ वा, ओवी ११५)</poem> बद्रीकाश्रमात शंकर, अग्निदेव व जालिंदरनाथ गप्पा मारत होते. शंकर म्हणाले हे पहा जालंदर, हिमालयात एक मोठा हत्ती आहे. त्याच्या कानात प्रब्रुद्धनारायणाने जन्म घेतला आहे. आपण तेथे जाऊ, तिघेही हिमालयात गेले. हत्ती पर्वतावर होता. जालिंदरनाथांनी मोठ्याने हाक दिली, हे प्रब्रुद्धनारायणा. तेव्हा एक सोळा वर्षाचा मुलगा हत्तीच्या कानातून बाहेर आला. त्यामुळे त्याचे नाव कानिफनाथ असे ठेवले. कानिफनाथांनी खाली उतरून सर्वांना नमस्कार केला. कानिफनाथांचे जन्मस्थान गिरीटंक (हिमालय) पर्वतावर आहे. संजीवन समाधी मढी (ता. पाथर्डी, जि. नगर) येथे आहे. येथे जाण्यासाठी नगर-पाथर्डी रस्त्यावरून तिसगावपासून मढीला जाता येते. === भर्तरीनाथ=== <poem>भर्तरी भंगताचि बाळ त्यांत । तेजस्वी मिरविले शकलांत ।। क्षिकेचे मोहळ व्यक्त । तेही एकांग जाहले ।।२७।। (अध्याय २४, ओवी २७) </poem> भर्तरीनाथांच्या जन्माचे गुढ उकलले नाही. मात्र ग्रंथाल उल्लेखील्याप्रमाणे एकदा उर्वशीचे अनुपम सौंदर्य पाहून सूर्याचा वीर्यपात झाला. त्या वीर्याचा एक भाग कौलिक ऋषीच्या भिक्षापात्रात पडला. त्यातून ३१०३ वर्षांनी भगवान अवतार घेतील, हे ऋषींनी ओळखले. त्यांनी हे पात्र जपून ठेवले. ठरल्या वेळी द्रमीलनारायणाने त्यात प्रवेश करून प्रकट झाले. बालकाचा जन्म झाला. ते म्हणजे भर्तरीनाथ. त्याला एका हरिणीने आपल्या पिलांसोबत मोठे केले. हरणांच्या संगतीत झाडांचा पाला खाऊन तो मोठा झाला. एकदा जंगलातून जयसिंग व रेणुका हे ब्राह्मण दाम्पत्य जात होते. त्यांनी मुलाला जवळ केले. त्याला माणसांची भाषा शिकविली. पुढे गोरक्षनाथांनी त्याला नाथपंताची दीक्षा दिली. भर्तरीनाथांचे जन्मस्थान नैमिष्यारण्य आहे. तर संजीवन समाधी हरंगुल (ता. गंगाखेड, जि. परभणी) येथे आहे. येथे जाण्यासाठी गंगाखेड तालुक्‍यातून वडगाव फाट्यावर उतरून हरंगुलला जाता येते. बीड जिल्ह्यातील बारा ज्योतिर्लिंगपैकी परळी वैजनाथ- गंगाखेड रोडवरून वडगाव फाट्यावरून जाता येते.   === रेवणनाथ === <poem>पातला परी अकस्मात । येता झाला बाळ जेय ।। सहज चाली पुढे चालत । बाळ दृष्टी देखिले ।।२१।। (अध्याय ३४, ओवी २१ की १२१?)</poem> ब्रह्मदेवाचे वीर्य रेवा नदीच्या तीरावर पडले. त्याचाच पूर्व संकेतानुसार चमसनारायणांनी प्रवेश केला. एक मुलगा जन्मास आला. सहजसरुख नावाच्या कुणब्याने त्याला पाहिले. त्याने व त्याच्या पत्‍नीने या बाळाला सांभाळले. रेवा नदीकाठी सापडला म्हणून त्याचे नाव रेवणनाथ ठेवले. दत्तात्रयांनी त्याला महिमासिद्धी दिली. रेवणनाथांचे जन्मस्थान रेवानदी, तर संजीवन समाधी रेणावी (विटा, ता. खानापूर, जि. सांगली) येथे आहे. येथे जाण्यासाठी विटे गावातून १० कि.मी. अंतरावर रेणावी हे गाव आहे. तेथेच हे देवस्थान आहे. === वटसिद्ध नागनाथ === <poem>असो वटवृक्ष पोखरांत । अंड राहिले दिवस बहूत ।। अवि होत्र नारायण त्यांत । ईश्‍वर सत्ते संचारला ।।९२।। दिवसेंदिवस अंडात। वाडी लागले जीववंत ।। देह होता सामर्थ्यवंत । भगन लागे अंड ते ।।९३।। त्यांत तलवर पोखरांत । बाळ रुदन करी अत्यंत ।। निढळवाणी कोण त्यांते । रक्षणाते नसेची ।।९४।। (अध्याय ३६, ओवी ९२, ९३, ९४)</poem> ब्रह्मदेवाचे वीर्य एका सर्पिणीने भक्ष केले. तीच्या पोटी अग्निहोत्र नारायणाने प्रवेश केला. अस्तिक ऋषिंच्या सांगण्यावरून सर्पिण झाडाच्या ढोलीत बसून राहिली. सर्पिणीने एक अंडे घातले. ते फुटून मूल बाहेर आले. ते रडू लागले. याच वेळी कोश धर्मा नावाचा ब्राह्मण तेथून जात होता. त्याने ते बाळ घेतले. पत्‍नी सुरादेवीला दाखविले. त्यांनी त्याचा सांभाळ केला. वडाच्या ढोलीत जन्मला म्हणून त्याचे नाव वटसिद्ध नागनाथ असे ठेवले. दत्तात्रयांनी त्याला नाथपंथाची दीक्षा दिली. नागनाथांचे जन्मस्थान नैमिष्यारण्य येथे आहे. तर संजीवन समाधी वडवळ (ता. चाकूर, जि. लातूर) येथे आहे. येथे जाण्यासाठी लातूरवरून २५ कि.मी. अंतरावर चाकूर तालुक्‍यात वडवळ हे गाव आहे. हैद्राबाद - परळी रेल्वे मार्गावर हे तीर्थस्थान आहे. === चरपटीनाथ === <poem>या परी बहुता दिवशी । ईश्‍वर आता अवतार ।। विप्पलायन त्या रेतासी । नारायण संचारला ।।२१।। (अध्याय ३८, ओवी २१)</poem> एकदा पार्वतीच्या विवाहप्रसंगी सर्व देव जमले होते. पार्वतीच्या सौंदर्याला पाहून ब्रह्मदेवाचे वीर्यपतन झाले. ते ब्रह्मदेवाने टाचेने रगडले. त्यामुळे त्याचे दोन भाग झाले. एका भागाचे योगे साठ हजार वालखित्य ऋषी उत्पन्न झाले. दुसरा भाग मात्र नदीत वाहत जाऊन एका कुशास अडकला. त्यात पिप्पलायण यांनी प्रवेश केला. त्याच वेळी बालकाचा जन्म झाला. सत्यश्रवा नावाचा ब्राह्मण पुनीत गावात राहता होता. एक दिवस भागीरथीच्या किनाऱ्यावर त्याला मुलगा दिसला. ब्राह्मणाने ते मूल उचलून सत्यश्रवाकडे दिले व सांभाळण्यास सांगितले. त्याचे नावही "चरपटीनाथ' असे ठेवण्यास सांगितले. सत्यश्रवा व त्याची पत्‍नी चंद्रा यांनी त्याचा सांभाळ केला. पुढे दत्तात्रेरयांनी त्याला अनुग्रह दिला. चर्पटीनाथांचे जन्मस्थान रेवानदी, तर संजीवन समाधी मात्र नाही. कारण ते गुप्त रूपाने अद्यापही भ्रमण करीत आहेत, असा उल्लेख ग्रंथांत आढळतो.  या नवनाथांबरोबरच मत्स्येंद्रनाथांचे चौरंगीनाथ, मीननाथ हे शिष्य आहेत. प्रत्येक नाथांचे काही शिष्य सिद्ध आहेत. त्यांची संख्या ८४ आहे. या शिष्यांनाच ८४ सिद्ध असे म्हणतात. [[वर्ग:नाथ संप्रदाय]] fk4zlejudt6sfmms2zrylfqwxtcbz4v 0 211266 2685768 2615730 2026-05-25T11:47:47Z Ketaki Modak 21590 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2685768 wikitext text/x-wiki {{बदल}} डॉ. सौ. '''उमा विरूपाक्ष कुलकर्णी''' (पूर्वाश्रमीच्या सुषमा कुलकर्णी, जन्म : [[बेळगाव]], १ ऑक्टोबर १९५०) या मराठी अनुवादक आहेत. त्यांनी [[यू.आर. अनंतमूर्ती]], [[एस.एल. भैरप्पा]], वैदेही, [[के.पी. पूर्णचंद्र तेजस्वी]] व इतर कन्‍नड लेखकांच्या साहित्याचे मराठीमध्ये अनुवाद केले आहेत. १९८२ मध्ये उमा कुलकर्णी यांचा [[शिवराम कारंत]] यांच्या कादंबरीचा 'तनमनाच्या भोवऱ्यात. हा पहिला अनुवाद प्रसिद्ध झाला. यानंतर कारंतांचेच 'डोंगराएवढा' हे अनुवादित पुस्तक प्रकाशित झाले. पुढे उमा कुलकर्णी यांनी [[एस.एल. भैरप्पा]] यांच्या कानडी कादंबऱ्यांचे मराठी अनुवाद करायचा सपाटा लावला. सुरुवात भैरप्पांच्या 'वंशवृक्ष' पासून सुरुवात करून २०१९ सालापर्यंत त्यांनी भैरप्पांच्याच एकूण बारा कादंबऱ्या अनुवादल्या आहेत. सौ. उमा कुलकर्णी यांनी केलेले ५५हून अधिक अनुवाद पुस्तकरूपात प्रसिद्ध झाले आहेत.(सन २०१९ची स्थिती). सौ उमा कुलकर्णी यांनी [[सुनीता देशपांडे]] यांचे 'आहे मनोहर तरी' कानडीत आणले, पण त्याच्या प्रकाशनासाठी त्यांना बरीच वर्षे प्रकाशक मिळाला नाही. प्रकाशक म्हणाले, 'आम्ही आणि आमचे कानडी लोक [[पु.ल. देशपांडे]] यांना ओळखत नाहीत, तर त्यांच्या बायकोला शक्यच नाही. [[सुनीता देशपांडे]] यांचे पुस्तक कर्नाटकात खपणार नाही.' ==कौटुंबिक== उमा कुलकर्णी यांचे शालेय तसेच महाविद्यालयीन शिक्षण बेळगावमध्ये झाले. पदव्युत्तर शिक्षण [[पुणे|पुण्यात]] एस.एन.डी.टी.काॅलेजात झाले. त्यांचे वडील बासरी वाजवायचे. घरात संगीताला पोषक वातावरण होते. १९७० विरूपाक्ष कुलकर्णी यांच्याबरोबर त्यांचा विवाह झाला. लग्नानंतर उमा [[पुणे|पुण्याला]] आल्या. ==सौ. उमा कुलकर्णी यांनी लिहिलेली/अनुवादित केलेली पुस्तके (अपूर्ण यादी)== * अग्नी (अनुवादित नाटक, मूळ कन्‍नड लेखक - गिरीश कार्नाड) * अनंतमूर्ती यांच्या कथा (मूळ कन्‍नड लेखक - यू.आर. अनंतमूर्ती) * अवस्था (अनुवदित, मूळ कन्न्‍नड लेखक - यू.आर. अनंतमूर्ती) * आवरण (अनुवादित, मूळ कन्‍नड लेखक डॉ. [[एस.एल. भैरप्पा]]) * उत्तरकांड (अनुवादित, मूळ कन्‍नड लेखक - डॉ. [[एस.एल. भैरप्पा]]) * कर्वालो (अनुवदित प्रवासवर्णन, मूळ कन्नड लेखक - के.पी. तेजस्वी पूर्णचंद्र) * काठ (अनुवादित कादंबरी, मूळ कन्‍नड 'अंचू', लेखक - डॉ. [[एस.एल. भैरप्पा]]) * कारंत चिंतन (अनुवदित, मूळ कन्‍नड लेखक - डॉ. शिवराम कारंत) * कुडीय (अनुवदित कथासंग्रह, मूळ कन्‍नड लेखक - डॉ. शिवराम कारंत) * केतकरवहिनी (आत्मकथनात्मक स्वतंत्र कादंबरी) * क्रौंचपक्षी (अनुवादित लघुकथा, मूळ कन्‍नड लेखिका - वैदेही) * खेळता खेळता आयुष्य (अनुवादित आत्मचरित्र, मूळ कन्‍नड लेखक - गिरीश कार्नाड) * चिदंबर रहस्य (अनुवदित, मूळ कन्‍नड लेखक - के.पी. पूर्णचंद्र तेजस्वी) * जा ओलांडुनी (अनुवादित कादंबरी, मूळ कन्‍नड 'दाटु', लेखक - डॉ. [[एस.एल. भैरप्पा]]) * जिगर (अनुवादित, मूळ कन्‍नड लेखक - श्रीधर अग्नी) * टिपू सुलतानचे स्वप्न (अनुवादित नाटक, मूळ कन्‍नड लेखक - गिरीश कार्नाड) * डॉलर बहू (अनुवादित, मूळ कन्‍नड लेखिका - [[सुधा मूर्ती]]) * डोंगराएवढा (अनुवदित कथासंग्रह, मूळ कन्‍नड लेखक - डॉ. शिवराम कारंत) * तडा (अनुवादित कादंबरी, मूळ कन्‍नड लेखक - डॉ. [[एस.एल. भैरप्पा]]) * तंतू (अनुवादित कादंबरी, मूळ कन्‍नड लेखक - डॉ. [[एस.एल. भैरप्पा]]) * तनमनाच्या भोवऱ्यात (अनुवादित, मूळ कन्‍नड लेखक - डॉ. शिवराम कारंत) * तलेदण्ड (अनुवादित नाटक, मूळ कन्‍नड लेखक - गिरीश कार्नाड) * दोन म्हातारे आणि इतर कथा (अनुवादित; मूळ कन्नड लेखक - माधव कुलकर्णी) * नागमंडल (अनुवादित नाटक, मूळ कन्‍नड लेखक - गिरीश कार्नाड) * परिशोध (अनुवादित कादंबरी, मूळ कन्‍नड 'अवेषण', लेखक - डॉ. [[एस.एल. भैरप्पा]]) * परीघ (अनुवादित, मूळ कन्‍नड लेखिका - [[सुधा मूर्ती]]) * पर्व (अनुवादित कादंबरी, मूळ कन्‍नड लेखक - डॉ. [[एस.एल. भैरप्पा]]) . या कादंबरीच्या मराठीत १४ आवृत्त्या निघाल्या. १४व्या आवृत्तीचे पुनर्मुद्रण २०१९ साली प्रकाशित झाले. * पारखा (अनुवादित कादंबरी, मूळ कन्‍नड 'तब्बलियु नीनादे मगने' लेखक - डॉ. [[एस.एल. भैरप्पा]]) . या कादंबरीवर कानडी आणि हिंदी भाषांत चित्रपट निघाले; हिंदी चित्रपटाचे नाव - गोधुली. * पूर्णचंद्र तेजस्वी यांच्या निवडक कथा (अनुवादित कथासंग्रह, मूळ कन्‍नड लेखक - के.पी. पूर्णचंद्र तेजस्वी) * फ्लॉरिस्टन बंगला (अनुवादित, मूळ कन्‍नड लेखक - नरसिंह मळगी) * भैरप्पा साहित्य : मराठी समीक्षा (संपादित) * मंद्र (अनुवादित, मूळ कन्‍नड लेखक - डॉ. [[एस.एल. भैरप्पा]]) * महाश्वेता (अनुवादित कादंबरी, मूळ कन्‍नड लेखिका- [[सुधा मूर्ती]]) * माझं नाव भैरप्पा (अनुवादित आत्मचरित्र,; मूळ कन्नड लेखक - डॉ. [[एस.एल. भैरप्पा]]) * ययाती (अनुवादित नाटक, मूळ कन्‍नड लेखक - गिरीश कार्नाड) * वंशवृक्ष (अनुवादित कादंबरी, मूळ कन्‍नड लेखक - डॉ. [[एस.एल. भैरप्पा]]) * वैदेही यांच्या निवडक कथा (अनुवादित लघुकथा, मूळ कन्‍नड - लेखिका वैदेही) * व्रत आणि इतर कथा (अनुवादित कथासंग्रह, मूळ कन्नड लेखक - फकीर मोहम्मद कात्पदी) * संवादु अनुवादु (आत्मचरित्र) * सार्थ (अनुवदित कादंबरी मूळ कन्‍नड लेखक - डॉ. [[एस.एल. भैरप्पा]]) * सामान्यातले असामान्य (अनुवादित व्यक्तिचित्रणे, मूळ कन्‍नड लेखिका - [[सुधा मूर्ती]]) * साक्षी (अनुवादित, मूळ कन्‍नड लेखक - डॉ. [[एस.एल. भैरप्पा]]) ==सौ. उमा कुलकर्णी यांना मिळालेले पुरस्कार== * साहित्य अकादमी पुरस्कार * महाराष्ट्र फाऊन्डेशनचा विशेष पुरस्कार (१९९७) * महाराष्ट्र सरकारचे तसेच कर्नाटक सरकारचे बरेच पुरस्कार * [[रेखा ढोले]] पुरस्कार * 'संवादु अनुवादु'ला महाराष्ट्र साहित्य परिषद ([[मंगळवेढा]], अखिल मराठी साहित्य परिषद (बडोदा), अश्वमेध ग्रंथालय (सातारा), साहित्यप्रेमी भगिनी मंडळ (पुणे) (सर्व सन २०१७मध्ये) * भास्करराव ग. माने यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ अक्षरगौरव साहित्य पुरस्कार (२०१७) * मुंबई ग्रंथ संग्रहालयाचा प्रा. वि.ह. कुलकर्णी पुरस्कार (सन २०१८) * दिल्लीच्या साहित्य अकादमीचा पहिला अनुवाद पुरस्कार (सन १९८९) * 'वंशवृक्ष'साठी महाराष्ट्रगौरव पुरस्कार (१९९०) * 'पर्व'साठी स.ह. मोडक पुरस्कार (१९९९) * 'पारखा'साठी [[इचलकरंजी]]च्या आपटे वाचन मंदिरातर्फे म.बा. जाधव पुरस्कार (२०१५) * 'पारखा'साठी पुणे ग्रंथालयाचा वर्धापन पुरस्कार * कुवेंपु भाषाभारतीतर्फे विशेष सन्मान {{DEFAULTSORT:कुलकर्णी, उमा}} [[वर्ग:मराठी लेखिका]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:संदर्भ नसलेली पाने]] [[वर्ग:भाषांतरकार]] l606tiy58vb4a5sdkj5bamm973anjvf 3 243387 2685698 2682057 2026-05-25T04:09:41Z अभिलाषा 181490 /* महिला सुरक्षा : धोरण आणि उपाययोजना */ नवीन विभाग 2685698 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=अभिलाषा देशपांडे}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०६:१४, २९ मे २०१९ (IST) == महिला सुरक्षा : धोरण आणि उपाययोजना == एकीकडे महिला दिनाबाबत असे सकारात्मक चित्र असले, तरी महिलांच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न तितकाच गहन आहे. भारतात २०२३ मध्ये स्त्रिया आणि मुलींवरील अत्याचारांमध्ये घट होण्याऐवजी त्यामध्ये वाढ नोंदवण्यात आली आहे. अशा परिस्थितीत, स्त्रियांच्या सुरक्षेसाठी नेमक्या काय उपाययोजना राबविणे गरजेचे काय, ते समजून घ्यायला हवे. भारतात २०१९ साली दररोज ८८ बलात्काराच्या घटनांची नोंद झाली. ’राष्ट्रीय गुन्हे नोंदणी अहवाला’नुसार, गेल्या दहा वर्षांत मुली किंवा महिलांवर बलात्काराची असुरक्षितता ४४ टक्क्यांपर्यंत वाढली आहे. यासाठी प्रत्येक स्त्रीमागे एक पोलीस वगैरे नेमणे हे सर्वस्वी अव्यवहार्य. म्हणून व्यवहार्य उपाययोजनांचा विचार गरजेचा आहे. महिलांच्या सुरक्षेकरिता समाजातील सर्व घटकांनी सर्व स्तरावर एकत्रित प्रयत्न करणे गरजेचे आहे. शिक्षण, जागरूकता आणि कठोर कायद्यांद्वारे महिलांवरील हिंसाचार रोखणे शक्य आहे. घरगुती हिंसाचार व महिलांविरोधात वेगवेगळ्या प्रकारचे गुन्हे घडतात. महिलांवरील बहुतांश गुन्ह्यांमध्ये पती किंवा त्याच्या नातेवाईकांकडून क्रूरतेचे गुन्हे होते. (३१.४ टक्के), त्यानंतर महिलांचे अपहरण (१९.२ टक्के), महिलांचा विनयभंग (१८.७ टक्के) आणि बलात्कार (७.१ टक्के), २०२२ मध्ये महिला अत्याचाराचे ४.४५ लाखांहून अधिक गुन्हे नोंदवले गेले. म्हणजे दर ५१ मिनिटाला एक गुन्हा, इतके हे गंभीर प्रमाण. सध्या स्त्रियांवरती आयुष्याच्या वेगवेगळ्या स्तरावरती वेगवेगळ्या प्रकारचे गुन्हे होतात, ते गुन्हे खालीलप्रमाणे आहेत. सार्वजनिक ठिकाणी, खासगी जागा आभासी जागेत महिलांवरील गुन्ह्यांच्या घटना काही मुख्य गुन्हे पुढीलप्रमाणे आहेत. स्त्री भ्रूणहत्या, बालविवाह, लैंगिक पर्यटन, अश्लील साहित्य, मुलीचा पाठलाग करणे, लैंगिक छळ, लैंगिक शोषण, महिलांची तस्करी, बलात्कार आणि अनाचार, अ‍ॅसिड हल्ला, सायबर गुन्हे, भीक मागणे, कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ. सुरक्षेची जबाबदारी ः महिलांच्या सुरक्षेची जबाबदारी समाजातील वेगवेगळ्या घटकांची असून, ती खालीलप्रमाणे आहे. पोलिसांची जबाबदारी महिलांवरील गुन्ह्यांचा त्वरित आणि प्रभावी तपास करणे, महिलांसाठी सुरक्षित वातावरण निर्माण करणे, महिलांविरुद्ध होणार्‍या हिंसाचाराबाबत जनजागृती करणे, महिला पोलिसांची संख्या वाढवणे, महिलांसाठी मदत कक्ष आणि हेल्पलाईन अधिक कार्यक्षम बनवणे. सरकारची जबाबदारी कठोर कायदे आणि दंडात्मक तरतुदी करणे, महिलांसाठी सुरक्षित निवारा आणि मदत केंद्रे उभारणे, महिला सक्षमीकरण आणि आत्मरक्षा प्रशिक्षण कार्यक्रम राबविणे, महिलांसाठी स्वयंरोजगार आणि शिक्षणासाठी योजना राबविणे, महिला सुरक्षा आणि सक्षमीकरणासाठी बजेट वाढवणे. समाजाची जबाबदारी स्त्रियांबद्दल सकारात्मक दृष्टिकोन विकसित करणे, स्त्रियांच्या सुरक्षेसाठी सामाजिक जागरूकता निर्माण करणे, स्त्रियांच्या विरोधात होणार्‍या हिंसाचाराबद्दल आवाज उठवणे, लैंगिक समानतेसाठी प्रयत्न करणे इत्यादी. कुटुंबीयांची जबाबदारी मुलींमध्ये आत्मविश्वास, आत्मरक्षा कौशल्ये आणि लढाईची वृत्ती विकसित करणे, मुलींना स्वतःचा बचाव करण्याचे प्रशिक्षण देणे, मुलींना सुरक्षिततेबाबत सतत मार्गदर्शन करणे, मुलींच्या शिक्षण आणि करिअरला प्रोत्साहन देणे, स्त्रियांवरील हिंसाचाराविरोधात स्पष्टपणे बोलणे, राहण्याच्या ठिकाणी, शिक्षण संस्था आणि नोकरीच्या ठिकाणी सुरक्षेची आव्हाने ओळखणे, आव्हानांना तोंड देण्यासाठी योजना आखणे, कुटुंब, वस्ती आणि सोसायटीतील रहिवाशांनी एकत्रितपणे विचार करणे. स्त्रियांची स्वतःची जबाबदारी आत्मरक्षा प्रशिक्षण घेणे, धोकादायक परिस्थिती ओळखणे आणि त्या टाळणे, आपल्या सुरक्षिततेसाठी आवाज उठवणे आणि मदत घेण्यास कचरू नये, कायदेशीर अधिकारांची माहिती मिळवणे, संकटात मदतीसाठी हेल्पलाईन आणि इतर संस्थांशी संपर्क साधणे, हिंसाचार सहन न करता आवाज उठवणे. सावित्रीच्या लेकींसाठी सरकारच्या योजना सरकारच्या विविध योजना आहेत-’प्रधानमंत्री मातृ वंदना योजना’, ’प्रधानमंत्री सुरक्षित मातृत्व अभियान’, ’जननी सुरक्षा योजना,’ ‘जननी शिशु सुरक्षा कार्यक्रम,’ गर्भवती महिलांच्या सुरक्षिततेसाठी ’किलकारी योजना’, ’माता सुरक्षित तर घर सुरक्षित योजना’, पीसीपीएनडीटी कायदा(षशारश्रश ळपषरपींळलळवश-स्त्री भ्रूणहत्या)-अंमलबजावणी योजना, ‘अनेमिया मुक्त भारत योजना’, ’वात्सल्य विशेष योजना’, ’माहेरघर योजना’, ’मातृत्व अनुदान योजना’, ’किशोरवयीन आरोग्य योजना’, कुटुंब कल्याण कार्यक्रम. मात्र, हिंदू समाजातील ६० ते ६५ टक्के महिलांनीच या योजनांचा लाभ उठवला आहे. गरज आहे की, विविध उपाययोजना लाभ १०० टक्के महिलांकडे पोहोचला पाहिजे. गेल्या दहा वर्षांमध्ये केंद्र आणि राज्य सरकारांनी महिलांकरिता विविध सुरक्षा योजनांमध्ये प्रचंड वाढ केलेली आहे. ५ लाख, ५० हजार महिला स्वयंसाहाय्यता समूहांना ८२५ कोटी रुपयांचे निधीचे वितरण करण्यात आले. अकरा कलमी कार्यक्रमाअंतर्गत महिला सशक्तीकरण अभियानातून ७३ लाख महिलांना शासकीय योजनांचा लाभही मिळाला. पिवळ्या व केशरी शिधापत्रिकाधारक कुटुंबात दि. १ एप्रिल २०२३ नंतर जन्मलेल्या मुलींसाठी ’लेक लाडली योजना’ राबविण्यात येते. मुलीला १८ वर्षं पूर्ण होईपर्यंत १ लाख, १ हजार रुपये मिळणार. ’महिला सन्मान योजने’अंतर्गत एसटी महामंडळाच्या बसमध्ये तिकिटामध्ये ५० टक्के सवलतही देण्यात आली. ’माता सुरक्षित तर घर सुरक्षित’ विशेष मोहिमेत चार कोटी महिलांची आरोग्य तपासणी व औषध उपचार करण्यात आळी. वस्त्र उद्योग विभागामार्फत अंत्योदय शिधापत्रिकाधारक कुटुंबांना दरवर्षी एक साडी मोफत देण्याचाही निर्णय घेण्यात आला. राज्यात २४ लाख, ५८ हजार कुटुंबांना लाभ मिळाला. पीडित महिला बालकांसाठी आता ‘सुधारित मनोधैर्य योजना’ राबविण्यात आली. शक्ती सदन योजने’अंतर्गत नोकरदार महिलांसाठी ५० वसतिगृह. महिला मार्शल पथक ‘दामिनी’ महिला, तरुणी, विद्यार्थिनी यांची सार्वजनिक ठिकाणी होणारी छेडछाड, विविध समस्या, मंगळसूत्र हिसकावणे, शाळा, महाविद्यालय ठिकाणी तरुणांकडून होणारा त्रास कमी व्हावा, महिलांना सुरक्षित वाटावे यासाठी महिला मार्शल पथक ‘दामिनी’ सुरू झाले आहे. आता महिलांनी एक पाऊल पुढे टाकत आपल्या शाळा, महाविद्यालय, खासगी शिकवणी, सार्वजनिक ठिकाणे, बाजारपेठा, सोसायट्या, कॉलन्यांमध्ये काही समस्या असल्यास ती माहिती देण्याची जबाबदारी आहे, तरच अप्रिय घटनांना आळा बसेल. दामिनी’ पथकातील महिला पोलिसांना फोन केल्यास, काही वेळातच आपल्याला ही मदत मिळणार आहे. आपल्या परिसरात काही संशयित तरूण, चोरटे फिरत असतील, तर त्याचीही माहिती पोलिसांनी द्यावी. शाळा, महाविद्यालय परिसरात पथकाकडून सक्षमपणे पेट्रोलिंग करण्याची गरज आहे. प्रतिसाद चांगला मिळतोय... महिला बीट मार्शललाही चांगला प्रतिसाद मिळतोय. अनेकांनी पथकाला संपर्क करून परिसरातील घटनांची माहिती दिली. भविष्यात आणखी माहिती मिळत जाईल आणि नागरिकांचे प्रश्न सुटतील. महिलांनी आता पुढे येऊन माहिती द्यावी. या पथकाकडून मुख्य बाजारपेठा, शाळा-महाविद्यालय अशा भागात बीट मार्शलची गस्त राहिल्यास चोरी, छेडछाडीच्या घटना टळू शकतात. मात्र, त्याला नागरिकांची साथ हवी. महिलांच्या मंगळसूत्र चोरीचे प्रमाण, त्यांच्यावर होणारे अत्याचार यावर ’दामिनी’ पथकाच्या माध्यमातून आळा बसेल, अशी आशा आहे. त्यांच्याकडे पाहून सामान्य युवती, महिलांनाही एक ऊर्जा मिळणार आहे. त्यामुळे नक्कीच या निर्णयाचे विश्वासाने स्वागत होईल. या शिवाय प्रत्येक युवतीने स्वरक्षणासाठी स्वयंपूर्ण व्हावे, याकरिता हे पथक शाळा व महाविद्यालयांमधील विद्यार्थिनींना ‘मार्शल आर्ट’चे प्रशिक्षणही देणार आहेत. या पथकातील सर्व सदस्य महिलाच राहणार असल्याने अन्यायग्रस्त मुली व महिला निसंकोचपणे आपले म्हणणे त्यांच्याकडे मांडू शकतात. स्त्रियांच्या सुरक्षेसाठी सरकार, समाज आणि नागरिक यांच्यामध्ये समन्वय साधून एक सर्वसमावेशक धोरण तयार करणे आवश्यक आहे. महिलांवरील गुन्ह्यांसाठी कठोर कायदे आणि दंडात्मक तरतुदी करणे आवश्यक आहे. स्त्रियांसाठी मोठ्या प्रमाणावर आत्मरक्षा प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित करणे आवश्यक आहे. महिलांवरील हिंसाचाराविरोधात जनजागृती निर्माण करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर जागरूकता मोहीम राबविणे आवश्यक आहे. जीपीएस ट्रॅकिंग, सुरक्षा अ‍ॅप्स आणि सीसीटीव्ही कॅमेरे अशा तंत्रज्ञानाचा वापर महिलांच्या सुरक्षेसाठी करणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे महिलांच्या सुरक्षेसाठी जबाबदार पोलीस, सरकार, समाज, जागृत कुटुंबे आणि महिलांचीही गरज आहे. [[सदस्य:अभिलाषा|अभिलाषा]] ([[सदस्य चर्चा:अभिलाषा|चर्चा]]) ०९:३९, २५ मे २०२६ (IST) 39ant5b7wv0i77dshzms5dq5ib3gr0r 4 243590 2685669 2634341 2026-05-24T13:02:57Z ~2026-30910-35 183428 /* त */ 2685669 wikitext text/x-wiki डुंबरे == 96 कुळी मराठ्यांच्या सर्व 96 कुळातील एकूण ६३७१ आडनांवांचा तपशील == === मराठा क्षत्रिय पदवी === पाटील/पट्टराजा (Patil/Pattaraja), देशमुख/देशपाटील (Deshmukh/Deshpatil), राव/राजे/राणे (Rao/Raje/Rane), नाईक (Naik) साळुंखे पाटील मासाराम/मासारामकर (Masaram/Masaramkar) बांदल (bandal) मुळीक (Mulik) काशीद (kashid) घाडीगांवकर (Ghadigaonkar) कोतवाल (kotwal) === मराठा ब्राह्मण पदवी === कुलकर्णी (Kulkarni), देशपांडे (Deshpande), पंत/मंत्री (Pant/Mantri) अंगण,  ANGAN,  अंगमोडे, ANGAMODE AANGNODE,  अंगराखे, ANGRAKHE,  अंजिरे, ANJIRE,  ANJEERE,  अंतरंदे, ANTARANDE,  अंदूरकर, ANDURKAR, ANDOORKAR, अंधक, ANDHAK, अंधक, ANDHAK, अंधक-आंधक, अंधार, ANDHAR, ANDHAAR, अंधारे, ANDHARE, ANDHAARE, अंधुरकर, ANDHURKAR, अंधुरकार, ANDHURKAR, ANDHURKAAR, अंबरीष, AMBARISH, अंबाडे, AMBADE, AMBAADE, अंबारीवाले, AMBAARIWALE, AMBARIWALE, अंबारे, AMBARE, AMBAARE, अंबीराव, AMBIRAV, AMBIRAO, AMBEERAV, AMBEERAO, अंवचारे, ANVACHARE, ANVACHAARE, अंशधारी, ANSHDHARI, ANSHADHAARI, अकंटक, AKANTAK, अकराळ, AKARAL, AKARAAL, अकांटे, AKANRE, AKAANTE, अकांत, AKANT, AKAANT, अकांते, AKANTE, AKAANTE, अकाते, AKATE, AKAATE, अकाते-अंकाते, AKATE/ANKATE, अकारे, AKARE, AKAARE, अकृत, AKRUT, अकोलकर, AKOLKAR, अक्राळ, AKRAL, AKRAAL, अखंड, AKHAND, अखडे, AKHADE, अखत्यार, AKHATYAR, AKHTYAAR, अखिल, AKHIL, अगचारे, AGACHARE, अगोचर, AGOCHAR, अघटराव, AGHATARAV, अघटे, AGHATE, अघाडे, AGHADE, अघोक, AGHOK, अघोका, AGHOKA, अघोर, AGHOR, अचल, ACHAL, अचाह, ACHAH, अच्युत, ACHYUT, अच्युत (२), ACHYUT, अजमते, AJAMATE, अजमते, AJANATE, अजातशत्र, AJATASHATR, अजातशत्रू, AJATASHATRU, अजिंक्य, AJINKY, अजे, AJE, अटोळे, ATOLE, अडशूळ-अडसूळ, ADASHUL-ADASUL, अडसरे, ADASARE, अडसुरे, ADASURE, अडसूळ, ADASUL, अडे, ADE, अढाऊ/आढवADHAU/AADHAV, आढाव Adhav, अढोक, ADHOK, अतकड, ATAKAD, अतकर, ATAKAR, अतकरे, ATAKARE, अतुलबळी, ATULABALI, अत्तरदे, ATTARADE, अधचार, ADHACHAR, अधचारे, ADHACHARE, अधटराव, ADHATARAV, अधटे, ADHATE, अधाडे, ADHADE, अधिकारी, ADHIKARI, अधोक, ADHOK, अनंग, ANNAG, अनंगपाळ, ANNAGAPAL, अनंगवीर, ANNAGAVIR, अनंत, ANNATA, अनेकराव, ANEKARAV, अनेराव, ANERAV, अनोले, ANOLE, अपराज, APARAJ, अपराधे, APARADHE, अपराधे, APARADHE, अपराळे, APARALE, अपसे, APASE, अप्तिकर, APTIKAR, अप्रधे, APRADHE, अबरूद, ABARUD, आबंटकर, AMBTAKAR, अबुध, ABUDHA, अबोळे, ABOLE, अभंग, ABHANG, अभंग, ABHANG, अभिरे, ABHIRE, अभीर, ABHIR, अमदाबादकर, AMADABADAKAR, अमनकर, AMANAKAR, अमनकार, AMANAKAR, अमया, AMAYA, अमराळे, AMARALE, अमलदार, AMALADAR, अमलपुरे, AMALAPURE, अमव, AMAV, अमिर, AMIR, अमीन, AMIN, अमीर, AMIR, अमीर, AMIR, अमृत, AMRUT, अमृते, AMRUTE, अयाचित, AYACHIT, अरबट, ARABAT, अरमळे, ARAMALE, अरमाल, ARAMAL, अरमाले, ARAMALE, अरवट, ARAVAT, अरवड, ARAVAD, अरवले, ARAVALE, अरविंट, ARAVINT, अरविंद, ARAVIND, अरविंद, ARAVIND, अरविद, ARAVIND, अराव, ARAV, अरीरव, ARIRAV, अरीराव, ARIRAV, अरेराव, ARERAV, अरेराव ARERAV, अर्णव, ARNAV, अलबळकार, ALABALAKAR, अलाट, ALAT, अळसपुरे, ALASAPURE, अवंगपाळ, AVANGAPAL, अवकाळे, AVAKALE, अवकोळ, AVAKOL, अवघड, AVAGHAD, अवचर, AVACHAR, अवचार, AVACHAR, अवचारे, AVACHARE, अवचारे(२), AVACHARE, अवचितराव, AVACHITARAV, अवचोर, AVACHOR, अवटे, AVATE, अवताड, AVATAD, अवताड, AVATAD, अवताडे, AVATADE, अवतार, AVATAR, अवतारिक, AVATARIK, अवतारे, AVATARE, अवधानी, AVADHANI, अवधीय, AVADHIY, अवनाळे, AVANALE, अवसरे, AVASARE, अवाडे, AVADE, अविचारे, AVICHARE, अविचारे (२), AVICHARE, अविराव, AVIRAV, अवोक, AVOK, अवोर, AVOR, अवोळे, AVOLE, अव्हळ, AVHALE, अव्हाळे, AVHALE, अशीरे, ASHIRE, असुरे, ASURE, असेकर, ASEKAR, अस्वले, ASVALE, अहिर, AHIR, अहिरराव, AHIRARAV, अहीरराव (२), AHIRARAV, ===पा === Adhav,आंगण, AANGAN, आंगणे, AANGANE, आंगने, AANGANE, आंगराखे, AANGARAKHE, आंगरे, AANGARE, आंगळावे, AANGALAVE, आंग्रे, AANGRE, आंध्र, AANRDHA, आंबट, AANBAT, आंबटेAANBATE, आंबलेAANBALE, आंबेकर, AANBEKAR, आंबेकर (२), AANBEKAR, आंबेकार, AANBEKAR, आंबोने, AANBONE, आंबोले, AANBOLE, आंब्रे, AANBRE, आंभोरे, AANBHORE, आकर्ण, AAKARNA, आक्टे, AAKTE, आखरे, AAKHARE, आखाडे, AAKHADE, आखारे, AAKHARE, आखेरे, AAKHERE, आगरकार-आगरकर, AAGARAKAR-AAGARAKAR, आगलाव, AAGALAV, आगलावे, AAGALAVE, आगलावे, AAGALAVE, आगले,आगळे AAGALE, आगवण, AAGAVAN, आगवान, AAGAVAN, आगे, AAGE, आगे, AAGE, आचटे, AACHATE, आचटे, AACHATE, आचटे, AACHATE, आचार्य, AACHARY, आचार्य (२), AACHARY, आटमांडे, AATAMANDE, आटोळे, AATOLE, आठवले, AATHAVALE, आडकिणे, AADAKINE, आडवले, AADAVALE, आडीवळे, AADIVALE, आडे, AADE, आढक, AADHAK, आढळे, AADHALE, आढव, AADHAV,आतकड, AATAKAD, आतकरी, AATAKARI, आतने, AATANE, आतले, AATALE, आथंबे, AATHANBE, आदन, AADAN, आदने, AADANE, आदित्य, AADITYA, आधार, AADHAR, आंबटकर, AMBATKAR, आबले, AABALE, आबे, AABE, आबोटे, AABOTE, आबोने, AABONE, आबोले, AABOLE, आभारे, AABHARE, आभोर, AABHOR, आभोरे, AABHORE, आमले, AAMALE, आमळे, AAMALE, आमीर, AAMIR, आमेडकर, AAMEDAKAR, आयणे, AAYANE, आयाचित, AAYACHIT, आरगडे, AARAGADE(ARGADE), आरज, AARAJ, आरवा, AARAV, आरसूड, AARASUD, आलट, AATGADE, आरगडे, आलासूले, AALASULE, आले, AALE, आळके, AALAKE, आळसुरे, AALASURE, आळसुळे, AALASULE, आळे, AALE, आळे (२), AALE, आवटरे, AAVATARE, आवटे, AAVATE, आवटे (२), AAVATE, आवतकर, AAVATAKAR, आवतकर (२), AAVATAKAR, आवतकार, AAVATAKAR, आवतरकर, AAVATARAKAR, आवतारकर, AAVATARKAR, आवरे, AAVARE, आवळे, AAVALE, आवळे, AAVALE, आवळे, AAVALE, आवाडे, AAVADE, आवारे, ( अहिरराव-धनपाल), AAVARE-AHIRAV-DHANAPAL, आवारे (२), AAVARE, आवारे (३), AAVARE, आवाळे, AAVALE, आव्हाळे, AAVHALE, आसूड, AASUD,आडेकर === इ-ई === इंगल, ENGAL, इंगले, ENGALE, इंगळे, ENGALE, इंगळे (२), ENGALE, इंगवले, ENGAVALE, इंजलकार, ENJALAKAR, इंजलकार (२), ENJALAKAR, इंजाळकर, ENJALAKAR, इंटखेडे, ENTAKHEDE, इंतापे, ENTAPE, इंदप, ENDAP, इंदप (२), ENDAP, इंदलकर, ENDALAKAR, इंदलकार, ENDAKAR, इंदिरे, ENDIRE, इंदो, ENDO, इंदो (२), EVDO, इदगे,IDAGE, इंद्र, EVRD, इंद्रनील, ENRDANIL, इंधक, ENDHAK, इंधने, ENDHANE, इंधळे, ENDHALE, इंधळे (२), ENDHALE, इंधे, ENDHE, इकार, EKAR, इखे, EKHE, इगवले, EGAVALE, इघले, EGHALE, इघाते, EGHATE, इचारे, ECHARE, इजालकर, EJALAKAR, इटकरे, ETAKARE, इटखेडे, ETAKHEDE, इतकरे, ETAKARE, इतापे, ETAPE, इताळे, ETALE, इथळे, ETHALE, इथापे, ETHAPE, इथापे (२), ETHAPE, इथाळे, ETHALE, इथे, ETHE, इदप, EDAP, इदलकर, EDALAKAR, इदो, EDO, इधले, EDHALE, इधळे, EDHALE, इधळे (२), EDHALE, इधाते, इधाते, इधाळे, इधे, इनशूळकर, इने, इन्द्रनीळ, इमजलकर, इमझळकर, इमापुत, इमापुते, इरखडे, इरखरे, इरखेडे, इरवे, इलमकर, इलमकार, इल्मकार, इसदेगे, इसनकार, इसपुते, इसमुलकार, इसमूलकर, इसर्दगे, इसलामपूरकर, इसापुते, इस्लामपूरकर, इळवे, ईचारे, ईशपूत, ईश्वयले, ईश्वर, ईश्वले, '''<big>म,मॊ</big>''' मिरासगडे, मिरासे ,मिसाळ,मसाराम मिसकने,मेंगडे(मेंगडेवाडी तालुका-आंबेगाव जिल्हा-पुणे.मूळ गाव तुळजापूरचे कदम ) ,मिसळे, मचाले, मंचाले, महाले, मिळमिळे ,मिरजापुरे, मिसार ,मीन ,मिरे ,मलमुले, मुरमुरे ,मुसमरे, मुसूर मुळे ,मुळसिंदे, मुंजेवार, मुरकुटे, मुरकुंड ,मुरुख ,मुसळे ,मुरणकर ,मुढे, मुघरकर, मुदवाट्या, मुडे ,मुणगेकर, मुके मुलिक ,मुडे ,मुंगे ,मुंगळे ,मुकुंद ,मूळके, मुळीक, मूरकर ,मुठबळ ,मुकूल, मुलगांवकर, मुधोळ ,म्हेपसे ,मेहत्तरे ,मेहकरे ,मेथकर ,मेतकर, मेघे ,मेढे ,मेंढे ,मेंगे ,मेनगुणे ,मेणे ,मैद ,मोठ ,मोहरे ,मोकाशी ,मोरभ, मोरांडे ,मोंड, मोरे, मोकरे, मोहिते, मगर === उ-ऊटे === उंदरे, उंदरे(२), उंदरे (३), उंदरे (४), उंद्रकाळे, उंबरकर, उंबरकार, उंबरडे, उंबरडे (२), उंबरे, उंबरेड, उंबर्डे, उ-ऊ, उगल, उगले, उगले (२), उगले (३), उगळे, उघडे, उघडे (२), उघडे (३), उचले, उजागर, उजागरे, उडखडे, उडदे, उढाण, उढाळ, उणगे, उताणे, उत्तम, उत्तरखेडे, उत्पादक, उदखडे, उदरे, उदरे (२), उदाडे, उदात, उदात्त, उदापुरे, उदार, उधडे, उधवे, उधेटे, ऊटे,उन्हाळे, उपरे, उपसे, उपाध्याय, उपासे, उपासे (२), उबराळे, उबाडे, दुबाले, उबाळे, उभाडे, उभाळ, उभेकर, उमक, उमदेर, उमराव, उमळी, उमाळ, उमाळे, उमे, उमेकर, उरकडे, उरकुडे, उरनाले, उराडे, उलगे, उलेग, उल्हे, उळदे, उसणे, उसते, उसने, ऊंद्रे, ऊरनाले,उतेकर, === ए-ऐ === एंदे, एकरे, एखंडे, एखे, एढाते, एथकरे, एथाळे, एदे, एरंडकार, एरडकर, एराव, ऐपतदार, ऐराव, एरंडे. === ओ-औ === ओहर ओंगले,ओंबळे,ओंगळ, ओंगळे, ओंथवे, ओंधे, ओगले, ओगले (२), ओघे, ओढळ, ओढाळे, ओढे, ओथवे, ओधे, ओरसकार,ओहर, ओळखे, ओसरकर, औताडे, औदुंबर, औदुंबरे, औरंगपुरे, औषधराव, औषधराव (44 पवार), औषधराव (90 सांळुखे === क === काशिद,कंक, कंकनारायण, करवंदे,कंकराले, कंकराळे, कंकराव, कंकाळे, कंजळे, कंदाहार, कंधारे, कंबळे (कांबळे), कंस, ककाले, ककोट, कचारे, कारळे कचरे,कच्छवाह, कटिं, कटिंग, कटीग, कटोर, कठाळे, कठावडे, कठोर, कठोरे, कड, कडलग, कडलण, कडसकर, कडसकार, कडाले, कडाळे, कडूस,कडूस पाटील, कडुसकर, कडू, कडेरे, कापसे, कण्व, कथले, कथाले, कदंब, कदंब, करडे, कदम (कदंब, कदम्ब, कर्दम), कदमकालगे, कदम्ब, कनकनारायण, कनरखरे, कनले, कनवजे, कनाळे, कनिजे, कनेजे, कनोजिया, कनोजे, कनोजे (२), कनोजे (३), कनोवटे, कापसे, कपाले, कपाळफोडे, कपाळफोडे, कपाळे, कपोते, कबंध, कबरे, कबाडे, कमळकर, कयपते, करंगळे, करंटे, करकरे, करकरे (२), करकारे, करकुड, करकुडे, करजभांजणे, करजरी, करजारी, करठे, करढमारे, करण, करणे, करणे (२), करतोड, करतोडे, करनखरे, करनाटे, करनारे, करनाळे, करपटे, करपे, करबे, करमखे, करमट, करमठे, करमाडे, करमुखे, करले, करवे, करांडे, कराडे, करानकर, करापले, करालकर, कराळकर, कराळे, कराहाल, करोडीकर, कर्काट, कर्काटे, कर्केट, कर्जारी, कर्जारे, कर्जारो, कर्दम, कर्नाटक, कर्नाटके, कर्नाटे, कर्ने, कऱ्हाडे, कऱ्हाळे, कलकाथ, कलचुरी, कलनाथ, कलपाते, कलम, कलम, कलषाते, कलाटे, कलाने, कलाम, कलाम, कलोर, कल्पत, कल्पद्रुम, कल्याणकर, कल्याणराव, कल्यानराव, कल्हापूरे, कळंब, कळंबे, कळमकार, कळसकर, कळसकर, कळसे, कवठाकर, कवडे, कवडे, कवढे, कवतुके, कवने, कवरे, कवलकर, कवळकर, कवळकार, कवसे, कवास, कवासे, कसके, कसपले, कसले, कसले, कसार, कसार, कसाळे, कसावे, कसुरकर, कसूरकार, कस्तुरे, कहुरकर, कांकड, कांगाळे, कांगुडे, कांचन, कांचन (२), कांजन, कांटे, कांडेकर, कांडेकार, कांत, कांदले, कांबडी, कांबले, कांबळे, कांबळे, कांबे, कांबे, कांबेलकर, कांळ, काकडे, काकडे (कांकड), काको, कागदे, कागल, कागे, काजकर, काजले, काजळकर, काजळकार, काजळे, काजे, काटकर, काटवटे, काटवटे (२), काटवटे (३), काटवते, काटवने, काटीवार, काटे, काटे (२), काटेघर, काटेधार, काठवडे, काठे, काठोळे, कातले, कातले (२), कातवडे, कातुरे, कातोडे, कानकाटे, कानड, कानडे, कानफाटे, कानफाडे, कानफाडे (२), कानवने, कानाळे, कानोळे, कान्हे, कान्हेकर, कान्हेरकर, कान्हेरकार, कापडे, कापसाळे, कापसे, कापुरे, कापूरे, कापूल, कापोत, काबडे, काबीने, कामठे, कामते, कामर, कामरे, कामुळ, कामोले, कायपति, कायापति, काये, कारकर, कारभारी, कारले, कारळे, कारसकर, कारसकार, कारहाल, कारानले, कारानळे, कारिंदे, कारुळ, कारू, कारेकर, कारेकार, कार्मुख, कार्ले, कालंगडे, कालंगे, कालक, कालके, कालग, कालगे, कालगे, कालबार, कालभैरव, कालमुख, कालयंकर, कालवार, कालाटे, कालाले, काले, कालेकर, कालेभर, कालोकर, कालोकार, काळ, काळके, काळगुरव, काळगे, काळपांडे,काळबांडे, काळभार, काळभारे, काळभैरव, काळभोज, काळभोर, काळभोर (२), काळभोरे, काळमुख, काळमेघ, काळमो, काळसर्प, काळाकुणबी, काळाभैरव, काळामोरे, काळे (कालमुख, कलचुरी, कचारे, चेदी, हैहय), काळेकर, काळोखे, काव, कावगे, कावडे, कावडे, कावढे, कावने, कावमे, कावरे, कावलकर, कावलकार, कावळे, काविने, काविमंडन, काविले, काशिंदे, काश्मिरकर, काष्टे, कासले, कासले, कासळे, कासारे, काहार, काहूळकर, किंगे, किकाटे, किटकिटे, किटुकले, किटे, किटे (२), किनगे, किरकटे, किरकिटे, किरकिरे, किरणे, किरदंते, किरदते, किरदत्त, किरले, किरलो, किरवंत, किरवत, किरापले, किराव, किरिट, किरीमिरे, किर्तने, किर्मी, किलोर, किल्लेदार, किल्लोळ, किसब, कीरदत, कुंथर, कुंभकर्ण, कुंभे, कुंवर, कुकटे, कुकडे, कुकरे, कुकसे, कुकुर, कुचट, कुचनकर, कुचमकर, कुचमकार, कुचर, कुचले, कुचे, कुटे, कुटे, कुठे, कुठे, कुडलण, कुडारे, कुत्तरमारे, कुत्ते, कुत्रे, कुथ, कुथे, कुध, कुबडे, कुबे, कुबेर, कुमकर, कुमरे, कुमार, कुया, कुरकुरे, कुरडकर, कुंदेकर, कुंडेकर,कोंडुसकर,कुरमप, कुरमुरे, कुरुप, कुरुपे, कुरुमप, कुरुवंशी, कुरुवंशे, कुर्मी, कुर्वाशिंदे, कुर्वासिंदे, कुऱ्हाडे, कुऱ्हाळे, कुलंगडे, कुलकर्णी, कुलगडे, कुलट, कुलटे, कुलदीपक, कुलवादी, कुलवान, कुलहार, कुलहारा, कुलीन, कुलुंगडे, कुलू, कुल्हे, कुवट, कुवर, कुवल, कुवाडी, कुशवंशी, कुशेर, कुसमुसे, कुसुंब, कुसुंब (२), कुसुंभ, कुहटे, कूर्मवंशी, कृतांत, केंढे, केकणे, केचे, केढे, केणे,केंगार,केदार, केदाराणे, केंधळे, केळकर, केवडे, केशर, केसकर, केसकर (२), केसरकर, केसरकर (२), केसरकार, केसरकार (२), केसरवुर, केसरी, कैकाडी, कैजणे, कैलासे, कॉने, कोंगरे, कोंडे, कोंडे (२), कोंढरे, कोंढाळकर, कोंदे, कोंदे (२), कोंबे, कोकाटे, कोकितकर , कोकारे, कोगळे, कोचरेकर, कोट, कोटकर, कोट्यधीश, कोट्याधीश, कोठरकार, कोठले, कोठारकर, कोठारी, कोठाले, कोठीवान, कोठे, कोठेकर, कोडग, कोडगे, कोडगे, कोडपे, कोडापे, कोडापे (२), कोडाळे, कोडे, कोढरकर, कोढेकर, कोतवाल, कोते, कोदरे, कोदोडोंगरे, कोधे, कोपे, कोयटे, कोयते, कोरकर, कोरकार, कोरडे, कोरपे, कोरान्ने, कोरे, कोलखडे, कोलखाडे, कोलत, कोलतकार, कोलते, कोलतेकर, कोलनकर, कोलरखोड, कोलाटे, कोलापरे, कोलापूरे, कोलारे, कोलारे (२), कोलाले, कोल्हापुरे, कोल्हे, कोल्हे (२), कोळके, कोळणे, कोळसे, कोळाले, कोवले, कोसन्ने, कोसरकर, कोसरकार, कोसळकर, कोसारकर, कोसाळकर, कोहपरे, कोहळे, कौचुक, कौतुक, कौतुके, कौतुके (२), कौरव, कौर्मि, कौर्मी(यहकूर्मीसेकौर्मीहुआहै), कौस्तुभ, कौस्तुभे, जातेगावकर.दुशिंग === ख-खा === खंजळे, खंजीरे, खंड, खंडझोडे, खंडेजोड (हंगरगा,नांदेड), खंडागळे (२), खंडार, खंडाळ, खंडाळे, खंडाळे (२), खंडाळे (३, खंडेराव, खंदोले, खंबकर, खंबरक, खंबाटे, खंबीर, खंभकर, ख-खा, खगोल, खजीनदार, खटाटोपे, खट्टे, खडककर, खडककार, खडके, खडडपे, खडतकर, खडतरे, खडनकार, खडनरकर, खडसे, खडांग, खडार, खडूपे, खड्डले, खड्ड्पे, खनिजदार, खबुराळे, खरखटे, खरखरे, खरगे, खरटोपे, खरठा, खरडे, खरतडे, खरनाट, खरनाट, खरनार, खरपटे, खरळ, खरसने, खराटे, खराटे, खराठा, खराडे, खरसाडे, खराडे, खराणे, खराने, खराळे, खराळे, खरे, खरे (२), खरोडे, खलाटे, खल्लेरे, खळे, खवले, खांडेकर, खांडोकार, खांदाणे, खांदाने, खांदारे, खांबळे, खांबाळे, खाकरे, खाकरे, खाखरपांडे, खाचणे, खाटपे, खाडे, खादरे, खादले, खादवड, खादाने, खानखोजे, खानझोडे, खानदाने, खानविलकर, खानवोलकर, खानेदार, खानोलकर, खापटे, खापने, खापर, खापरे, खापाडे, खामकर, खामनकर, खारकर, खाराडे, खारोड, खालके, खाले, खाळके, खावंद, खासे, खासेराव, खिरट, खिरटकर, खिरटकार, खिरड, खिरडकर, खिरातकर, खिलउते, खिलाटे, खिलाते, खिलाते, खिलाते, खिलारे, खिलारे, खिल्लारे, खीलडने, खुंबराळे, खुगकर, खुगकार, खुजे, खुपेश, खुमकर, खुरसुले, खुराडे, खुलाले, खुळे, खुशामते, खुशारराव, खूळले, खेकडे, खेट्टे, खेडकर, खेडूले, खेडेकर, खेदकर, खेदेकर, खेपिसे, खेळकर, खेसिपे, खेसिमे, खेसे, खैर, खैर (खैरे), खैरनार, खैरे, खोंड, खोंडे, खोकटे, खोकले, खोगिने, खोटे, खोटे (२), खोट्टे, खोडके, खोडवे , खोडे, खोडे (२), खोड्डे, खोत, खोदरे, खोबरे, खोरगडे, खोरगाडे, === ग === गांजवे, गटने, गाजरे ,गवांदे, गायकर, गंग, गंगथडे, गंगनाईक, गंगनाईक (गंगस), गंगवडे, गंगस, गंगाडेल, गंगाधर, गंगाधरे, गंगाळे, गंड, गंडगर्ग, गंडगर्व, गंडगळे, गंडगव, गंडगोपाळ, गंडूर, गंडे, गंधर्व, गंधी, गंभिरे, गइफणे, गईफळे, गऊनरखेडे, गगचव्हाण, गजपाल, गजबल, गजबळ, गजमने, गजमल, गजमाल, गाजरे, गजर, गजरे, गजहंस, गजानन, गड, गडगर्व, गडम, गडराव,गडधरे,गडवे, गडूर(गुजराथ), गणे, गणेश, गदगर्व, गदफणे, गदांढे, गदाणे, गदास, गदूतोंडे, गदेधे, गदेवकते, गदेवगे, गदेसाई, गनमणे, गनिम, गनीम, गफतने, गफसन, गबरू, गबरे, गरड, गरत, गरपाळ, गरमळे, गराडे, गरु, गरुड, गरुड, गरुड, गरुड, गरुडमाने, गलमने, गलमाने, गलरहा, गलहरा, गवते, गवपाळ, गवळ, गवळी, गवळे, गवसे, गवसे, गवहार, गवहार, गवाणकर, गवारी, गवारे, गवेसाई, गव्हाड, गव्हाणकर, गव्हाणे, गव्हाणे, गहणबुध्ये, गांग, गांगकांटे, गांगडले, गांगडेल, गांगढेंगे, गांगनाईक, गांगुळ, गांजरे, गांजवे, गांडकाटे, गांडगे, गांडे, गांधाकाटे, गांधी, गांधे, गांरेख, गांवढळ, गाऊरखाडे-गऊरखेडे, गाके, गागुळ, गाठोडे, गाठोळ, गाड, गाडगीळ, गाडगीळ, गाडगे, गाडगे, गाडगे, गाडफाडे, गाडबैल, गाडे, गाडे, गाडेकर, गाडेकर, गाडेकर, गाडेराव, गाढवे, गाढे, गाताड, गाताडे, गाते, गादेवगे, गाबडे, गाबाडे, गायकवाड, गायकी, गायके, गायगोल, गायगोळ, गायधनि, गारख, गारदी, गारमोळे, गारमौले, गारव, गारूड, गारेख, गाळे, गावंडळ, गावंडे, गावंडे, गावंढळ, गावंढळ, गावंढळ, गावठार, गावड (गावडे), गावडे, गावडे, गावढळ, गावळ, गिजरे, गिजरे, गिणे, गिरंजे, गिरकम, गिरकम, गिरकर, गिरगुट, गिरमे, गिरसावळे, गिराजे, गिरालकर, गिरीजे, गिरीटकर, गिरोलकर, गिरोलकार, गीट्टे, गीड्डे, गीते, गीरकुट, गीरसावले, गुंजवटे, गुंजवडे, गुंजाळ, गुंड, गुंड, गुघाणे, गुजगुजे, गुजगुजे, गुजबडे, गुजर, गुजर, गुजरकर, गुजराथी, गुजरे, गुजरे, गुजवडे, गुजारे, गुजे, गुजेगुजे, गुजोर, गुडघे, गुडवे, गुढे, गुणे, गुधाने, गुनकट, गुबरे, गुबाडे, गुबे, गुभाणे, गुमाणे, गुमास्ते, गुमास्ते, गुरव, गुरवे, गुराखी, गुराखे, गुरू, गुरूसाल, गुर्जर, गुलंगडे, गुलध, गुलाब, गुळकेंडे, गुळघे, गुळध, गुळधे, गुवाडे, गुहल, गुहाल, गुहाळ, गुहित, गुहिलोद, गुहिलोश्र, गुहोकर, गुहोकार, गूळकेडे, गूळकोंडे, गृटीत, गृहीलोह, गेंडे, गेटे, गेडाम, गेडे, गेरवे, गेहिले, गेहे, गोंक, गोंड, गोंड, गोंडचव, गोंडव, गोंडाळ, गोंडाळे, गोंडे, गोंडे, गोंडोल, गोंडोळ, गोंद्रे (44 पवार ), गोंद्रे (45 प्रतिहार), गोंद्रे (ठाकूर), गोंधळी, गोंहहिम (44 पवार ), गोंहहिम (45 प्रतिहारा), गोगावले,गोखरे, गोगे, गोचडवर, गोचिडे, गोटकळे, गोटे, गोडक, गोडकर, गोडकल, गोडकळे, गोडबोले, गोडबोले, गोडवे, गोडे, गोडे, गोडे, गोडे, गोडोळे, गोणकरे, गोणे, गोतमारे, गोतमाले, गोनकाळे, गोपाळ, गोपाळ, गोपाळ, गोबरे, गोबरे, गोमाकळे, गोमासे, गोरले, गोरुले, गोरे, गोरे, गोलंदाज, गोलहर, गोलाईत, गोल्हर, गोल्हर, गोळकुटे, गोळे, गोवरकर, गोवार, गोवारकर, गोवारकार, गोविलकर, गोहमारे, गोहमारे, गोहिले, गोहेकर, गौखुट, गौड, गौर, गौरकर, गौरकार, गौरी, गौल्हर, गौळकर, गौळकार,<br />गोडसे === घ-घा === घडके, घडलग, घणलावे, घायतिडक ,घत, घनघोर, घनमोडे, घनशाम, घनश्याम, घमेला, घरत, घाईट, घाग, घागरीगांवकार, घागलकोट, घाटगे, घाटगे, घाटे, घाटे, घाठोड, घाड, घाडगे, घाडगे (), घाडगे (थोटे ), घाडशिरके, घाडीगांवकर,घाडी, घाडे, घाणे, घाणे, घाबरे, घामे, घामोंडे, घायाळ, घारड, घारे, घार्डीगांवकार, घाव, घावरे,घाळ,घिमे, घिरटे, घिरटे, घीरडे, घीरडे, घीवे, घुगरे, घुगरे, घुगुलकर, घुटे, घुटे, घुबे, घुमारे, घुलक्षे, घुले, घेडकर, घोंगडे, घोंगे, घोउमारे, घोकेल, घोकेल, घोगरे, घोगले, घोगले, घोगले( अहिराव), घोटचढे, घोटे, घोटेकार, घोडके, घोडके(घाटगे), घोडचढे, घोडचरे, घोडचाले, घोडचाळे, घोडतले, घोडतले, घोडतळे, घोडताळे, घोडतोंडे, घोडतोडे, घोडमारे, घोडमोडे, घोडवतळे, घोडसे, घोडसे, घोडे, घोडे, घोडेल, घोडेले, घोणे, घोम, घोगरे, घोरडे, घोरपडे, घोरपडे, घोरपडे, घोरपदे, घोरपाडे, घोरमाडे, घोलप-, घोल्लूर, घ्याआर, घ्याहार, घनवट,घराळ === जुन्ने, च-चा,ज-जु,झ === चंचल, चंड, चंडकिरण, चंडोल, चंदनशिव, चंदनासव, चंदानन, चंदेरीय, चंदेल (चंदेले), चंदेले, चंद्रकांत, चंद्रबळ, चंद्राबल, चंद्रावल, चंद्रे, चंद्रेल, चकते(छाकटे), चकवाक, चके, चकटे, चकोर, चकोर, चकोळ, चक्के, चक्रपाणी, चक्रवर्ती, चक्रवाक, चटके, चटप, चटपटे, चट्टे, चट्टे, चड, चड्डे, चणे, चतरे, चतारे, चतुर, चतुरंग, चतुरानन, चतुर्भुज, चत्रे, चनोरकर, चन्ने, चपट, चपराखे, चपराखो, चमचमे, चमचमे, चरटे, चरमे, चराडे, चर्णे, चर्फल, चऱ्हाटे, चलपे, चलाख, चले, चळगाटे, चळवळे, चवधारे, चवरे, चवले, चवळे, चवाण, चवाळ, चव्हाण (चवाण), चांगोले, चांडवले, चांदगुडे, चांदणे, चांददले, चांदले, चांदिप, चांदिपरे, चांदिपे, चांदूरकर, चांदूरकार, चांदे, चांदेकर, चांदेल, चांदेलवीर, चांभरे, चांभारे, चाचके, चातक, चादे, चाफळे, चाबके, चाबुकस्वार, चामठाणे, चामिथनिहा, चालक, चालके, चालुक्य (चालके, चाळके, चालुक्यास) (चालके), चालुक्यास, चाले, चाळक, चाळके, चाळे, चाळे, चावके, चावट, चावडे, चावरे, चावले, चावले, चिंगारे, चिंचघर, चिंचघरकर, चिंचधर, चिंचधरे, चिंचधेर, चिंचपुट, चिंचपुरे, चिंचरकरे, चिंचलकारे, चिंचाले, चिंचाळे, चिंचीलकर, चिंचुळकर, चिंचुळकार, चिंचोके, चिंचोटी, चिंचोटे, चिंचोर, चिंचोळे, चिंथकार, चिंदरकर, चिकटे, चिकतेकर, चिकणे (गुळपोळी ता. बार्शी), चिकित्मक, चिकित्सक, चिकीटमक, चिखले, चिखले, चिघटे, चिचोर, चिटणीस, चितवान, चितारी, चितारी, चितोडे, चित्ते, चित्तेवान, चित्रकार, चित्रकार, चित्रगुप्त, चित्रवाडे, चित्रे, चित्रे(बागराव), चिनके, चिनगरे, चिनगे, चिने, चिपटे, चिपडे, चिभकार, चिमटे, चिमणे, चिमोटे, चिरंजीव, चिरकाळे, चिरफल, चिरफळ, चिरफुल, चिरफुले, चिरायु, चिरू, चिलखते, चिवट, चिसे, चीकतेत्तर, चीकनकर, चीकोटकर, चीचीघरकर, चुंबके, चुगले, चुटे, चुडामणि, चुडामणि, चुनखडे, चुनखडे, चुनोडे, चुमके, चुराडे, चुलकी, चुलकी, चुलके, चेंडाणें, चेंडू, चेतदीन, चेदी, चेरपे, चोंधे, चोखट, चोखड, चोखडे, चोखळकर, चोखळकार, चोतले, चोपडे, चोपदार, चोपदार, चोपने, चोरगे, चोरडे, चोरडे, चोरवट, चोरवड, चोराळे, चोरे, चोहे, चौकडे, चौकने, चौकीदार, चौखंडे, चौखडे, चौगुले, चौधरी, चौधरी, चौधारे, चौपने, चौबे, चौबे, चौरंगे, चौरंगे, चौराळे, चौरे , जुन्ने (कोकलेगांव,नांदेड) , झालटे-पाटील (पुरी,बार्शी) सदानंद महादेव जवंजाळ पाटील लासुरा खुर्द ता.शेगाव जिल्हा बुलडाणा (विदर्भ) जवंजाळ पाटील लासुरा खुर्द तालुका शेगाव जिल्हा बुलडाणा , झरेकर (झापवाडी नेवासा) ===त === तांदळे (तांदळवाडी,कोल्हापूर)वरून आलेल्या पवार घराण्याचे नाव दुसरीकडे जाऊन तांदळे झाले) तोरडे (हे आडनाव मुळं तंजावर प्रांतातील आहे तेथील गावाच्या नावावरून याचे उल्लेख मिळतात हे घराचे क्षत्रिय असून महाराष्ट्र ९६ कुळी मध्ये समावेश होते) ===द=== देसले दरेकर दवांगे(दवंगे) दरंदले दुशिंग दळवी दाणी दाते दैने === व वी === वडतकार (Wadatkar), वायझोडे (Wayzode), वाकुडकार (wakudkar), वतनदार वाकुडकार पाटील, दिवठाना, ता. खामगाव(बुलडाणा) वीर(veer) वाडेकर <br /> वामन (Waman) वरपे (varape) (वानखडे) Wankhade वाळके (walke) वराट (varat) वाघचौरे(वाकचौरे)-Waghchoure(wakch oure) यादव(वाळुंज)धामणगांव(walunj) === श-शि-शी-शे-स-सो-सा -सु=== शंखपाल (Sankpal), शिंदे पाटील/सिंधे/सिंधिया (Shinde/Scindhe/Scindia), शिर्के (Shirke), शिरसाठ (Shirsath), शेंडे (Shende) Ramisht लावंड पाटील (Lawand) लावंड (Lawand ) शेळके (सावकार) शेवाळे(इनामदार) सकुंडे (देशमुख) सकुंडे (पाटील) सा सालुख,साळुंके,साळुंखेपाटील,सामंत,सातपुते,साठे,साखरे,सागवेकर सो सोनोने, सोनवणे ,सोनुने, सोडगे सु सुर्वे थ थिगळे pzzg2r75mmeik6vnfidnnfvq6ezz6yl 0 244026 2685667 2197965 2026-05-24T13:00:27Z Abhijitsathe 4193 पुनर्निर्देशन लक्ष्य [[तंजावूर लोकसभा मतदारसंघ]] पासून [[तंजावर लोकसभा मतदारसंघ]] ला बदलविले 2685667 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[तंजावर लोकसभा मतदारसंघ]] 6575zaltgapv0v5oyw75340gzrdybuz 0 246092 2685753 2008518 2026-05-25T08:34:08Z Abhijitsathe 4193 2685753 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = एस. रामलिंगम | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद2 = [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = तिरुविदामरुदुर | कार्यकाळ_आरंभ2 = | कार्यकाळ_समाप्ती2 = | मागील2 = | पुढील2 = | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = २३ मे २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = | मागील1 = [[आर.के. भारती मोहन]] | पुढील1 = [[आर. सुधा]] | जन्मदिनांक = {{जन्मदिनांक आणि वय|1945|4|24}} | जन्मस्थान = [[तंजावर जिल्हा]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''एस. रामलिंगम''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: ஆர். கே. பாரதி மோகன்) हे एक भारतीय राजकारणी, माजी [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१९ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम|द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]] मतदारसंघातून [[१७वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेले. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] a043k7og4kq5cnp5g245t46zwm9phut 2685754 2685753 2026-05-25T08:34:58Z Abhijitsathe 4193 2685754 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = एस. रामलिंगम | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद2 = [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = तिरुविदामरुदुर | कार्यकाळ_आरंभ2 = | कार्यकाळ_समाप्ती2 = | मागील2 = | पुढील2 = | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = २३ मे २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = | मागील1 = [[आर.के. भारती मोहन]] | पुढील1 = [[सुधा रामकृष्णन]] | जन्मदिनांक = {{जन्मदिनांक आणि वय|1945|4|24}} | जन्मस्थान = [[तंजावर जिल्हा]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''एस. रामलिंगम''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: செ. இராமலிங்கம்) हे एक भारतीय राजकारणी, माजी [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१९ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम|द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]] मतदारसंघातून [[१७वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेले. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] kjosga73fnd98zll2vnkrsilz7qgqzd 2685755 2685754 2026-05-25T08:35:21Z Abhijitsathe 4193 2685755 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = एस. रामलिंगम | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद2 = [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = तिरुविदामरुदुर | कार्यकाळ_आरंभ2 = | कार्यकाळ_समाप्ती2 = | मागील2 = | पुढील2 = | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = २३ मे २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = मे २०२४ | मागील1 = [[आर.के. भारती मोहन]] | पुढील1 = [[सुधा रामकृष्णन]] | जन्मदिनांक = {{जन्मदिनांक आणि वय|1945|4|24}} | जन्मस्थान = [[तंजावर जिल्हा]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''एस. रामलिंगम''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: செ. இராமலிங்கம்) हे एक भारतीय राजकारणी, माजी [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१९ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम|द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]] मतदारसंघातून [[१७वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेले. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] jgp81wyoawmv15vcjrdl7b3v76aeyxs 0 246095 2685722 2576194 2026-05-25T06:10:49Z Abhijitsathe 4193 2685722 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = एम. सेल्वरासू | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम]] | कार्यकाळ_आरंभ = २३ मे २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती = १३ मे २०२४ | मागील = [के. गोपाल]] | पुढील = [[सेल्वराज व्ही.]] | मतदारसंघ1 = [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम ]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = १० मे १९९६ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = ६ ऑक्टोबर १९९९ | मागील1 = पद्मा | पुढील1 = [[ए.के.एस. विजयन]] | मतदारसंघ2 = [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम ]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = १९८९ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = १९९१ | मागील2 = एम. महालिंगम | पुढील2 = पद्मा | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक|1957|3|16}} | जन्मस्थान = [[तंजावर जिल्हा]] | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2024|5|13|1957|3|16}} | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''एम. सेल्वरासू''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: மு. செல்வராசு) हे [भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]ाचे ज्येष्ठ नेते व [[लोकसभा]] सदस्य होते. ते [[१९८९ लोकसभा निवडणुका|इ.स. १९८९]], [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|इ.स. १९९६]], [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|इ.स. १९९८]] व [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|इ.स. २०१९]] ह्या चार लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम]] लोकसभा मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले होते. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:९ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] 7lckgz1dpydl7k290lgya336mohslxx 2685723 2685722 2026-05-25T06:11:24Z Abhijitsathe 4193 2685723 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = एम. सेल्वरासू | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम]] | कार्यकाळ_आरंभ = २३ मे २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती = १३ मे २०२४ | मागील = [[के. गोपाल]] | पुढील = [[सेल्वराज व्ही.]] | मतदारसंघ1 = [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम ]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = १० मे १९९६ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = ६ ऑक्टोबर १९९९ | मागील1 = पद्मा | पुढील1 = [[ए.के.एस. विजयन]] | मतदारसंघ2 = [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम ]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = १९८९ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = १९९१ | मागील2 = एम. महालिंगम | पुढील2 = पद्मा | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक|1957|3|16}} | जन्मस्थान = [[तंजावर जिल्हा]] | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2024|5|13|1957|3|16}} | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''एम. सेल्वरासू''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: மு. செல்வராசு) हे [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]ाचे ज्येष्ठ नेते व [[लोकसभा]] सदस्य होते. ते [[१९८९ लोकसभा निवडणुका|इ.स. १९८९]], [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|इ.स. १९९६]], [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|इ.स. १९९८]] व [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|इ.स. २०१९]] ह्या चार लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम]] लोकसभा मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले होते. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:९ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] pucw5fu40p3dboils3zog8pnf9bpue4 0 246475 2685691 2685366 2026-05-25T00:13:32Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2685691 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = माणिकम टागोर | चित्र नाव = Manickam_Tagore.jpeg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[विरुधुनगर लोकसभा मतदारसंघ|विरुधुनगर]] | कार्यकाळ_आरंभ = १८ जून २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[टी. राधाकृष्णन]] | पुढील = | मतदारसंघ1 = [[विरुधुनगर लोकसभा मतदारसंघ|विरुधुनगर]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = १ जून २००९ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = १८ मे २०१४ | मागील1 = कोणीही नाही | पुढील1 = [[टी. राधाकृष्णन]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1975|6|1}} | जन्मस्थान = [[शिवगंगा]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''माणिकम टागोर''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: மாணிக்கம் தாகூர்) हे एक भारतीय राजकारणी व विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१९ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[विरुधुनगर लोकसभा मतदारसंघ|विरुधुनगर]] लोकसभा मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] 4gk62jxvku6yxaptht7iscnmte79m5m 2685692 2685691 2026-05-25T00:13:48Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2685692 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = माणिकम टागोर | चित्र नाव = Manickam_Tagore.jpeg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[विरुधुनगर लोकसभा मतदारसंघ|विरुधुनगर]] | कार्यकाळ_आरंभ = १८ जून २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[टी. राधाकृष्णन]] | पुढील = | मतदारसंघ1 = [[विरुधुनगर लोकसभा मतदारसंघ|विरुधुनगर]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = १ जून २००९ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = १८ मे २०१४ | मागील1 = कोणीही नाही | पुढील1 = [[टी. राधाकृष्णन]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1975|6|1}} | जन्मस्थान = [[शिवगंगा]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''माणिकम टागोर''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: மாணிக்கம் தாகூர்) हे एक भारतीय राजकारणी व विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१९ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[विरुधुनगर लोकसभा मतदारसंघ|विरुधुनगर]] लोकसभा मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] igb66c6zrn8wjyjphn4h80dd8ymfhuc 0 247151 2685718 2032314 2026-05-25T05:48:21Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[गोपाल के.]] वरुन [[के. गोपाल]] ला हलविला 2032314 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = गोपाल के. | लघुचित्र= | पद = [[संसद सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[२३ मे]], [[इ.स. २०१४]] | कार्यकाळ_समाप्ती = | राष्ट्रपती = [[प्रणव मुखर्जी]], [[रामनाथ कोविंद]] | मागील = | पुढील = | जन्मदिनांक = <!-- {{जन्म दिनांक आणि वय|1955|11|29}} --> | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = | नाते = | पती = | पत्नी = | अपत्ये = | निवास = | मतदारसंघ = [[ (लोकसभा मतदारसंघ)| ]] | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपाल के.''' ( - ) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[ लोकसभा मतदारसंघ|मतदारसंघातून]] भाजपतर्फे [[१६वी लोकसभा|१६व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले. {{DEFAULTSORT:*}} [[वर्ग:चे खासदार]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] 8i9jwmfiozyq89tn6lls04ce8k6cpn1 2685720 2685718 2026-05-25T05:54:06Z Abhijitsathe 4193 2685720 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = डॉ. के. गोपाल | चित्र नाव = Dr.K.Gopal_(MP,Nagapattinam_Constituency).jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद2 = [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = नन्निलम | कार्यकाळ_आरंभ2 = जून १९९१ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = मे १९९६ | मागील2 = एम. मणिमारन | पुढील2 = पद्मा | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = १ सप्टेंबर २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = २३ मे २०१९ | मागील1 = [[ए.के.एस. विजयन]] | पुढील1 = [[एम. सेल्वरासू]] | जन्मदिनांक = {{जन्मदिनांक आणि वय|1959|11|10}} | जन्मस्थान = [[नागपट्टिनम]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''के. गोपाल''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: பெரி. செந்தில்நாதன்) हे एक भारतीय राजकारणी, माजी [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१४ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अण्णा द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम]] मतदारसंघातून [[१६वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेले. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] jqk7htbzwfpa516g6sl8k4pqvbv040a 0 247214 2685713 2449848 2026-05-25T05:05:51Z Abhijitsathe 4193 2685713 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = परशुरामन के. | लघुचित्र= | पद = [[संसद सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ = १ सप्टेंबर २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती = २३ मे २०१९ | मागील = [[एस.एस. पलानीमणिकम]] | पुढील = [[एस.एस. पलानीमणिकम]] | जन्मदिनांक = [[१५ डिसेंबर]], [[इ.स. १९६०|१९६०]] | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = [[६ फेब्रुवारी]], [[इ.स. २०२४|२०२४]] | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[अण्णा द्रविड मुन्नेट्र कळगम]] | नाते = | पती = | पत्नी = | अपत्ये = | निवास = | मतदारसंघ = [[तंजावर लोकसभा मतदारसंघ|तंजावुर लोकसभा मतदारसंघ]] | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''के. परशुरामन''' ([[१५ डिसेंबर]], [[इ.स. १९६०|१९६०]] - [[६ फेब्रुवारी]], [[इ.स. २०२४|२०२४]]) हे भारतीय राजकारणी होते. हे [[तंजावुर लोकसभा मतदारसंघ|तंजावुर मतदारसंघातून]] अण्णा द्रविड मुन्नेट्र कळगम तर्फे [[१६वी लोकसभा|१६व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले.<ref>{{cite web |title=Tamil Nadu Election Results Update 2019, 2014, 2009 and 2004 |url=https://www.mapsofindia.com/parliamentaryconstituencies/tamilnadu/general-election-results.html |website=Maps of India |access-date=10 May 2022}}</ref> हे ६ फेब्रुवारी, २०२४ रोजी वयाच्या ६३व्या वर्षी मृत्यू पावले.<ref>{{cite news |title=தஞ்சை முன்னாள் எம்.பி. பரசுராமன் உடல்நலக் குறைவால் காலமானார்..!! |url=https://www.dinakaran.com/thanjavur-former-mp-passed-away/ |access-date=6 February 2024 |publisher=Dinakaran |date=6 February 2024}}</ref> {{DEFAULTSORT:परशुरामन, के.}} [[वर्ग:तंजावुरचे खासदार]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:इ.स. १९६० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 0rfmiac98mxitaiwna77l410kkkw3q9 0 247254 2685728 2033085 2026-05-25T07:26:45Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[भारती मोहन आर.के.]] वरुन [[आर.के. भारती मोहन]] ला हलविला 2033085 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = भारती मोहन आर.के. | लघुचित्र= | पद = [[संसद सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[२३ मे]], [[इ.स. २०१४]] | कार्यकाळ_समाप्ती = | राष्ट्रपती = [[प्रणव मुखर्जी]], [[रामनाथ कोविंद]] | मागील = | पुढील = | जन्मदिनांक = <!-- {{जन्म दिनांक आणि वय|1955|11|29}} --> | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = | नाते = | पती = | पत्नी = | अपत्ये = | निवास = | मतदारसंघ = [[ (लोकसभा मतदारसंघ)| ]] | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''भारती मोहन आर.के.''' ( - ) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[ लोकसभा मतदारसंघ|मतदारसंघातून]] भाजपतर्फे [[१६वी लोकसभा|१६व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले. {{DEFAULTSORT:*}} [[वर्ग:चे खासदार]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] qjz6fypy3n7ebn0aflv7n3on5z0cmt5 2685751 2685728 2026-05-25T08:29:10Z Abhijitsathe 4193 2685751 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = आर.के. भारती मोहन | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद2 = [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = तिरुविदामरुदुर | कार्यकाळ_आरंभ2 = मे २००६ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = मे २०११ | मागील2 = एम. मणिमारन | पुढील2 = पद्मा | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = १ सप्टेंबर २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = २३ मे २०१९ | मागील1 = [[मणिशंकर अय्यर]] | पुढील1 = [[एस. रामलिंगम]] | जन्मदिनांक = {{जन्मदिनांक आणि वय|1967|6|12}} | जन्मस्थान = [[कुंभकोणम]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''आर.के. भारती मोहन''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: ஆர். கே. பாரதி மோகன்) हे एक भारतीय राजकारणी, माजी [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१४ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अण्णा द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]] मतदारसंघातून [[१६वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेले. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] 6g0dvfken5orp7cc172hw6ppc2ud4ga 2685752 2685751 2026-05-25T08:29:47Z Abhijitsathe 4193 2685752 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = आर.के. भारती मोहन | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद2 = [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = तिरुविदामरुदुर | कार्यकाळ_आरंभ2 = मे २००६ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = मे २०११ | मागील2 = | पुढील2 = | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = १ सप्टेंबर २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = २३ मे २०१९ | मागील1 = [[मणिशंकर अय्यर]] | पुढील1 = [[एस. रामलिंगम]] | जन्मदिनांक = {{जन्मदिनांक आणि वय|1967|6|12}} | जन्मस्थान = [[कुंभकोणम]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''आर.के. भारती मोहन''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: ஆர். கே. பாரதி மோகன்) हे एक भारतीय राजकारणी, माजी [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१४ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अण्णा द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]] मतदारसंघातून [[१६वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेले. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] 94gdhcdoem96q7t6jzqqf45ydbogbj7 0 304725 2685668 2197963 2026-05-24T13:00:43Z Abhijitsathe 4193 पुनर्निर्देशन लक्ष्य [[तंजावूर लोकसभा मतदारसंघ]] पासून [[तंजावर लोकसभा मतदारसंघ]] ला बदलविले 2685668 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[तंजावर लोकसभा मतदारसंघ]] 6575zaltgapv0v5oyw75340gzrdybuz 0 317678 2685682 2195890 2026-05-24T22:40:40Z EmausBot 9929 Bot: Fixing double redirect from [[तंजावूर लोकसभा मतदारसंघ]] to [[तंजावर लोकसभा मतदारसंघ]] 2685682 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[तंजावर लोकसभा मतदारसंघ]] 6575zaltgapv0v5oyw75340gzrdybuz 0 358405 2685681 2510358 2026-05-24T22:40:29Z EmausBot 9929 Bot: Fixing double redirect from [[हिमंत बिस्व शर्मा]] to [[हिमंत बिश्व शर्मा]] 2685681 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[हिमंत बिश्व शर्मा]] 503xsesuyin198xf4srzf8tv0fg4beb 0 358424 2685683 2509889 2026-05-24T22:40:52Z EmausBot 9929 Bot: Fixing double redirect from [[हिमंत बिस्व शर्मा]] to [[हिमंत बिश्व शर्मा]] 2685683 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[हिमंत बिश्व शर्मा]] 503xsesuyin198xf4srzf8tv0fg4beb 118 359778 2685676 2679133 2026-05-24T16:25:24Z ~2026-31080-81 183444 /* */ 2685676 wikitext text/x-wiki '''प्रा. संजय पांडुरंग दुधाणे''' हे प्रथितयश लेखक व आंतरराष्ट्रीय क्रीडा पत्रकार आहेत. त्यांची 28 पुस्तके प्रकाशित झाले असून हिंदी व इंग्रजी भाषेतही त्यांची पुस्तके आहेत. ऑलिम्पिक स्पर्धा, आशियाई स्पर्धा, राष्ट्रकुल स्पर्धा, विश्वकरंडक क्रिकेट स्पर्धेचे ते परदेशातून थेट वृत्तांकन केले आहे. लंडन ऑलिम्पिक 2012, रिओ ऑलिम्पिक 2016, टोकिओ ऑलिम्पिक, पॅरीस ऑलिम्पिक 2024 असे सलग चार ऑलिम्पिकचे थेट वृत्तांकन त्यांनी केले आहे. संजय दुधाणे यांच्या पुस्तकातील पाठ इयत्ता 3 री, इयत्ता पाचवी व इयत्ता सहावी व नववीच्या पाठ्यपुस्तकात समाविष्ठ आहेत. केंद्र शासनाने त्यांची 2 पुस्तके प्रकाशित केली असून राज्य शासनाने त्यांच्या पुस्तकाला सर्वेश्रेष्ठ पुस्तकाचा शाहू महाराज पुरस्कारनी त्याना सन्मान केला ओहे. लंडन येथील 2012 ऑलिम्पिक स्पर्धेतील पदकांचा षटकार अनुभविणारे ते एकमेव मराठी क्रीडापत्रकार आहे. इंग्लड, फ्रान्स, द. कोरिया, ब्राझिल, उरूग्वे, सिंगापूर, इंडोनेशिया, जपान, ऑस्ट्रेलिया देशातील 21 आंतरराष्ट्रीय शहरांत अभ्यास दौरा केला आहे. संजय दुधाणे यांच्या पुस्तकातील पाठ इयत्ता 3 री, इयत्ता पाचवी व इयत्ता सहावी व नववीच्या पाठ्यपुस्तकात समाविष्ठ आहेत केंद्र शासनाने त्यांची 2 पुस्तके प्रकाशित केली असून राज्य शासनाने त्यांच्या पुस्तकाला सर्वेश्रेष्ठ पुस्तकाचा शाहू महाराज पुरस्कारनी त्याना सन्मान केला ओहे. लंडन येथील 2012 ऑलिम्पिक स्पर्धेतील पदकांचा षटकार अनुभविणारे ते एकमेव मराठी क्रीडापत्रकार आहे. धु्रवतारा फाऊडेशनचे अध्यक्ष असलेले दुधाणे भारतात आंतरराष्ट्रीय क्रीडापटू निर्माण होण्यासाठी ते कार्यरत असतात. इंग्लड, फ्रान्स, द. कोरिया, ब्राझिल, उरूग्वे, सिंगापूर, इंडोनेशिया, जपान, ऑस्ट्रेलिया देशातील 21 आंतरराष्ट्रीय शहरांत अभ्यास दौरा केला आहे. ==प्रकाशित पुस्तके== * [[ऑलिम्पिकवीर खाशाबा जाधव (पुस्तक)]] * ऑलिम्पिक चॅम्पीयन नीरत चोप्रा * मेजर ध्यानचंद * संत सीतामाई * संत गणोरेबाबा *अजिंक्यतारा *वाटचाल एशियाडची * ऑलिम्पिक वाटचाल * ऑलिम्पिक अमृतानुभव * भारताचे ऑलिम्पिक * भारतरत्न सचिन तेंडुलकर * मिल्खासिंग * भारतीय खेळ * खेळांचा राजा फुटबॉल * सुपर मॉम मेरी कोम * हिंदकेसरी यशोगाथा * महाराष्ट्र केसरी यशोगाथा * ऑलिम्पिक चॅम्पियन * वर्ल्ड कप क्रिकेट * ऑलिम्पिकवीर खाशाबा जाधव हिंदी आवृत्ती *मेजर ध्यानचंद इंग्लिश आवृत्ती * ऑलिम्पिकवीर खाशाबा जाधव इंग्लिश आवृत्ती * सचिन तेंडुलकर ऑडियो बुक ==अ‍ॅक्रिडेटेड पत्रकार== * लंडन ऑलिम्पिक 2012, * रिओ ऑलिम्पिक 2016 * टोकिओऑलिम्पिक 2021, *पॅरीस ऑलिम्पिक 2024 *आशियाई स्पर्धा 2016, जकार्ता * विश्वकरंडक क्रिकेट, 2011 *राष्ट्रकुल स्पर्धा 2010, दिल्ली *राष्ट्रकुल युवा स्पर्धा 2008, पुणे *ऑफ्रो-आशियाई क्रीडा स्पर्धा 2007 *विश्वकरंडक क्रिकेट, इंग्लंड, 2019 * आशियाई स्पर्धा 2014, इन्चॉन * विश्वकरंडक हॉकी स्पर्धा,2012 • ==सन्मान आणि पुरस्कार== * सर्वोत्कृष्ठ क्रीडा लेखक शाहू महाराज पुरस्कार (महाराष्ट्र शासन) * परशुरामीय क्रीडा पुरस्कार , * आदर्श क्रीडा पत्रकार (महाराष्ट्र राज्य पत्रकार संघ), महाराष्ट्रीय मंडळ क्रीडा पुरस्कार * पुणे, कोल्हापूर आकाशवाणीवर कार्यक्रम. टिव्ही 9 मराठी, आयबीएन लोकमत वृत्तवाहिनीसाठी थेट प्रक्षेपणाद्वारे वृत्तांकन. * इंग्लड, फ्रान्स, द. कोरिया, ब्राझिल, उरूग्वे, सिंगापूर, इंडोनेशिया, जपान, ऑस्टे्रलिया देशात अभ्यास दौरा. * शिवछत्रपती क्रीडा पुरस्कार नियमवली बदल समितीचे सदस्य * बीबीसी क्रीडा पुरस्कार समिती सदस्य * महाराष्ट्र शासन - ऑलिम्पिक विश्वकोश समितीचे सदस्य {{ वर्ग}} ri60b2u5hj2sgjwd3hj7xt4xpkd39fr 2685694 2685676 2026-05-25T01:03:16Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-31080-81|~2026-31080-81]] ([[User talk:~2026-31080-81|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2637676 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} '''प्रा. संजय पांडुरंग दुधाणे''' हे प्रथितयश लेखक व आंतरराष्ट्रीय क्रीडा पत्रकार आहेत. त्यांची 28 पुस्तके प्रकाशित झाले असून हिंदी व इंग्रजी भाषेतही त्यांची पुस्तके आहेत. ऑलिम्पिक स्पर्धा, आशियाई स्पर्धा, राष्ट्रकुल स्पर्धा, विश्वकरंडक क्रिकेट स्पर्धेचे ते परदेशातून थेट वृत्तांकन केले आहे. लंडन ऑलिम्पिक 2012, रिओ ऑलिम्पिक 2016, टोकिओ ऑलिम्पिक, पॅरीस ऑलिम्पिक 2024 असे सलग चार ऑलिम्पिकचे थेट वृत्तांकन त्यांनी केले आहे. संजय दुधाणे यांच्या पुस्तकातील पाठ इयत्ता 3 री, इयत्ता पाचवी व इयत्ता सहावी व नववीच्या पाठ्यपुस्तकात समाविष्ठ आहेत. केंद्र शासनाने त्यांची 2 पुस्तके प्रकाशित केली असून राज्य शासनाने त्यांच्या पुस्तकाला सर्वेश्रेष्ठ पुस्तकाचा शाहू महाराज पुरस्कारनी त्याना सन्मान केला ओहे. लंडन येथील 2012 ऑलिम्पिक स्पर्धेतील पदकांचा षटकार अनुभविणारे ते एकमेव मराठी क्रीडापत्रकार आहे. इंग्लड, फ्रान्स, द. कोरिया, ब्राझिल, उरूग्वे, सिंगापूर, इंडोनेशिया, जपान, ऑस्ट्रेलिया देशातील 21 आंतरराष्ट्रीय शहरांत अभ्यास दौरा केला आहे. संजय दुधाणे यांच्या पुस्तकातील पाठ इयत्ता 3 री, इयत्ता पाचवी व इयत्ता सहावी व नववीच्या पाठ्यपुस्तकात समाविष्ठ आहेत केंद्र शासनाने त्यांची 2 पुस्तके प्रकाशित केली असून राज्य शासनाने त्यांच्या पुस्तकाला सर्वेश्रेष्ठ पुस्तकाचा शाहू महाराज पुरस्कारनी त्याना सन्मान केला ओहे. लंडन येथील 2012 ऑलिम्पिक स्पर्धेतील पदकांचा षटकार अनुभविणारे ते एकमेव मराठी क्रीडापत्रकार आहे. धु्रवतारा फाऊडेशनचे अध्यक्ष असलेले दुधाणे भारतात आंतरराष्ट्रीय क्रीडापटू निर्माण होण्यासाठी ते कार्यरत असतात. इंग्लड, फ्रान्स, द. कोरिया, ब्राझिल, उरूग्वे, सिंगापूर, इंडोनेशिया, जपान, ऑस्ट्रेलिया देशातील 21 आंतरराष्ट्रीय शहरांत अभ्यास दौरा केला आहे. ==प्रकाशित पुस्तके== * [[ऑलिम्पिकवीर खाशाबा जाधव (पुस्तक)]] * ऑलिम्पिक चॅम्पीयन नीरत चोप्रा * मेजर ध्यानचंद * संत सीतामाई * संत गणोरेबाबा *अजिंक्यतारा *वाटचाल एशियाडची * ऑलिम्पिक वाटचाल * ऑलिम्पिक अमृतानुभव * भारताचे ऑलिम्पिक * भारतरत्न सचिन तेंडुलकर * मिल्खासिंग * भारतीय खेळ * खेळांचा राजा फुटबॉल * सुपर मॉम मेरी कोम * हिंदकेसरी यशोगाथा * महाराष्ट्र केसरी यशोगाथा * ऑलिम्पिक चॅम्पियन * वर्ल्ड कप क्रिकेट * ऑलिम्पिकवीर खाशाबा जाधव हिंदी आवृत्ती *मेजर ध्यानचंद इंग्लिश आवृत्ती * ऑलिम्पिकवीर खाशाबा जाधव इंग्लिश आवृत्ती * सचिन तेंडुलकर ऑडियो बुक ==अ‍ॅक्रिडेटेड पत्रकार== * लंडन ऑलिम्पिक 2012, * रिओ ऑलिम्पिक 2016 * टोकिओऑलिम्पिक 2021, *पॅरीस ऑलिम्पिक 2024 *आशियाई स्पर्धा 2016, जकार्ता * विश्वकरंडक क्रिकेट, 2011 *राष्ट्रकुल स्पर्धा 2010, दिल्ली *राष्ट्रकुल युवा स्पर्धा 2008, पुणे *ऑफ्रो-आशियाई क्रीडा स्पर्धा 2007 *विश्वकरंडक क्रिकेट, इंग्लंड, 2019 * आशियाई स्पर्धा 2014, इन्चॉन * विश्वकरंडक हॉकी स्पर्धा,2012 • ==सन्मान आणि पुरस्कार== * सर्वोत्कृष्ठ क्रीडा लेखक शाहू महाराज पुरस्कार (महाराष्ट्र शासन) * परशुरामीय क्रीडा पुरस्कार , * आदर्श क्रीडा पत्रकार (महाराष्ट्र राज्य पत्रकार संघ), महाराष्ट्रीय मंडळ क्रीडा पुरस्कार * पुणे, कोल्हापूर आकाशवाणीवर कार्यक्रम. टिव्ही 9 मराठी, आयबीएन लोकमत वृत्तवाहिनीसाठी थेट प्रक्षेपणाद्वारे वृत्तांकन. * इंग्लड, फ्रान्स, द. कोरिया, ब्राझिल, उरूग्वे, सिंगापूर, इंडोनेशिया, जपान, ऑस्टे्रलिया देशात अभ्यास दौरा. * शिवछत्रपती क्रीडा पुरस्कार नियमवली बदल समितीचे सदस्य * बीबीसी क्रीडा पुरस्कार समिती सदस्य * महाराष्ट्र शासन - ऑलिम्पिक विश्वकोश समितीचे सदस्य {{ वर्ग}} m053jugilk6i5vwq2smpypwto86fun9 0 368641 2685703 2598392 2026-05-25T04:43:09Z Yogidada shukla 173464 /* वर्तमान शाखा - एकूण २७ */ 2685703 wikitext text/x-wiki {{लेख उल्लेखनीयता}} '''स्थापना :''' बालरंगभूमी परिषदेची स्थापना जून २०१८ दिवशी झाली '''नोंदणी :''' संस्था नोंदणी अधिनियम १८६० अन्वये महाराष्ट्र राज्य मुंबई क्रमांक १६/९/२०१८ GBBSD दिनांक २६/०७/२०१८ बालकांच्या मनोरंजनासाठी व प्रबोधनासाठी जे काही रंगमंचावर सादर होते ते बालरंगभूमीच्या व्याख्येत येते. नृत्य – नाट्य – गायन – वादन या रंगमंचीय कलांसोबत लहान मुलांना रमवणारे बाहुल्यांचे खेळ, जादूचे खेळ, शॅडो प्ले, जगलरी इ. खेळ बालरंगभूमीच्या कक्षेत येतात.शिक्षण हा बालकांचा अधिकार आहे आणि कलाशिक्षण बालकांच्या व्यक्तिमत्व विकासाची गरज आहे. मुलांसाठी कार्यरत असणाऱ्या रंगमंचीय कलेचा, खेळांचा प्रचार आणि प्रसार हे बालरंगभूमी परिषदेचे मुख्य उद्दिष्ट असेल. बालरंगभूमीशी संबंधित सर्व संस्था, कलावंत, बालकलाकार व बालप्रेक्षकांच्या हितासाठी ‘बालरंगभूमी परिषदेची’ स्थापना झाली आहे. मनोरंजनातून प्रबोधनाचे कार्य प्रत्येक मुलांपर्यंत पोहचवण्याचे कार्य बालरंगभूमी परिषद करणार आहे. [https://balrangbhumiparishad.org/] '''कार्यक्षेत्र :''' महाराष्ट्रातील सर्व जिल्ह्यात आणि तालुक्यात बालरंगभूमी परिषदेच्या शाखा स्थापन करून रंगमंचीय चळवळ मुलांपर्यंत पोहचवली जाईल. भाषेचा अडसर न ठेवता भविष्यात भारतातील अन्य राज्यात बालरंगभूमी परिषदेच्या शाखा स्थापन करण्यात येतील. '''सभासदत्व :''' १८ वर्ष पूर्ण झालेल्या व संस्थेची घटना आणि नियम मान्य असणाऱ्या व्यक्तीस सभासद होता येते. ===== महाराष्ट्रातील शाखा ===== बालरंगभूमी परिषद मध्यवर्ती शाखा अंतर्गत महाराष्ट्रात सध्या २६ शाखा कार्यरत आहेत.  संपूर्ण महाराष्ट्रभर सुमारे साडे तीन ते चार हजार सभासद बालरंगभूमी परिषदेचे असून सुमारे ४५000 हून अधिक विद्यार्थी बालप्रेक्षक म्हणून नोंदणीकृत आहेत.  सन २०१८ - २०१९ या वर्षात स्थापना झालेल्या बालरंगभूमी परिषद या संस्थेने आपल्या कामाची व्याप्ती दरवर्षी वाढवत नेली आहे. सन २०२३ - २०३२४ सालामध्ये अभिनेत्री ॲड. नीलम शिर्के सामंत यांच्या अध्यक्षतेखाली स्थापन झालेल्या नवीन कार्यकारणीकडून विविध उपक्रम तसेच शाखा समन्वय, शाखांना भेटी देत तेथील सभासदांना प्रोत्साहन देत शाखांनी अधिक कार्यान्वित होण्यासाठी प्रयत्न सुरू करण्यात आले. ===== जल्लोष लोककलेचा ===== महाराष्ट्रभरातील विद्यार्थ्यांसाठी ‘जल्लोष लोककलेचा’ या लोककला महोत्सवाचे आयोजन करून विद्यार्थ्यांमध्ये लोककले संदर्भात जनजागृती करण्यात आली. बालरंगभूमी परिषदेच्या १९ शाखांनी या उपक्रमाचे आयोजन केले होते. आधी लोककला प्रशिक्षण शिबिर आणि त्यानंतर महोत्सवाचे आयोजन  अशा स्वरूपात असलेल्या या लोककला महोत्सवातील प्रशिक्षण शिबिरात महाराष्ट्रभरातील सुमारे २६ हजार बालकांनी प्रशिक्षण पूर्ण केले. तसेच लोककला महोत्सवात महाराष्ट्रभरातून सुमारे दहा ते बारा हजार विद्यार्थ्यांनी गायन, वादन, नृत्य, समूहगीत व समूहनृत्य सादरीकरणात सहभाग घेत महाराष्ट्रातील विविध प्रांतामधील लोककला, लोकनृत्यांचे सादरीकरण केले. ===== यहाँ के हम सिकंदर ===== विशेष मुलांसाठी म्हणजेच दिव्यांग, कर्णबधिर, मूकबधिर, अपंग, मतिमंद, गतिमंद या मुलांनीही इतर मुलांप्रमाणे मुख्य प्रवाहात यावे यासाठी ऑक्टोबर २०२४ मध्ये  ‘यहाँ के हम सिकंदर’ या नावाने दिव्यांग सांस्कृतिक महोत्सव आयोजित करण्यात आला होता. या महोत्सवाचे महाराष्ट्रातील १८ शाखांनी आयोजन केले होते. महोत्सवात पाच ते सहा हजार दिव्यांग बालकलावंतांनी नृत्य, नाट्य, गायन, वादन आदी कलांचे सादरीकरण केले. ===== बालरंगभूमी संमेलन ===== डिसेंबर २०२४ मध्ये बालरंगभूमी परिषदेतर्फे राज्यस्तरीय पहिले बालरंगभूमी संमेलन पुणे येथे लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे नाट्यगृहात पार पडले. तीन दिवस चाललेल्या या संमेलनात महाराष्ट्रातील २४ शाखांतील १२०० ते १४०० विद्यार्थी - विद्यार्थिंनी व दिव्यांग बालकलावंतांनी नृत्य, नाट्य, गायन, वादन, शिल्पकला, चित्रकला, ओरेगामी, मातीकला, रांगोळी आदी कलांचे सादरीकरण केले. सर्व कलांनी युक्त या बालरंगभूमी संमेलनात प्रथम दिवशी शोभायात्रेचे आयोजन करण्यात आले होते.  पौराणिक, ऐतिहासिक तसेच विविधरंगी वेशभूषा केलेल्या ८०० बालकलावंतांनी या शोभायात्रेत सहभाग घेतला. संमेलनाच्या अध्यक्षपदी ज्येष्ठ रंगकर्मी मोहन जोशी हे होते. संमेलनाला ज्येष्ठ नाट्यकर्मी डॉ.मोहन आगाशे, अभिनेते सचिन पिळगावकर, अभिनेते सुबोध भावे, अभिनेते सयाजी शिंदे, अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेचे अध्यक्ष अभिनेते प्रशांत दामले, प्रमुख कार्यवाह अजित भुरे, प्रख्यात चित्रकार अरुण दाभोळकर, पद्मश्री परशुराम गंगावणे, जादूगार रघुवीर (विजय), रंगभूमी प्रयोग परिनिरीक्षण मंडळाचे अध्यक्ष अभिनेते विजय गोखले, ज्येष्ठ अभिनेत्री सविता मालपेकर, पद्मश्री उदय देशपांडे, शब्दभ्रमकार रामदासजी पाध्ये, संगीत दिग्दर्शक सलील कुलकर्णी आदी मान्यवरांनी उपस्थिती देत बालकलावंतांच्या विविधरंगी कार्यक्रमांचा आनंद घेतला. ===== मोफत आरोग्य तपासणी ===== बालरंगभूमी परिषदेचे सभासद असलेल्या कलावंतांकरिता मार्च २०२५ महिन्यात ‘मोफत आरोग्य तपासणी’ शिबिराचे आयोजन करण्यात आले होते. महाराष्ट्रातील १६ शाखांनी या मोफत आरोग्य तपासणी शिबिरात, सहभागी कलावंतांच्या रक्तातील साखर, बी.पी., इ.सी.जी., नेत्रतपासणी तसेच २डी इको तपासणी व वैद्यकिय क्षेत्रातील मान्यवर तज्ज्ञांचे मार्गदर्शनाचेही आयोजन केले होते. ==== बालनाट्य सादरीकरण कार्यशाळा ==== बालनाट्य सादर करताना विषयाची निवड व त्याचा बालकांच्या भावजीवनाशी असलेला संबंध अधोरेखित करण्यासाठी बालरंगभूमी परिषदेचे सभासद असणाऱ्या बालनाट्य प्रशिक्षकांना प्रशिक्षण देण्यासाठी बालनाट्य सादरीकरण कार्यशाळेचे नवीमुंबईतील वडार भवन येथे या कार्यशाळेचे आयोजन करम्यात आले होते. बालनाट्य करताना किंवा कुठलेही नाटक करताना त्या नाटकासाठी तांत्रिक बाजू ही तेवढ्याच महत्त्वाच्या आहेत परंतु केवळ तांत्रिक बाजू म्हणजेच सर्व काही आहे असे नाही तर त्या नाटकाला पुढे नेणाऱ्या बाजू आहेत. म्हणून यासंदर्भातही मार्गदर्शन करण्यात आले. या दोन दिवसीय कार्यशाळेत पहिल्या दिवशी '''बालनाट्य सादरीकरणातील निर्मितीतला आनंद घ्या''' स्पर्धेत पारितोषिक मिळावं हे अंतिम उद्दिष्ट न ठेवता बालकांच्या कलागुणा वाव देत बालनाट्य सादरीकरणातील आनंद घ्या असे प्रतिपादन ज्येष्ठ नाट्य लेखक दिग्दर्शक प्रकाश पारखी यांनी व्यक्त केले. बालरंगभूमी परिषद मध्यवर्ती शाखा मुंबईच्या वतीने बालनाट्य शिबिर आणि बालनाट्य सादरीकरण कार्यशाळेत ते बोलत होते. बालनाट्य बसवणाऱ्या मार्गदर्शकांची बालनाट्य शिबिर व बालनाट्य सादरीकरण याबाबत बोलताना प्रकाश पारखी पुढे म्हणाले की निरीक्षण, परीक्षण आणि प्रक्षेपण ही त्रिसूत्री प्रत्येक बालनाट्य मार्गदर्शकाने आत्मसात करून विद्यार्थ्यांमध्ये ती उतरवावी. तसेच बालनाटक प्रशिक्षकांनी बालनाट्य शिबिर कसे घ्यावे याबाबतही सखोल असे मार्गदर्शन केले. यावेळी एकपात्री , स्वगत, नाटक , नाट्यछटा व कथाकथन याबद्दलही माहिती देत विद्यार्थ्यांच्या कल्पनाशक्तीला कसा वाव द्यावा याबद्दलही उपस्थित अशी संवाद साधला. प्रशिक्षणार्थी यांच्या प्रश्नांना पारखी यांनी उत्तरे दिली. सगळ्यांच्या बद्दल सूत्रसंचालन वैदही चवरे यांनी केले. परिचय त्र्यंबक वडसकर यांनी दिला तर नागसेन पेंढारकर यांनी सत्कार केला. तर आभार शैलेश गोजमगुंडे यांनी मानले. संजय हळदीकर सर यांनी बालनाट्य प्रशिक्षणाचे पहिले सत्र घेतले यामध्ये बालनाट्य दिग्दर्शन कल्पनाशक्ती निरीक्षण व सादरीकरणाबाबत प्रशिक्षणार्थ्यांना प्रात्यक्षिकासह मार्गदर्शन केले यामध्ये उपस्थित प्रशिक्षणार्थ्यांनी उस्फूर्त प्रतिसाद नोंदवला '''ग्रीप्स नाट्य चळवळ बालकांच्यासाठीचे  मोठ्यांनी केलेले बालनाट्य''' ग्रीप्स नाट्य चळवळी बाबत थिएटरच्या शुभांगी दामले यांनी उपस्थित प्रशिक्षणार्थ्यांना ग्रीप्स नाट्य चळवळीचा इतिहास सांगत सादर केलेल्या अनेक नाटकांची उदाहरणे दिली तसेच त्यांनी सादर केलेल्या ग्रीप्स नाटकाच्या काही क्षणचित्रे व व्हिडिओ क्लिप प्रोजेक्टर द्वारे उपस्थित यांना दाखवल्या. नाट्य लेखनासाठी चे विषय व सादरीकरण याबाबत त्यांनी उपस्थित त्यांना सखोल असे मार्गदर्शन केले कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन व परिचय अनंत जोशी यांनी दिला. '''बालनाट्य शिबिराचा अभ्यासक्रम असावा''' दुपारच्या सत्रात मध्यवर्तीचे कार्याध्यक्ष राजू तुलालवार यांनी बालनाट्य शिबिराचा अभ्यासक्रम असावा या बाबत सविस्तर माहिती दिली. बालनाट्य शिबिर कसे घ्यावे याबाबत विद्यार्थी पालक यांच्याशी संवाद साधत विद्यार्थ्यांच्या वयोगटा नुसार त्यांना कसे मार्गदर्शन करावे निरीक्षण शेती कल्पनाशक्ती कशी वाढवावी याबाबत सांगितले स्वतःला वाटणारा आत्मविश्वास हाच अभिनयाचा मंत्र आहे असे सांगत बालनाट्य शिबिराचे विद्यार्थ्यांचे प्रगती पुस्तक असावं. असे सांगितले तसेच स्वभाव, आवाज, उच्चारण, भाषा , निरीक्षण शक्ती,  कल्पनाशक्ती, संभाषण कौशल्य,  पाठांतर,  समूहात मिसळण्याची क्षमता प्रशिक्षणार्थी विद्यार्थ्यांमध्ये कशी वाढीस लागली याबाबत शिबिर मार्गदर्शकाकडे नोंद असावी असेही सांगितले. '''वेशभूषा भाड्याने न घेता स्वतः तयार करावी''' बालनाट्य सादर करण्यासाठी लागणारी वेशभूषा किरायणे आणणे न परवडणारे असते. त्यामुळे हीच वेशभूषा स्वतः तयार करावी असे प्रतिपादन सुप्रसिद्ध वेशभूषाकार पौर्णिमा ओक यांनी सांगितले. यावेळी उपस्थित प्रशिक्षणार्थी यांनी वेगवेगळ्या पात्रांची वेशभूषा कशी असावी असे प्रश्न विचारले त्याला ओक यांनी उत्तरे दिली. प्रकाश योजना, संगीत याचा पण वेशभूषा करताना विचार व्हावा असे सांगितले. त्यांनी केलेल्या प्रोजेक्ट बद्दल सविस्तर माहिती दिली. संहितेला काय हवे या बाबत वेशभूषा कारांनी विचार करावा असेही त्या म्हणाल्या. तांत्रिक बाबतीत भपकेबाज प्रकाश योजनेपेक्षा मोजकी पण आवश्यकतेनुसार प्रकाश योजना कशी करावी हे प्रसिद्ध प्रकाशयोजनाकार शीतल तळपदे यांनी अत्यंत सोप्या भाषेत सांगितले. '  प्रकाश योजना हा डिव्हाईस आहे तेच नाटक नाही '  असे ही ते म्हणाले. यावेळी तळपदे यांनी प्रकाश योजनेची माहिती देत प्रात्यक्षिकही रंगमंचावर करून दाखवले. पार्श्वसंगीचा बद्दल नंदलाल रेळे  यांनी बालनाट्याला नेमके कोणते व कसे संगीत वापरले पाहिजे ते खुबीने सांगितले. त्यांचे प्रात्यक्षिक खूप भावले. त्याचबरोबर संगीत ऑपरेट करणारे महेश मांजरेकर यांनी संगीत कसे वाजवावे याबद्दल माहिती देत अनेक नाटकाबद्दलच्या आठवणी सांगितल्या. रंगभूषेबाबत  केदार ओठवणेकर यांनी तर कमालीच्या साध्या साहित्यातून उत्कृष्ट रंगभूषा कशी साधता येते हे प्रात्यक्षिकातून दाखवले. यावेळी चेहरा रंगसंगती याबद्दल त्यांनी माहिती देत उपस्थित त्यामध्ये चार विद्यार्थ्यांच्या वेगवेगळ्या प्रकारच्या रंगभूषा अगदी काही क्षणात करून दाखवल्या त्यावेळी उपस्थित त्यांनी रंगभूषा करायलाही जोरदार प्रतिसाद दिला संदेश बेंद्रे यांनी रंगमंचाचे  प्रकार व नेपथ्याचे प्रकार बारकाईने व सविस्तर सांगितले. यावेळी बेंद्रे यांनी अनेक नाटकाच्या नेपथ्याचा आराखडा उपस्थित प्रशिक्षणार्थ्यांना दाखवला कमी आणि उपयुक्त साहित्यात नेपथ्य कसे करावे याबद्दलही सविस्तर मार्गदर्शन केले. बालनाट्य हे बालकांसाठी असतं त्यामुळे मोठ्यांच्या समस्या किंवा भूमिका बालांच्या माथी मारू नयेत,  हे किती वाईट आहे आणि बालकावर अन्याय करणारे आहे हे लक्षात आले. दुसरे महत्त्वाचे म्हणजे बालकांना त्यांचा नैसर्गिक अभिनय करू द्यावा त्यांना स्टेजवर त्यांच्या मूळ स्वभावाने वावरू द्यावे ही बाब  राजू तुलावारसरांनी अत्यंत सोप्या शब्दात पटवून दिली. तसेच या बालनाट्य प्रशिक्षण शिबिरा च्या दोन दिवशी सत्रात आपण काय मिळवले याबाबतही सविस्तर चर्चा झाली शेवटच्या सत्रात उपस्थित प्रशिक्षणार्थ्यांची बारा रंगभूमी परिषद मध्यवर्तीच्या अध्यक्षा नीलम शिर्के सामंत यांनी संवाद साधला यावेळी अनेक प्रशिक्षणार्थ्यांनी या प्रशिक्षणाबद्दलच्या प्रतिक्रिया व्यक्त केल्या समारोप्रसंगी बालरंगभूमी परिषद नवी मुंबईच्या पदाधिकाऱ्यांचा मध्यवर्ती शाखेच्या वतीने सत्कार करण्यात आला. बालरंगभूमी परिषद मध्यवर्ती शाखेच्या वतीने घेण्यात आलेले हे शिबिर म्हणजे महाराष्ट्रातील बालनाट्य चळवळीला मिळालेले एक चांगले वळण आहे तसेच बालनाट्य बसवणाऱ्यासाठी महाराष्ट्रातील हे एकमेव बालनाट्य प्रशिक्षण शिबीर आहे अशा अनेक प्रतिक्रिया यावेळी उपस्थित प्रशिक्षणार्थ म्हणून मिळाल्या.  यावेळी बालरंगभूमी परिषदेच्या अध्यक्षा नीलम शिर्के सामंत उपाध्यक्ष, शैलेश  गोजमगुंडे, दीपा क्षीरसागर, कार्याध्यक्ष राजू तुलालवार , सहकार्यवाह आसिफ अन्सारी , दिपाली शेळके,  कोषाध्यक्ष नंदकिशोर जुवेकर, कार्यकारी सदस्य सतीश लोटके, अनंत जोशी, वैदेही चवरे , योगेश शुक्ल, आनंद जाधव, नागसेन पेंढारकर , त्र्यंबक वडसकर आदींनी या शिबिराच्या व्यवस्थेत पुढाकार घेतला. ==== कला संस्कार शिबिर - कण्हेरी मठ कोल्हापूर ==== जीवनात संस्काराचे खूप महत्त्व आहे. संस्काराशिवाय जीवन शून्य असते. संस्कारच मनुष्याला श्रेष्ठ बनवितात, उत्तम आकार देतात, याचाच विचार करून बालरंगभूमी परिषदेच्या अध्यक्षा निलम शिर्के सामंत यांच्या संकल्पनेतून संस्कारासोबत कलांनी बालकांची सृजनशीलता वाढविण्याकरिता बालरंगभूमी परिषदे तर्फे मे महिन्यात कोल्हापूर येथील कण्हेरी मठात निवासी कला-संस्कार शिबिराचे आयोजन करण्यात आले होते.  सर्वोत्तम जीवनाचा पाया उत्तम संस्कारांवरच अवलंबून असतो. संस्कार संस्कृतीनेच उत्पन्न होतात यासोबतच आपली दिनचर्या नियमित ठेवणे, आहारनियमांचे पूर्ण पालन करणे, या सर्व गोष्टी शारीरिक, मानसिक दृष्टीने खूप गरजेच्या आहेत. सामाजिक स्वास्थ्याकरिताही याची नितांत गरज आहे म्हणूनच अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेशी संलग्न संस्था बालरंगभूमी परिषदेतर्फे कोल्हापूर येथील कणेरी मठ या निसर्गरम्य ठिकाणी तीन दिवसीय कला-संस्काराचे शिबिराचे आयोजन करण्यात आले होते. हे कला-संस्कार शिबिर दोन टप्प्यात संपन्न झाले. यातील पहिले संस्कार शिबिर दि. २ ते ४ मे या कालावधीत तर दुसरे संस्कार शिबिर दि. ६ ते ८ मे २०२५ या कालावधीत आयोजित करण्यात आले होते. या शिबिरामध्ये महाराष्ट्रातील बालरंगभूमीच्या २८ शाखांद्वारे ९ ते १५ या वयोगटातील १३५० बालकांनी सहभाग घेतला. हा प्रवेश विनामूल्य होता. या कलासंस्कार शिबिरात बालकांना निसर्गाच्या सानिध्यात वास्तव्यास नेणे, सहभोजन, सहनिवास आणि स्वयंपूर्ण जीवनशैलीची ओळख व अनुभवातून त्यांच्यातील स्वावलंबन व प्रसंगावधान वाढवणे, भारतीय कला - क्रीडा आणि संस्कृती -यांचा हसत खेळत परिचय करून देण्यात येणार यांचा हसत खेळत परिचय करून देण्यात आला. श्रवण, मनन, निरीक्षण या कृतीतून ज्ञान देण्यासोबतच योगाभ्यास, रंगमंच खेळ, जुन्या पिढीचे प्रांगणातील खेळ, चित्रकला, प्रार्थना, श्‍लोक, ज्येष्ठ व्यक्तींचा आदर सन्मान याबद्दल कृतीशील कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले होते. मुलामुलींसोबतच पालकांनाही या शिबिरात सशुल्क सहभाग घेतला होता.  बालकांची मानसिकता, आयक्यूसोबतच इक्यू वाढविण्यावर भर, यासोबतच मुलांचे भावविश्‍व, त्यांचा सामाजिक व शैक्षणिक विकास यावर पालकांच्या कृतीरूप विविध कार्यशाळा व विविध क्षेत्रातील तज्ञ व्यक्तींचे मार्गदर्शन करण्यात आले. ==== बीसीएल - बालरंगभूमी क्रिकेट लीग ==== बालरंगभूमी परिषद सातत्याने लहान बालकांच्या सर्वांगिण विकासासाठी विविध नावीन्यपूर्ण उपक्रमांचे आयोजन करीत असते. मात्र हे उपक्रम राबविण्यासाठी सातत्याने कार्यरत असणाऱ्या बालरंगभूमी परिषदेच्या सभासदांचे संघटनकौशल्य वाढण्यासोबत त्यांच्या शारीरिक आरोग्यवाढीसाठी बालरंगभूमी परिषद मध्यवर्तीच्या अध्यक्ष ॲड.निलम शिर्के सामंत यांच्या संकल्पनेतून दि. ३० व ३१ मे २०२५ रोजी बालरंगभूमी क्रिकेट लीगचे आयोजन करण्यात आले होते. ऐरोली नवी मुंबई येथील युरो इंटरनॅशनल स्कूलच्या मैदानावर रंगलेल्या  या क्रिकेट लीगमध्ये संपूर्ण महाराष्ट्रातून रत्‍नागिरी, जळगाव, पुणे, नंदुरबार, सोलापूर, लातूर, पंढरपूर, परभणी, सांगली, इचलकरंजी, बृहन्मुंबई, नवी मुंबई, छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद), धुळे, कोल्हापूर, अहिल्यानगर (अहमदनगर) येथील बालरंगभूमी परिषदेच्या सभासदांचे संघ सहभागी झाले होते. या सामन्यांचे फेसबुक, इन्स्टाग्राम व युट्यूबवर लाइव्ह प्रक्षेपण करण्यात आले होते. ===== वर्तमान शाखा - एकूण २७ ===== '''मुंबई विभाग :''' मुंबई, ठाणे, कल्याण, नवी मुंबई                  '''कोकण विभाग :''' रत्‍नागिरी '''पुणे विभाग :''' पुणे, सातारा, सांगली, कोल्हापूर, पंढरपूर, सोलापूर, मंगळवेढा, इचलकरंजी,  पिंपरी चिंचवड '''मराठवाडा विभाग :''' औरंगाबाद, बीड, परभणी, लातूर, जालना '''विदर्भ विभाग :''' अकोला, नागपूर, अमरावती '''खान्देश विभाग :''' अहिल्यानगर, नाशिक, धुळे, नंदुरबार, जळगाव eniqbtvuqe7096mrxuvfe3a95yu24lr 2685707 2685703 2026-05-25T04:56:25Z Yogidada shukla 173464 /* जल्लोष लोककलेचा */ 2685707 wikitext text/x-wiki {{लेख उल्लेखनीयता}} '''स्थापना :''' बालरंगभूमी परिषदेची स्थापना जून २०१८ दिवशी झाली '''नोंदणी :''' संस्था नोंदणी अधिनियम १८६० अन्वये महाराष्ट्र राज्य मुंबई क्रमांक १६/९/२०१८ GBBSD दिनांक २६/०७/२०१८ बालकांच्या मनोरंजनासाठी व प्रबोधनासाठी जे काही रंगमंचावर सादर होते ते बालरंगभूमीच्या व्याख्येत येते. नृत्य – नाट्य – गायन – वादन या रंगमंचीय कलांसोबत लहान मुलांना रमवणारे बाहुल्यांचे खेळ, जादूचे खेळ, शॅडो प्ले, जगलरी इ. खेळ बालरंगभूमीच्या कक्षेत येतात.शिक्षण हा बालकांचा अधिकार आहे आणि कलाशिक्षण बालकांच्या व्यक्तिमत्व विकासाची गरज आहे. मुलांसाठी कार्यरत असणाऱ्या रंगमंचीय कलेचा, खेळांचा प्रचार आणि प्रसार हे बालरंगभूमी परिषदेचे मुख्य उद्दिष्ट असेल. बालरंगभूमीशी संबंधित सर्व संस्था, कलावंत, बालकलाकार व बालप्रेक्षकांच्या हितासाठी ‘बालरंगभूमी परिषदेची’ स्थापना झाली आहे. मनोरंजनातून प्रबोधनाचे कार्य प्रत्येक मुलांपर्यंत पोहचवण्याचे कार्य बालरंगभूमी परिषद करणार आहे. [https://balrangbhumiparishad.org/] '''कार्यक्षेत्र :''' महाराष्ट्रातील सर्व जिल्ह्यात आणि तालुक्यात बालरंगभूमी परिषदेच्या शाखा स्थापन करून रंगमंचीय चळवळ मुलांपर्यंत पोहचवली जाईल. भाषेचा अडसर न ठेवता भविष्यात भारतातील अन्य राज्यात बालरंगभूमी परिषदेच्या शाखा स्थापन करण्यात येतील. '''सभासदत्व :''' १८ वर्ष पूर्ण झालेल्या व संस्थेची घटना आणि नियम मान्य असणाऱ्या व्यक्तीस सभासद होता येते. ===== महाराष्ट्रातील शाखा ===== बालरंगभूमी परिषद मध्यवर्ती शाखा अंतर्गत महाराष्ट्रात सध्या २६ शाखा कार्यरत आहेत.  संपूर्ण महाराष्ट्रभर सुमारे साडे तीन ते चार हजार सभासद बालरंगभूमी परिषदेचे असून सुमारे ४५000 हून अधिक विद्यार्थी बालप्रेक्षक म्हणून नोंदणीकृत आहेत.  सन २०१८ - २०१९ या वर्षात स्थापना झालेल्या बालरंगभूमी परिषद या संस्थेने आपल्या कामाची व्याप्ती दरवर्षी वाढवत नेली आहे. सन २०२३ - २०३२४ सालामध्ये अभिनेत्री ॲड. नीलम शिर्के सामंत यांच्या अध्यक्षतेखाली स्थापन झालेल्या नवीन कार्यकारणीकडून विविध उपक्रम तसेच शाखा समन्वय, शाखांना भेटी देत तेथील सभासदांना प्रोत्साहन देत शाखांनी अधिक कार्यान्वित होण्यासाठी प्रयत्न सुरू करण्यात आले. ===== जल्लोष लोककलेचा ===== महाराष्ट्रभरातील विद्यार्थ्यांसाठी ‘जल्लोष लोककलेचा’ या लोककला महोत्सवाचे आयोजन करून विद्यार्थ्यांमध्ये लोककले संदर्भात जनजागृती करण्यात आली. बालरंगभूमी परिषदेच्या १९ शाखांनी या उपक्रमाचे आयोजन केले होते. आधी लोककला प्रशिक्षण शिबिर आणि त्यानंतर महोत्सवाचे आयोजन  अशा स्वरूपात असलेल्या या लोककला महोत्सवातील प्रशिक्षण शिबिरात महाराष्ट्रभरातील सुमारे २६ हजार बालकांनी प्रशिक्षण पूर्ण केले. तसेच लोककला महोत्सवात महाराष्ट्रभरातून सुमारे दहा ते बारा हजार विद्यार्थ्यांनी गायन, वादन, नृत्य, समूहगीत व समूहनृत्य सादरीकरणात सहभाग घेत महाराष्ट्रातील विविध प्रांतामधील लोककला, लोकनृत्यांचे सादरीकरण केले.[https://www.esakal.com/jalgaon/jalgaon-free-folk-art-training-for-5000-students-is-initiative-of-children-theater-council-marathi-news-dsp97] ===== यहाँ के हम सिकंदर ===== विशेष मुलांसाठी म्हणजेच दिव्यांग, कर्णबधिर, मूकबधिर, अपंग, मतिमंद, गतिमंद या मुलांनीही इतर मुलांप्रमाणे मुख्य प्रवाहात यावे यासाठी ऑक्टोबर २०२४ मध्ये  ‘यहाँ के हम सिकंदर’ या नावाने दिव्यांग सांस्कृतिक महोत्सव आयोजित करण्यात आला होता. या महोत्सवाचे महाराष्ट्रातील १८ शाखांनी आयोजन केले होते. महोत्सवात पाच ते सहा हजार दिव्यांग बालकलावंतांनी नृत्य, नाट्य, गायन, वादन आदी कलांचे सादरीकरण केले. [https://rashtramudra.com/yahan-ke-hum-sikander-cultural-arts-festival-program-for-divyang-special-children-by-balrangbhumi-parishad/] ===== बालरंगभूमी संमेलन ===== डिसेंबर २०२४ मध्ये बालरंगभूमी परिषदेतर्फे राज्यस्तरीय पहिले बालरंगभूमी संमेलन पुणे येथे लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे नाट्यगृहात पार पडले. तीन दिवस चाललेल्या या संमेलनात महाराष्ट्रातील २४ शाखांतील १२०० ते १४०० विद्यार्थी - विद्यार्थिंनी व दिव्यांग बालकलावंतांनी नृत्य, नाट्य, गायन, वादन, शिल्पकला, चित्रकला, ओरेगामी, मातीकला, रांगोळी आदी कलांचे सादरीकरण केले. सर्व कलांनी युक्त या बालरंगभूमी संमेलनात प्रथम दिवशी शोभायात्रेचे आयोजन करण्यात आले होते.  पौराणिक, ऐतिहासिक तसेच विविधरंगी वेशभूषा केलेल्या ८०० बालकलावंतांनी या शोभायात्रेत सहभाग घेतला. संमेलनाच्या अध्यक्षपदी ज्येष्ठ रंगकर्मी मोहन जोशी हे होते. संमेलनाला ज्येष्ठ नाट्यकर्मी डॉ.मोहन आगाशे, अभिनेते सचिन पिळगावकर, अभिनेते सुबोध भावे, अभिनेते सयाजी शिंदे, अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेचे अध्यक्ष अभिनेते प्रशांत दामले, प्रमुख कार्यवाह अजित भुरे, प्रख्यात चित्रकार अरुण दाभोळकर, पद्मश्री परशुराम गंगावणे, जादूगार रघुवीर (विजय), रंगभूमी प्रयोग परिनिरीक्षण मंडळाचे अध्यक्ष अभिनेते विजय गोखले, ज्येष्ठ अभिनेत्री सविता मालपेकर, पद्मश्री उदय देशपांडे, शब्दभ्रमकार रामदासजी पाध्ये, संगीत दिग्दर्शक सलील कुलकर्णी आदी मान्यवरांनी उपस्थिती देत बालकलावंतांच्या विविधरंगी कार्यक्रमांचा आनंद घेतला. [https://www.loksatta.com/pune/first-balrangbhumi-sammelan-pune-from-20th-december-to-22nd-december-2024-pune-print-news-vvk-10-css-98-4757043/] ===== मोफत आरोग्य तपासणी ===== बालरंगभूमी परिषदेचे सभासद असलेल्या कलावंतांकरिता मार्च २०२५ महिन्यात ‘मोफत आरोग्य तपासणी’ शिबिराचे आयोजन करण्यात आले होते. महाराष्ट्रातील १६ शाखांनी या मोफत आरोग्य तपासणी शिबिरात, सहभागी कलावंतांच्या रक्तातील साखर, बी.पी., इ.सी.जी., नेत्रतपासणी तसेच २डी इको तपासणी व वैद्यकिय क्षेत्रातील मान्यवर तज्ज्ञांचे मार्गदर्शनाचेही आयोजन केले होते.[https://www.facebook.com/photo/?fbid=969440185277744&set=a.779191424302622] ==== बालनाट्य सादरीकरण कार्यशाळा ==== बालनाट्य सादर करताना विषयाची निवड व त्याचा बालकांच्या भावजीवनाशी असलेला संबंध अधोरेखित करण्यासाठी बालरंगभूमी परिषदेचे सभासद असणाऱ्या बालनाट्य प्रशिक्षकांना प्रशिक्षण देण्यासाठी बालनाट्य सादरीकरण कार्यशाळेचे नवीमुंबईतील वडार भवन येथे या कार्यशाळेचे आयोजन करम्यात आले होते. बालनाट्य करताना किंवा कुठलेही नाटक करताना त्या नाटकासाठी तांत्रिक बाजू ही तेवढ्याच महत्त्वाच्या आहेत परंतु केवळ तांत्रिक बाजू म्हणजेच सर्व काही आहे असे नाही तर त्या नाटकाला पुढे नेणाऱ्या बाजू आहेत. म्हणून यासंदर्भातही मार्गदर्शन करण्यात आले. या दोन दिवसीय कार्यशाळेत पहिल्या दिवशी [https://www.facebook.com/BalrangbhumiParishadMumbai/videos/1275726861190757/] '''बालनाट्य सादरीकरणातील निर्मितीतला आनंद घ्या''' स्पर्धेत पारितोषिक मिळावं हे अंतिम उद्दिष्ट न ठेवता बालकांच्या कलागुणा वाव देत बालनाट्य सादरीकरणातील आनंद घ्या असे प्रतिपादन ज्येष्ठ नाट्य लेखक दिग्दर्शक प्रकाश पारखी यांनी व्यक्त केले. बालरंगभूमी परिषद मध्यवर्ती शाखा मुंबईच्या वतीने बालनाट्य शिबिर आणि बालनाट्य सादरीकरण कार्यशाळेत ते बोलत होते. बालनाट्य बसवणाऱ्या मार्गदर्शकांची बालनाट्य शिबिर व बालनाट्य सादरीकरण याबाबत बोलताना प्रकाश पारखी पुढे म्हणाले की निरीक्षण, परीक्षण आणि प्रक्षेपण ही त्रिसूत्री प्रत्येक बालनाट्य मार्गदर्शकाने आत्मसात करून विद्यार्थ्यांमध्ये ती उतरवावी. तसेच बालनाटक प्रशिक्षकांनी बालनाट्य शिबिर कसे घ्यावे याबाबतही सखोल असे मार्गदर्शन केले. यावेळी एकपात्री , स्वगत, नाटक , नाट्यछटा व कथाकथन याबद्दलही माहिती देत विद्यार्थ्यांच्या कल्पनाशक्तीला कसा वाव द्यावा याबद्दलही उपस्थित अशी संवाद साधला. प्रशिक्षणार्थी यांच्या प्रश्नांना पारखी यांनी उत्तरे दिली. सगळ्यांच्या बद्दल सूत्रसंचालन वैदही चवरे यांनी केले. परिचय त्र्यंबक वडसकर यांनी दिला तर नागसेन पेंढारकर यांनी सत्कार केला. तर आभार शैलेश गोजमगुंडे यांनी मानले. संजय हळदीकर सर यांनी बालनाट्य प्रशिक्षणाचे पहिले सत्र घेतले यामध्ये बालनाट्य दिग्दर्शन कल्पनाशक्ती निरीक्षण व सादरीकरणाबाबत प्रशिक्षणार्थ्यांना प्रात्यक्षिकासह मार्गदर्शन केले यामध्ये उपस्थित प्रशिक्षणार्थ्यांनी उस्फूर्त प्रतिसाद नोंदवला [https://www.facebook.com/photo/?fbid=977279901636389&set=a.234894535874933] '''ग्रीप्स नाट्य चळवळ बालकांच्यासाठीचे  मोठ्यांनी केलेले बालनाट्य''' ग्रीप्स नाट्य चळवळी बाबत थिएटरच्या शुभांगी दामले यांनी उपस्थित प्रशिक्षणार्थ्यांना ग्रीप्स नाट्य चळवळीचा इतिहास सांगत सादर केलेल्या अनेक नाटकांची उदाहरणे दिली तसेच त्यांनी सादर केलेल्या ग्रीप्स नाटकाच्या काही क्षणचित्रे व व्हिडिओ क्लिप प्रोजेक्टर द्वारे उपस्थित यांना दाखवल्या. नाट्य लेखनासाठी चे विषय व सादरीकरण याबाबत त्यांनी उपस्थित त्यांना सखोल असे मार्गदर्शन केले कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन व परिचय अनंत जोशी यांनी दिला. [https://www.facebook.com/photo/?fbid=1215408167256659&set=pcb.1215408703923272] '''बालनाट्य शिबिराचा अभ्यासक्रम असावा''' दुपारच्या सत्रात मध्यवर्तीचे कार्याध्यक्ष राजू तुलालवार यांनी बालनाट्य शिबिराचा अभ्यासक्रम असावा या बाबत सविस्तर माहिती दिली. बालनाट्य शिबिर कसे घ्यावे याबाबत विद्यार्थी पालक यांच्याशी संवाद साधत विद्यार्थ्यांच्या वयोगटा नुसार त्यांना कसे मार्गदर्शन करावे निरीक्षण शेती कल्पनाशक्ती कशी वाढवावी याबाबत सांगितले स्वतःला वाटणारा आत्मविश्वास हाच अभिनयाचा मंत्र आहे असे सांगत बालनाट्य शिबिराचे विद्यार्थ्यांचे प्रगती पुस्तक असावं. असे सांगितले तसेच स्वभाव, आवाज, उच्चारण, भाषा , निरीक्षण शक्ती,  कल्पनाशक्ती, संभाषण कौशल्य,  पाठांतर,  समूहात मिसळण्याची क्षमता प्रशिक्षणार्थी विद्यार्थ्यांमध्ये कशी वाढीस लागली याबाबत शिबिर मार्गदर्शकाकडे नोंद असावी असेही सांगितले. '''वेशभूषा भाड्याने न घेता स्वतः तयार करावी''' बालनाट्य सादर करण्यासाठी लागणारी वेशभूषा किरायणे आणणे न परवडणारे असते. त्यामुळे हीच वेशभूषा स्वतः तयार करावी असे प्रतिपादन सुप्रसिद्ध वेशभूषाकार पौर्णिमा ओक यांनी सांगितले. यावेळी उपस्थित प्रशिक्षणार्थी यांनी वेगवेगळ्या पात्रांची वेशभूषा कशी असावी असे प्रश्न विचारले त्याला ओक यांनी उत्तरे दिली. प्रकाश योजना, संगीत याचा पण वेशभूषा करताना विचार व्हावा असे सांगितले. त्यांनी केलेल्या प्रोजेक्ट बद्दल सविस्तर माहिती दिली. संहितेला काय हवे या बाबत वेशभूषा कारांनी विचार करावा असेही त्या म्हणाल्या. तांत्रिक बाबतीत भपकेबाज प्रकाश योजनेपेक्षा मोजकी पण आवश्यकतेनुसार प्रकाश योजना कशी करावी हे प्रसिद्ध प्रकाशयोजनाकार शीतल तळपदे यांनी अत्यंत सोप्या भाषेत सांगितले. '  प्रकाश योजना हा डिव्हाईस आहे तेच नाटक नाही '  असे ही ते म्हणाले. यावेळी तळपदे यांनी प्रकाश योजनेची माहिती देत प्रात्यक्षिकही रंगमंचावर करून दाखवले. पार्श्वसंगीचा बद्दल नंदलाल रेळे  यांनी बालनाट्याला नेमके कोणते व कसे संगीत वापरले पाहिजे ते खुबीने सांगितले. त्यांचे प्रात्यक्षिक खूप भावले. त्याचबरोबर संगीत ऑपरेट करणारे महेश मांजरेकर यांनी संगीत कसे वाजवावे याबद्दल माहिती देत अनेक नाटकाबद्दलच्या आठवणी सांगितल्या. रंगभूषेबाबत  केदार ओठवणेकर यांनी तर कमालीच्या साध्या साहित्यातून उत्कृष्ट रंगभूषा कशी साधता येते हे प्रात्यक्षिकातून दाखवले. यावेळी चेहरा रंगसंगती याबद्दल त्यांनी माहिती देत उपस्थित त्यामध्ये चार विद्यार्थ्यांच्या वेगवेगळ्या प्रकारच्या रंगभूषा अगदी काही क्षणात करून दाखवल्या त्यावेळी उपस्थित त्यांनी रंगभूषा करायलाही जोरदार प्रतिसाद दिला संदेश बेंद्रे यांनी रंगमंचाचे  प्रकार व नेपथ्याचे प्रकार बारकाईने व सविस्तर सांगितले. यावेळी बेंद्रे यांनी अनेक नाटकाच्या नेपथ्याचा आराखडा उपस्थित प्रशिक्षणार्थ्यांना दाखवला कमी आणि उपयुक्त साहित्यात नेपथ्य कसे करावे याबद्दलही सविस्तर मार्गदर्शन केले. बालनाट्य हे बालकांसाठी असतं त्यामुळे मोठ्यांच्या समस्या किंवा भूमिका बालांच्या माथी मारू नयेत,  हे किती वाईट आहे आणि बालकावर अन्याय करणारे आहे हे लक्षात आले. दुसरे महत्त्वाचे म्हणजे बालकांना त्यांचा नैसर्गिक अभिनय करू द्यावा त्यांना स्टेजवर त्यांच्या मूळ स्वभावाने वावरू द्यावे ही बाब  राजू तुलावारसरांनी अत्यंत सोप्या शब्दात पटवून दिली. तसेच या बालनाट्य प्रशिक्षण शिबिरा च्या दोन दिवशी सत्रात आपण काय मिळवले याबाबतही सविस्तर चर्चा झाली शेवटच्या सत्रात उपस्थित प्रशिक्षणार्थ्यांची बारा रंगभूमी परिषद मध्यवर्तीच्या अध्यक्षा नीलम शिर्के सामंत यांनी संवाद साधला यावेळी अनेक प्रशिक्षणार्थ्यांनी या प्रशिक्षणाबद्दलच्या प्रतिक्रिया व्यक्त केल्या समारोप्रसंगी बालरंगभूमी परिषद नवी मुंबईच्या पदाधिकाऱ्यांचा मध्यवर्ती शाखेच्या वतीने सत्कार करण्यात आला. बालरंगभूमी परिषद मध्यवर्ती शाखेच्या वतीने घेण्यात आलेले हे शिबिर म्हणजे महाराष्ट्रातील बालनाट्य चळवळीला मिळालेले एक चांगले वळण आहे तसेच बालनाट्य बसवणाऱ्यासाठी महाराष्ट्रातील हे एकमेव बालनाट्य प्रशिक्षण शिबीर आहे अशा अनेक प्रतिक्रिया यावेळी उपस्थित प्रशिक्षणार्थ म्हणून मिळाल्या.  यावेळी बालरंगभूमी परिषदेच्या अध्यक्षा नीलम शिर्के सामंत उपाध्यक्ष, शैलेश  गोजमगुंडे, दीपा क्षीरसागर, कार्याध्यक्ष राजू तुलालवार , सहकार्यवाह आसिफ अन्सारी , दिपाली शेळके,  कोषाध्यक्ष नंदकिशोर जुवेकर, कार्यकारी सदस्य सतीश लोटके, अनंत जोशी, वैदेही चवरे , योगेश शुक्ल, आनंद जाधव, नागसेन पेंढारकर , त्र्यंबक वडसकर आदींनी या शिबिराच्या व्यवस्थेत पुढाकार घेतला. ==== कला संस्कार शिबिर - कण्हेरी मठ कोल्हापूर ==== जीवनात संस्काराचे खूप महत्त्व आहे. संस्काराशिवाय जीवन शून्य असते. संस्कारच मनुष्याला श्रेष्ठ बनवितात, उत्तम आकार देतात, याचाच विचार करून बालरंगभूमी परिषदेच्या अध्यक्षा निलम शिर्के सामंत यांच्या संकल्पनेतून संस्कारासोबत कलांनी बालकांची सृजनशीलता वाढविण्याकरिता बालरंगभूमी परिषदे तर्फे मे महिन्यात कोल्हापूर येथील कण्हेरी मठात निवासी कला-संस्कार शिबिराचे आयोजन करण्यात आले होते.  सर्वोत्तम जीवनाचा पाया उत्तम संस्कारांवरच अवलंबून असतो. संस्कार संस्कृतीनेच उत्पन्न होतात यासोबतच आपली दिनचर्या नियमित ठेवणे, आहारनियमांचे पूर्ण पालन करणे, या सर्व गोष्टी शारीरिक, मानसिक दृष्टीने खूप गरजेच्या आहेत. सामाजिक स्वास्थ्याकरिताही याची नितांत गरज आहे म्हणूनच अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेशी संलग्न संस्था बालरंगभूमी परिषदेतर्फे कोल्हापूर येथील कणेरी मठ या निसर्गरम्य ठिकाणी तीन दिवसीय कला-संस्काराचे शिबिराचे आयोजन करण्यात आले होते. हे कला-संस्कार शिबिर दोन टप्प्यात संपन्न झाले. यातील पहिले संस्कार शिबिर दि. २ ते ४ मे या कालावधीत तर दुसरे संस्कार शिबिर दि. ६ ते ८ मे २०२५ या कालावधीत आयोजित करण्यात आले होते. या शिबिरामध्ये महाराष्ट्रातील बालरंगभूमीच्या २८ शाखांद्वारे ९ ते १५ या वयोगटातील १३५० बालकांनी सहभाग घेतला. हा प्रवेश विनामूल्य होता. या कलासंस्कार शिबिरात बालकांना निसर्गाच्या सानिध्यात वास्तव्यास नेणे, सहभोजन, सहनिवास आणि स्वयंपूर्ण जीवनशैलीची ओळख व अनुभवातून त्यांच्यातील स्वावलंबन व प्रसंगावधान वाढवणे, भारतीय कला - क्रीडा आणि संस्कृती -यांचा हसत खेळत परिचय करून देण्यात येणार यांचा हसत खेळत परिचय करून देण्यात आला. श्रवण, मनन, निरीक्षण या कृतीतून ज्ञान देण्यासोबतच योगाभ्यास, रंगमंच खेळ, जुन्या पिढीचे प्रांगणातील खेळ, चित्रकला, प्रार्थना, श्‍लोक, ज्येष्ठ व्यक्तींचा आदर सन्मान याबद्दल कृतीशील कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले होते. मुलामुलींसोबतच पालकांनाही या शिबिरात सशुल्क सहभाग घेतला होता.  बालकांची मानसिकता, आयक्यूसोबतच इक्यू वाढविण्यावर भर, यासोबतच मुलांचे भावविश्‍व, त्यांचा सामाजिक व शैक्षणिक विकास यावर पालकांच्या कृतीरूप विविध कार्यशाळा व विविध क्षेत्रातील तज्ञ व्यक्तींचे मार्गदर्शन करण्यात आले.[https://lokshahilive.com/balrangbhumiparishad-183011/] ==== बीसीएल - बालरंगभूमी क्रिकेट लीग ==== बालरंगभूमी परिषद सातत्याने लहान बालकांच्या सर्वांगिण विकासासाठी विविध नावीन्यपूर्ण उपक्रमांचे आयोजन करीत असते. मात्र हे उपक्रम राबविण्यासाठी सातत्याने कार्यरत असणाऱ्या बालरंगभूमी परिषदेच्या सभासदांचे संघटनकौशल्य वाढण्यासोबत त्यांच्या शारीरिक आरोग्यवाढीसाठी बालरंगभूमी परिषद मध्यवर्तीच्या अध्यक्ष ॲड.निलम शिर्के सामंत यांच्या संकल्पनेतून दि. ३० व ३१ मे २०२५ रोजी बालरंगभूमी क्रिकेट लीगचे आयोजन करण्यात आले होते. ऐरोली नवी मुंबई येथील युरो इंटरनॅशनल स्कूलच्या मैदानावर रंगलेल्या  या क्रिकेट लीगमध्ये संपूर्ण महाराष्ट्रातून रत्‍नागिरी, जळगाव, पुणे, नंदुरबार, सोलापूर, लातूर, पंढरपूर, परभणी, सांगली, इचलकरंजी, बृहन्मुंबई, नवी मुंबई, छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद), धुळे, कोल्हापूर, अहिल्यानगर (अहमदनगर) येथील बालरंगभूमी परिषदेच्या सभासदांचे संघ सहभागी झाले होते. या सामन्यांचे फेसबुक, इन्स्टाग्राम व युट्यूबवर लाइव्ह प्रक्षेपण करण्यात आले होते. [https://www.youtube.com/watch?v=mZ86qB3MWt0] ===== वर्तमान शाखा - एकूण २७ [https://balrangbhumiparishad.org] ===== '''मुंबई विभाग :''' मुंबई, ठाणे, कल्याण, नवी मुंबई                  '''कोकण विभाग :''' रत्‍नागिरी '''पुणे विभाग :''' पुणे, सातारा, सांगली, कोल्हापूर, पंढरपूर, सोलापूर, मंगळवेढा, इचलकरंजी,  पिंपरी चिंचवड '''मराठवाडा विभाग :''' औरंगाबाद, बीड, परभणी, लातूर, जालना '''विदर्भ विभाग :''' अकोला, नागपूर, अमरावती '''खान्देश विभाग :''' अहिल्यानगर, नाशिक, धुळे, नंदुरबार, जळगाव cw54bje6ky05w0ca2l9uolj2043h5rz 2685708 2685707 2026-05-25T04:58:46Z Yogidada shukla 173464 संदर्भ जोडले 2685708 wikitext text/x-wiki {{लेख उल्लेखनीयता}} '''स्थापना :''' बालरंगभूमी परिषदेची स्थापना जून २०१८ दिवशी झाली '''नोंदणी :''' संस्था नोंदणी अधिनियम १८६० अन्वये महाराष्ट्र राज्य मुंबई क्रमांक १६/९/२०१८ GBBSD दिनांक २६/०७/२०१८ बालकांच्या मनोरंजनासाठी व प्रबोधनासाठी जे काही रंगमंचावर सादर होते ते बालरंगभूमीच्या व्याख्येत येते. नृत्य – नाट्य – गायन – वादन या रंगमंचीय कलांसोबत लहान मुलांना रमवणारे बाहुल्यांचे खेळ, जादूचे खेळ, शॅडो प्ले, जगलरी इ. खेळ बालरंगभूमीच्या कक्षेत येतात.शिक्षण हा बालकांचा अधिकार आहे आणि कलाशिक्षण बालकांच्या व्यक्तिमत्व विकासाची गरज आहे. मुलांसाठी कार्यरत असणाऱ्या रंगमंचीय कलेचा, खेळांचा प्रचार आणि प्रसार हे बालरंगभूमी परिषदेचे मुख्य उद्दिष्ट असेल. बालरंगभूमीशी संबंधित सर्व संस्था, कलावंत, बालकलाकार व बालप्रेक्षकांच्या हितासाठी ‘बालरंगभूमी परिषदेची’ स्थापना झाली आहे. मनोरंजनातून प्रबोधनाचे कार्य प्रत्येक मुलांपर्यंत पोहचवण्याचे कार्य बालरंगभूमी परिषद करणार आहे. [https://balrangbhumiparishad.org/] '''कार्यक्षेत्र :''' महाराष्ट्रातील सर्व जिल्ह्यात आणि तालुक्यात बालरंगभूमी परिषदेच्या शाखा स्थापन करून रंगमंचीय चळवळ मुलांपर्यंत पोहचवली जाईल. भाषेचा अडसर न ठेवता भविष्यात भारतातील अन्य राज्यात बालरंगभूमी परिषदेच्या शाखा स्थापन करण्यात येतील. '''सभासदत्व :''' १८ वर्ष पूर्ण झालेल्या व संस्थेची घटना आणि नियम मान्य असणाऱ्या व्यक्तीस सभासद होता येते. ===== महाराष्ट्रातील शाखा ===== बालरंगभूमी परिषद मध्यवर्ती शाखा अंतर्गत महाराष्ट्रात सध्या २६ शाखा कार्यरत आहेत.  संपूर्ण महाराष्ट्रभर सुमारे साडे तीन ते चार हजार सभासद बालरंगभूमी परिषदेचे असून सुमारे ४५000 हून अधिक विद्यार्थी बालप्रेक्षक म्हणून नोंदणीकृत आहेत.  सन २०१८ - २०१९ या वर्षात स्थापना झालेल्या बालरंगभूमी परिषद या संस्थेने आपल्या कामाची व्याप्ती दरवर्षी वाढवत नेली आहे. सन २०२३ - २०३२४ सालामध्ये अभिनेत्री ॲड. नीलम शिर्के सामंत यांच्या अध्यक्षतेखाली स्थापन झालेल्या नवीन कार्यकारणीकडून विविध उपक्रम तसेच शाखा समन्वय, शाखांना भेटी देत तेथील सभासदांना प्रोत्साहन देत शाखांनी अधिक कार्यान्वित होण्यासाठी प्रयत्न सुरू करण्यात आले. ===== जल्लोष लोककलेचा ===== महाराष्ट्रभरातील विद्यार्थ्यांसाठी ‘जल्लोष लोककलेचा’ या लोककला महोत्सवाचे आयोजन करून विद्यार्थ्यांमध्ये लोककले संदर्भात जनजागृती करण्यात आली. बालरंगभूमी परिषदेच्या १९ शाखांनी या उपक्रमाचे आयोजन केले होते. आधी लोककला प्रशिक्षण शिबिर आणि त्यानंतर महोत्सवाचे आयोजन  अशा स्वरूपात असलेल्या या लोककला महोत्सवातील प्रशिक्षण शिबिरात महाराष्ट्रभरातील सुमारे २६ हजार बालकांनी प्रशिक्षण पूर्ण केले. तसेच लोककला महोत्सवात महाराष्ट्रभरातून सुमारे दहा ते बारा हजार विद्यार्थ्यांनी गायन, वादन, नृत्य, समूहगीत व समूहनृत्य सादरीकरणात सहभाग घेत महाराष्ट्रातील विविध प्रांतामधील लोककला, लोकनृत्यांचे सादरीकरण केले.[https://www.esakal.com/jalgaon/jalgaon-free-folk-art-training-for-5000-students-is-initiative-of-children-theater-council-marathi-news-dsp97] ===== यहाँ के हम सिकंदर ===== विशेष मुलांसाठी म्हणजेच दिव्यांग, कर्णबधिर, मूकबधिर, अपंग, मतिमंद, गतिमंद या मुलांनीही इतर मुलांप्रमाणे मुख्य प्रवाहात यावे यासाठी ऑक्टोबर २०२४ मध्ये  ‘यहाँ के हम सिकंदर’ या नावाने दिव्यांग सांस्कृतिक महोत्सव आयोजित करण्यात आला होता. या महोत्सवाचे महाराष्ट्रातील १८ शाखांनी आयोजन केले होते. महोत्सवात पाच ते सहा हजार दिव्यांग बालकलावंतांनी नृत्य, नाट्य, गायन, वादन आदी कलांचे सादरीकरण केले. [https://rashtramudra.com/yahan-ke-hum-sikander-cultural-arts-festival-program-for-divyang-special-children-by-balrangbhumi-parishad/] ===== बालरंगभूमी संमेलन ===== डिसेंबर २०२४ मध्ये बालरंगभूमी परिषदेतर्फे राज्यस्तरीय पहिले बालरंगभूमी संमेलन पुणे येथे लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे नाट्यगृहात पार पडले. तीन दिवस चाललेल्या या संमेलनात महाराष्ट्रातील २४ शाखांतील १२०० ते १४०० विद्यार्थी - विद्यार्थिंनी व दिव्यांग बालकलावंतांनी नृत्य, नाट्य, गायन, वादन, शिल्पकला, चित्रकला, ओरेगामी, मातीकला, रांगोळी आदी कलांचे सादरीकरण केले. सर्व कलांनी युक्त या बालरंगभूमी संमेलनात प्रथम दिवशी शोभायात्रेचे आयोजन करण्यात आले होते.  पौराणिक, ऐतिहासिक तसेच विविधरंगी वेशभूषा केलेल्या ८०० बालकलावंतांनी या शोभायात्रेत सहभाग घेतला. संमेलनाच्या अध्यक्षपदी ज्येष्ठ रंगकर्मी मोहन जोशी हे होते. संमेलनाला ज्येष्ठ नाट्यकर्मी डॉ.मोहन आगाशे, अभिनेते सचिन पिळगावकर, अभिनेते सुबोध भावे, अभिनेते सयाजी शिंदे, अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेचे अध्यक्ष अभिनेते प्रशांत दामले, प्रमुख कार्यवाह अजित भुरे, प्रख्यात चित्रकार अरुण दाभोळकर, पद्मश्री परशुराम गंगावणे, जादूगार रघुवीर (विजय), रंगभूमी प्रयोग परिनिरीक्षण मंडळाचे अध्यक्ष अभिनेते विजय गोखले, ज्येष्ठ अभिनेत्री सविता मालपेकर, पद्मश्री उदय देशपांडे, शब्दभ्रमकार रामदासजी पाध्ये, संगीत दिग्दर्शक सलील कुलकर्णी आदी मान्यवरांनी उपस्थिती देत बालकलावंतांच्या विविधरंगी कार्यक्रमांचा आनंद घेतला. [https://www.loksatta.com/pune/first-balrangbhumi-sammelan-pune-from-20th-december-to-22nd-december-2024-pune-print-news-vvk-10-css-98-4757043/] ===== मोफत आरोग्य तपासणी ===== बालरंगभूमी परिषदेचे सभासद असलेल्या कलावंतांकरिता मार्च २०२५ महिन्यात ‘मोफत आरोग्य तपासणी’ शिबिराचे आयोजन करण्यात आले होते. महाराष्ट्रातील १६ शाखांनी या मोफत आरोग्य तपासणी शिबिरात, सहभागी कलावंतांच्या रक्तातील साखर, बी.पी., इ.सी.जी., नेत्रतपासणी तसेच २डी इको तपासणी व वैद्यकिय क्षेत्रातील मान्यवर तज्ज्ञांचे मार्गदर्शनाचेही आयोजन केले होते.[https://www.facebook.com/photo/?fbid=969440185277744&set=a.779191424302622] ==== बालनाट्य सादरीकरण कार्यशाळा ==== बालनाट्य सादर करताना विषयाची निवड व त्याचा बालकांच्या भावजीवनाशी असलेला संबंध अधोरेखित करण्यासाठी बालरंगभूमी परिषदेचे सभासद असणाऱ्या बालनाट्य प्रशिक्षकांना प्रशिक्षण देण्यासाठी बालनाट्य सादरीकरण कार्यशाळेचे नवीमुंबईतील वडार भवन येथे या कार्यशाळेचे आयोजन करम्यात आले होते. बालनाट्य करताना किंवा कुठलेही नाटक करताना त्या नाटकासाठी तांत्रिक बाजू ही तेवढ्याच महत्त्वाच्या आहेत परंतु केवळ तांत्रिक बाजू म्हणजेच सर्व काही आहे असे नाही तर त्या नाटकाला पुढे नेणाऱ्या बाजू आहेत. म्हणून यासंदर्भातही मार्गदर्शन करण्यात आले. या दोन दिवसीय कार्यशाळेत पहिल्या दिवशी [https://www.facebook.com/BalrangbhumiParishadMumbai/videos/1275726861190757/] '''बालनाट्य सादरीकरणातील निर्मितीतला आनंद घ्या''' स्पर्धेत पारितोषिक मिळावं हे अंतिम उद्दिष्ट न ठेवता बालकांच्या कलागुणा वाव देत बालनाट्य सादरीकरणातील आनंद घ्या असे प्रतिपादन ज्येष्ठ नाट्य लेखक दिग्दर्शक प्रकाश पारखी यांनी व्यक्त केले. बालरंगभूमी परिषद मध्यवर्ती शाखा मुंबईच्या वतीने बालनाट्य शिबिर आणि बालनाट्य सादरीकरण कार्यशाळेत ते बोलत होते. बालनाट्य बसवणाऱ्या मार्गदर्शकांची बालनाट्य शिबिर व बालनाट्य सादरीकरण याबाबत बोलताना प्रकाश पारखी पुढे म्हणाले की निरीक्षण, परीक्षण आणि प्रक्षेपण ही त्रिसूत्री प्रत्येक बालनाट्य मार्गदर्शकाने आत्मसात करून विद्यार्थ्यांमध्ये ती उतरवावी. तसेच बालनाटक प्रशिक्षकांनी बालनाट्य शिबिर कसे घ्यावे याबाबतही सखोल असे मार्गदर्शन केले. यावेळी एकपात्री , स्वगत, नाटक , नाट्यछटा व कथाकथन याबद्दलही माहिती देत विद्यार्थ्यांच्या कल्पनाशक्तीला कसा वाव द्यावा याबद्दलही उपस्थित अशी संवाद साधला. प्रशिक्षणार्थी यांच्या प्रश्नांना पारखी यांनी उत्तरे दिली. सगळ्यांच्या बद्दल सूत्रसंचालन वैदही चवरे यांनी केले. परिचय त्र्यंबक वडसकर यांनी दिला तर नागसेन पेंढारकर यांनी सत्कार केला. तर आभार शैलेश गोजमगुंडे यांनी मानले. संजय हळदीकर सर यांनी बालनाट्य प्रशिक्षणाचे पहिले सत्र घेतले यामध्ये बालनाट्य दिग्दर्शन कल्पनाशक्ती निरीक्षण व सादरीकरणाबाबत प्रशिक्षणार्थ्यांना प्रात्यक्षिकासह मार्गदर्शन केले यामध्ये उपस्थित प्रशिक्षणार्थ्यांनी उस्फूर्त प्रतिसाद नोंदवला [https://www.facebook.com/photo/?fbid=977279901636389&set=a.234894535874933] '''ग्रीप्स नाट्य चळवळ बालकांच्यासाठीचे  मोठ्यांनी केलेले बालनाट्य''' ग्रीप्स नाट्य चळवळी बाबत थिएटरच्या शुभांगी दामले यांनी उपस्थित प्रशिक्षणार्थ्यांना ग्रीप्स नाट्य चळवळीचा इतिहास सांगत सादर केलेल्या अनेक नाटकांची उदाहरणे दिली तसेच त्यांनी सादर केलेल्या ग्रीप्स नाटकाच्या काही क्षणचित्रे व व्हिडिओ क्लिप प्रोजेक्टर द्वारे उपस्थित यांना दाखवल्या. नाट्य लेखनासाठी चे विषय व सादरीकरण याबाबत त्यांनी उपस्थित त्यांना सखोल असे मार्गदर्शन केले कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन व परिचय अनंत जोशी यांनी दिला. [https://www.facebook.com/photo/?fbid=1215408167256659&set=pcb.1215408703923272] '''बालनाट्य शिबिराचा अभ्यासक्रम असावा''' दुपारच्या सत्रात मध्यवर्तीचे कार्याध्यक्ष राजू तुलालवार यांनी बालनाट्य शिबिराचा अभ्यासक्रम असावा या बाबत सविस्तर माहिती दिली. बालनाट्य शिबिर कसे घ्यावे याबाबत विद्यार्थी पालक यांच्याशी संवाद साधत विद्यार्थ्यांच्या वयोगटा नुसार त्यांना कसे मार्गदर्शन करावे निरीक्षण शेती कल्पनाशक्ती कशी वाढवावी याबाबत सांगितले स्वतःला वाटणारा आत्मविश्वास हाच अभिनयाचा मंत्र आहे असे सांगत बालनाट्य शिबिराचे विद्यार्थ्यांचे प्रगती पुस्तक असावं. असे सांगितले तसेच स्वभाव, आवाज, उच्चारण, भाषा , निरीक्षण शक्ती,  कल्पनाशक्ती, संभाषण कौशल्य,  पाठांतर,  समूहात मिसळण्याची क्षमता प्रशिक्षणार्थी विद्यार्थ्यांमध्ये कशी वाढीस लागली याबाबत शिबिर मार्गदर्शकाकडे नोंद असावी असेही सांगितले. '''वेशभूषा भाड्याने न घेता स्वतः तयार करावी''' बालनाट्य सादर करण्यासाठी लागणारी वेशभूषा किरायणे आणणे न परवडणारे असते. त्यामुळे हीच वेशभूषा स्वतः तयार करावी असे प्रतिपादन सुप्रसिद्ध वेशभूषाकार पौर्णिमा ओक यांनी सांगितले. यावेळी उपस्थित प्रशिक्षणार्थी यांनी वेगवेगळ्या पात्रांची वेशभूषा कशी असावी असे प्रश्न विचारले त्याला ओक यांनी उत्तरे दिली. प्रकाश योजना, संगीत याचा पण वेशभूषा करताना विचार व्हावा असे सांगितले. त्यांनी केलेल्या प्रोजेक्ट बद्दल सविस्तर माहिती दिली. संहितेला काय हवे या बाबत वेशभूषा कारांनी विचार करावा असेही त्या म्हणाल्या. तांत्रिक बाबतीत भपकेबाज प्रकाश योजनेपेक्षा मोजकी पण आवश्यकतेनुसार प्रकाश योजना कशी करावी हे प्रसिद्ध प्रकाशयोजनाकार शीतल तळपदे यांनी अत्यंत सोप्या भाषेत सांगितले. '  प्रकाश योजना हा डिव्हाईस आहे तेच नाटक नाही '  असे ही ते म्हणाले. यावेळी तळपदे यांनी प्रकाश योजनेची माहिती देत प्रात्यक्षिकही रंगमंचावर करून दाखवले. पार्श्वसंगीचा बद्दल नंदलाल रेळे  यांनी बालनाट्याला नेमके कोणते व कसे संगीत वापरले पाहिजे ते खुबीने सांगितले. त्यांचे प्रात्यक्षिक खूप भावले. त्याचबरोबर संगीत ऑपरेट करणारे महेश मांजरेकर यांनी संगीत कसे वाजवावे याबद्दल माहिती देत अनेक नाटकाबद्दलच्या आठवणी सांगितल्या. रंगभूषेबाबत  केदार ओठवणेकर यांनी तर कमालीच्या साध्या साहित्यातून उत्कृष्ट रंगभूषा कशी साधता येते हे प्रात्यक्षिकातून दाखवले. यावेळी चेहरा रंगसंगती याबद्दल त्यांनी माहिती देत उपस्थित त्यामध्ये चार विद्यार्थ्यांच्या वेगवेगळ्या प्रकारच्या रंगभूषा अगदी काही क्षणात करून दाखवल्या त्यावेळी उपस्थित त्यांनी रंगभूषा करायलाही जोरदार प्रतिसाद दिला संदेश बेंद्रे यांनी रंगमंचाचे  प्रकार व नेपथ्याचे प्रकार बारकाईने व सविस्तर सांगितले. यावेळी बेंद्रे यांनी अनेक नाटकाच्या नेपथ्याचा आराखडा उपस्थित प्रशिक्षणार्थ्यांना दाखवला कमी आणि उपयुक्त साहित्यात नेपथ्य कसे करावे याबद्दलही सविस्तर मार्गदर्शन केले. बालनाट्य हे बालकांसाठी असतं त्यामुळे मोठ्यांच्या समस्या किंवा भूमिका बालांच्या माथी मारू नयेत,  हे किती वाईट आहे आणि बालकावर अन्याय करणारे आहे हे लक्षात आले. दुसरे महत्त्वाचे म्हणजे बालकांना त्यांचा नैसर्गिक अभिनय करू द्यावा त्यांना स्टेजवर त्यांच्या मूळ स्वभावाने वावरू द्यावे ही बाब  राजू तुलावारसरांनी अत्यंत सोप्या शब्दात पटवून दिली. तसेच या बालनाट्य प्रशिक्षण शिबिरा च्या दोन दिवशी सत्रात आपण काय मिळवले याबाबतही सविस्तर चर्चा झाली शेवटच्या सत्रात उपस्थित प्रशिक्षणार्थ्यांची बारा रंगभूमी परिषद मध्यवर्तीच्या अध्यक्षा नीलम शिर्के सामंत यांनी संवाद साधला यावेळी अनेक प्रशिक्षणार्थ्यांनी या प्रशिक्षणाबद्दलच्या प्रतिक्रिया व्यक्त केल्या समारोप्रसंगी बालरंगभूमी परिषद नवी मुंबईच्या पदाधिकाऱ्यांचा मध्यवर्ती शाखेच्या वतीने सत्कार करण्यात आला. बालरंगभूमी परिषद मध्यवर्ती शाखेच्या वतीने घेण्यात आलेले हे शिबिर म्हणजे महाराष्ट्रातील बालनाट्य चळवळीला मिळालेले एक चांगले वळण आहे तसेच बालनाट्य बसवणाऱ्यासाठी महाराष्ट्रातील हे एकमेव बालनाट्य प्रशिक्षण शिबीर आहे अशा अनेक प्रतिक्रिया यावेळी उपस्थित प्रशिक्षणार्थ म्हणून मिळाल्या.  यावेळी बालरंगभूमी परिषदेच्या अध्यक्षा नीलम शिर्के सामंत उपाध्यक्ष, शैलेश  गोजमगुंडे, दीपा क्षीरसागर, कार्याध्यक्ष राजू तुलालवार , सहकार्यवाह आसिफ अन्सारी , दिपाली शेळके,  कोषाध्यक्ष नंदकिशोर जुवेकर, कार्यकारी सदस्य सतीश लोटके, अनंत जोशी, वैदेही चवरे , योगेश शुक्ल, आनंद जाधव, नागसेन पेंढारकर , त्र्यंबक वडसकर आदींनी या शिबिराच्या व्यवस्थेत पुढाकार घेतला. ==== कला संस्कार शिबिर - कण्हेरी मठ कोल्हापूर ==== जीवनात संस्काराचे खूप महत्त्व आहे. संस्काराशिवाय जीवन शून्य असते. संस्कारच मनुष्याला श्रेष्ठ बनवितात, उत्तम आकार देतात, याचाच विचार करून बालरंगभूमी परिषदेच्या अध्यक्षा निलम शिर्के सामंत यांच्या संकल्पनेतून संस्कारासोबत कलांनी बालकांची सृजनशीलता वाढविण्याकरिता बालरंगभूमी परिषदे तर्फे मे महिन्यात कोल्हापूर येथील कण्हेरी मठात निवासी कला-संस्कार शिबिराचे आयोजन करण्यात आले होते.  सर्वोत्तम जीवनाचा पाया उत्तम संस्कारांवरच अवलंबून असतो. संस्कार संस्कृतीनेच उत्पन्न होतात यासोबतच आपली दिनचर्या नियमित ठेवणे, आहारनियमांचे पूर्ण पालन करणे, या सर्व गोष्टी शारीरिक, मानसिक दृष्टीने खूप गरजेच्या आहेत. सामाजिक स्वास्थ्याकरिताही याची नितांत गरज आहे म्हणूनच अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेशी संलग्न संस्था बालरंगभूमी परिषदेतर्फे कोल्हापूर येथील कणेरी मठ या निसर्गरम्य ठिकाणी तीन दिवसीय कला-संस्काराचे शिबिराचे आयोजन करण्यात आले होते. हे कला-संस्कार शिबिर दोन टप्प्यात संपन्न झाले. यातील पहिले संस्कार शिबिर दि. २ ते ४ मे या कालावधीत तर दुसरे संस्कार शिबिर दि. ६ ते ८ मे २०२५ या कालावधीत आयोजित करण्यात आले होते. या शिबिरामध्ये महाराष्ट्रातील बालरंगभूमीच्या २८ शाखांद्वारे ९ ते १५ या वयोगटातील १३५० बालकांनी सहभाग घेतला. हा प्रवेश विनामूल्य होता. या कलासंस्कार शिबिरात बालकांना निसर्गाच्या सानिध्यात वास्तव्यास नेणे, सहभोजन, सहनिवास आणि स्वयंपूर्ण जीवनशैलीची ओळख व अनुभवातून त्यांच्यातील स्वावलंबन व प्रसंगावधान वाढवणे, भारतीय कला - क्रीडा आणि संस्कृती -यांचा हसत खेळत परिचय करून देण्यात येणार यांचा हसत खेळत परिचय करून देण्यात आला. श्रवण, मनन, निरीक्षण या कृतीतून ज्ञान देण्यासोबतच योगाभ्यास, रंगमंच खेळ, जुन्या पिढीचे प्रांगणातील खेळ, चित्रकला, प्रार्थना, श्‍लोक, ज्येष्ठ व्यक्तींचा आदर सन्मान याबद्दल कृतीशील कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले होते. मुलामुलींसोबतच पालकांनाही या शिबिरात सशुल्क सहभाग घेतला होता.  बालकांची मानसिकता, आयक्यूसोबतच इक्यू वाढविण्यावर भर, यासोबतच मुलांचे भावविश्‍व, त्यांचा सामाजिक व शैक्षणिक विकास यावर पालकांच्या कृतीरूप विविध कार्यशाळा व विविध क्षेत्रातील तज्ञ व्यक्तींचे मार्गदर्शन करण्यात आले.[https://lokshahilive.com/balrangbhumiparishad-183011/] ==== बीसीएल - बालरंगभूमी क्रिकेट लीग ==== बालरंगभूमी परिषद सातत्याने लहान बालकांच्या सर्वांगिण विकासासाठी विविध नावीन्यपूर्ण उपक्रमांचे आयोजन करीत असते. मात्र हे उपक्रम राबविण्यासाठी सातत्याने कार्यरत असणाऱ्या बालरंगभूमी परिषदेच्या सभासदांचे संघटनकौशल्य वाढण्यासोबत त्यांच्या शारीरिक आरोग्यवाढीसाठी बालरंगभूमी परिषद मध्यवर्तीच्या अध्यक्ष ॲड.निलम शिर्के सामंत यांच्या संकल्पनेतून दि. ३० व ३१ मे २०२५ रोजी बालरंगभूमी क्रिकेट लीगचे आयोजन करण्यात आले होते. ऐरोली नवी मुंबई येथील युरो इंटरनॅशनल स्कूलच्या मैदानावर रंगलेल्या  या क्रिकेट लीगमध्ये संपूर्ण महाराष्ट्रातून रत्‍नागिरी, जळगाव, पुणे, नंदुरबार, सोलापूर, लातूर, पंढरपूर, परभणी, सांगली, इचलकरंजी, बृहन्मुंबई, नवी मुंबई, छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद), धुळे, कोल्हापूर, अहिल्यानगर (अहमदनगर) येथील बालरंगभूमी परिषदेच्या सभासदांचे संघ सहभागी झाले होते. या सामन्यांचे फेसबुक, इन्स्टाग्राम व युट्यूबवर लाइव्ह प्रक्षेपण करण्यात आले होते. [https://www.youtube.com/watch?v=mZ86qB3MWt0] ===== वर्तमान शाखा - एकूण २७ [https://balrangbhumiparishad.org] ===== '''मुंबई विभाग :''' मुंबई, ठाणे, कल्याण, नवी मुंबई                  '''कोकण विभाग :''' रत्‍नागिरी '''पुणे विभाग :''' पुणे, सातारा, सांगली, कोल्हापूर, पंढरपूर, सोलापूर, मंगळवेढा, इचलकरंजी,  पिंपरी चिंचवड '''मराठवाडा विभाग :''' औरंगाबाद, बीड, परभणी, लातूर, जालना '''विदर्भ विभाग :''' अकोला, नागपूर, अमरावती '''खान्देश विभाग :''' अहिल्यानगर, नाशिक, धुळे, नंदुरबार, जळगाव [[वर्ग:बालरंगभूमी]] [[वर्ग:मराठी रंगभूमी]] [[वर्ग:बालनाट्य]] n1hjm4mmx4eif5af7cyyd75vcnjxhsv 2685709 2685708 2026-05-25T05:00:43Z Yogidada shukla 173464 review 2685709 wikitext text/x-wiki {{लेख उल्लेखनीयता}} '''स्थापना :''' बालरंगभूमी परिषदेची स्थापना जून २०१८ दिवशी झाली '''नोंदणी :''' संस्था नोंदणी अधिनियम १८६० अन्वये महाराष्ट्र राज्य मुंबई क्रमांक १६/९/२०१८ GBBSD दिनांक २६/०७/२०१८ बालकांच्या मनोरंजनासाठी व प्रबोधनासाठी जे काही रंगमंचावर सादर होते ते बालरंगभूमीच्या व्याख्येत येते. नृत्य – नाट्य – गायन – वादन या रंगमंचीय कलांसोबत लहान मुलांना रमवणारे बाहुल्यांचे खेळ, जादूचे खेळ, शॅडो प्ले, जगलरी इ. खेळ बालरंगभूमीच्या कक्षेत येतात.शिक्षण हा बालकांचा अधिकार आहे आणि कलाशिक्षण बालकांच्या व्यक्तिमत्व विकासाची गरज आहे. मुलांसाठी कार्यरत असणाऱ्या रंगमंचीय कलेचा, खेळांचा प्रचार आणि प्रसार हे बालरंगभूमी परिषदेचे मुख्य उद्दिष्ट असेल. बालरंगभूमीशी संबंधित सर्व संस्था, कलावंत, बालकलाकार व बालप्रेक्षकांच्या हितासाठी ‘बालरंगभूमी परिषदेची’ स्थापना झाली आहे. मनोरंजनातून प्रबोधनाचे कार्य प्रत्येक मुलांपर्यंत पोहचवण्याचे कार्य बालरंगभूमी परिषद करणार आहे. [https://balrangbhumiparishad.org/] '''कार्यक्षेत्र :''' महाराष्ट्रातील सर्व जिल्ह्यात आणि तालुक्यात बालरंगभूमी परिषदेच्या शाखा स्थापन करून रंगमंचीय चळवळ मुलांपर्यंत पोहचवली जाईल. भाषेचा अडसर न ठेवता भविष्यात भारतातील अन्य राज्यात बालरंगभूमी परिषदेच्या शाखा स्थापन करण्यात येतील. '''सभासदत्व :''' १८ वर्ष पूर्ण झालेल्या व संस्थेची घटना आणि नियम मान्य असणाऱ्या व्यक्तीस सभासद होता येते. ===== महाराष्ट्रातील शाखा ===== बालरंगभूमी परिषद मध्यवर्ती शाखा अंतर्गत महाराष्ट्रात सध्या २६ शाखा कार्यरत आहेत.  संपूर्ण महाराष्ट्रभर सुमारे साडे तीन ते चार हजार सभासद बालरंगभूमी परिषदेचे असून सुमारे ४५000 हून अधिक विद्यार्थी बालप्रेक्षक म्हणून नोंदणीकृत आहेत.  सन २०१८ - २०१९ या वर्षात स्थापना झालेल्या बालरंगभूमी परिषद या संस्थेने आपल्या कामाची व्याप्ती दरवर्षी वाढवत नेली आहे. सन २०२३ - २०३२४ सालामध्ये अभिनेत्री ॲड. नीलम शिर्के सामंत यांच्या अध्यक्षतेखाली स्थापन झालेल्या नवीन कार्यकारणीकडून विविध उपक्रम तसेच शाखा समन्वय, शाखांना भेटी देत तेथील सभासदांना प्रोत्साहन देत शाखांनी अधिक कार्यान्वित होण्यासाठी प्रयत्न सुरू करण्यात आले. ===== जल्लोष लोककलेचा ===== महाराष्ट्रभरातील विद्यार्थ्यांसाठी ‘जल्लोष लोककलेचा’ या लोककला महोत्सवाचे आयोजन करून विद्यार्थ्यांमध्ये लोककले संदर्भात जनजागृती करण्यात आली. बालरंगभूमी परिषदेच्या १९ शाखांनी या उपक्रमाचे आयोजन केले होते. आधी लोककला प्रशिक्षण शिबिर आणि त्यानंतर महोत्सवाचे आयोजन  अशा स्वरूपात असलेल्या या लोककला महोत्सवातील प्रशिक्षण शिबिरात महाराष्ट्रभरातील सुमारे २६ हजार बालकांनी प्रशिक्षण पूर्ण केले. तसेच लोककला महोत्सवात महाराष्ट्रभरातून सुमारे दहा ते बारा हजार विद्यार्थ्यांनी गायन, वादन, नृत्य, समूहगीत व समूहनृत्य सादरीकरणात सहभाग घेत महाराष्ट्रातील विविध प्रांतामधील लोककला, लोकनृत्यांचे सादरीकरण केले.[https://www.esakal.com/jalgaon/jalgaon-free-folk-art-training-for-5000-students-is-initiative-of-children-theater-council-marathi-news-dsp97] ===== यहाँ के हम सिकंदर ===== विशेष मुलांसाठी म्हणजेच दिव्यांग, कर्णबधिर, मूकबधिर, अपंग, मतिमंद, गतिमंद या मुलांनीही इतर मुलांप्रमाणे मुख्य प्रवाहात यावे यासाठी ऑक्टोबर २०२४ मध्ये  ‘यहाँ के हम सिकंदर’ या नावाने दिव्यांग सांस्कृतिक महोत्सव आयोजित करण्यात आला होता. या महोत्सवाचे महाराष्ट्रातील १८ शाखांनी आयोजन केले होते. महोत्सवात पाच ते सहा हजार दिव्यांग बालकलावंतांनी नृत्य, नाट्य, गायन, वादन आदी कलांचे सादरीकरण केले. [https://rashtramudra.com/yahan-ke-hum-sikander-cultural-arts-festival-program-for-divyang-special-children-by-balrangbhumi-parishad/] ===== बालरंगभूमी संमेलन ===== डिसेंबर २०२४ मध्ये बालरंगभूमी परिषदेतर्फे राज्यस्तरीय पहिले बालरंगभूमी संमेलन पुणे येथे लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे नाट्यगृहात पार पडले. तीन दिवस चाललेल्या या संमेलनात महाराष्ट्रातील २४ शाखांतील १२०० ते १४०० विद्यार्थी - विद्यार्थिंनी व दिव्यांग बालकलावंतांनी नृत्य, नाट्य, गायन, वादन, शिल्पकला, चित्रकला, ओरेगामी, मातीकला, रांगोळी आदी कलांचे सादरीकरण केले. सर्व कलांनी युक्त या बालरंगभूमी संमेलनात प्रथम दिवशी शोभायात्रेचे आयोजन करण्यात आले होते.  पौराणिक, ऐतिहासिक तसेच विविधरंगी वेशभूषा केलेल्या ८०० बालकलावंतांनी या शोभायात्रेत सहभाग घेतला. संमेलनाच्या अध्यक्षपदी ज्येष्ठ रंगकर्मी मोहन जोशी हे होते. संमेलनाला ज्येष्ठ नाट्यकर्मी डॉ.मोहन आगाशे, अभिनेते सचिन पिळगावकर, अभिनेते सुबोध भावे, अभिनेते सयाजी शिंदे, अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेचे अध्यक्ष अभिनेते प्रशांत दामले, प्रमुख कार्यवाह अजित भुरे, प्रख्यात चित्रकार अरुण दाभोळकर, पद्मश्री परशुराम गंगावणे, जादूगार रघुवीर (विजय), रंगभूमी प्रयोग परिनिरीक्षण मंडळाचे अध्यक्ष अभिनेते विजय गोखले, ज्येष्ठ अभिनेत्री सविता मालपेकर, पद्मश्री उदय देशपांडे, शब्दभ्रमकार रामदासजी पाध्ये, संगीत दिग्दर्शक सलील कुलकर्णी आदी मान्यवरांनी उपस्थिती देत बालकलावंतांच्या विविधरंगी कार्यक्रमांचा आनंद घेतला. [https://www.loksatta.com/pune/first-balrangbhumi-sammelan-pune-from-20th-december-to-22nd-december-2024-pune-print-news-vvk-10-css-98-4757043/] ===== मोफत आरोग्य तपासणी ===== बालरंगभूमी परिषदेचे सभासद असलेल्या कलावंतांकरिता मार्च २०२५ महिन्यात ‘मोफत आरोग्य तपासणी’ शिबिराचे आयोजन करण्यात आले होते. महाराष्ट्रातील १६ शाखांनी या मोफत आरोग्य तपासणी शिबिरात, सहभागी कलावंतांच्या रक्तातील साखर, बी.पी., इ.सी.जी., नेत्रतपासणी तसेच २डी इको तपासणी व वैद्यकिय क्षेत्रातील मान्यवर तज्ज्ञांचे मार्गदर्शनाचेही आयोजन केले होते.[https://www.facebook.com/photo/?fbid=969440185277744&set=a.779191424302622] ==== बालनाट्य सादरीकरण कार्यशाळा ==== बालनाट्य सादर करताना विषयाची निवड व त्याचा बालकांच्या भावजीवनाशी असलेला संबंध अधोरेखित करण्यासाठी बालरंगभूमी परिषदेचे सभासद असणाऱ्या बालनाट्य प्रशिक्षकांना प्रशिक्षण देण्यासाठी बालनाट्य सादरीकरण कार्यशाळेचे नवीमुंबईतील वडार भवन येथे या कार्यशाळेचे आयोजन करम्यात आले होते. बालनाट्य करताना किंवा कुठलेही नाटक करताना त्या नाटकासाठी तांत्रिक बाजू ही तेवढ्याच महत्त्वाच्या आहेत परंतु केवळ तांत्रिक बाजू म्हणजेच सर्व काही आहे असे नाही तर त्या नाटकाला पुढे नेणाऱ्या बाजू आहेत. म्हणून यासंदर्भातही मार्गदर्शन करण्यात आले. या दोन दिवसीय कार्यशाळेत पहिल्या दिवशी [https://www.facebook.com/BalrangbhumiParishadMumbai/videos/1275726861190757/] '''बालनाट्य सादरीकरणातील निर्मितीतला आनंद घ्या''' स्पर्धेत पारितोषिक मिळावं हे अंतिम उद्दिष्ट न ठेवता बालकांच्या कलागुणा वाव देत बालनाट्य सादरीकरणातील आनंद घ्या असे प्रतिपादन ज्येष्ठ नाट्य लेखक दिग्दर्शक प्रकाश पारखी यांनी व्यक्त केले. बालरंगभूमी परिषद मध्यवर्ती शाखा मुंबईच्या वतीने बालनाट्य शिबिर आणि बालनाट्य सादरीकरण कार्यशाळेत ते बोलत होते. बालनाट्य बसवणाऱ्या मार्गदर्शकांची बालनाट्य शिबिर व बालनाट्य सादरीकरण याबाबत बोलताना प्रकाश पारखी पुढे म्हणाले की निरीक्षण, परीक्षण आणि प्रक्षेपण ही त्रिसूत्री प्रत्येक बालनाट्य मार्गदर्शकाने आत्मसात करून विद्यार्थ्यांमध्ये ती उतरवावी. तसेच बालनाटक प्रशिक्षकांनी बालनाट्य शिबिर कसे घ्यावे याबाबतही सखोल असे मार्गदर्शन केले. यावेळी एकपात्री , स्वगत, नाटक , नाट्यछटा व कथाकथन याबद्दलही माहिती देत विद्यार्थ्यांच्या कल्पनाशक्तीला कसा वाव द्यावा याबद्दलही उपस्थित अशी संवाद साधला. प्रशिक्षणार्थी यांच्या प्रश्नांना पारखी यांनी उत्तरे दिली. सगळ्यांच्या बद्दल सूत्रसंचालन वैदही चवरे यांनी केले. परिचय त्र्यंबक वडसकर यांनी दिला तर नागसेन पेंढारकर यांनी सत्कार केला. तर आभार शैलेश गोजमगुंडे यांनी मानले. संजय हळदीकर सर यांनी बालनाट्य प्रशिक्षणाचे पहिले सत्र घेतले यामध्ये बालनाट्य दिग्दर्शन कल्पनाशक्ती निरीक्षण व सादरीकरणाबाबत प्रशिक्षणार्थ्यांना प्रात्यक्षिकासह मार्गदर्शन केले यामध्ये उपस्थित प्रशिक्षणार्थ्यांनी उस्फूर्त प्रतिसाद नोंदवला [https://www.facebook.com/photo/?fbid=977279901636389&set=a.234894535874933] '''ग्रीप्स नाट्य चळवळ बालकांच्यासाठीचे  मोठ्यांनी केलेले बालनाट्य''' ग्रीप्स नाट्य चळवळी बाबत थिएटरच्या शुभांगी दामले यांनी उपस्थित प्रशिक्षणार्थ्यांना ग्रीप्स नाट्य चळवळीचा इतिहास सांगत सादर केलेल्या अनेक नाटकांची उदाहरणे दिली तसेच त्यांनी सादर केलेल्या ग्रीप्स नाटकाच्या काही क्षणचित्रे व व्हिडिओ क्लिप प्रोजेक्टर द्वारे उपस्थित यांना दाखवल्या. नाट्य लेखनासाठी चे विषय व सादरीकरण याबाबत त्यांनी उपस्थित त्यांना सखोल असे मार्गदर्शन केले कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन व परिचय अनंत जोशी यांनी दिला. [https://www.facebook.com/photo/?fbid=1215408167256659&set=pcb.1215408703923272] '''बालनाट्य शिबिराचा अभ्यासक्रम असावा''' दुपारच्या सत्रात मध्यवर्तीचे कार्याध्यक्ष राजू तुलालवार यांनी बालनाट्य शिबिराचा अभ्यासक्रम असावा या बाबत सविस्तर माहिती दिली. बालनाट्य शिबिर कसे घ्यावे याबाबत विद्यार्थी पालक यांच्याशी संवाद साधत विद्यार्थ्यांच्या वयोगटा नुसार त्यांना कसे मार्गदर्शन करावे निरीक्षण शेती कल्पनाशक्ती कशी वाढवावी याबाबत सांगितले स्वतःला वाटणारा आत्मविश्वास हाच अभिनयाचा मंत्र आहे असे सांगत बालनाट्य शिबिराचे विद्यार्थ्यांचे प्रगती पुस्तक असावं. असे सांगितले तसेच स्वभाव, आवाज, उच्चारण, भाषा , निरीक्षण शक्ती,  कल्पनाशक्ती, संभाषण कौशल्य,  पाठांतर,  समूहात मिसळण्याची क्षमता प्रशिक्षणार्थी विद्यार्थ्यांमध्ये कशी वाढीस लागली याबाबत शिबिर मार्गदर्शकाकडे नोंद असावी असेही सांगितले. '''वेशभूषा भाड्याने न घेता स्वतः तयार करावी''' बालनाट्य सादर करण्यासाठी लागणारी वेशभूषा किरायणे आणणे न परवडणारे असते. त्यामुळे हीच वेशभूषा स्वतः तयार करावी असे प्रतिपादन सुप्रसिद्ध वेशभूषाकार पौर्णिमा ओक यांनी सांगितले. यावेळी उपस्थित प्रशिक्षणार्थी यांनी वेगवेगळ्या पात्रांची वेशभूषा कशी असावी असे प्रश्न विचारले त्याला ओक यांनी उत्तरे दिली. प्रकाश योजना, संगीत याचा पण वेशभूषा करताना विचार व्हावा असे सांगितले. त्यांनी केलेल्या प्रोजेक्ट बद्दल सविस्तर माहिती दिली. संहितेला काय हवे या बाबत वेशभूषा कारांनी विचार करावा असेही त्या म्हणाल्या. तांत्रिक बाबतीत भपकेबाज प्रकाश योजनेपेक्षा मोजकी पण आवश्यकतेनुसार प्रकाश योजना कशी करावी हे प्रसिद्ध प्रकाशयोजनाकार शीतल तळपदे यांनी अत्यंत सोप्या भाषेत सांगितले. '  प्रकाश योजना हा डिव्हाईस आहे तेच नाटक नाही '  असे ही ते म्हणाले. यावेळी तळपदे यांनी प्रकाश योजनेची माहिती देत प्रात्यक्षिकही रंगमंचावर करून दाखवले. पार्श्वसंगीचा बद्दल नंदलाल रेळे  यांनी बालनाट्याला नेमके कोणते व कसे संगीत वापरले पाहिजे ते खुबीने सांगितले. त्यांचे प्रात्यक्षिक खूप भावले. त्याचबरोबर संगीत ऑपरेट करणारे महेश मांजरेकर यांनी संगीत कसे वाजवावे याबद्दल माहिती देत अनेक नाटकाबद्दलच्या आठवणी सांगितल्या. रंगभूषेबाबत  केदार ओठवणेकर यांनी तर कमालीच्या साध्या साहित्यातून उत्कृष्ट रंगभूषा कशी साधता येते हे प्रात्यक्षिकातून दाखवले. यावेळी चेहरा रंगसंगती याबद्दल त्यांनी माहिती देत उपस्थित त्यामध्ये चार विद्यार्थ्यांच्या वेगवेगळ्या प्रकारच्या रंगभूषा अगदी काही क्षणात करून दाखवल्या त्यावेळी उपस्थित त्यांनी रंगभूषा करायलाही जोरदार प्रतिसाद दिला संदेश बेंद्रे यांनी रंगमंचाचे  प्रकार व नेपथ्याचे प्रकार बारकाईने व सविस्तर सांगितले. यावेळी बेंद्रे यांनी अनेक नाटकाच्या नेपथ्याचा आराखडा उपस्थित प्रशिक्षणार्थ्यांना दाखवला कमी आणि उपयुक्त साहित्यात नेपथ्य कसे करावे याबद्दलही सविस्तर मार्गदर्शन केले. बालनाट्य हे बालकांसाठी असतं त्यामुळे मोठ्यांच्या समस्या किंवा भूमिका बालांच्या माथी मारू नयेत,  हे किती वाईट आहे आणि बालकावर अन्याय करणारे आहे हे लक्षात आले. दुसरे महत्त्वाचे म्हणजे बालकांना त्यांचा नैसर्गिक अभिनय करू द्यावा त्यांना स्टेजवर त्यांच्या मूळ स्वभावाने वावरू द्यावे ही बाब  राजू तुलावारसरांनी अत्यंत सोप्या शब्दात पटवून दिली. तसेच या बालनाट्य प्रशिक्षण शिबिरा च्या दोन दिवशी सत्रात आपण काय मिळवले याबाबतही सविस्तर चर्चा झाली शेवटच्या सत्रात उपस्थित प्रशिक्षणार्थ्यांची बारा रंगभूमी परिषद मध्यवर्तीच्या अध्यक्षा नीलम शिर्के सामंत यांनी संवाद साधला यावेळी अनेक प्रशिक्षणार्थ्यांनी या प्रशिक्षणाबद्दलच्या प्रतिक्रिया व्यक्त केल्या समारोप्रसंगी बालरंगभूमी परिषद नवी मुंबईच्या पदाधिकाऱ्यांचा मध्यवर्ती शाखेच्या वतीने सत्कार करण्यात आला. बालरंगभूमी परिषद मध्यवर्ती शाखेच्या वतीने घेण्यात आलेले हे शिबिर म्हणजे महाराष्ट्रातील बालनाट्य चळवळीला मिळालेले एक चांगले वळण आहे तसेच बालनाट्य बसवणाऱ्यासाठी महाराष्ट्रातील हे एकमेव बालनाट्य प्रशिक्षण शिबीर आहे अशा अनेक प्रतिक्रिया यावेळी उपस्थित प्रशिक्षणार्थ म्हणून मिळाल्या.  यावेळी बालरंगभूमी परिषदेच्या अध्यक्षा नीलम शिर्के सामंत उपाध्यक्ष, शैलेश  गोजमगुंडे, दीपा क्षीरसागर, कार्याध्यक्ष राजू तुलालवार , सहकार्यवाह आसिफ अन्सारी , दिपाली शेळके,  कोषाध्यक्ष नंदकिशोर जुवेकर, कार्यकारी सदस्य सतीश लोटके, अनंत जोशी, वैदेही चवरे , योगेश शुक्ल, आनंद जाधव, नागसेन पेंढारकर , त्र्यंबक वडसकर आदींनी या शिबिराच्या व्यवस्थेत पुढाकार घेतला. ==== कला संस्कार शिबिर - कण्हेरी मठ कोल्हापूर ==== जीवनात संस्काराचे खूप महत्त्व आहे. संस्काराशिवाय जीवन शून्य असते. संस्कारच मनुष्याला श्रेष्ठ बनवितात, उत्तम आकार देतात, याचाच विचार करून बालरंगभूमी परिषदेच्या अध्यक्षा निलम शिर्के सामंत यांच्या संकल्पनेतून संस्कारासोबत कलांनी बालकांची सृजनशीलता वाढविण्याकरिता बालरंगभूमी परिषदे तर्फे मे महिन्यात कोल्हापूर येथील कण्हेरी मठात निवासी कला-संस्कार शिबिराचे आयोजन करण्यात आले होते.  सर्वोत्तम जीवनाचा पाया उत्तम संस्कारांवरच अवलंबून असतो. संस्कार संस्कृतीनेच उत्पन्न होतात यासोबतच आपली दिनचर्या नियमित ठेवणे, आहारनियमांचे पूर्ण पालन करणे, या सर्व गोष्टी शारीरिक, मानसिक दृष्टीने खूप गरजेच्या आहेत. सामाजिक स्वास्थ्याकरिताही याची नितांत गरज आहे म्हणूनच अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेशी संलग्न संस्था बालरंगभूमी परिषदेतर्फे कोल्हापूर येथील कणेरी मठ या निसर्गरम्य ठिकाणी तीन दिवसीय कला-संस्काराचे शिबिराचे आयोजन करण्यात आले होते. हे कला-संस्कार शिबिर दोन टप्प्यात संपन्न झाले. यातील पहिले संस्कार शिबिर दि. २ ते ४ मे या कालावधीत तर दुसरे संस्कार शिबिर दि. ६ ते ८ मे २०२५ या कालावधीत आयोजित करण्यात आले होते. या शिबिरामध्ये महाराष्ट्रातील बालरंगभूमीच्या २८ शाखांद्वारे ९ ते १५ या वयोगटातील १३५० बालकांनी सहभाग घेतला. हा प्रवेश विनामूल्य होता. या कलासंस्कार शिबिरात बालकांना निसर्गाच्या सानिध्यात वास्तव्यास नेणे, सहभोजन, सहनिवास आणि स्वयंपूर्ण जीवनशैलीची ओळख व अनुभवातून त्यांच्यातील स्वावलंबन व प्रसंगावधान वाढवणे, भारतीय कला - क्रीडा आणि संस्कृती -यांचा हसत खेळत परिचय करून देण्यात येणार यांचा हसत खेळत परिचय करून देण्यात आला. श्रवण, मनन, निरीक्षण या कृतीतून ज्ञान देण्यासोबतच योगाभ्यास, रंगमंच खेळ, जुन्या पिढीचे प्रांगणातील खेळ, चित्रकला, प्रार्थना, श्‍लोक, ज्येष्ठ व्यक्तींचा आदर सन्मान याबद्दल कृतीशील कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले होते. मुलामुलींसोबतच पालकांनाही या शिबिरात सशुल्क सहभाग घेतला होता.  बालकांची मानसिकता, आयक्यूसोबतच इक्यू वाढविण्यावर भर, यासोबतच मुलांचे भावविश्‍व, त्यांचा सामाजिक व शैक्षणिक विकास यावर पालकांच्या कृतीरूप विविध कार्यशाळा व विविध क्षेत्रातील तज्ञ व्यक्तींचे मार्गदर्शन करण्यात आले.[https://lokshahilive.com/balrangbhumiparishad-183011/] ==== बीसीएल - बालरंगभूमी क्रिकेट लीग ==== बालरंगभूमी परिषद सातत्याने लहान बालकांच्या सर्वांगिण विकासासाठी विविध नावीन्यपूर्ण उपक्रमांचे आयोजन करीत असते. मात्र हे उपक्रम राबविण्यासाठी सातत्याने कार्यरत असणाऱ्या बालरंगभूमी परिषदेच्या सभासदांचे संघटनकौशल्य वाढण्यासोबत त्यांच्या शारीरिक आरोग्यवाढीसाठी बालरंगभूमी परिषद मध्यवर्तीच्या अध्यक्ष ॲड.निलम शिर्के सामंत यांच्या संकल्पनेतून दि. ३० व ३१ मे २०२५ रोजी बालरंगभूमी क्रिकेट लीगचे आयोजन करण्यात आले होते. ऐरोली नवी मुंबई येथील युरो इंटरनॅशनल स्कूलच्या मैदानावर रंगलेल्या  या क्रिकेट लीगमध्ये संपूर्ण महाराष्ट्रातून रत्‍नागिरी, जळगाव, पुणे, नंदुरबार, सोलापूर, लातूर, पंढरपूर, परभणी, सांगली, इचलकरंजी, बृहन्मुंबई, नवी मुंबई, छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद), धुळे, कोल्हापूर, अहिल्यानगर (अहमदनगर) येथील बालरंगभूमी परिषदेच्या सभासदांचे संघ सहभागी झाले होते. या सामन्यांचे फेसबुक, इन्स्टाग्राम व युट्यूबवर लाइव्ह प्रक्षेपण करण्यात आले होते. [https://www.youtube.com/watch?v=mZ86qB3MWt0] ===== वर्तमान शाखा - एकूण २७ [https://balrangbhumiparishad.org] ===== '''मुंबई विभाग :''' मुंबई, ठाणे, कल्याण, नवी मुंबई                  '''कोकण विभाग :''' रत्‍नागिरी '''पुणे विभाग :''' पुणे, सातारा, सांगली, कोल्हापूर, पंढरपूर, सोलापूर, मंगळवेढा, इचलकरंजी,  पिंपरी चिंचवड '''मराठवाडा विभाग :''' औरंगाबाद, बीड, परभणी, लातूर, जालना '''विदर्भ विभाग :''' अकोला, नागपूर, अमरावती '''खान्देश विभाग :''' अहिल्यानगर, नाशिक, धुळे, नंदुरबार, जळगाव [[वर्ग:बालरंगभूमी]] [[वर्ग:मराठी रंगभूमी]] [[वर्ग:बालनाट्य]] __अनुक्रमणिकाहवीच__ __क्रमीत__ __नवविभागदुवा__ oj76a9eu1y7eoo509ov6my3an4jca12 0 377609 2685762 2685643 2026-05-25T11:34:58Z Ketaki Modak 21590 2685762 wikitext text/x-wiki अव्वल इंग्रजी काळात मराठीमध्ये मोठ्या प्रमाणात भाषांतराला सुरुवात झाली. त्या काळाला भाषांतरयुग असेही संबोधले गेले. आजही मराठीमध्ये अनुवाद करणाऱ्या व्यक्तींची संख्या लक्षणीय आहे. सदर यादी नावांच्या आद्याक्षरानुसार आहे. {| class="wikitable" |'''नाव''' |'''जन्मवर्ष''' |'''अनुवादाचा अनुभव (वर्षे)''' |'''कोणत्या भाषेतून कोणत्या भाषेत?''' |'''प्रकाशित अनुवाद (पुस्तकांची संख्या)''' |'''प्रकाशन संस्था''' |'''साहित्यप्रकार कथा.''' |'''अन्य तपशील''' |- | rowspan="4" align="left" |अनिल विद्याधर आठलेकर | rowspan="4" align="left" |१९८२- | rowspan="4" align="left" |१० वर्षे | align="left" |इंग्रजी/हिंदी/मराठी - कन्नड, | rowspan="4" align="left" |५ | rowspan="4" | | rowspan="4" align="left" |कादंबरी, लेख, ललित, कॉमिक्स, अध्यात्म/धार्मिक विषय, जाहिरात, इतिहास, शैक्षणिक विषय, प्रश्नपत्रिका, वैद्यकीय अनुवाद, अन्य... |कन्नड चित्रपटासाठी डबिंग हेड म्हणून काम, |- | align="left" |कन्नड - मराठी/हिंदी |जाहिरातीसाठी कन्नड व्हॉईसओव्हर, |- | |मराठी चित्रपटासाठी गीतलेखन |- | align="left" |इंग्रजी-हिंदी, इंग्रजी-मराठी, हिंदी-मराठी, मराठी-हिंदी | |- | rowspan="2" align="left" |अपर्णा झा | rowspan="2" align="left" |१९४२- | rowspan="2" align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |बंगाली - मराठी, | rowspan="2" align="left" |५ | rowspan="2" align="left" |[[पद्मगंधा प्रकाशन]], मेहेता प्रकाशन पुणे, साहित्य प्रसार केंद्र नागपूर | rowspan="2" align="left" |कादंबरी, लघुकथा, कविता, नाटक | rowspan="2" align="left" |मराठी - बंगाली शब्दकोष, नोव्हेंबर २०२३ |- | align="left" |मराठी - बंगाली |- | rowspan="2" align="left" |अभय अरुण इनामदार | rowspan="2" align="left" |१९७५- | rowspan="2" align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी | rowspan="2" align="left" |३ <ref>अभय इनामदार, Spinewise - मिहाना पब्लिकेशन्स </ref> | rowspan="2" align="left" | | rowspan="2" align="left" |चरित्र / आत्मचरित्र, | rowspan="2" align="left" |आरोग्यसेवा व लीगल क्षेत्रातील अनुवादाचे काम. ब्रोशर्स, माहितीपत्रके व इतर अनुवाद (तांत्रिक, व्यावसायिक आणि भावनिक लिखाणाचा अनुवाद)   |- | align="left" |इंग्रजी - हिंदी |- | rowspan="2" align="left" |अमर अरुण देवगांवकर | rowspan="2" align="left" |१९९६- | rowspan="2" align="left" |५ ते १० वर्षे | align="left" |इंग्रजी-मराठी, | rowspan="2" align="left" |६ | rowspan="2" align="left" |मंजुल प्रकाशन, कथा (नवी दिल्ली), विश्वकर्मा पब्लिकेशन्स | rowspan="2" align="left" |कादंबरी, नाटक, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य | rowspan="2" | |- | align="left" |मराठी-इंग्रजी, हिंदी-मराठी |- | align="left" |[[अविनाश बिनीवाले]] | align="left" |१९४३- | | align="left" |जर्मन-मराठी, रशियन-मराठी,मराठी-हिंदी | | | | |- | align="left" |[[अशोक जैन]] | align="left" |१९४४-२०१४ | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | rowspan="3" align="left" |अक्षता प्रसाद देशपांडे | rowspan="3" align="left" |१९६९ - | rowspan="3" align="left" |२० वर्षाहून अधिक | rowspan="3" align="left" |मराठी - कन्नड कन्नड - मराठी | rowspan="3" align="left" |५ | rowspan="3" | | rowspan="3" align="left" |आत्मचरित्र, प्रेरणादायक पुस्तकं, कथा, लेख |डॉ. [[विठ्ठल कामत]] यांची सगळी पुस्तकं कन्नडमध्ये अनुवादित. |- |फ़ुलाला सुगंध मातीचा या मराठी मालिकेचा कन्नड अनुवाद आणि पटकथा लेखन, |- |झी साठी शॉर्ट ड्रामाचा अनुवाद |- | align="left" |आदित्य आनंद हर्डीकर | align="left" |१९७४- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | align="left" |अन्य | |- | align="left" |आरती अरुण देवगांवकर | align="left" |१९६९- | align="left" |५ ते १० वर्षे | align="left" |इंग्रजी-मराठी, हिंदी-मराठी | align="left" |१४ | align="left" |विश्वकर्मा पब्लिकेशन्स, मंजुल प्रकाशन, भारतीय विचार साधना | align="left" |कादंबरी, लघुकथा, कविता, वैचारिक / ललित लेख, अन्य | |- | rowspan="2" align="left" |[[आश्लेषा महाजन|आश्लेषा शिरीष महाजन]] | rowspan="2" align="left" |१९६९- | rowspan="2" align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी, | rowspan="2" align="left" |११ | rowspan="2" align="left" |मनाक्षरे प्रकाशन पुणे, प्रथम बुक्स | rowspan="2" align="left" |कादंबरी, कविता, बाल साहित्य | rowspan="2" | १ कादंबरी, बाकी बालसाहित्याच्या दहा+ पुस्तिका, ई-पुस्तिका |- | align="left" |संस्कृत - मराठी |- | align="left" |[[उमा कुलकर्णी|उमा विरुपाक्ष]] [[उमा कुलकर्णी|कुलकर्णी]] | align="left" |१९५०- | | align="left" |कन्नड-मराठी | | | | |- | align="left" |[[कविता महाजन]] | align="left" |१९६७-२०१८ | | | | align="left" |[[राजहंस प्रकाशन]] | | [[इस्मत चुगताई]] या उर्दू लेखिकाच्या लघुकथांचा अनुवाद - राजाई या नावाने प्रकाशित; त्याला [[साहित्य अकादमी पुरस्कार|साहित्य अकादमी]] पुरस्कार प्राप्त <ref>https://www.business-standard.com/article/pti-stories/marathi-writer-kavita-mahajan-passes-away-118092701284_1.html</ref> |- | align="left" |[[गोपाळ गणेश आगरकर]] | align="left" |१८५६-१८९५ | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | align="left" |[[गोरख थोरात|गोरख निवृत्ती थोरात]] | align="left" |१९६९- | align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |मराठी - हिंदी | align="left" |३३ <ref>राडा, भाऊ पाध्ये, अनुवाद - गोरख थोरात, सेतु प्रकाशन</ref> | align="left" |राजकमल प्रकाशन नवी दिल्ली, सेतु प्रकाशन नवी दिल्ली, साहित्य अकादमी नवी दिल्ली, भारतीय ज्ञानपीठ प्रकाशन नवी दिल्ली | align="left" |कादंबरी, लघुकथा, कविता, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, अन्य | align="left" |०३ राष्ट्रीय, ०२ राज्यस्तरीय आणि ०१ प्रादेशिक पुरस्कार |- | align="left" |[[चंद्रकांत भोंजाळ|चंद्रकांत केशव भोंजाळ]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.kartavyasadhana.in/view-article/chandrakant-bhonjal-writes-about-books-and-reading|title=अनुवादकाचे वाचन....|last=चंद्रकांत भोंजाळ|website=|language=|url-status=live|access-date=2026-04-20}}</ref> | align="left" |१९५४- | align="left" |४५ वर्षे | align="left" |हिंदी - मराठी | align="left" |७० | align="left" |अक्षर प्रकाशन, संधिकाल प्रकाशन, अनघा प्रकाशन, दिलीपराज प्रकाशन, | align="left" |कादंबरी, लघुकथा, नाटक, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान | |- | align="left" |[[चंद्रकांत पाटील|चंद्रकांत नागेशराव पाटील]] | | | align="left" |मराठी-हिंदी | | | | |- | align="left" |चित्रा पिंपळे | align="left" |१९५५ - | align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |मराठी - हिन्दी, इंग्लिश - हिन्दी | align="left" |१० | align="left" |हेडविग,मंजुल | align="left" |कादंबरी, कविता, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य | |- | align="left" |[[जनार्दन बाळाजी मोडक]] | align="left" |१८४५-१८९२ | align="left" | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" | | align="left" | | align="left" | | |- | align="left" |जयश्री टेंगशे | align="left" |१९५०- | align="left" |१ ते ५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" |२ | align="left" |विश्वकर्मा प्रकाशन, पुणे सरस्वती पब्लिकेशन्स, कोल्हापूर | align="left" |आध्यात्मिक लेखन | |- | align="left" |जयश्री बोकील | align="left" |१९६९- | align="left" |५ ते १० वर्षे | align="left" |इंग्रजी-मराठी, हिंदी- मराठी, संस्कृत-मराठी. | align="left" |३ | align="left" |बुक गंगा | align="left" |वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य | |- | align="left" |जिल्पा खत्री. |१९७२- |१ ते ५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी-मराठी, मराठी-इंग्रजी, गुजराथी-मराठी गुजराथी- इंग्रजी मराठी-गुजराथी इंग्रजी-गुजराथी |३ | align="left" |भारतीय विचार साधना पुणे, फिंगरप्रिंट- प्रकाश बुक्स, वरदा प्रकाशन |सेल्फ हेल्प श्रेणीतील पुस्तके, इतिहास विषयक पुस्तके | |- | align="left" |ज्योती आफळे | | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | align="left" |मेहता पब्लिशिंग हाऊस अनुबंध प्रकाशन | | [[पेरी मेसन]] या वकिलाची मध्यवर्ती भूमिका ठेवून [[अर्ल स्टॅनले गार्डनर]] यांनी अनेक कादंबऱ्या लिहिल्या आहेत. त्यातील ३ कादंबऱ्यांचा अनुवाद केला आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2022-06-12|title=पेरी मेसन|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A4%A8&oldid=2122610|journal=विकिपीडिया|language=mr}}</ref> |- | align="left" |ज्योती कुंटे <ref>लेखक परिचय - कोसबाड की पहाडीसे (पद्मश्री अनुताई वाघ)</ref> | align="left" |१९५१- | align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी-मराठी, हिंदी- मराठी, | align="left" | | align="left" |बुक गंगा | align="left" |कविता, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, अन्य | |- | align="left" |[[केतकी मोडक|डॉ.केतकी मोडक]] | align="left" |१९६८- | align="left" |५ ते १० वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | align="left" |[[श्रीअरविंद सोसायटी]] | align="left" |अध्यात्मपर लेखन | align="left" |[[अरविंद घोष|श्रीअरविंद]] व [[मीरा अल्फासा|श्रीमाताजी]] यांच्या साहित्याचा अनुवाद, [[अभीप्सा (मासिक)|अभीप्सा]] (संपूर्णपणे अनुवादित असलेल्या) मासिकातून प्रकाशित. |- | align="left" |डाॅ. जया विकास कुऱ्हेकर  | align="left" |१९६० |१५ वर्षं | align="left" |इंग्रजी - मराठी आणि मराठी ते इंग्रजी अनुवाद |१५ |सकाळ प्रकाशन, भाग्यश्री प्रकाशन, लोकायत प्रकाशन, सायन पब्लीकेशन्स, भारती मुद्रणालय, नोशन प्रिंटींग प्रेस, आभाळमाया फाऊनडेशन, पुस्तकश्री प्रकाशन, |विज्ञान,  अध्यात्म,  वैचारिक,  पर्यावरण,  आत्मचरित्र,  प्रवास वर्णन,  ललितलेखन, भाषा विषयक |मासिकांमधून लेख आणि कविता प्रकाशित, मराठी ते इंग्रजी अनुवाद आणि इंग्रजी ते मराठी अनुवाद |- | align="left" |[[छाया महाजन|डॉ.छाया महाजन]] | align="left" |१९४९- | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | align="left" |डाॅ.प्रसाद गजानन बर्वे | |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |फ्रेंच - मराठी , बंगाली - मराठी प्राथमिक फारसी - मराठी | |मेहता पब्लिशिंग हाऊस |लघुकथा, कविता, बाल साहित्य, अन्य |पुरातत्त्वीय वारसा, संस्कृती यांचा अभ्यास |- | align="left" |डॉ.वर्षा तोडमल | | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | १ | | | |- | align="left" |डॉ.शंतनू अभ्यंकर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.kartavyasadhana.in/view-article/dr-shantanu-abhyankar-writes-about-translations|title=केल्याने भाषांतर...|website=|language=en|access-date=2026-04-20|url-status=live}}</ref> | align="left" | | align="left" | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | align="left" | | align="left" | | |- | align="left" |डॉ.संपदा पाटगावकर | align="left" |१९६१- | align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी-मराठी, हिंदी- मराठी, | | align="left" |हेडविग मिडिया,मधुश्री पब्लिकेशन | align="left" |वैचारिक / ललित लेख, अन्य | |- | align="left" |डॉ. सुनंदा महाजन | align="left" | | align="left" | | align="left" |जर्मन-मराठी | | | align="left" | |केल्याने भाषांतर या त्रैमासिकाच्या संपादिका <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/saptarang/dr-sunanda-mahajan-writes-contemporary-german-literature-pjp78|title=समकालीन जर्मन साहित्य|last=वृत्तसेवा|first=सकाळ|date=2022-01-02|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-04-21}}</ref> |- | align="left" |तेजश्री सौरभ जोशी | align="left" |१९८१- | align="left" |१ ते ५ वर्षे | align="left" |फ्रेंच - मराठी, मराठी - फ्रेंच | | | align="left" |लघुकथा | |- | align="left" |तेजाली चंद्रकांत शहासने | align="left" |१९८४- | align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |मराठी - इंग्रजी, इंग्रजी-मराठी | align="left" | | align="left" |विधी महाविद्यालय, बीबीसी वर्ल्ड सर्विस, चांगुलपणाची चळवळ | align="left" |वैचारिक / ललित लेख, अन्य | align="left" |कायदेविषयक, वैचारिक लेख, शैक्षणिक साहित्य, बातम्या, वेबसाईटसाठी आवश्यक व्यावसायिक, माहितीपर मजकूर   |- | align="left" |दत्तात्रय तथा प्रमोद गोविंद शेजवलकर | align="left" |१९५१- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | | align="left" |१० | align="left" |[[राजहंस प्रकाशन]], मेहता प्रकाशन, साकेत प्रकाशन, फिंगरप्रिंट प्रकाशन | align="left" |कादंबरी, अन्य | align="left" |` |- | align="left" |दीपश्री विवेक करंदीकर | align="left" |१९७३- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | align="left" |अन्य | align="left" |ऍप्सच्या लोकलायझेशनसाठी कार्यरत |- | rowspan="2" align="left" |नारायण माधवराव हरळीकर | rowspan="2" align="left" |१९४८- | rowspan="2" align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी, | rowspan="2" align="left" | | rowspan="2" align="left" | | rowspan="2" align="left" |लघुकथा, नाटक, वैचारिक / ललित लेख, अन्य | rowspan="2" align="left" |वृत्तपत्रीय भाषांतर, जाहिरातींसाठी भाषांतर. |- | align="left" |इंग्रजी - हिंदी, हिंदी - मराठी, मराठी - हिंदी, |- | rowspan="2" align="left" |नीता कुलकर्णी | rowspan="2" align="left" |१९७३- | rowspan="2" align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी, | rowspan="2" align="left" |१५ <ref>लेखक परिचय - एक होती रितू</ref> | rowspan="2" align="left" |अमेय प्रकाशन, रोहन प्रकाशन, मधुश्री पब्लिकेशन, मंजुल प्रकाशन, विश्वकर्मा प्रकाशन, wow प्रकाशन, [[विवेकानंद केंद्र]] प्रकाशन विभाग | rowspan="2" align="left" |कादंबरी, लघुकथा, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, अन्य | rowspan="2" | |- | align="left" |हिंदी - मराठी |- | align="left" |नूतन कुलकर्णी - इंगळे | align="left" |१९८१- | align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी-मराठी | | align="left" |NDA | align="left" |लघुकथा, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य | |- | align="left" |[[पांडुरंग महादेव बापट|पांडुरंग महादेव बापट ऊर्फ सेनापती बापट]] | align="left" |१८८०-१९६७ | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | align="left" |[[श्री अरविंद आश्रम|श्रीअरविंद आश्रम]] | align="left" |अध्यात्मपर लेखन | |- | align="left" |[[पु.ल. देशपांडे]] | align="left" |१९१९-२००० | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | align="left" |पूजा सुनील देशपांडे | align="left" |१९६८- | align="left" |५ ते १० वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" |२ | align="left" |[[नॅशनल बुक ट्रस्ट]] | align="left" |बाल साहित्य, कृषी, शैक्षणिक विषय अन्य | |- | align="left" |पूनम छत्रे <ref>लेखक परिचय - कथापौर्णिमा कथासंग्रह, प्रकाशक: रसिक साहित्य, पुणे. </ref> | | align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी-मराठी | align="left" | | align="left" |मनोविकास प्रकाशन, साकेत प्रकाशन, मधूश्री पब्लिकेशन इत्यादी | align="left" |चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, अन्य | |- | align="left" |प्रकाश आल्मेडा | | | align="left" | | | | |[[शरू रांगणेकर]] यांच्या पुस्तकाचा अनुवाद |- | align="left" |[[प्रशांत तळणीकर]] | | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | align="left" |प्रसाददत्त शशिकांत गाडगीळ | align="left" |१९७०- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |मराठी- इंग्रजी, इंग्रजी - मराठी | align="left" |२२ | align="left" |मेहता प्रकाशन. वैशाली प्रकाशन. | align="left" |कादंबरी, चरित्र / आत्मचरित्र | |- | align="left" |[[भास्कर रामचंद्र भागवत|भा.रा. भागवत]] | align="left" |१९१०-२००१ | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | align="left" |विज्ञानकथा | align="left" |त्यांनी '[[ज्यूल व्हर्न]]' या प्रसिद्ध व आद्य-विज्ञानकथालेखकाचे संपूर्ण लेखन मराठीत भाषांतरित केले. |- | align="left" |[[भार्गवराम विठ्ठल वरेरकर|भार्गवराम (मामा) विठ्ठल वरेरकर]] | align="left" |१८८३-१९६४ | | align="left" |बंगाली-मराठी | | | | |- | rowspan="2" align="left" |मंजिरी दिलीप धामणकर <ref>अनुभाषिते, लेखिका - मंजिरी धामणकर, प्रकाशक - अल्टिमेट असोसिएट्स </ref> | rowspan="2" align="left" |१९५९- | rowspan="2" align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | rowspan="2" align="left" |इंग्रजी, हिंदी, संस्कृत, बंगाली मधून मराठीत आणि मराठीतून हिंदी, इंग्रजीत | rowspan="2" align="left" | | rowspan="2" align="left" |मेहता प्रकाशन, अमेय प्रकाशन, ग्रिप्स थिएटर, फ्लाय ड्रीम्स प्रकाशन | rowspan="2" align="left" |कादंबरी, लघुकथा, कविता, नाटक, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य |हिंदी,उर्दू, बंगाली गीतांचा त्याच चालीत मराठी अनुवाद, |- |मराठी गीतांचा हिंदी अनुवाद |- | align="left" |मंजिरी सागर गानू | align="left" |१९७१- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी-मराठी | align="left" | - | | align="left" |वैचारिक / ललित लेख, अन्य | align="left" |दैनिक, माहेर, मेनका मासिकांसाठी लेखांचे अनुवाद |- | align="left" |[[मंजुषा आमडेकर|मंजूषा आमडेकर]] | align="left" |१९६६- | align="left" |३०-३२ वर्षांचा अनुभव | align="left" |इंग्रजी-मराठी, हिंदी-मराठी | align="left" |२५० <ref>बिले ते विवेकानंद, विश्वास प्रकाशन, डिसेंबर २०२५</ref> | align="left" |मेहता पब्लिशिंग हाऊस, मंजुल प्रकाशनन, रिया पब्लिकेशन, व्यास क्रिएशन प्रकाशन, विश्वास प्रकाशन | align="left" |प्रामुख्याने बालसाहित्य, इतर प्रकार - तांत्रिक, माहितीपूर्ण, जाहिराती | align="left" | * आठ पुरस्कार प्राप्त * [[हॅरी पॉटर]]<nowiki/> मालिकेतील सर्व पुस्तकांचा मराठी अनुवाद |- | align="left" |माधुरी मयेकर-पांगे | align="left" |१९७८- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |मराठी - हिंदी, हिंदी - मराठी, मराठी - इंग्रजी, इंग्रजी - मराठी | align="left" |५ | align="left" |[[माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय (भारत)|सुमेरू प्रकाशन, श्री गणेश प्रकाशन, माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय]] | align="left" |चरित्र / आत्मचरित्र, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान | align="left" |६००० पेक्षा जास्त मराठी शुभेच्छा पत्र संदेशांचे लिखाण प्रकाशित. |- | align="left" |मीना शेटे-संभू | | align="left" |१५ | align="left" |इंग्रजी - मराठी, हिंदी-मराठी | align="left" |142 | align="left" |मेहता, अमेय, विश्वकर्मा, सुगावा, सायन, सनय ,मंजुल, मधुश्री, सकाळ, कृष्णा, ब्लूम्सबरी चैतन्य, न्यू ईरा, गरुडा | align="left" |कादंबरी, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, /विज्ञान/इतिहास,/प्रवासवर्णन/वैद्यकीय/मानसशास्त्र/शेअर बाजार/वाणिज्य/संशोधनपर/क्रीडा/स्वयंसाहाय्यता | align="left" |[[लोकपाल विधेयक, २०११|लोकपाल विधेयक व अन्य विधेयकांची भाषांतरे केली आहेत.]] |- | align="left" |[[मृणालिनी गडकरी]] | align="left" |१९४९-२०१८ | | align="left" |बंगाली-मराठी, इंग्रजी - मराठी | | | | |- | rowspan="2" align="left" |यशश्री पुणेकर | rowspan="2" align="left" |१९६६- | rowspan="2" align="left" |२० वर्षे | rowspan="2" align="left" |हिंदी आणि इंग्रजी मधून मराठीत | rowspan="2" | | align="left" |पालकनीती प्रकाशन, Wow publication | rowspan="2" align="left" |चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख/ विज्ञान विषयक लेख /कथा | rowspan="2" | |- | align="left" |एकलव्य प्रकाशन |- | rowspan="2" align="left" |योगेश गंगाधर प्रभुणे | rowspan="2" align="left" |१९७१- | rowspan="2" align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी, | rowspan="2" align="left" | - | rowspan="2" align="left" | - | rowspan="2" align="left" |अन्य, | rowspan="2" align="left" |प्रसिद्धी पत्रके, लेख यांचा अनुवाद |- | align="left" |हिंदी - मराठी |- | align="left" |[[रवींद्र गुर्जर]] | १९४६ | ५० वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | align="left" |रवींद्र देवधर | | | | | | | |- | rowspan="2" align="left" |रवींद्र हरि अभ्यंकर | rowspan="2" align="left" |१९५१- | rowspan="2" align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |फ्रेंच - मराठी, | rowspan="2" align="left" | - | rowspan="2" align="left" |केल्याने भाषांतर या नियतकालिकात अनुवादित साहित्य प्रकाशित झाले आहे | rowspan="2" align="left" |लघुकथा, कविता, बाल साहित्य, अन्य | rowspan="2" align="left" | * प्रॉडट कॅटलॉग, सरकारी पत्रव्यवहार,कायदेशीर नोटिसा, करारनामे इत्यादी * मागणीप्रमाणे अनुवाद (फ्री लान्स) |- | align="left" |मराठी - फ्रेंच , इंग्रजी - मराठी, मराठी-इंग्रजी, गुजराती - इंग्रजी इंग्रजी -गुजराती, गुजराती - फ्रेंच, हिंदी - इंग्लिश |- | align="left" |राधिका कुलकर्णी | align="left" |१९६१- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" | - | | align="left" |चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख | align="left" |[[दूरदर्शन]] वृत्तविभागासाठी भाषांतरकार म्हणून ( इंग्रजी-मराठी आणि मराठी -इंग्रजी) काम . |- | align="left" |रेव्ह. अनिल अरुण तांबे | align="left" | |७ वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी |१ | | | * मराठी बायबल अभ्यासक. * बिब्लिकल हिब्रू आणि ग्रीक भाषा अवगत * तांबे लिखित मुक्त ख्रिस्ती कविता संग्रह प्रकाशित झाला आहे. |- | align="left" |रोहिणी तुकदेव | align="left" | | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | |[[commons:File:कमला.pdf|कमला]] (१८९५ मध्ये एका महाराष्ट्रीय स्त्रीने लिहिलेल्या इंग्रजी कादंबरीचा अनुवाद) |- | align="left" |[[लीना सोहोनी]] | align="left" |१९५९- | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | rowspan="2" align="left" |वंदना अनुपकुमार कुंडेटकर | rowspan="2" align="left" |१९६५- | rowspan="2" align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी | rowspan="2" align="left" |३ <ref>लेखक परिचय - माझ्या अम्मीची गोष्ट, मेहता पब्लिकेशन </ref> | rowspan="2" align="left" |मेहता प्रकाशन, माय मिरर पब्लिकेशन्स | rowspan="2" align="left" |कादंबरी, वैचारिक / ललित लेख, अन्य | rowspan="2" | |- | align="left" |इंग्रजी - हिंदी |- | align="left" |[[विजय भागवत]] | align="left" |१९३१ - | align="left" |४० वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" |२५ | align="left" |सुयोग प्रकाशन, मधुश्री प्रकाशन | align="left" |विज्ञान तंत्रज्ञान, बालकथा, अन्य | |- | align="left" |विजयालक्ष्मी रमेश रेवणकर | align="left" |१९५०- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी, इंग्रजी - कन्नड | align="left" |१० | align="left" |[[कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन|कॉन्टिनेन्टल]] , मीहाना, चंद्रकला, नवीन इत्यादी. | align="left" |कादंबरी, लघुकथा, चरित्र / आत्मचरित्र, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य | |- | align="left" |[[विदुला टोकेकर]] | | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | align="left" |<bdi>विरुपाक्ष कुलकर्णी</bdi> |??-२०२१ | | align="left" |मराठी-कन्नड |२० | | |[[विनायक दामोदर सावरकर|स्वातंत्र्यवीर सावरकर]] यांचे 'माझी जन्मठेप, [[पु.ल. देशपांडे|पु. ल. देशपांडे]], डॉ. [[बाबासाहेब आंबेडकर|बाबासाहेब आंबेडकर,]] [[बाबा आमटे]] यांचे साहित्य आणि 'आहे मनोहर तरी' ([[सुनीता पुरुषोत्तम देशपांडे|सुनीता देशपांडे]]) अनुवादित केले. |- | align="left" |विलास गीते | | | align="left" |बंगाली-मराठी | | | | |- | align="left" |विलास फडके | align="left" | | | align="left" | | | | | |- | align="left" |शीतल कोकाटे | align="left" |२०१८- | align="left" |८ वर्षे | align="left" |इंग्रजी-हिंदी, इंग्रजी-मराठी, हिंदी-मराठी, मराठी-हिंदी | | | align="left" |लेख, लघुकथा, जाहिरात, इतिहास, शैक्षणिक विषय, कॉर्पोरेट अनुवाद, अन्य | |- | align="left" |[[शुचिता नांदापूरकर-फडके]] | align="left" |१९६५- | align="left" |१४ | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" |१०५ | align="left" |मेहता प्रकाशन, विश्वकर्मा प्रकाशन, मंजुल प्रकाशन, प्रसाद प्रकाशन,श्रीअरविंद आश्रम, मधुश्री प्रकाशन, रोहन प्रकाशन, हेडविग प्रकाशन, फिंगरप्रिंट प्रकाशन,गोएल प्रकाशन,पुढारी,वैशाली प्रकाशन,सह्याद्री हॉस्पिटल | align="left" |ललित-कथा, कादंबरी, वैचारिक, कायदाविषयक,बालसाहित्य, स्व-मदत,आध्यात्मिक,चरित्रे,आत्मकथन,तत्त्वज्ञान,कविता,शैक्षणिक,वैद्यकीय लेख | |- | align="left" |[[शांता शेळके]] | align="left" |१९२२-२००२ | align="left" | | align="left" |इंग्रजी - मराठी संस्कृत- मराठी हिंदी - मराठी | align="left" | | align="left" | | | |- | align="left" |संगीता नितीन कुलकर्णी | align="left" |१९६६- | align="left" |५ ते १० वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" |४ | align="left" |साकेत प्रकाशन, मंजुळ | | |- | align="left" |संजय भास्कर जोशी | align="left" | | align="left" | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" | | align="left" | | | |- | align="left" |सायली धोंगडे | align="left" |१९७५- | align="left" |१ ते ५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी मराठी - इंग्रजी, हिन्दी-मराठी | align="left" |३ | align="left" |हेडविग प्रकाशन | align="left" |कादंबरी, कविता, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य | |- | align="left" |सुनिल विष्णू करमरकर | align="left" |१९६२- | align="left" |१ ते ५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" |१ | align="left" |[[मेहता पब्लिशिंग हाऊस|मेहता पब्लिशिंग हाऊस, पुणे]] | align="left" |कादंबरी, लघुकथा | |- | align="left" |सुमेधा जोशी | align="left" |१९६८- | align="left" |१ ते ५ वर्षे | align="left" |फ्रेंच - इंग्रजी, फ्रेंच - मराठी, इंग्रजी - मराठी | | | align="left" |कादंबरी, लघुकथा | |- | align="left" |सुवर्णा पुरुषोत्तम बेडेकर <ref>लेखक परिचय - युद्ध आणि शांतता - भारत आणि पाकिस्तान</ref> | align="left" |१९६६- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी-मराठी, हिंदी-मराठी, मराठी-हिंदी | align="left" | | align="left" |अमेय प्रकाशन, इंद्रा पब्लिकेशन, चिनार पब्लिकेशन, मंजूल प्रकाशन, मायमिरर पब्लिशिंग हाऊस, जयको पब्लिकेशन, हेडविग प्रकाशन, नॅशनल बुक ट्रस्ट | align="left" |कादंबरी, नाटक, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य | |- | align="left" |[[सुश्रुत कुलकर्णी]] | | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" |५ <ref>{{जर्नल स्रोत|date=2026-03-19|title=सुश्रुत कुलकर्णी|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A4_%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A5%80&oldid=2673902|journal=विकिपीडिया|language=mr}}</ref> | | | |- | align="left" |[[सोनाली नवांगुळ]] | align="left" | | | align="left" | | |मनोविकास प्रकाशन | | |- | align="left" |[[स्वर्णलता भिशीकर]] | align="left" |१९५१-२०२५ | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | [[श्री अरविंद आश्रम|श्रीअरविंद आश्रम]] | | |- | align="left" |स्वाती संदीप दाढे. | align="left" |१९६६- |१० ते १५ वर्षे | align="left" |बंगाली - मराठी |२ <ref>अनुवादक स्वाती दाढे परिचय, अनुभूती - बंगाली अनुवादित कथा </ref> |अनाहत, निहारा प्रकाशन |लघुकथा, कविता, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य | |} == पूर्वीच्या काळातील अनुवादक == {| class="wikitable" |'''नाव''' |'''जन्मवर्ष''' |'''अनुवादाचा अनुभव (वर्षे)''' |'''कोणत्या भाषेतून कोणत्या भाषेत?''' |'''प्रकाशित अनुवाद (पुस्तकांची संख्या)''' |'''प्रकाशन संस्था''' |'''साहित्यप्रकार कथा.''' |'''अन्य तपशील''' |- | align="left" |[[गोविंद वासुदेव कानिटकर]] | align="left" |१८५४-१९१८ | | align="left" |इंग्रजी - मराठी |५ | | |[[मॅक्समुल्लर]], [[विल्यम शेक्सपिअर|शेक्सपियर]], [[रवींद्रनाथ टागोर]], [[जॉन स्टुअर्ट मिल|जॉन स्ट्युअर्ट मिल]] यांच्या ग्रंथांचा अनुवाद |- | align="left" |माधवराव व्यंकटेश लेले | align="left" |१९ वे शतक | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | |[[c:File:अकबर_बादशाहाचें_चरित्र.pdf|अकबर बादशाहाचें चरित्र]] |- | align="left" |वासुदेव विठ्ठल चांदेकर | align="left" |१९ वे शतक | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | |[[c:File:अकबर.pdf|अकबर अथवा मोंगल बादशाहीचा उत्कर्ष]] |- | align="left" |[[वैजनाथशास्त्री कानफाडे]] | align="left" |ब्रिटीशकालीन | | align="left" |बंगाली-मराठी | | | | |} == संबंधित माहितीसाठी == [[मराठीतील अनुवादित पुस्तकांची यादी]] == संदर्भ == [[वर्ग:याद्या]] [[वर्ग:भाषांतरकार]] l68v0zuitv8k2l1euo2yx4n0rm40fhg 2685763 2685762 2026-05-25T11:43:01Z Ketaki Modak 21590 2685763 wikitext text/x-wiki अव्वल इंग्रजी काळात मराठीमध्ये मोठ्या प्रमाणात भाषांतराला सुरुवात झाली. त्या काळाला भाषांतरयुग असेही संबोधले गेले. आजही मराठीमध्ये अनुवाद करणाऱ्या व्यक्तींची संख्या लक्षणीय आहे. सदर यादी नावांच्या आद्याक्षरानुसार आहे. {| class="wikitable" |'''नाव''' |'''जन्मवर्ष''' |'''अनुवादाचा अनुभव (वर्षे)''' |'''कोणत्या भाषेतून कोणत्या भाषेत?''' |'''प्रकाशित अनुवाद (पुस्तकांची संख्या)''' |'''प्रकाशन संस्था''' |'''साहित्यप्रकार कथा.''' |'''अन्य तपशील''' |- | rowspan="4" align="left" |अनिल विद्याधर आठलेकर | rowspan="4" align="left" |१९८२- | rowspan="4" align="left" |१० वर्षे | align="left" |इंग्रजी/हिंदी/मराठी - कन्नड, | rowspan="4" align="left" |५ | rowspan="4" | | rowspan="4" align="left" |कादंबरी, लेख, ललित, कॉमिक्स, अध्यात्म/धार्मिक विषय, जाहिरात, इतिहास, शैक्षणिक विषय, प्रश्नपत्रिका, वैद्यकीय अनुवाद, अन्य... |कन्नड चित्रपटासाठी डबिंग हेड म्हणून काम, |- | align="left" |कन्नड - मराठी/हिंदी |जाहिरातीसाठी कन्नड व्हॉईसओव्हर, |- | |मराठी चित्रपटासाठी गीतलेखन |- | align="left" |इंग्रजी-हिंदी, इंग्रजी-मराठी, हिंदी-मराठी, मराठी-हिंदी | |- | rowspan="2" align="left" |अपर्णा झा | rowspan="2" align="left" |१९४२- | rowspan="2" align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |बंगाली - मराठी, | rowspan="2" align="left" |५ | rowspan="2" align="left" |[[पद्मगंधा प्रकाशन]], मेहेता प्रकाशन पुणे, साहित्य प्रसार केंद्र नागपूर | rowspan="2" align="left" |कादंबरी, लघुकथा, कविता, नाटक | rowspan="2" align="left" |मराठी - बंगाली शब्दकोष, नोव्हेंबर २०२३ |- | align="left" |मराठी - बंगाली |- | rowspan="2" align="left" |अभय अरुण इनामदार | rowspan="2" align="left" |१९७५- | rowspan="2" align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी | rowspan="2" align="left" |३ <ref>अभय इनामदार, Spinewise - मिहाना पब्लिकेशन्स </ref> | rowspan="2" align="left" | | rowspan="2" align="left" |चरित्र / आत्मचरित्र, | rowspan="2" align="left" |आरोग्यसेवा व लीगल क्षेत्रातील अनुवादाचे काम. ब्रोशर्स, माहितीपत्रके व इतर अनुवाद (तांत्रिक, व्यावसायिक आणि भावनिक लिखाणाचा अनुवाद)   |- | align="left" |इंग्रजी - हिंदी |- | rowspan="2" align="left" |अमर अरुण देवगांवकर | rowspan="2" align="left" |१९९६- | rowspan="2" align="left" |५ ते १० वर्षे | align="left" |इंग्रजी-मराठी, | rowspan="2" align="left" |६ | rowspan="2" align="left" |मंजुल प्रकाशन, कथा (नवी दिल्ली), विश्वकर्मा पब्लिकेशन्स | rowspan="2" align="left" |कादंबरी, नाटक, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य | rowspan="2" | |- | align="left" |मराठी-इंग्रजी, हिंदी-मराठी |- | align="left" |[[अविनाश बिनीवाले]] | align="left" |१९४३- | | align="left" |जर्मन-मराठी, रशियन-मराठी,मराठी-हिंदी | | | | |- | align="left" |[[अशोक जैन]] | align="left" |१९४४-२०१४ | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | rowspan="3" align="left" |अक्षता प्रसाद देशपांडे | rowspan="3" align="left" |१९६९ - | rowspan="3" align="left" |२० वर्षाहून अधिक | rowspan="3" align="left" |मराठी - कन्नड कन्नड - मराठी | rowspan="3" align="left" |५ | rowspan="3" | | rowspan="3" align="left" |आत्मचरित्र, प्रेरणादायक पुस्तकं, कथा, लेख |डॉ. [[विठ्ठल कामत]] यांची सगळी पुस्तकं कन्नडमध्ये अनुवादित. |- |फ़ुलाला सुगंध मातीचा या मराठी मालिकेचा कन्नड अनुवाद आणि पटकथा लेखन, |- |झी साठी शॉर्ट ड्रामाचा अनुवाद |- | align="left" |आदित्य आनंद हर्डीकर | align="left" |१९७४- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | align="left" |अन्य | |- | align="left" |आरती अरुण देवगांवकर | align="left" |१९६९- | align="left" |५ ते १० वर्षे | align="left" |इंग्रजी-मराठी, हिंदी-मराठी | align="left" |१४ | align="left" |विश्वकर्मा पब्लिकेशन्स, मंजुल प्रकाशन, भारतीय विचार साधना | align="left" |कादंबरी, लघुकथा, कविता, वैचारिक / ललित लेख, अन्य | |- | rowspan="2" align="left" |[[आश्लेषा महाजन|आश्लेषा शिरीष महाजन]] | rowspan="2" align="left" |१९६९- | rowspan="2" align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी, | rowspan="2" align="left" |११ | rowspan="2" align="left" |मनाक्षरे प्रकाशन पुणे, प्रथम बुक्स | rowspan="2" align="left" |कादंबरी, कविता, बाल साहित्य | rowspan="2" | १ कादंबरी, बाकी बालसाहित्याच्या दहा+ पुस्तिका, ई-पुस्तिका |- | align="left" |संस्कृत - मराठी |- | align="left" |[[उमा कुलकर्णी|उमा विरुपाक्ष]] [[उमा कुलकर्णी|कुलकर्णी]] | align="left" |१९५०- | | align="left" |कन्नड-मराठी | | | | |- | align="left" |[[कविता महाजन]] | align="left" |१९६७-२०१८ | | | | align="left" |[[राजहंस प्रकाशन]] | | [[इस्मत चुगताई]] या उर्दू लेखिकाच्या लघुकथांचा अनुवाद - राजाई या नावाने प्रकाशित; त्याला [[साहित्य अकादमी पुरस्कार|साहित्य अकादमी]] पुरस्कार प्राप्त <ref>https://www.business-standard.com/article/pti-stories/marathi-writer-kavita-mahajan-passes-away-118092701284_1.html</ref> |- | align="left" |[[गोपाळ गणेश आगरकर]] | align="left" |१८५६-१८९५ | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | align="left" |[[गोरख थोरात|गोरख निवृत्ती थोरात]] | align="left" |१९६९- | align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |मराठी - हिंदी | align="left" |३३ <ref>राडा, भाऊ पाध्ये, अनुवाद - गोरख थोरात, सेतु प्रकाशन</ref> | align="left" |राजकमल प्रकाशन नवी दिल्ली, सेतु प्रकाशन नवी दिल्ली, साहित्य अकादमी नवी दिल्ली, भारतीय ज्ञानपीठ प्रकाशन नवी दिल्ली | align="left" |कादंबरी, लघुकथा, कविता, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, अन्य | align="left" |०३ राष्ट्रीय, ०२ राज्यस्तरीय आणि ०१ प्रादेशिक पुरस्कार |- | align="left" |[[चंद्रकांत भोंजाळ|चंद्रकांत केशव भोंजाळ]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.kartavyasadhana.in/view-article/chandrakant-bhonjal-writes-about-books-and-reading|title=अनुवादकाचे वाचन....|last=चंद्रकांत भोंजाळ|website=|language=|url-status=live|access-date=2026-04-20}}</ref> | align="left" |१९५४- | align="left" |४५ वर्षे | align="left" |हिंदी - मराठी | align="left" |७० | align="left" |अक्षर प्रकाशन, संधिकाल प्रकाशन, अनघा प्रकाशन, दिलीपराज प्रकाशन, | align="left" |कादंबरी, लघुकथा, नाटक, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान | |- | align="left" |[[चंद्रकांत पाटील|चंद्रकांत नागेशराव पाटील]] | | | align="left" |मराठी-हिंदी | | | | |- | align="left" |चित्रा पिंपळे | align="left" |१९५५ - | align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |मराठी - हिन्दी, इंग्लिश - हिन्दी | align="left" |१० | align="left" |हेडविग,मंजुल | align="left" |कादंबरी, कविता, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य | |- | align="left" |[[जनार्दन बाळाजी मोडक]] | align="left" |१८४५-१८९२ | align="left" | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" | | align="left" | | align="left" | | |- | align="left" |जयश्री टेंगशे | align="left" |१९५०- | align="left" |१ ते ५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" |२ | align="left" |विश्वकर्मा प्रकाशन, पुणे सरस्वती पब्लिकेशन्स, कोल्हापूर | align="left" |आध्यात्मिक लेखन | |- | align="left" |जयश्री बोकील | align="left" |१९६९- | align="left" |५ ते १० वर्षे | align="left" |इंग्रजी-मराठी, हिंदी- मराठी, संस्कृत-मराठी. | align="left" |३ | align="left" |बुक गंगा | align="left" |वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य | |- | align="left" |जिल्पा खत्री. |१९७२- |१ ते ५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी-मराठी, मराठी-इंग्रजी, गुजराथी-मराठी गुजराथी- इंग्रजी मराठी-गुजराथी इंग्रजी-गुजराथी |३ | align="left" |भारतीय विचार साधना पुणे, फिंगरप्रिंट- प्रकाश बुक्स, वरदा प्रकाशन |सेल्फ हेल्प श्रेणीतील पुस्तके, इतिहास विषयक पुस्तके | |- | align="left" |ज्योती आफळे | | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | align="left" |मेहता पब्लिशिंग हाऊस अनुबंध प्रकाशन | | [[पेरी मेसन]] या वकिलाची मध्यवर्ती भूमिका ठेवून [[अर्ल स्टॅनले गार्डनर]] यांनी अनेक कादंबऱ्या लिहिल्या आहेत. त्यातील ३ कादंबऱ्यांचा अनुवाद केला आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2022-06-12|title=पेरी मेसन|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A4%A8&oldid=2122610|journal=विकिपीडिया|language=mr}}</ref> |- | align="left" |ज्योती कुंटे <ref>लेखक परिचय - कोसबाड की पहाडीसे (पद्मश्री अनुताई वाघ)</ref> | align="left" |१९५१- | align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी-मराठी, हिंदी- मराठी, | align="left" | | align="left" |बुक गंगा | align="left" |कविता, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, अन्य | |- | align="left" |[[केतकी मोडक|डॉ.केतकी मोडक]] | align="left" |१९६८- | align="left" |५ ते १० वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | align="left" |[[श्रीअरविंद सोसायटी]] | align="left" |अध्यात्मपर लेखन | align="left" |[[अरविंद घोष|श्रीअरविंद]] व [[मीरा अल्फासा|श्रीमाताजी]] यांच्या साहित्याचा अनुवाद, [[अभीप्सा (मासिक)|अभीप्सा]] (संपूर्णपणे अनुवादित असलेल्या) मासिकातून प्रकाशित. |- | align="left" |डाॅ. जया विकास कुऱ्हेकर  | align="left" |१९६० |१५ वर्षं | align="left" |इंग्रजी - मराठी आणि मराठी ते इंग्रजी अनुवाद |१५ |सकाळ प्रकाशन, भाग्यश्री प्रकाशन, लोकायत प्रकाशन, सायन पब्लीकेशन्स, भारती मुद्रणालय, नोशन प्रिंटींग प्रेस, आभाळमाया फाऊनडेशन, पुस्तकश्री प्रकाशन, |विज्ञान,  अध्यात्म,  वैचारिक,  पर्यावरण,  आत्मचरित्र,  प्रवास वर्णन,  ललितलेखन, भाषा विषयक |मासिकांमधून लेख आणि कविता प्रकाशित, मराठी ते इंग्रजी अनुवाद आणि इंग्रजी ते मराठी अनुवाद |- | align="left" |[[छाया महाजन|डॉ.छाया महाजन]] | align="left" |१९४९- | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | align="left" |डाॅ.प्रसाद गजानन बर्वे | |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |फ्रेंच - मराठी , बंगाली - मराठी प्राथमिक फारसी - मराठी | |मेहता पब्लिशिंग हाऊस |लघुकथा, कविता, बाल साहित्य, अन्य |पुरातत्त्वीय वारसा, संस्कृती यांचा अभ्यास |- | align="left" |डॉ.वर्षा तोडमल | | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | १ | | | |- | align="left" |डॉ.शंतनू अभ्यंकर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.kartavyasadhana.in/view-article/dr-shantanu-abhyankar-writes-about-translations|title=केल्याने भाषांतर...|website=|language=en|access-date=2026-04-20|url-status=live}}</ref> | align="left" | | align="left" | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | align="left" | | align="left" | | |- | align="left" |डॉ.संपदा पाटगावकर | align="left" |१९६१- | align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी-मराठी, हिंदी- मराठी, | | align="left" |हेडविग मिडिया,मधुश्री पब्लिकेशन | align="left" |वैचारिक / ललित लेख, अन्य | |- | align="left" |डॉ. सुनंदा महाजन | align="left" | | align="left" | | align="left" |जर्मन-मराठी | | | align="left" | |केल्याने भाषांतर या त्रैमासिकाच्या संपादिका <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/saptarang/dr-sunanda-mahajan-writes-contemporary-german-literature-pjp78|title=समकालीन जर्मन साहित्य|last=वृत्तसेवा|first=सकाळ|date=2022-01-02|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-04-21}}</ref> |- | align="left" |तेजश्री सौरभ जोशी | align="left" |१९८१- | align="left" |१ ते ५ वर्षे | align="left" |फ्रेंच - मराठी, मराठी - फ्रेंच | | | align="left" |लघुकथा | |- | align="left" |तेजाली चंद्रकांत शहासने | align="left" |१९८४- | align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |मराठी - इंग्रजी, इंग्रजी-मराठी | align="left" | | align="left" |विधी महाविद्यालय, बीबीसी वर्ल्ड सर्विस, चांगुलपणाची चळवळ | align="left" |वैचारिक / ललित लेख, अन्य | align="left" |कायदेविषयक, वैचारिक लेख, शैक्षणिक साहित्य, बातम्या, वेबसाईटसाठी आवश्यक व्यावसायिक, माहितीपर मजकूर   |- | align="left" |दत्तात्रय तथा प्रमोद गोविंद शेजवलकर | align="left" |१९५१- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | | align="left" |१० | align="left" |[[राजहंस प्रकाशन]], मेहता प्रकाशन, साकेत प्रकाशन, फिंगरप्रिंट प्रकाशन | align="left" |कादंबरी, अन्य | align="left" |` |- | align="left" |दीपश्री विवेक करंदीकर | align="left" |१९७३- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | align="left" |अन्य | align="left" |ऍप्सच्या लोकलायझेशनसाठी कार्यरत |- | rowspan="2" align="left" |नारायण माधवराव हरळीकर | rowspan="2" align="left" |१९४८- | rowspan="2" align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी, | rowspan="2" align="left" | | rowspan="2" align="left" | | rowspan="2" align="left" |लघुकथा, नाटक, वैचारिक / ललित लेख, अन्य | rowspan="2" align="left" |वृत्तपत्रीय भाषांतर, जाहिरातींसाठी भाषांतर. |- | align="left" |इंग्रजी - हिंदी, हिंदी - मराठी, मराठी - हिंदी, |- | rowspan="2" align="left" |नीता कुलकर्णी | rowspan="2" align="left" |१९७३- | rowspan="2" align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी, | rowspan="2" align="left" |१५ <ref>लेखक परिचय - एक होती रितू</ref> | rowspan="2" align="left" |अमेय प्रकाशन, रोहन प्रकाशन, मधुश्री पब्लिकेशन, मंजुल प्रकाशन, विश्वकर्मा प्रकाशन, wow प्रकाशन, [[विवेकानंद केंद्र]] प्रकाशन विभाग | rowspan="2" align="left" |कादंबरी, लघुकथा, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, अन्य | rowspan="2" | |- | align="left" |हिंदी - मराठी |- | align="left" |नूतन कुलकर्णी - इंगळे | align="left" |१९८१- | align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी-मराठी | | align="left" |NDA | align="left" |लघुकथा, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य | |- | align="left" |[[पांडुरंग महादेव बापट|पांडुरंग महादेव बापट ऊर्फ सेनापती बापट]] | align="left" |१८८०-१९६७ | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | align="left" |[[श्री अरविंद आश्रम|श्रीअरविंद आश्रम]] | align="left" |अध्यात्मपर लेखन | |- | align="left" |[[पु.ल. देशपांडे]] | align="left" |१९१९-२००० | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | align="left" |पूजा सुनील देशपांडे | align="left" |१९६८- | align="left" |५ ते १० वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" |२ | align="left" |[[नॅशनल बुक ट्रस्ट]] | align="left" |बाल साहित्य, कृषी, शैक्षणिक विषय अन्य | |- | align="left" |पूनम छत्रे <ref>लेखक परिचय - कथापौर्णिमा कथासंग्रह, प्रकाशक: रसिक साहित्य, पुणे. </ref> | | align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी-मराठी | align="left" | | align="left" |मनोविकास प्रकाशन, साकेत प्रकाशन, मधूश्री पब्लिकेशन इत्यादी | align="left" |चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, अन्य | |- | align="left" |प्रकाश आल्मेडा | | | align="left" | | | | |[[शरू रांगणेकर]] यांच्या पुस्तकाचा अनुवाद |- | align="left" |[[प्रशांत तळणीकर]] | | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | align="left" |प्रसाददत्त शशिकांत गाडगीळ | align="left" |१९७०- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |मराठी- इंग्रजी, इंग्रजी - मराठी | align="left" |२२ | align="left" |मेहता प्रकाशन. वैशाली प्रकाशन. | align="left" |कादंबरी, चरित्र / आत्मचरित्र | |- | align="left" |[[भास्कर रामचंद्र भागवत|भा.रा. भागवत]] | align="left" |१९१०-२००१ | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | align="left" |विज्ञानकथा | align="left" |त्यांनी '[[ज्यूल व्हर्न]]' या प्रसिद्ध व आद्य-विज्ञानकथालेखकाचे संपूर्ण लेखन मराठीत भाषांतरित केले. |- | align="left" |[[भार्गवराम विठ्ठल वरेरकर|भार्गवराम (मामा) विठ्ठल वरेरकर]] | align="left" |१८८३-१९६४ | | align="left" |बंगाली-मराठी | | | | |- | rowspan="2" align="left" |मंजिरी दिलीप धामणकर <ref>अनुभाषिते, लेखिका - मंजिरी धामणकर, प्रकाशक - अल्टिमेट असोसिएट्स </ref> | rowspan="2" align="left" |१९५९- | rowspan="2" align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | rowspan="2" align="left" |इंग्रजी, हिंदी, संस्कृत, बंगाली मधून मराठीत आणि मराठीतून हिंदी, इंग्रजीत | rowspan="2" align="left" | | rowspan="2" align="left" |मेहता प्रकाशन, अमेय प्रकाशन, ग्रिप्स थिएटर, फ्लाय ड्रीम्स प्रकाशन | rowspan="2" align="left" |कादंबरी, लघुकथा, कविता, नाटक, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य |हिंदी,उर्दू, बंगाली गीतांचा त्याच चालीत मराठी अनुवाद, |- |मराठी गीतांचा हिंदी अनुवाद |- | align="left" |मंजिरी सागर गानू | align="left" |१९७१- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी-मराठी | align="left" | - | | align="left" |वैचारिक / ललित लेख, अन्य | align="left" |दैनिक, माहेर, मेनका मासिकांसाठी लेखांचे अनुवाद |- | align="left" |[[मंजुषा आमडेकर|मंजूषा आमडेकर]] | align="left" |१९६६- | align="left" |३०-३२ वर्षांचा अनुभव | align="left" |इंग्रजी-मराठी, हिंदी-मराठी | align="left" |२५० <ref>बिले ते विवेकानंद, विश्वास प्रकाशन, डिसेंबर २०२५</ref> | align="left" |मेहता पब्लिशिंग हाऊस, मंजुल प्रकाशनन, रिया पब्लिकेशन, व्यास क्रिएशन प्रकाशन, विश्वास प्रकाशन | align="left" |प्रामुख्याने बालसाहित्य, इतर प्रकार - तांत्रिक, माहितीपूर्ण, जाहिराती | align="left" | * आठ पुरस्कार प्राप्त * [[हॅरी पॉटर]]<nowiki/> मालिकेतील सर्व पुस्तकांचा मराठी अनुवाद |- | align="left" |माधुरी मयेकर-पांगे | align="left" |१९७८- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |मराठी - हिंदी, हिंदी - मराठी, मराठी - इंग्रजी, इंग्रजी - मराठी | align="left" |५ | align="left" |[[माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय (भारत)|सुमेरू प्रकाशन, श्री गणेश प्रकाशन, माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय]] | align="left" |चरित्र / आत्मचरित्र, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान | align="left" |६००० पेक्षा जास्त मराठी शुभेच्छा पत्र संदेशांचे लिखाण प्रकाशित. |- | align="left" |मीना शेटे-संभू | | align="left" |१५ | align="left" |इंग्रजी - मराठी, हिंदी-मराठी | align="left" |142 | align="left" |मेहता, अमेय, विश्वकर्मा, सुगावा, सायन, सनय ,मंजुल, मधुश्री, सकाळ, कृष्णा, ब्लूम्सबरी चैतन्य, न्यू ईरा, गरुडा | align="left" |कादंबरी, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, /विज्ञान/इतिहास,/प्रवासवर्णन/वैद्यकीय/मानसशास्त्र/शेअर बाजार/वाणिज्य/संशोधनपर/क्रीडा/स्वयंसाहाय्यता | align="left" |[[लोकपाल विधेयक, २०११|लोकपाल विधेयक व अन्य विधेयकांची भाषांतरे केली आहेत.]] |- | align="left" |[[मृणालिनी गडकरी]] | align="left" |१९४९-२०१८ | | align="left" |बंगाली-मराठी, इंग्रजी - मराठी | | | | |- | rowspan="2" align="left" |यशश्री पुणेकर | rowspan="2" align="left" |१९६६- | rowspan="2" align="left" |२० वर्षे | rowspan="2" align="left" |हिंदी आणि इंग्रजी मधून मराठीत | rowspan="2" | | align="left" |पालकनीती प्रकाशन, Wow publication | rowspan="2" align="left" |चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख/ विज्ञान विषयक लेख /कथा | rowspan="2" | |- | align="left" |एकलव्य प्रकाशन |- | rowspan="2" align="left" |योगेश गंगाधर प्रभुणे | rowspan="2" align="left" |१९७१- | rowspan="2" align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी, | rowspan="2" align="left" | - | rowspan="2" align="left" | - | rowspan="2" align="left" |अन्य, | rowspan="2" align="left" |प्रसिद्धी पत्रके, लेख यांचा अनुवाद |- | align="left" |हिंदी - मराठी |- | align="left" |[[रवींद्र गुर्जर]] | १९४६ | ५० वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | align="left" |रवींद्र देवधर | | | | | | | |- | rowspan="2" align="left" |रवींद्र हरि अभ्यंकर | rowspan="2" align="left" |१९५१- | rowspan="2" align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |फ्रेंच - मराठी, | rowspan="2" align="left" | - | rowspan="2" align="left" |केल्याने भाषांतर या नियतकालिकात अनुवादित साहित्य प्रकाशित झाले आहे | rowspan="2" align="left" |लघुकथा, कविता, बाल साहित्य, अन्य | rowspan="2" align="left" | * प्रॉडट कॅटलॉग, सरकारी पत्रव्यवहार,कायदेशीर नोटिसा, करारनामे इत्यादी * मागणीप्रमाणे अनुवाद (फ्री लान्स) |- | align="left" |मराठी - फ्रेंच , इंग्रजी - मराठी, मराठी-इंग्रजी, गुजराती - इंग्रजी इंग्रजी -गुजराती, गुजराती - फ्रेंच, हिंदी - इंग्लिश |- | align="left" |राधिका कुलकर्णी | align="left" |१९६१- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" | - | | align="left" |चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख | align="left" |[[दूरदर्शन]] वृत्तविभागासाठी भाषांतरकार म्हणून ( इंग्रजी-मराठी आणि मराठी -इंग्रजी) काम . |- | align="left" |रेव्ह. अनिल अरुण तांबे | align="left" | |७ वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी |१ | | | * मराठी बायबल अभ्यासक. * बिब्लिकल हिब्रू आणि ग्रीक भाषा अवगत * तांबे लिखित मुक्त ख्रिस्ती कविता संग्रह प्रकाशित झाला आहे. |- | align="left" |रोहिणी तुकदेव | align="left" | | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | |[[commons:File:कमला.pdf|कमला]] (१८९५ मध्ये एका महाराष्ट्रीय स्त्रीने लिहिलेल्या इंग्रजी कादंबरीचा अनुवाद) |- | align="left" |[[लीना सोहोनी]] | align="left" |१९५९- | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | rowspan="2" align="left" |वंदना अनुपकुमार कुंडेटकर | rowspan="2" align="left" |१९६५- | rowspan="2" align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी | rowspan="2" align="left" |३ <ref>लेखक परिचय - माझ्या अम्मीची गोष्ट, मेहता पब्लिकेशन </ref> | rowspan="2" align="left" |मेहता प्रकाशन, माय मिरर पब्लिकेशन्स | rowspan="2" align="left" |कादंबरी, वैचारिक / ललित लेख, अन्य | rowspan="2" | |- | align="left" |इंग्रजी - हिंदी |- | align="left" |[[विजय भागवत]] | align="left" |१९३१ - | align="left" |४० वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" |२५ | align="left" |सुयोग प्रकाशन, मधुश्री प्रकाशन | align="left" |विज्ञान तंत्रज्ञान, बालकथा, अन्य | |- | align="left" |विजयालक्ष्मी रमेश रेवणकर | align="left" |१९५०- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी, इंग्रजी - कन्नड | align="left" |१० | align="left" |[[कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन|कॉन्टिनेन्टल]] , मीहाना, चंद्रकला, नवीन इत्यादी. | align="left" |कादंबरी, लघुकथा, चरित्र / आत्मचरित्र, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य | |- | align="left" |[[विदुला टोकेकर]] | | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | align="left" |<bdi>[[विरुपाक्ष कुलकर्णी]]</bdi> |??-२०२१ | | align="left" |मराठी-कन्नड |२० | | |[[विनायक दामोदर सावरकर|स्वातंत्र्यवीर सावरकर]] यांचे 'माझी जन्मठेप, [[पु.ल. देशपांडे|पु. ल. देशपांडे]], डॉ. [[बाबासाहेब आंबेडकर|बाबासाहेब आंबेडकर,]] [[बाबा आमटे]] यांचे साहित्य आणि 'आहे मनोहर तरी' ([[सुनीता पुरुषोत्तम देशपांडे|सुनीता देशपांडे]]) अनुवादित केले. |- | align="left" |विलास गीते | | | align="left" |बंगाली-मराठी | | | | |- | align="left" |विलास फडके | align="left" | | | align="left" | | | | | |- | align="left" |शीतल कोकाटे | align="left" |२०१८- | align="left" |८ वर्षे | align="left" |इंग्रजी-हिंदी, इंग्रजी-मराठी, हिंदी-मराठी, मराठी-हिंदी | | | align="left" |लेख, लघुकथा, जाहिरात, इतिहास, शैक्षणिक विषय, कॉर्पोरेट अनुवाद, अन्य | |- | align="left" |[[शुचिता नांदापूरकर-फडके]] | align="left" |१९६५- | align="left" |१४ | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" |१०५ | align="left" |मेहता प्रकाशन, विश्वकर्मा प्रकाशन, मंजुल प्रकाशन, प्रसाद प्रकाशन,श्रीअरविंद आश्रम, मधुश्री प्रकाशन, रोहन प्रकाशन, हेडविग प्रकाशन, फिंगरप्रिंट प्रकाशन,गोएल प्रकाशन,पुढारी,वैशाली प्रकाशन,सह्याद्री हॉस्पिटल | align="left" |ललित-कथा, कादंबरी, वैचारिक, कायदाविषयक,बालसाहित्य, स्व-मदत,आध्यात्मिक,चरित्रे,आत्मकथन,तत्त्वज्ञान,कविता,शैक्षणिक,वैद्यकीय लेख | |- | align="left" |[[शांता शेळके]] | align="left" |१९२२-२००२ | align="left" | | align="left" |इंग्रजी - मराठी संस्कृत- मराठी हिंदी - मराठी | align="left" | | align="left" | | | |- | align="left" |संगीता नितीन कुलकर्णी | align="left" |१९६६- | align="left" |५ ते १० वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" |४ | align="left" |साकेत प्रकाशन, मंजुळ | | |- | align="left" |संजय भास्कर जोशी | align="left" | | align="left" | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" | | align="left" | | | |- | align="left" |सायली धोंगडे | align="left" |१९७५- | align="left" |१ ते ५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी मराठी - इंग्रजी, हिन्दी-मराठी | align="left" |३ | align="left" |हेडविग प्रकाशन | align="left" |कादंबरी, कविता, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य | |- | align="left" |सुनिल विष्णू करमरकर | align="left" |१९६२- | align="left" |१ ते ५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" |१ | align="left" |[[मेहता पब्लिशिंग हाऊस|मेहता पब्लिशिंग हाऊस, पुणे]] | align="left" |कादंबरी, लघुकथा | |- | align="left" |सुमेधा जोशी | align="left" |१९६८- | align="left" |१ ते ५ वर्षे | align="left" |फ्रेंच - इंग्रजी, फ्रेंच - मराठी, इंग्रजी - मराठी | | | align="left" |कादंबरी, लघुकथा | |- | align="left" |सुवर्णा पुरुषोत्तम बेडेकर <ref>लेखक परिचय - युद्ध आणि शांतता - भारत आणि पाकिस्तान</ref> | align="left" |१९६६- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी-मराठी, हिंदी-मराठी, मराठी-हिंदी | align="left" | | align="left" |अमेय प्रकाशन, इंद्रा पब्लिकेशन, चिनार पब्लिकेशन, मंजूल प्रकाशन, मायमिरर पब्लिशिंग हाऊस, जयको पब्लिकेशन, हेडविग प्रकाशन, नॅशनल बुक ट्रस्ट | align="left" |कादंबरी, नाटक, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य | |- | align="left" |[[सुश्रुत कुलकर्णी]] | | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" |५ <ref>{{जर्नल स्रोत|date=2026-03-19|title=सुश्रुत कुलकर्णी|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A4_%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A5%80&oldid=2673902|journal=विकिपीडिया|language=mr}}</ref> | | | |- | align="left" |[[सोनाली नवांगुळ]] | align="left" | | | align="left" | | |मनोविकास प्रकाशन | | |- | align="left" |[[स्वर्णलता भिशीकर]] | align="left" |१९५१-२०२५ | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | [[श्री अरविंद आश्रम|श्रीअरविंद आश्रम]] | | |- | align="left" |स्वाती संदीप दाढे. | align="left" |१९६६- |१० ते १५ वर्षे | align="left" |बंगाली - मराठी |२ <ref>अनुवादक स्वाती दाढे परिचय, अनुभूती - बंगाली अनुवादित कथा </ref> |अनाहत, निहारा प्रकाशन |लघुकथा, कविता, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य | |} == पूर्वीच्या काळातील अनुवादक == {| class="wikitable" |'''नाव''' |'''जन्मवर्ष''' |'''अनुवादाचा अनुभव (वर्षे)''' |'''कोणत्या भाषेतून कोणत्या भाषेत?''' |'''प्रकाशित अनुवाद (पुस्तकांची संख्या)''' |'''प्रकाशन संस्था''' |'''साहित्यप्रकार कथा.''' |'''अन्य तपशील''' |- | align="left" |[[गोविंद वासुदेव कानिटकर]] | align="left" |१८५४-१९१८ | | align="left" |इंग्रजी - मराठी |५ | | |[[मॅक्समुल्लर]], [[विल्यम शेक्सपिअर|शेक्सपियर]], [[रवींद्रनाथ टागोर]], [[जॉन स्टुअर्ट मिल|जॉन स्ट्युअर्ट मिल]] यांच्या ग्रंथांचा अनुवाद |- | align="left" |माधवराव व्यंकटेश लेले | align="left" |१९ वे शतक | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | |[[c:File:अकबर_बादशाहाचें_चरित्र.pdf|अकबर बादशाहाचें चरित्र]] |- | align="left" |वासुदेव विठ्ठल चांदेकर | align="left" |१९ वे शतक | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | |[[c:File:अकबर.pdf|अकबर अथवा मोंगल बादशाहीचा उत्कर्ष]] |- | align="left" |[[वैजनाथशास्त्री कानफाडे]] | align="left" |ब्रिटीशकालीन | | align="left" |बंगाली-मराठी | | | | |} == संबंधित माहितीसाठी == [[मराठीतील अनुवादित पुस्तकांची यादी]] == संदर्भ == [[वर्ग:याद्या]] [[वर्ग:भाषांतरकार]] ile3esgdgs3jfig2brhgi958q051wto 2 378932 2685700 2679177 2026-05-25T04:25:57Z अभिलाषा 181490 /* */ 2685700 wikitext text/x-wiki नाव-अभिलाषा देशपांडे मुले -3 विवाहित व्यवसाय - लेखिका डिजिटल पोर्टल वर अग्रेसर वास्तव्य -मुंबई ,महाराष्ट्र छंद -नृत्य,लेखन, गायन प्रसिद्ध पुस्तक - नारीशक्ती , अपबंधु, दिव्यांग -कामिनी, वेदकिरिटम, किन्नर, गणिका (हिंदी पुस्तक ) मराठी लघु कथा चे लेखन सुरु आहे. सृजनी, प्रतिलिपि, स्टोरी मिरर, marathibhashan.com वर ही लेखन सुरु आहे. e4ne79r9to6m6xi95v969qu1rpslg8r 0 379817 2685757 2685567 2026-05-25T09:24:07Z ~2026-31206-81 183469 /* पात्र */ 2685757 wikitext text/x-wiki {{निर्माणाधीन}} {{माहितीचौकट चित्रपट | नाव = देऊळ बंद २ | छायाचित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | निर्मिती वर्ष = २०२६ | भाषा = मराठी | इतर भाषा = | देश = भारत | निर्मिती = वटवृक्ष एण्टरटेन्मेंट | दिग्दर्शन = प्रवीण तरडे | आधारित = | कथा = प्रवीण तरडे | पटकथा = प्रवीण तरडे | संवाद = | निवेदक = | संकलन = | छाया = | कला = | गीते = | संगीत = तन्मय भिडे आणि ऋतुराज साठे | ध्वनी = | पार्श्वगायन = श्रेया घोषाल, उर्मिला धनगर, आदर्श शिंदे, अवधूत गुप्ते, चंदन कांबळे आणि ऋतुराज साठे | नृत्यदिग्दर्शन = | वेशभूषा = | रंगभूषा = | साहस दृष्ये = | ॲनिमेशन = | विशेष दृक्परिणाम = | प्रमुख कलाकार = * मोहन जोशी, * महेश मांजरेकर, * प्रवीण तरडे, * स्नेहल तरडे, * प्रसाद ओक, * ओम भुतकर, * मंगेश देसाई | प्रदर्शन तारीख = २१ मे २०२६ | वितरक= | अवधी = १८२ मिनिटे | पुरस्कार = | निर्मिती_खर्च = | उत्पन्न = | संकेतस्थळ दुवा = | तळटिपा = | imdb_id = 41389703 | amg_id = }} '''देऊळ बंद २ : आता परीक्षा देवाची''' हा एक [[मराठी चित्रपट]] असून २१ मे २०२६ रोजी चित्रपटगृहात प्रदर्शित झाला. या चित्रपटाचे लेखन आणि दिग्दर्शन [[प्रवीण तरडे]] यांनी केले आहे. या चित्रपटात ज्येष्ठ अभिनेते [[मोहन जोशी]] हे स्वामी समर्थांच्या भूमिकेत तर स्नेहल तरडे या शेतकरी महिलेच्या भूमिकेत आहे. या चित्रपटाची निर्मिती कैलास वाणी, जयश्री वाणी, कैवल्य वाणी आणि जुईली वाणी-सूर्यावंशी यांनी वटवृक्ष एण्टरटेन्मेंट बॅनर खाली सांभाळली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/deool-band-2-teaser-starring-mohan-joshi-mangesh-desai-snehal-tarde-pravin-tarde-a-a998/ |title=शेतकरी महिला घेणार स्वामींची परीक्षा, 'देऊळ बंद २'चा टीझर प्रदर्शित |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=दैनिक लोकमत |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ मे २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://saamtv.esakal.com/entertainment/pravin-tarde-deool-band-2-marathi-movie-released-today-guruvar-swami-samarth-farmer-life-snehal-tarde-mohan-joshi-marathi-news-sm2000 |title=तर माझं देऊळ कायमचं बंद' देऊळ बंद सिनेमाचा अंगावर काटा आणणारा ट्रेलर रिलीज |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=साम टीव्ही |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ मे २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> या चित्रपटाचा मुख्य हेतू शेतकऱ्यांच्या आत्महत्यांना आळा घालणे हा असून, या चित्रपटाची कमाई शेतकऱ्यांच्या मुला-मुलींच्या शिक्षणासाठी देण्यात येणार असल्याची घोषणा दिग्दर्शक प्रवीण तरडे यांनी केली. आत्महत्या केल्याने शेतकऱ्यांचे प्रश्न सुटणार नसून, वर्तमान परिस्थितीनुसार शेतीत आणि शेतकऱ्यांत बदल करण्याची गरज आहे, असा संदेश या चित्रपटाच्या माध्यमातून दिला गेला आहे. या चित्रपटात स्वामी समर्थ शेतकरी महिलेसोबत शेतात, दऱ्याखोऱ्यांमध्ये, एसटीने प्रवास करत तिचे समुपदेशन करताना दिसत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://saamtv.esakal.com/entertainment/pravin-tarde-deool-band-2-marathi-movie-released-today-guruvar-swami-samarth-farmer-life-snehal-tarde-mohan-joshi-marathi-news-sm2000 |title= आता परीक्षा देवाची! प्रवीण तरडेंचा 'देऊळ बंद २' प्रदर्शित, पहिल्या दिवशीच हाऊसफुलची पाटी |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=साम टीव्ही |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ मे २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> == कथानक == तुकाराम (मंगेश देसाई) हा एक गरीब शेतकरी आहे, जो स्वामी समर्थांचा निस्सीम भक्त आहे. मात्र परिस्थितीमुळे तो हतबल होतो आणि हताश होऊन देवळाला कुलूप लावून निघून जातो. तुकारामची पत्नी संगीता (स्नेहल तरडे) ही अत्यंत खंबीर पण परिस्थितीमुळे नास्तिक बनलेली महिला आहे. आपल्या कुटुंबाला आणि शेतकऱ्यांना होणारा त्रास पाहून ती थेट देवाच्या (स्वामी समर्थांच्या) अस्तित्वावर प्रश्न उपस्थित करते. == पात्र == * [[मोहन जोशी]] - [[श्री स्वामी समर्थ]] (महाराजांच्या भूमिकेत) * स्नेहल तरडे - संगीता (महिला शेतकऱ्याच्या मुख्य भूमिकेत) * [[मंगेश देसाई]] - तुकाराम, (एक गरीब शेतकरी आणि संगीताचा नवरा) * [[प्रवीण तरडे]] - सदूशेठ * [[प्रसाद ओक]] - दत्तगुरु * [[महेश मांजरेकर]] - विशेष/पाहुणा कलाकार * [[ओम भुतकर]] - सद्गुरू शंकर महाराज * अतुल कुदळे - * रमेश परदेशी - पिट्याभाई * [[संस्कृती बालगुडे]] - * [[सविता मालपेकर]] - * देवेंद्र गायकवाड - * जगन्नाथ निवंगुणे - * सुनील अभ्यंकर - * मुकुंद वसुले - * अतुल कुडले - * अनिरुद्ध दिंडोरकर - * ऋषिकेश वांबुरकर - रफिक * अमित नगरकर - श्री कृष्ण (गेस्ट अपीयरेंस / लघु-व्यक्तिरेखा) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मराठी चित्रपट]] j3vn9c33ixqdpf9gs98lr77dq2oz0zq 2685758 2685757 2026-05-25T09:24:41Z ~2026-31206-81 183469 /* पात्र */ 2685758 wikitext text/x-wiki {{निर्माणाधीन}} {{माहितीचौकट चित्रपट | नाव = देऊळ बंद २ | छायाचित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | निर्मिती वर्ष = २०२६ | भाषा = मराठी | इतर भाषा = | देश = भारत | निर्मिती = वटवृक्ष एण्टरटेन्मेंट | दिग्दर्शन = प्रवीण तरडे | आधारित = | कथा = प्रवीण तरडे | पटकथा = प्रवीण तरडे | संवाद = | निवेदक = | संकलन = | छाया = | कला = | गीते = | संगीत = तन्मय भिडे आणि ऋतुराज साठे | ध्वनी = | पार्श्वगायन = श्रेया घोषाल, उर्मिला धनगर, आदर्श शिंदे, अवधूत गुप्ते, चंदन कांबळे आणि ऋतुराज साठे | नृत्यदिग्दर्शन = | वेशभूषा = | रंगभूषा = | साहस दृष्ये = | ॲनिमेशन = | विशेष दृक्परिणाम = | प्रमुख कलाकार = * मोहन जोशी, * महेश मांजरेकर, * प्रवीण तरडे, * स्नेहल तरडे, * प्रसाद ओक, * ओम भुतकर, * मंगेश देसाई | प्रदर्शन तारीख = २१ मे २०२६ | वितरक= | अवधी = १८२ मिनिटे | पुरस्कार = | निर्मिती_खर्च = | उत्पन्न = | संकेतस्थळ दुवा = | तळटिपा = | imdb_id = 41389703 | amg_id = }} '''देऊळ बंद २ : आता परीक्षा देवाची''' हा एक [[मराठी चित्रपट]] असून २१ मे २०२६ रोजी चित्रपटगृहात प्रदर्शित झाला. या चित्रपटाचे लेखन आणि दिग्दर्शन [[प्रवीण तरडे]] यांनी केले आहे. या चित्रपटात ज्येष्ठ अभिनेते [[मोहन जोशी]] हे स्वामी समर्थांच्या भूमिकेत तर स्नेहल तरडे या शेतकरी महिलेच्या भूमिकेत आहे. या चित्रपटाची निर्मिती कैलास वाणी, जयश्री वाणी, कैवल्य वाणी आणि जुईली वाणी-सूर्यावंशी यांनी वटवृक्ष एण्टरटेन्मेंट बॅनर खाली सांभाळली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/deool-band-2-teaser-starring-mohan-joshi-mangesh-desai-snehal-tarde-pravin-tarde-a-a998/ |title=शेतकरी महिला घेणार स्वामींची परीक्षा, 'देऊळ बंद २'चा टीझर प्रदर्शित |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=दैनिक लोकमत |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ मे २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://saamtv.esakal.com/entertainment/pravin-tarde-deool-band-2-marathi-movie-released-today-guruvar-swami-samarth-farmer-life-snehal-tarde-mohan-joshi-marathi-news-sm2000 |title=तर माझं देऊळ कायमचं बंद' देऊळ बंद सिनेमाचा अंगावर काटा आणणारा ट्रेलर रिलीज |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=साम टीव्ही |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ मे २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> या चित्रपटाचा मुख्य हेतू शेतकऱ्यांच्या आत्महत्यांना आळा घालणे हा असून, या चित्रपटाची कमाई शेतकऱ्यांच्या मुला-मुलींच्या शिक्षणासाठी देण्यात येणार असल्याची घोषणा दिग्दर्शक प्रवीण तरडे यांनी केली. आत्महत्या केल्याने शेतकऱ्यांचे प्रश्न सुटणार नसून, वर्तमान परिस्थितीनुसार शेतीत आणि शेतकऱ्यांत बदल करण्याची गरज आहे, असा संदेश या चित्रपटाच्या माध्यमातून दिला गेला आहे. या चित्रपटात स्वामी समर्थ शेतकरी महिलेसोबत शेतात, दऱ्याखोऱ्यांमध्ये, एसटीने प्रवास करत तिचे समुपदेशन करताना दिसत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://saamtv.esakal.com/entertainment/pravin-tarde-deool-band-2-marathi-movie-released-today-guruvar-swami-samarth-farmer-life-snehal-tarde-mohan-joshi-marathi-news-sm2000 |title= आता परीक्षा देवाची! प्रवीण तरडेंचा 'देऊळ बंद २' प्रदर्शित, पहिल्या दिवशीच हाऊसफुलची पाटी |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=साम टीव्ही |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ मे २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> == कथानक == तुकाराम (मंगेश देसाई) हा एक गरीब शेतकरी आहे, जो स्वामी समर्थांचा निस्सीम भक्त आहे. मात्र परिस्थितीमुळे तो हतबल होतो आणि हताश होऊन देवळाला कुलूप लावून निघून जातो. तुकारामची पत्नी संगीता (स्नेहल तरडे) ही अत्यंत खंबीर पण परिस्थितीमुळे नास्तिक बनलेली महिला आहे. आपल्या कुटुंबाला आणि शेतकऱ्यांना होणारा त्रास पाहून ती थेट देवाच्या (स्वामी समर्थांच्या) अस्तित्वावर प्रश्न उपस्थित करते. == पात्र == * [[मोहन जोशी]] - [[श्री स्वामी समर्थ]] (महाराजांच्या भूमिकेत) * स्नेहल तरडे - संगीता (महिला शेतकऱ्याच्या मुख्य भूमिकेत) * [[मंगेश देसाई]] - तुकाराम, (एक गरीब शेतकरी आणि संगीताचा नवरा) * [[प्रवीण तरडे]] - सदूशेठ * [[प्रसाद ओक]] - दत्तगुरु * [[महेश मांजरेकर]] - विशेष/पाहुणा कलाकार * [[ओम भुतकर]] - सद्गुरू शंकर महाराज * अतुल कुदळे - * रमेश परदेशी - पिट्याभाई * [[संस्कृती बालगुडे]] - * [[सविता मालपेकर]] - * देवेंद्र गायकवाड - * जगन्नाथ निवंगुणे - * सुनील अभ्यंकर - * मुकुंद वसुले - * अतुल कुडले - * अनिरुद्ध दिंडोरकर - * ऋषिकेश वांबुरकर - रफिक * अमित नगरकर - श्री कृष्ण (गेस्ट अपीयरेंस) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मराठी चित्रपट]] kizqa52tj0gv896j9djms61szjvf9zp 0 379838 2685687 2685503 2026-05-24T23:57:30Z अभय नातू 206 /* राज्य */ 2685687 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी||नाव=फर्रुख सियर<br/> فرخ‌سیار|पदवी=बादशाह<br/> अल-सुलतान अल-आजम|चित्र=Muhhamad_Farukhsiyar.jpg|चित्र_शीर्षक=बादशाह फर्रुख सियर रत्न धरताना, १७१७}} '''फर्रुख सियर''' ( [[फारसी भाषा|फारशी]]: فرخ‌سیار ; २० ऑगस्ट १६८३ – ९ एप्रिल १७१९), हे १७१३ ते १७१९ पर्यंत दहावे [[मोगल|मुघल बादशाह]] होते. त्यांनी आपले काका [[जहांदर शाह|जहांदर शाहांना]] पदच्युत करून सिंहासनावर आरूढ झाले. <ref name="sen2">{{स्रोत पुस्तक|title=A Textbook of Medieval Indian History|last=Sen|first=Sailendra|publisher=Primus Books|year=2013|isbn=978-93-80607-34-4|pages=193}}</ref> ते फक्त नावापुरते बादशाह होते, सर्व प्रभावी सत्ता दोन दरबारी, सय्यद बंधुंच्या हातात होती. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=71h7DgAAQBAJ&dq=barha+sayyid+dynasty&pg=PA198|title=Europe's India|last=Sanjay Subrahmanyam|date=2017|publisher=Harvard University Press|isbn=9780674977556}}</ref> == बालपण == मुहम्मद फर्रुख सियरांचे जन्म २० ऑगस्ट १६८३ (९ [[रमजान]] १०९४ [[हिजरी वर्ष|हिजरी]]) रोजी [[दख्खनचे पठार|दख्खनच्या पठारावरील]] [[छत्रपती संभाजीनगर|औरंगाबाद]] शहरात त्यांची काश्मिरी आई साहिबा निस्वानांच्या पोटी झाले. <ref name="Royal Asiatic Society of Bengal">{{स्रोत पुस्तक|title=Journal and Proceedings Volume 73, Parts 1-3|date=1907|publisher=Royal Asiatic Society of Bengal|page=306}}</ref> ते अजीमुश्शान यांचे दुसरे पुत्र, बादशाह [[पहिला बहादूर शाह|पहिले बहादूर शाहांचे]] नातू आणि बादशाह [[औरंगजेब]] यांचे पणतू होते. १६९६ मध्ये, फर्रुख सियर आपल्या वडिलांसोबत [[बंगाल|बंगालच्या]] मोहिमेवर गेले. औरंगजेबाने १७०७ मध्ये अजीमुश्शान यांना बंगालमधून परत बोलावले आणि फर्रुख सियर यांना प्रांताचा कार्यभार सांभाळण्याचे निर्देश दिले. फर्रुख सियरांनी आपली सुरुवातीची वर्षे बंगाल सुबहची राजधानी असलेल्या [[ढाका]] (आजच्या [[बांगलादेश|बांगलादेशात]]) शहरावर राज्य करण्यात घालवले. {{Sfn|Irvine|2006|page=198}} १७१२ मध्ये अजीमुश्शानांनी पहिले बहादूर शाहाच्या मृत्यूची आणि सत्तेसाठीच्या संघर्षाची शक्यता ओळखून फर्रुख सियरला परत बोलावले. तो अजीमाबाद (सध्याचे [[पाटणा]], [[बिहार]], भारत) जवळून कूच करत असतांना त्यांना मुघल बादशाहच्या मृत्यूची बातमीची समज आली. २१ मार्च रोजी, फर्रुख सियरांनी आपल्या वडिलांच्या राज्यारोहणाची घोषणा केली, त्यांच्या नावाने नाणी जारी केली आणि ''खुत्बा'' (सार्वजनिक प्रार्थना) करण्याचे आज्ञा दिले. {{Sfn|Irvine|2006|p=198}} ६ एप्रिल रोजी, त्याला जुल्फिकार खान नुसरत जंगने [[जहांदर शाह]] आणि त्यांचे धाकटे भाऊ रफी-उश-शान व जहान शाह यांच्यात घडवून आणलेल्या युतीमुळे आपल्या वडिलांचा पराभव झाल्याचे समजले. जरी राजकुमारांनी आत्महत्येचा विचार केले, बंगालमधील त्यांच्या मित्रांनी त्याला परावृत्त केले. {{Sfn|Irvine|2006|p=199}} == जहांदर शाहांचा पदच्युत == [[चित्र:Farrukhsiyar_receiving_Husain_Ali_Khan_ca._1715_British_Library.jpg|अल्ट=A seated Farrukhsiyar, with an attendant behind him, receives Hussain Ali Khan|डावे|इवलेसे|हुसैन अली खान आणि फर्रुख सियरांचा भेट, १७१५]] १७१२ मध्ये, [[जहांदर शाह]] (फर्रुख सियरचे काका) यांनी फर्रुख सियरचे वडील अजीमुश्शान यांचा पराभव करून [[मुघल साम्राज्य|मुघल साम्राज्याच्या]] सिंहासनावर बसले. फर्रुख सियरांना आपल्या वडिलांच्या मृत्यूचा बदला घ्यायचा होता आणि त्यांना हुसैन अली खान (बंगालचे ''सुभेदार'' ) आणि त्यांचा भाऊ [[प्रयागराज|अलाहाबादचा]](आजचे प्रयागराज) ''सुभेदार'' अब्दुल्ला खान यांची साथ मिळाली. {{Sfn|Asiatic Society of Bengal|2009|p=273}} जेव्हा ते अजीमाबादहून अलाहाबादला पोहोचले, तेव्हा जहांदर शाहचे लष्करी सेनापती सय्यद अब्दुल गफ्फार खान गर्देजी आणि १२,००० सैनिकांचा अब्दुल्ला खानशी संघर्ष झाला. या संघर्षामुळे अब्दुल्लाला अलाहाबाद किल्ल्यात माघार घ्यावी लागली. तथापि, गर्देजीच्या मृत्यूची बातमी कळताच त्यांचे सैन्य पळून गेले. या पराभवानंतर, जहांदर शाहने सेनापती ख्वाजा अहसान खान आणि त्यांचा मुलगा आजुद्दीन यांना पाठवले. जेव्हा ते खजवा (आजचे [[फतेहपूर जिल्हा]], [[उत्तर प्रदेश]], भारत) येथे पोहोचले, तेव्हा त्यांना कळले की फर्रुख सियरसह हुसैन अली खान आणि अब्दुल्ला खान होते. अब्दुल्ला खानच्या नेतृत्वाखाली मोहरा असून, फर्रुख सियरने हल्ला सुरू केला. रात्रभर चाललेल्या तोफगोळ्यांच्या लढाईनंतर, आजुद्दीन आणि ख्वाजा अहसान खान पळून गेले आणि छावणी फर्रुख सियरच्या ताब्यात पडली. {{Sfn|Asiatic Society of Bengal|2009|p=273}} १० जानेवारी १७१३ रोजी, फर्रुख सियर आणि जहांदार शाहच्या सैन्याची {{Convert|9|mi|km|order=flip}} समुगढ येथे भेट झाली. जहांदर शाहचा पराभव करून त्याला तुरुंगात टाकले व दुसऱ्या दिवशी फर्रुख सियरने स्वतःला मुघल बादशाह घोषित केले. {{Sfn|Asiatic Society of Bengal|2009}} १२ फेब्रुवारी रोजी, फर्रुखसियारने मुघल राजधानी [[दिल्ली|दिल्लीवर]] स्वारी केली आणि [[लाल किल्ला]] व गढी ताब्यात घेतली. जहांदर शाहचे डोके वेळूवर लावून एका हत्तीवर एका जल्लादाने वाहून नेले आणि त्याचे शरीर दुसऱ्या हत्तीवरून वाहून नेले. {{Sfn|Irvine|2006}} == राज्य == {{बदल}} === सय्यद बंधूंबद्दलचा द्वेष === [[चित्र:Farrukhsiyar_Procession_in_front_of_the_Great_Mosque_of_Delhi.png|इवलेसे|फर्रुख सियर दिल्लीतील शुक्रवारच्या नमाजासाठी दाखल करतात.]] [[चित्र:Silver_Rupee_struck_in_the_name_of_Mughal_emperor_Farrukhsiyar,_minted_in_Itawa,_AD_1714,_photographed_by_Yogabrata_Chakraborty_on_October_23,_2024.jpg|इवलेसे|212x212अंश|इटावा येथे मुघल बादशाह फर्रुख सियरच्या नावाने चांदीचा रुपया, इ.स. १७१४.]] फर्रुख सियरने सय्यद बंधूंच्या मदतीने जहांदर शाहचा पराभव केला आणि त्या बंधूंपैकी एक, अब्दुल्ला खान याला ''वजीर'' (पंतप्रधान) पद हवे होते. त्यांची मागणी फेटाळली, कारण ते पद गाजीउद्दीन खानला देण्याचे वचन दिले होते, परंतु फर्रुख सियरने त्यांना ''<nowiki/>'वकील-ए-मुतलक''' या नावाने राजप्रतिनिधी म्हणून पद दिली. अब्दुल्ला खानने नकार दिला आणि म्हणाला की, जहांदर शाहविरुद्ध फर्रुख सियरच्या सैन्याचे नेतृत्व केल्यामुळे ''वजीर'' पद त्यालाच मिळायला पाहिजे. शेवटी फर्रुख सियरने त्यांची मागणी मान्य केली आणि अब्दुल्ला खान ''वजीर'' बनले. <ref>याह्या खानचे तजकीरत-उल-मुल्क, पृ. १२२</ref> त्यांचे भाऊ हुसैन अली खान ''मीर बख्शी'' किंवा सरसेनापती बनला. इतिहासकार विल्यम इर्विन यांच्या मते, फर्रुख सियरचे जवळचे सहकारी मीर जुमला तिसरे आणि खान दौरान यांनी त्याच्या मनात संशय ठेवले की ते त्याला सिंहासनावरून पदच्युत करणार. या घडामोडींबद्दल कळल्यावर, दुसऱ्या सय्यद भावाने (हुसैन अली खान) अब्दुल्ला खानला लिहिले: "राजपुत्राच्या बोलण्यावरून आणि त्यांच्या कृतींच्या स्वरूपावरून हे स्पष्ट होते की, ते केलेल्या सेवेच्या दाव्यांची पर्वा न करणारे, अविश्वासी, वचन मोडणारे आणि पूर्णपणे निर्लज्ज माणूस होते". {{Sfn|Irvine|2006|page=282}} हुसैन अली खानला "नवीन सार्वभौमाच्या योजनांचा विचार न करता" त्यांच्या स्वतःच्या हितासाठी काहीतरी करणे आवश्यक वाटले. {{Sfn|Irvine|2006|page=283}} फर्रुख सियर त्यांचा सामना करू शकले नाही, कारण सय्यद बंधूंनी सैन्याच्या सर्वात मजबूत भागावर नियंत्रण ठेवले होते आणि अशा प्रकारे ते साम्राज्याचे वास्तविक शासक बनले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=bhKMDwAAQBAJ&dq=so+he+could+not+confront+the+Sayyid+brothers.+Further,+they+threatened+to+enthrone&pg=PA212|title=A Short History of the Mughal Empire|last=Michael Fischer|date=2015|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=9780857727770|page=212}}</ref> === अजमेर विरुद्ध मोहीम === मारवाडचे महाराजा अजित सिंग यांनी मारवाडी सरदारांच्या मदतीने [[अजमेर|अजमेरवर]] कब्जा केले होते आणि आपल्या राज्यातून मुघल राजदूतांना हाकलून दिले. फर्रुख सियरने त्यांना पराभाव करण्यास हुसैन अली खानला पाठवले. तथापि, मुघल बादशहाच्या दरबारातील सय्यद बंधूंच्या विरोधी गटाने त्यांना अजित सिंगला गुप्त पत्रे पाठवण्यास भाग पाडले, ज्यात हुसैन अली खानचा पराभव केल्यास बक्षिसे देण्याचे आश्वासन दिले होते. <ref>द केम्ब्रिज शॉर्टरचे भारताचे इतिहास पृ. ४५६</ref> हुसैन अली खान ६ जानेवारी १७१४ रोजी सरबुलंद खान आणि अफरस्याब खान यांच्यासह दिल्लीहून अजमेरसाठी निघाले. त्यांचे सैन्य सराई सहल येथे पोहोचताच, अजित सिंगने राजदूत पाठवले, जे शांततेसाठी वाटाघाटी करण्यात अयशस्वी ठरले. हुसैन अली खान [[जोधपूर]], [[जैसलमेर]] आणि मेर्तामार्गे अजमेरच्या दिशेने पुढे जात असताना, अजित सिंगने मुघल सेनापतीला लढाईपासून परावृत्त करण्याच्या आशेने वाळवंटात माघार घेतली. अजित सिंगने मेर्ता येथे शरणागती पत्करली. {{Sfn|Irvine|2006|page=288–290}} त्याचे परिणामी, [[राजस्थान|राजपुतानामध्ये]] मुघल सत्ता पुनर्संचयित झाली. अजित सिंगने आपली दुसरी मुलगी, कुंवारी इंदिरा कंवर, फर्रुख सियरला वधू म्हणून दिली. {{Sfn|Fisher|page=78}} त्यांचा मुलगा, कुंवर अभय सिंग, यांना त्यांचा मेहुणा असलेल्या मुघल बादशाहाला भेटायला त्यांच्यासोबत जाण्यास भाग पाडले. {{Sfn|Irvine|2006|page=290}} === जाटांविरुद्ध मोहीम === [[चित्र:Farrúkh_Síyár_on_horseback_with_attendants.jpg|अल्ट=Colourful painting of Farrukhsiyar on horseback, surrounded by three attendants on foot|डावे|इवलेसे|सेवकांसह फर्रुख सियर घोड्यावर.]] [[औरंगजेब|औरंगजेबाच्या]] [[दख्खनचे पठार|दख्खनच्या पठारावरील]] २५ वर्षांच्या मोहिमेमुळे, स्थानिक शासकांच्या उदयामुळे [[उत्तर भारत|उत्तर भारतामध्ये]] मुघल सत्ता कमकुवत झाली. या परिस्थितीचा फायदा घेऊन जाट पुढे सरसावले. {{Sfn|Irvine|2006|p=322}} १७१३ च्या सुरुवातीला, फर्रुख सियरने जाट नेता चुडामनला पराभाव करण्यास आग्राचे ''सुभेदार'', छबेला राम यांना अयशस्वीपणे पाठवले. तथापि, त्यांचे उत्तराधिकारी, समसमुद दौला खान यांनी चुडामनला मुघल बादशाहाशी वाटाघाटी करण्यास भाग पाडले. राजा बहादूर राठोड त्यांच्यासोबत मुघल दरबारात गेले, जिथे फर्रुख सियरसोबतच्या वाटाघाटी अयशस्वी ठरल्या. {{Sfn|Irvine|2006|p=323}} सप्टेंबर १७१६ मध्ये राजा [[दुसरा जयसिंह|दुसरे जय सिंगने]] थुन (आजचे [[राजस्थान]], भारत) येथे राहणाऱ्या चुडामनविरुद्ध मोहीम हाती घेतली. १९ नोव्हेंबरपर्यंत, जय सिंगने थुन किल्ल्याला वेढा घालायचे सुरुवात केली. {{Sfn|Irvine|2006|p=324}} डिसेंबरमध्ये, चुडामनचा मुलगा, मुहकम सिंग, किल्ल्यावरून निघाले आणि त्यांनी जय सिंगशी युद्ध केले; राजाने विजयाचा दावा केला. मुघलांचा दारुगोळा संपत असल्याने, सय्यद मुजफ्फर खानला आग्रा येथील शस्त्रागारातून दारूगोळा, अग्निबाण आणि शिशाचे ढिग आणण्यास आज्ञा दिला. {{Sfn|Irvine|2006|p=325}} जानेवारी १७१८ पर्यंत, वेढा एका वर्षापेक्षा जास्त चालला होता. १७१७ च्या उत्तरार्धात पाऊस आल्याने वस्तूंची किमती वाढली व राजा जय सिंग यांना वेढा चालू ठेवणे अवघड होऊ लागले. त्यांनी फर्रुख सियर यांना अतिरिक्त सैन्यबळासाठी पत्र लिहिले, ज्यात त्यांनी सांगितले की त्यांनी जाटांसोबतच्या "अनेक चकमकींवर" मात केली आहे. याने फर्रुख सियर प्रभावित झाले नव्हते, म्हणून जय सिंग यांनी (दिल्लीतील त्यांच्या प्रतिनिधीमार्फत) हुसैन अली खान यांना कळवले की, जर त्यांनी बादशहाकडे त्यांच्या बाजूने बाजू मांडली, तर ते सरकारला तीस लाख रुपये आणि मंत्र्याला वीस लाख रुपये देतील. हुसैन अली खान आणि फर्रुख सियर यांच्यातील वाटाघाटी यशस्वी झाल्याने, बादशहाने त्यांच्या मागण्या मान्य केल्या आणि चुडामनला मुघल दरबारात आणण्यास सय्यद खान जहान यांना पाठवले. फर्रुख सियर यांनी राजा जय सिंग यांना वेढ्याबद्दल धन्यवाद देणारा एक ''फर्मान'' (शाही हुकूम) जारी केला. {{Sfn|Irvine|2006|p=326}} १९ एप्रिल १७१८ रोजी, चुडामनला फर्रुख सियरसमोर हजर केले. त्यांनी शांततेसाठी वाटाघाटी केल्या, ज्यात चुडामनने मुघल सत्ता स्वीकारली. खान जहानला ''बहादूर'' ही पदवी दिली. असे ठरले की चुडामन सय्यद अब्दुल्ला मार्फत फर्रुख सियरला रोख आणि वस्तूंच्या स्वरूपात पन्नास लाख रुपये देईल. {{Sfn|Irvine|2006|p=327}} === शीखांविरुद्ध मोहीम === बन्दा सिंग बहादूर हे एक [[शीख]] नेता होते ज्यांनी १७१० च्या दशकाच्या सुरुवातीपर्यंत [[पंजाब प्रदेश|पंजाब प्रदेशातील]] काही भाग कब्जा केले होते. <ref name="Banda">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html|title=Marathas and the English Company 1707–1800|publisher=San Beck|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225084030/http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html%20|archive-date=25 December 2018|access-date=18 March 2017}}</ref> मुघल बादशाह [[पहिला बहादूर शाह|बहादूर शाह पहिले]] आणि जहांदर शाह बंन्दाचे बंड दडपण्यात अयशस्वी ठरले. {{Sfn|Richards|1995}} १७१४ मध्ये, सरहिंदचा ''फौजदार'' (छावणीचा सेनापती) जैनुद्दीन अहमद खानने [[रूपनगर|रोपरापाशी]] शीखांवर हल्ला केला. १७१५ मध्ये, फर्रुख सियरने बहादूरला पराभूत करण्यास कमरुद्दीन खान, अब्दूस समद खान आणि जकारिया खान बहादूर यांच्या नेतृत्वाखाली २०,००० सैन्य पाठवले. <ref name="Banda">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html|title=Marathas and the English Company 1707–1800|publisher=San Beck|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225084030/http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html%20|archive-date=25 December 2018|access-date=18 March 2017}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20181225084030/http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html%20 "Marathas and the English Company 1707–1800"]. San Beck. Archived from [http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html the original] on 25 December 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 March</span> 2017</span>.</cite></ref> [[गुरदासपूर]]<nowiki/>ला आठ महिन्यांच्या वेढ्यानंतर, दारुगोळा संपल्यामुळे बन्दा सिंग बहादूरने शरणागती पत्करली. बन्दा सिंग बहादूर आणि त्यांच्या २०० साथीदारांना अटक करून दिल्लीला आणले; त्यांना सरहिंद शहरातून धिंड काढली. {{Sfn|Singha}} बन्दा सिंग बहादूरला लोखंडी पिंजऱ्यात टाकले आणि उरलेले शीखांना साखळदंडांनी बांधले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms|last=Duggal|first=Kartar|publisher=Abhinav Publications|year=2001|isbn=9788170174103|page=41}}</ref> त्यांच्यावर आपला धर्म सोडून मुसलमान बनण्यास दबाव आणला. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Khalsa Generals|last=Singh|first=Gurbaksh|publisher=Canadian Sikh Study & Teaching Society|year=1927|isbn=0969409249|page=12}}</ref> जरी बादशहाने इस्लाम धर्म स्वीकारलेल्या शीखांना जीवदान देण्याचे वचन दिले होते, विल्यम इर्विनच्या म्हणतात, "एकही कैदी [शीख] आपल्या धर्माशी विश्वासघातकी ठरला नाही". त्यांनी ठाम नकार दिल्यावर सर्वांना फाशी दिली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Glimpses of Sikhism|last=Jawandha|first=Nahar|publisher=Sanbun Publishers|year=2010|isbn=9789380213255|page=89}}</ref> ७८० शीख कैद्यांसह शीखांना एका मिरवणुकीने दिल्लीला आणले, २,००० शीखांची मुंडकी भाल्यांवर लटकवली आणि लोकांमध्ये दहशत निर्माण करण्यास मारलेल्या शीखांच्या मुंडक्यांनी भरलेल्या ७०० गाड्यांचा वापर केले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Guru Gobind Singh|last=Johar|first=Surinder|publisher=Enkay Publishers|year=1987|isbn=9788185148045|location=The University of Michigan|page=208}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=A Comprehensive History of India: 1712–1772|last=Sastri|first=Kallidaikurichi|publisher=Orient Longmans|year=1978|location=The University of Michigan|page=245}}</ref> जेव्हा फर्रुख सियरचे सैन्य [[लाल किल्ला|लाल किल्ल्यापर्यंत]] पोहोचले, तेव्हा मुघल बादशहाने बन्दा सिंग बहादूर, बाज सिंग, फतेह सिंग आणि त्यांच्या साथीदारांना त्रिपोलियामध्ये तुरुंगात टाकण्याचा आज्ञा दिला. {{Sfn|Singha|p=16}} तीन महिन्यांच्या कैदेनंतर, <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.514005|title=Life of Banda Singh Bahadur: Based on Contemporary and Original Records|last=Singh|first=Ganda|publisher=Sikh History Research Department|year=1935|page=229}}</ref> दिल्लीतील श्रीमंत खत्रींनी त्यांच्या सुटकेसाठी पैसे देऊनही फर्रुख सियरने बन्दा सिंग बहादूर आणि त्यांच्या अनुयायांना ठार मारले. {{Sfn|Irvine|2006|p=319}} बंदा सिंग बहादूरचे डोळे काढले, त्यांचे अवयव तोडले, त्यांची कातडी काढली आणि त्यानंतर त्यांना ठार मारले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Sri Gur Panth Prakash: Episodes 1 to 81|last=Singh|first=Kulwant|publisher=Institute of Sikh Studies|year=2006|isbn=9788185815282|page=415}}</ref> === सिंधू नदीवरील बंडखोरांविरुद्ध मोहीम === शाह इनायत हे [[सिंध|सिंधमधील]] गरीब शेतकऱ्यांचे नेता होते, ज्यांनी सिंधच्या जमीनदारांविरुद्ध चळवळ केली आणि गरीब शेतकरी व कसणाऱ्यांमध्ये जमिनीचे पुनर्वितरण केले. फर्रुख सियरच्या आज्ञानुसार १७१८ मध्ये त्यांना फाशी दिली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Sufi saints and state power : the pirs of Sind, 1843-1947|last=Ansari|first=Sarah F. D.|date=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-40530-0|location=Cambridge [England]|oclc=23694258}}</ref> <ref name="bio">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=KnPoYxrRfc0C&pg=PA3941|title=Encyclopaedia of Indian Literature: Sasay to Zorgot|last=Mohan Lal|date=1991|publisher=Sahitya Akademi|isbn=9788126012213|page=3941}}</ref> === जिझियाचे पुनर्लागवड === फर्रुख सियरने इनायतुल्ला काश्मिरी, एक म्हातारे आलमगिरी सरदार, आणि मुहम्मद मुराद काश्मिरी, ज्यांच्याशी त्यांचे विवाहसंबंध होते, अशा अनेक काश्मिरी सरदारांना सत्ता दिली. याचे कारण होते की सय्यद बंधूंशी सामना करण्यास त्यांना थेट संबंधित असलेल्या समर्थकांच्या एका जवळच्या गटाची गरज होती. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=f_RtAAAAMAAJ&q=About+this+time+it+was+learnt+that+Shaista+Khan+,+the+maternal+uncle+of+the+late+Farrukhsiyar+,+was+raising+troops+and|title=The Forgotten Mughals:A History of the Later Emperors of the House of Babar, 1707-1857|last=G. S. Cheema|date=2002|publisher=Manohar Publishers & Distributors|isbn=9788173044168|page=142}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=dohDAAAAYAAJ&q=The+emperor+felt+the+need+of+raising+the+old+%27+Alamgiri+nobles+%27+as+a+counterpoise+to+the+Sayyids|title=A Study of Eighteenth Century India: Political history, 1707-1761|date=1976|publisher=Saraswat Library}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=dohDAAAAYAAJ&q=farrukhsiyar+chose+khan+dauran|title=A Study of Eighteenth Century India: Political history, 1707-1761|last=Jagadish Narayan Sarkar|date=1976|publisher=Saraswat Library}}</ref> <ref name="Royal Asiatic Society of Bengal">{{स्रोत पुस्तक|title=Journal and Proceedings Volume 73, Parts 1-3|date=1907|publisher=Royal Asiatic Society of Bengal|page=306}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="">''Journal and Proceedings Volume 73, Parts 1-3''. Royal Asiatic Society of Bengal. 1907. p.&nbsp;306.</cite></ref> १७१७ मध्ये इनायतुल्ला खानची दिवाण-ए-तन-ओ खालिसा आणि काश्मीरचा राज्यपाल म्हणून नियुक्ती केली. त्यांनी [[श्रीनगर|श्रीनगरचा]] हिंदू भाग जाळून टाकला आणि पंडितांना फेटे घालण्यास मनाई केली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=RDFuAAAAMAAJ&q=Inayatullah+Khan+,+a+Kashmiri+who+was+appointed+governor+in+1717+,+set+fire+to+the+Hindu+area+of+Srinagar+and+the+Pandits+were+not+allowed+to|title=Kashmir in Conflict:India, Pakistan and the Unending War|last=Victoria Schofield|date=1996|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=9781860640360|page=23}}</ref> औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मुघल साम्राज्यात जिझिया पुन्हा लागू करण्यासाठी इनायतुल्ला खान जबाबदार होते. फर्रुख सियर हिंदूंना म्हणाले: <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=DLQeSBLpUwsC&dq=farrukhsiyar+jizya&pg=PA174|title=Rajasthan Through the Ages|last=R.K. Gupta, S.R. Bakshi|date=2008|publisher=Sarup & Sons|isbn=9788176258418|page=174}}</ref>   "इनयातुल्लांनी माझ्यासमोर [[Sharif of Mecca|मक्काचे शरीफापासून]] पत्र ठेवले आहे, ज्याच्यात लिहिले गेले आहे की कुराणानुसार जिझियाचे कर आवश्यक आहे. माझ्या मजहबामुळे मला काही मदत करण्याची शक्यता नाही." === बंगालमधील व्यापार सवलत === [[चित्र:Farrukhsiyar.jpg|अल्ट=Painting of Farrukhsiyar smoking a hookah with a female attendant|इवलेसे|चांदण्या रात्री फर्रुख सियर एका स्त्री परिचारिकेसोबत हुक्का ओढत असतानाचे Fचित्र.]] १७१७ मध्ये, फर्रुख सियरने एक ''फर्मान'' जारी करून [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी|ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीला]] मुघल साम्राज्यात राहण्याचा आणि व्यापार करण्याचा अधिकार दिला. कंपनीशी संबंधित असलेले शल्यचिकित्सक विल्यम हॅमिल्टन यांनी फर्रुख सियरला एका आजारातून बरे केल्याबद्दल कृतज्ञता म्हणून, ३,००० रुपयांच्या वार्षिक देयकाव्यतिरिक्त त्यांना मुक्तपणे व्यापार करण्याची परवानगी दिली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Calcutta: Society and Change 1690–1990|last=Samaren Roy|date=May 2005|publisher=iUniverse|isbn=978-0-595-34230-3|page=29}}</ref> कंपनीला मालाच्या वाहतुकीसाठी ''दस्तक'' (परवाना) जारी करण्याचा अधिकार दिला होता, ज्या अधिकाराचा कंपनीच्या अधिकाऱ्यांनी वैयक्तिक फायद्यासाठी गैरवापर केला. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=History and Civics|last=Vipul Singh|last2=Jasmine Dhillon|last3=Gita Shanmugavel|publisher=Pearson India|isbn=978-81-317-6320-9|page=73}}</ref> या ''फर्मानामुळे'' ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीला बंगाल प्रांतात शुल्कमुक्त व्यापार करण्याची परवानगी मिळाली. कंपनीच्या अधिकाऱ्यांनी स्वतःच्या खाजगी व्यापारास ''दस्तकांचा'' गैरवापर केल्यामुळे बंगालचे नवाब, [[अलीवर्दीखान]], संतप्त झाले, ज्यामुळे शेवटी बंगालच्या नवाबांचे ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीसोबत भविष्यात संघर्ष झाले. === सय्यद बंधूंसोबत अंतिम संघर्ष === [[चित्र:Portret_van_Farruk_Siyar_te_paard,_RP-T-1991-5.jpg|डावे|इवलेसे]] १७१५ पर्यंत, फर्रुख सियरने मीर जुमला तिसऱ्याला त्याच्या वतीने कागदपत्रांवर सही करण्याचा अधिकार दिला होता: "मीर जुमलाचा शब्द आणि शिक्का हाच माझा शब्द आणि शिक्का आहे". मीर जुमला तिसऱ्याने पंतप्रधान सय्यद अब्दुल्ला यांच्याशी सल्लामसलत न करता ''जहागीर'' आणि ''[[मनसबदार|मनसबांच्या]]'' प्रस्तावांना मंजुरी देण्यासाठी सुरुवात केली. {{Sfn|Chandra|2007|page=476}} सय्यद अब्दुल्लाचा उपप्रमुख रतन चंद त्यांच्याकडून काम करून घेण्यासाठी लाच घेत असे आणि महसूल वसुलीमध्ये गुंतलेला होता, ज्याला मुघल बादशाहाने मनाई केली होती. परिस्थितीचा फायदा घेत, मीर जुमला तिसऱ्याने फर्रुख सियरला सांगितले होते की सय्यद बंधू पद धारण करण्यासाठी अयोग्य आहेत आणि त्यांच्यावर अवज्ञा केल्याचा आरोप केला. त्या बंधूंना पदच्युत करण्याच्या आशेने, फर्रुख सियरने लष्करी तयारी सुरू केली आणि मीर जुमला तिसरा आणि खान दौरान यांच्या हाताखाली सैन्याची संख्या वाढवली. {{Sfn|Chandra|2007|page=477}} फर्रुख सियरच्या योजनांबद्दल कळल्यावर सय्यद हुसैन यांना असे वाटले की "महत्त्वाच्या प्रांतांवर" नियंत्रण मिळवून त्यांची सत्ता मजबूत करता येईल. त्यांनी [[पहिला असफ जाह|पहिले असफ जाह]] ऐवजी दख्खनचे उपराज म्हणून नियुक्तीची मागणी केली; फर्रुख सियरने नकार दिला आणि त्याऐवजी त्यांची दख्खनमध्ये बदली केली. फर्रुख सियरच्या समर्थकांपासून हल्ल्याच्या भीतीने, भावांनी लष्करी तयारी सुरू केली. जरी फर्रुखसियारने सुरुवातीला भावांना चिरडून टाकण्याचे काम मुहम्मद अमीन खानला देण्याचा विचार केला होता (ज्याला बदल्यात पंतप्रधानपद हवे होते), तरी त्यांनी तसे न करण्याचा निर्णय घेतला कारण त्यांना हटवणे कठीण झाले असते. {{Sfn|Chandra|2007}} दख्खनमध्ये पोहोचल्यावर, सय्यद हुसैनने फेब्रुवारी १७१८ मध्ये [[मराठा साम्राज्य|मराठा]] शासक [[शाहू पहिले]] यांच्याशी एक तह केले. शाहूंना दख्खनमध्ये ''[[चौथ|सरदेशमुखी]]'' गोळा करण्याची परवानगी देण्यात आली आणि त्यांना राज्यकारभारासाठी बेरार आणि गोंडवानाचा प्रदेश मिळाला. त्या बदल्यात, शाहूंनी सय्यदांना वार्षिक १० लाख रुपये देण्याचे आणि १५,००० घोड्यांची सेना सांभाळण्याचे मान्य केले. हे तह फर्रुख सियरच्या मंजुरीशिवाय झाला होता, <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Peshwa: The Lion and the Stallion|last=Ram Sivasankaran|date=22 December 2015|publisher=Westland|isbn=978-93-85724-70-1|page=5}}</ref> आणि जेव्हा त्यांना याबद्दल कळले तेव्हा ते संतापले: "महसूल आणि शासनाच्या बाबतीत नीच शत्रूने अरेरावी करणारे भागीदार असणे अयोग्य." {{Sfn|Chandra|2007}} === मुघल साम्राज्याची स्थिती === ==== नियुक्ती ==== फर्रुख सियर यांनी सय्यद अब्दुल्ला खान यांना मुख्यमंत्री म्हणून नियुक्त केले आणि मुहम्मद बाकीर मुतामिद खान यांना राजकोषाचा प्रभारी म्हणून नियुक्त केले. ''बक्षी'' ही पदवी प्रथम हुसैन अली खान (उमदत-उल-मुल्क, अमीर-उल-उमारा आणि बहादूर फिरोज जंग) आणि नंतर [[पहिला असफ जाह|पहिले असफ जाह]] आणि अफरसायब खान बहादूर यांना प्रदान केली. {{Sfn|Irvine|2006|page=258}} खालील प्रांतांचे राज्यपाल होते; [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारताचे]] राज्यपाल असफ जाह होते, ज्यांनी उपराज्यपाल नियुक्त केले: {{Sfn|Irvine|2006|p=261}} {{Sfn|Irvine|2006|p=262}} {{Sfn|Irvine|2006|p=263}} {| class="wikitable" ! colspan="2" |उत्तर भारत ! colspan="2" | दक्षिण भारत |- ! प्रांत ! राज्यपाल/मुख्यमंत्री ! प्रांत ! उपराज्यपाल |- | आग्रा | शम्स उद दौला शाह खान-इ दौरन | बेरार | इवाज खान |- | अजमेर | सय्यद मुजफ्फर खान बरहा | [[बीदर जिल्हा|बिदार]] | अमीन खान |- | [[प्रयागराज जिल्हा|अलाहाबाद]] | खान जहान बरहा | [[विजापूर जिल्हा|विजापूर]] | मन्सूर खान |- | अवध | सरबुलंद खान | [[खान्देश|खानदेश]] | शुक्रुल्लाह खान |- | बंगाल | फरखुंदा बख्त | [[हैदराबाद जिल्हा|हैदराबाद]] | युसूफ खान |- | बिहार | सय्यद हुसैन अली खान बरहा | कर्नाटकी | सादातउल्लाह खान नवायथ |- | [[दिल्ली]] | मुहम्मद यार खान |- | गुजरात | शहामत खान |- | काबुल | बहादूर नासिर जंग |- | काश्मीर | सादात खान |- | लाहोर | अब्द अल-समद खान |- | माळवा | [[दुसरा जयसिंह|अंबरचे राजा जय सिंग]] |- | मुलतान | कुतुब-उल-मुल्क बरहा |- | [[ओडिशा]] | मुर्शीद कुली खान |} == वैयक्तिक जीवन == === कुटुंब === फर्रुख सियरची पहिली बायको फखर-उन-निसा बेगम होती, जीला गौहर-उन-निसासुद्धा म्हटल्या जाते. ती मीर मुहम्मद ताकी (ज्याला हसन खान आणि नंतर सादात खान म्हणूनसुद्धा ओळखल्या जात होते) यांची मुलगी होती. [[माझांदारान प्रांत|माझांदारानच्या]] फारशी प्रांतातील ताकीने मासूम खान सफवीच्या मुलीशी लग्न केले; जर ती फखर-उन-निसाची आई असेल, तर तिच्या मुलीची राजकुमाराची बायको म्हणून निवड होण्याचे हे कारण असू शकते. {{Sfn|Irvine|2006|pp=400–401}} त्यांची दुसरी बायको महाराजा अजित सिंग यांची मुलगी बाई इंदिरा कंवर होती. {{Sfn|Irvine|2006|p=400}} तिने फर्रुख सियरसोबत २७ सप्टेंबर १७१५ रोजी, त्यांच्या राजवटीच्या चौथ्या वर्षी लग्न केले. त्यांना काही मुले नव्हते. फर्रुख सियरच्या पदच्युतीनंतर आणि मृत्यूनंतर ती १६ जुलै १७१९ रोजी शाही अंतःपुरातून बाहेर पडली, ती तिच्या मालमत्तेसह तिच्या वडिलांकडे परतली आणि तिने तिचे उरलेले आयुष्य जोधपूरमध्ये घालवले. {{Sfn|Irvine|2006|p=401}} फर्रुख सियरची तिसरी बायको बाई भूप देवी होती, जी जया सिंग ( किश्तवाडचे राजा, ज्यांनी इस्लाम धर्म स्वीकारला होता आणि बख्तियार खान हे नाव धारण केले होते) यांची मुलगी होती. जया सिंगच्या मृत्यूनंतर त्यांचा मुलगा, किरात सिंग, सिंहासनावर बसले. १७१७ मध्ये, [[दिल्ली|दिल्लीच्या]] [[मुफ्ती|मुफ्तीच्या]] संदेशाला प्रतिसाद म्हणून, तिचा भाऊ किरात सिंगने तिला तिचा भाऊ मिया मुहम्मद खान यांच्यासोबत दिल्लीला पाठवले. फर्रुख सियरने तिच्याशी लग्न केले आणि ३ जुलै १७१७ रोजी ती शाही अंतःपुरात दाखल झाली. {{Sfn|Irvine|2006}} <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Proceedings – Punjab History Conference – Volumes 29-30|publisher=Punjabi University|year=1998|page=85}}</ref> === शीर्षके === त्यांचे पूर्ण नाव अबुल मुजफ्फर मुइनुद्दीन मुहम्मद फर्रुखसियर बादशाह होते. {{Sfn|Irvine|2006|p=398}} मृत्यूनंतर, ते ''"शहीद-ए-मरहूम"'' (दयेने स्वीकारलेले शहीद) म्हणून ओळखले गेले. {{Sfn|Irvine|2006|p=399}} == पदच्युतर आणि मृत्यू == [[चित्र:Portret_van_de_grootmogol_Farrukhsiyar,_RP-T-1996-76.jpg|इवलेसे]] १७१८ च्या मध्यास, मुघल दरबारात एक मोठा संघर्ष पेटला. बादशाह आणि त्यांचे प्रमुख मंत्री यांच्यात बऱ्याच काळापासून मतभेद होते, परंतु जेव्हा बादशाहाने दख्खन प्रदेशात नवीन अधिकाऱ्यांची नियुक्ती करून पूर्वीचा तह मोडले तेव्हा तणाव वाढला. याच्या प्रत्युत्तरी, मंत्र्याने या नियुक्त्या रद्द केल्या. संतप्त झालेल्या बादशाहाने मंत्री अब्दुल्ला खान यांना संपवण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केला, ज्यामुळे त्यांच्या विरोधात शक्तिशाली सरदार आणि सैन्य जमा झाले. लवकरच, बादशाहाकडे जय सिंग कछवाहा यांच्यासोबत फक्त राजपूत सैनिकांची एक छोटी तुकडी उरली होती. <ref name="Eaton Persianate Age">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=WpCMEAAAQBAJ|title=India in the Persianate Age: 1000-1765|last=Eaton|first=Richard M.|publisher=National Geographic Books|year=2020|isbn=978-0-14-198539-8|pages=344–346|language=en}}</ref> <ref name="Chandra Parties and Politics">{{स्रोत पुस्तक|title=Parties and Politics at the Mughal Court (1707–1740)|last=Chandra|first=Satish|publisher=People’s Publishing House|year=1972|location=New Delhi|pages=139–141}}</ref> <ref name="Richards Mughal Empire">{{Harvard citation no brackets|Richards|1995}}</ref> त्यानंतर अब्दुल्ला खानने आपला भाऊ, हुसैन अली खान यांना दख्खनमधून कुमक आणण्यासाठी सांगितले. ऑक्टोबरमध्ये, हुसैन अली खान घोडदळ, बंदुका घेतलेले पायदळ आणि तोफखान्याच्या मोठ्या तुकडीसोबत उत्तरेकडे निघाले. त्यांना मराठा मुख्यमंत्री [[बाळाजी विश्वनाथ]] येऊन भेटले, ज्यांनी सैन्यात मराठा घोडेस्वारांची भर घातली. जरी त्यांनी महत्त्वाच्या ओलिसांच्या अदलाबदलीसाठी वाटाघाटी करायला येत असल्याचे दावा केले असले, त्यांचा खरा उद्देश हा होता की बादशाहाच्या जागी दुसऱ्या अशा व्यक्तीला बसवता येईल ज्याला नियंत्रित करण्यास सोपे जाईल. <ref name="Chandra Parties and Politics" /> <ref name="Eaton Persianate Age" /> फेब्रुवारी १७१९ मध्ये, हुसैन अली खानने दरबाराच्या औपचारिक नियमांकडे दुर्लक्ष करून दिल्लीत नाट्यमय प्रवेश केला. दबावाखाली, बादशाह फर्रुख सियरने [[दुसरा जयसिंह|जय सिंग]] यांच्यासह अनेक महत्त्वाच्या अधिकाऱ्यांना पदावरून दूर केले. जेव्हा बादशाहाने राजवाड्याच्या किल्ल्यावरील नियंत्रण सोडण्यास नकार दिले, तेव्हा दरबारात एक संतप्त संघर्ष झाला. शेवटी अब्दुल्ला खानने बादशाहाचे रक्षक हटवले आणि राजवाड्यावर ताबा मिळवला. <ref name="Chandra Parties and Politics" /> <ref name="Richards Mughal Empire" /> <ref name="Eaton Persianate Age" /> शहरात ही बातमी पसरल्यानंतर, फर्रुख सियरला स्त्रियांच्या निवासस्थानात लपण्यास भाग पडले. दुसऱ्या दिवशी, निष्ठावान सेनापती राजवाड्यावर कूच करण्यास जमले, परंतु त्यांचा हुसैन अली खानच्या [[मराठी लोक|मराठा]] सैन्याशी संघर्ष झाला. आपल्यापैकी कोणालाही सहजपणे गादीवर बसवता येणार नाही असे पाहून, शक्तिशाली सय्यद बंधूंनी बादशहाच्या जागी एका तरुण आणि नियंत्रणात ठेवता येण्याजोग्या राजकुमाराला बसवण्याचा निर्णय घेतला. राजकुमार बिदर दिलला पकडण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केल्यानंतर, त्यांनी राजकुमार रफी-उद-दरजातला नवीन शासक म्हणून राज्याभिषेक केले. त्याच रात्री, फर्रुख सियरला पकडले, त्यांचे डोळे काढले आणि शेवटी तुरुंगातच त्यांना ठार मारले. {{Sfn|Irvine|2006}} <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=hdmcAAAAQBAJ&dq=ajit+singh+1719&pg=PA186|title=The History of India|last=Kenneth Pletcher|date=April 2010|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=978-1615302017|page=186}}</ref> त्यांच्या मृत्यूनंतर, अजित सिंगने आपल्या विधवा मुलीला हुंड्यासह परत मिळवले आणि [[जोधपूर|जोधपूरला]] परतले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=6dR0CgAAQBAJ&dq=Ajit+Singh+killed+farrukhsiyar&pg=PA176|title=Royal Umbrellas of Stone: Memory, Politics, and Public Identity in Rajput Funerary Art|last=Melia Belli Bose|publisher=Brill|year=2015|isbn=9789004300569|page=176}}</ref> == वारसा == [[गुरगांव जिल्हा|गुडगाव जिल्ह्यातील]] फर्रुखनगर शहर, {{Convert|32|km}}[[दिल्ली|दिल्लीच्या]] दक्षिणेला असलेल्या या त्यांचे नाव दिले. त्याच्या कारकिर्दीत त्यांनी तिथेच ''शीश महाल'' आणि जामा मशीद बांधली. [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेशातील]] [[फरुखाबाद|फर्रुखाबाद]] शहरालाही त्यांचेच नाव दिले. == संदर्भ == <references /> == संदर्भसूची == * {{जर्नल स्रोत|date=18 August 2009|title=The Bangash Nawabs of Fakkuhkabad|journal=[[The Asiatic Society|Journal of the Asiatic Society of Bengal]]|publisher=Bishop's College Press|volume=47|ref={{sfnref|Asiatic Society of Bengal|2009}}}} * {{Citation|url=Satish Chandra (historian)|title=Medieval India: From Sultanat to the Mughal Empire}} * {{Citation|title=The Later Mughals|url=William Irvine (historian)}} * {{Citation|title=A Short History of the Mughal Empire|ref={{harvid|Fisher}}}} * {{Citation|url=John F. Richards|title=The New Cambridge History of India: Part I, Volume V - The Mughal Empire}} * {{Citation|title=Sikh Studies, Book 6|ref={{harvid|Singha}}}} {{S-start}} {{रा-घ|[[तैमुरी वंश]]|क्|}} {{Succession box}}रफी-उद {{S-end}} [[वर्ग:इ.स. १६८३ मधील जन्म]] [[वर्ग:मुघल सम्राट]] 9fl0z34wzpx6b9kyyi9v1yrff6ywpj0 2685688 2685687 2026-05-25T00:02:08Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2685688 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी||नाव=फर्रुख सियर<br/> فرخ‌سیار|पदवी=बादशाह<br/> अल-सुलतान अल-आजम|चित्र=Muhhamad_Farukhsiyar.jpg|चित्र_शीर्षक=बादशाह फर्रुख सियर रत्न धरताना, १७१७}} '''फर्रुख सियर''' ( [[फारसी भाषा|फारशी]]: فرخ‌سیار ; २० ऑगस्ट १६८३ – ९ एप्रिल १७१९), हे १७१३ ते १७१९ पर्यंत दहावे [[मोगल|मुघल बादशाह]] होते. त्यांनी आपले काका [[जहांदर शाह|जहांदर शाहांना]] पदच्युत करून सिंहासनावर आरूढ झाले. <ref name="sen2">{{स्रोत पुस्तक|title=A Textbook of Medieval Indian History|last=Sen|first=Sailendra|publisher=Primus Books|year=2013|isbn=978-93-80607-34-4|pages=193}}</ref> ते फक्त नावापुरते बादशाह होते, सर्व प्रभावी सत्ता दोन दरबारी, सय्यद बंधुंच्या हातात होती. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=71h7DgAAQBAJ&dq=barha+sayyid+dynasty&pg=PA198|title=Europe's India|last=Sanjay Subrahmanyam|date=2017|publisher=Harvard University Press|isbn=9780674977556}}</ref> == बालपण == मुहम्मद फर्रुख सियरांचे जन्म २० ऑगस्ट १६८३ (९ [[रमजान]] १०९४ [[हिजरी वर्ष|हिजरी]]) रोजी [[दख्खनचे पठार|दख्खनच्या पठारावरील]] [[छत्रपती संभाजीनगर|औरंगाबाद]] शहरात त्यांची काश्मिरी आई साहिबा निस्वानांच्या पोटी झाले. <ref name="Royal Asiatic Society of Bengal">{{स्रोत पुस्तक|title=Journal and Proceedings Volume 73, Parts 1-3|date=1907|publisher=Royal Asiatic Society of Bengal|page=306}}</ref> ते अजीमुश्शान यांचे दुसरे पुत्र, बादशाह [[पहिला बहादूर शाह|पहिले बहादूर शाहांचे]] नातू आणि बादशाह [[औरंगजेब]] यांचे पणतू होते. १६९६ मध्ये, फर्रुख सियर आपल्या वडिलांसोबत [[बंगाल|बंगालच्या]] मोहिमेवर गेले. औरंगजेबाने १७०७ मध्ये अजीमुश्शान यांना बंगालमधून परत बोलावले आणि फर्रुख सियर यांना प्रांताचा कार्यभार सांभाळण्याचे निर्देश दिले. फर्रुख सियरांनी आपली सुरुवातीची वर्षे बंगाल सुबहची राजधानी असलेल्या [[ढाका]] (आजच्या [[बांगलादेश|बांगलादेशात]]) शहरावर राज्य करण्यात घालवले. {{Sfn|Irvine|2006|page=198}} १७१२ मध्ये अजीमुश्शानांनी पहिले बहादूर शाहाच्या मृत्यूची आणि सत्तेसाठीच्या संघर्षाची शक्यता ओळखून फर्रुख सियरला परत बोलावले. तो अजीमाबाद (सध्याचे [[पाटणा]], [[बिहार]], भारत) जवळून कूच करत असतांना त्यांना मुघल बादशाहच्या मृत्यूची बातमीची समज आली. २१ मार्च रोजी, फर्रुख सियरांनी आपल्या वडिलांच्या राज्यारोहणाची घोषणा केली, त्यांच्या नावाने नाणी जारी केली आणि ''खुत्बा'' (सार्वजनिक प्रार्थना) करण्याचे आज्ञा दिले. {{Sfn|Irvine|2006|p=198}} ६ एप्रिल रोजी, त्याला जुल्फिकार खान नुसरत जंगने [[जहांदर शाह]] आणि त्यांचे धाकटे भाऊ रफी-उश-शान व जहान शाह यांच्यात घडवून आणलेल्या युतीमुळे आपल्या वडिलांचा पराभव झाल्याचे समजले. जरी राजकुमारांनी आत्महत्येचा विचार केले, बंगालमधील त्यांच्या मित्रांनी त्याला परावृत्त केले. {{Sfn|Irvine|2006|p=199}} == जहांदर शाहांचा पदच्युत == [[चित्र:Farrukhsiyar_receiving_Husain_Ali_Khan_ca._1715_British_Library.jpg|अल्ट=A seated Farrukhsiyar, with an attendant behind him, receives Hussain Ali Khan|डावे|इवलेसे|हुसैन अली खान आणि फर्रुख सियरांचा भेट, १७१५]] १७१२ मध्ये, [[जहांदर शाह]] (फर्रुख सियरचे काका) यांनी फर्रुख सियरचे वडील अजीमुश्शान यांचा पराभव करून [[मुघल साम्राज्य|मुघल साम्राज्याच्या]] सिंहासनावर बसले. फर्रुख सियरांना आपल्या वडिलांच्या मृत्यूचा बदला घ्यायचा होता आणि त्यांना हुसैन अली खान (बंगालचे ''सुभेदार'' ) आणि त्यांचा भाऊ [[प्रयागराज|अलाहाबादचा]](आजचे प्रयागराज) ''सुभेदार'' अब्दुल्ला खान यांची साथ मिळाली. {{Sfn|Asiatic Society of Bengal|2009|p=273}} जेव्हा ते अजीमाबादहून अलाहाबादला पोहोचले, तेव्हा जहांदर शाहचे लष्करी सेनापती सय्यद अब्दुल गफ्फार खान गर्देजी आणि १२,००० सैनिकांचा अब्दुल्ला खानशी संघर्ष झाला. या संघर्षामुळे अब्दुल्लाला अलाहाबाद किल्ल्यात माघार घ्यावी लागली. तथापि, गर्देजीच्या मृत्यूची बातमी कळताच त्यांचे सैन्य पळून गेले. या पराभवानंतर, जहांदर शाहने सेनापती ख्वाजा अहसान खान आणि त्यांचा मुलगा आजुद्दीन यांना पाठवले. जेव्हा ते खजवा (आजचे [[फतेहपूर जिल्हा]], [[उत्तर प्रदेश]], भारत) येथे पोहोचले, तेव्हा त्यांना कळले की फर्रुख सियरसह हुसैन अली खान आणि अब्दुल्ला खान होते. अब्दुल्ला खानच्या नेतृत्वाखाली मोहरा असून, फर्रुख सियरने हल्ला सुरू केला. रात्रभर चाललेल्या तोफगोळ्यांच्या लढाईनंतर, आजुद्दीन आणि ख्वाजा अहसान खान पळून गेले आणि छावणी फर्रुख सियरच्या ताब्यात पडली. {{Sfn|Asiatic Society of Bengal|2009|p=273}} १० जानेवारी १७१३ रोजी, फर्रुख सियर आणि जहांदार शाहच्या सैन्याची {{Convert|9|mi|km|order=flip}} समुगढ येथे भेट झाली. जहांदर शाहचा पराभव करून त्याला तुरुंगात टाकले व दुसऱ्या दिवशी फर्रुख सियरने स्वतःला मुघल बादशाह घोषित केले. {{Sfn|Asiatic Society of Bengal|2009}} १२ फेब्रुवारी रोजी, फर्रुखसियारने मुघल राजधानी [[दिल्ली|दिल्लीवर]] स्वारी केली आणि [[लाल किल्ला]] व गढी ताब्यात घेतली. जहांदर शाहचे डोके वेळूवर लावून एका हत्तीवर एका जल्लादाने वाहून नेले आणि त्याचे शरीर दुसऱ्या हत्तीवरून वाहून नेले. {{Sfn|Irvine|2006}} == राज्य == {{बदल}} === सय्यद बंधूंबद्दलचा द्वेष === [[चित्र:Farrukhsiyar_Procession_in_front_of_the_Great_Mosque_of_Delhi.png|इवलेसे|फर्रुख सियर दिल्लीतील शुक्रवारच्या नमाजासाठी दाखल करतात.]] [[चित्र:Silver_Rupee_struck_in_the_name_of_Mughal_emperor_Farrukhsiyar,_minted_in_Itawa,_AD_1714,_photographed_by_Yogabrata_Chakraborty_on_October_23,_2024.jpg|इवलेसे|212x212अंश|इटावा येथे मुघल बादशाह फर्रुख सियरच्या नावाने चांदीचा रुपया, इ.स. १७१४.]] फर्रुख सियरने सय्यद बंधूंच्या मदतीने जहांदर शाहचा पराभव केला आणि त्या बंधूंपैकी एक, अब्दुल्ला खान याला ''वजीर'' (पंतप्रधान) पद हवे होते. त्यांची मागणी फेटाळली, कारण ते पद गाजीउद्दीन खानला देण्याचे वचन दिले होते, परंतु फर्रुख सियरने त्यांना ''<nowiki/>'वकील-ए-मुतलक''' या नावाने राजप्रतिनिधी म्हणून पद दिली. अब्दुल्ला खानने नकार दिला आणि म्हणाला की, जहांदर शाहविरुद्ध फर्रुख सियरच्या सैन्याचे नेतृत्व केल्यामुळे ''वजीर'' पद त्यालाच मिळायला पाहिजे. शेवटी फर्रुख सियरने त्यांची मागणी मान्य केली आणि अब्दुल्ला खान ''वजीर'' बनले. <ref>याह्या खानचे तजकीरत-उल-मुल्क, पृ. १२२</ref> त्यांचे भाऊ हुसैन अली खान ''मीर बख्शी'' किंवा सरसेनापती बनला. इतिहासकार विल्यम इर्विन यांच्या मते, फर्रुख सियरचे जवळचे सहकारी मीर जुमला तिसरे आणि खान दौरान यांनी त्याच्या मनात संशय ठेवले की ते त्याला सिंहासनावरून पदच्युत करणार. या घडामोडींबद्दल कळल्यावर, दुसऱ्या सय्यद भावाने (हुसैन अली खान) अब्दुल्ला खानला लिहिले: "राजपुत्राच्या बोलण्यावरून आणि त्यांच्या कृतींच्या स्वरूपावरून हे स्पष्ट होते की, ते केलेल्या सेवेच्या दाव्यांची पर्वा न करणारे, अविश्वासी, वचन मोडणारे आणि पूर्णपणे निर्लज्ज माणूस होते". {{Sfn|Irvine|2006|page=282}} हुसैन अली खानला "नवीन सार्वभौमाच्या योजनांचा विचार न करता" त्यांच्या स्वतःच्या हितासाठी काहीतरी करणे आवश्यक वाटले. {{Sfn|Irvine|2006|page=283}} फर्रुख सियर त्यांचा सामना करू शकले नाही, कारण सय्यद बंधूंनी सैन्याच्या सर्वात मजबूत भागावर नियंत्रण ठेवले होते आणि अशा प्रकारे ते साम्राज्याचे वास्तविक शासक बनले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=bhKMDwAAQBAJ&dq=so+he+could+not+confront+the+Sayyid+brothers.+Further,+they+threatened+to+enthrone&pg=PA212|title=A Short History of the Mughal Empire|last=Michael Fischer|date=2015|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=9780857727770|page=212}}</ref> === अजमेर विरुद्ध मोहीम === मारवाडचे महाराजा अजित सिंग यांनी मारवाडी सरदारांच्या मदतीने [[अजमेर|अजमेरवर]] कब्जा केले होते आणि आपल्या राज्यातून मुघल राजदूतांना हाकलून दिले. फर्रुख सियरने त्यांना पराभाव करण्यास हुसैन अली खानला पाठवले. तथापि, मुघल बादशहाच्या दरबारातील सय्यद बंधूंच्या विरोधी गटाने त्यांना अजित सिंगला गुप्त पत्रे पाठवण्यास भाग पाडले, ज्यात हुसैन अली खानचा पराभव केल्यास बक्षिसे देण्याचे आश्वासन दिले होते. <ref>द केम्ब्रिज शॉर्टरचे भारताचे इतिहास पृ. ४५६</ref> हुसैन अली खान ६ जानेवारी १७१४ रोजी सरबुलंद खान आणि अफरस्याब खान यांच्यासह दिल्लीहून अजमेरसाठी निघाले. त्यांचे सैन्य सराई सहल येथे पोहोचताच, अजित सिंगने राजदूत पाठवले, जे शांततेसाठी वाटाघाटी करण्यात अयशस्वी ठरले. हुसैन अली खान [[जोधपूर]], [[जैसलमेर]] आणि मेर्तामार्गे अजमेरच्या दिशेने पुढे जात असताना, अजित सिंगने मुघल सेनापतीला लढाईपासून परावृत्त करण्याच्या आशेने वाळवंटात माघार घेतली. अजित सिंगने मेर्ता येथे शरणागती पत्करली. {{Sfn|Irvine|2006|page=288–290}} त्याचे परिणामी, [[राजस्थान|राजपुतानामध्ये]] मुघल सत्ता पुनर्संचयित झाली. अजित सिंगने आपली दुसरी मुलगी, कुंवारी इंदिरा कंवर, फर्रुख सियरला वधू म्हणून दिली. {{Sfn|Fisher|page=78}} त्यांचा मुलगा, कुंवर अभय सिंग, यांना त्यांचा मेहुणा असलेल्या मुघल बादशाहाला भेटायला त्यांच्यासोबत जाण्यास भाग पाडले. {{Sfn|Irvine|2006|page=290}} === जाटांविरुद्ध मोहीम === [[चित्र:Farrúkh_Síyár_on_horseback_with_attendants.jpg|अल्ट=Colourful painting of Farrukhsiyar on horseback, surrounded by three attendants on foot|डावे|इवलेसे|सेवकांसह फर्रुख सियर घोड्यावर.]] [[औरंगजेब|औरंगजेबाच्या]] [[दख्खनचे पठार|दख्खनच्या पठारावरील]] २५ वर्षांच्या मोहिमेमुळे, स्थानिक शासकांच्या उदयामुळे [[उत्तर भारत|उत्तर भारतामध्ये]] मुघल सत्ता कमकुवत झाली. या परिस्थितीचा फायदा घेऊन जाट पुढे सरसावले. {{Sfn|Irvine|2006|p=322}} १७१३ च्या सुरुवातीला, फर्रुख सियरने जाट नेता चुडामनला पराभाव करण्यास आग्राचे ''सुभेदार'', छबेला राम यांना अयशस्वीपणे पाठवले. तथापि, त्यांचे उत्तराधिकारी, समसमुद दौला खान यांनी चुडामनला मुघल बादशाहाशी वाटाघाटी करण्यास भाग पाडले. राजा बहादूर राठोड त्यांच्यासोबत मुघल दरबारात गेले, जिथे फर्रुख सियरसोबतच्या वाटाघाटी अयशस्वी ठरल्या. {{Sfn|Irvine|2006|p=323}} सप्टेंबर १७१६ मध्ये राजा [[दुसरा जयसिंह|दुसरे जय सिंगने]] थुन (आजचे [[राजस्थान]], भारत) येथे राहणाऱ्या चुडामनविरुद्ध मोहीम हाती घेतली. १९ नोव्हेंबरपर्यंत, जय सिंगने थुन किल्ल्याला वेढा घालायचे सुरुवात केली. {{Sfn|Irvine|2006|p=324}} डिसेंबरमध्ये, चुडामनचा मुलगा, मुहकम सिंग, किल्ल्यावरून निघाले आणि त्यांनी जय सिंगशी युद्ध केले; राजाने विजयाचा दावा केला. मुघलांचा दारुगोळा संपत असल्याने, सय्यद मुजफ्फर खानला आग्रा येथील शस्त्रागारातून दारूगोळा, अग्निबाण आणि शिशाचे ढिग आणण्यास आज्ञा दिला. {{Sfn|Irvine|2006|p=325}} जानेवारी १७१८ पर्यंत, वेढा एका वर्षापेक्षा जास्त चालला होता. १७१७ च्या उत्तरार्धात पाऊस आल्याने वस्तूंची किमती वाढली व राजा जय सिंग यांना वेढा चालू ठेवणे अवघड होऊ लागले. त्यांनी फर्रुख सियर यांना अतिरिक्त सैन्यबळासाठी पत्र लिहिले, ज्यात त्यांनी सांगितले की त्यांनी जाटांसोबतच्या "अनेक चकमकींवर" मात केली आहे. याने फर्रुख सियर प्रभावित झाले नव्हते, म्हणून जय सिंग यांनी (दिल्लीतील त्यांच्या प्रतिनिधीमार्फत) हुसैन अली खान यांना कळवले की, जर त्यांनी बादशहाकडे त्यांच्या बाजूने बाजू मांडली, तर ते सरकारला तीस लाख रुपये आणि मंत्र्याला वीस लाख रुपये देतील. हुसैन अली खान आणि फर्रुख सियर यांच्यातील वाटाघाटी यशस्वी झाल्याने, बादशहाने त्यांच्या मागण्या मान्य केल्या आणि चुडामनला मुघल दरबारात आणण्यास सय्यद खान जहान यांना पाठवले. फर्रुख सियर यांनी राजा जय सिंग यांना वेढ्याबद्दल धन्यवाद देणारा एक ''फर्मान'' (शाही हुकूम) जारी केला. {{Sfn|Irvine|2006|p=326}} १९ एप्रिल १७१८ रोजी, चुडामनला फर्रुख सियरसमोर हजर केले. त्यांनी शांततेसाठी वाटाघाटी केल्या, ज्यात चुडामनने मुघल सत्ता स्वीकारली. खान जहानला ''बहादूर'' ही पदवी दिली. असे ठरले की चुडामन सय्यद अब्दुल्ला मार्फत फर्रुख सियरला रोख आणि वस्तूंच्या स्वरूपात पन्नास लाख रुपये देईल. {{Sfn|Irvine|2006|p=327}} === शीखांविरुद्ध मोहीम === बन्दा सिंग बहादूर हे एक [[शीख]] नेता होते ज्यांनी १७१० च्या दशकाच्या सुरुवातीपर्यंत [[पंजाब प्रदेश|पंजाब प्रदेशातील]] काही भाग कब्जा केले होते. <ref name="Banda">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html|title=Marathas and the English Company 1707–1800|publisher=San Beck|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225084030/http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html%20|archive-date=25 December 2018|access-date=18 March 2017}}</ref> मुघल बादशाह [[पहिला बहादूर शाह|बहादूर शाह पहिले]] आणि जहांदर शाह बंन्दाचे बंड दडपण्यात अयशस्वी ठरले. {{Sfn|Richards|1995}} १७१४ मध्ये, सरहिंदचा ''फौजदार'' (छावणीचा सेनापती) जैनुद्दीन अहमद खानने [[रूपनगर|रोपरापाशी]] शीखांवर हल्ला केला. १७१५ मध्ये, फर्रुख सियरने बहादूरला पराभूत करण्यास कमरुद्दीन खान, अब्दूस समद खान आणि जकारिया खान बहादूर यांच्या नेतृत्वाखाली २०,००० सैन्य पाठवले. <ref name="Banda">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html|title=Marathas and the English Company 1707–1800|publisher=San Beck|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225084030/http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html%20|archive-date=25 December 2018|access-date=18 March 2017}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20181225084030/http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html%20 "Marathas and the English Company 1707–1800"]. San Beck. Archived from [http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html the original] on 25 December 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 March</span> 2017</span>.</cite></ref> [[गुरदासपूर]]<nowiki/>ला आठ महिन्यांच्या वेढ्यानंतर, दारुगोळा संपल्यामुळे बन्दा सिंग बहादूरने शरणागती पत्करली. बन्दा सिंग बहादूर आणि त्यांच्या २०० साथीदारांना अटक करून दिल्लीला आणले; त्यांना सरहिंद शहरातून धिंड काढली. {{Sfn|Singha}} बन्दा सिंग बहादूरला लोखंडी पिंजऱ्यात टाकले आणि उरलेले शीखांना साखळदंडांनी बांधले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms|last=Duggal|first=Kartar|publisher=Abhinav Publications|year=2001|isbn=9788170174103|page=41}}</ref> त्यांच्यावर आपला धर्म सोडून मुसलमान बनण्यास दबाव आणला. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Khalsa Generals|last=Singh|first=Gurbaksh|publisher=Canadian Sikh Study & Teaching Society|year=1927|isbn=0969409249|page=12}}</ref> जरी बादशहाने इस्लाम धर्म स्वीकारलेल्या शीखांना जीवदान देण्याचे वचन दिले होते, विल्यम इर्विनच्या म्हणतात, "एकही कैदी [शीख] आपल्या धर्माशी विश्वासघातकी ठरला नाही". त्यांनी ठाम नकार दिल्यावर सर्वांना फाशी दिली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Glimpses of Sikhism|last=Jawandha|first=Nahar|publisher=Sanbun Publishers|year=2010|isbn=9789380213255|page=89}}</ref> ७८० शीख कैद्यांसह शीखांना एका मिरवणुकीने दिल्लीला आणले, २,००० शीखांची मुंडकी भाल्यांवर लटकवली आणि लोकांमध्ये दहशत निर्माण करण्यास मारलेल्या शीखांच्या मुंडक्यांनी भरलेल्या ७०० गाड्यांचा वापर केले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Guru Gobind Singh|last=Johar|first=Surinder|publisher=Enkay Publishers|year=1987|isbn=9788185148045|location=The University of Michigan|page=208}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=A Comprehensive History of India: 1712–1772|last=Sastri|first=Kallidaikurichi|publisher=Orient Longmans|year=1978|location=The University of Michigan|page=245}}</ref> जेव्हा फर्रुख सियरचे सैन्य [[लाल किल्ला|लाल किल्ल्यापर्यंत]] पोहोचले, तेव्हा मुघल बादशहाने बन्दा सिंग बहादूर, बाज सिंग, फतेह सिंग आणि त्यांच्या साथीदारांना त्रिपोलियामध्ये तुरुंगात टाकण्याचा आज्ञा दिला. {{Sfn|Singha|p=16}} तीन महिन्यांच्या कैदेनंतर, <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.514005|title=Life of Banda Singh Bahadur: Based on Contemporary and Original Records|last=Singh|first=Ganda|publisher=Sikh History Research Department|year=1935|page=229}}</ref> दिल्लीतील श्रीमंत खत्रींनी त्यांच्या सुटकेसाठी पैसे देऊनही फर्रुख सियरने बन्दा सिंग बहादूर आणि त्यांच्या अनुयायांना ठार मारले. {{Sfn|Irvine|2006|p=319}} बंदा सिंग बहादूरचे डोळे काढले, त्यांचे अवयव तोडले, त्यांची कातडी काढली आणि त्यानंतर त्यांना ठार मारले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Sri Gur Panth Prakash: Episodes 1 to 81|last=Singh|first=Kulwant|publisher=Institute of Sikh Studies|year=2006|isbn=9788185815282|page=415}}</ref> === सिंधू नदीवरील बंडखोरांविरुद्ध मोहीम === शाह इनायत हे [[सिंध|सिंधमधील]] गरीब शेतकऱ्यांचे नेता होते, ज्यांनी सिंधच्या जमीनदारांविरुद्ध चळवळ केली आणि गरीब शेतकरी व कसणाऱ्यांमध्ये जमिनीचे पुनर्वितरण केले. फर्रुख सियरच्या आज्ञानुसार १७१८ मध्ये त्यांना फाशी दिली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Sufi saints and state power : the pirs of Sind, 1843-1947|last=Ansari|first=Sarah F. D.|date=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-40530-0|location=Cambridge [England]|oclc=23694258}}</ref> <ref name="bio">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=KnPoYxrRfc0C&pg=PA3941|title=Encyclopaedia of Indian Literature: Sasay to Zorgot|last=Mohan Lal|date=1991|publisher=Sahitya Akademi|isbn=9788126012213|page=3941}}</ref> === जिझियाचे पुनर्लागवड === फर्रुख सियरने इनायतुल्ला काश्मिरी, एक म्हातारे आलमगिरी सरदार, आणि मुहम्मद मुराद काश्मिरी, ज्यांच्याशी त्यांचे विवाहसंबंध होते, अशा अनेक काश्मिरी सरदारांना सत्ता दिली. याचे कारण होते की सय्यद बंधूंशी सामना करण्यास त्यांना थेट संबंधित असलेल्या समर्थकांच्या एका जवळच्या गटाची गरज होती. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=f_RtAAAAMAAJ&q=About+this+time+it+was+learnt+that+Shaista+Khan+,+the+maternal+uncle+of+the+late+Farrukhsiyar+,+was+raising+troops+and|title=The Forgotten Mughals:A History of the Later Emperors of the House of Babar, 1707-1857|last=G. S. Cheema|date=2002|publisher=Manohar Publishers & Distributors|isbn=9788173044168|page=142}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=dohDAAAAYAAJ&q=The+emperor+felt+the+need+of+raising+the+old+%27+Alamgiri+nobles+%27+as+a+counterpoise+to+the+Sayyids|title=A Study of Eighteenth Century India: Political history, 1707-1761|date=1976|publisher=Saraswat Library}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=dohDAAAAYAAJ&q=farrukhsiyar+chose+khan+dauran|title=A Study of Eighteenth Century India: Political history, 1707-1761|last=Jagadish Narayan Sarkar|date=1976|publisher=Saraswat Library}}</ref> <ref name="Royal Asiatic Society of Bengal">{{स्रोत पुस्तक|title=Journal and Proceedings Volume 73, Parts 1-3|date=1907|publisher=Royal Asiatic Society of Bengal|page=306}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="">''Journal and Proceedings Volume 73, Parts 1-3''. Royal Asiatic Society of Bengal. 1907. p.&nbsp;306.</cite></ref> १७१७ मध्ये इनायतुल्ला खानची दिवाण-ए-तन-ओ खालिसा आणि काश्मीरचा राज्यपाल म्हणून नियुक्ती केली. त्यांनी [[श्रीनगर|श्रीनगरचा]] हिंदू भाग जाळून टाकला आणि पंडितांना फेटे घालण्यास मनाई केली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=RDFuAAAAMAAJ&q=Inayatullah+Khan+,+a+Kashmiri+who+was+appointed+governor+in+1717+,+set+fire+to+the+Hindu+area+of+Srinagar+and+the+Pandits+were+not+allowed+to|title=Kashmir in Conflict:India, Pakistan and the Unending War|last=Victoria Schofield|date=1996|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=9781860640360|page=23}}</ref> औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मुघल साम्राज्यात जिझिया पुन्हा लागू करण्यासाठी इनायतुल्ला खान जबाबदार होते. फर्रुख सियर हिंदूंना म्हणाले: <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=DLQeSBLpUwsC&dq=farrukhsiyar+jizya&pg=PA174|title=Rajasthan Through the Ages|last=R.K. Gupta, S.R. Bakshi|date=2008|publisher=Sarup & Sons|isbn=9788176258418|page=174}}</ref>   "इनयातुल्लांनी माझ्यासमोर [[Sharif of Mecca|मक्काचे शरीफापासून]] पत्र ठेवले आहे, ज्याच्यात लिहिले गेले आहे की कुराणानुसार जिझियाचे कर आवश्यक आहे. माझ्या मजहबामुळे मला काही मदत करण्याची शक्यता नाही." === बंगालमधील व्यापार सवलत === [[चित्र:Farrukhsiyar.jpg|अल्ट=Painting of Farrukhsiyar smoking a hookah with a female attendant|इवलेसे|चांदण्या रात्री फर्रुख सियर एका स्त्री परिचारिकेसोबत हुक्का ओढत असतानाचे Fचित्र.]] १७१७ मध्ये, फर्रुख सियरने एक ''फर्मान'' जारी करून [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी|ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीला]] मुघल साम्राज्यात राहण्याचा आणि व्यापार करण्याचा अधिकार दिला. कंपनीशी संबंधित असलेले शल्यचिकित्सक विल्यम हॅमिल्टन यांनी फर्रुख सियरला एका आजारातून बरे केल्याबद्दल कृतज्ञता म्हणून, ३,००० रुपयांच्या वार्षिक देयकाव्यतिरिक्त त्यांना मुक्तपणे व्यापार करण्याची परवानगी दिली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Calcutta: Society and Change 1690–1990|last=Samaren Roy|date=May 2005|publisher=iUniverse|isbn=978-0-595-34230-3|page=29}}</ref> कंपनीला मालाच्या वाहतुकीसाठी ''दस्तक'' (परवाना) जारी करण्याचा अधिकार दिला होता, ज्या अधिकाराचा कंपनीच्या अधिकाऱ्यांनी वैयक्तिक फायद्यासाठी गैरवापर केला. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=History and Civics|last=Vipul Singh|last2=Jasmine Dhillon|last3=Gita Shanmugavel|publisher=Pearson India|isbn=978-81-317-6320-9|page=73}}</ref> या ''फर्मानामुळे'' ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीला बंगाल प्रांतात शुल्कमुक्त व्यापार करण्याची परवानगी मिळाली. कंपनीच्या अधिकाऱ्यांनी स्वतःच्या खाजगी व्यापारास ''दस्तकांचा'' गैरवापर केल्यामुळे बंगालचे नवाब, [[अलीवर्दीखान]], संतप्त झाले, ज्यामुळे शेवटी बंगालच्या नवाबांचे ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीसोबत भविष्यात संघर्ष झाले. === सय्यद बंधूंसोबत अंतिम संघर्ष === [[चित्र:Portret_van_Farruk_Siyar_te_paard,_RP-T-1991-5.jpg|डावे|इवलेसे]] १७१५ पर्यंत, फर्रुख सियरने मीर जुमला तिसऱ्याला त्याच्या वतीने कागदपत्रांवर सही करण्याचा अधिकार दिला होता: "मीर जुमलाचा शब्द आणि शिक्का हाच माझा शब्द आणि शिक्का आहे". मीर जुमला तिसऱ्याने पंतप्रधान सय्यद अब्दुल्ला यांच्याशी सल्लामसलत न करता ''जहागीर'' आणि ''[[मनसबदार|मनसबांच्या]]'' प्रस्तावांना मंजुरी देण्यासाठी सुरुवात केली. {{Sfn|Chandra|2007|page=476}} सय्यद अब्दुल्लाचा उपप्रमुख रतन चंद त्यांच्याकडून काम करून घेण्यासाठी लाच घेत असे आणि महसूल वसुलीमध्ये गुंतलेला होता, ज्याला मुघल बादशाहाने मनाई केली होती. परिस्थितीचा फायदा घेत, मीर जुमला तिसऱ्याने फर्रुख सियरला सांगितले होते की सय्यद बंधू पद धारण करण्यासाठी अयोग्य आहेत आणि त्यांच्यावर अवज्ञा केल्याचा आरोप केला. त्या बंधूंना पदच्युत करण्याच्या आशेने, फर्रुख सियरने लष्करी तयारी सुरू केली आणि मीर जुमला तिसरा आणि खान दौरान यांच्या हाताखाली सैन्याची संख्या वाढवली. {{Sfn|Chandra|2007|page=477}} फर्रुख सियरच्या योजनांबद्दल कळल्यावर सय्यद हुसैन यांना असे वाटले की "महत्त्वाच्या प्रांतांवर" नियंत्रण मिळवून त्यांची सत्ता मजबूत करता येईल. त्यांनी [[पहिला असफ जाह|पहिले असफ जाह]] ऐवजी दख्खनचे उपराज म्हणून नियुक्तीची मागणी केली; फर्रुख सियरने नकार दिला आणि त्याऐवजी त्यांची दख्खनमध्ये बदली केली. फर्रुख सियरच्या समर्थकांपासून हल्ल्याच्या भीतीने, भावांनी लष्करी तयारी सुरू केली. जरी फर्रुखसियारने सुरुवातीला भावांना चिरडून टाकण्याचे काम मुहम्मद अमीन खानला देण्याचा विचार केला होता (ज्याला बदल्यात पंतप्रधानपद हवे होते), तरी त्यांनी तसे न करण्याचा निर्णय घेतला कारण त्यांना हटवणे कठीण झाले असते. {{Sfn|Chandra|2007}} दख्खनमध्ये पोहोचल्यावर, सय्यद हुसैनने फेब्रुवारी १७१८ मध्ये [[मराठा साम्राज्य|मराठा]] शासक [[शाहू पहिले]] यांच्याशी एक तह केले. शाहूंना दख्खनमध्ये ''[[चौथ|सरदेशमुखी]]'' गोळा करण्याची परवानगी देण्यात आली आणि त्यांना राज्यकारभारासाठी बेरार आणि गोंडवानाचा प्रदेश मिळाला. त्या बदल्यात, शाहूंनी सय्यदांना वार्षिक १० लाख रुपये देण्याचे आणि १५,००० घोड्यांची सेना सांभाळण्याचे मान्य केले. हे तह फर्रुख सियरच्या मंजुरीशिवाय झाला होता, <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Peshwa: The Lion and the Stallion|last=Ram Sivasankaran|date=22 December 2015|publisher=Westland|isbn=978-93-85724-70-1|page=5}}</ref> आणि जेव्हा त्यांना याबद्दल कळले तेव्हा ते संतापले: "महसूल आणि शासनाच्या बाबतीत नीच शत्रूने अरेरावी करणारे भागीदार असणे अयोग्य." {{Sfn|Chandra|2007}} === मुघल साम्राज्याची स्थिती === ==== नियुक्ती ==== फर्रुख सियर यांनी सय्यद अब्दुल्ला खान यांना मुख्यमंत्री म्हणून नियुक्त केले आणि मुहम्मद बाकीर मुतामिद खान यांना राजकोषाचा प्रभारी म्हणून नियुक्त केले. ''बक्षी'' ही पदवी प्रथम हुसैन अली खान (उमदत-उल-मुल्क, अमीर-उल-उमारा आणि बहादूर फिरोज जंग) आणि नंतर [[पहिला असफ जाह|पहिले असफ जाह]] आणि अफरसायब खान बहादूर यांना प्रदान केली. {{Sfn|Irvine|2006|page=258}} खालील प्रांतांचे राज्यपाल होते; [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारताचे]] राज्यपाल असफ जाह होते, ज्यांनी उपराज्यपाल नियुक्त केले: {{Sfn|Irvine|2006|p=261}} {{Sfn|Irvine|2006|p=262}} {{Sfn|Irvine|2006|p=263}} {| class="wikitable" ! colspan="2" |उत्तर भारत ! colspan="2" | दक्षिण भारत |- ! प्रांत ! राज्यपाल/मुख्यमंत्री ! प्रांत ! उपराज्यपाल |- | आग्रा | शम्स उद दौला शाह खान-इ दौरन | बेरार | इवाज खान |- | अजमेर | सय्यद मुजफ्फर खान बरहा | [[बीदर जिल्हा|बिदार]] | अमीन खान |- | [[प्रयागराज जिल्हा|अलाहाबाद]] | खान जहान बरहा | [[विजापूर जिल्हा|विजापूर]] | मन्सूर खान |- | अवध | सरबुलंद खान | [[खान्देश|खानदेश]] | शुक्रुल्लाह खान |- | बंगाल | फरखुंदा बख्त | [[हैदराबाद जिल्हा|हैदराबाद]] | युसूफ खान |- | बिहार | सय्यद हुसैन अली खान बरहा | कर्नाटकी | सादातउल्लाह खान नवायथ |- | [[दिल्ली]] | मुहम्मद यार खान |- | गुजरात | शहामत खान |- | काबुल | बहादूर नासिर जंग |- | काश्मीर | सादात खान |- | लाहोर | अब्द अल-समद खान |- | माळवा | [[दुसरा जयसिंह|अंबरचे राजा जय सिंग]] |- | मुलतान | कुतुब-उल-मुल्क बरहा |- | [[ओडिशा]] | मुर्शीद कुली खान |} == वैयक्तिक जीवन == === कुटुंब === फर्रुख सियरची पहिली बायको फखर-उन-निसा बेगम होती, जीला गौहर-उन-निसासुद्धा म्हटल्या जाते. ती मीर मुहम्मद ताकी (ज्याला हसन खान आणि नंतर सादात खान म्हणूनसुद्धा ओळखल्या जात होते) यांची मुलगी होती. [[माझांदारान प्रांत|माझांदारानच्या]] फारशी प्रांतातील ताकीने मासूम खान सफवीच्या मुलीशी लग्न केले; जर ती फखर-उन-निसाची आई असेल, तर तिच्या मुलीची राजकुमाराची बायको म्हणून निवड होण्याचे हे कारण असू शकते. {{Sfn|Irvine|2006|pp=400–401}} त्यांची दुसरी बायको महाराजा अजित सिंग यांची मुलगी बाई इंदिरा कंवर होती. {{Sfn|Irvine|2006|p=400}} तिने फर्रुख सियरसोबत २७ सप्टेंबर १७१५ रोजी, त्यांच्या राजवटीच्या चौथ्या वर्षी लग्न केले. त्यांना काही मुले नव्हते. फर्रुख सियरच्या पदच्युतीनंतर आणि मृत्यूनंतर ती १६ जुलै १७१९ रोजी शाही अंतःपुरातून बाहेर पडली, ती तिच्या मालमत्तेसह तिच्या वडिलांकडे परतली आणि तिने तिचे उरलेले आयुष्य जोधपूरमध्ये घालवले. {{Sfn|Irvine|2006|p=401}} फर्रुख सियरची तिसरी बायको बाई भूप देवी होती, जी जया सिंग ( किश्तवाडचे राजा, ज्यांनी इस्लाम धर्म स्वीकारला होता आणि बख्तियार खान हे नाव धारण केले होते) यांची मुलगी होती. जया सिंगच्या मृत्यूनंतर त्यांचा मुलगा, किरात सिंग, सिंहासनावर बसले. १७१७ मध्ये, [[दिल्ली|दिल्लीच्या]] [[मुफ्ती|मुफ्तीच्या]] संदेशाला प्रतिसाद म्हणून, तिचा भाऊ किरात सिंगने तिला तिचा भाऊ मिया मुहम्मद खान यांच्यासोबत दिल्लीला पाठवले. फर्रुख सियरने तिच्याशी लग्न केले आणि ३ जुलै १७१७ रोजी ती शाही अंतःपुरात दाखल झाली. {{Sfn|Irvine|2006}} <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Proceedings – Punjab History Conference – Volumes 29-30|publisher=Punjabi University|year=1998|page=85}}</ref> === शीर्षके === त्यांचे पूर्ण नाव अबुल मुजफ्फर मुइनुद्दीन मुहम्मद फर्रुखसियर बादशाह होते. {{Sfn|Irvine|2006|p=398}} मृत्यूनंतर, ते ''"शहीद-ए-मरहूम"'' (दयेने स्वीकारलेले शहीद) म्हणून ओळखले गेले. {{Sfn|Irvine|2006|p=399}} == पदच्युतर आणि मृत्यू == [[चित्र:Portret_van_de_grootmogol_Farrukhsiyar,_RP-T-1996-76.jpg|इवलेसे]] १७१८ च्या मध्यास, मुघल दरबारात एक मोठा संघर्ष पेटला. बादशाह आणि त्यांचे प्रमुख मंत्री यांच्यात बऱ्याच काळापासून मतभेद होते, परंतु जेव्हा बादशाहाने दख्खन प्रदेशात नवीन अधिकाऱ्यांची नियुक्ती करून पूर्वीचा तह मोडले तेव्हा तणाव वाढला. याच्या प्रत्युत्तरी, मंत्र्याने या नियुक्त्या रद्द केल्या. संतप्त झालेल्या बादशाहाने मंत्री अब्दुल्ला खान यांना संपवण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केला, ज्यामुळे त्यांच्या विरोधात शक्तिशाली सरदार आणि सैन्य जमा झाले. लवकरच, बादशाहाकडे जय सिंग कछवाहा यांच्यासोबत फक्त राजपूत सैनिकांची एक छोटी तुकडी उरली होती. <ref name="Eaton Persianate Age">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=WpCMEAAAQBAJ|title=India in the Persianate Age: 1000-1765|last=Eaton|first=Richard M.|publisher=National Geographic Books|year=2020|isbn=978-0-14-198539-8|pages=344–346|language=en}}</ref> <ref name="Chandra Parties and Politics">{{स्रोत पुस्तक|title=Parties and Politics at the Mughal Court (1707–1740)|last=Chandra|first=Satish|publisher=People’s Publishing House|year=1972|location=New Delhi|pages=139–141}}</ref> <ref name="Richards Mughal Empire">{{Harvard citation no brackets|Richards|1995}}</ref> त्यानंतर अब्दुल्ला खानने आपला भाऊ, हुसैन अली खान यांना दख्खनमधून कुमक आणण्यासाठी सांगितले. ऑक्टोबरमध्ये, हुसैन अली खान घोडदळ, बंदुका घेतलेले पायदळ आणि तोफखान्याच्या मोठ्या तुकडीसोबत उत्तरेकडे निघाले. त्यांना मराठा मुख्यमंत्री [[बाळाजी विश्वनाथ]] येऊन भेटले, ज्यांनी सैन्यात मराठा घोडेस्वारांची भर घातली. जरी त्यांनी महत्त्वाच्या ओलिसांच्या अदलाबदलीसाठी वाटाघाटी करायला येत असल्याचे दावा केले असले, त्यांचा खरा उद्देश हा होता की बादशाहाच्या जागी दुसऱ्या अशा व्यक्तीला बसवता येईल ज्याला नियंत्रित करण्यास सोपे जाईल. <ref name="Chandra Parties and Politics" /> <ref name="Eaton Persianate Age" /> फेब्रुवारी १७१९ मध्ये, हुसैन अली खानने दरबाराच्या औपचारिक नियमांकडे दुर्लक्ष करून दिल्लीत नाट्यमय प्रवेश केला. दबावाखाली, बादशाह फर्रुख सियरने [[दुसरा जयसिंह|जय सिंग]] यांच्यासह अनेक महत्त्वाच्या अधिकाऱ्यांना पदावरून दूर केले. जेव्हा बादशाहाने राजवाड्याच्या किल्ल्यावरील नियंत्रण सोडण्यास नकार दिले, तेव्हा दरबारात एक संतप्त संघर्ष झाला. शेवटी अब्दुल्ला खानने बादशाहाचे रक्षक हटवले आणि राजवाड्यावर ताबा मिळवला. <ref name="Chandra Parties and Politics" /> <ref name="Richards Mughal Empire" /> <ref name="Eaton Persianate Age" /> शहरात ही बातमी पसरल्यानंतर, फर्रुख सियरला स्त्रियांच्या निवासस्थानात लपण्यास भाग पडले. दुसऱ्या दिवशी, निष्ठावान सेनापती राजवाड्यावर कूच करण्यास जमले, परंतु त्यांचा हुसैन अली खानच्या [[मराठी लोक|मराठा]] सैन्याशी संघर्ष झाला. आपल्यापैकी कोणालाही सहजपणे गादीवर बसवता येणार नाही असे पाहून, शक्तिशाली सय्यद बंधूंनी बादशहाच्या जागी एका तरुण आणि नियंत्रणात ठेवता येण्याजोग्या राजकुमाराला बसवण्याचा निर्णय घेतला. राजकुमार बिदर दिलला पकडण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केल्यानंतर, त्यांनी राजकुमार रफी-उद-दरजातला नवीन शासक म्हणून राज्याभिषेक केले. त्याच रात्री, फर्रुख सियरला पकडले, त्यांचे डोळे काढले आणि शेवटी तुरुंगातच त्यांना ठार मारले. {{Sfn|Irvine|2006}} <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=hdmcAAAAQBAJ&dq=ajit+singh+1719&pg=PA186|title=The History of India|last=Kenneth Pletcher|date=April 2010|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=978-1615302017|page=186}}</ref> त्यांच्या मृत्यूनंतर, अजित सिंगने आपल्या विधवा मुलीला हुंड्यासह परत मिळवले आणि [[जोधपूर|जोधपूरला]] परतले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=6dR0CgAAQBAJ&dq=Ajit+Singh+killed+farrukhsiyar&pg=PA176|title=Royal Umbrellas of Stone: Memory, Politics, and Public Identity in Rajput Funerary Art|last=Melia Belli Bose|publisher=Brill|year=2015|isbn=9789004300569|page=176}}</ref> == वारसा == [[गुरगांव जिल्हा|गुडगाव जिल्ह्यातील]] फर्रुखनगर शहर, {{Convert|32|km}}[[दिल्ली|दिल्लीच्या]] दक्षिणेला असलेल्या या त्यांचे नाव दिले. त्याच्या कारकिर्दीत त्यांनी तिथेच ''शीश महाल'' आणि जामा मशीद बांधली. [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेशातील]] [[फरुखाबाद|फर्रुखाबाद]] शहरालाही त्यांचेच नाव दिले. == संदर्भ == <references /> == संदर्भसूची == * {{जर्नल स्रोत|date=18 August 2009|title=The Bangash Nawabs of Fakkuhkabad|journal=[[The Asiatic Society|Journal of the Asiatic Society of Bengal]]|publisher=Bishop's College Press|volume=47|ref={{sfnref|Asiatic Society of Bengal|2009}}}} * {{Citation|url=Satish Chandra (historian)|title=Medieval India: From Sultanat to the Mughal Empire}} * {{Citation|title=The Later Mughals|url=William Irvine (historian)}} * {{Citation|title=A Short History of the Mughal Empire|ref={{harvid|Fisher}}}} * {{Citation|url=John F. Richards|title=The New Cambridge History of India: Part I, Volume V - The Mughal Empire}} * {{Citation|title=Sikh Studies, Book 6|ref={{harvid|Singha}}}} {{S-start}} {{रा-घ|[[तैमुरी वंश]]|क्|}} {{Succession box}}रफी-उद {{S-end}} [[वर्ग:इ.स. १६८३ मधील जन्म]] [[वर्ग:मुघल सम्राट]] [[वर्ग:इ.स. १७१८ मधील मृत्यू]] 6zmnfw38oaz7rim1p1h2z9v4daorzuj 2685689 2685688 2026-05-25T00:02:16Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2685689 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी||नाव=फर्रुख सियर<br/> فرخ‌سیار|पदवी=बादशाह<br/> अल-सुलतान अल-आजम|चित्र=Muhhamad_Farukhsiyar.jpg|चित्र_शीर्षक=बादशाह फर्रुख सियर रत्न धरताना, १७१७}} '''फर्रुख सियर''' ( [[फारसी भाषा|फारशी]]: فرخ‌سیار ; २० ऑगस्ट १६८३ – ९ एप्रिल १७१९), हे १७१३ ते १७१९ पर्यंत दहावे [[मोगल|मुघल बादशाह]] होते. त्यांनी आपले काका [[जहांदर शाह|जहांदर शाहांना]] पदच्युत करून सिंहासनावर आरूढ झाले. <ref name="sen2">{{स्रोत पुस्तक|title=A Textbook of Medieval Indian History|last=Sen|first=Sailendra|publisher=Primus Books|year=2013|isbn=978-93-80607-34-4|pages=193}}</ref> ते फक्त नावापुरते बादशाह होते, सर्व प्रभावी सत्ता दोन दरबारी, सय्यद बंधुंच्या हातात होती. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=71h7DgAAQBAJ&dq=barha+sayyid+dynasty&pg=PA198|title=Europe's India|last=Sanjay Subrahmanyam|date=2017|publisher=Harvard University Press|isbn=9780674977556}}</ref> == बालपण == मुहम्मद फर्रुख सियरांचे जन्म २० ऑगस्ट १६८३ (९ [[रमजान]] १०९४ [[हिजरी वर्ष|हिजरी]]) रोजी [[दख्खनचे पठार|दख्खनच्या पठारावरील]] [[छत्रपती संभाजीनगर|औरंगाबाद]] शहरात त्यांची काश्मिरी आई साहिबा निस्वानांच्या पोटी झाले. <ref name="Royal Asiatic Society of Bengal">{{स्रोत पुस्तक|title=Journal and Proceedings Volume 73, Parts 1-3|date=1907|publisher=Royal Asiatic Society of Bengal|page=306}}</ref> ते अजीमुश्शान यांचे दुसरे पुत्र, बादशाह [[पहिला बहादूर शाह|पहिले बहादूर शाहांचे]] नातू आणि बादशाह [[औरंगजेब]] यांचे पणतू होते. १६९६ मध्ये, फर्रुख सियर आपल्या वडिलांसोबत [[बंगाल|बंगालच्या]] मोहिमेवर गेले. औरंगजेबाने १७०७ मध्ये अजीमुश्शान यांना बंगालमधून परत बोलावले आणि फर्रुख सियर यांना प्रांताचा कार्यभार सांभाळण्याचे निर्देश दिले. फर्रुख सियरांनी आपली सुरुवातीची वर्षे बंगाल सुबहची राजधानी असलेल्या [[ढाका]] (आजच्या [[बांगलादेश|बांगलादेशात]]) शहरावर राज्य करण्यात घालवले. {{Sfn|Irvine|2006|page=198}} १७१२ मध्ये अजीमुश्शानांनी पहिले बहादूर शाहाच्या मृत्यूची आणि सत्तेसाठीच्या संघर्षाची शक्यता ओळखून फर्रुख सियरला परत बोलावले. तो अजीमाबाद (सध्याचे [[पाटणा]], [[बिहार]], भारत) जवळून कूच करत असतांना त्यांना मुघल बादशाहच्या मृत्यूची बातमीची समज आली. २१ मार्च रोजी, फर्रुख सियरांनी आपल्या वडिलांच्या राज्यारोहणाची घोषणा केली, त्यांच्या नावाने नाणी जारी केली आणि ''खुत्बा'' (सार्वजनिक प्रार्थना) करण्याचे आज्ञा दिले. {{Sfn|Irvine|2006|p=198}} ६ एप्रिल रोजी, त्याला जुल्फिकार खान नुसरत जंगने [[जहांदर शाह]] आणि त्यांचे धाकटे भाऊ रफी-उश-शान व जहान शाह यांच्यात घडवून आणलेल्या युतीमुळे आपल्या वडिलांचा पराभव झाल्याचे समजले. जरी राजकुमारांनी आत्महत्येचा विचार केले, बंगालमधील त्यांच्या मित्रांनी त्याला परावृत्त केले. {{Sfn|Irvine|2006|p=199}} == जहांदर शाहांचा पदच्युत == [[चित्र:Farrukhsiyar_receiving_Husain_Ali_Khan_ca._1715_British_Library.jpg|अल्ट=A seated Farrukhsiyar, with an attendant behind him, receives Hussain Ali Khan|डावे|इवलेसे|हुसैन अली खान आणि फर्रुख सियरांचा भेट, १७१५]] १७१२ मध्ये, [[जहांदर शाह]] (फर्रुख सियरचे काका) यांनी फर्रुख सियरचे वडील अजीमुश्शान यांचा पराभव करून [[मुघल साम्राज्य|मुघल साम्राज्याच्या]] सिंहासनावर बसले. फर्रुख सियरांना आपल्या वडिलांच्या मृत्यूचा बदला घ्यायचा होता आणि त्यांना हुसैन अली खान (बंगालचे ''सुभेदार'' ) आणि त्यांचा भाऊ [[प्रयागराज|अलाहाबादचा]](आजचे प्रयागराज) ''सुभेदार'' अब्दुल्ला खान यांची साथ मिळाली. {{Sfn|Asiatic Society of Bengal|2009|p=273}} जेव्हा ते अजीमाबादहून अलाहाबादला पोहोचले, तेव्हा जहांदर शाहचे लष्करी सेनापती सय्यद अब्दुल गफ्फार खान गर्देजी आणि १२,००० सैनिकांचा अब्दुल्ला खानशी संघर्ष झाला. या संघर्षामुळे अब्दुल्लाला अलाहाबाद किल्ल्यात माघार घ्यावी लागली. तथापि, गर्देजीच्या मृत्यूची बातमी कळताच त्यांचे सैन्य पळून गेले. या पराभवानंतर, जहांदर शाहने सेनापती ख्वाजा अहसान खान आणि त्यांचा मुलगा आजुद्दीन यांना पाठवले. जेव्हा ते खजवा (आजचे [[फतेहपूर जिल्हा]], [[उत्तर प्रदेश]], भारत) येथे पोहोचले, तेव्हा त्यांना कळले की फर्रुख सियरसह हुसैन अली खान आणि अब्दुल्ला खान होते. अब्दुल्ला खानच्या नेतृत्वाखाली मोहरा असून, फर्रुख सियरने हल्ला सुरू केला. रात्रभर चाललेल्या तोफगोळ्यांच्या लढाईनंतर, आजुद्दीन आणि ख्वाजा अहसान खान पळून गेले आणि छावणी फर्रुख सियरच्या ताब्यात पडली. {{Sfn|Asiatic Society of Bengal|2009|p=273}} १० जानेवारी १७१३ रोजी, फर्रुख सियर आणि जहांदार शाहच्या सैन्याची {{Convert|9|mi|km|order=flip}} समुगढ येथे भेट झाली. जहांदर शाहचा पराभव करून त्याला तुरुंगात टाकले व दुसऱ्या दिवशी फर्रुख सियरने स्वतःला मुघल बादशाह घोषित केले. {{Sfn|Asiatic Society of Bengal|2009}} १२ फेब्रुवारी रोजी, फर्रुखसियारने मुघल राजधानी [[दिल्ली|दिल्लीवर]] स्वारी केली आणि [[लाल किल्ला]] व गढी ताब्यात घेतली. जहांदर शाहचे डोके वेळूवर लावून एका हत्तीवर एका जल्लादाने वाहून नेले आणि त्याचे शरीर दुसऱ्या हत्तीवरून वाहून नेले. {{Sfn|Irvine|2006}} == राज्य == {{बदल}} === सय्यद बंधूंबद्दलचा द्वेष === [[चित्र:Farrukhsiyar_Procession_in_front_of_the_Great_Mosque_of_Delhi.png|इवलेसे|फर्रुख सियर दिल्लीतील शुक्रवारच्या नमाजासाठी दाखल करतात.]] [[चित्र:Silver_Rupee_struck_in_the_name_of_Mughal_emperor_Farrukhsiyar,_minted_in_Itawa,_AD_1714,_photographed_by_Yogabrata_Chakraborty_on_October_23,_2024.jpg|इवलेसे|212x212अंश|इटावा येथे मुघल बादशाह फर्रुख सियरच्या नावाने चांदीचा रुपया, इ.स. १७१४.]] फर्रुख सियरने सय्यद बंधूंच्या मदतीने जहांदर शाहचा पराभव केला आणि त्या बंधूंपैकी एक, अब्दुल्ला खान याला ''वजीर'' (पंतप्रधान) पद हवे होते. त्यांची मागणी फेटाळली, कारण ते पद गाजीउद्दीन खानला देण्याचे वचन दिले होते, परंतु फर्रुख सियरने त्यांना ''<nowiki/>'वकील-ए-मुतलक''' या नावाने राजप्रतिनिधी म्हणून पद दिली. अब्दुल्ला खानने नकार दिला आणि म्हणाला की, जहांदर शाहविरुद्ध फर्रुख सियरच्या सैन्याचे नेतृत्व केल्यामुळे ''वजीर'' पद त्यालाच मिळायला पाहिजे. शेवटी फर्रुख सियरने त्यांची मागणी मान्य केली आणि अब्दुल्ला खान ''वजीर'' बनले. <ref>याह्या खानचे तजकीरत-उल-मुल्क, पृ. १२२</ref> त्यांचे भाऊ हुसैन अली खान ''मीर बख्शी'' किंवा सरसेनापती बनला. इतिहासकार विल्यम इर्विन यांच्या मते, फर्रुख सियरचे जवळचे सहकारी मीर जुमला तिसरे आणि खान दौरान यांनी त्याच्या मनात संशय ठेवले की ते त्याला सिंहासनावरून पदच्युत करणार. या घडामोडींबद्दल कळल्यावर, दुसऱ्या सय्यद भावाने (हुसैन अली खान) अब्दुल्ला खानला लिहिले: "राजपुत्राच्या बोलण्यावरून आणि त्यांच्या कृतींच्या स्वरूपावरून हे स्पष्ट होते की, ते केलेल्या सेवेच्या दाव्यांची पर्वा न करणारे, अविश्वासी, वचन मोडणारे आणि पूर्णपणे निर्लज्ज माणूस होते". {{Sfn|Irvine|2006|page=282}} हुसैन अली खानला "नवीन सार्वभौमाच्या योजनांचा विचार न करता" त्यांच्या स्वतःच्या हितासाठी काहीतरी करणे आवश्यक वाटले. {{Sfn|Irvine|2006|page=283}} फर्रुख सियर त्यांचा सामना करू शकले नाही, कारण सय्यद बंधूंनी सैन्याच्या सर्वात मजबूत भागावर नियंत्रण ठेवले होते आणि अशा प्रकारे ते साम्राज्याचे वास्तविक शासक बनले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=bhKMDwAAQBAJ&dq=so+he+could+not+confront+the+Sayyid+brothers.+Further,+they+threatened+to+enthrone&pg=PA212|title=A Short History of the Mughal Empire|last=Michael Fischer|date=2015|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=9780857727770|page=212}}</ref> === अजमेर विरुद्ध मोहीम === मारवाडचे महाराजा अजित सिंग यांनी मारवाडी सरदारांच्या मदतीने [[अजमेर|अजमेरवर]] कब्जा केले होते आणि आपल्या राज्यातून मुघल राजदूतांना हाकलून दिले. फर्रुख सियरने त्यांना पराभाव करण्यास हुसैन अली खानला पाठवले. तथापि, मुघल बादशहाच्या दरबारातील सय्यद बंधूंच्या विरोधी गटाने त्यांना अजित सिंगला गुप्त पत्रे पाठवण्यास भाग पाडले, ज्यात हुसैन अली खानचा पराभव केल्यास बक्षिसे देण्याचे आश्वासन दिले होते. <ref>द केम्ब्रिज शॉर्टरचे भारताचे इतिहास पृ. ४५६</ref> हुसैन अली खान ६ जानेवारी १७१४ रोजी सरबुलंद खान आणि अफरस्याब खान यांच्यासह दिल्लीहून अजमेरसाठी निघाले. त्यांचे सैन्य सराई सहल येथे पोहोचताच, अजित सिंगने राजदूत पाठवले, जे शांततेसाठी वाटाघाटी करण्यात अयशस्वी ठरले. हुसैन अली खान [[जोधपूर]], [[जैसलमेर]] आणि मेर्तामार्गे अजमेरच्या दिशेने पुढे जात असताना, अजित सिंगने मुघल सेनापतीला लढाईपासून परावृत्त करण्याच्या आशेने वाळवंटात माघार घेतली. अजित सिंगने मेर्ता येथे शरणागती पत्करली. {{Sfn|Irvine|2006|page=288–290}} त्याचे परिणामी, [[राजस्थान|राजपुतानामध्ये]] मुघल सत्ता पुनर्संचयित झाली. अजित सिंगने आपली दुसरी मुलगी, कुंवारी इंदिरा कंवर, फर्रुख सियरला वधू म्हणून दिली. {{Sfn|Fisher|page=78}} त्यांचा मुलगा, कुंवर अभय सिंग, यांना त्यांचा मेहुणा असलेल्या मुघल बादशाहाला भेटायला त्यांच्यासोबत जाण्यास भाग पाडले. {{Sfn|Irvine|2006|page=290}} === जाटांविरुद्ध मोहीम === [[चित्र:Farrúkh_Síyár_on_horseback_with_attendants.jpg|अल्ट=Colourful painting of Farrukhsiyar on horseback, surrounded by three attendants on foot|डावे|इवलेसे|सेवकांसह फर्रुख सियर घोड्यावर.]] [[औरंगजेब|औरंगजेबाच्या]] [[दख्खनचे पठार|दख्खनच्या पठारावरील]] २५ वर्षांच्या मोहिमेमुळे, स्थानिक शासकांच्या उदयामुळे [[उत्तर भारत|उत्तर भारतामध्ये]] मुघल सत्ता कमकुवत झाली. या परिस्थितीचा फायदा घेऊन जाट पुढे सरसावले. {{Sfn|Irvine|2006|p=322}} १७१३ च्या सुरुवातीला, फर्रुख सियरने जाट नेता चुडामनला पराभाव करण्यास आग्राचे ''सुभेदार'', छबेला राम यांना अयशस्वीपणे पाठवले. तथापि, त्यांचे उत्तराधिकारी, समसमुद दौला खान यांनी चुडामनला मुघल बादशाहाशी वाटाघाटी करण्यास भाग पाडले. राजा बहादूर राठोड त्यांच्यासोबत मुघल दरबारात गेले, जिथे फर्रुख सियरसोबतच्या वाटाघाटी अयशस्वी ठरल्या. {{Sfn|Irvine|2006|p=323}} सप्टेंबर १७१६ मध्ये राजा [[दुसरा जयसिंह|दुसरे जय सिंगने]] थुन (आजचे [[राजस्थान]], भारत) येथे राहणाऱ्या चुडामनविरुद्ध मोहीम हाती घेतली. १९ नोव्हेंबरपर्यंत, जय सिंगने थुन किल्ल्याला वेढा घालायचे सुरुवात केली. {{Sfn|Irvine|2006|p=324}} डिसेंबरमध्ये, चुडामनचा मुलगा, मुहकम सिंग, किल्ल्यावरून निघाले आणि त्यांनी जय सिंगशी युद्ध केले; राजाने विजयाचा दावा केला. मुघलांचा दारुगोळा संपत असल्याने, सय्यद मुजफ्फर खानला आग्रा येथील शस्त्रागारातून दारूगोळा, अग्निबाण आणि शिशाचे ढिग आणण्यास आज्ञा दिला. {{Sfn|Irvine|2006|p=325}} जानेवारी १७१८ पर्यंत, वेढा एका वर्षापेक्षा जास्त चालला होता. १७१७ च्या उत्तरार्धात पाऊस आल्याने वस्तूंची किमती वाढली व राजा जय सिंग यांना वेढा चालू ठेवणे अवघड होऊ लागले. त्यांनी फर्रुख सियर यांना अतिरिक्त सैन्यबळासाठी पत्र लिहिले, ज्यात त्यांनी सांगितले की त्यांनी जाटांसोबतच्या "अनेक चकमकींवर" मात केली आहे. याने फर्रुख सियर प्रभावित झाले नव्हते, म्हणून जय सिंग यांनी (दिल्लीतील त्यांच्या प्रतिनिधीमार्फत) हुसैन अली खान यांना कळवले की, जर त्यांनी बादशहाकडे त्यांच्या बाजूने बाजू मांडली, तर ते सरकारला तीस लाख रुपये आणि मंत्र्याला वीस लाख रुपये देतील. हुसैन अली खान आणि फर्रुख सियर यांच्यातील वाटाघाटी यशस्वी झाल्याने, बादशहाने त्यांच्या मागण्या मान्य केल्या आणि चुडामनला मुघल दरबारात आणण्यास सय्यद खान जहान यांना पाठवले. फर्रुख सियर यांनी राजा जय सिंग यांना वेढ्याबद्दल धन्यवाद देणारा एक ''फर्मान'' (शाही हुकूम) जारी केला. {{Sfn|Irvine|2006|p=326}} १९ एप्रिल १७१८ रोजी, चुडामनला फर्रुख सियरसमोर हजर केले. त्यांनी शांततेसाठी वाटाघाटी केल्या, ज्यात चुडामनने मुघल सत्ता स्वीकारली. खान जहानला ''बहादूर'' ही पदवी दिली. असे ठरले की चुडामन सय्यद अब्दुल्ला मार्फत फर्रुख सियरला रोख आणि वस्तूंच्या स्वरूपात पन्नास लाख रुपये देईल. {{Sfn|Irvine|2006|p=327}} === शीखांविरुद्ध मोहीम === बन्दा सिंग बहादूर हे एक [[शीख]] नेता होते ज्यांनी १७१० च्या दशकाच्या सुरुवातीपर्यंत [[पंजाब प्रदेश|पंजाब प्रदेशातील]] काही भाग कब्जा केले होते. <ref name="Banda">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html|title=Marathas and the English Company 1707–1800|publisher=San Beck|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225084030/http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html%20|archive-date=25 December 2018|access-date=18 March 2017}}</ref> मुघल बादशाह [[पहिला बहादूर शाह|बहादूर शाह पहिले]] आणि जहांदर शाह बंन्दाचे बंड दडपण्यात अयशस्वी ठरले. {{Sfn|Richards|1995}} १७१४ मध्ये, सरहिंदचा ''फौजदार'' (छावणीचा सेनापती) जैनुद्दीन अहमद खानने [[रूपनगर|रोपरापाशी]] शीखांवर हल्ला केला. १७१५ मध्ये, फर्रुख सियरने बहादूरला पराभूत करण्यास कमरुद्दीन खान, अब्दूस समद खान आणि जकारिया खान बहादूर यांच्या नेतृत्वाखाली २०,००० सैन्य पाठवले. <ref name="Banda">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html|title=Marathas and the English Company 1707–1800|publisher=San Beck|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225084030/http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html%20|archive-date=25 December 2018|access-date=18 March 2017}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20181225084030/http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html%20 "Marathas and the English Company 1707–1800"]. San Beck. Archived from [http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html the original] on 25 December 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 March</span> 2017</span>.</cite></ref> [[गुरदासपूर]]<nowiki/>ला आठ महिन्यांच्या वेढ्यानंतर, दारुगोळा संपल्यामुळे बन्दा सिंग बहादूरने शरणागती पत्करली. बन्दा सिंग बहादूर आणि त्यांच्या २०० साथीदारांना अटक करून दिल्लीला आणले; त्यांना सरहिंद शहरातून धिंड काढली. {{Sfn|Singha}} बन्दा सिंग बहादूरला लोखंडी पिंजऱ्यात टाकले आणि उरलेले शीखांना साखळदंडांनी बांधले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms|last=Duggal|first=Kartar|publisher=Abhinav Publications|year=2001|isbn=9788170174103|page=41}}</ref> त्यांच्यावर आपला धर्म सोडून मुसलमान बनण्यास दबाव आणला. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Khalsa Generals|last=Singh|first=Gurbaksh|publisher=Canadian Sikh Study & Teaching Society|year=1927|isbn=0969409249|page=12}}</ref> जरी बादशहाने इस्लाम धर्म स्वीकारलेल्या शीखांना जीवदान देण्याचे वचन दिले होते, विल्यम इर्विनच्या म्हणतात, "एकही कैदी [शीख] आपल्या धर्माशी विश्वासघातकी ठरला नाही". त्यांनी ठाम नकार दिल्यावर सर्वांना फाशी दिली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Glimpses of Sikhism|last=Jawandha|first=Nahar|publisher=Sanbun Publishers|year=2010|isbn=9789380213255|page=89}}</ref> ७८० शीख कैद्यांसह शीखांना एका मिरवणुकीने दिल्लीला आणले, २,००० शीखांची मुंडकी भाल्यांवर लटकवली आणि लोकांमध्ये दहशत निर्माण करण्यास मारलेल्या शीखांच्या मुंडक्यांनी भरलेल्या ७०० गाड्यांचा वापर केले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Guru Gobind Singh|last=Johar|first=Surinder|publisher=Enkay Publishers|year=1987|isbn=9788185148045|location=The University of Michigan|page=208}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=A Comprehensive History of India: 1712–1772|last=Sastri|first=Kallidaikurichi|publisher=Orient Longmans|year=1978|location=The University of Michigan|page=245}}</ref> जेव्हा फर्रुख सियरचे सैन्य [[लाल किल्ला|लाल किल्ल्यापर्यंत]] पोहोचले, तेव्हा मुघल बादशहाने बन्दा सिंग बहादूर, बाज सिंग, फतेह सिंग आणि त्यांच्या साथीदारांना त्रिपोलियामध्ये तुरुंगात टाकण्याचा आज्ञा दिला. {{Sfn|Singha|p=16}} तीन महिन्यांच्या कैदेनंतर, <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.514005|title=Life of Banda Singh Bahadur: Based on Contemporary and Original Records|last=Singh|first=Ganda|publisher=Sikh History Research Department|year=1935|page=229}}</ref> दिल्लीतील श्रीमंत खत्रींनी त्यांच्या सुटकेसाठी पैसे देऊनही फर्रुख सियरने बन्दा सिंग बहादूर आणि त्यांच्या अनुयायांना ठार मारले. {{Sfn|Irvine|2006|p=319}} बंदा सिंग बहादूरचे डोळे काढले, त्यांचे अवयव तोडले, त्यांची कातडी काढली आणि त्यानंतर त्यांना ठार मारले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Sri Gur Panth Prakash: Episodes 1 to 81|last=Singh|first=Kulwant|publisher=Institute of Sikh Studies|year=2006|isbn=9788185815282|page=415}}</ref> === सिंधू नदीवरील बंडखोरांविरुद्ध मोहीम === शाह इनायत हे [[सिंध|सिंधमधील]] गरीब शेतकऱ्यांचे नेता होते, ज्यांनी सिंधच्या जमीनदारांविरुद्ध चळवळ केली आणि गरीब शेतकरी व कसणाऱ्यांमध्ये जमिनीचे पुनर्वितरण केले. फर्रुख सियरच्या आज्ञानुसार १७१८ मध्ये त्यांना फाशी दिली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Sufi saints and state power : the pirs of Sind, 1843-1947|last=Ansari|first=Sarah F. D.|date=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-40530-0|location=Cambridge [England]|oclc=23694258}}</ref> <ref name="bio">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=KnPoYxrRfc0C&pg=PA3941|title=Encyclopaedia of Indian Literature: Sasay to Zorgot|last=Mohan Lal|date=1991|publisher=Sahitya Akademi|isbn=9788126012213|page=3941}}</ref> === जिझियाचे पुनर्लागवड === फर्रुख सियरने इनायतुल्ला काश्मिरी, एक म्हातारे आलमगिरी सरदार, आणि मुहम्मद मुराद काश्मिरी, ज्यांच्याशी त्यांचे विवाहसंबंध होते, अशा अनेक काश्मिरी सरदारांना सत्ता दिली. याचे कारण होते की सय्यद बंधूंशी सामना करण्यास त्यांना थेट संबंधित असलेल्या समर्थकांच्या एका जवळच्या गटाची गरज होती. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=f_RtAAAAMAAJ&q=About+this+time+it+was+learnt+that+Shaista+Khan+,+the+maternal+uncle+of+the+late+Farrukhsiyar+,+was+raising+troops+and|title=The Forgotten Mughals:A History of the Later Emperors of the House of Babar, 1707-1857|last=G. S. Cheema|date=2002|publisher=Manohar Publishers & Distributors|isbn=9788173044168|page=142}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=dohDAAAAYAAJ&q=The+emperor+felt+the+need+of+raising+the+old+%27+Alamgiri+nobles+%27+as+a+counterpoise+to+the+Sayyids|title=A Study of Eighteenth Century India: Political history, 1707-1761|date=1976|publisher=Saraswat Library}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=dohDAAAAYAAJ&q=farrukhsiyar+chose+khan+dauran|title=A Study of Eighteenth Century India: Political history, 1707-1761|last=Jagadish Narayan Sarkar|date=1976|publisher=Saraswat Library}}</ref> <ref name="Royal Asiatic Society of Bengal">{{स्रोत पुस्तक|title=Journal and Proceedings Volume 73, Parts 1-3|date=1907|publisher=Royal Asiatic Society of Bengal|page=306}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="">''Journal and Proceedings Volume 73, Parts 1-3''. Royal Asiatic Society of Bengal. 1907. p.&nbsp;306.</cite></ref> १७१७ मध्ये इनायतुल्ला खानची दिवाण-ए-तन-ओ खालिसा आणि काश्मीरचा राज्यपाल म्हणून नियुक्ती केली. त्यांनी [[श्रीनगर|श्रीनगरचा]] हिंदू भाग जाळून टाकला आणि पंडितांना फेटे घालण्यास मनाई केली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=RDFuAAAAMAAJ&q=Inayatullah+Khan+,+a+Kashmiri+who+was+appointed+governor+in+1717+,+set+fire+to+the+Hindu+area+of+Srinagar+and+the+Pandits+were+not+allowed+to|title=Kashmir in Conflict:India, Pakistan and the Unending War|last=Victoria Schofield|date=1996|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=9781860640360|page=23}}</ref> औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मुघल साम्राज्यात जिझिया पुन्हा लागू करण्यासाठी इनायतुल्ला खान जबाबदार होते. फर्रुख सियर हिंदूंना म्हणाले: <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=DLQeSBLpUwsC&dq=farrukhsiyar+jizya&pg=PA174|title=Rajasthan Through the Ages|last=R.K. Gupta, S.R. Bakshi|date=2008|publisher=Sarup & Sons|isbn=9788176258418|page=174}}</ref>   "इनयातुल्लांनी माझ्यासमोर [[Sharif of Mecca|मक्काचे शरीफापासून]] पत्र ठेवले आहे, ज्याच्यात लिहिले गेले आहे की कुराणानुसार जिझियाचे कर आवश्यक आहे. माझ्या मजहबामुळे मला काही मदत करण्याची शक्यता नाही." === बंगालमधील व्यापार सवलत === [[चित्र:Farrukhsiyar.jpg|अल्ट=Painting of Farrukhsiyar smoking a hookah with a female attendant|इवलेसे|चांदण्या रात्री फर्रुख सियर एका स्त्री परिचारिकेसोबत हुक्का ओढत असतानाचे Fचित्र.]] १७१७ मध्ये, फर्रुख सियरने एक ''फर्मान'' जारी करून [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी|ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीला]] मुघल साम्राज्यात राहण्याचा आणि व्यापार करण्याचा अधिकार दिला. कंपनीशी संबंधित असलेले शल्यचिकित्सक विल्यम हॅमिल्टन यांनी फर्रुख सियरला एका आजारातून बरे केल्याबद्दल कृतज्ञता म्हणून, ३,००० रुपयांच्या वार्षिक देयकाव्यतिरिक्त त्यांना मुक्तपणे व्यापार करण्याची परवानगी दिली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Calcutta: Society and Change 1690–1990|last=Samaren Roy|date=May 2005|publisher=iUniverse|isbn=978-0-595-34230-3|page=29}}</ref> कंपनीला मालाच्या वाहतुकीसाठी ''दस्तक'' (परवाना) जारी करण्याचा अधिकार दिला होता, ज्या अधिकाराचा कंपनीच्या अधिकाऱ्यांनी वैयक्तिक फायद्यासाठी गैरवापर केला. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=History and Civics|last=Vipul Singh|last2=Jasmine Dhillon|last3=Gita Shanmugavel|publisher=Pearson India|isbn=978-81-317-6320-9|page=73}}</ref> या ''फर्मानामुळे'' ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीला बंगाल प्रांतात शुल्कमुक्त व्यापार करण्याची परवानगी मिळाली. कंपनीच्या अधिकाऱ्यांनी स्वतःच्या खाजगी व्यापारास ''दस्तकांचा'' गैरवापर केल्यामुळे बंगालचे नवाब, [[अलीवर्दीखान]], संतप्त झाले, ज्यामुळे शेवटी बंगालच्या नवाबांचे ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीसोबत भविष्यात संघर्ष झाले. === सय्यद बंधूंसोबत अंतिम संघर्ष === [[चित्र:Portret_van_Farruk_Siyar_te_paard,_RP-T-1991-5.jpg|डावे|इवलेसे]] १७१५ पर्यंत, फर्रुख सियरने मीर जुमला तिसऱ्याला त्याच्या वतीने कागदपत्रांवर सही करण्याचा अधिकार दिला होता: "मीर जुमलाचा शब्द आणि शिक्का हाच माझा शब्द आणि शिक्का आहे". मीर जुमला तिसऱ्याने पंतप्रधान सय्यद अब्दुल्ला यांच्याशी सल्लामसलत न करता ''जहागीर'' आणि ''[[मनसबदार|मनसबांच्या]]'' प्रस्तावांना मंजुरी देण्यासाठी सुरुवात केली. {{Sfn|Chandra|2007|page=476}} सय्यद अब्दुल्लाचा उपप्रमुख रतन चंद त्यांच्याकडून काम करून घेण्यासाठी लाच घेत असे आणि महसूल वसुलीमध्ये गुंतलेला होता, ज्याला मुघल बादशाहाने मनाई केली होती. परिस्थितीचा फायदा घेत, मीर जुमला तिसऱ्याने फर्रुख सियरला सांगितले होते की सय्यद बंधू पद धारण करण्यासाठी अयोग्य आहेत आणि त्यांच्यावर अवज्ञा केल्याचा आरोप केला. त्या बंधूंना पदच्युत करण्याच्या आशेने, फर्रुख सियरने लष्करी तयारी सुरू केली आणि मीर जुमला तिसरा आणि खान दौरान यांच्या हाताखाली सैन्याची संख्या वाढवली. {{Sfn|Chandra|2007|page=477}} फर्रुख सियरच्या योजनांबद्दल कळल्यावर सय्यद हुसैन यांना असे वाटले की "महत्त्वाच्या प्रांतांवर" नियंत्रण मिळवून त्यांची सत्ता मजबूत करता येईल. त्यांनी [[पहिला असफ जाह|पहिले असफ जाह]] ऐवजी दख्खनचे उपराज म्हणून नियुक्तीची मागणी केली; फर्रुख सियरने नकार दिला आणि त्याऐवजी त्यांची दख्खनमध्ये बदली केली. फर्रुख सियरच्या समर्थकांपासून हल्ल्याच्या भीतीने, भावांनी लष्करी तयारी सुरू केली. जरी फर्रुखसियारने सुरुवातीला भावांना चिरडून टाकण्याचे काम मुहम्मद अमीन खानला देण्याचा विचार केला होता (ज्याला बदल्यात पंतप्रधानपद हवे होते), तरी त्यांनी तसे न करण्याचा निर्णय घेतला कारण त्यांना हटवणे कठीण झाले असते. {{Sfn|Chandra|2007}} दख्खनमध्ये पोहोचल्यावर, सय्यद हुसैनने फेब्रुवारी १७१८ मध्ये [[मराठा साम्राज्य|मराठा]] शासक [[शाहू पहिले]] यांच्याशी एक तह केले. शाहूंना दख्खनमध्ये ''[[चौथ|सरदेशमुखी]]'' गोळा करण्याची परवानगी देण्यात आली आणि त्यांना राज्यकारभारासाठी बेरार आणि गोंडवानाचा प्रदेश मिळाला. त्या बदल्यात, शाहूंनी सय्यदांना वार्षिक १० लाख रुपये देण्याचे आणि १५,००० घोड्यांची सेना सांभाळण्याचे मान्य केले. हे तह फर्रुख सियरच्या मंजुरीशिवाय झाला होता, <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Peshwa: The Lion and the Stallion|last=Ram Sivasankaran|date=22 December 2015|publisher=Westland|isbn=978-93-85724-70-1|page=5}}</ref> आणि जेव्हा त्यांना याबद्दल कळले तेव्हा ते संतापले: "महसूल आणि शासनाच्या बाबतीत नीच शत्रूने अरेरावी करणारे भागीदार असणे अयोग्य." {{Sfn|Chandra|2007}} === मुघल साम्राज्याची स्थिती === ==== नियुक्ती ==== फर्रुख सियर यांनी सय्यद अब्दुल्ला खान यांना मुख्यमंत्री म्हणून नियुक्त केले आणि मुहम्मद बाकीर मुतामिद खान यांना राजकोषाचा प्रभारी म्हणून नियुक्त केले. ''बक्षी'' ही पदवी प्रथम हुसैन अली खान (उमदत-उल-मुल्क, अमीर-उल-उमारा आणि बहादूर फिरोज जंग) आणि नंतर [[पहिला असफ जाह|पहिले असफ जाह]] आणि अफरसायब खान बहादूर यांना प्रदान केली. {{Sfn|Irvine|2006|page=258}} खालील प्रांतांचे राज्यपाल होते; [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारताचे]] राज्यपाल असफ जाह होते, ज्यांनी उपराज्यपाल नियुक्त केले: {{Sfn|Irvine|2006|p=261}} {{Sfn|Irvine|2006|p=262}} {{Sfn|Irvine|2006|p=263}} {| class="wikitable" ! colspan="2" |उत्तर भारत ! colspan="2" | दक्षिण भारत |- ! प्रांत ! राज्यपाल/मुख्यमंत्री ! प्रांत ! उपराज्यपाल |- | आग्रा | शम्स उद दौला शाह खान-इ दौरन | बेरार | इवाज खान |- | अजमेर | सय्यद मुजफ्फर खान बरहा | [[बीदर जिल्हा|बिदार]] | अमीन खान |- | [[प्रयागराज जिल्हा|अलाहाबाद]] | खान जहान बरहा | [[विजापूर जिल्हा|विजापूर]] | मन्सूर खान |- | अवध | सरबुलंद खान | [[खान्देश|खानदेश]] | शुक्रुल्लाह खान |- | बंगाल | फरखुंदा बख्त | [[हैदराबाद जिल्हा|हैदराबाद]] | युसूफ खान |- | बिहार | सय्यद हुसैन अली खान बरहा | कर्नाटकी | सादातउल्लाह खान नवायथ |- | [[दिल्ली]] | मुहम्मद यार खान |- | गुजरात | शहामत खान |- | काबुल | बहादूर नासिर जंग |- | काश्मीर | सादात खान |- | लाहोर | अब्द अल-समद खान |- | माळवा | [[दुसरा जयसिंह|अंबरचे राजा जय सिंग]] |- | मुलतान | कुतुब-उल-मुल्क बरहा |- | [[ओडिशा]] | मुर्शीद कुली खान |} == वैयक्तिक जीवन == === कुटुंब === फर्रुख सियरची पहिली बायको फखर-उन-निसा बेगम होती, जीला गौहर-उन-निसासुद्धा म्हटल्या जाते. ती मीर मुहम्मद ताकी (ज्याला हसन खान आणि नंतर सादात खान म्हणूनसुद्धा ओळखल्या जात होते) यांची मुलगी होती. [[माझांदारान प्रांत|माझांदारानच्या]] फारशी प्रांतातील ताकीने मासूम खान सफवीच्या मुलीशी लग्न केले; जर ती फखर-उन-निसाची आई असेल, तर तिच्या मुलीची राजकुमाराची बायको म्हणून निवड होण्याचे हे कारण असू शकते. {{Sfn|Irvine|2006|pp=400–401}} त्यांची दुसरी बायको महाराजा अजित सिंग यांची मुलगी बाई इंदिरा कंवर होती. {{Sfn|Irvine|2006|p=400}} तिने फर्रुख सियरसोबत २७ सप्टेंबर १७१५ रोजी, त्यांच्या राजवटीच्या चौथ्या वर्षी लग्न केले. त्यांना काही मुले नव्हते. फर्रुख सियरच्या पदच्युतीनंतर आणि मृत्यूनंतर ती १६ जुलै १७१९ रोजी शाही अंतःपुरातून बाहेर पडली, ती तिच्या मालमत्तेसह तिच्या वडिलांकडे परतली आणि तिने तिचे उरलेले आयुष्य जोधपूरमध्ये घालवले. {{Sfn|Irvine|2006|p=401}} फर्रुख सियरची तिसरी बायको बाई भूप देवी होती, जी जया सिंग ( किश्तवाडचे राजा, ज्यांनी इस्लाम धर्म स्वीकारला होता आणि बख्तियार खान हे नाव धारण केले होते) यांची मुलगी होती. जया सिंगच्या मृत्यूनंतर त्यांचा मुलगा, किरात सिंग, सिंहासनावर बसले. १७१७ मध्ये, [[दिल्ली|दिल्लीच्या]] [[मुफ्ती|मुफ्तीच्या]] संदेशाला प्रतिसाद म्हणून, तिचा भाऊ किरात सिंगने तिला तिचा भाऊ मिया मुहम्मद खान यांच्यासोबत दिल्लीला पाठवले. फर्रुख सियरने तिच्याशी लग्न केले आणि ३ जुलै १७१७ रोजी ती शाही अंतःपुरात दाखल झाली. {{Sfn|Irvine|2006}} <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Proceedings – Punjab History Conference – Volumes 29-30|publisher=Punjabi University|year=1998|page=85}}</ref> === शीर्षके === त्यांचे पूर्ण नाव अबुल मुजफ्फर मुइनुद्दीन मुहम्मद फर्रुखसियर बादशाह होते. {{Sfn|Irvine|2006|p=398}} मृत्यूनंतर, ते ''"शहीद-ए-मरहूम"'' (दयेने स्वीकारलेले शहीद) म्हणून ओळखले गेले. {{Sfn|Irvine|2006|p=399}} == पदच्युतर आणि मृत्यू == [[चित्र:Portret_van_de_grootmogol_Farrukhsiyar,_RP-T-1996-76.jpg|इवलेसे]] १७१८ च्या मध्यास, मुघल दरबारात एक मोठा संघर्ष पेटला. बादशाह आणि त्यांचे प्रमुख मंत्री यांच्यात बऱ्याच काळापासून मतभेद होते, परंतु जेव्हा बादशाहाने दख्खन प्रदेशात नवीन अधिकाऱ्यांची नियुक्ती करून पूर्वीचा तह मोडले तेव्हा तणाव वाढला. याच्या प्रत्युत्तरी, मंत्र्याने या नियुक्त्या रद्द केल्या. संतप्त झालेल्या बादशाहाने मंत्री अब्दुल्ला खान यांना संपवण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केला, ज्यामुळे त्यांच्या विरोधात शक्तिशाली सरदार आणि सैन्य जमा झाले. लवकरच, बादशाहाकडे जय सिंग कछवाहा यांच्यासोबत फक्त राजपूत सैनिकांची एक छोटी तुकडी उरली होती. <ref name="Eaton Persianate Age">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=WpCMEAAAQBAJ|title=India in the Persianate Age: 1000-1765|last=Eaton|first=Richard M.|publisher=National Geographic Books|year=2020|isbn=978-0-14-198539-8|pages=344–346|language=en}}</ref> <ref name="Chandra Parties and Politics">{{स्रोत पुस्तक|title=Parties and Politics at the Mughal Court (1707–1740)|last=Chandra|first=Satish|publisher=People’s Publishing House|year=1972|location=New Delhi|pages=139–141}}</ref> <ref name="Richards Mughal Empire">{{Harvard citation no brackets|Richards|1995}}</ref> त्यानंतर अब्दुल्ला खानने आपला भाऊ, हुसैन अली खान यांना दख्खनमधून कुमक आणण्यासाठी सांगितले. ऑक्टोबरमध्ये, हुसैन अली खान घोडदळ, बंदुका घेतलेले पायदळ आणि तोफखान्याच्या मोठ्या तुकडीसोबत उत्तरेकडे निघाले. त्यांना मराठा मुख्यमंत्री [[बाळाजी विश्वनाथ]] येऊन भेटले, ज्यांनी सैन्यात मराठा घोडेस्वारांची भर घातली. जरी त्यांनी महत्त्वाच्या ओलिसांच्या अदलाबदलीसाठी वाटाघाटी करायला येत असल्याचे दावा केले असले, त्यांचा खरा उद्देश हा होता की बादशाहाच्या जागी दुसऱ्या अशा व्यक्तीला बसवता येईल ज्याला नियंत्रित करण्यास सोपे जाईल. <ref name="Chandra Parties and Politics" /> <ref name="Eaton Persianate Age" /> फेब्रुवारी १७१९ मध्ये, हुसैन अली खानने दरबाराच्या औपचारिक नियमांकडे दुर्लक्ष करून दिल्लीत नाट्यमय प्रवेश केला. दबावाखाली, बादशाह फर्रुख सियरने [[दुसरा जयसिंह|जय सिंग]] यांच्यासह अनेक महत्त्वाच्या अधिकाऱ्यांना पदावरून दूर केले. जेव्हा बादशाहाने राजवाड्याच्या किल्ल्यावरील नियंत्रण सोडण्यास नकार दिले, तेव्हा दरबारात एक संतप्त संघर्ष झाला. शेवटी अब्दुल्ला खानने बादशाहाचे रक्षक हटवले आणि राजवाड्यावर ताबा मिळवला. <ref name="Chandra Parties and Politics" /> <ref name="Richards Mughal Empire" /> <ref name="Eaton Persianate Age" /> शहरात ही बातमी पसरल्यानंतर, फर्रुख सियरला स्त्रियांच्या निवासस्थानात लपण्यास भाग पडले. दुसऱ्या दिवशी, निष्ठावान सेनापती राजवाड्यावर कूच करण्यास जमले, परंतु त्यांचा हुसैन अली खानच्या [[मराठी लोक|मराठा]] सैन्याशी संघर्ष झाला. आपल्यापैकी कोणालाही सहजपणे गादीवर बसवता येणार नाही असे पाहून, शक्तिशाली सय्यद बंधूंनी बादशहाच्या जागी एका तरुण आणि नियंत्रणात ठेवता येण्याजोग्या राजकुमाराला बसवण्याचा निर्णय घेतला. राजकुमार बिदर दिलला पकडण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केल्यानंतर, त्यांनी राजकुमार रफी-उद-दरजातला नवीन शासक म्हणून राज्याभिषेक केले. त्याच रात्री, फर्रुख सियरला पकडले, त्यांचे डोळे काढले आणि शेवटी तुरुंगातच त्यांना ठार मारले. {{Sfn|Irvine|2006}} <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=hdmcAAAAQBAJ&dq=ajit+singh+1719&pg=PA186|title=The History of India|last=Kenneth Pletcher|date=April 2010|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=978-1615302017|page=186}}</ref> त्यांच्या मृत्यूनंतर, अजित सिंगने आपल्या विधवा मुलीला हुंड्यासह परत मिळवले आणि [[जोधपूर|जोधपूरला]] परतले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=6dR0CgAAQBAJ&dq=Ajit+Singh+killed+farrukhsiyar&pg=PA176|title=Royal Umbrellas of Stone: Memory, Politics, and Public Identity in Rajput Funerary Art|last=Melia Belli Bose|publisher=Brill|year=2015|isbn=9789004300569|page=176}}</ref> == वारसा == [[गुरगांव जिल्हा|गुडगाव जिल्ह्यातील]] फर्रुखनगर शहर, {{Convert|32|km}}[[दिल्ली|दिल्लीच्या]] दक्षिणेला असलेल्या या त्यांचे नाव दिले. त्याच्या कारकिर्दीत त्यांनी तिथेच ''शीश महाल'' आणि जामा मशीद बांधली. [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेशातील]] [[फरुखाबाद|फर्रुखाबाद]] शहरालाही त्यांचेच नाव दिले. == संदर्भ == <references /> == संदर्भसूची == * {{जर्नल स्रोत|date=18 August 2009|title=The Bangash Nawabs of Fakkuhkabad|journal=[[The Asiatic Society|Journal of the Asiatic Society of Bengal]]|publisher=Bishop's College Press|volume=47|ref={{sfnref|Asiatic Society of Bengal|2009}}}} * {{Citation|url=Satish Chandra (historian)|title=Medieval India: From Sultanat to the Mughal Empire}} * {{Citation|title=The Later Mughals|url=William Irvine (historian)}} * {{Citation|title=A Short History of the Mughal Empire|ref={{harvid|Fisher}}}} * {{Citation|url=John F. Richards|title=The New Cambridge History of India: Part I, Volume V - The Mughal Empire}} * {{Citation|title=Sikh Studies, Book 6|ref={{harvid|Singha}}}} {{S-start}} {{रा-घ|[[तैमुरी वंश]]|क्|}} {{Succession box}}रफी-उद {{S-end}} [[वर्ग:इ.स. १६८३ मधील जन्म]] [[वर्ग:मुघल सम्राट]] [[वर्ग:इ.स. १७१८ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] goryjz4x2djtlumzalgq68s9lk1iov1 2685690 2685689 2026-05-25T00:03:40Z अभय नातू 206 /* संदर्भसूची */ 2685690 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी||नाव=फर्रुख सियर<br/> فرخ‌سیار|पदवी=बादशाह<br/> अल-सुलतान अल-आजम|चित्र=Muhhamad_Farukhsiyar.jpg|चित्र_शीर्षक=बादशाह फर्रुख सियर रत्न धरताना, १७१७}} '''फर्रुख सियर''' ( [[फारसी भाषा|फारशी]]: فرخ‌سیار ; २० ऑगस्ट १६८३ – ९ एप्रिल १७१९), हे १७१३ ते १७१९ पर्यंत दहावे [[मोगल|मुघल बादशाह]] होते. त्यांनी आपले काका [[जहांदर शाह|जहांदर शाहांना]] पदच्युत करून सिंहासनावर आरूढ झाले. <ref name="sen2">{{स्रोत पुस्तक|title=A Textbook of Medieval Indian History|last=Sen|first=Sailendra|publisher=Primus Books|year=2013|isbn=978-93-80607-34-4|pages=193}}</ref> ते फक्त नावापुरते बादशाह होते, सर्व प्रभावी सत्ता दोन दरबारी, सय्यद बंधुंच्या हातात होती. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=71h7DgAAQBAJ&dq=barha+sayyid+dynasty&pg=PA198|title=Europe's India|last=Sanjay Subrahmanyam|date=2017|publisher=Harvard University Press|isbn=9780674977556}}</ref> == बालपण == मुहम्मद फर्रुख सियरांचे जन्म २० ऑगस्ट १६८३ (९ [[रमजान]] १०९४ [[हिजरी वर्ष|हिजरी]]) रोजी [[दख्खनचे पठार|दख्खनच्या पठारावरील]] [[छत्रपती संभाजीनगर|औरंगाबाद]] शहरात त्यांची काश्मिरी आई साहिबा निस्वानांच्या पोटी झाले. <ref name="Royal Asiatic Society of Bengal">{{स्रोत पुस्तक|title=Journal and Proceedings Volume 73, Parts 1-3|date=1907|publisher=Royal Asiatic Society of Bengal|page=306}}</ref> ते अजीमुश्शान यांचे दुसरे पुत्र, बादशाह [[पहिला बहादूर शाह|पहिले बहादूर शाहांचे]] नातू आणि बादशाह [[औरंगजेब]] यांचे पणतू होते. १६९६ मध्ये, फर्रुख सियर आपल्या वडिलांसोबत [[बंगाल|बंगालच्या]] मोहिमेवर गेले. औरंगजेबाने १७०७ मध्ये अजीमुश्शान यांना बंगालमधून परत बोलावले आणि फर्रुख सियर यांना प्रांताचा कार्यभार सांभाळण्याचे निर्देश दिले. फर्रुख सियरांनी आपली सुरुवातीची वर्षे बंगाल सुबहची राजधानी असलेल्या [[ढाका]] (आजच्या [[बांगलादेश|बांगलादेशात]]) शहरावर राज्य करण्यात घालवले. {{Sfn|Irvine|2006|page=198}} १७१२ मध्ये अजीमुश्शानांनी पहिले बहादूर शाहाच्या मृत्यूची आणि सत्तेसाठीच्या संघर्षाची शक्यता ओळखून फर्रुख सियरला परत बोलावले. तो अजीमाबाद (सध्याचे [[पाटणा]], [[बिहार]], भारत) जवळून कूच करत असतांना त्यांना मुघल बादशाहच्या मृत्यूची बातमीची समज आली. २१ मार्च रोजी, फर्रुख सियरांनी आपल्या वडिलांच्या राज्यारोहणाची घोषणा केली, त्यांच्या नावाने नाणी जारी केली आणि ''खुत्बा'' (सार्वजनिक प्रार्थना) करण्याचे आज्ञा दिले. {{Sfn|Irvine|2006|p=198}} ६ एप्रिल रोजी, त्याला जुल्फिकार खान नुसरत जंगने [[जहांदर शाह]] आणि त्यांचे धाकटे भाऊ रफी-उश-शान व जहान शाह यांच्यात घडवून आणलेल्या युतीमुळे आपल्या वडिलांचा पराभव झाल्याचे समजले. जरी राजकुमारांनी आत्महत्येचा विचार केले, बंगालमधील त्यांच्या मित्रांनी त्याला परावृत्त केले. {{Sfn|Irvine|2006|p=199}} == जहांदर शाहांचा पदच्युत == [[चित्र:Farrukhsiyar_receiving_Husain_Ali_Khan_ca._1715_British_Library.jpg|अल्ट=A seated Farrukhsiyar, with an attendant behind him, receives Hussain Ali Khan|डावे|इवलेसे|हुसैन अली खान आणि फर्रुख सियरांचा भेट, १७१५]] १७१२ मध्ये, [[जहांदर शाह]] (फर्रुख सियरचे काका) यांनी फर्रुख सियरचे वडील अजीमुश्शान यांचा पराभव करून [[मुघल साम्राज्य|मुघल साम्राज्याच्या]] सिंहासनावर बसले. फर्रुख सियरांना आपल्या वडिलांच्या मृत्यूचा बदला घ्यायचा होता आणि त्यांना हुसैन अली खान (बंगालचे ''सुभेदार'' ) आणि त्यांचा भाऊ [[प्रयागराज|अलाहाबादचा]](आजचे प्रयागराज) ''सुभेदार'' अब्दुल्ला खान यांची साथ मिळाली. {{Sfn|Asiatic Society of Bengal|2009|p=273}} जेव्हा ते अजीमाबादहून अलाहाबादला पोहोचले, तेव्हा जहांदर शाहचे लष्करी सेनापती सय्यद अब्दुल गफ्फार खान गर्देजी आणि १२,००० सैनिकांचा अब्दुल्ला खानशी संघर्ष झाला. या संघर्षामुळे अब्दुल्लाला अलाहाबाद किल्ल्यात माघार घ्यावी लागली. तथापि, गर्देजीच्या मृत्यूची बातमी कळताच त्यांचे सैन्य पळून गेले. या पराभवानंतर, जहांदर शाहने सेनापती ख्वाजा अहसान खान आणि त्यांचा मुलगा आजुद्दीन यांना पाठवले. जेव्हा ते खजवा (आजचे [[फतेहपूर जिल्हा]], [[उत्तर प्रदेश]], भारत) येथे पोहोचले, तेव्हा त्यांना कळले की फर्रुख सियरसह हुसैन अली खान आणि अब्दुल्ला खान होते. अब्दुल्ला खानच्या नेतृत्वाखाली मोहरा असून, फर्रुख सियरने हल्ला सुरू केला. रात्रभर चाललेल्या तोफगोळ्यांच्या लढाईनंतर, आजुद्दीन आणि ख्वाजा अहसान खान पळून गेले आणि छावणी फर्रुख सियरच्या ताब्यात पडली. {{Sfn|Asiatic Society of Bengal|2009|p=273}} १० जानेवारी १७१३ रोजी, फर्रुख सियर आणि जहांदार शाहच्या सैन्याची {{Convert|9|mi|km|order=flip}} समुगढ येथे भेट झाली. जहांदर शाहचा पराभव करून त्याला तुरुंगात टाकले व दुसऱ्या दिवशी फर्रुख सियरने स्वतःला मुघल बादशाह घोषित केले. {{Sfn|Asiatic Society of Bengal|2009}} १२ फेब्रुवारी रोजी, फर्रुखसियारने मुघल राजधानी [[दिल्ली|दिल्लीवर]] स्वारी केली आणि [[लाल किल्ला]] व गढी ताब्यात घेतली. जहांदर शाहचे डोके वेळूवर लावून एका हत्तीवर एका जल्लादाने वाहून नेले आणि त्याचे शरीर दुसऱ्या हत्तीवरून वाहून नेले. {{Sfn|Irvine|2006}} == राज्य == {{बदल}} === सय्यद बंधूंबद्दलचा द्वेष === [[चित्र:Farrukhsiyar_Procession_in_front_of_the_Great_Mosque_of_Delhi.png|इवलेसे|फर्रुख सियर दिल्लीतील शुक्रवारच्या नमाजासाठी दाखल करतात.]] [[चित्र:Silver_Rupee_struck_in_the_name_of_Mughal_emperor_Farrukhsiyar,_minted_in_Itawa,_AD_1714,_photographed_by_Yogabrata_Chakraborty_on_October_23,_2024.jpg|इवलेसे|212x212अंश|इटावा येथे मुघल बादशाह फर्रुख सियरच्या नावाने चांदीचा रुपया, इ.स. १७१४.]] फर्रुख सियरने सय्यद बंधूंच्या मदतीने जहांदर शाहचा पराभव केला आणि त्या बंधूंपैकी एक, अब्दुल्ला खान याला ''वजीर'' (पंतप्रधान) पद हवे होते. त्यांची मागणी फेटाळली, कारण ते पद गाजीउद्दीन खानला देण्याचे वचन दिले होते, परंतु फर्रुख सियरने त्यांना ''<nowiki/>'वकील-ए-मुतलक''' या नावाने राजप्रतिनिधी म्हणून पद दिली. अब्दुल्ला खानने नकार दिला आणि म्हणाला की, जहांदर शाहविरुद्ध फर्रुख सियरच्या सैन्याचे नेतृत्व केल्यामुळे ''वजीर'' पद त्यालाच मिळायला पाहिजे. शेवटी फर्रुख सियरने त्यांची मागणी मान्य केली आणि अब्दुल्ला खान ''वजीर'' बनले. <ref>याह्या खानचे तजकीरत-उल-मुल्क, पृ. १२२</ref> त्यांचे भाऊ हुसैन अली खान ''मीर बख्शी'' किंवा सरसेनापती बनला. इतिहासकार विल्यम इर्विन यांच्या मते, फर्रुख सियरचे जवळचे सहकारी मीर जुमला तिसरे आणि खान दौरान यांनी त्याच्या मनात संशय ठेवले की ते त्याला सिंहासनावरून पदच्युत करणार. या घडामोडींबद्दल कळल्यावर, दुसऱ्या सय्यद भावाने (हुसैन अली खान) अब्दुल्ला खानला लिहिले: "राजपुत्राच्या बोलण्यावरून आणि त्यांच्या कृतींच्या स्वरूपावरून हे स्पष्ट होते की, ते केलेल्या सेवेच्या दाव्यांची पर्वा न करणारे, अविश्वासी, वचन मोडणारे आणि पूर्णपणे निर्लज्ज माणूस होते". {{Sfn|Irvine|2006|page=282}} हुसैन अली खानला "नवीन सार्वभौमाच्या योजनांचा विचार न करता" त्यांच्या स्वतःच्या हितासाठी काहीतरी करणे आवश्यक वाटले. {{Sfn|Irvine|2006|page=283}} फर्रुख सियर त्यांचा सामना करू शकले नाही, कारण सय्यद बंधूंनी सैन्याच्या सर्वात मजबूत भागावर नियंत्रण ठेवले होते आणि अशा प्रकारे ते साम्राज्याचे वास्तविक शासक बनले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=bhKMDwAAQBAJ&dq=so+he+could+not+confront+the+Sayyid+brothers.+Further,+they+threatened+to+enthrone&pg=PA212|title=A Short History of the Mughal Empire|last=Michael Fischer|date=2015|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=9780857727770|page=212}}</ref> === अजमेर विरुद्ध मोहीम === मारवाडचे महाराजा अजित सिंग यांनी मारवाडी सरदारांच्या मदतीने [[अजमेर|अजमेरवर]] कब्जा केले होते आणि आपल्या राज्यातून मुघल राजदूतांना हाकलून दिले. फर्रुख सियरने त्यांना पराभाव करण्यास हुसैन अली खानला पाठवले. तथापि, मुघल बादशहाच्या दरबारातील सय्यद बंधूंच्या विरोधी गटाने त्यांना अजित सिंगला गुप्त पत्रे पाठवण्यास भाग पाडले, ज्यात हुसैन अली खानचा पराभव केल्यास बक्षिसे देण्याचे आश्वासन दिले होते. <ref>द केम्ब्रिज शॉर्टरचे भारताचे इतिहास पृ. ४५६</ref> हुसैन अली खान ६ जानेवारी १७१४ रोजी सरबुलंद खान आणि अफरस्याब खान यांच्यासह दिल्लीहून अजमेरसाठी निघाले. त्यांचे सैन्य सराई सहल येथे पोहोचताच, अजित सिंगने राजदूत पाठवले, जे शांततेसाठी वाटाघाटी करण्यात अयशस्वी ठरले. हुसैन अली खान [[जोधपूर]], [[जैसलमेर]] आणि मेर्तामार्गे अजमेरच्या दिशेने पुढे जात असताना, अजित सिंगने मुघल सेनापतीला लढाईपासून परावृत्त करण्याच्या आशेने वाळवंटात माघार घेतली. अजित सिंगने मेर्ता येथे शरणागती पत्करली. {{Sfn|Irvine|2006|page=288–290}} त्याचे परिणामी, [[राजस्थान|राजपुतानामध्ये]] मुघल सत्ता पुनर्संचयित झाली. अजित सिंगने आपली दुसरी मुलगी, कुंवारी इंदिरा कंवर, फर्रुख सियरला वधू म्हणून दिली. {{Sfn|Fisher|page=78}} त्यांचा मुलगा, कुंवर अभय सिंग, यांना त्यांचा मेहुणा असलेल्या मुघल बादशाहाला भेटायला त्यांच्यासोबत जाण्यास भाग पाडले. {{Sfn|Irvine|2006|page=290}} === जाटांविरुद्ध मोहीम === [[चित्र:Farrúkh_Síyár_on_horseback_with_attendants.jpg|अल्ट=Colourful painting of Farrukhsiyar on horseback, surrounded by three attendants on foot|डावे|इवलेसे|सेवकांसह फर्रुख सियर घोड्यावर.]] [[औरंगजेब|औरंगजेबाच्या]] [[दख्खनचे पठार|दख्खनच्या पठारावरील]] २५ वर्षांच्या मोहिमेमुळे, स्थानिक शासकांच्या उदयामुळे [[उत्तर भारत|उत्तर भारतामध्ये]] मुघल सत्ता कमकुवत झाली. या परिस्थितीचा फायदा घेऊन जाट पुढे सरसावले. {{Sfn|Irvine|2006|p=322}} १७१३ च्या सुरुवातीला, फर्रुख सियरने जाट नेता चुडामनला पराभाव करण्यास आग्राचे ''सुभेदार'', छबेला राम यांना अयशस्वीपणे पाठवले. तथापि, त्यांचे उत्तराधिकारी, समसमुद दौला खान यांनी चुडामनला मुघल बादशाहाशी वाटाघाटी करण्यास भाग पाडले. राजा बहादूर राठोड त्यांच्यासोबत मुघल दरबारात गेले, जिथे फर्रुख सियरसोबतच्या वाटाघाटी अयशस्वी ठरल्या. {{Sfn|Irvine|2006|p=323}} सप्टेंबर १७१६ मध्ये राजा [[दुसरा जयसिंह|दुसरे जय सिंगने]] थुन (आजचे [[राजस्थान]], भारत) येथे राहणाऱ्या चुडामनविरुद्ध मोहीम हाती घेतली. १९ नोव्हेंबरपर्यंत, जय सिंगने थुन किल्ल्याला वेढा घालायचे सुरुवात केली. {{Sfn|Irvine|2006|p=324}} डिसेंबरमध्ये, चुडामनचा मुलगा, मुहकम सिंग, किल्ल्यावरून निघाले आणि त्यांनी जय सिंगशी युद्ध केले; राजाने विजयाचा दावा केला. मुघलांचा दारुगोळा संपत असल्याने, सय्यद मुजफ्फर खानला आग्रा येथील शस्त्रागारातून दारूगोळा, अग्निबाण आणि शिशाचे ढिग आणण्यास आज्ञा दिला. {{Sfn|Irvine|2006|p=325}} जानेवारी १७१८ पर्यंत, वेढा एका वर्षापेक्षा जास्त चालला होता. १७१७ च्या उत्तरार्धात पाऊस आल्याने वस्तूंची किमती वाढली व राजा जय सिंग यांना वेढा चालू ठेवणे अवघड होऊ लागले. त्यांनी फर्रुख सियर यांना अतिरिक्त सैन्यबळासाठी पत्र लिहिले, ज्यात त्यांनी सांगितले की त्यांनी जाटांसोबतच्या "अनेक चकमकींवर" मात केली आहे. याने फर्रुख सियर प्रभावित झाले नव्हते, म्हणून जय सिंग यांनी (दिल्लीतील त्यांच्या प्रतिनिधीमार्फत) हुसैन अली खान यांना कळवले की, जर त्यांनी बादशहाकडे त्यांच्या बाजूने बाजू मांडली, तर ते सरकारला तीस लाख रुपये आणि मंत्र्याला वीस लाख रुपये देतील. हुसैन अली खान आणि फर्रुख सियर यांच्यातील वाटाघाटी यशस्वी झाल्याने, बादशहाने त्यांच्या मागण्या मान्य केल्या आणि चुडामनला मुघल दरबारात आणण्यास सय्यद खान जहान यांना पाठवले. फर्रुख सियर यांनी राजा जय सिंग यांना वेढ्याबद्दल धन्यवाद देणारा एक ''फर्मान'' (शाही हुकूम) जारी केला. {{Sfn|Irvine|2006|p=326}} १९ एप्रिल १७१८ रोजी, चुडामनला फर्रुख सियरसमोर हजर केले. त्यांनी शांततेसाठी वाटाघाटी केल्या, ज्यात चुडामनने मुघल सत्ता स्वीकारली. खान जहानला ''बहादूर'' ही पदवी दिली. असे ठरले की चुडामन सय्यद अब्दुल्ला मार्फत फर्रुख सियरला रोख आणि वस्तूंच्या स्वरूपात पन्नास लाख रुपये देईल. {{Sfn|Irvine|2006|p=327}} === शीखांविरुद्ध मोहीम === बन्दा सिंग बहादूर हे एक [[शीख]] नेता होते ज्यांनी १७१० च्या दशकाच्या सुरुवातीपर्यंत [[पंजाब प्रदेश|पंजाब प्रदेशातील]] काही भाग कब्जा केले होते. <ref name="Banda">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html|title=Marathas and the English Company 1707–1800|publisher=San Beck|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225084030/http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html%20|archive-date=25 December 2018|access-date=18 March 2017}}</ref> मुघल बादशाह [[पहिला बहादूर शाह|बहादूर शाह पहिले]] आणि जहांदर शाह बंन्दाचे बंड दडपण्यात अयशस्वी ठरले. {{Sfn|Richards|1995}} १७१४ मध्ये, सरहिंदचा ''फौजदार'' (छावणीचा सेनापती) जैनुद्दीन अहमद खानने [[रूपनगर|रोपरापाशी]] शीखांवर हल्ला केला. १७१५ मध्ये, फर्रुख सियरने बहादूरला पराभूत करण्यास कमरुद्दीन खान, अब्दूस समद खान आणि जकारिया खान बहादूर यांच्या नेतृत्वाखाली २०,००० सैन्य पाठवले. <ref name="Banda">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html|title=Marathas and the English Company 1707–1800|publisher=San Beck|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225084030/http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html%20|archive-date=25 December 2018|access-date=18 March 2017}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20181225084030/http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html%20 "Marathas and the English Company 1707–1800"]. San Beck. Archived from [http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html the original] on 25 December 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 March</span> 2017</span>.</cite></ref> [[गुरदासपूर]]<nowiki/>ला आठ महिन्यांच्या वेढ्यानंतर, दारुगोळा संपल्यामुळे बन्दा सिंग बहादूरने शरणागती पत्करली. बन्दा सिंग बहादूर आणि त्यांच्या २०० साथीदारांना अटक करून दिल्लीला आणले; त्यांना सरहिंद शहरातून धिंड काढली. {{Sfn|Singha}} बन्दा सिंग बहादूरला लोखंडी पिंजऱ्यात टाकले आणि उरलेले शीखांना साखळदंडांनी बांधले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms|last=Duggal|first=Kartar|publisher=Abhinav Publications|year=2001|isbn=9788170174103|page=41}}</ref> त्यांच्यावर आपला धर्म सोडून मुसलमान बनण्यास दबाव आणला. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Khalsa Generals|last=Singh|first=Gurbaksh|publisher=Canadian Sikh Study & Teaching Society|year=1927|isbn=0969409249|page=12}}</ref> जरी बादशहाने इस्लाम धर्म स्वीकारलेल्या शीखांना जीवदान देण्याचे वचन दिले होते, विल्यम इर्विनच्या म्हणतात, "एकही कैदी [शीख] आपल्या धर्माशी विश्वासघातकी ठरला नाही". त्यांनी ठाम नकार दिल्यावर सर्वांना फाशी दिली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Glimpses of Sikhism|last=Jawandha|first=Nahar|publisher=Sanbun Publishers|year=2010|isbn=9789380213255|page=89}}</ref> ७८० शीख कैद्यांसह शीखांना एका मिरवणुकीने दिल्लीला आणले, २,००० शीखांची मुंडकी भाल्यांवर लटकवली आणि लोकांमध्ये दहशत निर्माण करण्यास मारलेल्या शीखांच्या मुंडक्यांनी भरलेल्या ७०० गाड्यांचा वापर केले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Guru Gobind Singh|last=Johar|first=Surinder|publisher=Enkay Publishers|year=1987|isbn=9788185148045|location=The University of Michigan|page=208}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=A Comprehensive History of India: 1712–1772|last=Sastri|first=Kallidaikurichi|publisher=Orient Longmans|year=1978|location=The University of Michigan|page=245}}</ref> जेव्हा फर्रुख सियरचे सैन्य [[लाल किल्ला|लाल किल्ल्यापर्यंत]] पोहोचले, तेव्हा मुघल बादशहाने बन्दा सिंग बहादूर, बाज सिंग, फतेह सिंग आणि त्यांच्या साथीदारांना त्रिपोलियामध्ये तुरुंगात टाकण्याचा आज्ञा दिला. {{Sfn|Singha|p=16}} तीन महिन्यांच्या कैदेनंतर, <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.514005|title=Life of Banda Singh Bahadur: Based on Contemporary and Original Records|last=Singh|first=Ganda|publisher=Sikh History Research Department|year=1935|page=229}}</ref> दिल्लीतील श्रीमंत खत्रींनी त्यांच्या सुटकेसाठी पैसे देऊनही फर्रुख सियरने बन्दा सिंग बहादूर आणि त्यांच्या अनुयायांना ठार मारले. {{Sfn|Irvine|2006|p=319}} बंदा सिंग बहादूरचे डोळे काढले, त्यांचे अवयव तोडले, त्यांची कातडी काढली आणि त्यानंतर त्यांना ठार मारले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Sri Gur Panth Prakash: Episodes 1 to 81|last=Singh|first=Kulwant|publisher=Institute of Sikh Studies|year=2006|isbn=9788185815282|page=415}}</ref> === सिंधू नदीवरील बंडखोरांविरुद्ध मोहीम === शाह इनायत हे [[सिंध|सिंधमधील]] गरीब शेतकऱ्यांचे नेता होते, ज्यांनी सिंधच्या जमीनदारांविरुद्ध चळवळ केली आणि गरीब शेतकरी व कसणाऱ्यांमध्ये जमिनीचे पुनर्वितरण केले. फर्रुख सियरच्या आज्ञानुसार १७१८ मध्ये त्यांना फाशी दिली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Sufi saints and state power : the pirs of Sind, 1843-1947|last=Ansari|first=Sarah F. D.|date=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-40530-0|location=Cambridge [England]|oclc=23694258}}</ref> <ref name="bio">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=KnPoYxrRfc0C&pg=PA3941|title=Encyclopaedia of Indian Literature: Sasay to Zorgot|last=Mohan Lal|date=1991|publisher=Sahitya Akademi|isbn=9788126012213|page=3941}}</ref> === जिझियाचे पुनर्लागवड === फर्रुख सियरने इनायतुल्ला काश्मिरी, एक म्हातारे आलमगिरी सरदार, आणि मुहम्मद मुराद काश्मिरी, ज्यांच्याशी त्यांचे विवाहसंबंध होते, अशा अनेक काश्मिरी सरदारांना सत्ता दिली. याचे कारण होते की सय्यद बंधूंशी सामना करण्यास त्यांना थेट संबंधित असलेल्या समर्थकांच्या एका जवळच्या गटाची गरज होती. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=f_RtAAAAMAAJ&q=About+this+time+it+was+learnt+that+Shaista+Khan+,+the+maternal+uncle+of+the+late+Farrukhsiyar+,+was+raising+troops+and|title=The Forgotten Mughals:A History of the Later Emperors of the House of Babar, 1707-1857|last=G. S. Cheema|date=2002|publisher=Manohar Publishers & Distributors|isbn=9788173044168|page=142}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=dohDAAAAYAAJ&q=The+emperor+felt+the+need+of+raising+the+old+%27+Alamgiri+nobles+%27+as+a+counterpoise+to+the+Sayyids|title=A Study of Eighteenth Century India: Political history, 1707-1761|date=1976|publisher=Saraswat Library}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=dohDAAAAYAAJ&q=farrukhsiyar+chose+khan+dauran|title=A Study of Eighteenth Century India: Political history, 1707-1761|last=Jagadish Narayan Sarkar|date=1976|publisher=Saraswat Library}}</ref> <ref name="Royal Asiatic Society of Bengal">{{स्रोत पुस्तक|title=Journal and Proceedings Volume 73, Parts 1-3|date=1907|publisher=Royal Asiatic Society of Bengal|page=306}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="">''Journal and Proceedings Volume 73, Parts 1-3''. Royal Asiatic Society of Bengal. 1907. p.&nbsp;306.</cite></ref> १७१७ मध्ये इनायतुल्ला खानची दिवाण-ए-तन-ओ खालिसा आणि काश्मीरचा राज्यपाल म्हणून नियुक्ती केली. त्यांनी [[श्रीनगर|श्रीनगरचा]] हिंदू भाग जाळून टाकला आणि पंडितांना फेटे घालण्यास मनाई केली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=RDFuAAAAMAAJ&q=Inayatullah+Khan+,+a+Kashmiri+who+was+appointed+governor+in+1717+,+set+fire+to+the+Hindu+area+of+Srinagar+and+the+Pandits+were+not+allowed+to|title=Kashmir in Conflict:India, Pakistan and the Unending War|last=Victoria Schofield|date=1996|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=9781860640360|page=23}}</ref> औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मुघल साम्राज्यात जिझिया पुन्हा लागू करण्यासाठी इनायतुल्ला खान जबाबदार होते. फर्रुख सियर हिंदूंना म्हणाले: <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=DLQeSBLpUwsC&dq=farrukhsiyar+jizya&pg=PA174|title=Rajasthan Through the Ages|last=R.K. Gupta, S.R. Bakshi|date=2008|publisher=Sarup & Sons|isbn=9788176258418|page=174}}</ref>   "इनयातुल्लांनी माझ्यासमोर [[Sharif of Mecca|मक्काचे शरीफापासून]] पत्र ठेवले आहे, ज्याच्यात लिहिले गेले आहे की कुराणानुसार जिझियाचे कर आवश्यक आहे. माझ्या मजहबामुळे मला काही मदत करण्याची शक्यता नाही." === बंगालमधील व्यापार सवलत === [[चित्र:Farrukhsiyar.jpg|अल्ट=Painting of Farrukhsiyar smoking a hookah with a female attendant|इवलेसे|चांदण्या रात्री फर्रुख सियर एका स्त्री परिचारिकेसोबत हुक्का ओढत असतानाचे Fचित्र.]] १७१७ मध्ये, फर्रुख सियरने एक ''फर्मान'' जारी करून [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी|ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीला]] मुघल साम्राज्यात राहण्याचा आणि व्यापार करण्याचा अधिकार दिला. कंपनीशी संबंधित असलेले शल्यचिकित्सक विल्यम हॅमिल्टन यांनी फर्रुख सियरला एका आजारातून बरे केल्याबद्दल कृतज्ञता म्हणून, ३,००० रुपयांच्या वार्षिक देयकाव्यतिरिक्त त्यांना मुक्तपणे व्यापार करण्याची परवानगी दिली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Calcutta: Society and Change 1690–1990|last=Samaren Roy|date=May 2005|publisher=iUniverse|isbn=978-0-595-34230-3|page=29}}</ref> कंपनीला मालाच्या वाहतुकीसाठी ''दस्तक'' (परवाना) जारी करण्याचा अधिकार दिला होता, ज्या अधिकाराचा कंपनीच्या अधिकाऱ्यांनी वैयक्तिक फायद्यासाठी गैरवापर केला. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=History and Civics|last=Vipul Singh|last2=Jasmine Dhillon|last3=Gita Shanmugavel|publisher=Pearson India|isbn=978-81-317-6320-9|page=73}}</ref> या ''फर्मानामुळे'' ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीला बंगाल प्रांतात शुल्कमुक्त व्यापार करण्याची परवानगी मिळाली. कंपनीच्या अधिकाऱ्यांनी स्वतःच्या खाजगी व्यापारास ''दस्तकांचा'' गैरवापर केल्यामुळे बंगालचे नवाब, [[अलीवर्दीखान]], संतप्त झाले, ज्यामुळे शेवटी बंगालच्या नवाबांचे ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीसोबत भविष्यात संघर्ष झाले. === सय्यद बंधूंसोबत अंतिम संघर्ष === [[चित्र:Portret_van_Farruk_Siyar_te_paard,_RP-T-1991-5.jpg|डावे|इवलेसे]] १७१५ पर्यंत, फर्रुख सियरने मीर जुमला तिसऱ्याला त्याच्या वतीने कागदपत्रांवर सही करण्याचा अधिकार दिला होता: "मीर जुमलाचा शब्द आणि शिक्का हाच माझा शब्द आणि शिक्का आहे". मीर जुमला तिसऱ्याने पंतप्रधान सय्यद अब्दुल्ला यांच्याशी सल्लामसलत न करता ''जहागीर'' आणि ''[[मनसबदार|मनसबांच्या]]'' प्रस्तावांना मंजुरी देण्यासाठी सुरुवात केली. {{Sfn|Chandra|2007|page=476}} सय्यद अब्दुल्लाचा उपप्रमुख रतन चंद त्यांच्याकडून काम करून घेण्यासाठी लाच घेत असे आणि महसूल वसुलीमध्ये गुंतलेला होता, ज्याला मुघल बादशाहाने मनाई केली होती. परिस्थितीचा फायदा घेत, मीर जुमला तिसऱ्याने फर्रुख सियरला सांगितले होते की सय्यद बंधू पद धारण करण्यासाठी अयोग्य आहेत आणि त्यांच्यावर अवज्ञा केल्याचा आरोप केला. त्या बंधूंना पदच्युत करण्याच्या आशेने, फर्रुख सियरने लष्करी तयारी सुरू केली आणि मीर जुमला तिसरा आणि खान दौरान यांच्या हाताखाली सैन्याची संख्या वाढवली. {{Sfn|Chandra|2007|page=477}} फर्रुख सियरच्या योजनांबद्दल कळल्यावर सय्यद हुसैन यांना असे वाटले की "महत्त्वाच्या प्रांतांवर" नियंत्रण मिळवून त्यांची सत्ता मजबूत करता येईल. त्यांनी [[पहिला असफ जाह|पहिले असफ जाह]] ऐवजी दख्खनचे उपराज म्हणून नियुक्तीची मागणी केली; फर्रुख सियरने नकार दिला आणि त्याऐवजी त्यांची दख्खनमध्ये बदली केली. फर्रुख सियरच्या समर्थकांपासून हल्ल्याच्या भीतीने, भावांनी लष्करी तयारी सुरू केली. जरी फर्रुखसियारने सुरुवातीला भावांना चिरडून टाकण्याचे काम मुहम्मद अमीन खानला देण्याचा विचार केला होता (ज्याला बदल्यात पंतप्रधानपद हवे होते), तरी त्यांनी तसे न करण्याचा निर्णय घेतला कारण त्यांना हटवणे कठीण झाले असते. {{Sfn|Chandra|2007}} दख्खनमध्ये पोहोचल्यावर, सय्यद हुसैनने फेब्रुवारी १७१८ मध्ये [[मराठा साम्राज्य|मराठा]] शासक [[शाहू पहिले]] यांच्याशी एक तह केले. शाहूंना दख्खनमध्ये ''[[चौथ|सरदेशमुखी]]'' गोळा करण्याची परवानगी देण्यात आली आणि त्यांना राज्यकारभारासाठी बेरार आणि गोंडवानाचा प्रदेश मिळाला. त्या बदल्यात, शाहूंनी सय्यदांना वार्षिक १० लाख रुपये देण्याचे आणि १५,००० घोड्यांची सेना सांभाळण्याचे मान्य केले. हे तह फर्रुख सियरच्या मंजुरीशिवाय झाला होता, <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Peshwa: The Lion and the Stallion|last=Ram Sivasankaran|date=22 December 2015|publisher=Westland|isbn=978-93-85724-70-1|page=5}}</ref> आणि जेव्हा त्यांना याबद्दल कळले तेव्हा ते संतापले: "महसूल आणि शासनाच्या बाबतीत नीच शत्रूने अरेरावी करणारे भागीदार असणे अयोग्य." {{Sfn|Chandra|2007}} === मुघल साम्राज्याची स्थिती === ==== नियुक्ती ==== फर्रुख सियर यांनी सय्यद अब्दुल्ला खान यांना मुख्यमंत्री म्हणून नियुक्त केले आणि मुहम्मद बाकीर मुतामिद खान यांना राजकोषाचा प्रभारी म्हणून नियुक्त केले. ''बक्षी'' ही पदवी प्रथम हुसैन अली खान (उमदत-उल-मुल्क, अमीर-उल-उमारा आणि बहादूर फिरोज जंग) आणि नंतर [[पहिला असफ जाह|पहिले असफ जाह]] आणि अफरसायब खान बहादूर यांना प्रदान केली. {{Sfn|Irvine|2006|page=258}} खालील प्रांतांचे राज्यपाल होते; [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारताचे]] राज्यपाल असफ जाह होते, ज्यांनी उपराज्यपाल नियुक्त केले: {{Sfn|Irvine|2006|p=261}} {{Sfn|Irvine|2006|p=262}} {{Sfn|Irvine|2006|p=263}} {| class="wikitable" ! colspan="2" |उत्तर भारत ! colspan="2" | दक्षिण भारत |- ! प्रांत ! राज्यपाल/मुख्यमंत्री ! प्रांत ! उपराज्यपाल |- | आग्रा | शम्स उद दौला शाह खान-इ दौरन | बेरार | इवाज खान |- | अजमेर | सय्यद मुजफ्फर खान बरहा | [[बीदर जिल्हा|बिदार]] | अमीन खान |- | [[प्रयागराज जिल्हा|अलाहाबाद]] | खान जहान बरहा | [[विजापूर जिल्हा|विजापूर]] | मन्सूर खान |- | अवध | सरबुलंद खान | [[खान्देश|खानदेश]] | शुक्रुल्लाह खान |- | बंगाल | फरखुंदा बख्त | [[हैदराबाद जिल्हा|हैदराबाद]] | युसूफ खान |- | बिहार | सय्यद हुसैन अली खान बरहा | कर्नाटकी | सादातउल्लाह खान नवायथ |- | [[दिल्ली]] | मुहम्मद यार खान |- | गुजरात | शहामत खान |- | काबुल | बहादूर नासिर जंग |- | काश्मीर | सादात खान |- | लाहोर | अब्द अल-समद खान |- | माळवा | [[दुसरा जयसिंह|अंबरचे राजा जय सिंग]] |- | मुलतान | कुतुब-उल-मुल्क बरहा |- | [[ओडिशा]] | मुर्शीद कुली खान |} == वैयक्तिक जीवन == === कुटुंब === फर्रुख सियरची पहिली बायको फखर-उन-निसा बेगम होती, जीला गौहर-उन-निसासुद्धा म्हटल्या जाते. ती मीर मुहम्मद ताकी (ज्याला हसन खान आणि नंतर सादात खान म्हणूनसुद्धा ओळखल्या जात होते) यांची मुलगी होती. [[माझांदारान प्रांत|माझांदारानच्या]] फारशी प्रांतातील ताकीने मासूम खान सफवीच्या मुलीशी लग्न केले; जर ती फखर-उन-निसाची आई असेल, तर तिच्या मुलीची राजकुमाराची बायको म्हणून निवड होण्याचे हे कारण असू शकते. {{Sfn|Irvine|2006|pp=400–401}} त्यांची दुसरी बायको महाराजा अजित सिंग यांची मुलगी बाई इंदिरा कंवर होती. {{Sfn|Irvine|2006|p=400}} तिने फर्रुख सियरसोबत २७ सप्टेंबर १७१५ रोजी, त्यांच्या राजवटीच्या चौथ्या वर्षी लग्न केले. त्यांना काही मुले नव्हते. फर्रुख सियरच्या पदच्युतीनंतर आणि मृत्यूनंतर ती १६ जुलै १७१९ रोजी शाही अंतःपुरातून बाहेर पडली, ती तिच्या मालमत्तेसह तिच्या वडिलांकडे परतली आणि तिने तिचे उरलेले आयुष्य जोधपूरमध्ये घालवले. {{Sfn|Irvine|2006|p=401}} फर्रुख सियरची तिसरी बायको बाई भूप देवी होती, जी जया सिंग ( किश्तवाडचे राजा, ज्यांनी इस्लाम धर्म स्वीकारला होता आणि बख्तियार खान हे नाव धारण केले होते) यांची मुलगी होती. जया सिंगच्या मृत्यूनंतर त्यांचा मुलगा, किरात सिंग, सिंहासनावर बसले. १७१७ मध्ये, [[दिल्ली|दिल्लीच्या]] [[मुफ्ती|मुफ्तीच्या]] संदेशाला प्रतिसाद म्हणून, तिचा भाऊ किरात सिंगने तिला तिचा भाऊ मिया मुहम्मद खान यांच्यासोबत दिल्लीला पाठवले. फर्रुख सियरने तिच्याशी लग्न केले आणि ३ जुलै १७१७ रोजी ती शाही अंतःपुरात दाखल झाली. {{Sfn|Irvine|2006}} <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Proceedings – Punjab History Conference – Volumes 29-30|publisher=Punjabi University|year=1998|page=85}}</ref> === शीर्षके === त्यांचे पूर्ण नाव अबुल मुजफ्फर मुइनुद्दीन मुहम्मद फर्रुखसियर बादशाह होते. {{Sfn|Irvine|2006|p=398}} मृत्यूनंतर, ते ''"शहीद-ए-मरहूम"'' (दयेने स्वीकारलेले शहीद) म्हणून ओळखले गेले. {{Sfn|Irvine|2006|p=399}} == पदच्युतर आणि मृत्यू == [[चित्र:Portret_van_de_grootmogol_Farrukhsiyar,_RP-T-1996-76.jpg|इवलेसे]] १७१८ च्या मध्यास, मुघल दरबारात एक मोठा संघर्ष पेटला. बादशाह आणि त्यांचे प्रमुख मंत्री यांच्यात बऱ्याच काळापासून मतभेद होते, परंतु जेव्हा बादशाहाने दख्खन प्रदेशात नवीन अधिकाऱ्यांची नियुक्ती करून पूर्वीचा तह मोडले तेव्हा तणाव वाढला. याच्या प्रत्युत्तरी, मंत्र्याने या नियुक्त्या रद्द केल्या. संतप्त झालेल्या बादशाहाने मंत्री अब्दुल्ला खान यांना संपवण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केला, ज्यामुळे त्यांच्या विरोधात शक्तिशाली सरदार आणि सैन्य जमा झाले. लवकरच, बादशाहाकडे जय सिंग कछवाहा यांच्यासोबत फक्त राजपूत सैनिकांची एक छोटी तुकडी उरली होती. <ref name="Eaton Persianate Age">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=WpCMEAAAQBAJ|title=India in the Persianate Age: 1000-1765|last=Eaton|first=Richard M.|publisher=National Geographic Books|year=2020|isbn=978-0-14-198539-8|pages=344–346|language=en}}</ref> <ref name="Chandra Parties and Politics">{{स्रोत पुस्तक|title=Parties and Politics at the Mughal Court (1707–1740)|last=Chandra|first=Satish|publisher=People’s Publishing House|year=1972|location=New Delhi|pages=139–141}}</ref> <ref name="Richards Mughal Empire">{{Harvard citation no brackets|Richards|1995}}</ref> त्यानंतर अब्दुल्ला खानने आपला भाऊ, हुसैन अली खान यांना दख्खनमधून कुमक आणण्यासाठी सांगितले. ऑक्टोबरमध्ये, हुसैन अली खान घोडदळ, बंदुका घेतलेले पायदळ आणि तोफखान्याच्या मोठ्या तुकडीसोबत उत्तरेकडे निघाले. त्यांना मराठा मुख्यमंत्री [[बाळाजी विश्वनाथ]] येऊन भेटले, ज्यांनी सैन्यात मराठा घोडेस्वारांची भर घातली. जरी त्यांनी महत्त्वाच्या ओलिसांच्या अदलाबदलीसाठी वाटाघाटी करायला येत असल्याचे दावा केले असले, त्यांचा खरा उद्देश हा होता की बादशाहाच्या जागी दुसऱ्या अशा व्यक्तीला बसवता येईल ज्याला नियंत्रित करण्यास सोपे जाईल. <ref name="Chandra Parties and Politics" /> <ref name="Eaton Persianate Age" /> फेब्रुवारी १७१९ मध्ये, हुसैन अली खानने दरबाराच्या औपचारिक नियमांकडे दुर्लक्ष करून दिल्लीत नाट्यमय प्रवेश केला. दबावाखाली, बादशाह फर्रुख सियरने [[दुसरा जयसिंह|जय सिंग]] यांच्यासह अनेक महत्त्वाच्या अधिकाऱ्यांना पदावरून दूर केले. जेव्हा बादशाहाने राजवाड्याच्या किल्ल्यावरील नियंत्रण सोडण्यास नकार दिले, तेव्हा दरबारात एक संतप्त संघर्ष झाला. शेवटी अब्दुल्ला खानने बादशाहाचे रक्षक हटवले आणि राजवाड्यावर ताबा मिळवला. <ref name="Chandra Parties and Politics" /> <ref name="Richards Mughal Empire" /> <ref name="Eaton Persianate Age" /> शहरात ही बातमी पसरल्यानंतर, फर्रुख सियरला स्त्रियांच्या निवासस्थानात लपण्यास भाग पडले. दुसऱ्या दिवशी, निष्ठावान सेनापती राजवाड्यावर कूच करण्यास जमले, परंतु त्यांचा हुसैन अली खानच्या [[मराठी लोक|मराठा]] सैन्याशी संघर्ष झाला. आपल्यापैकी कोणालाही सहजपणे गादीवर बसवता येणार नाही असे पाहून, शक्तिशाली सय्यद बंधूंनी बादशहाच्या जागी एका तरुण आणि नियंत्रणात ठेवता येण्याजोग्या राजकुमाराला बसवण्याचा निर्णय घेतला. राजकुमार बिदर दिलला पकडण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केल्यानंतर, त्यांनी राजकुमार रफी-उद-दरजातला नवीन शासक म्हणून राज्याभिषेक केले. त्याच रात्री, फर्रुख सियरला पकडले, त्यांचे डोळे काढले आणि शेवटी तुरुंगातच त्यांना ठार मारले. {{Sfn|Irvine|2006}} <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=hdmcAAAAQBAJ&dq=ajit+singh+1719&pg=PA186|title=The History of India|last=Kenneth Pletcher|date=April 2010|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=978-1615302017|page=186}}</ref> त्यांच्या मृत्यूनंतर, अजित सिंगने आपल्या विधवा मुलीला हुंड्यासह परत मिळवले आणि [[जोधपूर|जोधपूरला]] परतले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=6dR0CgAAQBAJ&dq=Ajit+Singh+killed+farrukhsiyar&pg=PA176|title=Royal Umbrellas of Stone: Memory, Politics, and Public Identity in Rajput Funerary Art|last=Melia Belli Bose|publisher=Brill|year=2015|isbn=9789004300569|page=176}}</ref> == वारसा == [[गुरगांव जिल्हा|गुडगाव जिल्ह्यातील]] फर्रुखनगर शहर, {{Convert|32|km}}[[दिल्ली|दिल्लीच्या]] दक्षिणेला असलेल्या या त्यांचे नाव दिले. त्याच्या कारकिर्दीत त्यांनी तिथेच ''शीश महाल'' आणि जामा मशीद बांधली. [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेशातील]] [[फरुखाबाद|फर्रुखाबाद]] शहरालाही त्यांचेच नाव दिले. == संदर्भ == <references /> * {{जर्नल स्रोत|date=18 August 2009|title=The Bangash Nawabs of Fakkuhkabad|journal=[[The Asiatic Society|Journal of the Asiatic Society of Bengal]]|publisher=Bishop's College Press|volume=47|ref={{sfnref|Asiatic Society of Bengal|2009}}}} * {{Citation|url=Satish Chandra (historian)|title=Medieval India: From Sultanat to the Mughal Empire}} * {{Citation|title=The Later Mughals|url=William Irvine (historian)}} * {{Citation|title=A Short History of the Mughal Empire|ref={{harvid|Fisher}}}} * {{Citation|url=John F. Richards|title=The New Cambridge History of India: Part I, Volume V - The Mughal Empire}} * {{Citation|title=Sikh Studies, Book 6|ref={{harvid|Singha}}}} {{S-start}} {{रा-घ|[[तैमुरी वंश]]|क्|}} {{Succession box}} {{S-end}} [[वर्ग:मुघल सम्राट]] [[वर्ग:इ.स. १६८३ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १७१८ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 9vyy34f93ckv4w04cazahsvlq0vfi62 0 379856 2685732 2685633 2026-05-25T07:43:45Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2685732 wikitext text/x-wiki '''घोष कण्ठ्य स्पर्श''' हा अनेक बोलल्या जाणाऱ्या [[भाषा|भाषांमध्ये]] वापरला जाणारा एक प्रकारचा [[व्यंजन|व्यंजनात्मक]] ध्वनी आहे. मराठी भाषेत याला 'ग' म्हणतात, जसे गमल्याचा ग. काही भाषांमध्ये '''घोष प्रकण्ठ्य स्पर्श''' असते, ज्याचे उच्चार नमुनेदार कण्ठ्य स्पर्श व्यंजनापेक्षा किंचित अधिक समोर केला जातो, जरी तो नमुनेदार तालव्य स्पर्शाइतका समोर नसतो. याउलट, काही भाषांमध्ये एक '''घोष पश्चकण्ठ्य स्पर्श''' असतो, ज्याचा उच्चार नमुनेदार कण्ठ्य स्पर्शापेक्षा किंचित मागे होतो, जरी तो नमुनेदार अलिजिह्वीय स्पर्शाइतका मागे नसतो. == वैशिष्ट्ये == [[चित्र:Voiced_velar_plosive.svg|class=skin-invert-image|इवलेसे|घोष कण्ठ्य स्पर्शाचा अग्रपश्च छेद]] घोष कण्ठ्य स्पर्शाचे वैशिष्ट्ये: * याची उच्चारण पद्धत अवरोधक आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरयंत्रात हवेचा प्रवाह रोखून निर्माण केले जाते. हे व्यंजन मौखिक असल्याने आणि नाकातून बाहेर पडण्यास जागा नसल्यामुळे, हवेचा प्रवाह पूर्णपणे रोखला जातो आणि हे व्यंजन स्पर्श ठरते. * याचे उच्चारस्थान [[कण्ठ्य व्यंजन| कण्ठ्य]] आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे मृदू टाळूवर जिभेच्या मागील भागाच्या साहाय्याने उच्चारले जाते. * याची ध्वनी निर्मिती घोष आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरतंतूंच्या कंपनांसोबत निर्माण केले जाते. * हे एक मौखिक व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवा नाकातून बाहेर पडू दिली जात नाही. * हे एक मध्य व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह जिभेच्या बाजूने न जाता, जिभेच्या मध्यभागावरून पुढे निर्देशित करून निर्माण केला जातो. * याची वायुप्रवाह प्रणाली फुफ्फुसीय आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की, बहुतेक ध्वनींप्रमाणेच, केवळ बरगड्यांमधील स्नायू आणि पोटाच्या स्नायूंच्या साहाय्याने हवा बाहेर ढकलून याचे उच्चारण केले जाते. == कोणत्या भाषेत असते? == जगभरातील सर्वात सामान्य नमुन्यानुसार अपेक्षित असलेल्या सहा स्पर्शांपैकी, ( {{IPA|[p b, t d, k ɡ]}} ), {{IPA|[p]}} आणि {{IPA|[ɡ]}} सर्वात कमी वेळा असतात, अन्यथा ही रचना असलेल्या सुमारे १०% भाषांमध्ये ते नसतात. अघोष ओष्ठ्य स्पर्श {{IPA|[p]}} चा अभाव. याचे अनुपस्थिती एक क्षेत्रीय वैशिष्ट्य आहे. गहाळ {{IPA|[ɡ]}} दुसरीकडे, (जेव्हा भाषा स्पर्शांमधील फरक दर्शवण्यासाठी घोषाचे वापर करते) जगभर मोठ्या प्रमाणावर विखुरलेले आहे, उदा. /ɡ/ हा बेलारूसी, डच, चेक आणि स्लोव्हाक भाषांचा मूळ स्वनिम नाही आणि तो त्या भाषांमधील केवळ प्रदत्त शब्दांमध्येच आढळतो. आधुनिक प्रामाणिक अरबी आणि शामी बोलीभाषांच्या काही भागांसारख्या (उदा. लेबेनी आणि सीरियन ) काही भाषांमध्ये हे दोन्ही स्वनिम आढळत नाहीत, जरी इतर बहुतेक अरबी बोलीभाषांमध्ये {{IPA|/ɡ/}} दिसतो. त्यांच्या मूळ स्वनिम प्रणालीमध्ये ⟨ ق ⟩ किंवा क्वचितच ⟨ ج ⟩ चा प्रतिरूप म्हणून. असे वाटते की {{IPA|[ɡ]}} इतर मूलभूत स्पर्शांपेक्षा याचा उच्चार करणे काहीसे अधिक कठीण आहे. इयन मॅडिसन असा अंदाज लावतात की, याचे कारण कण्ठ्य व्यंजनांचा घोष निर्माण करण्यातील शारीरिक अडचण असू शकते: घोष निर्माण करण्यास तोंडाच्या पोकळीत हवेचा प्रवाह होणे आवश्यक असते, आणि कण्ठ्य व्यंजनांच्या स्थितीमुळे उपलब्ध होणारी तुलनेमुळे लहान जागा हवेने लवकर भरते, ज्यामुळे {{IPA|[ɡ]}} मध्ये घोष टिकवून ठेवणे कठीण होते. जोपर्यंत ते {{IPA|[d]}} मध्ये आहे किंवा {{IPA|[b]}} याचे दोन परिणाम होऊ शकतात: {{IPA|[ɡ]}} आणि {{IPA|[k]}} या दोघांत गोंधळ होऊ शकतो, आणि फरक नाहीसा होतो, किंवा कदाचित {{IPA|[ɡ]}} जेव्हा एखादी भाषा पहिलेच घोष-अघोष भेद करायला लागते, तेव्हा हे कधीच विकसित होत नाही. कण्ठ्य व्यंजनांच्या बाबतीत, जिथे स्वरयंत्र आणि जीभ यांच्यामध्ये हवेच्या प्रवाहासाठी आणखी कमी जागा असते, तिथे हे असंतुलन अधिक तीव्र असते: घोष {{IPA|[ɢ]}} अघोष {{IPA|[q]}} पेक्षा खूपच दुर्मिळ आहे. <ref>WALS Online : [http://wals.info/chapter/5 Chapter 5 – Voicing and Gaps in Plosive Systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427101101/http://wals.info/chapter/5}}</ref> [[मराठी भाषा|मराठीसारख्या]] अनेक [[हिंद-आर्य भाषासमूह|हिंद-आर्य भाषांमध्ये]], अल्पप्राण {{IPA|[g]}} आणि महाप्राण {{IPA|[ɡʰ]}} तुलनात्मक वितरणात आहेत; 'ग' आणि 'घ' या दोन अक्षरांमध्ये जो भेद असतो त्याला असे म्हणतात. {| class="wikitable" ! colspan="2" |भाषा !शब्द ![[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आयपीए]] !अर्थ !नोंदी |- | colspan="2" |[[अबखाझ भाषा|अबखाझ]] |{{Lang|ab|[[Abkhaz alphabet|ажы'''г'''а]]}} / आझगा |{{IPA|[aˈʐəɡa]}} |'फावडे' | |- | rowspan="2" |अदगब्जी |शापसुगी |{{Lang|ady-Cyrl|[[Cyrillic script|'''гь'''эгуалъэ]]}}/गाग्वाला |[ɡʲaɡʷaːɬa]ⓘ |'खेळणी' | |- |चम्ग्वी |{{Lang|ady-Cyrl|[[Cyrillic script|чъы'''г'''ы]]}}/ चग |[t͡ʂəɡə]ⓘ |'झाड' | |- | colspan="2" |[[आल्बेनियन भाषा|अल्बेनी]] |{{Lang|sq|[[Albanian alphabet|'''g'''omar]]}} / गोमार |{{IPA|[ˈɡomaɾ]}} |'गाढव' | |- | rowspan="8" |[[अरबी भाषा|अरबी]]{{Sfnp|Watson|2002}} |दरिजा | {{script/Arabic|أݣادير}} / आगादीर |{{IPA|[ʔaɡaːdiːr]}} |'[[अगादिर]]' | |- |तूनीसी |  {{script/Arabic|ڨفصة‎}} / गाफ्सा |[ɡɑfsˤɑ]ⓘ |'गफ्सा' | |- |हिजाजी | rowspan="3" |{{Lang|ar|[[Arabic alphabet|قمر]]}} / गामर/गमर |{{IPA|[ɡamar]}} | rowspan="3" |'चंद्र' | rowspan="3" | |- |नज्दी |{{IPA|[ɡəmar]}} |- |साइदी |{{IPA|[ɡɑmɑr]}} |- | rowspan="2" |येमेनी |{{Lang|ar|[[Arabic alphabet|قال]]}} / गॅल |{{IPA|[gæːl]}} |'म्हणाला' | |- |{{Lang|ar|[[Arabic alphabet|جمل]]}} / गॅमॅल |{{IPA|[gæmæl]}} |'उंट' | |- |[[इजिप्ती अरबी|इजिप्ती]] |{{Lang|ar|[[Arabic alphabet|راجل]]}} / रागेल |{{IPA|[ˈɾɑːɡel]}} |'माणूस' | |- |[[आर्मेनियन भाषा|आर्मेनी]] |पूर्व{{Sfnp|Dum-Tragut|2009}} |{{Lang|hy|[[Armenian alphabet|'''գ'''անձ]]}}/गांज |[ɡɑndz]ⓘ |'खजिना' | |- | colspan="2" |सुरिथी |ܓܢܐ / गाना |{{IPA|[ɡaːna]}} |'स्व' | |- | colspan="2" |[[अझरबैजानी भाषा|अझरबैजानी]] |{{Lang|az|[[Azerbaijani alphabet|'''q'''ara]]}} / قارا / गारा |{{IPA|[ɡɑɾɑ]}} |'काळे' | |- | colspan="2" |[[बास्क भाषा|बास्क]] |{{Lang|eu|[[Basque alphabet|'''g'''aldu]]}} / गाल्दु |{{IPA|[ɡaldu]}} |'हरणे' | |- | colspan="2" |[[बंगाली भाषा|बंगाली]] |[[बंगाली लिपी|গান]]/ गान |{{IPA|[ɡan]}} |'गाणं' |महाप्राणापासून वेगळे. बंगाली ध्वनीशास्त्र पहा. |- | colspan="2" |[[ब्रेतॉन भाषा|ब्रेतॉन]] |{{Lang|br|[[Breton orthography|'''g'''ivri]]}} / गिव्री |{{IPA|[givʁi]}} |'शेळी' | |- | colspan="2" |[[बल्गेरियन भाषा|बुल्गेरी]] |гора / गोरा |{{IPA|[ɡora]}} |'वन' किंवा 'जंगल' | |- | colspan="2" |[[कातालान भाषा|कातालानी]]{{Sfnp|Carbonell|Llisterri|1992}} |{{Lang|ca|[[Catalan orthography|'''g'''uant]]}} / ग्वान्त |{{IPA|[ˈɡwan̪(t̪)]}} |'हातमोजा' | |- | colspan="2" |[[चेचन भाषा|चेचनी]] |{{Lang|ce-Cyrl|[[Cyrillic script|'''г'''овр]]}}/ गॉउर |{{IPA|[ɡɔʊ̯r]}} |'घोडा' | |- | colspan="2" |[[चेक भाषा|चेक]] |{{Lang|cs|[[Czech orthography|'''g'''ram]]}} / ग्राम |[ɡram]ⓘ |'ग्रॅम' | |- |[[डॅनिश भाषा|डॅनिश]] |प्रामाणिक{{Sfnp|Goblirsch|2018}}{{Sfnp|Puggaard-Rode|Horslund|Jørgensen|2022}} |{{Lang|da|[[Danish alphabet|ly'''kk'''e]]}} / लिग |{{IPA|[ˈløɡə]}} |'आनंद' | |- | rowspan="3" |[[डच भाषा|डच]] |सगळे बोलीभाषा |{{Lang|nl|[[Dutch alphabet|za'''k'''doek]]}} / जाग्दुक |[ˈzɑɡduk]ⓘ |'रूमाल' | |- |खूप भाषिक |goal / गोल |[ɡoːɫ]ⓘ |'ध्येय' | |- |आमलांटी |goëd / गुअद |{{IPA|[ɡuə̯d]}} |'चांगले' | |- | colspan="2" |[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] |{{Lang|en|[[English orthography|'''g'''a'''gg'''le]]}} / गॅगल |{{IPA|[ˈɡæɡɫ̩]}} |'बदकांचा कळप' | |- | colspan="2" |[[फिलिपिनो भाषा|फिलिपिनो]] |{{Lang|fil|[[Filipino alphabet|'''g'''ulo]]}} / गुलॉ |{{IPA|[ɡulɔ]}} |'गोंधळ' | |- | colspan="2" |[[फ्रेंच भाषा|फ्रांसी]]{{Sfnp|Fougeron|Smith|1993}} |{{Lang|fr|[[French orthography|'''g'''ain]]}} / गें |{{IPA|[ɡɛ̃]}} |'कमाई' | |- | colspan="2" |[[जॉर्जियन भाषा|जॉर्जियन]]{{Sfnp|Shosted|Chikovani|2006}} |{{Lang|ka|[[Georgian alphabet|'''გ'''ული]]}}/गुली |{{IPA|[ˈɡuli]}} |'हृदय' | |- | colspan="2" |[[जर्मन भाषा|जर्मन]] |{{Lang|de|[[German orthography|Lü'''g'''e]]}} / लिग |[ˈlyːɡə]ⓘ |'खोटे' | |- | colspan="2" |[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]] |{{Lang|el|[[Greek alphabet|'''γκ'''άρισμα]]}} / गरिज्म |{{IPA|[ˈɡɐɾizmɐ]}} |'गाढवाचे ह्यांव-ह्यांव' | |- | colspan="2" |[[गुजराती भाषा|गुजराती]] |{{Lang|gu|[[Gujarati alphabet|'''ગા'''વું]]}}/गावुं |{{IPA|[gaːʋʊ̃]}} |'गाणे' |महाप्राणापासून वेगळे. गुजराती ध्वनीशास्त्र पहा. |- | colspan="2" |[[हिब्रू भाषा|हिब्रू]] |[[हिब्रू वर्णमाला|{{Lang|he|גב}}]]/गाव |{{IPA|[ɡav]}} |'मागे' | |- | colspan="2" |[[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]] |{{Lang|hi|[[Devanāgarī|गाना]]}} / {{Lang|ur|[[nasta'liq|گانا]]}} |{{IPA|[ɡäː.naː]}} |'गाणं' |महाप्राणापासून वेगळे. हिंदुस्तानी ध्वनीशास्त्र पहा. |- | colspan="2" |[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]] |{{Lang|hu|[[Hungarian orthography|en'''g'''edély]]}} / एङ्गेदेय |{{IPA|[ɛŋɡɛdeːj]}} |'परवानगी' | |- | colspan="2" |[[आयरिश भाषा|आयरिश]] |{{Lang|ga|[[Irish orthography|'''g'''aineamh]]}} / गानव |{{IPA|[ˈɡanʲəw]}} |'वाळू' | |- | colspan="2" |[[इटालियन भाषा|इटालियन]]{{Sfnp|Rogers|d'Arcangeli|2004}} |{{Lang|it|[[Italian alphabet|'''g'''are]]}} / गारे |{{IPA|[ˈɡäːre]}} |'स्पर्धे' | |- | colspan="2" |[[जपानी भाषा|जपानी]]{{Sfnp|Okada|1999}} |{{Lang|ja-Hani|[[kanji|外套]]}} / गाइतो |{{IPA|[ɡaitoː]}} |'लांब कोट' |जपानी ध्वनीशास्त्र पहा. |- |कबरदब्जी |बास्लनी |{{Lang|kbd|[[Cyrillic alphabet|'''гь'''анэ]]}}/ गाना |[ɡʲaːna]ⓘ |'शर्ट' | |- | colspan="2" |कगायनेन{{Sfnp|Olson|Mielke|Sanicas-Daguman|Pebley|2010}} |{{Lang|cgc|kala'''g'''}} / कादाग |{{IPA|[kað̞aɡ]}} |'आत्मा' | |- | colspan="2" |[[ख्मेर भाषा|ख्मेर]] |{{Lang|km|[[Khmer script|ហ្គាស]]}} / गाह |{{IPA|[gaːh]}} |'इंधन' | |- | colspan="2" |[[कोरियन भाषा|हांगुली]] |{{Lang|ko|[[Hangul|메기]]}} / मेगी |{{IPA|[meɡi]}} |'शिंगळा' | |- | colspan="2" |लिंबुर्गी |''ze'''gk'''e /'' जेग |{{IPA|[zεgə]}} |'बोल' | |- | colspan="2" |[[लिथुएनियन भाषा|लिथुएनी]] |garai / गरै |{{IPA|[ɡɐrɐɪ̯ˑ]}} |'वाफ' | |- | colspan="2" |[[लक्झेंबर्गिश भाषा|लक्झेंबुर्गी]]{{Sfnp|Gilles|Trouvain|2013}} |{{Lang|lb|a'''g'''epack}} / आगपाक |{{IPA|[ˈɑɡəpaːk]}} |'गेले' | |- | colspan="2" |[[मॅसिडोनियन भाषा|मासेदोनी]] |{{Lang|mk|[[Macedonian alphabet|'''г'''ром]]}}/ ग्रॉम |{{IPA|[ɡrɔm]}} |'वीजाचे कडकडाट' | |- | colspan="2" |[[मलाय भाषा|मलाय]] |{{Lang|ms|[[Malay alphabet|'''g'''uni]]}} / गूनी |{{IPA|[ɡuni]}} |'पिशवी' | |- | colspan="2" |[[मल्याळम भाषा|मल्याळम]] |[[मल्याळम लिपी|'''ഗ'''പ്പി]]/ गप्पी |{{IPA|[ɡɐppi]}} |'गप्पी' |महाप्राणापासून वेगळे. मल्याळम ध्वनीशास्त्र पहा. |- | colspan="2" |[[मराठी भाषा|मराठी]] |{{Lang|mr|[[Devanāgarī|'''ग'''वत]]}} |{{IPA|[ɡəʋət]}} |'गवत' |[[मराठी उच्चारशास्त्र|मराठी ध्वनीशास्त्र]] पहा. |- | colspan="2" |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]] |{{Lang|Ne|[[Devanagari|'''गा'''उँ]]}} |{{IPA|[ɡä̃ũ̯]}} |'गाव' |महाप्राणापासून वेगळे. नेपाळी ध्वनीशास्त्र पहा. |- | colspan="2" |[[नॉर्वेजियन भाषा|नॉर्वेजियन]] |{{Lang|no|[[Norwegian alphabet|'''g'''ull]]}} / गुल |{{IPA|[ɡʉl]}} |'सोने' | |- | colspan="2" |[[उडिया भाषा|उडिया]] |ଗଛ / गछ |{{IPA|[ɡɔtʃʰɔ]}} |'झाड' |महाप्राणापासून वेगळे. |- | colspan="2" |[[फारसी भाषा|फारशी]] |[[फारसी भाषा|گوشت]]/गोश्त |{{IPA|[guʃt]}} |'मांस' | |- | colspan="2" |[[पोलिश भाषा|पोलिश]]{{Sfnp|Jassem|2003}} |{{Lang|pl|[[Polish orthography|'''g'''min]]}} / ग्मीन |[ɡmʲin̪]ⓘ |'गावठी' | |- | colspan="2" |[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगी]]{{Sfnp|Cruz-Ferreira|1995}} |{{Lang|pt|[[Portuguese orthography|lín'''g'''ua]]}} / लिंग्व |{{IPA|[ˈɫĩɡwɐ]}} |'जीभ' | |- | colspan="2" |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] |[[गुरमुखी|ਗਾਂ]]/गां |{{IPA|[ɡɐ̃ː˥˩]}} |'गाय' | |- | colspan="2" |[[रोमेनियन भाषा|रोमानी]]<ref>[[Dicționarul explicativ al limbii române|डेक्स]] ऑनलाइन : </ref> |{{Lang|ro|[[Romanian alphabet|'''g'''ând]]}} / गिन्द |{{IPA|[ɡɨnd]}} |'विचार' | |- | colspan="2" |[[रशियन भाषा|रूसी]]{{Sfnp|Padgett|2003}} |{{Lang|ru|[[Russian orthography|'''г'''олова]]}}/गलव |[ɡəɫɐˈva]ⓘ |'डोके' | |- | colspan="2" |[[सर्बो-क्रोएशियन भाषा|सर्बो-क्रोएशियन]]{{Sfnp|Landau|Lončarića|Horga|Škarić|1999}} |{{Lang|sh-Cyrl|[[Serbian Cyrillic alphabet|'''г'''ост]]}} / गोस्त |{{IPA|[gȏ̞ːs̪t̪]}} |'पाहुणा' | |- | colspan="2" |[[स्लोव्हाक भाषा|स्लोव्हाक]] |{{Lang|sk|[[Slovak alphabet|miaz'''g'''a]]}} / म्याज्गा |{{IPA|[ˈmjäzɡä]}} |'लसिका' | |- | colspan="2" |[[स्लोव्हेन भाषा|स्लोव्हेन]] |{{Lang|sl|[[Slovene orthography|'''g'''ost]]}} / गॉस्त |{{IPA|[ˈɡɔ̂s̪t̪]}} |'पाहुणा' | |- | colspan="2" |[[सोमाली भाषा|सोमाली]] |{{Lang|so|'''g'''aabi}} / गाबी |{{IPA|[ɡaːbi]}} |'बुटके करणे' | |- |दक्षिण मीन |मिन्नानी |我/ गुआ |{{IPA|[ɡua˥˧]}} |'मी' | |- | colspan="2" |[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]{{Sfnp|Martínez-Celdrán|Fernández-Planas|Carrera-Sabaté|2003}} |{{Lang|es|[[Spanish orthography|'''g'''ato]]}} / गातो |{{IPA|[ˈɡät̪o̞]}} |'मांजर' | |- | colspan="2" |[[स्वाहिली भाषा|स्वाहिली]] |{{Lang|sw|[[Swahili orthography|'''g'''iza]]}} / गीजा |{{IPA|[ˈɡīzɑ]}} |'अंधार' | |- | colspan="2" |[[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]] |{{Lang|sw|[[Swedish alphabet|'''g'''od]]}} / गूद |{{IPA|[ɡuːd̪]}} |'चविष्ट' | |- | colspan="2" |[[तेलुगू भाषा|तेलगू]] |{{Lang|te|[[Telugu script|'''గ'''చ్చు]]}} / गछु |{{IPA|[ɡat͡sːu]}} |'फरशी' | |- | colspan="2" |[[तुर्की भाषा|तुर्की]] |{{Lang|tr|[[Turkish alphabet|sal'''g'''ın]]}} / गाल्गिन |{{IPA|[säɫˈɡɯn]}} |'साथरोग' | |- | colspan="2" |[[युक्रेनियन भाषा|उक्रेनी]]{{Sfnp|Danyenko|Vakulenko|1995}} |{{Lang|uk|[[Ukrainian alphabet|'''ґ'''анок]]}} / गानोक |{{IPA|[ˈɡɑn̪ok]}} |'व्हरांडा' | |- | colspan="2" |[[वेल्श भाषा|वेल्श]] |'''g'''wyn / ग्विन |[ɡwɪn] or [ɡwɨ̞n] |'पांढरे' | |- | colspan="2" |पश्चिम फ्रीसी |{{Lang|fy|'''g'''asp}} / गॉस्प |{{IPA|[ɡɔsp]}} |'कडी' | |- |[[वू चिनी|वू]] |शांघायी |狂/ गुआं |[ɡuɑ̃²³] |'वेडे' | |- | colspan="2" |स्यानी |共/गोङ |{{IPA|[ɡoŋ]}} |'सोबत' | |- | colspan="2" |यी |{{Lang|ii|[[Yi script|ꈨ]]}} / ग |{{IPA|[ɡɤ˧]}} |'ऐकणे' | |- |झापोटेक |तिल्कीयापान{{Sfnp|Merrill|2008}} |'''''g'''an /'' गाङ |{{IPA|[ɡaŋ]}} |'शकणार' | |} == संदर्भ ==   [[वर्ग:वर्णमाला]] r1pranpilc4k01ts2jlonih9mede7xv 0 379857 2685731 2685634 2026-05-25T07:40:51Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2685731 wikitext text/x-wiki '''अघोष कण्ठ्य संघर्षी''' हा एक प्रकारचा [[व्यंजन|व्यंजनात्मक]] ध्वनी आहे, जो काही बोलल्या जाणाऱ्या [[भाषा|भाषांमध्ये]] वापरला जातो. [[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमालेमध्ये]] ध्वनी दर्शवणारी चिन्हे [k͡x] आणि [k͜x] आहेत. काही भाषांमध्ये एक '''अघोष प्रकण्ठ्य''' किंवा '''पश्चतालव्य संघर्षी''' असतो, ज्याचा उच्चार नमुनेदार अघोष कण्ठ्य संघर्षीकापेक्षा किंचित अधिक समोर होतो, पण नमुनेदार अघोष तालव्य संघर्षीइतका समोर नाही. याउलट, काही भाषांमध्ये एक '''अघोष पश्चकण्ठ्य संघर्षी''' असतो, ज्याचा उच्चार नमुनेदार अघोष कण्ठ्य संघर्षीपेक्षा किंचित मागे होतो, जरी तो नमुनेदार अघोष अलिजिह्वीय संघर्षीइतका मागे नसतो. == वैशिष्ट्ये == अघोष कण्ठ्य संघर्षीची वैशिष्ट्ये: * याची उच्चारण पद्धत संघर्षी आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरयंत्रात हवेचा प्रवाह रोखून निर्माण करून एका मर्यादित वाहिनीने हवेचा प्रवाह होतो. * याचे उच्चारस्थान [[कण्ठ्य व्यंजन| कण्ठ्य]] आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे मृदू टाळूवर जिभेच्या मागील भागाच्या साहाय्याने उच्चारले जाते. * याची ध्वनी निर्मिती अघोष आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरतंतूंच्या कंपनांसोबत निर्माण केले जाते. * हे एक मौखिक व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवा नाकातून बाहेर पडू दिली जात नाही. * हे एक मध्य व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह जिभेच्या बाजूने न जाता, जिभेच्या मध्यभागावरून पुढे निर्देशित करून निर्माण केला जातो. * याची वायुप्रवाह प्रणाली फुफ्फुसीय आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की, बहुतेक ध्वनींप्रमाणेच, केवळ बरगड्यांमधील स्नायू आणि पोटाच्या स्नायूंच्या साहाय्याने हवा बाहेर ढकलून याचे उच्चारण केले जाते. == कोणत्या भाषेत असते? == {| class="wikitable" ! colspan="2" |भाषा !शब्द ![[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आयपीए]] !अर्थ !नोंदी |- | rowspan="2" |चिंबरी |लुसेर्नी बोलीभाषा |{{Lang|cim|'''kh'''es}} / खेष |{{IPA|[kxɛːʂ]}} |'चीज' | |- |सिबेन कोमोइनी बोलीभाषा |{{Lang|cim|'''kh'''èmman}} / खेमन |{{IPA|[kxɛː.mɐn]}} |'येणे' | |- |[[डच भाषा|डच]] |ओर्स्माल-गुस्सेनहोवेनी{{Sfnp|Peters|2010}} |{{Lang|nl|bli'''k'''}} / ब्लिख |{{IPA|[ˈblɪk͡x]}} |'ताट' |{{IPA|/k/}} चे पर्यायी प्रहलन्ती उपध्वनी.{{Sfnp|Peters|2010}} |- |प्रामाणिक ग्रीक |प्राचीन ग्रीकापासून तत्समात |{{Lang|el|σά'''κχ'''αρο}} / साखारो |{{IPA|[ˈsak͡xaro]}} |'(रक्तातील) साखर' | |- | rowspan="5" |[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] |ब्रॉड कॉकनी{{Sfnp|Wells|1982}} | rowspan="5" |cab /'' कॅब | rowspan="2" |{{IPA|[ˈk͡xɛˑb̥]}} | rowspan="5" |'कॅब' | |- |न्यू झीलंड{{Sfnp|Bauer|Warren|Bardsley|Kennedy|2007}} | |- |उत्तर वेल्स{{Sfnp|Penhallurick|2004}} | rowspan="3" |{{IPA|[ˈk͡xaˑb̥]}} | |- |रिसीव्ड प्रनन्सिएशन{{Sfnp|Cruttenden|2014}} | |- |स्काउस{{Sfnp|Wells|1982}} | |- | rowspan="3" |[[जर्मन भाषा|जर्मन]] |प्रामाणिकऑस्ट्रियन{{Sfnp|Moosmüller|Schmid|Brandstätter|2015}} |{{Lang|de|[[German orthography|'''K'''übel]]}} / खिबेल |{{IPA|[ˈk͡xyːbœl]}} |'बादली' | |- |[[तिरोल (राज्य)|तिरोलीचे]] [[बव्हेरियन भाषा|बव्हेरियन]] बोलीभाषा |{{Lang|bar|'''Kch'''ind}} / खीन्द |{{IPA|[ˈk͡xind̥]}} |'मुले' | |- |स्विस बोलीभाषा आणि दक्षिण[[बाडेन-व्युर्टेंबर्ग|बॅडेन-व्युर्टेंबर्गचे]] आलेमानी |{{Lang|gsw|[[Latin alphabet|Sa'''ck''']]}} / जाख |{{IPA|[z̥ɑk͡x]}} |'दप्तर' |काही बोलीभाषेत अलिजिह्वीय [q͡χ] असू शकते. |- | colspan="2" |[[कोरियन भाषा|हांगुली]]{{Sfnp|Shin|Kiaer|Cha|2012}} |{{Lang|ko|[[Hangul|'''크'''다]]}} / खिउदा |[k͡xɯ̽da]ⓘ |'मोठे' |{{IPA|/ɯ/}} च्या आधी {{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी.{{Sfnp|Shin|Kiaer|Cha|2012}} |- | colspan="2" |लाखॉतियापी |{{Lang|lkt|[[Latin alphabet|la'''kh'''óta]]}} / लाखोता |{{IPA|[laˈk͡xota]}} |'लाकोटा' |{{IPA|/a/}}, {{IPA|/ã/}}, {{IPA|/o/}}, {{IPA|/ĩ/}}, आणि {{IPA|/ũ/}} च्या आधी {{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी |- | colspan="2" |तिने पिझादी |{{Lang|nv|'''k'''ǫʼ}} / खो |[k͡xõʔ˩] |'आग' | |- | colspan="2" |[[स्लोव्हेन भाषा|स्लोव्हेन]] |{{Lang|sl|[[Slovene orthography|si'''kh''']]}} / सिख |{{IPA|[ˈs̪îːk͡x]}} |'[[शीख]]' |खूप दुर्मिळ, फक्त प्रदत्त शब्दांत आढळते. |- | colspan="2" |[[कौसा भाषा|कौसा]] | colspan="3" |  |<krh> असे लिहितात. /kʼ, kʰ, ɡ̊ʱ, kxʼ, kxʰ, x, ɣ̈/ या सर्वांपेक्षा वेगळे. |- | colspan="2" |खॉ | colspan="2" align="center" |[ǁ͡kxʼâã] |'गवत' | |} == संदर्भ == <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />  [[वर्ग:CS1: long volume value]] [[वर्ग:वर्णमाला]] hgmt6gzblmtazux3fujqe5hrwqps5tm 0 379858 2685734 2685487 2026-05-25T07:46:18Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2685734 wikitext text/x-wiki '''घोष कण्ठ्य संघर्षी''' हा एक प्रकारचा [[व्यंजन|व्यंजनात्मक]] ध्वनी आहे, जो खूप कमी बोलल्या जाणाऱ्या [[भाषा|भाषांमध्ये]] वापरला जातो. [[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमालेमध्ये]] ध्वनी दर्शवणारी चिन्हे [ɡ͡ɣ] आणि [ɡ͜ɣ] आहेत. कोणत्याही भाषेत स्वनिमदृष्ट्या घोष कण्ठ्य संघर्षी असताना नोंदवले गेले नाही, परंतु अँग्लो-इंग्रजीच्या काही बोलींमध्ये ते /g/ (सामान्यतः [[घोष कण्ठ्य स्पर्श]] म्हणून उच्चारले जाते) चा एक उपध्वनी म्हणून नोंदवले गेले आहे. == वैशिष्ट्ये == घोष कण्ठ्य संघर्षीची वैशिष्ट्ये: * याची उच्चारण पद्धत संघर्षी आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरयंत्रात हवेचा प्रवाह रोखून निर्माण करून एका मर्यादित वाहिनीने हवेचा प्रवाह होतो. * याचे उच्चारस्थान [[कण्ठ्य व्यंजन|कण्ठ्य]] आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे मृदू टाळूवर [[जीभ|जिभेच्या]] मागील भागाच्या साहाय्याने उच्चारले जाते. * याची ध्वनी निर्मिती घोष आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरतंतूंच्या कंपनांशिवाय निर्माण केले जाते. * हे एक मौखिक व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवा नाकातून बाहेर पडू दिली जात नाही. * हे एक मध्य व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह जिभेच्या बाजूने न जाता, जिभेच्या मध्यभागावरून पुढे निर्देशित करून निर्माण केला जातो. * याची वायुप्रवाह प्रणाली फुफ्फुसीय आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की, बहुतेक ध्वनींप्रमाणेच, केवळ बरगड्यांमधील स्नायू आणि पोटाच्या स्नायूंच्या साहाय्याने हवा बाहेर ढकलून याचे उच्चारण केले जाते. == कोणत्या भाषेत असते? == {| class="wikitable" ! colspan="2" |भाषा ! शब्द ! [[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आयपीए]] ! अर्थ ! नोंदी |- | rowspan="3" | [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] | ब्रॉड कॉकनी {{Sfnp|Wells|1982|pp=322-323}} | rowspan="3" | good / गूड | rowspan="3" | {{IPA|[ˈɡ͡ɣʊˑd̥]}} | rowspan="3" | 'चांगले' | rowspan="2" | {{IPA|/ɡ/}} चा प्रासंगिक उपध्वनी . {{Sfnp|Wells|1982}} {{Sfnp|Cruttenden|2014}} इंग्रजी ध्वनीशास्त्र पहा |- | रिसीव्ड प्रोनन्सिएशन {{Sfnp|Cruttenden|2014}} |- | स्काउस {{Sfnp|Wells|1982}} | {{IPA|/ɡ/}} चा संभाव्य मात्रा-आद्य आणि शब्दांतिम उपध्वनी. {{Sfnp|Wells|1982}} इंग्रजी ध्वनिशास्त्र पहा |- | colspan="2" | [[स्लोव्हेन भाषा|स्लोव्हेन]] | {{Lang|sl|[[Slovene orthography|si'''kh''' gre]]}} / सि'''घ''' ग्रे | [ˈs̪îːɡ͡ɣ ˈɡɾěː] ⓘ | 'शीख जातात' | {{IPA|/k͡x/}} चा उपध्वनी सघोष अवरोधक व्यंजनांच्या आधी. स्लोव्हेन ध्वनीशास्त्र पहा. |} == नोंदी == {{संदर्भयादी}} == संदर्भ ==   [[वर्ग:वर्णमाला]] gyr7e6q2gpqp8jsejh64y97inpwfze2 0 379861 2685738 2685502 2026-05-25T08:03:13Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2685738 wikitext text/x-wiki  {{Infobox royalty|name=जहांदर शाह<br/> جهاندار شاه|title=[[बादशाह]]|image=Jahandar Shah, Mughal Emperor..jpg|caption=जहांदर शाहांचे चित्र, {{circa|१७१२}}, आज लंडन, इंग्लंडच्या [[विक्टोरिया आणि ॲल्बर्ट संग्रहालयात]]मध्ये|succession=[[मुघल साम्राज्याच्या सगळ्या बादशाहांची यादी|मुघल बादशाह]]|reign=२९ मार्च १७१२ – ११ फेब्रुवरी १७१३{{sfn|Richards|1993|p=261}}|coronation=२९ मार्च १७१२|predecessor=[[पहिले बहादूर शाह| पहिले शाह आलम]]|successor=[[फर्रुख सियर]]|birth_name=मिर्जा मुइज्जुद्दीन बेग मुहम्मद खान|birth_date={{birth date|df=yes|१६६१|०५|१०}}{{sfn|Irvine|1922|p=240}}|birth_place=[[दख्खनचे पठार|दख्खन]], [[मुघल साम्राज्य]]|death_date={{death date and age|df=yes|1713|02|11|1661|05|10}}|death_place=[[दिल्ली]], मुघल साम्राज्य|burial_place=[[हुमायूनची कबर]], [[दिल्ली]], भारत|spouses={{ubl| * {{marriage|सय्यद-उन-निस्स बेगम|1684}} * [[लाल कुंवर|इम्तियाज महाल]] * [[मुअज्जमबादी महाल]] * अनुपबाई }}|issue={{ubl |इज्जुद्दिन मिर्जा |[[अज्जुद्दिन मिर्जा]] |[[दुसरे आलमगीर]] |अज्जुद दौला |मुइजुद दौला |रबीह बेगम |इफ्फत आरा बेगम}}|full name=मीर्जा मुइज्जुद्दिन मुहम्मद जहांदर शाह बहादूर|posthumous name=खुल्द आरामगा (अर्थ: स्वर्गात शांत){{sfn|Irvine|1922|p=241}}|house=[[मुघल राजघाराणा]]|father=[[पहिला बहादूर शाह| पहिले शाह आलम]]|mother=[[निझामबाई]]|religion=[[सुन्नी इस्लाम]] {{small|([[हनफी]])}}|dynasty=[[तैमुरी वंश]]}} '''जहांदर शाह''' {{Efn|अर्थ: जगद्मालक}} (मिजा मुइज्जुद्दिन बेग मुहम्मद खान; १० मे १६६१ – ११ फेब्रुवारी १७१३) हे १७१२ ते १७१३ या काळात थोड्या काळासाठी नववे [[मोगल|मुघल बादशाह]] होते. ते बादशाह [[पहिला बहादूर शाह|पहिले बहादूर शाह]] यांचे मुलगा होते आणि बादशाह [[औरंगजेब]] यांचे नातू होते. जहांदर शाह हा मुघल राजवंशाचा पहिला नावापुरते शासक होते, ज्यांना शक्तिशाली सरदार जुल्फिकार खानने सिंहासनावर बसवले होते. त्यांचा राज एका वर्षाइतका टिकला आणि तो राज कमी वेळ टिकला व अशांत होता. सय्यद बंधूंनी त्यांना पदच्युत केले आणि त्यांचे पुतण्या [[फर्रुख सियर]] त्यांचे उत्तराधिकारी बनले. == बालपण == राजकुमार मुइज्जुद्दिन यांचा जन्म १० मे १६६१ रोजी दख्खन सुबहात झाला. त्यांची आई निझामबाई, फतेह्यावर जंग यांची मुलगी, [[हैदराबाद|हैदराबादची]] एक कुलीन होती. {{Sfn|Lal|1989|p=28}} ते मुअज्जम यांचे थोरले पुत्र होते, {{Sfn|Faruqui|2012|p=287}} आणि तत्कालीन बादशाह औरंगजेब यांचे सर्वात थोरले नातू होते. मुघल परंपरेनुसार, मुघल दरबारात त्यांच्या जन्माचा मोठ्या थाटामाटाने उत्सव साजरा केले. {{Sfn|Faruqui|2012|p=70}} औरंगजेबांच्या राजकाळात, मुइज्जुद्दिन यांनी तीन वर्षे [[दख्खनचे पठार|दख्खनामधील]] लष्करी मोहिमेत भाग घेतले, ज्याच्यानंतर त्यांची कायमस्वरूपी उत्तर भारतात बदली करण्यात आली. १७०६ मध्ये, त्यांनी डेरा गाजी खानच्या बंडखोर मिरानी सरदारांना हरवले. {{Sfn|Faruqui|2012|p=299}} {{Sfn|Bilimoriya|1908|p=75}} औरंगजेबांच्या मृत्यूनंतर, राजकुमार मुअज्जमने गादीचा संघर्ष जिंकला आणि जून १७०७ मध्ये बहादूर शाह सिंहासनावर बसले. {{Sfn|Faruqui|2012|p=311}} वडिलांच्या राज्यारोहणानंतर, मुइज्जुद्दिनला जहांदर शाह ही पदवी दिली आणि त्यांना ठट्टा व मुलतानचा राज्यपाल बनवले. {{Sfn|Irvine|1922|p=36}} बहादूर शाहांच्या कारकिर्दीत, जहांदर शाह, बहादूर शाहांच्या इतर मुलांप्रमाणे शाही दरबारातच राहत होते, कारण बादशाह म्हातारपणी सिंहासनावर बसले होते आणि त्यांच्या निधनाच्या वेळी सिंहासनाच्या जवळ राहावे अशी राजकुमारांची इच्छा होती. {{Sfn|Faruqui|2012|p=312}} == वारसा हक्काचे युद्ध == १७१२ मध्ये बहादूर शाह मृत्यूशय्येवर असताना सिंहासनासाठी युद्ध सुरू झाले. त्यांच्या मृत्यूच्या वेळी सर्वात शक्तिशाली राजकुमार त्यांचे दुसरे पुत्र अजीमुश्शान होते, ज्यांनी बंगालचा <nowiki><i id="mwXQ">सुभेदार</i></nowiki> असून लक्षणीय संसाधने जमा केली होती. जहांदर शाह सर्वात कमजोर होते, त्यांच्याकडे लष्करी शक्ती ना निधी कोणतेही नव्हते. {{Sfn|Faruqui|2012|p=310 & 315-317}} {{Sfn|Markovits|George|Hendry|2002}} मागील मुघल वारसा युद्धांप्रमाणे नसून, या युद्धाचा निकाल एका सरदार, जुल्फिकार खान, जे ''मीर बख्शी'' होते आणि मुघल साम्राज्यातील सर्वात शक्तिशाली व्यक्तींपैकी एक होते, यांनी ठरवले. त्यांनी जहांदर शाह आणि त्यांचे धाकटे भाऊ रफी-उश-शान आणि जहान शाह यांच्यात युती घडवून आणली, व त्यांना असा प्रस्ताव दिला की विजयानंतर ते साम्राज्य स्वतःत वाटून घेऊ शकतील (ज्यात जुल्फिकार खान त्यांचा सामायिक ''मीर बख्शी'' म्हणून काम करेल). अजीमुश्शानचा पराभव झाला आणि त्यांना मारले, आणि त्यानंतर जहांदर शाहांनी युती तोडली आणि आपल्या भावांवर उलटले, जुल्फिकार खानच्या मदतीने जिंकले आणि भावांना ठार मारले, वारसा हक्काच्या संघर्षात विजेता म्हणून उदयास येत. {{Sfn|Faruqui|2012|p=310 & 315-317}} {{Sfn|Markovits|George|Hendry|2002}} == राज्य == [[चित्र:Lal_Kunwar,_by_Indian_School_of_the_18th_century.jpg|डावे|इवलेसे|लाल कुंवर]] [[चित्र:Abd_al-Samad_Khan_received_by_Jahandar_Shah.jpg|उजवे|इवलेसे|मुघल सेनापती अब्दुस समद खान बहादूरचे स्वागत करित जहांदर शाह.]] जहांदर शाहांचा राज्याभिषेक २९ मार्च, १७१२ रोजी झाला. {{Sfn|Chandra|2002|p=107}} त्यांच्या राज्यारोहणाला साम्राज्यात चांगला पाठिंबा नव्हता आणि त्यांना एक अवैध शासक म्हणून पाहिले जात होते. यामुळे, राज्याभिषेकानंतर, जहांदर शाहांनी आपल्या समर्थकांना बक्षिसे देऊन आणि बढती देऊन आपली सत्ता मजबूत करण्यास सुरुवात केली. त्यांनी आपल्या भावांना उत्तराधिकारात पाठिंबा देणाऱ्या सरदारांना कठोर शिक्षा देऊन पूर्वीच्या मुघल उत्तराधिकार पद्धतींपासून फारकत घेतली, त्यांपैकी अनेकांना मृत्युदंडसुद्धा दिले. तसेच, योग्य दफनविधीचा आग्रह धरणाऱ्या पूर्वीच्या बादशाहांच्या विपरीत, त्यांनी पराभूत राजपुत्रांचे देह दफन करायच्या आधी अनेक दिवस खुल्या हवेत सडू दिले. {{Sfn|Faruqui|2012|p=318}} जहांदर शाहांच्या राज्यारोहणानंतर, जुल्फिकार खानने ''वजीर'' पद स्वीकारले. जहांदर शाहांचे त्यांच्यावरील संपूर्ण अवलंबित्व आणि त्यांच्या गादीवर येण्याच्या परिस्थितीमुळे, प्रभावी सत्ता बादशाहाकडे नसून स्वतः जुल्फिकार खानांच्याच हातात होती. मुघल इतिहासात ही पहिलीच घटना होती की साम्राज्यावरील संपूर्ण सत्ता राजघराण्याबाहेरील व्यक्तींच्या हातात होती. जहांदर शाहांच्या कारकिर्दीत प्रभावी शासक असून, जुल्फिकार खानने राजपूत, [[शीख]] आणि [[मराठा साम्राज्य|मराठे]] यांच्याशी सलोख्याचे संबंध प्रस्थापित करण्याचे आणि साम्राज्यात शांतता परत आणण्याचे प्रयत्न केले. परंतु, साम्राज्याची आर्थिक स्थिती खालावत होती, जहांदर शाहांच्या पूर्वजांपासून सुरू झालेला कल पुढेही कायम राहिला, ज्याच्यामुळे साम्राज्याची लष्करी परिणामकारकता कमी झाली. जुल्फिकार खानला मिळालेल्या अत्याधिक सत्तेमुळे जहांदर शाहांनी त्याच्याविरुद्ध कट रचला, ज्याच्यामुळे राजकीय अराजकता निर्माण झाली. {{Sfn|Markovits|George|Hendry|2002|pp=174–175}} त्यांच्या कारकिर्दीत, जहांदर शाहांनी त्यांची प्रिय लाल कुंवर यांच्याशी लग्न केले, ती त्यांची आवडती बायको बनली आणि त्यानंतर तिच्या कुटुंबाला अभूतपूर्व शक्ती आणि प्रतिष्ठा मिळाली. जहांदर शाह मेजवान्या आणि मनोरंजनांमध्येही रमून जात होते. समकालीन इतिहासकारांनी आणि नंतरच्या इतिहासकारांनी बादशाहांच्या वैयक्तिक जीवनातील अशा बाबी आणि त्यांच्या विरोधकांना दिलेली क्रूरता, ही त्यांच्या कारकिर्दीतील अशांततेमागील कारणे म्हणून निदर्शनास आणली आहेत. तथापि, अलीकडील विद्वान इतर घटकांनाही जवाबदारी ठेवतात; मुनिस फारुकी यांनी राजकुमार म्हणून त्यांची राजकीय कमजोरी अधोरेखित केली आहे, ज्याच्यामुळे ते एक शासक म्हणून अयशस्वी ठरले. अभिषेक कैकर नोंद करतात की जहांदर शाहांच्या राज्यारोहणाच्या सुमारास सरदार स्वतःच अधिक स्वार्थी बनले होते आणि त्यांच्या कारकिर्दीतील "क्रूरता" हे जहांदर शाहांना पदच्युत करणाऱ्या [[फर्रुख सियर|फर्रुख सियरची]] बाजू घेण्याचे त्यांचे समर्थन होते. {{Sfn|Markovits|George|Hendry|2002|pp=174–175}} {{Sfn|Faruqui|2012}} {{Sfn|Kaicker|2020|pp=187–189}} === पदच्युत === जहांदर शाहांच्या राज्यारोहणामुळे त्यांचा पुतण्या फर्रुख सियर, जे बंगालमध्ये वास्तव्यास असलेल्या अजीमुश्शानचे पुत्र होते, त्यांच्याकडून आव्हान मिळाले. स्वतःची फारशी संसाधने नसल्यामुळे, त्यांनी आपल्या राज्यारोहणाच्या प्रयत्नांसाठी पाठिंबा मिळवण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केला. शेवटी त्यांना सय्यद बंधू, हुसैन अली खान आणि अब्दुल्ला खान, जे अजीमुश्शानचे प्रशासक होते आणि ज्यांना जहांदर शाहांनी त्यांच्या पदावरून हटवले होते, यांचा मोठा पाठिंबा मिळाला. {{Sfn|Faruqui|2012|p=319}} {{Sfn|Markovits|George|Hendry|2002}} आपल्या संसाधनांचा आणि राजकीय संबंधांचा प्रयोग करून, फर्रुख सियरने एक बंडखोर सैन्य जमवले आणि सिंहासनाकडे कूच केली. कमी पगारावर असलेल्या शाही सैन्याचा १७१३ च्या सुरुवातीला [[आग्रा|आग्राजवळच्या]] लढाईत पराभव झाला. {{Sfn|Eaton|2019}} == मृत्यू == पराभवानंतर, जहांदर शाह [[दिल्ली|दिल्लीला]] पळून गेले आणि जुल्फिकार खान व त्यांचे वडील असद खान यांच्या घरी आश्रय घेतला. तथापि, त्या दोघांनीच त्यांना तुरुंगात टाकले आणि फर्रुख सियरची मर्जी मिळवण्याच्या आशेने त्याच्या हवाली केले. फर्रुख सियरने जहांदर शाह आणि जुल्फिकार खान या दोघांनाही फाशी दिली, ज्यात जहांदर शाहांना मारहाण करून ठार मारले आणि नंतर ११ फेब्रुवारी, १७१३ रोजी त्यांचा शिरच्छेद केला.{{Sfn|Irvine|1922|pp=236–256}} {{Sfn|Nigam|1983}} {{Sfn|Montgomery-Massingberd|1977}} जहांदर शाहांच्या मृताचे तुकडे करून, दोन हत्तींवर उलटे लटकवून दिल्लीभर मिरवणूक काढली. {{Sfn|Alam|2013}} त्यांना [[हुमायूनची कबर|हुमायूनच्या कबरीत]] दफन केले. {{Sfn|Irvine|1922|pp=236–256}} == वैयक्तिक जीवन == जहांदर शाहांची पहिली बायको मिर्जा मुकर्रम खान सफवी यांची मुलगी होती. लग्न १३ ऑक्टोबर १६७६ रोजी झाले होते. {{Sfn|Sarkar|1947|p=93}} तिच्या मृत्यूनंतर त्यांनी तिची भाची, मिर्जा रुस्तम यांची मुलगी सय्यद-उन-निसा बेगम हिच्याशी लग्न केले. हे लग्न ३० ऑगस्ट १६८४ रोजी झाले होते. {{Sfn|Irvine|1922|p=242}} काजी अबू सईद यांनी बादशाह [[औरंगजेब]] आणि राजकुमार मुहम्मद मुअज्जम (नंतरचे [[पहिला बहादूर शाह|पहिले बहादूर शाह]]) यांच्या उपस्थितीत त्यांचे लग्न लावून दिले. {{Sfn|Sarkar|1947|p=151}} १८ सप्टेंबर रोजी लग्न संपन्न झाला. सय्यद-उन-निसा बेगम यांना ६७,००० रुपयांचे दागिने भेट दिले. या सोहळ्याचे पर्यवेक्षण राजकुमारी जीनत-उन-निसा बेगम यांनी केले होते. {{Sfn|Sarkar|1947|p=152}} अजून एक बायको अनुपबाई होती. तिचा १७ एप्रिल १७३५ रोजी दिल्लीत मृत्यू झाला. {{Sfn|Mirza|1960|p=92}} {{Sfn|Irvine|1922|p=242}} इतिहासकार विल्यम इर्विनच्या मते, ती १६८७-८८ मध्ये जन्मलेल्या राजकुमार मुहम्मद अजीजुद्दिन मिर्जाची आई होती, जे दुसरे आलमगीर नावात सिंहासनावर बसला. {{Sfn|Irvine|1922|p=242}} तथापि, आलमगीरच्या कारकिर्दीतील समकालीन स्रोतांनुसार, त्यांच्या आईचे नाव मुअज्जमाबादी महल होते. {{Sfn|Kulkarni|2005|p=154 & 160}} अजून एक बायको खसुसियात खानांची मुलगी लाल कुंवर होती. {{Sfn|Irvine|1922|p=180}} जहांदर शाहांना ती खूप आवडत असे आणि राज्यारोहणानंतर त्यांनी तिला ''इम्तियाज महल'' ही पदवी दिली. {{Sfn|Irvine|1922|p=242}} == पूर्ण शीर्षक == ''शहंशाह-इ-गाजी अबूल फतह मुइज्जुद्दिन मुहम्मद जहांदार शाह साहिब-इ-किरान पादशाह-ए-जहां (खुल्द आरामगाह)'' हे त्यांचे संपूर्ण शीर्षक होते. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2024)">संदर्भ आवश्यक</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == नाणी == जहांदर शाहांनी पुन्हा दोहे नाणी आणले आणि सोने, चांदी व तांबे असे नाणी जारी केली. अबू अल-फतेह आणि सहाब किरन हे दोन दोहे वापरले. तांब्याची नाणी २० ग्रॅम आणि १४ ग्रॅम या दोन्ही वजन मानकांमध्ये जारी केली. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2017)">संदर्भ आवश्यक</span></nowiki>'' &#x5D;</sup><gallery style="text-align:center"> चित्र:Jahandar_Shah,_Silver_Rupee,_Khujista_Bunyaad,_AH1124_Ry.Ahd,_Abu_al-Fateh_couplet.jpg|अल्ट=Silver Rupee of Abu al-Fateh couplet, Khujista Bunyaad, AH1124 Ry.Ahd| अबू अल-फतेह दोहेचा चांदीचा रुपया, खुजिस्ता बुनियाद चित्र:Jahandar_Shah,_Rupee,_Itawa,_AH1124_Ry.Ahd,_Sahab_Qiran_couplet.jpg|अल्ट=Silver Rupee of Sahab Qiran couplet, Itawa, AH1124 Ry.Ahd| साहब किरान दोहेचा चांदीचा रुपया, इटावा चित्र:Jahandar_Shah,_AE_Paisa,_Surat,_20.2_grams.jpg|अल्ट=Copper paisa of 20.21 grams from Surat mint| सुरत टांकसाळीचा २०.२१ ग्रॅम वजनाचा तांब्याचा पैसा चित्र:Jahandar_Shah,_AE_Paisa,_Surat,_13.85_grams.jpg|अल्ट=Copper paisa of 13.85 grams from Surat mint| सुरत टांकसाळीचा १३.८५ ग्रॅम वजनाचा तांब्याचा पैसा </gallery> == संदर्भ == <references responsive="1"></references> == संदर्भसूची == * {{स्रोत पुस्तक|title=The Crisis of Empire in Mughal North India: Awadh and Punjab, 1707-48|last=Alam|first=Muzaffar|date=2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-908238-4|edition=Second|location=New Delhi|oclc=847731660}} * {{स्रोत पुस्तक|url=http://archive.org/details/rukaatialamgirio00aurarich|title=Ruka'at-i-Alamgiri; or, Letters of Aurungzebe, with historical and explanatory notes|last=Bilimoriya|first=Jamshedji Hormasji|date=1908|publisher=Luzac|location=London}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/partiespoliticsa0000chan|title=Parties and politics at the Mughal Court, 1707-1740|last=Chandra|first=Satish|date=2002|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-565444-7|edition=4th|location=New Delhi|pages=107|oclc=50004530|url-access=registration}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/india-in-the-persianate-age-richard-eaton|title=India in the Persianate Age, 1000-1765|last=Eaton|first=Richard Maxwell|date=2019|publisher=Allen Lane|isbn=978-0-7139-9582-4|location=London|oclc=1103492435}} * {{Citation|title=Princes of the Mughal Empire, 1504–1719}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/latermughals01irviuoft|title=Later Mughals|last=Irvine|first=William|publisher=Luzac|year=1922|editor-last=Sarkar|editor-first=Jadunath|volume=1 1707-1720|publication-place=London|oclc=698290839|author-link=William Irvine (historian)}} * {{स्रोत पुस्तक|title=The king and the people : sovereignty and popular politics in Mughal Delhi|last=Kaicker|first=Abhishek|date=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-007070-0|location=New York, NY|oclc=1114271590}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/doc-scanner-may-22-2025-23-34|title=Mini Mughals|last=Lal|first=Muni|publisher=Konark Publishers|year=1989|publication-place=Delhi|oclc=610435140}} * {{स्रोत पुस्तक|title=A history of modern India, 1480-1950|last=Markovits|first=Claude|last2=George|first2=Nisha|last3=Hendry|first3=Maggy|publisher=Anthem Press|year=2002|publication-place=London|oclc=606753485}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Tarikh-i-Muhammadi|last=Mirza|first=Mohammad bin Rustam|publisher=Syed Noor-ul-Hassan|year=1960|volume=II}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=bnsUAQAAIAAJ|title=Burke's Royal Families of the World|last=Montgomery-Massingberd|first=Hugh|publisher=Burke's Peerage|year=1977|isbn=978-0-85011-029-6|volume=II|author-link=Hugh Massingberd}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=1zFuAAAAMAAJ|title=The Jahandarnamah of Nur- ud-rin|last=Nigam|first=S. B. P.|publisher=Department of Modern Indian History|year=1983|series=Journal of Indian History|volume=61}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/iB_in/1-3/page/n276/mode/1up&view=theater|title=The Mughal Empire|publisher=Cambridge University Press|year=1993|editor-last=Richards|editor-first=John F}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Maasir-i-Alamgiri: A History of Emperor Aurangzib-Alamgir (reign 1658–1707 AD) of Saqi Mustad Khan|last=Sarkar|first=Jadunath|publisher=Royal Asiatic Society of Bengal, Calcutta|year=1947|author-link=Jadunath Sarkar}} * {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/websofhistoryinf0000indi|title=Webs of history: information, communication, and technology from early to post-colonial India|last=Kulkarni|first=G.T.|year=2005|isbn=978-8-173-04613-1|editor-last=Bagchi|editor-first=Amiya Kumar|chapter=The world's first ever news selling agency|editor-last2=Sinha|editor-first2=Dipankar|editor-last3=Bagchi|editor-first3=Barnita|url-access=registration}} {{S-start}} {{रा-घ|[[तैमुरी वंश]]||}} {{Succession box}} {{S-end}} [[वर्ग:इ.स. १६६१ मधील जन्म]] [[वर्ग:मुघल सम्राट]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 2a0n5kb7z6ofie6snroic1rbwlo65z3 0 379863 2685739 2685576 2026-05-25T08:05:44Z अभय नातू 206 removed [[Category:वैद्यकशास्त्र]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2685739 wikitext text/x-wiki '''आर्मिडा फर्नांडिस''' या वैद्यकशास्त्र विभागात पद्मश्री पुरस्कार प्राप्त एक महिला डॉक्टर आहेत. ==जीवन व कारकीर्द== आर्मिडा यांचा जन्म [[हुबळी]] [[धारवाड]] मध्ये झाला आणि त्यांचे प्राथमिक आणि माध्यमिक शिक्षण हुबळी धारवाड मध्ये झाले. त्यांचे वडील कर्नाटक महाविद्यालयात प्राचार्य होते. त्यांचे वैद्यकीय शिक्षण हुबळी येथील [[केएमसी मेडिकल कॉलेज]] मध्ये झाले.इसवी सन १९६७ मध्ये त्यांनी [[बालरोग]] [[शाखेत]] [[एम डी.]] करण्यासाठी [[मुंबई]] येथील [[केईएम रुग्णालय|केईएम रुग्णालयात]] प्रवेश घेतला. पुढे त्या मुंबई महानगरपालिकेच्या [[लोकमान्य टिळक रुग्णालय|लोकमान्य टिळक रुग्णालयात]] लेक्चरर म्हणून रुजू झाल्या.इसवी सन २००१ मध्ये प्राध्यापक आणि रुग्णालयातील त्यांच्या शेवटच्या वैद्यकीय सेवा समाप्तीच्या तीन वर्षे त्या रुग्णालयाच्या अधिष्ठाता म्हणून कार्यरत होत्या. इसवी सन १९८७ मध्ये त्यांना फेलोशिपसाठी [[ब्रिटन]] येथे जाण्यास मिळाले.तिथे त्यांनी एका रुग्णालयात अद्ययावत [[दुग्धबँक]] पाहिली आणि तशीच दुग्धबँक आपल्या भारतातील रुग्णालयात असावी असे त्यांना वाटले. त्यावेळी लोकमान्य टिळक रुग्णालयात डॉ. नाडकर्णी ह्या अधिष्ठाता होत्या. त्यांनी या कल्पनेला पाठिंबा दिला. त्याचवेळी [[ताज गृप ऑफ हॉटेल]] च्या सहकार्याने लोकमान्य टिळक रुग्णालयात देशातील पहिली दुग्धबँक चालू केली. नंतर त्यांनी [[स्नेहा]] ही संस्था चालू केली. केईएम रुग्णालयात [[वन स्टॉप सेंटर]] सुरू झाले. लोकमान्य टिळक रुग्णालय आणि कूपर रुग्णालयात [[पँलेटिव्ह केअर ओपीडी]] चालू केली.त्यांची मुलगी कर्करोगाने गेली. त्या वेदनेतून त्यांनी [[रोमिला पँलेटिव्ह केअर संस्था]] चालू केली. आजही ८२ वर्षांच्या आर्मिडा फर्नांडिस लोकांच्या सेवेत कार्यरत आहेत. ==पुरस्कार== त्यांच्या वैद्यकीय क्षेत्रातील योगदानाबद्दल त्यांना भारत सरकारने इ.स.२०२६ साली पद्मश्री पुरस्कार प्रदान करून गौरव केला आहे. <ref>महाराष्ट्र टाईम्स, रविवार,१ फेब्रुवारी २०२६</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:भारतीय डॉक्टर]] [[वर्ग:स्त्री डॉक्टर]] e9gniku3i56qax8x5rd3w4qigg53ph2 2685740 2685739 2026-05-25T08:05:54Z अभय नातू 206 removed [[Category:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2685740 wikitext text/x-wiki '''आर्मिडा फर्नांडिस''' या वैद्यकशास्त्र विभागात पद्मश्री पुरस्कार प्राप्त एक महिला डॉक्टर आहेत. ==जीवन व कारकीर्द== आर्मिडा यांचा जन्म [[हुबळी]] [[धारवाड]] मध्ये झाला आणि त्यांचे प्राथमिक आणि माध्यमिक शिक्षण हुबळी धारवाड मध्ये झाले. त्यांचे वडील कर्नाटक महाविद्यालयात प्राचार्य होते. त्यांचे वैद्यकीय शिक्षण हुबळी येथील [[केएमसी मेडिकल कॉलेज]] मध्ये झाले.इसवी सन १९६७ मध्ये त्यांनी [[बालरोग]] [[शाखेत]] [[एम डी.]] करण्यासाठी [[मुंबई]] येथील [[केईएम रुग्णालय|केईएम रुग्णालयात]] प्रवेश घेतला. पुढे त्या मुंबई महानगरपालिकेच्या [[लोकमान्य टिळक रुग्णालय|लोकमान्य टिळक रुग्णालयात]] लेक्चरर म्हणून रुजू झाल्या.इसवी सन २००१ मध्ये प्राध्यापक आणि रुग्णालयातील त्यांच्या शेवटच्या वैद्यकीय सेवा समाप्तीच्या तीन वर्षे त्या रुग्णालयाच्या अधिष्ठाता म्हणून कार्यरत होत्या. इसवी सन १९८७ मध्ये त्यांना फेलोशिपसाठी [[ब्रिटन]] येथे जाण्यास मिळाले.तिथे त्यांनी एका रुग्णालयात अद्ययावत [[दुग्धबँक]] पाहिली आणि तशीच दुग्धबँक आपल्या भारतातील रुग्णालयात असावी असे त्यांना वाटले. त्यावेळी लोकमान्य टिळक रुग्णालयात डॉ. नाडकर्णी ह्या अधिष्ठाता होत्या. त्यांनी या कल्पनेला पाठिंबा दिला. त्याचवेळी [[ताज गृप ऑफ हॉटेल]] च्या सहकार्याने लोकमान्य टिळक रुग्णालयात देशातील पहिली दुग्धबँक चालू केली. नंतर त्यांनी [[स्नेहा]] ही संस्था चालू केली. केईएम रुग्णालयात [[वन स्टॉप सेंटर]] सुरू झाले. लोकमान्य टिळक रुग्णालय आणि कूपर रुग्णालयात [[पँलेटिव्ह केअर ओपीडी]] चालू केली.त्यांची मुलगी कर्करोगाने गेली. त्या वेदनेतून त्यांनी [[रोमिला पँलेटिव्ह केअर संस्था]] चालू केली. आजही ८२ वर्षांच्या आर्मिडा फर्नांडिस लोकांच्या सेवेत कार्यरत आहेत. ==पुरस्कार== त्यांच्या वैद्यकीय क्षेत्रातील योगदानाबद्दल त्यांना भारत सरकारने इ.स.२०२६ साली पद्मश्री पुरस्कार प्रदान करून गौरव केला आहे. <ref>महाराष्ट्र टाईम्स, रविवार,१ फेब्रुवारी २०२६</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:वैद्यकशास्त्रातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:भारतीय डॉक्टर]] [[वर्ग:स्त्री डॉक्टर]] 7lyklhmcwytui6vmv6gtjujp8ut6tyi 2685741 2685740 2026-05-25T08:10:28Z अभय नातू 206 /* संदर्भ */ 2685741 wikitext text/x-wiki '''आर्मिडा फर्नांडिस''' या वैद्यकशास्त्र विभागात पद्मश्री पुरस्कार प्राप्त एक महिला डॉक्टर आहेत. ==जीवन व कारकीर्द== आर्मिडा यांचा जन्म [[हुबळी]] [[धारवाड]] मध्ये झाला आणि त्यांचे प्राथमिक आणि माध्यमिक शिक्षण हुबळी धारवाड मध्ये झाले. त्यांचे वडील कर्नाटक महाविद्यालयात प्राचार्य होते. त्यांचे वैद्यकीय शिक्षण हुबळी येथील [[केएमसी मेडिकल कॉलेज]] मध्ये झाले.इसवी सन १९६७ मध्ये त्यांनी [[बालरोग]] [[शाखेत]] [[एम डी.]] करण्यासाठी [[मुंबई]] येथील [[केईएम रुग्णालय|केईएम रुग्णालयात]] प्रवेश घेतला. पुढे त्या मुंबई महानगरपालिकेच्या [[लोकमान्य टिळक रुग्णालय|लोकमान्य टिळक रुग्णालयात]] लेक्चरर म्हणून रुजू झाल्या.इसवी सन २००१ मध्ये प्राध्यापक आणि रुग्णालयातील त्यांच्या शेवटच्या वैद्यकीय सेवा समाप्तीच्या तीन वर्षे त्या रुग्णालयाच्या अधिष्ठाता म्हणून कार्यरत होत्या. इसवी सन १९८७ मध्ये त्यांना फेलोशिपसाठी [[ब्रिटन]] येथे जाण्यास मिळाले.तिथे त्यांनी एका रुग्णालयात अद्ययावत [[दुग्धबँक]] पाहिली आणि तशीच दुग्धबँक आपल्या भारतातील रुग्णालयात असावी असे त्यांना वाटले. त्यावेळी लोकमान्य टिळक रुग्णालयात डॉ. नाडकर्णी ह्या अधिष्ठाता होत्या. त्यांनी या कल्पनेला पाठिंबा दिला. त्याचवेळी [[ताज गृप ऑफ हॉटेल]] च्या सहकार्याने लोकमान्य टिळक रुग्णालयात देशातील पहिली दुग्धबँक चालू केली. नंतर त्यांनी [[स्नेहा]] ही संस्था चालू केली. केईएम रुग्णालयात [[वन स्टॉप सेंटर]] सुरू झाले. लोकमान्य टिळक रुग्णालय आणि कूपर रुग्णालयात [[पँलेटिव्ह केअर ओपीडी]] चालू केली.त्यांची मुलगी कर्करोगाने गेली. त्या वेदनेतून त्यांनी [[रोमिला पँलेटिव्ह केअर संस्था]] चालू केली. आजही ८२ वर्षांच्या आर्मिडा फर्नांडिस लोकांच्या सेवेत कार्यरत आहेत. ==पुरस्कार== त्यांच्या वैद्यकीय क्षेत्रातील योगदानाबद्दल त्यांना भारत सरकारने इ.स.२०२६ साली पद्मश्री पुरस्कार प्रदान करून गौरव केला आहे. <ref>महाराष्ट्र टाईम्स, रविवार,१ फेब्रुवारी २०२६</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:फर्नांडिस, आर्मिडा}} [[वर्ग:वैद्यकशास्त्रातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:भारतीय डॉक्टर]] [[वर्ग:स्त्री डॉक्टर]] brxt27cdn1ioyegxzq3pvaq2rliiy6g 0 379869 2685670 2685603 2026-05-24T13:42:29Z नरेश सावे 88037 /* संदर्भ */ 2685670 wikitext text/x-wiki '''रवींद्र म्हात्रे''' हे ब्रिटन येथील बर्मिंगहम शहरात असलेल्या [[भारतीय दूतावास]] येथे उपायुक्त पदावर कार्यरत होते. [[जम्मू काश्मीर लिबरेशन फ्रंट]] च्या दहशतवादी गटातील माणसांनी त्यांचे बर्मिंगहम शहरात अपहरण करून निर्घृण हत्या केली होती. ==जीवन व कारकीर्द== रवींद्र हरेश्वर म्हात्रे यांचा जन्म इसवी सन १९३६ साली झाला. त्यांची आई [[सांताक्रूझ]] येथील [[पोदार शाळा]] येथे प्राथमिक शिक्षिका होती. त्यांच्या पत्नीचे नाव शोभा होते. त्यांच्या मुलीचे नाव आशा होते. ज्या दिवशी रवींद्र म्हात्रे यांचे अपहरण झाले त्या दिवशी त्यांच्या मुलीचा वाढदिवस होता आणि ते मुलगी आशा साठी केक घेऊन घरी जात होते.६ ऑगस्ट १९६८ रोजी श्रीनगर येथील सेशन कोर्टाने जेकेएलएफ चा उपसंस्थापक [[मकबूल भट]] याला फाशीची शिक्षा सुनावली होती. त्या शिक्षेविरुद्ध जम्मू काश्मीर उच्च न्यायालयात अपील दाखल केले होते.त्या दरम्यान २३ डिसेंबर १९७८ रोजी मकबूल भट आणि इतर दोन कैदी श्रीनगर येथील मध्यवर्ती तुरुंगातून निसटले. मकबूल भट पाकिस्तानमध्ये पळून गेला. तिथे गेल्यावर त्यांनी दहशतवादी कारवाया चालू ठेवल्या. इस्लामाबाद बँक दरोड्यात त्याला इसवी सन १९७६ मध्ये अटक झाली.नंतर पाकिस्तान सरकारने भट याला भारताच्या हवाली केले.जम्मू काश्मीर उच्च न्यायालयाने त्याची फाशीची शिक्षा कमी करून जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली. परंतु सुप्रीम कोर्टात फाशीची शिक्षा कायम ठेवली. इसवी सन १९७७ साली त्याने राष्ट्रपतींकडे दयेचा अर्ज केला. परंतु दयेच्या अर्जावर निर्णय घेण्यात आला नाही. भारत सरकारने मकबूल भट याची सुटका करावी म्हणून जेकेएलएफ ने शुक्रवार दिनांक ३ फेब्रुवारी १९८४ रोजी रवींद्र म्हात्रे यांचे अपहरण केले.जेकेएलएफ ने त्यांच्या मागण्या बर्मिंगहम येथील स्थानिक वृत्तपत्रे आणि भारतीय दूतावास येथे पाठवल्या व ठराविक कालावधीत मागण्या मान्य केल्या नाहीत तर रवींद्र म्हात्रे यांची हत्या करण्यात येईल अशी धमकी दिली. त्यांनी भारत सरकारकडे खालील मागण्या केल्या:- #मकबूल भट ची फाशीची शिक्षा रद्द करावी. #नऊ दहशतवाद्यांची तुरुंगातून सुटका करावी. #दहा लाख पौंड खंडणी द्यावी. #४ फेब्रुवारी १९८४ संध्याकाळी सात वाजेपर्यंत वेळ देण्यात आली. भारत सरकारने मागण्या अमान्य केल्या आणि जेकेएलएफ ने [[५ फेब्रुवारी १९८४]] रोजी रवींद्र म्हात्रे यांची डोक्यात गोळ्या झाडून हत्या केली. म्हात्रे यांचा मृतदेह बर्मिंगहमपासून ३२ किलोमीटरवर [[लायकेस्टरशायर]] जवळील शेतात मिळाला. जेकेएलएफ चा संस्थापक [[अमानुल्ला खान]] याने म्हात्रे यांची हत्या करण्याचा आदेश दिल्याचे पोलिस चौकशीत आढळले.हत्येतील आरोपी [[मोहम्मद रियाझ]] आणि [[अब्दुल कय्युम राजा]] यांना ब्रिटन येथील न्यायालयाने जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली. तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी मकबूल भट यांच्या फाशीची शिक्षा तातडीने अंमलात आणण्याचा निर्णय घेतला. राष्ट्रपतींनी रवींद्र म्हात्रे यांच्या हत्येमुळे मकबूल भट याचा दयेचा अर्ज नामंजूर केला. दिनांक ११ फेब्रुवारी १९८४ रोजी मकबूल भट याला [[तिहार तुरुंगात]] फाशीची शिक्षा दिली. त्याचा मृतदेह तिहार तुरुंगाच्या परिसरात पुरण्यात आला. भारत जगासमोर कधीही झुकणार नाही हे जगाला दाखवून दिले. ==स्मृती चौक== [[सांताक्रूझ रेल्वे स्थानक]] [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]]च्या [[मुंबई उपनगरी रेल्वे, पश्चिम|पश्चिम मार्गावरील]] एक स्थानक आहे. सांताक्रूझ येथील पश्चिम भागातील [[दौलतनगर]] परिसरात असलेल्या एका चौकाला स्वर्गीय [[रवींद्र म्हात्रे]] चौक असे नाव मुंबई महानगरपालिकेने दिलेले आहे.<ref>महाराष्ट्र टाईम्स, वसई विरार पुरवणी, मंगळवार,६ जानेवारी २०२६</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:दहशतवाद]] [[वर्ग:इ.स. १९३६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९८४ मधील मृत्यू]] s82jlg69yd1204kncnucoge54p77aar 2685742 2685670 2026-05-25T08:17:46Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2685742 wikitext text/x-wiki '''रवींद्र म्हात्रे''' हे ब्रिटन येथील बर्मिंगहम शहरात असलेल्या [[भारतीय दूतावास]] येथे उपायुक्त पदावर कार्यरत होते. [[जम्मू काश्मीर लिबरेशन फ्रंट]] च्या दहशतवादी गटातील माणसांनी त्यांचे बर्मिंगहम शहरात अपहरण करून निर्घृण हत्या केली होती. ==जीवन व कारकीर्द== रवींद्र हरेश्वर म्हात्रे यांचा जन्म इसवी सन १९३६ साली झाला. त्यांची आई [[सांताक्रूझ]] येथील [[पोदार शाळा]] येथे प्राथमिक शिक्षिका होती. त्यांच्या पत्नीचे नाव शोभा होते. त्यांच्या मुलीचे नाव आशा होते. ज्या दिवशी रवींद्र म्हात्रे यांचे अपहरण झाले त्या दिवशी त्यांच्या मुलीचा वाढदिवस होता आणि ते मुलगी आशा साठी केक घेऊन घरी जात होते.६ ऑगस्ट १९६८ रोजी श्रीनगर येथील सेशन कोर्टाने जेकेएलएफ चा उपसंस्थापक [[मकबूल भट]] याला फाशीची शिक्षा सुनावली होती. त्या शिक्षेविरुद्ध जम्मू काश्मीर उच्च न्यायालयात अपील दाखल केले होते.त्या दरम्यान २३ डिसेंबर १९७८ रोजी मकबूल भट आणि इतर दोन कैदी श्रीनगर येथील मध्यवर्ती तुरुंगातून निसटले. मकबूल भट पाकिस्तानमध्ये पळून गेला. तिथे गेल्यावर त्यांनी दहशतवादी कारवाया चालू ठेवल्या. इस्लामाबाद बँक दरोड्यात त्याला इसवी सन १९७६ मध्ये अटक झाली.नंतर पाकिस्तान सरकारने भट याला भारताच्या हवाली केले.जम्मू काश्मीर उच्च न्यायालयाने त्याची फाशीची शिक्षा कमी करून जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली. परंतु सुप्रीम कोर्टात फाशीची शिक्षा कायम ठेवली. इसवी सन १९७७ साली त्याने राष्ट्रपतींकडे दयेचा अर्ज केला. परंतु दयेच्या अर्जावर निर्णय घेण्यात आला नाही. भारत सरकारने मकबूल भट याची सुटका करावी म्हणून जेकेएलएफ ने शुक्रवार दिनांक ३ फेब्रुवारी १९८४ रोजी रवींद्र म्हात्रे यांचे अपहरण केले.जेकेएलएफ ने त्यांच्या मागण्या बर्मिंगहम येथील स्थानिक वृत्तपत्रे आणि भारतीय दूतावास येथे पाठवल्या व ठराविक कालावधीत मागण्या मान्य केल्या नाहीत तर रवींद्र म्हात्रे यांची हत्या करण्यात येईल अशी धमकी दिली. त्यांनी भारत सरकारकडे खालील मागण्या केल्या:- #मकबूल भट ची फाशीची शिक्षा रद्द करावी. #नऊ दहशतवाद्यांची तुरुंगातून सुटका करावी. #दहा लाख पौंड खंडणी द्यावी. #४ फेब्रुवारी १९८४ संध्याकाळी सात वाजेपर्यंत वेळ देण्यात आली. भारत सरकारने मागण्या अमान्य केल्या आणि जेकेएलएफ ने [[५ फेब्रुवारी १९८४]] रोजी रवींद्र म्हात्रे यांची डोक्यात गोळ्या झाडून हत्या केली. म्हात्रे यांचा मृतदेह बर्मिंगहमपासून ३२ किलोमीटरवर [[लायकेस्टरशायर]] जवळील शेतात मिळाला. जेकेएलएफ चा संस्थापक [[अमानुल्ला खान]] याने म्हात्रे यांची हत्या करण्याचा आदेश दिल्याचे पोलिस चौकशीत आढळले.हत्येतील आरोपी [[मोहम्मद रियाझ]] आणि [[अब्दुल कय्युम राजा]] यांना ब्रिटन येथील न्यायालयाने जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली. तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी मकबूल भट यांच्या फाशीची शिक्षा तातडीने अंमलात आणण्याचा निर्णय घेतला. राष्ट्रपतींनी रवींद्र म्हात्रे यांच्या हत्येमुळे मकबूल भट याचा दयेचा अर्ज नामंजूर केला. दिनांक ११ फेब्रुवारी १९८४ रोजी मकबूल भट याला [[तिहार तुरुंगात]] फाशीची शिक्षा दिली. त्याचा मृतदेह तिहार तुरुंगाच्या परिसरात पुरण्यात आला. भारत जगासमोर कधीही झुकणार नाही हे जगाला दाखवून दिले. ==स्मृती चौक== [[सांताक्रूझ रेल्वे स्थानक]] [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]]च्या [[मुंबई उपनगरी रेल्वे, पश्चिम|पश्चिम मार्गावरील]] एक स्थानक आहे. सांताक्रूझ येथील पश्चिम भागातील [[दौलतनगर]] परिसरात असलेल्या एका चौकाला स्वर्गीय [[रवींद्र म्हात्रे]] चौक असे नाव मुंबई महानगरपालिकेने दिलेले आहे.<ref>महाराष्ट्र टाईम्स, वसई विरार पुरवणी, मंगळवार,६ जानेवारी २०२६</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:दहशतवाद]] [[वर्ग:इ.स. १९३६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९८४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 87kgeglqx9b9j1u1h9ybc98tjm3iai4 2685743 2685742 2026-05-25T08:18:26Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2685743 wikitext text/x-wiki '''रवींद्र म्हात्रे''' हे ब्रिटन येथील बर्मिंगहम शहरात असलेल्या [[भारतीय दूतावास]] येथे उपायुक्त पदावर कार्यरत होते. [[जम्मू काश्मीर लिबरेशन फ्रंट]] च्या दहशतवादी गटातील माणसांनी त्यांचे बर्मिंगहम शहरात अपहरण करून निर्घृण हत्या केली होती. ==जीवन व कारकीर्द== रवींद्र हरेश्वर म्हात्रे यांचा जन्म इसवी सन १९३६ साली झाला. त्यांची आई [[सांताक्रूझ]] येथील [[पोदार शाळा]] येथे प्राथमिक शिक्षिका होती. त्यांच्या पत्नीचे नाव शोभा होते. त्यांच्या मुलीचे नाव आशा होते. ज्या दिवशी रवींद्र म्हात्रे यांचे अपहरण झाले त्या दिवशी त्यांच्या मुलीचा वाढदिवस होता आणि ते मुलगी आशा साठी केक घेऊन घरी जात होते.६ ऑगस्ट १९६८ रोजी श्रीनगर येथील सेशन कोर्टाने जेकेएलएफ चा उपसंस्थापक [[मकबूल भट]] याला फाशीची शिक्षा सुनावली होती. त्या शिक्षेविरुद्ध जम्मू काश्मीर उच्च न्यायालयात अपील दाखल केले होते.त्या दरम्यान २३ डिसेंबर १९७८ रोजी मकबूल भट आणि इतर दोन कैदी श्रीनगर येथील मध्यवर्ती तुरुंगातून निसटले. मकबूल भट पाकिस्तानमध्ये पळून गेला. तिथे गेल्यावर त्यांनी दहशतवादी कारवाया चालू ठेवल्या. इस्लामाबाद बँक दरोड्यात त्याला इसवी सन १९७६ मध्ये अटक झाली.नंतर पाकिस्तान सरकारने भट याला भारताच्या हवाली केले.जम्मू काश्मीर उच्च न्यायालयाने त्याची फाशीची शिक्षा कमी करून जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली. परंतु सुप्रीम कोर्टात फाशीची शिक्षा कायम ठेवली. इसवी सन १९७७ साली त्याने राष्ट्रपतींकडे दयेचा अर्ज केला. परंतु दयेच्या अर्जावर निर्णय घेण्यात आला नाही. भारत सरकारने मकबूल भट याची सुटका करावी म्हणून जेकेएलएफ ने शुक्रवार दिनांक ३ फेब्रुवारी १९८४ रोजी रवींद्र म्हात्रे यांचे अपहरण केले.जेकेएलएफ ने त्यांच्या मागण्या बर्मिंगहम येथील स्थानिक वृत्तपत्रे आणि भारतीय दूतावास येथे पाठवल्या व ठराविक कालावधीत मागण्या मान्य केल्या नाहीत तर रवींद्र म्हात्रे यांची हत्या करण्यात येईल अशी धमकी दिली. त्यांनी भारत सरकारकडे खालील मागण्या केल्या:- #मकबूल भट ची फाशीची शिक्षा रद्द करावी. #नऊ दहशतवाद्यांची तुरुंगातून सुटका करावी. #दहा लाख पौंड खंडणी द्यावी. #४ फेब्रुवारी १९८४ संध्याकाळी सात वाजेपर्यंत वेळ देण्यात आली. भारत सरकारने मागण्या अमान्य केल्या आणि जेकेएलएफ ने [[५ फेब्रुवारी १९८४]] रोजी रवींद्र म्हात्रे यांची डोक्यात गोळ्या झाडून हत्या केली. म्हात्रे यांचा मृतदेह बर्मिंगहमपासून ३२ किलोमीटरवर [[लायकेस्टरशायर]] जवळील शेतात मिळाला. जेकेएलएफ चा संस्थापक [[अमानुल्ला खान]] याने म्हात्रे यांची हत्या करण्याचा आदेश दिल्याचे पोलिस चौकशीत आढळले.हत्येतील आरोपी [[मोहम्मद रियाझ]] आणि [[अब्दुल कय्युम राजा]] यांना ब्रिटन येथील न्यायालयाने जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली. तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी मकबूल भट यांच्या फाशीची शिक्षा तातडीने अंमलात आणण्याचा निर्णय घेतला. राष्ट्रपतींनी रवींद्र म्हात्रे यांच्या हत्येमुळे मकबूल भट याचा दयेचा अर्ज नामंजूर केला. दिनांक ११ फेब्रुवारी १९८४ रोजी मकबूल भट याला [[तिहार तुरुंगात]] फाशीची शिक्षा दिली. त्याचा मृतदेह तिहार तुरुंगाच्या परिसरात पुरण्यात आला. भारत जगासमोर कधीही झुकणार नाही हे जगाला दाखवून दिले. ==स्मृती चौक== [[सांताक्रूझ रेल्वे स्थानक]] [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]]च्या [[मुंबई उपनगरी रेल्वे, पश्चिम|पश्चिम मार्गावरील]] एक स्थानक आहे. सांताक्रूझ येथील पश्चिम भागातील [[दौलतनगर]] परिसरात असलेल्या एका चौकाला स्वर्गीय [[रवींद्र म्हात्रे]] चौक असे नाव मुंबई महानगरपालिकेने दिलेले आहे.<ref>महाराष्ट्र टाईम्स, वसई विरार पुरवणी, मंगळवार,६ जानेवारी २०२६</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:दहशतवाद]] [[वर्ग:इ.स. १९३६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९८४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारताचे राजदूत]] 9io4udbdtipbxhun2wcrqdhgtex2czp 0 379873 2685744 2685637 2026-05-25T08:19:55Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[अघोष कण्ठ्य ऊष्मन्]] वरुन [[अघोष कण्ठ्य ऊष्मन]] ला हलविला: शीर्षकलेखन संकेत 2685637 wikitext text/x-wiki '''अघोष कण्ठ्य ऊष्मन्''' हा काही बोलल्या जाणाऱ्या [[भाषा|भाषांमध्ये]] वापरला जाणारा एक प्रकारचा [[व्यंजन|व्यंजनात्मक]] ध्वनी आहे. मराठीत हे ध्वनी नाही आहे, परंतु [[हिंदी भाषा|हिंदीमधले]] काही शब्दांमध्ये असतो, विशेषतः [[फारसी भाषा|फारशी]] भाषापासून प्रदत्त शब्दांमध्ये, उदा. ख़ुशी 'आनंद'. [[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमालेमध्ये]] या ध्वनीचे चिन्ह [x] आहे. काही भाषांमध्ये '''अघोष पश्चकण्ठ्य ऊष्मन्''' असतो, ज्याचे लिप्यंतरण [x̠] असे केले जाते. == वैशिष्ट्ये == [[चित्र:Voiceless_velar_fricative_articulation.svg|class=skin-invert-image|इवलेसे|अघोष कण्ठ्य ऊष्मनाचा अग्रपश्च छेद]] अघोष कण्ठ्य ऊष्मनाची वैशिष्ट्ये: * याची उच्चारण पद्धत ऊष्मानिक आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह थोडेसे आंकुचन पावून छोटेसे वाहिनी तयार करून याचे उच्चारण होते. * याचे उच्चारस्थान [[कण्ठ्य व्यंजन| कण्ठ्य]] आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे मृदू टाळूवर जिभेच्या मागील भागाच्या साहाय्याने उच्चारले जाते. * याची ध्वनी निर्मिती अघोष आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरतंतूंच्या कंपनांशिवाय निर्माण केले जाते. काही भाषांमध्ये स्वरतंतू जाणीवपूर्वक वेगळे ठेवले जातात, ज्यामुळे ते नेहमी अघोष राहते; तर इतर भाषांमध्ये ते सैल असतात, ज्यामुळे शेजारील ध्वनींमुळे ते सघोष होऊ शकते. * हे एक मौखिक व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवा नाकातून बाहेर पडू दिली जात नाही. * हे एक मध्य व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह जिभेच्या बाजूने न जाता, जिभेच्या मध्यभागावरून पुढे निर्देशित करून निर्माण केला जातो. * याची वायुप्रवाह प्रणाली फुफ्फुसीय आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की, बहुतेक ध्वनींप्रमाणेच, केवळ बरगड्यांमधील स्नायू आणि पोटाच्या स्नायूंच्या साहाय्याने हवा बाहेर ढकलून याचे उच्चारण केले जाते. == कोणत्या भाषेत असते? == [[जर्मेनिक भाषासमूह|जर्मेनिक भाषांची]] पूर्वज असलेल्या आद्य-जर्मेनिकमध्ये, आद्य-हिंद-युरोपी अघोष तालव्य आणि कण्ठ्य स्पर्श आणि ओष्ठ्यीकृत अघोष कण्ठ्य स्पर्श यांचे प्रतिरूप म्हणून एक अघोष कण्ठ्य ऊष्मन् आणि त्याचे ओष्ठ्यीकृत रूप अस्तित्वात आले, असे मानले जाते. अशाप्रकारे आद्य-हिंद-युरोपी {{Lang|ine-x-proto|'''ḱ'''r̥nom}} "शिंग" आणि {{Lang|gem-x-proto|'''kʷ'''ód}} "काय" हे आद्य-जर्मेनिक * '''h'''urnan आणि * '''hw'''at बनले, जिथे *h आणि *hw हे बहुधा {{IPA|[x]}} होते आणि [ xʷ ]. हा ध्वनी बदल [[ग्रिमचा नियम| ग्रिमच्या नियमा]]चा भाग आहे. आधुनिक ग्रीकमध्ये, एक अघोष कण्ठ्य ऊष्मन् प्राचीन ग्रीक अघोष महाप्राण स्पर्श {{IPA|/kʰ/}} (जसे मराठीचे ख) पासून उगम पावले आहे. एका ध्वनी बदलामध्ये ज्याने सर्व ग्रीक महाप्राण स्पर्श व्यंजनांना मृदू करून ऊष्मनांमध्ये रूपांतरित केले. {| class="wikitable" ! colspan="2" |भाषा !शब्द ![[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आयपीए]] !अर्थ !नोंदी |- | colspan="2" |अबजी |{{Lang|abq-Cyrl|[[Cyrillic script|'''хь'''зы]]}} / ख्झ |{{IPA|[xʲzə]}} |'नाव' | |- | colspan="2" |आदगब्जी |{{Lang|ady-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ы]]}} / ख |[xəː]ⓘ |'सहा' | |- | colspan="2" |[[आफ्रिकान्स भाषा|आफ्रिकान्स]] |{{Lang|af|[[Afrikaans#Orthography|'''g'''root]]}} / ख्रुअत |{{IPA|[xrʊət]}} |'मोठे' |अधिक वेळा [χ ~ ʀ̥] असे उच्चारतात. |- | colspan="2" |[[आल्बेनियन भाषा|आल्बेनी]] |{{Lang|sq|gju'''h'''a}} / जुखा |{{IPA|[ɟuxɑ]}} |'भाषा' |{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी. |- |अल्यूट |अतखाखी बोली |{{Lang|ale-Latn|ala'''x'''}} / आलाख |{{IPA|[ɑlɑx]}} |'दोन' | |- |[[अरबी भाषा|अरबी]] |आधुनिक प्रामाणिक |{{Lang|ar|[[Arabic alphabet|'''خ‍'''‍ض‍راء]]}} / खाद्रा |{{IPA|[xɑdˤˈrɑːʔ]}} |'हिरवे' (स्त्रीलिंग) |बोलीभाषा आधारित, कण्ठ्य, पश्चकण्ठ्य, किंवा अलिजिह्वीय असू शकते.{{Sfnp|Watson|2002}} |- | colspan="2" |[[आसामी भाषा|आसामी]] |{{Lang|as|[[Assamese alphabet|অ'''স'''মীয়া]]}} / असमीया(ऑखॉमिया) |{{IPA|[ɔxɔmia]}} |'आसामी' | |- | colspan="2" |सुरिथी |ܚܡܫܐ / खेम्शा |{{IPA|[xεmʃa]}} |'पाच' | |- | colspan="2" |आवारी |{{Lang|av-Cyrl|[[Cyrillic script|чe'''хь''']]}} / चेख |{{IPA|[tʃex]}} |'पोट' | |- | colspan="2" |[[अझरबैजानी भाषा|अझरबैजानी]] |{{Lang|az-Latn|[[Azeri alphabet|'''x'''oş]]}} / {{Lang|az-Cyrl|'''х'''ош}} / {{Lang|az-Arab|'''ﺧ'''ﻮش}} / खोश |{{IPA|[xoʃ]}} |'आनंददायी' | |- |[[बास्क भाषा|बास्क]] |काही भाषिक{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}} |{{Lang|eu|'''j'''an}} / खान |{{IPA|[xän]}} |'खाणे' |कण्ठ्य किंवा पश्चकण्ठ्य.{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}} दुसऱ्या भाषिकांसाठी [j ~ ʝ ~ ɟ] असते.{{Sfnp|Hualde|Ortiz de Urbina|2003}} |- | colspan="2" |सिक्सिकी<ref name="nlguide2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.native-languages.org/blackfoot_guide.htm|title=Blackfoot Pronunciation and Spelling Guide|website=Native-Languages.org|access-date=2007-04-10}}</ref> |{{Lang|bla|[[Canadian Aboriginal syllabics|ᖻᖳᐦᓱᖽᐧ]]}} / नाआख्सिक्सी |{{IPA|[naːáxsik͡si̥]}} |'माझे आजी-आजोबा' |शब्दांच्या सुरुवातीला कधी /x/ त्याचे उपध्वनी /h/ होते, उदा. "hánnia!" 'खरंच!'. ते त्याचे उपध्वनी /ç/ i/ii जसे ihkitsika 'सात' च्या नंतरही बनू शकते. |- | colspan="2" |ब्राहुई{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}} |{{Lang|brh-Arab|'''ﺧ'''‍ﻦ}} / खान |{{IPA|[xan]}} |'डोळा' | |- | colspan="2" |[[ब्रेतॉन भाषा|ब्रेतॉन]] |{{Lang|br|hor '''c'h'''i}} / होर खी |{{IPA|[hor xiː]}} |'आमचा कुत्रा' | |- | colspan="2" |[[बल्गेरियन भाषा|बुल्गेरी]] |{{Lang|bg|[[Bulgarian alphabet|ти'''х'''о]]}} / तीखो |[ˈt̪ixo]ⓘ |'शांतपणे' | |- | colspan="2" |[[बंगाली भाषा|बंगाली]] |{{Lang|bn|[[Bengali alphabet|'''খ়া'''রিজ]]}} / खारिज |{{IPA|[xɐɹidʒ]}} |'रद्द' |फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये. |- | colspan="2" |[[कातालान भाषा|कातालानी]] |{{Lang|ca|[[Catalan orthography|'''kh'''arja]]}} / खार्ज |{{IPA|[ˈxɑɾ(d)ʑə]}} |'खार्जा' |केवलप्रयोगी अव्यय आणि प्रदत्त शब्दांमध्ये आढळते. |- | colspan="2" |[[चेचन भाषा|चेचन]] |{{Lang|ce-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ан]]}} / खान |{{IPA|[xɑːn]}} |'वेळ' | |- |[[चिनी भाषा|चिनी]] |[[मँडरिन भाषा|मॅंडरिन]] |{{Lang|cmn-Hani|[[Chinese characters|河]]}} / ख |{{IPA|[xɤ˧˥]}} |'नदी' | |- | colspan="2" |[[चेक भाषा|चेक]] |{{Lang|cs|[[Czech orthography|Če'''ch''']]}} / चेख |[t͡ʃɛx]ⓘ |'चेक (व्यक्ति)' | |- |[[डॅनिश भाषा|डॅनिश]] |दक्षिण युटलांडी |{{Lang|da|[[Danish orthography|ka'''g'''e]]}} / खाख |[ˈkʰaːx] |'केक' | |- | rowspan="2" |[[डच भाषा|डच]] |प्रामाणिक व्लाम्स<ref>{{Harvcoltxt|Verhoeven|2005}}</ref><ref name="cm">{{Harvcoltxt|Collins|Mees|2003}}</ref> | rowspan="2" |{{Lang|nl|[[Dutch orthography|loo'''ch'''en]]}} / लोखन | rowspan="2" |[ˈloː.xən]ⓘ | rowspan="2" |'नाकार(णे)' | rowspan="2" | |- |दक्षिण डच बोली<ref name="cm" /><ref name="gus">{{Harvcoltxt|Gussenhoven|1999}}</ref> |- | rowspan="3" |[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] |स्कॉटिश |''loch /'' लॉख |{{IPA|[ɫɔx]}} |'लोख' | |- |आयरिश |''lough /'' लाख |{{IPA|[lɑx]}} |'लोख' | |- |स्काउस<ref>{{Harvcoltxt|Wells|1982}}</ref> |''book /'' बुख |{{IPA|[bʉːx]}} |'पुस्तक' | |- | colspan="2" |[[एस्पेरांतो]] |{{Lang|eo|[[Esperanto orthography|mona'''ĥ'''o]]}} / मोनाखो |{{IPA|[moˈnaxo]}} |'साधू' | |- | colspan="2" |[[एस्टोनियन भाषा|एस्तोनी]] |{{Lang|et|[[Estonian orthography|ja'''h''']]}} / याख |{{IPA|[jɑx]}} |'हो' |/h/ चे उपध्वनी. |- | colspan="2" |[[फिनिश भाषा|फिनी]] |{{Lang|fi|[[Finnish orthography|ka'''h'''vi]]}} / कख्वी |{{IPA|[ˈkɑxʋi]}} |'कॉफी' |/h/ चे उपध्वनी. |- | colspan="2" |[[फ्रेंच भाषा|फ्रांसी]] |{{Lang|fr|[[French alphabet|'''j'''ota]]}} / कोता |{{IPA|[xɔta]}} |'खोता' |फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये. |- | colspan="2" |[[जॉर्जियन भाषा|जॉर्जियन]]{{Sfnp|Shosted|Chikovani|2006}} |{{Lang|ka|[[Georgian alphabet|ჯო'''ხ'''ი]]}} / जॉखी |{{IPA|[ˈdʒɔxi]}} |'काठी' | |- | colspan="2" |[[जर्मन भाषा|जर्मन]] |{{Lang|de|[[German orthography|Bu'''ch''']]}} / बूख |[buːx]ⓘ |'पुस्तक' | |- | colspan="2" |[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]] |{{Lang|el|[[Greek alphabet|τέ'''χ'''νη]]}} / तेख्नी |{{IPA|[ˈte̞xni]}} |'कला' | |- | rowspan="2" |[[हिब्रू भाषा|हिब्रू]] |बायबली | rowspan="2" |{{Lang|he|[[Hebrew alphabet|מִי'''כָ'''אֵל]]}} / मीखाएल | rowspan="2" |{{IPA|[mixaˈʔel]}} | rowspan="2" |'मायकल' | |- |सेफारदी | |- | rowspan="2" |[[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]] |[[हिंदी भाषा|हिंदी]] |{{Lang|hi|[[Devanagari|'''ख़ु'''शी]]}} | rowspan="2" |{{IPA|[xʊʃiː]}} | rowspan="2" |'आनंद' | rowspan="2" |फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये. हिंदीत {{IPA|/kʰ/}} सोबत प्रतिस्थापित होऊ शकते. मागे सरकलेले असू शकते. |- |[[उर्दू भाषा|उर्दू]] |{{Lang|ur|[[Urdu alphabet|'''ﺧ'''‍وشی]]}} / खु़शी |- | colspan="2" |[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]] |{{Lang|hu|[[Hungarian orthography|sa'''hh'''al]]}} / शाखाल |{{IPA|[ʃɒxːɒl]}} |'शाहासोबत' | |- | colspan="2" |[[इस्लेन्स्का भाषा|इस्लेन्स्का]] |{{Lang|is|[[Icelandic orthography|o'''k'''tóber]]}} / ऑख्तोउपेर |{{IPA|[ˈɔxtoːupɛr̥]}} |'ऑक्टोबर' | |- | colspan="2" |[[बासा इंडोनेशिया|भाषा इंदोनेसी]] |{{Lang|id|'''kh'''as}} / खास |{{IPA|[xas]}} |'नमुनेदार' |अरबीपासून प्रदत्त शब्दांमध्येच. अधिक वेळा [h] किंवा [k] असे उच्चारले जाते. |- | colspan="2" |[[आयरिश भाषा|आयरिश]] |{{Lang|ga|[[Irish orthography|deo'''ch''']]}} / दॉख |{{IPA|[dʲɔ̝̈x]}} |'पिणे' | |- | colspan="2" |[[जपानी भाषा|जपानी]] |{{Lang|ja-Hani|[[katakana|マッハ]]}} / माखा |{{IPA|[maxːa]}} |'माख' |/h/ चे उपध्वनी.<ref name="Japanese">{{जर्नल स्रोत|last=Okada|first=Hideo|date=December 1991|title=Japanese|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-international-phonetic-association/article/abs/japanese/EF0E01DD40A1B2779F3ADFF96B5D97E3|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=21|issue=2|pages=94–96|doi=10.1017/S002510030000445X|access-date=14 July 2022}}</ref> |- | colspan="2" |कबरदेब्जी |{{Lang|kbd-Cyrl|[[Cyrillic script|'''х'''ы]]}} / ख |[xəː]ⓘ |'समुद्र' | |- | colspan="2" |[[कझाक भाषा|कझाक]] |'''х'''анзада / खांजादा |{{IPA|[xanzada]}} |'राजकुमार' | |- | colspan="2" |[[कोरियन भाषा|हांगुली]] |{{Lang|ko-Hang|[[Hangul|흥정]]}} / खङ्जङ |{{IPA|[xɯŋd͡ʑʌ̹ŋ]}} |'सौदेबाजी' |{{IPA|/ɯ/}} च्या आधी /h/ चे उपध्वनी. |- | colspan="2" |[[कुर्दी भाषा|कुर्दी]] |{{Lang|ku|[[Kurmanji alphabet|'''x'''anî]]}} / खानी |{{IPA|[xɑːˈniː]}} |'घर' | |- | colspan="2" |कुडुख{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}} |कुँड़ु'''ख़''' |{{IPA|[kũɽux]}} |'कुडुख' | |- | colspan="2" |लिंबुर्खी<ref>{{Harvcoltxt|Gussenhoven|Aarts|1999}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Peters|2006}}</ref> |{{Lang|li|lo'''ch'''}} / लॉख |{{IPA|[lɔx]}} |'हवा' | |- | colspan="2" |[[लिथुएनियन भाषा|लिथुएनी]] |{{Lang|lt|'''ch'''oras}} / खॉरस |{{IPA|[ˈxɔrɐs̪]}} |'गायक' | |- | colspan="2" |[[मॅसिडोनियन भाषा|मासेदोनी]] |{{Lang|mk|[[Macedonian alphabet|О'''х'''рид]]}} / ऑख्रित |[ˈɔxrit]ⓘ |'ऑख्रित' | |- | colspan="2" rowspan="2" |[[मलाय भाषा|मलाय]] |{{Lang|ms-Arab|ا'''ﺧ'''‍ير}} / आखिर |{{IPA|[axir]}} |'शेवटचे', 'अंत' | |- |'''''kh'''idmat /'' खिद्मा |{{IPA|[xid̪maʔ]}} |'सेवा' |{{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी. |- | colspan="2" |[[मांक्स भाषा|मांक्स]] |{{Lang|gv|aasha'''gh'''}} / एजाख |{{IPA|[ˈɛːʒax]}} |'सोप्पे' | |- | colspan="2" |हुलुनीख्सुवाकान |''na'''x'''k /'' नख्क |{{IPA|[nəxk]}} |'हात' |- | colspan="2" |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]] |{{Lang|ne|[[Devanāgarī|आँ'''खा''']]}} |{{IPA|[ä̃xä]}} |'डोळा' |{{IPA|/kʰ/}} चे उपध्वनी. |- |[[नॉर्वेजियन भाषा|नॉर्वेजियन]] |Urban East{{Sfnp|Vanvik|1979}} |{{Lang|no|[[Norwegian alphabet|'''h'''at]]}} / खात |{{IPA|[xɑːt]}} |'द्वेष' | |- | colspan="2" |[[पश्तो भाषा|पश्तो]] |{{Lang|fa|[[Pashto alphabet|ا'''خ‍'''‍ته]]}} / अख्ता |{{IPA|[ax.t̪a]}} |'व्यापलेले' | |- | colspan="2" |[[फारसी भाषा|फारशी]] |{{Lang|fa|[[Persian alphabet|دُ'''خ‍'''‍تَر]]}} / दोख्तॅर |{{IPA|[doxˈtær]}} |'मुलगी' | |- | colspan="2" |[[पोलिश भाषा|पोलिश]]{{Sfnp|Jassem|2003}} |{{Lang|pl|[[Polish orthography|'''ch'''leb]]}} / ख्लेप |{{IPA|[xlɛp]}} |'ब्रेड' | |- | rowspan="2" |[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगी]] |[[रियो दि जानेरो (राज्य)|Fluminense]] |{{Lang|pt-BR|[[Portuguese orthography|a'''r'''te]]}} / आख्ची |{{IPA|[ˈaxtɕi]}} |'कला' | |- |General Brazilian{{Sfnp|Barbosa|Albano|2004}} |{{Lang|pt-BR|[[Portuguese orthography|'''r'''osa]]}} / खॉज |{{IPA|[ˈxɔzɐ]}} |'गुलाब' |काही बोलीभाषा. {{IPA|/ʁ/}} चे उपध्वनी. |- | rowspan="2" |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] |[[गुरमुखी|Gurmukhi]] |{{Lang|pa|[[Gurmukhi|ਖ਼ਬਰ]]}} / ख़बर | rowspan="2" |{{IPA|[xəbəɾ]}} | rowspan="2" |'बातम्या' | rowspan="2" | |- |Shahmukhi |{{Lang|pa-Arab|[[Shahmukhi alphabet|'''خ‍'''‍بر]]}} / ख़बर |- | colspan="2" |[[रोमेनियन भाषा|रोमानी]] |{{Lang|ro|[[Romanian alphabet|'''h'''ram]]}} / ख़्राम |{{IPA|[xräm]}} |'चर्चचा संरक्षक सण' |{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी. |- | colspan="2" |[[रशियन भाषा|रूसी]]{{Sfnp|Padgett|2003}} |{{Lang|ru|[[Russian orthography|'''х'''ороший]]}} / ख र्वोषिय |[xɐˈr̠ʷo̞ʂɨ̞j]ⓘ |'चांगले' | |- | colspan="2" |[[स्कॉटिश गेलिक भाषा|स्कॉटिश गेलिक]] |{{Lang|gd|[[Scottish Gaelic alphabet|dro'''ch'''aid]]}} / त्रॉखित |{{IPA|[ˈt̪ɾɔxɪtʲ]}} |'पूल' | |- | colspan="2" |[[सर्बो-क्रोएशियन भाषा|सर्बो-क्रोएशियन]] |{{Lang|sh-Cyrl|[[Serbian Cyrillic alphabet|'''х'''раст]]}} / ख्रास्त |{{IPA|[xrâːst]}} |'ओकचे झाड' | |- | colspan="2" |[[स्लोव्हाक भाषा|स्लोव्हाक]] |{{Lang|sk|[[Slovak alphabet|'''ch'''lap]]}} / ख्लाप |{{IPA|[xɫäp]}} |'यार' | |- | rowspan="2" |[[स्लोव्हेन भाषा|स्लोव्हेन]] |प्रामाणिक |{{Lang|sl|[[Slovene orthography|po'''h'''lep]]}} / पोख्लेप |{{IPA|[poˈxlɛ̂p]}} |'स्वार्थ' किंवा 'लोभ' | |- |काही बोली |{{Lang|sl|[[Slovene orthography|bo'''g''']]}} / बोख |{{IPA|[ˈbôːx]}} |'देव' | |- | colspan="2" |[[सोमाली भाषा|सोमाली]] |{{Lang|so|'''kh'''ad}} / खाद |{{IPA|[xad]}} |'शाई' | |- | rowspan="2" |[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]{{Sfnp|Martínez-Celdrán|Fernández-Planas|Carrera-Sabaté|2003}} |लॅटिन अमेरिकी{{Sfnp|Chen|2007}} | rowspan="2" |{{Lang|es|[[Spanish orthography|o'''j'''o]]}} / ओखो | rowspan="2" |{{IPA|[ˈo̞xo̞]}} | rowspan="2" |'डोळा' | rowspan="2" | |- |दक्षिण [[स्पेन]]{{Sfnp|Chen|2007}} |- |- |[[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]] |दक्षिण बोलीभाषा |{{Lang|sv-SE|'''sj'''ö}} / खो |{{IPA|[xøː]}} |'तळ' | |- | colspan="2" |सिलहटी |{{Lang|syl|[[Sylheti Nagari|'''ꠈ'''ꠛꠞ]]}} / खबर |{{IPA|[xɔ́bɔɾ]}} |'बातम्या' | |- | colspan="2" |ताश्लीती |ixf / इख्फ |[ixf] |'डोके' | |- | colspan="2" |[[तगालोग भाषा|तगालोग]] |{{Lang|tl|ba'''k'''it}} / बाखीत |{{IPA|[baxit]}} |'कशाला' | |- |[[तमिळ भाषा|तमिळ]] |ब्राह्मणी तमिळ, लंकी तमिळ (अप्रामाणिक) |[[तमिळ लिपी|ப'''கை''']] / पकै |{{IPA|[pɐxɛ(i̯)]}} |'द्वेष' |मध्यस्वरी एकवचन {{IPA|/k/}} ब्राह्मणी आणि लंकी बोलीभाषा सोडून जास्तीतर बोलीभाषेत काकलीकृत झाले आहे. सर्व धरून [kʰ x ɡ ɣ ɣʰ h] हे सगळे असू शकते.<ref> {{स्रोत पुस्तक|url=https://www.jstor.org/stable/24650188|title=Some features of Ceylon Tamil|last=Zvelebil|first=Kamil|publisher=JSTOR|year=1965|series=Indo-Iranian Journal|volume=9|pages=113–138|jstor=24650188|issue=2}}</ref> |- | colspan="2" |[[तोडा भाषा|तोडा]]{{Sfnp|Bhadriraju Krishnamurti|2003}} |pa'''x''' / पाख |{{IPA|[pax]}} |'धूर' | |- | colspan="2" |[[तुर्की भाषा|तुर्की]]<ref name="gk6">{{Harvcoltxt|Göksel|Kerslake|2005}}</ref> |{{Lang|tr|ı'''h'''lamur}} / इख्लामुर |{{IPA|[ɯxlämuɾ]}} |'धामण' |{{IPA|/h/}} चे उपध्वनी.<ref name="gk6" /> |- | colspan="2" |[[तुर्कमेन भाषा|तुर्कमेनी]] |{{Lang|tkm|'''h'''ile}} / खीले |{{IPA|[xiːle]}} |'धूर्तता' | |- | colspan="2" |त्यापी |{{Lang|kcg|'''kh'''am}} / खाम |{{IPA|[xam]}} |१. 'दुधी (भोपळा)'; २. 'वेश्या' | |- | colspan="2" |[[कौसा भाषा|कौसा]] |{{Lang|xh|'''rh'''oxisa}} / खॉकिसा |{{IPA|[xɔkǁiːsa]}} |'रद्द करणे' | |- | colspan="2" |[[युक्रेनियन भाषा|उक्रेनी]] |{{Lang|uk|[[Ukrainian alphabet|'''х'''лопець]]}} / ख्लॉपेत्स |[ˈxɫɔ̝pɛt͡sʲ]ⓘ |'मुलगा' | |- | colspan="2" |[[उझबेक भाषा|उझबेक]]{{Sfnp|Sjoberg|1963}} |{{Lang|uz|o'''x'''irgi}} / ऑखिर्गी |{{IPA|[ɒxirgi]}} |'शेवटी' |पश्चकण्ठ्य. |- | colspan="2" |[[व्हियेतनामी भाषा|व्हियेतनामी]]{{Sfnp|Thompson|1959}} |{{Lang|vi|[[Vietnamese alphabet|'''kh'''ông]]}} / खवङ्म |{{IPA|[xəwŋ͡m˧]}} |'नाही', 'शून्य' | |- | colspan="2" |यी |{{Lang|ii|[[Yi script|ꉾ]]}} / ख |{{IPA|[xɤ˧]}} |'चांगले' | |- |झापोटेक |तिल्कीयापान{{Sfnp|Merrill|2008}} |{{Lang|zts|me'''j'''or}} / मेखोर |{{IPA|[mɘxoɾ]}} |'बरे' |[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिशपासून]] प्रदत्त शब्दांमध्ये. |} == नोंदी == {{संदर्भयादी|30em}} == संदर्भ == <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />  sni64sshg88lwhnxkg57nlhp05cyvnv 0 379877 2685747 2685631 2026-05-25T08:24:57Z अभय नातू 206 साचा 2685747 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Grimm's_law_and_Verner's_law.svg|इवलेसे|ग्रिमचा नियम आणि वेनरच्या नियमाची आकृती]] {{बदल}} '''ग्रिमचा नियम''', ज्याला '''पहिला जर्मेनिक व्यंजन बदल''' <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Iosad|first=Pavel|date=22 May 2025|title=Letters: Ogres are cool|url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v47/n09/letters|journal=[[London Review of Books]]|volume=47|issue=9|page=4|access-date=24 May 2025}}</ref> किंवा '''पहिला जर्मेनिक ध्वनी बदल''' असेही म्हणतात, हा ध्वनी नियमांचा एक संच आहे जो इ. स. पू. पहिल्या सहस्रकात आद्य-जर्मेनिकमध्ये विकसित झालेल्या आद्य-हिंद-युरोपी (PIE) स्पर्शांचे वर्णन करतो. याचा शोध सर्वप्रथम रासमुस रास्कने यांनी लावला, परंतु याकोब ग्रिमने तो पद्धतशीरपणे पहिल्यांदा मांडला. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.google.co.in/books/edition/The_Oxford_Handbook_of_the_History_of_Li/BzfRFmlN2ZAC?hl=en|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|last=Allan|first=Keith|date=2013-03-28|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-958584-7|pages=151|language=en}}</ref> हा नियम सुरुवातीच्या जर्मेनिक स्पर्शांना, ऊष्मनांना आणि इतर काही [[इंडो-युरोपीय भाषासमूह|हिंद-युरोपीय भाषांमधील]] स्पर्श व्यंजनांमध्ये नियमित संबंध प्रस्थापित करतो. == इतिहास == ग्रिमच्या नियमाच्या मांडणीमुळे, विद्वानांनी पहिल्यांदा ध्वनी बदल हा अपघाती नसून पद्धतशीर आहे असे ओळखले, आणि [[ऐतिहासिक भाषाशास्त्र|ऐतिहासिक भाषाशास्त्रातील]] ऐतिहासिक ध्वनिविज्ञानाचा पद्धतशीर पाया घातला. [[फ्रेडरिक फोन स्लेगेल|फ्रेडरिक फोन स्लेगलांनी]] १८०६ मध्ये लॅटिनचे ' ''p'<nowiki/>'' (प) णि जर्मेनिक ' ''f'<nowiki/>'' (फ़) यांच्यातील साम्य प्रथम नोंदवले. १८१८ मध्ये, रासमुस रास्कांनी हे साम्य [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]] आणि [[प्राचीन ग्रीक|ग्रीक]] यांसारख्या इतर हिंद-युरोपीय भाषांपर्यंत आणि त्यात असलेल्या सर्व व्यंजनांपर्यंत विस्तारित केले. १८२२ मध्ये, याकोब ग्रिम यांनी त्यांच्या ''<nowiki/>'डॉयच ग्रामाटिक''' या पुस्तकात हा नियम मांडला आणि त्यात प्रामाणिक जर्मन भाषेचाही समावेश केला. त्यांच्या लक्षात आले की अनेक शब्दांमध्ये त्यांच्या नियमाने भाकीत केलेल्या व्यंजनांपेक्षा वेगळी व्यंजने होती. डॅनिश भाषावैज्ञानिक कार्ल वेनरांनी वेनरच्या नियमात त्यांचे स्पष्टीकरण देईपर्यंत, अनेक दशके हे अपवाद भाषाशास्त्रज्ञांसाठी एक कोडेच होते. == आढावा == ग्रिमच्या नियमात तीन भाग असतात, जे साखळी बदलाच्या अर्थाने सलग टप्पे तयार करतात. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Historical linguistics|last=Campbell|first=Lyle|publisher=MIT Press|year=2004|isbn=0-262-53267-0|edition=2nd|location=Cambridge|pages=49}}</ref> हे टप्पे सामान्यतः खालीलप्रमाणे तयार केले जातात: # आद्य-हिंद-युरोपीय अघोष स्पर्श रूपांतर होऊन प्रोटो-जर्मनिक अघोष ऊष्मनांमध्ये बदलतात. # आद्य-हिंद-युरोपीय घोष स्पर्श आद्य-जर्मनिक अघोष स्पर्श बनतात. # आद्य-हिंद-युरोपीय घोष महाप्राण स्पर्श (जसे मराठीतले घ‌ किंवा ध) ही आद्य-जर्मनिकमध्ये घोष स्पर्श किंवा ऊष्मन् (उपध्वनी म्हणून) बनतात. हा जो साखळी बदल (३, २, १ या क्रमाने) आहे याला अमूर्तपणे असा मांडता येतो: * {{IPA|bʰ > b > p > ɸ}} * {{IPA|dʰ > d > t > θ}} * {{IPA|gʰ > g > k > x}} * {{IPA|gʷʰ > gʷ > kʷ > xʷ}} इथे प्रत्येक ध्वनी त्याचे नवीन ध्वनीमूल्य घेण्यास उजवीकडे एक स्थान सरकतात. आद्य-जर्मनिकमध्ये, *b, *d, *g आणि *gw (ब, द, ग, ग्व) यांनी दर्शविलेले ध्वनी काही ठिकाणी स्पर्श होते आणि इतर ठिकाणी ऊष्मन् होते, म्हणून {{Lang|ine-x-proto|bʰ}} > {{Lang|gem-x-proto|b}} हे {{Lang|ine-x-proto|bʰ}} > {{Lang|gem-x-proto|b/β}} दर्शवते, आणि तसेच इतरांसाठीही. जर्मनिकच्या संदर्भात, अघोष ऊष्मन् सामान्यतः *f, *þ, *h आणि *hw अशी लिहिली जातात. या बदलाचे नेमके तपशील माहीत नाही, आणि अंतिम स्थितीपर्यंत पोहोचण्यापूर्वी विविध मार्गांनी पुढे गेला असू शकतो. वर सूचीबद्ध केलेले तीन टप्पे 'ओढायची साखळी' याची प्रगती दर्शवतात, ज्यामध्ये प्रत्येक बदलामुळे ध्वनीशास्त्रीय प्रणालीमध्ये एक 'पोकळी' निर्माण होते, जी ती पोकळी भरण्यासाठी इतर स्वनिमांना स्वतःमध्ये 'ओढते'. याव्यतिरिक्त, हा बदल 'ढकलायची साखळी' म्हणूनही घडला असू शकतो, जिथे ध्वनी उलट क्रमाने बदलतात, आणि स्वनिमांचे विलीनीकरण टाळण्यासाठी प्रत्येक बदल पुढच्या बदलाला पुढे 'ढकलत' होता. ही साखळी काहीशा वेगळ्या पद्धतीनेही घडू शकली असेसुद्धा शक्य आहे. घटनांचा आणखी एक संभाव्य क्रम असा असू शकला असता: # बहुतेक परिस्थितीत, अघोष स्पर्श महाप्राण असतात. # घोष स्पर्श ही अनुच्चारित अघोष स्पर्श बनतात. # सर्व महाप्राणित स्पर्श ऊष्मन् बनतात. या क्रमाने असेच परिणाम घडेल. ग्रिमच्या नियमाचा हा प्रकार अनेकदा आद्य-हिंद-युरोपीय अ-फुफ्फुसीय सिद्धांताच्या संदर्भात सुचवला जातो, ज्या सिद्धांताला काही मोजकेच भाषाशास्त्रज्ञ मानतात. ही सैद्धांतिक चौकट असे गृहीत धरते की आद्य-हिंद-युरोपीयचे "घोष स्पर्श" खरेतर मुळात अघोष होते, त्यामुळे दुसरा टप्पा प्रत्यक्षात नव्हताच, किंवा तो प्रत्यक्षात अघोषीकरण करणारा नव्हता, तर कण्ठद्वारीकृती किंवा बाह्यस्फोटकांसारखे दुसरे कोणतेतरी उच्चारणात्मक वैशिष्ट्य गमावत होता. हा पर्यायी क्रम वेर्नरच्या नियमाच्या ध्वनिविज्ञानाचे (खाली पहा) देखील स्पष्टीकरण देतो, जे ग्रिमचा नियम या पद्धतीने मांडल्यावर अ-फुप्फुसीय सिद्धांताच्या चौकटीत सोपे आहे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Comparative Indo-European Linguistics: An Introduction|last=Beekes|first=Robert S.P.|date=2011|publisher=John Benjamins B.V.|location=Amsterdam / Philadelphia|page=134}}</ref> या अधिक, आद्य-हिंद-युरोपीय आणि आद्य-इटॅलिक यांच्या दरम्यान संक्रमण होत असताना महाप्राणित स्पर्शांचे ऊष्मनांमध्ये रूपांतर झाल्याचे ज्ञात आहे, जे आद्य-हिंद-युरोपीयामधून आद्य-जर्मनिकमध्ये झालेल्या एका संभाव्य बदल असू शकते. == पुढील बदल == ग्रिमच्या नियमानुसार ध्वनी बदलल्यानंतर, फक्त एकाच प्रकारचा घोष व्यंजन शिल्लक राहिला, ज्यात घोष स्पर्श आणि घोष ऊष्मन् यां दोघांत कोणताही भेद उरला नाही. कालांतराने ते शब्दाच्या सुरुवातीला (बहुतांशी) तसेच अनुनासिकांनतर स्पर्श बनले, पण इतर ठिकाणी ऊष्मन् बनले. याच्यामुळे, ते सुरुवातीला स्पर्श होते की ऊष्मन्, हे स्पष्ट नव्हते. काही विशिष्ट परिस्थितीत स्पर्श बनण्यापूर्वी, घोष महाप्राणित स्पर्श पहिले घोष ऊष्मन् बनले असू शकतात. परंतु, असेही असू शकते की ते सुरुवातीला स्पर्श बनले आणि नंतर बहुतेक ठिकाणी ऊष्मन् बनले. जेव्हा ग्रिमच्या नियमाच्या ध्वनींमध्ये बदल होत होते, त्याच वेळी वेनरचा नियम असे ओळखला जाणारा आणखी एक बदल घडला. वेनरच्या नियमामुळे, ग्रिमच्या नियमातील बदलांमुळे निर्माण झालेले अघोष ऊष्मन् काही विशिष्ट परिस्थितीत घोष बनू लागली, ज्याच्यामुळे या नियमाला वरवर पाहता अपवाद निर्माण झाले. उदाहरणार्थ: * आद्य-हिंद-युरोपीय *bʰréh₂tēr ("भाऊ") > आद्य-जर्मनिक *brōþēr (प्राचीन इंग्रजी ''broþor'', प्राचीन उच्च जर्मन ''bruothar'' / ''bruodar'' ) * आद्य-हिंद-युरोपीय *ph₂tḗr ("पितृ") > आद्य-जर्मनिक *fadēr (प्राचीन इंग्रजी ''fæder'', प्राचीन उच्च जर्मन ''fatar'' ) आद्य-हिंद-युरोपीय {{Lang|ine-x-proto|*gʷʰ}} पासून उगम पावलेला पूर्वी जर्मेनिक ''*gw'' (आणि {{IPA|''*kʷ''}} पासून) (वेनरच्या नियमानुसार) पुढे विविध प्रकारांनी बदलले: * ''*n'' च्यानंतर ते ओष्ठ्यकण्ठ्य स्पर्श ''*gw'' म्हणून टिकून राहिले, परंतु नंतर [[पश्चिम जर्मेनिक भाषा|पश्चिम जर्मेनिकमध्ये]] ते साधे कण्ठ्य स्पर्श''*g'' मध्ये बदलले. * स्वरांनंतर, ते ''*w'' झाले असे वाटते, बहुधा ऊष्मन् अवस्थेतून ''*ɣʷ'' मधून. * शब्दाच्या सुरुवातीला, सर्वात संभाव्य प्रतिरूप म्हणजे ओष्ठ्यकण्ठ्य स्पर्श ''*gʷ'', परंतु त्याचा पुढील विकास अस्पष्ट आहे. त्याच्या जागी, उत्तर आद्य-जर्मनिक काळात ते ''*w'', ''*g'' किंवा ''*b'' बनले. * आद्य-हिंद-युरोपीयमध्ये ओष्ठ्य स्वराच्या आधीचा ओष्ठ्य घटक लोप पावल्यामुळे, आणि तो बाह्य गाळणी म्हणून काम करत राहिल्यामुळे, ''*u'' च्या पुढील नियमित प्रतिरूप बहुधा ''*g'' असते. (बौकोलोस नियम पहा) कदाचित नेहमीचा प्रतिरूप ''*b'' होते (जसे ''bid'' < ''*bidjaną'' आणि आद्य आयरिश ''{{Lang|sga|guidid}}'' यांच्यातील संबंधावरून सूचित होते). पण ''*w'' काही विशिष्ट प्रकरणांमध्ये (शक्यतो जेव्हा दुसरे ओष्ठ्य व्यंजन त्यानंतर आले तेव्हा अपभ्रंशामुळे?) जसे की ''warm'' आणि ''wife'' या दोघांमध्ये मध्ये दिसून येते (जर प्रस्तावित स्पष्टीकरणे बरोबर असतील तर). आद्य-जर्मनिक {{Lang|gem-x-proto|*hw}} वेनरच्या नियमानुसार उच्चारित झालेला हा ध्वनी या ध्वनीसोबत आला आणि त्याचा विकासही तसाच झाला, 'लांगडी' या शब्दांची तुलना करा: मध्य उच्च जर्मन भाषेतील ''wülbe'' पासून आणि पूर्वी नॉर्स ''ylgr'' वरून, पूर्वीच्या ''*wulgwī'', ''*wulgwijōz'' पासून आद्य-जर्मनिक प्रथमा एकवचनी ''*wulbī'', षष्ठी एकवचनी ''*wulgijōz'' ची पुनर्रचना करता येते. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kuiper|first=F. B. J.|author-link=F. B. J. Kuiper|year=1995|title=Gothic 'bagms' and Old Icelandic 'ylgr'|journal=NOWELE|volume=25|issue=1|pages=63–88|doi=10.1075/nowele.25.04kui}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The material near this tag failed verification of its source citation(s). (October 2014)">पडताळणी अयशस्वी</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == उदाहरणे == ग्रिमच्या नियमानुसार होणारे पुढील बदल, तसेच इतर हिंद-युरोपीय भाषांमधील ध्वनी बदलांमुळे, कधीकधी या नियमाचा प्रभाव अस्पष्ट होऊ शकतो. खालील सर्वात समर्पक उदाहरणे वापरली आहेत. गैर्-जर्मनिक किंवा जर्मनिक उदाहरण्यातील ज्या शब्दांना अर्थ लिहिला नाही आहे त्यांचा अर्थ आद्य-हिंद-युरोपीय शब्दासोबत समान आहे. {| class="wikitable" !आद्य-हिंद-युरोपीय !अर्थ !गैर्-जर्मनिक (न बदललेले) सजातीय शब्द !बदल !आद्य-जर्मनिक !जर्मनिक (बदललेले) उदाहरणे |- |*pṓds |"पाय" |प्राचीन ग्रीक: {{Lang|grc|πούς}}, {{Lang|grc|ποδός}} (पोउस, पोदोस), लॅटिन: {{Lang|la|pēs}}, {{Lang|la|pedis}} (पेस, पेदिस), संस्कृत: पाद, रूसी: {{Lang|ru|под}} (पोद) "खाली", लिथुएनी: {{Lang|lt|pėda}} (पेदा), लॅट्वीयन: {{Lang|lv|pēda}} (पेदा), फारशी: {{Lang|fa|پا}} (पा), सर्बो-क्रोएशियन: {{Lang|sh-Latn|pod}} (पोद) "खाली; फरशी" आणि {{Lang|sh-Latn|peta}} (पेता) "टाच" !{{Lang|ine-x-proto|p}} > f {{IPA|[ɸ]}} |*fōts |इंग्रजी: ''foot'' (फुट), पश्चिम फ्रीसी: {{Lang|fy|foet}} (फुअट), जर्मन: {{Lang|de|Fuß}} (फूस), गॉथी: fōtus (फॉटूस), इस्लेन्स्का, फॅरोई: {{Lang|fo|fótur}} (फोटूर), डॅनिश: {{Lang|da|fod}} (फोड), नॉर्वेजियन, स्वीडिश: {{Lang|sv|fot}} (फोट) |- |*tréyes |"तीन" |प्राचीन ग्रीक: {{Lang|grc|τρεῖς}} (त्रेईस), लॅटिन: {{Lang|la|trēs}} (त्रेस), वेल्श: {{Lang|cy|tri}} (त्री), संस्कृत: त्रि-, रूसी: {{Lang|ru|три}} (त्री), सर्बो-क्रोएशियन: {{Lang|sh|три̑}} (त्री), लिथुएनी: {{Lang|lt|trỹs}} (त्रिस), पोलिश: {{Lang|pl|trzy}} (त्ची), मराठी: तीन !{{Lang|ine-x-proto|t}} > þ {{IPA|[θ]}} |*þrīz |इंग्रजी: ''three'' (थ्री), पूर्वी फ्रीसी: {{Lang|ofs|thrē}} (थ्रे), पूर्वी सॅक्सन: {{Lang|osx|thrīe}} (थ्रीए), गॉथी: þreis (थ्रेइस), इस्लेन्स्का: {{Lang|is|þrír}} (थ्रीर) |- |*ḱwón- ~ *ḱun- |"कुत्र" |प्राचीन ग्रीक: {{Lang|grc|κύων}} (कुओन), लॅटिन: {{Lang|la|canis}} (कानिस), संस्कृत: श्वन, वेल्श: {{Lang|cy|ci}} (की) (अ.व. {{Lang|cy|cŵn}}, 'कून'), सर्बो-क्रोएशियन: {{Lang|sh-Latn|kuče}} (कूचे), फारशी: {{Lang|fa|سگ}} (साग), रूसी: {{Lang|ru|собака}} (सॉबाका) !{{Lang|ine-x-proto|k}} > h {{IPA|[x]}} |*hundaz |इंग्रजी: ''hound'' (हाउंड), डच: {{Lang|nl|hond}} (हाँड), जर्मन: {{Lang|de|Hund}} (हंड), गॉथी: hunds (हंड्स), इस्लेन्स्का, फॅरोई: {{Lang|fo|hundur}} (हुंडुर), डॅनिश, नॉर्वेजियन, स्वीडिश: {{Lang|sv|hund}} (हुंड) |- |*kʷód |"काय" |लॅटिन: {{Lang|la|quod}} (क्वोद), आयरिश: {{Lang|ga|cad}} (काद), संस्कृत: {{Lang|sa|kád}} (कद्), रूसी: {{Lang|ru|что}} (च्तो), लिथुएनी: {{Lang|lt|kas}} (कस), सर्बो-क्रोएशियन (तोर्काली): {{Lang|sh|кvo}} (क्वो), सर्बो-क्रोएशियन (कायकावी): {{Lang|sh|кај}} (काय) !{{Lang|ine-x-proto|kʷ}} > hw {{IPA|[xʷ]}} |*hwat |इंग्रजी: ''what'' (व्हॉट), गॉथी: ƕa (ह्वा), इस्लेन्स्का: {{Lang|is|hvað}} (ह्वाद), फॅरोई: {{Lang|fo|hvat}} (ह्वाट), डॅनिश: {{Lang|da|hvad}} (ह्वाड), नॉर्वेजियन: {{Lang|no|hva}} (ह्वा) |- |*h₂ébōl |"सफरचंद" |रूसी: {{Lang|ru|яблоко}} (याब्लोको), लिथुएनी: {{Lang|lt|obuolỹs}} (ओबुओलिस), गॉली: {{Lang|mis<!--please correct this-->|abalom}} (आबालोम), सर्बो-क्रोएशियन: {{Lang|sh|ја̏бука}} (याबुका) !{{Lang|ine-x-proto|b}} > p {{IPA|[p]}} |*aplaz |इंग्रजी: ''apple'' (ॲपल‌), पश्चिम फ्रीसी: {{Lang|fy|apel}} (ॲपेल), डच: {{Lang|nl|appel}} (अपेल), इस्लेन्स्का: {{Lang|is|epli}} (एप्लि), स्वीडिश: {{Lang|sv|äpple}} (ऑपल), क्राइमी गॉथी: {{Lang|mis<!--please correct this-->|apel}} (ॲपेल) |- |*déḱm̥t |"दहा" |लॅटिन: {{Lang|la|decem}} (देकेम), ग्रीक: {{Lang|el|δέκα}} (देका), आयरिश: {{Lang|ga|deich}} (देख), संस्कृत: दशन्, रूसी: {{Lang|ru|десять}} (देस्यात), वेल्श: {{Lang|cy|deg}}(देग), लिथुएनी: {{Lang|lt|dešimt}} (देशिम्त), पोलिश: {{Lang|pl|dziesięć}} (ज्येशेंच) !{{Lang|ine-x-proto|d}} > t {{IPA|[t]}} |*tehun |इंग्रजी: ''ten'' (टेन), डच: {{Lang|nl|tien}} (ट्येन), गॉथी: taíhun (टाइहून), इस्लेन्स्का: {{Lang|is|tíu}} (टिउ), फॅरोई: {{Lang|fo|tíggju}} (टिग्ग्यु), डॅनिश, नॉर्वेजियन: {{Lang|no|ti}} (टी), स्वीडिश: {{Lang|sv|tio}} (टिओ) |- |*gel- |"थंड" |लॅटिन: {{Lang|la|gelū}} (गेलू), ग्रीक: {{Lang|el|γελανδρός}} (गेलांद्रोस), लिथुएनी: {{Lang|lt|gelmenis}} (गेल्मेनिस) !{{Lang|ine-x-proto|g}} > k {{IPA|[k]}} |*kaldaz |इंग्रजी: ''cold'' (कोल्ड), पश्चिम फ्रीसी: {{Lang|fy|kâld}} (काल्ड), डच: {{Lang|nl|koud}} (कोउड), जर्मन: {{Lang|de|kalt}} (काल्ट), इस्लेन्स्का, फॅरोई: {{Lang|fo|kaldur}} (काल्डुर), डॅनिश: {{Lang|da|kold}} (कोल्ड), नॉर्वेजियन: {{Lang|no|kald}} (कॅल्ड), स्वीडिश: {{Lang|sv|kall}} (कॉल) |- |*gʷih₃wós |"जिवंत" |लिथुएनी: {{Lang|lt|gyvas}}(गिवस), रूसी: {{Lang|ru|живой}} (जिवोय), संस्कृत: जीव-, सर्बो-क्रोएशियन: {{Lang|sh|жив}} (जिव), पोलिश: {{Lang|pl|żywy}} (झिवि) !{{Lang|ine-x-proto|gʷ}} > kw {{IPA|[kʷ]}} |*kwi(k)waz |इंग्रजी: ''quick'' (क्विक) "तेज", पश्चिम फ्रीसी: {{Lang|fy|kwik}} (क्विक), डच: {{Lang|nl|kwiek}} (क्विएक), जर्मन: {{Lang|de|keck}} (केक), गॉथी: qius (किउस), इस्लेन्स्का, फॅरोई: {{Lang|fo|kvikur}} (क्विकुर), डॅनिश: {{Lang|da|kvik}} (क्विक), स्वीडिश: {{Lang|sv|kvick}} (क्विक), नॉर्वेजियन {{Lang|no|kvikk}} (क्विक्क) |- |*bʰréh₂tēr |"भाऊ" |संस्कृत: भ्रातृ, प्राचीन ग्रीक: {{Lang|grc|φρατήρ}} (फ्रातिर) ("बंधुत्वाचे सदस्य"), लॅटिन: {{Lang|la|frāter}} (फ्रातेर), रूसी, सर्बो-क्रोएशियन: {{Lang|sh|брат}} (ब्रात), लिथुएनी: {{Lang|lt|brolis}} (ब्रोलिस), पोलिश: {{Lang|pl|brat}} (ब्रात), पूर्वी चर्च स्लाव्होनिक: {{Lang|cu|братръ}} (ब्रात्र), पूर्वी वेल्श: {{Lang|owl|braut}} (ब्राउत), लॅट्वीयन: {{Lang|lv|brālis}} (ब्रालिस), फारशी: {{Lang|fa|برادر}} (बरादर) !{{Lang|ine-x-proto|bʰ}} > b [b ~ β] |*brōþēr |इंग्रजी: ''brother'' (ब्रदर), पश्चिम फ्रीसी, डच: {{Lang|nl|broeder}} (ब्रेडेर), जर्मन: {{Lang|de|Bruder}} (ब्रुडेर), गॉथी: broþar (ब्रोथार), इस्लेन्स्का, फॅरोई: {{Lang|fo|bróðir}} (ब्रोदिर), डॅनिश, नॉर्वेजियन, स्वीडिश: {{Lang|sv|broder}} (ब्रोडेर) |- |*médʰu |"मध" |संस्कृत: मधु, होमेरी ग्रीक: μέθυ (मेथु), लिथुएनी: {{Lang|lt|medus}} (मेदुस), रूसी: {{Lang|ru|мёд}} (म्योद), सर्बो-क्रोएशियन: {{Lang|sh|мед}} (मेद), पोलिश: {{Lang|pl|miód}} (म्योद) !{{Lang|ine-x-proto|dʰ}} > d {{IPA|[d ~ ð]}} |*meduz |इंग्रजी: ''mead'' (मेड), पूर्व फ्रीसी: {{Lang|stq|meede}} (मीड), डच: {{Lang|nl|mede}} (मेडे), जर्मन: {{Lang|de|Met}} (मेट), डॅनिश, नॉर्वेजियन: {{Lang|no|mjød}} (म्योद), इस्लेन्स्का: {{Lang|is|mjöður}} (म्योदुर), स्वीडिश: {{Lang|sv|mjöd}} (म्योद) |- |*steygʰ- |"चाल, पाऊल" |संस्कृत: स्तिघ्नोति, प्राचीन ग्रीक: {{Lang|grc|στείχειν}} (स्तेइखेन), रूसी: {{Lang|ru|ступать}}/{{Lang|ru|ступить}} (स्तुपात/स्तुपित) "चाल/पाऊल" !{{Lang|ine-x-proto|gʰ}} > g {{IPA|[ɡ ~ ɣ]}} |*stīganą |पूर्वी इंग्रजी: {{Lang|ang|stīgan}} (स्टीगान), डच: {{Lang|nl|stijgen}} (स्टियगेन), जर्मन: {{Lang|de|steigen}} (स्टेइगेन), इस्लेन्स्का, फॅरोई: {{Lang|fo|stíga}} (स्टिगा), डॅनिश, नॉर्वेजियन: {{Lang|no|stige}} (स्टिगे), गॉथी steigan (स्टेइगाना) (सर्वांचा अर्थ 'चढणे' किंवा 'आरोहण' असे आहे) |- |*ǵʰans- |"कलहंस" |लॅटिन: {{Lang|la|anser}} < {{Lang|la|hanser}} (आन्सेर < हान्सेर), प्राचीन ग्रीक: {{Lang|grc|χήν}} (खिन), संस्कृत: हंस, लिथुएनी: {{Lang|lt|žąsis}} (झान्सिस), रूसी: {{Lang|ru|гусь}} (गुस), फारशी: {{Lang|fa|غاز}} (ग़ाज), सर्बो-क्रोएशियन: {{Lang|sh|гуска}} (गुस्का), पोलिश: {{Lang|pl|gęś}} (गेन्श) !{{Lang|ine-x-proto|gʰ}} > g {{IPA|[ɡ ~ ɣ]}} |*gans- |इंग्रजी: ''goose'' (गूस), पश्चिम फ्रीसी: {{Lang|fy|goes}} (गोएस), डच: {{Lang|nl|gans}} (गान्स), जर्मन: {{Lang|de|Gans}} (गान्स), इस्लेन्स्का: {{Lang|is|gæs}} (गॅस), फॅरोई: {{Lang|fo|gás}} (गास), डॅनिश, नॉर्वेजियन, स्वीडिश: {{Lang|sv|gås}} (गास) |- |*sengʷʰ- |"गाणे" |होमेरी ग्रीक: {{Lang|grc|ὀμφή}} (ओंफे) "सूर" किंवा "आवाज" !{{Lang|ine-x-proto|gʷʰ}} > gw {{IPA|[ɡʷ]}}<br /><br />(''n'' च्या नंतर) |*singwaną |इंग्रजी: ''sing'' (सिंग), पश्चिम फ्रीसी: {{Lang|fy|sjonge}} (स्योन्गे), डच: {{Lang|nl|zingen}} (जिन्गे), जर्मन: {{Lang|de|singen}} (सिन्गेन), गॉथी: siggwan (सिग्ग्वान‌), पूर्वी इस्लेन्स्का: {{Lang|non-is|syngva}} (सिंग्वा), फॅरोई: {{Lang|fo|syngja}} (सिंग्या), स्वीडिश: {{Lang|sv|sjunga}} (स्युंगा), डॅनिश: {{Lang|da|synge}} (सिंगे) |} ही प्रक्रिया खूप नियमित आहे. प्रत्येक टप्प्यात एकच बदल होतो, जो ओष्ठ्य व्यंजनांना ( {{Lang|ine-x-proto|p, b, bʰ, f}} ) आणि त्यांचे समतुल्य दन्त्य ( {{Lang|ine-x-proto|t, d, dʰ, þ}} ), कण्ठ्य( {{Lang|ine-x-proto|k, g, gʰ, h}} ) आणि गोलाकार कण्ठ्य ( {{Lang|ine-x-proto|kʷ, gʷ, gʷʰ, hʷ}} ) या सगळ्यांना समान रीतीने लागू होतो. पहिल्या टप्प्यामुळे भाषेच्या स्वनिम भांडारातून अघोष स्पर्श नसताना सोडले, दुसऱ्या टप्प्याने ही उणीव भरून काढली, पण एक नवीन उणीव निर्माण केली, आणि ही साखळी संपेपर्यंत असेच चालू राहिले. == व्यंजन समूहांमधील वर्तन == जेव्हा दोन अवरोधक जोडीने येत असत, तेव्हा शक्य असल्यास पहिल्या व्यंजनात ग्रिमच्या नियमानुसार बदल होत असे, तर दुसऱ्यात होत नसे. जर त्या दोघांपैकी एक अघोष असेल, तर संपूर्ण व्यंजनसमूह अघोष होत असे आणि जर पहिल्या अवरोधकाचे ओष्ठीकरण असेल, तर त्याचेही ओष्ठीकरण होत नसे. याची बहुतेक उदाहरणे *s प्रत्ययाने सुरू होणाऱ्या अवरोधकांमध्ये (ज्याच्यामुळे *sp, *st, *sk, *skʷ हे व्यंजन तयार झाले), किंवा *t (ज्याच्यामुळे *ft, *ss, *ht, *ht हे तयार झाले) किंवा *s (ज्याच्यामुळे *fs, *ss, *hs, *hs हे तयार झाले) या प्रत्ययांनंतर येणाऱ्या अवरोधक व्यंजनांमध्ये आढळली. हा नंतरचा बदल प्रत्ययांमध्ये वारंवार आढळत असे आणि तो जर्मनिक ऊष्मानिक नियम म्हणून ओळखला जाणारा एक ध्वन्यात्मक मर्याद बनले. हा नियम संपूर्ण आद्य-जर्मनिक काळात प्रचलित राहिला. *tt या व्यंजनसमूहाचे *ss मध्ये रूपांतर झाले (जसे अनेक हिंद-युरोपीय उपभाषांमध्ये झालेही), पण नंतर अनेकदा सादृश्याने त्याचे *st मध्ये पुनर्स्थापन झाले. आधी *s असलेल्या उदाहरणे: {| class="wikitable" !गैर-जर्मनिक उदाहरणे ! बदल ! जर्मनिक उदाहरणे |- | लॅटिन: ''spuere'' (स्पुएरे)'','' लिथुएनी: ''spjáuti'' (स्प्यौति) ! *sp | इंग्रजी: ''spew'' (स्पीउ)'','' पश्चिम फ्रिशियन: ''spije'' (स्पिये), डच: ''spuwen'' (स्पुवेन), जर्मन: ''speien'' (स्पियेन)'','' डॅनिश, नॉर्वेजियन, स्वीडिश: ''spy'' (स्पी)'','' इस्लेन्स्का: ''spýja'' (स्पिया), फॅरोई: ''spýggja'' (स्पिग्ग्या‌, गॉथिक: ''speiwan'' (स्पेइवान) |- | लॅटिन: ''stāre'' (स्तारे), आयरिश: {{Lang|ga|stad}} (स्ताद), संस्कृत: स्त-, रशियन: стать (स्तात), लिथुएनी: ''stoti'' (स्तोति), पर्शियन: {{Lang|fa|ايستادن}} ( इस्तादन) ! *st | इंग्रजी: ''stand'' (स्टॅण्ड), इस्लेन्स्का, फॅरोई, नॉर्वेजियन: ''standa'' (स्टॅण्डा), गॉथिक: ''standan'' (स्टॅण्डान); पश्चिम फ्रिशियन: ''stean'' (स्टीन), डच: ''staan'' (स्टान), जर्मन: ''stehen'' (स्टेहेन), डॅनिश, स्वीडिश: ''stå'' (स्टा) |- | लिथुआनियन: ''skurdus'' (स्कुर्डुस) ! *sk | इंग्रजी: ''short'' (शॉर्ट), पूर्वी उच्च जर्मन: ''scurz'' (स्कुर्ज), इस्लेन्स्का: ''skorta'' (स्कोर्टा) |- | आयरिश: {{Lang|ga|scéal}} (श्चेल) ! {{Lang|ine-x-proto|skʷ}} | इंग्रजी: ''scold'' (स्कोल्ड)'','' इस्लेन्स्का: ''skáld'' (स्काल्ड)'','' नॉर्वेजियन: ''skald'' (स्काल्ड); पश्चिम फ्रिसियन: ''skelle'' (स्केले), डच: ''schelden'' (शेल्डन), जर्मन: ''schelten'' (शेलटेन) |} * काही भाषाशास्त्रज्ञ 'scold' (स्कोल्ड) या शब्दाच्या उगमाबद्दल वाद घालतात, परंतु युलियुस पोकोर्नी आणि इतरांनी *skʷetlo हे मूळ असल्याचे सुचवले आहे. * [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजीसह]] अनेक भाषांमध्ये, नंतर {{IPA|/sk/}} हा एक असंबंधित बदल दिसतो. {{IPA|/ʃ/}} (किंवा > {{IPA|/sx/}} [[डच भाषा|डचच्या]] बाबतीत). <nowiki>*</nowiki>t नंतर येणारी अशी उदाहरणे: {| class="wikitable" !गैर-जर्मनिक उदाहरणे ! बदल ! जर्मनिक उदाहरणे |- | प्राचीन ग्रीक: κλέπτης ( क्लेप्तीस), पूर्वी प्रशियन: ''au-klipts'' (आउ-किप्ट्स) "लपलेले" ! *pt→ft | गॉथिक: ''hliftus'' (ह्लिफ्टुस) "चोर" |- | लॅटिन: ''atta (अत्ता)'', ग्रीक: ἄττα (अत्ता ) "वडील" ! *tt→tt | पूर्वी उच्च जर्मन: ''atto'' (आट्टो), गॉथिक: ''atta'' (अट्टा) "वडील" |- | प्राचीन ग्रीक: ὀκτώ ( ओक्तॉ), आयरिश: ''{{Lang|ga|ocht}}'' (ऑख्त), लॅटिन: ''octo'' (ओक्तो) "आठ" ! *kt→ht | इंग्रजी: ''eight'' , पश्चिम फ्रिसियन, डच, जर्मन: ''acht'' (अख्ट), गॉथिक: ''ahtáu'' (अह्टौ), आइसलँडिक: ''átta'' (आट्टा) |- | आयरिश: {{Lang|ga|anocht}} (अनोख्त), लॅटिन: ''nox, noct-'' (नोक्स, नोख्त-), ग्रीक: νύξ, νυκτ- ( ''नुक्स, नुक्त-),'' संस्कृत: नक्तम्, लिथुएनी: ''naktis'' (नक्तिस)'','' हित्ती (षष्ठी): ''nekuz'' (नेक्व्त्स) (उच्चार ''{{IPA|/nekʷts/|}}'' ) "रात्र" ! {{Lang|ine-x-proto|kʷt}} →ht | इंग्रजी: ''night'' (नाईट), पश्चिम फ्रीसी, डच: ''nacht'' (नाख्ट), जर्मन: ''Nacht'' (नाख्ट), गॉथी: ''nahts'' (नाह्ट्स‌), आइसलँडिक: ''nótt'' (नोट्ट‌) |} * इस्लेन्स्कातील ''nótt'' हा शब्द जुन्या नॉर्स भाषेतील ''nǫ́tt'', ''nátt'' या शब्दांपासून आला आहे, जे आद्य-जर्मनिक ''*naht-'' पासून आले आहेत. जर्मनिक ''*ht चे'' नियमितपणे जुन्या नॉर्स भाषेत ''tt'' मध्ये रूपांतर होते, आणि नंतर इस्लेन्स्कामध्ये त्याचे प्रमहाप्राणीकरण होते. अशाप्रकारे, {{IPA|[h]}} आधुनिक इस्लेन्स्का स्वरूपातील {{IPA|/h/}} हा जर्मनिकचा वंशज नाही. इस्लेन्स्का ''átta'' च्या {{IPA|/tt/}} साठी देखील हीच वंशपरंपरा लागू होते. तसेच. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2025)">संदर्भ आवश्यक</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == पीआयई सोबत पत्रव्यवहार == जर्मनिक "ध्वनी नियम", इतर हिंद-युरोपीय भाषांसाठी पुनर्रचित केलेल्या नियमित बदलांसह एकत्रित केले, तर या भाषाकुटुंबाच्या विविध शाखांमधील अपेक्षित ध्वनी संबंध परिभाषित करता येतात. उदा., जर्मनिक (शब्द-आधी) *b- हे नियमितपणे लॅटिनचे ''*f-'', ग्रीकचे pʰ-, [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृतचे]] bʰ-, [[स्लाव्हिक भाषासमूह|स्लाव्हिक]], [[बाल्टिक भाषासमूह|बाल्टिक]] किंवा [[सेल्टिक भाषासमूह|सेल्टिक]] ''b-'' इत्यादींशी जुळते, तर जर्मनिक ''*f-'' हे लॅटिन, ग्रीक, संस्कृत, स्लाव्हिक आणि बाल्टिक ''p-'' आणि सेल्टिकमध्ये शून्य (सुरुवात करणारे व्यंजन नाही) यांच्याशी जुळते. पूर्वीचा संच आद्य-हिंद-युरोपीय {{Lang|ine-x-proto|bʰ-}} पासून सुरू होतो. (संस्कृतमध्ये प्रतिबिंबित आणि इतर विविध प्रकारे सुधारित), आणि नंतरचे पीआयईचे {{Lang|ine-x-proto|p-}} मध्ये जोडले केले. (जर्मनिकमध्ये बदलले, सेल्टिकमध्ये लोप पावले, परंतु येथे उल्लेख केलेल्या इतर गटांमध्ये टिकून राहिले). सध्याच्या पृष्ठभागावरील अधिक ठळक साम्यांपैकी एक म्हणजे इंग्रजीतील ''<nowiki/>'wh'<nowiki/>'' हा द्विवर्णी 'अक्षर' आणि त्याला अनुरूप असलेला लॅटिन व रोमान्स भाषेतील ''<nowiki/>'qu''' हा द्विवर्णी 'अक्षर, जो विशेषतः पाच 'W' सारख्या प्रश्नार्थक शब्दांमध्ये ( <nowiki><i id="mwA44">wh-</i></nowiki> शब्द ) आढळतो. हे दोन्ही {{Lang|ine-x-proto|kʷ}} पासून येतात. संस्कृतातील हे द्विवर्णी अक्षर आधीच लोप पावल्या असल्यामुळे, मराठीत याचे काही साम्य नाही, फक्त जे 'क्' असते, उदा. 'कुठे', 'काय', 'कशाला', इ., याचे सजातीय अक्षर आढळते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * ''एनसायक्लोपीडिया ब्रिटानिकामधील'' [https://www.britannica.com/topic/Grimms-law ग्रिमचा नियम] {{Germanic languages}} rslxcm5aa6pvtev33qo1dmw050kvx4o 0 379882 2685663 2026-05-24T12:18:47Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने पुनर्निर्देशन ठेउन लेख [[तंजावूर लोकसभा मतदारसंघ]] वरुन [[तंजावर लोकसभा मतदारसंघ]] ला हलविला 2685663 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[तंजावर लोकसभा मतदारसंघ]] 6575zaltgapv0v5oyw75340gzrdybuz 0 379883 2685665 2026-05-24T12:53:39Z नरेश सावे 88037 नवीन पान: '''पानोळ्या भाकरी''' हा दिवाळी सणाच्या वेळी करण्यात येणारा एक विशेष भाकरीचा प्रकार आहे. ==भाकरीचे प्रकार== महाराष्ट्र राज्यात वेगवेगळ्या जिल्ह्यातील हवामानानुसार तेथील पिकांनुसार... 2685665 wikitext text/x-wiki '''पानोळ्या भाकरी''' हा दिवाळी सणाच्या वेळी करण्यात येणारा एक विशेष भाकरीचा प्रकार आहे. ==भाकरीचे प्रकार== महाराष्ट्र राज्यात वेगवेगळ्या जिल्ह्यातील हवामानानुसार तेथील पिकांनुसार अनेक प्रकारच्या धान्याच्या भाकऱ्या केल्या जातात. त्यातील काही भाकरीचे प्रकार खालीलप्रमाणे आहेत. #ज्वारीची भाकरी #बाजरीची भाकरी #नाचणीची भाकरी #गव्हाची भाकरी #तांदळाची भाकरी #सावेल्या भाकरी #पानोळ्या भाकरी ==महाराष्ट्रातील खाद्यसंस्कृती== महाराष्ट्रात अठरापगड जाती/समाज आहेत. या विविध प्रकारच्या समाजातील लोकांमध्ये प्रत्येक सण साजरा करण्याच्या वेगवेगळ्या पद्धती आहेत. पालघर जिल्ह्यात दिवाळीच्या सणाला एक खाद्यसंस्कृतीचा उत्सव साजरा होतो.नरक चतुर्दशीच्या दिवशी प्रत्येक घरात तांदळाच्या पिठात गोड पदार्थ बनवतात व कुटुंबात तसेच नातेवाईकांमध्ये वाटले जातात.नरक चतुर्दशीला पहाटे अभ्यंगस्नान केल्यानंतर पानोळ्या भाकरी किंवा सावेल्या बनविल्या जातात आणि त्या पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीचा भाग म्हणून फराळासारख्या खातात. आदिवासी समाजात पानोळ्या भाकरी ह्या थोड्या वेगळ्या पद्धतीने खाल्या जातात. आदिवासी समाजात मीठ घालून चवळी उकडून घेतात.पानोळ्या भाकरी किंवा सावेल्या या सुक्या बोंबलाच्या भाजीबरोबर खातात.त्यादिवसापासून कुटुंबप्रमुख तसेच भगत विद्या शिकणारी व्यक्ती काकडी, बोंबील आणि चवळीचे सेवन करायला सुरुवात करते.वडीलधारी व्यक्ती कुड्यावर कुलदेवांच्या नावाने शेंदूर टिळा लावून दिवा पेटवतात. प्रत्येक पारंपरिक सणाला असा दिवा पेटवणे हे आवर्जून पाळले जाते. चवळी खाण्याचा हा पारंपरिक रिवाज आहे. हा रिवाज संपल्यानंतर तारपकरी गावागावात मोकळ्या जागेत जमतात आणि रात्रभर तारपा वाजवत बेधुंद नाच करतात.अश्या प्रकारची खाद्यसंस्कृती पालघर जिल्ह्यात बघायला मिळते. ==पानोळ्या भाकरी बनविण्याची पद्धत== #शेतात पिकवलेले नवीन भात घेतले जाते. #शेतात पिकवलेली चवळी घेतली जाते. #भातापासून तांदूळ केले जातात. #तांदळाचे पीठ केले जाते. #[[वालूक]] ऊर्फ पक्व मोठ्या आकाराची [[काकडी]],[[नारळाचा किस]],भिजलेली [[चवळी]],[[गूळ]],[[वेलची पूड]] एकत्र करून कणिक मळतात. #[[चाई]]च्या वेलीच्या किंवा [[कुड्या]] चे पान घेऊन त्यामध्ये भाकरी थापतात. #अश्या प्रकारे थापलेल्या भाकऱ्या वाफवतात. <ref>महाराष्ट्र टाईम्स, वसई विरार पुरवणी, मंगळवार,२१ ऑक्टोबर २०२६</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:खाद्यसंस्कृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रीय खाद्यपदार्थ]] qs6g6dl4b7sl58902wvvauzx8diisxk 118 379884 2685675 2026-05-24T16:08:01Z Mahindrajain 181761 New biography article 2685675 wikitext text/x-wiki Mirza Harun Baig Maheboob Baig Mirza Harun Baig Maheboob Baig (born 10 January 1981) is an Indian engineer, journalist, technologist, and social worker from Karmad. He is known for his contributions in grassroots social development, journalism, educational initiatives, and community awareness campaigns in rural Maharashtra. He serves as the Chief Editor of Karmad Live, a regional digital news platform. Early Life and Education Mirza Harun Baig was born on 10 January 1981 in Karmad, Maharashtra, India. He completed his Bachelor of Engineering (B.E.) degree from Government College of Engineering Chhatrapati Sambhajinagar. Career After completing his engineering education, Baig entered the networking and telecom services sector and established HM Computer & Telecom Services. His organization provides networking and communication-related services in the region. Alongside his technical profession, he became actively involved in journalism and digital media. He currently serves as the Chief Editor of Karmad Live, a local digital news platform focused on public awareness, social issues, and rural reporting. Social Work and Community Initiatives Baig has been associated with several educational, social, and public welfare initiatives. Mohalla Children’s Library Campaign He actively contributed to the implementation of the “Mohalla Children’s Library Campaign” initiated under the Read & Lead Foundation. Through this initiative, more than 41 community libraries were established in rural areas to encourage reading habits among children. Educational Initiatives For over a decade, Baig has served as a member of the School Management Committee of the Zilla Parishad Central Primary School in Karmad. During his tenure, he worked on educational awareness, student motivation programs, CSR-based school development activities, and digitalization efforts. Election Awareness and Administrative Coordination He has also assisted Booth Level Officers (BLOs) and participated in awareness programs related to voter registration and public coordination activities conducted under the Election Commission framework. Arunoday Campaign Baig has been associated with the “Arunoday Campaign,” a regional public health initiative focused on health check-ups and awareness programs. Environmental and Social Harmony Activities He organized bird feeding and water distribution initiatives during summer seasons and participated in local harmony programs aimed at promoting unity and communal peace among citizens. Journalism and Public Awareness Through his work in digital journalism, Baig advocates the use of modern technology and artificial intelligence in regional media communication. His reporting and awareness campaigns primarily focus on social welfare, education, rural development, and public participation. Personal Interests Baig is also interested in Marathi literature, poetry writing, and social awareness-based public communication. References Official public profile and community campaign materials. Educational and journalism-related records from regional publications. Local community initiative documentation and awareness campaign reports. == References == <references/> * Lokmat Times – Environmental awareness and library campaign coverage. * Navbharat – Mohalla Bal Vachanalaya initiative report. * Sakal Today – Educational and book distribution activities. * Sanjshakti – School awareness and social activities coverage. * Read & Lead Foundation community initiatives documentation. * Karmad Live regional journalism and public awareness platform. == Community initiatives == Mirza Harun Baig participated in several social, educational, and environmental awareness campaigns in Karmad and nearby regions. He has been associated with the Read & Lead Foundation and community library initiatives aimed at promoting reading habits among children. He also participated in educational support activities, public awareness programs, school development initiatives, and social harmony meetings. h79iwngdyw9tikp4hrbd2jopc5gh7ks 2685695 2685675 2026-05-25T01:08:53Z संतोष गोरे 135680 संतोष गोरे ने लेख [[Mirza Harun Baig Maheboob Baig]] वरुन [[मसुदा:Mirza Harun Baig Maheboob Baig]] ला हलविला: कच्चा मसुदा, पहा : [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]] 2685675 wikitext text/x-wiki Mirza Harun Baig Maheboob Baig Mirza Harun Baig Maheboob Baig (born 10 January 1981) is an Indian engineer, journalist, technologist, and social worker from Karmad. He is known for his contributions in grassroots social development, journalism, educational initiatives, and community awareness campaigns in rural Maharashtra. He serves as the Chief Editor of Karmad Live, a regional digital news platform. Early Life and Education Mirza Harun Baig was born on 10 January 1981 in Karmad, Maharashtra, India. He completed his Bachelor of Engineering (B.E.) degree from Government College of Engineering Chhatrapati Sambhajinagar. Career After completing his engineering education, Baig entered the networking and telecom services sector and established HM Computer & Telecom Services. His organization provides networking and communication-related services in the region. Alongside his technical profession, he became actively involved in journalism and digital media. He currently serves as the Chief Editor of Karmad Live, a local digital news platform focused on public awareness, social issues, and rural reporting. Social Work and Community Initiatives Baig has been associated with several educational, social, and public welfare initiatives. Mohalla Children’s Library Campaign He actively contributed to the implementation of the “Mohalla Children’s Library Campaign” initiated under the Read & Lead Foundation. Through this initiative, more than 41 community libraries were established in rural areas to encourage reading habits among children. Educational Initiatives For over a decade, Baig has served as a member of the School Management Committee of the Zilla Parishad Central Primary School in Karmad. During his tenure, he worked on educational awareness, student motivation programs, CSR-based school development activities, and digitalization efforts. Election Awareness and Administrative Coordination He has also assisted Booth Level Officers (BLOs) and participated in awareness programs related to voter registration and public coordination activities conducted under the Election Commission framework. Arunoday Campaign Baig has been associated with the “Arunoday Campaign,” a regional public health initiative focused on health check-ups and awareness programs. Environmental and Social Harmony Activities He organized bird feeding and water distribution initiatives during summer seasons and participated in local harmony programs aimed at promoting unity and communal peace among citizens. Journalism and Public Awareness Through his work in digital journalism, Baig advocates the use of modern technology and artificial intelligence in regional media communication. His reporting and awareness campaigns primarily focus on social welfare, education, rural development, and public participation. Personal Interests Baig is also interested in Marathi literature, poetry writing, and social awareness-based public communication. References Official public profile and community campaign materials. Educational and journalism-related records from regional publications. Local community initiative documentation and awareness campaign reports. == References == <references/> * Lokmat Times – Environmental awareness and library campaign coverage. * Navbharat – Mohalla Bal Vachanalaya initiative report. * Sakal Today – Educational and book distribution activities. * Sanjshakti – School awareness and social activities coverage. * Read & Lead Foundation community initiatives documentation. * Karmad Live regional journalism and public awareness platform. == Community initiatives == Mirza Harun Baig participated in several social, educational, and environmental awareness campaigns in Karmad and nearby regions. He has been associated with the Read & Lead Foundation and community library initiatives aimed at promoting reading habits among children. He also participated in educational support activities, public awareness programs, school development initiatives, and social harmony meetings. h79iwngdyw9tikp4hrbd2jopc5gh7ks 2685697 2685695 2026-05-25T01:12:26Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2685697 wikitext text/x-wiki {{भाषांतर}} {{संदर्भहीन लेख}} Mirza Harun Baig Maheboob Baig Mirza Harun Baig Maheboob Baig (born 10 January 1981) is an Indian engineer, journalist, technologist, and social worker from Karmad. He is known for his contributions in grassroots social development, journalism, educational initiatives, and community awareness campaigns in rural Maharashtra. He serves as the Chief Editor of Karmad Live, a regional digital news platform. Early Life and Education Mirza Harun Baig was born on 10 January 1981 in Karmad, Maharashtra, India. He completed his Bachelor of Engineering (B.E.) degree from Government College of Engineering Chhatrapati Sambhajinagar. Career After completing his engineering education, Baig entered the networking and telecom services sector and established HM Computer & Telecom Services. His organization provides networking and communication-related services in the region. Alongside his technical profession, he became actively involved in journalism and digital media. He currently serves as the Chief Editor of Karmad Live, a local digital news platform focused on public awareness, social issues, and rural reporting. Social Work and Community Initiatives Baig has been associated with several educational, social, and public welfare initiatives. Mohalla Children’s Library Campaign He actively contributed to the implementation of the “Mohalla Children’s Library Campaign” initiated under the Read & Lead Foundation. Through this initiative, more than 41 community libraries were established in rural areas to encourage reading habits among children. Educational Initiatives For over a decade, Baig has served as a member of the School Management Committee of the Zilla Parishad Central Primary School in Karmad. During his tenure, he worked on educational awareness, student motivation programs, CSR-based school development activities, and digitalization efforts. Election Awareness and Administrative Coordination He has also assisted Booth Level Officers (BLOs) and participated in awareness programs related to voter registration and public coordination activities conducted under the Election Commission framework. Arunoday Campaign Baig has been associated with the “Arunoday Campaign,” a regional public health initiative focused on health check-ups and awareness programs. Environmental and Social Harmony Activities He organized bird feeding and water distribution initiatives during summer seasons and participated in local harmony programs aimed at promoting unity and communal peace among citizens. Journalism and Public Awareness Through his work in digital journalism, Baig advocates the use of modern technology and artificial intelligence in regional media communication. His reporting and awareness campaigns primarily focus on social welfare, education, rural development, and public participation. Personal Interests Baig is also interested in Marathi literature, poetry writing, and social awareness-based public communication. References Official public profile and community campaign materials. Educational and journalism-related records from regional publications. Local community initiative documentation and awareness campaign reports. == References == <references/> * Lokmat Times – Environmental awareness and library campaign coverage. * Navbharat – Mohalla Bal Vachanalaya initiative report. * Sakal Today – Educational and book distribution activities. * Sanjshakti – School awareness and social activities coverage. * Read & Lead Foundation community initiatives documentation. * Karmad Live regional journalism and public awareness platform. == Community initiatives == Mirza Harun Baig participated in several social, educational, and environmental awareness campaigns in Karmad and nearby regions. He has been associated with the Read & Lead Foundation and community library initiatives aimed at promoting reading habits among children. He also participated in educational support activities, public awareness programs, school development initiatives, and social harmony meetings. 6gr0drk7ma09opjaihxbst7d5q87lpa 2685727 2685697 2026-05-25T07:04:47Z Mahindrajain 181761 2685727 wikitext text/x-wiki {{भाषांतर}} {{संदर्भहीन लेख}} Mirza Harun Baig Maheboob Baig Mirza Harun Baig Maheboob Baig (born 10 January 1981) is an Indian engineer, journalist, technologist, and social worker from Karmad. He is known for his contributions in grassroots social development, journalism, educational initiatives, and community awareness campaigns in rural Maharashtra. He serves as the Chief Editor of Karmad Live, a regional digital news platform. Early Life and Education Mirza Harun Baig was born on 10 January 1981 in Karmad, Maharashtra, India. He completed his Bachelor of Engineering (B.E.) degree from Government College of Engineering Chhatrapati Sambhajinagar. Career After completing his engineering education, Baig entered the networking and telecom services sector and established HM Computer & Telecom Services. His organization provides networking and communication-related services in the region. Alongside his technical profession, he became actively involved in journalism and digital media. He currently serves as the Chief Editor of Karmad Live, a local digital news platform focused on public awareness, social issues, and rural reporting. Social Work and Community Initiatives Baig has been associated with several educational, social, and public welfare initiatives. Mohalla Children’s Library Campaign He actively contributed to the implementation of the “Mohalla Children’s Library Campaign” initiated under the Read & Lead Foundation. Through this initiative, more than 41 community libraries were established in rural areas to encourage reading habits among children. Educational Initiatives For over a decade, Baig has served as a member of the School Management Committee of the Zilla Parishad Central Primary School in Karmad. During his tenure, he worked on educational awareness, student motivation programs, CSR-based school development activities, and digitalization efforts. Election Awareness and Administrative Coordination He has also assisted Booth Level Officers (BLOs) and participated in awareness programs related to voter registration and public coordination activities conducted under the Election Commission framework. Arunoday Campaign Baig has been associated with the “Arunoday Campaign,” a regional public health initiative focused on health check-ups and awareness programs. Environmental and Social Harmony Activities He organized bird feeding and water distribution initiatives during summer seasons and participated in local harmony programs aimed at promoting unity and communal peace among citizens. Journalism and Public Awareness Through his work in digital journalism, Baig advocates the use of modern technology and artificial intelligence in regional media communication. His reporting and awareness campaigns primarily focus on social welfare, education, rural development, and public participation. Personal Interests Baig is also interested in Marathi literature, poetry writing, and social awareness-based public communication. References Official public profile and community campaign materials. Educational and journalism-related records from regional publications. Local community initiative documentation and awareness campaign reports. == References == <references/> * Lokmat Times – Environmental awareness and library campaign coverage. * Navbharat – Mohalla Bal Vachanalaya initiative report. * Sakal Today – Educational and book distribution activities. * Sanjshakti – School awareness and social activities coverage. * Read & Lead Foundation community initiatives documentation. * Karmad Live regional journalism and public awareness platform. == Community initiatives == Mirza Harun Baig participated in several social, educational, and environmental awareness campaigns in Karmad and nearby regions. Mirza Harun Baig worked in educational and social awareness initiatives.<ref>Lokmat Times, 24 April 2026.</ref> He has been associated with the Read & Lead Foundation and community library initiatives aimed at promoting reading habits among children. He also participated in educational support activities, public awareness programs, school development initiatives, and social harmony meetings. He participated in school development and awareness activities in Karmad region.<ref>Sakal Today, 2023.</ref> ri8o0kegot26k32qswuadz5r5l0b6r9 3 379885 2685678 2026-05-24T18:04:14Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2685678 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=लागवणकर राहुल}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २३:३४, २४ मे २०२६ (IST) sap4t6zwhmcnr64f5ypeeynkpv0rbjb 0 379886 2685679 2026-05-24T19:18:57Z TheonlyPuneriintown 157039 "[[:en:Special:Redirect/revision/1355898103|Ancient Greek]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2685679 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भाषा|name=प्राचीन ग्रीक|familycolor=[[हिंद-युरोपीय]]|नकाशा=Homeric Greece-en.svg|चित्र=Account of the construction of Athena Parthenos by Phidias.jpg|वर्णन=[[प्राचीन ग्रीस| प्राचीन (होमेरी) ग्रीस]]चा नकाशा|चित्र वर्णन=[[पार्थेनॉन|पार्थेनोन]]मधील अथीना पार्थेनोसच्या बांधकामाचे वृत्तांत, इ. स. पू. ४४०/४३९|भाषिक_प्रदेश=पूर्व [[भूमध्य समुद्र|भूमध्य]] आणि ग्रेको-रोमी जग|भाषाकुल_वर्गीकरण=[[इंडो-युरोपीय भाषासमूह| हिंद-युरोपीय]]|भाषासंकेत_ISO_639_1_वर्गवारी=grc|भाषासंकेत_ISO_639_2_वर्गवारी=grc}} [[चित्र:Hellenistic_Greek-MAP.jpg|इवलेसे|[[हेलेनिस्टिक कालखंड|हेलेनी]] काळातील (इ.स.पू. ३२३ ते ३१) ग्रीक-भाषिक प्रदेश.{{legend|blue|प्रदेश जिथे ग्रीक भाषिक बहुधा बहुमत असायचे}} {{legend|#0099cc|प्रदेश जे सार्थपणे [[हेलेनीकृत]] झाले होते}}]] [[चित्र:Beginning_Odyssey.svg|इवलेसे|[[होमर|होमरच्या]] ''[[ओडिसी|ओदुसेयाची]]'' सुरुवात]] '''प्राचीन ग्रीक''' ({{Lang|grc|Ἑλληνική}}, हेल्लेनीके)<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=7dHNCgAAQBAJ&pg=PA230|title=Dictionary of Languages: The definitive reference to more than 400 languages|last=Dalby|first=Andrew|date=28 October 2015|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4081-0214-5|page=230|access-date=10 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240610154901/https://books.google.com/books?id=7dHNCgAAQBAJ&pg=PA230|archive-date=10 June 2024}}</ref> मध्ये इ.स.पू. १५०० ते इ.स.पू. ३०० च्या सुमारास [[ग्रीक संस्कृती|प्राचीन ग्रीस]] आणि प्राचीन जगात वापरल्या जाणाऱ्या [[ग्रीक भाषा|ग्रीक भाषेच्या]] रूप येतात. याचे साधारणपणे खालील कालखंडांमध्ये विभाजन केले जाते: मिकीनी ग्रीक ( c. १४०० – सी. इ.स.पू. १२०० ), ग्रीक अंधारयुग ( c. १२०० – सी. इ.स.पू. ८०० ), पुरातन किंवा होमरी काळ ( c. ८०० – सी. इ.स.पू. ५०० ), आणि शास्त्रीय काळ ( c. ५०० – सी. इ.स.पू. ३०० ). <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Ralli|first=Angela|author-link=Angela Ralli|date=2012|title=Greek|url=https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2012_num_90_3_8269|journal=Revue belge de Philologie et d'Histoire|volume=90|issue=3|page=964|doi=10.3406/rbph.2012.8269|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930054647/https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2012_num_90_3_8269|archive-date=30 September 2022|access-date=23 January 2021}}</ref> प्राचीन ग्रीक ही [[होमर|होमरची]] आणि ५व्या शतकातील अथेनी इतिहासकार, नाटककार आणि तत्त्वज्ञांची भाषा होती. ही भाषा [[युरोपीय प्रबोधनाचा काळ|प्रबोधनकाळापासून]] पाश्चात्य जगातील शैक्षणिक संस्थांमध्ये ती अभ्यासाचा एक प्रमाणित विषय राहिली आहे. या लेखात प्रामुख्याने भाषेच्या महाकाव्य आणि अभिजात कालखंडांविषयी माहिती आहे, जे सर्वोत्तम पुरावे असलेले आणि प्राचीन ग्रीक भाषेचे सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण कालखंड मानले जातात. जेव्हा [[अलेक्झांडर द ग्रेट|सिकंदरनी]] [[पंजाब प्रदेश|पंजाबमध्ये]] आक्रमण केले आणि राजा [[पुरु (पौरव राजा)|पुरुविरुद्ध]] लडले, या भाषेतील अनेक शब्द [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृतमध्ये]] आले, आणि त्या परिणामी मराठीतही आले. उदा. 'केंद्र', जे येते ग्रीकच्या 'κέντρον' (केन्त्रोन) पासून. [[हेलेनिस्टिक कालखंड|हेलेनी काळापासून]]( c. इ.स.पू. ३०० ) पुढे, प्राचीन ग्रीकानंतर कोइने ग्रीक आली, जीला एक वेगळा ऐतिहासिक टप्पा मानले जाते, जरी तिचे सर्वात जुने स्वरूप अतिकी ग्रीकशी मिळतेजुळते आहे आणि तिचे सर्वात नवीन रूप मध्ययुगीन ग्रीकच्या जवळ आहे, आणि कोइनेला व्यापक अर्थाने प्राचीन ग्रीक म्हणूनही वर्गीकृत केले जाऊ शकते – कारण ते ग्रीकचे मध्ययुगीन नव्हे तर प्राचीन स्वरूप आहे, जरी शतकानुशतके ते मध्ययुगीन आणि आधुनिक ग्रीकसारखे अधिकाधिक दिसू लागते. प्राचीन ग्रीक भाषेत अतिकी, यवनी, दोरिसी, आयोली आणि आर्कादी-किप्री यांसारख्या अनेक बोलीभाषा होता. त्यांपैकी, अतिकी ही कोइने ग्रीकचा आधार बनली. ज्याच्याप्रमाणे कोइनेचा अनेकदा प्राचीन ग्रीकखाली मानल्या जातो, त्याचप्रमाणे याउलट, मिकीनी ग्रीकला सहसा स्वतंत्रपणे हाताळले जाते आणि तिचा नेहमीच प्राचीन ग्रीकमध्ये मानले जात नाही – यावरून हे दिसते की इ. स. पू, पहिल्या सहस्रकातील ग्रीक भाषा ही प्राचीन ग्रीकचे नमुनेदार मानली जाते. == बोलीभाषा == प्राचीन ग्रीक ही बहुकेंद्रीय भाषा होती, जी अनेक बोलीभाषांमध्ये विभाजित होती. जे मुख्य बोलीभाषांचे समूह आहेत ते अतिकी, यवनी, आयोली, आर्कादी-किप्री आणि दोरिसीआहेत, ज्यांच्यातील बहु भाषांना अनेक विभाग आहेत. काही बोलीभाषा साहित्यामधील प्रामाणिक साहित्यिक प्रकारे आढळतात, आणि काही फक्त शिलालेखांमध्ये प्रमाणित असतात. याचे अनेक ऐतिहासिक प्रकार पण आहेत. होमरी ग्रीक हे पुरातन ग्रीकचे (मुख्यतः यवनी आणि आयोलीमधून व्युत्पन्नलेले) एक साहित्यिक रूप आहे जे ''[[इलियड|इलीयास]]'' आणि ''[[ओडिसी|ओदुसेया]]'' या महाकाव्यांमध्ये आणि इतर लेखकांच्या नंतरच्या कवितांमध्येही वापरले गेले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=DgBSCgAAQBAJ&pg=PA445|title=A Companion to Greek Literature|last=Hose|first=Martin|last2=Schenker|first2=David|publisher=John Wiley & Sons|year=2015|isbn=978-1118885956|page=445|language=en-US}}</ref> होमरी ग्रीकचे व्याकरण आणि उच्चारण हे शास्त्रीय अतिकी आणि इतर शास्त्रीय युगाच्या बोलीभाषांपेक्षा लक्षणीय भिन्न होते. === इतिहास === त्या काळातील पुराव्यांच्या अभावामुळे हेलनी भाषाकुळाचा उगम, प्रारंभिक स्वरूप आणि विकास नीटप्रकारे समजलेला नाही आहे. साध्या आद्य-हिंद-युरोपीय भाषेपासून सुरुवातीच्या ग्रीक-सदृश बोलीभाषा वेगळे झाल्यापासून ते शास्त्रीय काळापर्यंत कोणते हेलनी बोली गट अस्तित्वात होते, याबद्दल अनेक सिद्धांत आहेत. त्यांची सर्वसाधारण रूपरेषा सारखीच आहे, परंतु काही तपशिलांमध्ये ते वेगळे आहेत. या काळातील एकमेव प्रमाणित बोली {{Efn|[[मिकीनी ग्रीक]] अस्पष्टपणे प्रमाणित आहे आणि जरासे पुनर्रचनित आहे [[रेखीय बी]] अशा अयोग्य लिपीच्या प्रयोगामुळे}} मिकीनी ग्रीक आहे, परंतु ऐतिहासिक बोलींशी असलेले तिचे नाते आणि त्या काळातील ऐतिहासिक परिस्थिती असे सूचित करतात की एकूण गट आधीपासूनच कोणत्यातरी स्वरूपात होते. विद्वानांच्या मते, प्राचीन ग्रीक काळातील प्रमुख बोलीभाषा गट इ. स. पू. ११८० च्या नंतर विकसित झाले नसतील, दोरिसी आक्रमणांच्या वेळी — आणि अचूक वर्णमालेच्या लेखनाच्या रूपात त्यांचा पहिला वापर इ.स.पू. ८व्या शतकातील सुरू झाला. जर आक्रमणांचा ऐतिहासिक दोरिसी लोकांशी काही सांस्कृतिक संबंध नसतील, तर ते आक्रमण "दोरिसी" असे नाव पडणार नाही. हे माहीती आहे की या आक्रमणामुळे लोकसमुदाय नंतरच्या अतिकी-यवनी प्रदेशांमध्ये विस्थापित झाला, आणि हे लोक स्वतःला दोरिसी लोकांकडून विस्थापित झालेल्या किंवा त्यांच्याशी लडणाऱ्या लोकांचे वंशज मानत होते. या काळातील ग्रीक लोकांचा असा मत होता की सर्व ग्रीक लोकांचे तीन प्रमुख विभाग होते – दोरिसी, आयोली आणि यवनी (अथेनी लोकांसहित), आणि प्रत्येकाची स्वतःची वैशिष्ट्यपूर्ण व वेगळी बोलीभाषा होती. आर्कादी अज्ञात पर्वतीय बोलीभाषा होती आणि ती ग्रीक अभ्यासाच्या केंद्रापासून दूर असलेली किप्री, यांकडे त्यांचे दुर्लक्ष झाले हे गृहीत धरल्यास, लोकांची आणि भाषेची ही विभागणी आधुनिक पुरातत्व-भाषिक संशोधनाच्या निष्कर्षांशी बरीच मिळतीजुळती आहे. बोलीभाषांसाठी एक प्रमाणित सूत्र खालील आहे: <ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Greek-language#ref74651|title=Greek Language|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=13 April 2018|first1=Brian E.|last1=Newton|first2=Cornelis Judd|last2=Ruijgh|access-date=22 May 2019|archive-date=20 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190520201202/https://www.britannica.com/topic/Greek-language#ref74651|url-status=live}}</ref> [[चित्र:Ancient greek dialects(numbered).png|इवलेसे|शास्त्रीय काळात ग्रीसमधील ग्रीक बोलीभाषांचा वितरण]] १. आयोलिया २. लेस्बोस ३. थेस्सालिया ४. बोयॉतिया ५. यवनदेश/इयोनीया ६. अत्तिका ७. लाकोनिया ८. आर्गोलिस ९. आखाइया १०. कोरिन्थ ११. कोस १२. थेरा १३. ह्रोदोस १४. क्रेते १५. देल्फी १६. दोरिस १७. फोकिस १८. एलिस १९. आर्कादिया * पश्चिम गट ** वायव्य ग्रीक ** दोरिसी * आयोली गट ** आयगाई/आशियाई आयोली ** थेस्साली ** बोयॉती * यवनी-अतिकी गट ** अतिकी ** यवनी *** एउबोयी आणि इतालियातील वसाहती *** किक्लादी *** आशियाई यवनी * आर्कादी-किप्री ग्रीक ** आर्कादी ** किप्री पश्चिमी विरुद्ध अपाश्चात्य ग्रीक ही सर्वात ठळक आणि सर्वात पुराणी विभागणी आहे, ज्यात अपाश्चात्य ग्रीकचे यवनी-अतिकी आणि आयोनी विरुद्ध आर्कादी-किप्री, किंवा आयोली आणि आर्कादी-किप्री विरुद्ध यवनी-अतिकी असे उपसमूह आहेत. अनेकदा अपाश्चात्य ग्रीकला 'पूर्व ग्रीक' असेही म्हटतात. आर्कादी-किप्री कांस्ययुगातील मिकीनी ग्रीक लोकांशी अधिक जवळून संबंधित होते असे वाटते. बोयॉती ग्रीकवर वायव्य ग्रीकचा मोठा प्रभाव होता आणि काही बाबतीत तिला एक संक्रमणकालीन बोली असे मानले जाऊ शकते, जसे की बोयॉती कवी पिंदारोसच्या कवितांमध्ये दिसते, ज्यांनी थोड्या प्रमाणात आयोनी मिश्रणासह दोरिसी भाषेत लिहिले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Zzlnqb_64SYC|title=A Companion to the Greek Lyric Poets|last=Gerber|first=Douglas E.|publisher=Brill|year=1997|isbn=90-04-09944-1|page=255}}</ref> त्याचप्रमाणे थेस्साली भाषेवरही वायव्य ग्रीकचा प्रभाव होता, जरी तो कमी प्रमाणात पडला होता. अनातोलियाच्या नैऋत्य किनाऱ्यावरील एका लहानशा प्रदेशात बोलली जाणारी आणि शिलालेखांमध्येच जराशी जतन झालेली पाम्फिली ग्रीक भाषा, ही एकतर पाचवा प्रमुख बोलींचा गट असू शकते, किंवा ती दोरिसी भाषेने आच्छादलेली मिकी ग्रीक असू शकते, जिच्यासह गैर-ग्रीक प्रभाव असे. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Skelton|first=Christina|year=2017|title=Greek-Anatolian Language Contact and the Settlement of Pamphylia|url=https://www.christinaskelton.com/files/CA3601_04_Skelton.pdf|journal=Classical Antiquity|volume=36|issue=1|pages=104–129|doi=10.1525/ca.2017.36.1.104|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417143016/https://www.christinaskelton.com/files/CA3601_04_Skelton.pdf|archive-date=2021-04-17|access-date=2021-04-17}}</ref> === संबंधित भाषा === फ्रिगी हे एक पश्चिम आणि मध्य [[अनातोलिया|अनातोलियामधील]] नामशेष [[इंडो-युरोपीय भाषासमूह|हिंद-युरोपीय]] भाषा आहे, व आज [[ग्रीक भाषा|आधुनिक ग्रीक]] याच्याशी जवळचे संबंध आहेत असे मानले जाते.<ref name="Brixhe pp. 165–178">ब्रिश, क्लो. "Le Phrygien". फ्रां. मध्ये. बेडर (सं.), ''Langues indo-européennes'', पृ. १६५–१७८, Paris: CNRS Editions. </ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/ancientlanguages00wood|title=The Ancient Languages of Asia Minor|last=Brixhe|first=Claude|publisher=Cambridge University Press|year=2008|isbn=978-0-521-68496-5|editor-last=Woodard|editor-first=Roger D|pages=[https://archive.org/details/ancientlanguages00wood/page/n91 69]–80|chapter=Phrygian|url-access=limited}} "Unquestionably, however, Phrygian is most closely linked with Greek." (p. 72).</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Obrador-Cursach|first=Bartomeu|date=2019-12-01|title=On the place of Phrygian among the Indo-European languages|journal=Journal of Language Relationship|language=ru|volume=17|issue=3–4|pages=243|doi=10.31826/jlr-2019-173-407|quote=With the current state of our knowledge, we can affirm that Phrygian is closely related to Greek.|doi-access=free}}</ref> ज्या हिंद-युरोपीय भाषा विद्यमान आहेत, त्यांमधील ग्रीकला [[आर्मेनियन भाषा|आर्मेनी]]<ref>जेम्स क्लॅक्सन. ''Indo-European Linguistics: An Introduction''. केम्ब्रिज विद्यापीठ छापखाना, २००७, पृ. ११–१२.</ref> (ग्रेको-आर्मेनी पहा) आणि [[हिंद-इराणी भाषासमूह|हिंद-इराणी भाषा]] (ग्रेको-आर्य पहा) या भाषा(समूहां)सोबत सर्वात जवळचे वांशिक संबंध आहेत असे मानले जाते.<ref>बेंजमिन वि. फॉर्टसन. ''Indo-European Language and Culture''. ब्लॅकवेल, २००४, पृ. १८१.</ref><ref>हेनरी मॅ. होनिग्सवाल्ड, "Greek", ''The Indo-European Languages'', सं. [[Anna Giacalone Ramat|आन्ना जाकालोने रामात]] आणि पाओलो रामात (रूटलेज, १९९८ पृ. २२८–२६०), पृ. २२८.<br /><br />[[बीबीसी|BBC]]: [https://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/languages/greek.shtml Languages across Europe: Greek] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201114002806/http://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/languages/greek.shtml}}</ref> == ध्वनीशास्त्र == === आद्य-हिंद-युरोपीयपासून फरक === प्राचीन ग्रीक भाषा आद्य-हिंद-युरोपीय (PIE) आणि इतर हिंद-युरोपीय भाषांपेक्षा काही बाबतीत वेगळी आहे. ध्वनिरचनेनुसार, प्राचीन ग्रीक शब्दांचा शेवटी फक्त स्वर किंवा {{IPA|/n s r/}} नेच होऊ अंत शकत होता; {{Lang|grc|γάλα}} "दूध" सारखे अंतिम स्पर्शांचे लोप पावले, {{Lang|grc|γάλακτος}} दुधाचे" (षष्ठी विभक्ती) हे तुलनेसाठी पहा. अनेक ध्वनींच्या बदलांमुळे, <ref name="Fortson">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/indoeuropeanlang00ivbe|title=Indo-European language and culture: an introduction|last=Fortson|first=Benjamin W.|publisher=Blackwell|year=2004|isbn=978-1405103152|location=Malden, Mass|pages=[https://archive.org/details/indoeuropeanlang00ivbe/page/n241 226]–231|oclc=54529041|url-access=limited}}</ref> विशेषतः खालील बदलांमुळे, शास्त्रीय काळातील प्राचीन ग्रीक भाषा मूळ आद्य-हिंद-युरोपीय स्वनिमांच्या सूची आणि वितरणात देखील वेगळे होती: * PIE चे *{{Lang|ine-x-proto|s}} शब्दाच्या सुरुवातीला {{IPA|/h/}} झाले( कंठ्यीकरण ): लॅटिन ''{{Lang|la|sex}}'' (सेक्स), संस्कृत षट्, मराठी सहा, प्राचीन ग्रीक {{Lang|grc|ἕξ}} {{IPA|/héks/}} = ... * PIE चे {{Lang|ine-x-proto|s}} कंठ्यीकरणाच्या मध्यवर्ती टप्प्यानंतर स्वरांमध्ये लोप पावला: संस्कृत जनस्, लॅटिन ''{{Lang|la|generis}}'' (गेनेरिस) (जिथे र-करणानुसार ''s'' > ''r'' आहे), ग्रीक * {{Lang|grc|genesos}} (गेनेसोस) > *{{Lang|grc|genehos}} (गेनेहोस) प्राचीन ग्रीक {{Lang|grc|γένεος}} ( {{IPA|/ɡéneos/}} ), अतिकी {{Lang|grc|γένους}} ( {{IPA|/ɡénoːs/}} ) "एका प्रकारचा". * PIE चे {{Lang|ine-x-proto|y}} {{IPA|/j/}} झाले {{IPA|/h/}} (कंठ्यीकरण) किंवा {{IPA|/(d)z/}} ( दृढीकरण ): संस्कृत यद्, प्राचीन ग्रीक {{Lang|grc|ὅς}} {{IPA|/hós/}} "कोण" (सापेक्ष सर्वनाम); लॅटिन ''{{Lang|la|iugum}}'' (युगुम), संस्कृत युग्म, प्राचीन ग्रीक {{Lang|grc|ζυγός}} {{IPA|/zyɡós/}}. * PIE चे {{Lang|ine-x-proto|w}} मिकीनी आणि काही गैर-अतिकी बोलींमध्ये आढळणारे, लोप पावले: प्रारंभिक दोरिसी {{Lang|grc|ϝέργον}} {{IPA|/wérɡon/}}, अवेस्ती 𐬬𐬀𐬭𐬆𐬰𐬆𐬨 (वरजम), अटिक ग्रीक {{Lang|grc|ἔργον}} {{IPA|/érɡon/}}. * नंतरच्या ग्रीक बोलींमध्ये, PIE आणि मिकीनी ओष्ठ्यकण्ठ्यांचे रूपांतर साध्या स्पर्शांमध्ये (ओष्ठ्य, दन्त्य आणि कण्ठ्य) झाले: उदा., PIE चे {{Lang|ine-x-proto|kʷ}} अतिकीमध्ये {{IPA|/p/}} किंवा {{IPA|/t/}} बनले: अतिकी ग्रीकचे {{Lang|grc|ποῦ}} {{IPA|/pôː/}} "कुठे?", लॅटिन ''{{Lang|la|quō}}'' ; अतिकी ग्रीक {{Lang|grc|τίς}} {{IPA|/tís/}}, लॅटिन ''{{Lang|la|quis}}'' "कोण?". * PIE चे घोष महाप्राणित स्पर्श {{Lang|ine-x-proto|bʰ dʰ ǵʰ gʰ gʷʰ}} (संस्कृतमधील पहिले चार भ, ध, झ, घ बनले आणि शेवटचे जास्तीतर वेळा घ बनले परंतु उ, ऊ, किंवा एक गोलाकार स्वर त्याच्यानंतर असेल, तर भ बनले) अघोष झाले आणि महाप्राणित स्पर्श {{Lang|grc|φ θ χ}} प्राचीन ग्रीकमध्ये {{IPA|/pʰ tʰ kʰ/}} बनले. === ध्वन्यात्मक सूची === प्राचीन ग्रीक भाषेचा उच्चार आधुनिक ग्रीक भाषेपेक्षा अति वेगळा होता. प्राचीन ग्रीक भाषेत दीर्घ आणि ऱ्हस्व स्वर (जसे संस्कृतमधील इ वि. ई, किंवा उ वि. ऊ.); अनेक संयुक्त स्वर (जसे ऐ किंवा औ); द्वित्व (जसे क्क किंवा त्त) आणि एकवचनी व्यंजने; घोष, अघोष आणि महाप्राणित स्पर्श; आणि स्वराघात होते (अर्थ, वैदिक संस्कृतमधील उदात्त, अनुदात्त, व स्वरित स्वर, स्वर अक्षर किंवा आवाजांपासून वेगळे). आधुनिक ग्रीक भाषेत, सारे स्वर आणि व्यंजने ऱ्हस्व आहेत. एकेकाळी भिन्नपणे उच्चारले जाणारे अनेक स्वर आणि संयुक्त स्वर आता {{IPA|/i/}} (इ) असे उच्चारले जातात( इ-करण ). संयुक्त स्वरांमधील काही स्पर्श आणि अर्धस्वर ऊष्मन् बनले आहेत, आणि स्वराघात बदलून साधे आघात बनला आहे. यातील बरेच बदल कोइने ग्रीक काळात झाले. तथापि, आधुनिक ग्रीकची लेखन प्रणाली सर्व उच्चार बदलांना प्रतिबिंबित करत नाही. खालील उदाहरणे इ.स.पू. ५व्या शतकाचे अतिकी ग्रीक भाषेचे प्रतिनिधित्व करतात. प्राचीन उच्चारांची निश्चितपणे पुनर्रचना करता येत नाही, परंतु त्या काळातील ग्रीक भाषेचे दस्तऐवजीकरण उत्तम प्रकारे झालेले आहे, आणि अक्षरे ज्या ध्वनींचे प्रतिनिधित्व करतात त्यांच्या सामान्य स्वरूपाबद्दल भाषाशास्त्रज्ञांमध्ये जास्ती काही मतभेद नाहीत. ==== व्यंजने ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! colspan="2" | !ओष्ठ्य ! वर्त्स्य ! [[कण्ठ्य व्यंजन|कण्ठ्य]] ! कंठद्वारीय |- ! colspan="2" | [[अनुनासिक]] | {{Lang|grc|μ}}<br /><br /><br /><br /> /m/ | {{Lang|grc|ν}}<br /><br /><br /><br /> /n/ | {{Lang|grc|γ}}<br /><br /><br /><br /> ( ŋ ) ¹ | |- ! rowspan="3" | स्पर्श ! <small>घोष</small> | {{Lang|grc|β}}<br /><br /><br /><br /> /b/ | {{Lang|grc|δ}}<br /><br /><br /><br /> /d/ | {{Lang|grc|γ}}<br /><br /><br /><br /> /ɡ/ | |- ! <small>अघोष</small> | {{Lang|grc|π}}<br /><br /><br /><br /> /p/ | {{Lang|grc|τ}}<br /><br /><br /><br />/t/ | {{Lang|grc|κ}}<br /><br /><br /><br /> /k/ | |- ! <small>महाप्राणित</small> | {{Lang|grc|φ}}<br /><br /><br /><br /> /pʰ/ | {{Lang|grc|θ}}<br /><br /><br /><br /> /tʰ/ | {{Lang|grc|χ}}<br /><br /><br /><br /> /kʰ/ | |- ! colspan="2" | ऊष्मन् | | {{Lang|grc|σ}}<br /><br /><br /><br /> /s/^२ | |<br /><br /><br /><br /> /h/^३ |- ! colspan="2" | अन्तस्थ | | {{Lang|grc|λ}}<br /><br /><br /><br /> /l/ | | |- ! colspan="2" | कंपन | | {{Lang|grc|ρ}}<br /><br /><br /><br /> /r/^४ | |} : ^१ {{IPA|[ŋ]}} हे {{IPA|/n/}} चा उपध्वनी म्हणून आढळले जो कण्ठ्यांच्या आधी आणि अनुनासिकांच्या आधी {{IPA|/ɡ/}} चा उपध्वनी म्हणून वापरला जात होता. : ^२ {{IPA|/s/}} हे {{IPA|[z]}} मध्ये आत्मसात केले गेले घोष व्यंजनांच्या आधी. : ^३ {{IPA|/h/}} पूर्वी {{Lang|grc|Η}} असे लिहिले जात होते पण जेव्हा तेच अक्षर ( [[ईटा]] ) {{IPA|/h/}} या स्वरासाठी वापरले गेले शुद्धलेखनातून वगळण्यात आले, जे नंतर एका स्वरचिन्हाच्या, म्हणजेच घोगऱ्या श्वासाच्या, स्वरूपात पुनर्संचयित केले गेले. : ^४ {{IPA|/r/}} शब्दाच्या सुरुवातीला आणि द्वित्व असताना कदाचित तो अघोष /r̥/ (संस्कृतातील ऋ सारखे) होता ( {{Lang|grc|ῥ}} आणि {{Lang|grc|ῥῥ}} असे लिहिले जात असे). ==== स्वर ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! ! colspan="2" |पुरोजिह्वीय ! rowspan="2" | संवृत |- ! ! <small>प्रसृतोष्ठ</small> ! <small>अतिकुंचितोष्ठ</small> |- align="center" ! संवृत | {{Lang|grc|ι}}<br /><br /><br /><br /> /i/ /{{IPA|iː}}/ | {{Lang|grc|υ}}<br /><br /><br /><br /> /y/ /{{IPA|yː}}/ | |- ! अर्ध-संवृत | {{Lang|grc|ε ει}}<br /><br /><br /><br /> /e/ /{{IPA|eː}}/ | | {{Lang|grc|ο ου}}<br /><br /><br /><br /> /o/ /{{IPA|oː}}/ |- ! अर्ध-विवृत | {{Lang|grc|η}}<br /><br /><br /><br /> /ɛː/ | | {{Lang|grc|ω}}<br /><br /><br /><br /> /ɔː/ |- ! विवृत | colspan="2" | | {{Lang|grc|α}}<br /><br /><br /><br /> /a/ /aː/ |} {{IPA|/oː/}} याचे संवृतीकरण होऊन {{IPA|[uː]}} झाले, कदाचित इ. स. पू. ४थ्या शतकपर्यंत. == पदरचनाशास्त्र == [[चित्र:AGMA_Ostrakon_Cimon.jpg|इवलेसे|किमॉन नावाचा ओस्त्राकोन, अत्तालोसचा स्तोआ(स्तोआ म्हणजे ओसरी)]] इतर सर्व जुन्या [[इंडो-युरोपीय भाषासमूह|हिंद-युरोपीय भाषांप्रमाणेच]], जसे संस्कृतही, ग्रीक भाषा अत्यंत विभक्तियुक्त आहे. आद्य-हिंद-युरोपीय रूपे जतन करण्याच्या बाबतीत ती अति पुरातन आहे. प्राचीन ग्रीकमध्ये, [[नाम|नामांना]] (विशेष नामांसहित) पाच [[विभक्ती]](प्रथम, द्वितीय, चतुर्थी, षष्ठी आणि संबोधन), तीन लिंगे ( पुल्लिंग, स्त्रीलिंग आणि नपुंसकलिंग) आणि तीन [[वचन (व्याकरण)|वचने]] (एकवचन, द्विवचन आणि बहुवचन ) आहेत. [[क्रियापद|क्रियापदांना]] चार वृत्ती ( स्वार्थ, आज्ञार्थ, विध्यर्थ आणि इच्छार्थ) आणि तीन प्रयोग ( सकर्मक, मध्यम आणि कर्मणी ) आहेत, तसेच तीन पुरुष (प्रथम, मध्यम आणि उत्तम) व इतर विविध रूपे आहेत. क्रियापदांचे रूप सात काळ आणि गणांच्या संयोगांद्वारे (ज्यांना सामान्यतः फक्त "काळ" म्हटले जाते) घडवले जाते: [[वर्तमानकाळ|वर्तमान]], [[भविष्यकाळ|भविष्य]] आणि लङ् हे लङिक रूप आहेत; तर लुङ्, लिट्, पूर्ण भूतकाळ आणि पूर्ण भविष्यकाळ हे लुङिक रूप आहेत. बहुतेक काळांमध्ये चारही वृत्ती आणि तीनही प्रयोग आढळतात, मात्र भविष्यकाळात आज्ञार्थी किंवा आज्ञार्थी प्रयोग नसतो. तसेच, अपूर्ण विध्यर्थ, इच्छार्थ किंवा आज्ञार्थ प्रयोगही नसतो. क्रियापदांचे धातूरूप आणि कृदंत रूपे ही काळ, अवस्था आणि प्रयोग यांच्या सान्त संयोगांशी जुळतात. === आगम === भूतकाळांच्या स्वार्थ रूपांमध्ये (किमान संकल्पनात्मकदृष्ट्या) /e-/ हा उपसर्ग जोडला जातो, ज्याला आगम म्हणतात. हा कदाचित मूळतः 'मग' यासारखा अर्थ असलेला एक पूर्णपणे वेगळा शब्द असत होता, जो जोडला गेला कारण आद्य-हिंद-युरोपीय (PIE) भाषांमध्ये काळांना प्रामुख्याने पैलूदर्शक अर्थ होता. हा आगम लुङ्, लङ् आणि पूर्ण भूतकाळ यांच्या स्वार्थांना जोडला जातो, परंतु लुङाच्या इतर कोणत्याही रूपांना नाही (लङ् आणि पूर्ण भूतकाळ इतर कोणतीही रूपे नाहीत). ग्रीकमधील आगमचे दोन प्रकार आहेत: अक्षरात्मक आणि संख्यात्मक. अक्षरात्मक आगम व्यंजनांसोबत सुरू होणाऱ्या शब्दांना जोडला जातो आणि तो फक्त ''<nowiki/>'e'<nowiki/>'' हा उपसर्ग लावतो (मात्र, ''<nowiki/>'r''' ने सुरू होणाऱ्या शब्दांना ''<nowiki/>'er'' ' जोडला जातो). संख्यात्मक आगम स्वरांनी सुरू होणाऱ्या शब्दांशी जोडला जातो आणि त्यात स्वराचा उच्चार दीर्घ केला जातो. * a, ā, e, ē → ē * i, ī → ī * o, ō → ō * u, ū → ū * ai → ēi * ei → ēi किंवा ei * oi → ōi * au → ēu किंवा au * eu → ēu किंवा eu * ou → ou == नमुना मजकूर == [[होमर|होमरच्या]] [[इलियड|इलियासची]] सुरुवात प्राचीन ग्रीक भाषेच्या आद्य काळाचे उत्तम उदाहरण आहे (अधिक तपशिलासाठी होमरी ग्रीक पहा): Μῆνιν ἄειδε, θεά, Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος οὐλομένην, ἣ μυρί' Ἀχαιοῖς ἄλγε' ἔθηκε, πολλὰς δ' ἰφθίμους ψυχὰς Ἄϊδι προΐαψεν ἡρώων, αὐτοὺς δὲ ἑλώρια τεῦχε κύνεσσιν οἰωνοῖσί τε πᾶσι· Διὸς δ' ἐτελείετο βουλή· ἐξ οὗ δὴ τὰ πρῶτα διαστήτην ἐρίσαντε Ἀτρεΐδης τε ἄναξ ἀνδρῶν καὶ δῖος Ἀχιλλεύς. [[प्लेटो|प्लातोच्या]] आपोलोगियाची सुरुवात प्राचीन ग्रीकच्या शास्त्रीय काळातील अतिकी ग्रीकचे उदाहरण आहे. (दुसरी ओळ [[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आयपीए (IPA)]] आहे, तर तिसरी ओळ आयपीए प्रमाणे मराठीत/देवनागरीत लिप्यंतरण आहे).   Ὅτι μὲν ὑμεῖς | ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι | πεπόνθατε | ὑπὸ τῶν ἐμῶν κατηγόρων, οὐκ hóti men hyːmêːs {{!}} ɔ̂ː ándres atʰɛːnaî̯i̯oi {{!}} pepóntʰate {{!}} hypo tɔ̂ːn emɔ̂ːŋ होती मेन् हिमेस् | ऑ आन्द्रेस् आथेनाय्योइ | पेपोन्थाते | हिपो तॉन् एमॉङ् κατηγόρων | οὐκ οἶδα ‖ ἐγὼ δ'οὖν καὶ αὐτὸς | ὑπ' αὐτῶν ὀλίγου ἐμαυτοῦ | katɛːɡórɔːn {{!}} oːk oî̯da ‖ eɡɔ́ː dûːŋ kai̯ au̯tos {{!}} hyp au̯tɔ̂ːn olíɡoː emau̯tûː {{!}} कातेगोरॉन् | ओक् ओय्दा ‖ एगॉ दूङ् काय् आउतोस् | हिप् आउतॉन् ओलिगो एमाउतू ἐπελαθόμην | οὕτω πιθανῶς ἔλεγον ‖ Καίτοι ἀληθές γε | ὡς ἔπος εἰπεῖν epelatʰómɛːn {{!}} hǔːtɔː pitʰanɔ̂ːs éleɡon ‖ kaí̯toi̯ alɛːtʰéz ɡe {{!}} hɔːs épos eːpêːn एपेलाथोमेन् | हूतॉ पिथानॉस् एकेगोन् ‖ काय्तोइ आलेथेज गे | हॉस् एपोस् एपेन् | οὐδὲν εἰρήκασιν. ‖ {{!}} oːden eːrɛ̌ːkaːsin ‖ | ओदेन् एरेकासीन ‖ == आधुनिक वापर == === शिक्षणात === युरोपीय देशांमध्ये [[लॅटिन भाषा|लॅटिनच्या]] अधिक प्राचीन ग्रीक भाषेच्या अभ्यासाला [[युरोपीय प्रबोधनाचा काळ|प्रबोधनकाळापासून]] ते २०व्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत अभ्यासक्रमात महत्त्वाचे स्थान होते. अमेरिकेतही हेच खरे होते, जिथे राष्ट्राच्या अनेक संस्थापकांना शास्त्रीय शिक्षण मिळाले होते. {{Efn|Thirty-six of the eighty-nine men who signed the Declaration of Independence and attended the Constitutional Convention went to a colonial college, all of which offered only the classical curricula.<ref>{{cite book |first=Richard M. |last=Gummere |title=The American Colonial Mind and the Classical Tradition |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0313238901 |page=66 |year=1963}}</ref> Admission to Harvard, for example, required that the applicant "Can readily make and speak or write true Latin prose and has skill in making verse, and is competently grounded in the Greek language so as to be able to construe and grammatically to resolve ordinary Greek, as in the Greek Testament, Isocrates, and the minor poets."<ref>{{cite book |first=Meyer |last=Reinhold |title=Classica Americana: The Greek and Roman Heritage in the United States |page=27 |year=1984 |publisher=[[Wayne State University Press]] |isbn=978-0814317440}}</ref>}} अमेरिकी महाविद्यालयांमध्ये लॅटिनवर भर दिला जात होता, परंतु विशेषतः वसाहतवादीत आणि सुरुवातीच्या राष्ट्रीय काळात ग्रीक भाषा देखील आवश्यक होती, {{Efn|Harvard's curriculum was patterned after those of Oxford and Cambridge, and the curricula of other colonial colleges followed Harvard's हार्वर्डचे आभ्यासक्रम ऑक्सफर्ड आणि केम्ब्रिज या दोघांवरती बनला गेला होता, आणि दुसऱ्या वसाहती विद्यापीठ हार्वर्डच्या पावलांवर पाऊल ठेवले.<ref>{{cite book |first=Lawrence A. |last=Cremin |title=American Education: The Colonial Experience, 1607–1783 |pages=128–129 |year=1970 |publisher=[[Harper & Row]] |isbn=978-0061316708}}</ref><ref>{{cite book |first=Frederick |last=Rudolph |title=Curriculum: A History of the American Undergraduate Course of Study Since 1636 |pages=31–32 |year=1978 |publisher=[[Jossey-Bass]] |isbn=978-0875893587}}</ref>}} आणि १९व्या शतकाच्या मध्यापासून ते त्याच शतकाच्या शेवटीपर्यंत, म्हणजेच अमेरिकी हेलेनप्रेमाच्या (ग्रीक संस्कृतीबद्दल प्रेम) काळात, प्राचीन ग्रीसचा अभ्यास अधिकाधिक लोकप्रिय झाला. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Culture of Classicism: Ancient Greece and Rome in American Cultural Life, 1780–1910|last=Winterer|first=Caroline|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|year=2002|isbn=978-0801878893|pages=3–4}}</ref> विशेषतः, त्या काळातील स्त्री बुद्धिजीवींनी "साहित्यिक" होण्यासाठी प्राचीन ग्रीक भाषेवर प्रभुत्व मिळवणे आवश्यक मानले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Ladies' Greek: Victorian Translations of Tragedy|last=Prins|first=Yopie|publisher=[[Princeton University Press]]|year=2017|isbn=978-0691141893|pages=5–6}} See also {{स्रोत पुस्तक|title=Roman Law, Classical Education, and Limits on Classical Participation in America into the Twentieth-Century|last=Kearley|first=Timothy|publisher=Veterrimus Publishing|year=2022|isbn=978-1736131213|pages=54–55, 97–98}}</ref> == संदर्भ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{संदर्भयादी|25em}} == अधिक वाचन == * अ‍ॅडम्स, मॅथ्यू. "इंग्रजी शाळांमध्ये ग्रीक भाषेचा परिचय." ''ग्रीस अँड रोम'' ६१.१: १०२–१३, २०१४. JSTOR ४३२९७४९० . * ॲलन, रुटगर जे. "विषय बदलणे: प्राचीन ग्रीक शब्द क्रमातील विषयाची स्थिती." ''निमोसिन: बिब्लिओथेका क्लासिक बटावा'' 67.2: 181–213, 2014. * ''अथेनाझे: प्राचीन ग्रीक भाषेचा परिचय'' (ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस). [शालेय वापरासाठी प्रकाशित प्राचीन ग्रीक भाषेवरील पाठ्यपुस्तकांची मालिका.] * बॅकर, एगबर्ट जे., संपादक. ''अ कंपॅनियन टू द एन्शियंट ग्रीक लँग्वेज.'' ऑक्सफर्ड: वायली-ब्लॅकवेल, २०१०. * बीक्स, रॉबर्ट एस. पी. ''ग्रीक भाषेचा व्युत्पत्तिशास्त्रीय शब्दकोश.'' लीडेन, नेदरलँड्स: ब्रिल, २०१०. * चँट्रेन, पियरे . ''[[iarchive:Dictionnaire-Etymologique-Grec|Dictionnaire étymologique de la langue grecque]]'', नवीन आणि अद्यतनित संस्करण., जीन टेलर्डॅट, ऑलिव्हियर मॅसन आणि जीन-लुई पेरपिलो यांनी संपादित केले. 3 व्हॉल्स. पॅरिस: क्लिंक्सिएक, 2009 (1ली आवृत्ती. 1968-1980). * क्रिस्टिडिस, अनास्तासिओस-फोइबोस, संपा. ''प्राचीन ग्रीकचा इतिहास: सुरुवातीपासून ते उत्तरकालीन प्राचीनतेपर्यंत'' . केंब्रिज: केंब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस, २००७. * ईस्टरलिंग, पी. आणि हँडली, सी. ''ग्रीक लिपी: एक सचित्र परिचय'' . लंडन: सोसायटी फॉर द प्रमोशन ऑफ हेलेनिक स्टडीज, २००१. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-902984-17-9|<bdi>०-९०२९८४-१७-९</bdi>]] * फोर्टसन, बेंजामिन डब्ल्यू. ''इंडो-युरोपियन भाषा आणि संस्कृती: एक परिचय.'' दुसरी आवृत्ती. ऑक्सफर्ड: वायली-ब्लॅकवेल, २०१०. * हॅन्सेन, हार्डी आणि क्विन, जेराल्ड एम. (१९९२) [https://books.google.com/books/about/Greek.html?id=T9Gi7jYCxegC ''ग्रीक: एक सघन अभ्यासक्रम''], फोर्डहॅम युनिव्हर्सिटी प्रेस * हॉरॉक्स, जेफ्री. ''ग्रीक: भाषेचा आणि तिच्या भाषकांचा इतिहास.'' दुसरी आवृत्ती. ऑक्सफर्ड: वायली-ब्लॅकवेल, २०१०. * जांको, रिचर्ड. "महाकाव्यीय शब्दशैलीचा उगम आणि उत्क्रांती." ''द इलियड: अ कॉमेंटरी मध्ये.'' ''खंड ४, पुस्तके १३-१६.'' रिचर्ड जांको संपादित, ८-१९. केंब्रिज, युके: केंब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस, १९९२. * जेफरी, लिलियन हॅमिल्टन. ''प्राचीन ग्रीसच्या स्थानिक लिपी: ए. डब्ल्यू. जॉन्स्टन यांच्या पुरवणीसह सुधारित आवृत्ती.'' ऑक्सफर्ड: ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस, १९९०. * मोरपुर्गो डेव्हिस, अ‍ॅना, आणि इव्हस डुहॉक्स, संपादक. ''अ कंपॅनियन टू लिनियर बी: मायसेनियन ग्रीक टेक्स्ट्स अँड देअर वर्ल्ड.'' खंड १. लुवेन, बेल्जियम: पीटर्स, २००८. * * ** ** ** ** pxiagobl5iyvi9rf8abpw6e91y6h996 2685748 2685679 2026-05-25T08:25:50Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[प्राचीन ग्रीक]] वरुन [[प्राचीन ग्रीक भाषा]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक 2685679 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भाषा|name=प्राचीन ग्रीक|familycolor=[[हिंद-युरोपीय]]|नकाशा=Homeric Greece-en.svg|चित्र=Account of the construction of Athena Parthenos by Phidias.jpg|वर्णन=[[प्राचीन ग्रीस| प्राचीन (होमेरी) ग्रीस]]चा नकाशा|चित्र वर्णन=[[पार्थेनॉन|पार्थेनोन]]मधील अथीना पार्थेनोसच्या बांधकामाचे वृत्तांत, इ. स. पू. ४४०/४३९|भाषिक_प्रदेश=पूर्व [[भूमध्य समुद्र|भूमध्य]] आणि ग्रेको-रोमी जग|भाषाकुल_वर्गीकरण=[[इंडो-युरोपीय भाषासमूह| हिंद-युरोपीय]]|भाषासंकेत_ISO_639_1_वर्गवारी=grc|भाषासंकेत_ISO_639_2_वर्गवारी=grc}} [[चित्र:Hellenistic_Greek-MAP.jpg|इवलेसे|[[हेलेनिस्टिक कालखंड|हेलेनी]] काळातील (इ.स.पू. ३२३ ते ३१) ग्रीक-भाषिक प्रदेश.{{legend|blue|प्रदेश जिथे ग्रीक भाषिक बहुधा बहुमत असायचे}} {{legend|#0099cc|प्रदेश जे सार्थपणे [[हेलेनीकृत]] झाले होते}}]] [[चित्र:Beginning_Odyssey.svg|इवलेसे|[[होमर|होमरच्या]] ''[[ओडिसी|ओदुसेयाची]]'' सुरुवात]] '''प्राचीन ग्रीक''' ({{Lang|grc|Ἑλληνική}}, हेल्लेनीके)<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=7dHNCgAAQBAJ&pg=PA230|title=Dictionary of Languages: The definitive reference to more than 400 languages|last=Dalby|first=Andrew|date=28 October 2015|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4081-0214-5|page=230|access-date=10 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240610154901/https://books.google.com/books?id=7dHNCgAAQBAJ&pg=PA230|archive-date=10 June 2024}}</ref> मध्ये इ.स.पू. १५०० ते इ.स.पू. ३०० च्या सुमारास [[ग्रीक संस्कृती|प्राचीन ग्रीस]] आणि प्राचीन जगात वापरल्या जाणाऱ्या [[ग्रीक भाषा|ग्रीक भाषेच्या]] रूप येतात. याचे साधारणपणे खालील कालखंडांमध्ये विभाजन केले जाते: मिकीनी ग्रीक ( c. १४०० – सी. इ.स.पू. १२०० ), ग्रीक अंधारयुग ( c. १२०० – सी. इ.स.पू. ८०० ), पुरातन किंवा होमरी काळ ( c. ८०० – सी. इ.स.पू. ५०० ), आणि शास्त्रीय काळ ( c. ५०० – सी. इ.स.पू. ३०० ). <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Ralli|first=Angela|author-link=Angela Ralli|date=2012|title=Greek|url=https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2012_num_90_3_8269|journal=Revue belge de Philologie et d'Histoire|volume=90|issue=3|page=964|doi=10.3406/rbph.2012.8269|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930054647/https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2012_num_90_3_8269|archive-date=30 September 2022|access-date=23 January 2021}}</ref> प्राचीन ग्रीक ही [[होमर|होमरची]] आणि ५व्या शतकातील अथेनी इतिहासकार, नाटककार आणि तत्त्वज्ञांची भाषा होती. ही भाषा [[युरोपीय प्रबोधनाचा काळ|प्रबोधनकाळापासून]] पाश्चात्य जगातील शैक्षणिक संस्थांमध्ये ती अभ्यासाचा एक प्रमाणित विषय राहिली आहे. या लेखात प्रामुख्याने भाषेच्या महाकाव्य आणि अभिजात कालखंडांविषयी माहिती आहे, जे सर्वोत्तम पुरावे असलेले आणि प्राचीन ग्रीक भाषेचे सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण कालखंड मानले जातात. जेव्हा [[अलेक्झांडर द ग्रेट|सिकंदरनी]] [[पंजाब प्रदेश|पंजाबमध्ये]] आक्रमण केले आणि राजा [[पुरु (पौरव राजा)|पुरुविरुद्ध]] लडले, या भाषेतील अनेक शब्द [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृतमध्ये]] आले, आणि त्या परिणामी मराठीतही आले. उदा. 'केंद्र', जे येते ग्रीकच्या 'κέντρον' (केन्त्रोन) पासून. [[हेलेनिस्टिक कालखंड|हेलेनी काळापासून]]( c. इ.स.पू. ३०० ) पुढे, प्राचीन ग्रीकानंतर कोइने ग्रीक आली, जीला एक वेगळा ऐतिहासिक टप्पा मानले जाते, जरी तिचे सर्वात जुने स्वरूप अतिकी ग्रीकशी मिळतेजुळते आहे आणि तिचे सर्वात नवीन रूप मध्ययुगीन ग्रीकच्या जवळ आहे, आणि कोइनेला व्यापक अर्थाने प्राचीन ग्रीक म्हणूनही वर्गीकृत केले जाऊ शकते – कारण ते ग्रीकचे मध्ययुगीन नव्हे तर प्राचीन स्वरूप आहे, जरी शतकानुशतके ते मध्ययुगीन आणि आधुनिक ग्रीकसारखे अधिकाधिक दिसू लागते. प्राचीन ग्रीक भाषेत अतिकी, यवनी, दोरिसी, आयोली आणि आर्कादी-किप्री यांसारख्या अनेक बोलीभाषा होता. त्यांपैकी, अतिकी ही कोइने ग्रीकचा आधार बनली. ज्याच्याप्रमाणे कोइनेचा अनेकदा प्राचीन ग्रीकखाली मानल्या जातो, त्याचप्रमाणे याउलट, मिकीनी ग्रीकला सहसा स्वतंत्रपणे हाताळले जाते आणि तिचा नेहमीच प्राचीन ग्रीकमध्ये मानले जात नाही – यावरून हे दिसते की इ. स. पू, पहिल्या सहस्रकातील ग्रीक भाषा ही प्राचीन ग्रीकचे नमुनेदार मानली जाते. == बोलीभाषा == प्राचीन ग्रीक ही बहुकेंद्रीय भाषा होती, जी अनेक बोलीभाषांमध्ये विभाजित होती. जे मुख्य बोलीभाषांचे समूह आहेत ते अतिकी, यवनी, आयोली, आर्कादी-किप्री आणि दोरिसीआहेत, ज्यांच्यातील बहु भाषांना अनेक विभाग आहेत. काही बोलीभाषा साहित्यामधील प्रामाणिक साहित्यिक प्रकारे आढळतात, आणि काही फक्त शिलालेखांमध्ये प्रमाणित असतात. याचे अनेक ऐतिहासिक प्रकार पण आहेत. होमरी ग्रीक हे पुरातन ग्रीकचे (मुख्यतः यवनी आणि आयोलीमधून व्युत्पन्नलेले) एक साहित्यिक रूप आहे जे ''[[इलियड|इलीयास]]'' आणि ''[[ओडिसी|ओदुसेया]]'' या महाकाव्यांमध्ये आणि इतर लेखकांच्या नंतरच्या कवितांमध्येही वापरले गेले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=DgBSCgAAQBAJ&pg=PA445|title=A Companion to Greek Literature|last=Hose|first=Martin|last2=Schenker|first2=David|publisher=John Wiley & Sons|year=2015|isbn=978-1118885956|page=445|language=en-US}}</ref> होमरी ग्रीकचे व्याकरण आणि उच्चारण हे शास्त्रीय अतिकी आणि इतर शास्त्रीय युगाच्या बोलीभाषांपेक्षा लक्षणीय भिन्न होते. === इतिहास === त्या काळातील पुराव्यांच्या अभावामुळे हेलनी भाषाकुळाचा उगम, प्रारंभिक स्वरूप आणि विकास नीटप्रकारे समजलेला नाही आहे. साध्या आद्य-हिंद-युरोपीय भाषेपासून सुरुवातीच्या ग्रीक-सदृश बोलीभाषा वेगळे झाल्यापासून ते शास्त्रीय काळापर्यंत कोणते हेलनी बोली गट अस्तित्वात होते, याबद्दल अनेक सिद्धांत आहेत. त्यांची सर्वसाधारण रूपरेषा सारखीच आहे, परंतु काही तपशिलांमध्ये ते वेगळे आहेत. या काळातील एकमेव प्रमाणित बोली {{Efn|[[मिकीनी ग्रीक]] अस्पष्टपणे प्रमाणित आहे आणि जरासे पुनर्रचनित आहे [[रेखीय बी]] अशा अयोग्य लिपीच्या प्रयोगामुळे}} मिकीनी ग्रीक आहे, परंतु ऐतिहासिक बोलींशी असलेले तिचे नाते आणि त्या काळातील ऐतिहासिक परिस्थिती असे सूचित करतात की एकूण गट आधीपासूनच कोणत्यातरी स्वरूपात होते. विद्वानांच्या मते, प्राचीन ग्रीक काळातील प्रमुख बोलीभाषा गट इ. स. पू. ११८० च्या नंतर विकसित झाले नसतील, दोरिसी आक्रमणांच्या वेळी — आणि अचूक वर्णमालेच्या लेखनाच्या रूपात त्यांचा पहिला वापर इ.स.पू. ८व्या शतकातील सुरू झाला. जर आक्रमणांचा ऐतिहासिक दोरिसी लोकांशी काही सांस्कृतिक संबंध नसतील, तर ते आक्रमण "दोरिसी" असे नाव पडणार नाही. हे माहीती आहे की या आक्रमणामुळे लोकसमुदाय नंतरच्या अतिकी-यवनी प्रदेशांमध्ये विस्थापित झाला, आणि हे लोक स्वतःला दोरिसी लोकांकडून विस्थापित झालेल्या किंवा त्यांच्याशी लडणाऱ्या लोकांचे वंशज मानत होते. या काळातील ग्रीक लोकांचा असा मत होता की सर्व ग्रीक लोकांचे तीन प्रमुख विभाग होते – दोरिसी, आयोली आणि यवनी (अथेनी लोकांसहित), आणि प्रत्येकाची स्वतःची वैशिष्ट्यपूर्ण व वेगळी बोलीभाषा होती. आर्कादी अज्ञात पर्वतीय बोलीभाषा होती आणि ती ग्रीक अभ्यासाच्या केंद्रापासून दूर असलेली किप्री, यांकडे त्यांचे दुर्लक्ष झाले हे गृहीत धरल्यास, लोकांची आणि भाषेची ही विभागणी आधुनिक पुरातत्व-भाषिक संशोधनाच्या निष्कर्षांशी बरीच मिळतीजुळती आहे. बोलीभाषांसाठी एक प्रमाणित सूत्र खालील आहे: <ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Greek-language#ref74651|title=Greek Language|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=13 April 2018|first1=Brian E.|last1=Newton|first2=Cornelis Judd|last2=Ruijgh|access-date=22 May 2019|archive-date=20 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190520201202/https://www.britannica.com/topic/Greek-language#ref74651|url-status=live}}</ref> [[चित्र:Ancient greek dialects(numbered).png|इवलेसे|शास्त्रीय काळात ग्रीसमधील ग्रीक बोलीभाषांचा वितरण]] १. आयोलिया २. लेस्बोस ३. थेस्सालिया ४. बोयॉतिया ५. यवनदेश/इयोनीया ६. अत्तिका ७. लाकोनिया ८. आर्गोलिस ९. आखाइया १०. कोरिन्थ ११. कोस १२. थेरा १३. ह्रोदोस १४. क्रेते १५. देल्फी १६. दोरिस १७. फोकिस १८. एलिस १९. आर्कादिया * पश्चिम गट ** वायव्य ग्रीक ** दोरिसी * आयोली गट ** आयगाई/आशियाई आयोली ** थेस्साली ** बोयॉती * यवनी-अतिकी गट ** अतिकी ** यवनी *** एउबोयी आणि इतालियातील वसाहती *** किक्लादी *** आशियाई यवनी * आर्कादी-किप्री ग्रीक ** आर्कादी ** किप्री पश्चिमी विरुद्ध अपाश्चात्य ग्रीक ही सर्वात ठळक आणि सर्वात पुराणी विभागणी आहे, ज्यात अपाश्चात्य ग्रीकचे यवनी-अतिकी आणि आयोनी विरुद्ध आर्कादी-किप्री, किंवा आयोली आणि आर्कादी-किप्री विरुद्ध यवनी-अतिकी असे उपसमूह आहेत. अनेकदा अपाश्चात्य ग्रीकला 'पूर्व ग्रीक' असेही म्हटतात. आर्कादी-किप्री कांस्ययुगातील मिकीनी ग्रीक लोकांशी अधिक जवळून संबंधित होते असे वाटते. बोयॉती ग्रीकवर वायव्य ग्रीकचा मोठा प्रभाव होता आणि काही बाबतीत तिला एक संक्रमणकालीन बोली असे मानले जाऊ शकते, जसे की बोयॉती कवी पिंदारोसच्या कवितांमध्ये दिसते, ज्यांनी थोड्या प्रमाणात आयोनी मिश्रणासह दोरिसी भाषेत लिहिले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Zzlnqb_64SYC|title=A Companion to the Greek Lyric Poets|last=Gerber|first=Douglas E.|publisher=Brill|year=1997|isbn=90-04-09944-1|page=255}}</ref> त्याचप्रमाणे थेस्साली भाषेवरही वायव्य ग्रीकचा प्रभाव होता, जरी तो कमी प्रमाणात पडला होता. अनातोलियाच्या नैऋत्य किनाऱ्यावरील एका लहानशा प्रदेशात बोलली जाणारी आणि शिलालेखांमध्येच जराशी जतन झालेली पाम्फिली ग्रीक भाषा, ही एकतर पाचवा प्रमुख बोलींचा गट असू शकते, किंवा ती दोरिसी भाषेने आच्छादलेली मिकी ग्रीक असू शकते, जिच्यासह गैर-ग्रीक प्रभाव असे. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Skelton|first=Christina|year=2017|title=Greek-Anatolian Language Contact and the Settlement of Pamphylia|url=https://www.christinaskelton.com/files/CA3601_04_Skelton.pdf|journal=Classical Antiquity|volume=36|issue=1|pages=104–129|doi=10.1525/ca.2017.36.1.104|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417143016/https://www.christinaskelton.com/files/CA3601_04_Skelton.pdf|archive-date=2021-04-17|access-date=2021-04-17}}</ref> === संबंधित भाषा === फ्रिगी हे एक पश्चिम आणि मध्य [[अनातोलिया|अनातोलियामधील]] नामशेष [[इंडो-युरोपीय भाषासमूह|हिंद-युरोपीय]] भाषा आहे, व आज [[ग्रीक भाषा|आधुनिक ग्रीक]] याच्याशी जवळचे संबंध आहेत असे मानले जाते.<ref name="Brixhe pp. 165–178">ब्रिश, क्लो. "Le Phrygien". फ्रां. मध्ये. बेडर (सं.), ''Langues indo-européennes'', पृ. १६५–१७८, Paris: CNRS Editions. </ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/ancientlanguages00wood|title=The Ancient Languages of Asia Minor|last=Brixhe|first=Claude|publisher=Cambridge University Press|year=2008|isbn=978-0-521-68496-5|editor-last=Woodard|editor-first=Roger D|pages=[https://archive.org/details/ancientlanguages00wood/page/n91 69]–80|chapter=Phrygian|url-access=limited}} "Unquestionably, however, Phrygian is most closely linked with Greek." (p. 72).</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Obrador-Cursach|first=Bartomeu|date=2019-12-01|title=On the place of Phrygian among the Indo-European languages|journal=Journal of Language Relationship|language=ru|volume=17|issue=3–4|pages=243|doi=10.31826/jlr-2019-173-407|quote=With the current state of our knowledge, we can affirm that Phrygian is closely related to Greek.|doi-access=free}}</ref> ज्या हिंद-युरोपीय भाषा विद्यमान आहेत, त्यांमधील ग्रीकला [[आर्मेनियन भाषा|आर्मेनी]]<ref>जेम्स क्लॅक्सन. ''Indo-European Linguistics: An Introduction''. केम्ब्रिज विद्यापीठ छापखाना, २००७, पृ. ११–१२.</ref> (ग्रेको-आर्मेनी पहा) आणि [[हिंद-इराणी भाषासमूह|हिंद-इराणी भाषा]] (ग्रेको-आर्य पहा) या भाषा(समूहां)सोबत सर्वात जवळचे वांशिक संबंध आहेत असे मानले जाते.<ref>बेंजमिन वि. फॉर्टसन. ''Indo-European Language and Culture''. ब्लॅकवेल, २००४, पृ. १८१.</ref><ref>हेनरी मॅ. होनिग्सवाल्ड, "Greek", ''The Indo-European Languages'', सं. [[Anna Giacalone Ramat|आन्ना जाकालोने रामात]] आणि पाओलो रामात (रूटलेज, १९९८ पृ. २२८–२६०), पृ. २२८.<br /><br />[[बीबीसी|BBC]]: [https://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/languages/greek.shtml Languages across Europe: Greek] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201114002806/http://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/languages/greek.shtml}}</ref> == ध्वनीशास्त्र == === आद्य-हिंद-युरोपीयपासून फरक === प्राचीन ग्रीक भाषा आद्य-हिंद-युरोपीय (PIE) आणि इतर हिंद-युरोपीय भाषांपेक्षा काही बाबतीत वेगळी आहे. ध्वनिरचनेनुसार, प्राचीन ग्रीक शब्दांचा शेवटी फक्त स्वर किंवा {{IPA|/n s r/}} नेच होऊ अंत शकत होता; {{Lang|grc|γάλα}} "दूध" सारखे अंतिम स्पर्शांचे लोप पावले, {{Lang|grc|γάλακτος}} दुधाचे" (षष्ठी विभक्ती) हे तुलनेसाठी पहा. अनेक ध्वनींच्या बदलांमुळे, <ref name="Fortson">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/indoeuropeanlang00ivbe|title=Indo-European language and culture: an introduction|last=Fortson|first=Benjamin W.|publisher=Blackwell|year=2004|isbn=978-1405103152|location=Malden, Mass|pages=[https://archive.org/details/indoeuropeanlang00ivbe/page/n241 226]–231|oclc=54529041|url-access=limited}}</ref> विशेषतः खालील बदलांमुळे, शास्त्रीय काळातील प्राचीन ग्रीक भाषा मूळ आद्य-हिंद-युरोपीय स्वनिमांच्या सूची आणि वितरणात देखील वेगळे होती: * PIE चे *{{Lang|ine-x-proto|s}} शब्दाच्या सुरुवातीला {{IPA|/h/}} झाले( कंठ्यीकरण ): लॅटिन ''{{Lang|la|sex}}'' (सेक्स), संस्कृत षट्, मराठी सहा, प्राचीन ग्रीक {{Lang|grc|ἕξ}} {{IPA|/héks/}} = ... * PIE चे {{Lang|ine-x-proto|s}} कंठ्यीकरणाच्या मध्यवर्ती टप्प्यानंतर स्वरांमध्ये लोप पावला: संस्कृत जनस्, लॅटिन ''{{Lang|la|generis}}'' (गेनेरिस) (जिथे र-करणानुसार ''s'' > ''r'' आहे), ग्रीक * {{Lang|grc|genesos}} (गेनेसोस) > *{{Lang|grc|genehos}} (गेनेहोस) प्राचीन ग्रीक {{Lang|grc|γένεος}} ( {{IPA|/ɡéneos/}} ), अतिकी {{Lang|grc|γένους}} ( {{IPA|/ɡénoːs/}} ) "एका प्रकारचा". * PIE चे {{Lang|ine-x-proto|y}} {{IPA|/j/}} झाले {{IPA|/h/}} (कंठ्यीकरण) किंवा {{IPA|/(d)z/}} ( दृढीकरण ): संस्कृत यद्, प्राचीन ग्रीक {{Lang|grc|ὅς}} {{IPA|/hós/}} "कोण" (सापेक्ष सर्वनाम); लॅटिन ''{{Lang|la|iugum}}'' (युगुम), संस्कृत युग्म, प्राचीन ग्रीक {{Lang|grc|ζυγός}} {{IPA|/zyɡós/}}. * PIE चे {{Lang|ine-x-proto|w}} मिकीनी आणि काही गैर-अतिकी बोलींमध्ये आढळणारे, लोप पावले: प्रारंभिक दोरिसी {{Lang|grc|ϝέργον}} {{IPA|/wérɡon/}}, अवेस्ती 𐬬𐬀𐬭𐬆𐬰𐬆𐬨 (वरजम), अटिक ग्रीक {{Lang|grc|ἔργον}} {{IPA|/érɡon/}}. * नंतरच्या ग्रीक बोलींमध्ये, PIE आणि मिकीनी ओष्ठ्यकण्ठ्यांचे रूपांतर साध्या स्पर्शांमध्ये (ओष्ठ्य, दन्त्य आणि कण्ठ्य) झाले: उदा., PIE चे {{Lang|ine-x-proto|kʷ}} अतिकीमध्ये {{IPA|/p/}} किंवा {{IPA|/t/}} बनले: अतिकी ग्रीकचे {{Lang|grc|ποῦ}} {{IPA|/pôː/}} "कुठे?", लॅटिन ''{{Lang|la|quō}}'' ; अतिकी ग्रीक {{Lang|grc|τίς}} {{IPA|/tís/}}, लॅटिन ''{{Lang|la|quis}}'' "कोण?". * PIE चे घोष महाप्राणित स्पर्श {{Lang|ine-x-proto|bʰ dʰ ǵʰ gʰ gʷʰ}} (संस्कृतमधील पहिले चार भ, ध, झ, घ बनले आणि शेवटचे जास्तीतर वेळा घ बनले परंतु उ, ऊ, किंवा एक गोलाकार स्वर त्याच्यानंतर असेल, तर भ बनले) अघोष झाले आणि महाप्राणित स्पर्श {{Lang|grc|φ θ χ}} प्राचीन ग्रीकमध्ये {{IPA|/pʰ tʰ kʰ/}} बनले. === ध्वन्यात्मक सूची === प्राचीन ग्रीक भाषेचा उच्चार आधुनिक ग्रीक भाषेपेक्षा अति वेगळा होता. प्राचीन ग्रीक भाषेत दीर्घ आणि ऱ्हस्व स्वर (जसे संस्कृतमधील इ वि. ई, किंवा उ वि. ऊ.); अनेक संयुक्त स्वर (जसे ऐ किंवा औ); द्वित्व (जसे क्क किंवा त्त) आणि एकवचनी व्यंजने; घोष, अघोष आणि महाप्राणित स्पर्श; आणि स्वराघात होते (अर्थ, वैदिक संस्कृतमधील उदात्त, अनुदात्त, व स्वरित स्वर, स्वर अक्षर किंवा आवाजांपासून वेगळे). आधुनिक ग्रीक भाषेत, सारे स्वर आणि व्यंजने ऱ्हस्व आहेत. एकेकाळी भिन्नपणे उच्चारले जाणारे अनेक स्वर आणि संयुक्त स्वर आता {{IPA|/i/}} (इ) असे उच्चारले जातात( इ-करण ). संयुक्त स्वरांमधील काही स्पर्श आणि अर्धस्वर ऊष्मन् बनले आहेत, आणि स्वराघात बदलून साधे आघात बनला आहे. यातील बरेच बदल कोइने ग्रीक काळात झाले. तथापि, आधुनिक ग्रीकची लेखन प्रणाली सर्व उच्चार बदलांना प्रतिबिंबित करत नाही. खालील उदाहरणे इ.स.पू. ५व्या शतकाचे अतिकी ग्रीक भाषेचे प्रतिनिधित्व करतात. प्राचीन उच्चारांची निश्चितपणे पुनर्रचना करता येत नाही, परंतु त्या काळातील ग्रीक भाषेचे दस्तऐवजीकरण उत्तम प्रकारे झालेले आहे, आणि अक्षरे ज्या ध्वनींचे प्रतिनिधित्व करतात त्यांच्या सामान्य स्वरूपाबद्दल भाषाशास्त्रज्ञांमध्ये जास्ती काही मतभेद नाहीत. ==== व्यंजने ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! colspan="2" | !ओष्ठ्य ! वर्त्स्य ! [[कण्ठ्य व्यंजन|कण्ठ्य]] ! कंठद्वारीय |- ! colspan="2" | [[अनुनासिक]] | {{Lang|grc|μ}}<br /><br /><br /><br /> /m/ | {{Lang|grc|ν}}<br /><br /><br /><br /> /n/ | {{Lang|grc|γ}}<br /><br /><br /><br /> ( ŋ ) ¹ | |- ! rowspan="3" | स्पर्श ! <small>घोष</small> | {{Lang|grc|β}}<br /><br /><br /><br /> /b/ | {{Lang|grc|δ}}<br /><br /><br /><br /> /d/ | {{Lang|grc|γ}}<br /><br /><br /><br /> /ɡ/ | |- ! <small>अघोष</small> | {{Lang|grc|π}}<br /><br /><br /><br /> /p/ | {{Lang|grc|τ}}<br /><br /><br /><br />/t/ | {{Lang|grc|κ}}<br /><br /><br /><br /> /k/ | |- ! <small>महाप्राणित</small> | {{Lang|grc|φ}}<br /><br /><br /><br /> /pʰ/ | {{Lang|grc|θ}}<br /><br /><br /><br /> /tʰ/ | {{Lang|grc|χ}}<br /><br /><br /><br /> /kʰ/ | |- ! colspan="2" | ऊष्मन् | | {{Lang|grc|σ}}<br /><br /><br /><br /> /s/^२ | |<br /><br /><br /><br /> /h/^३ |- ! colspan="2" | अन्तस्थ | | {{Lang|grc|λ}}<br /><br /><br /><br /> /l/ | | |- ! colspan="2" | कंपन | | {{Lang|grc|ρ}}<br /><br /><br /><br /> /r/^४ | |} : ^१ {{IPA|[ŋ]}} हे {{IPA|/n/}} चा उपध्वनी म्हणून आढळले जो कण्ठ्यांच्या आधी आणि अनुनासिकांच्या आधी {{IPA|/ɡ/}} चा उपध्वनी म्हणून वापरला जात होता. : ^२ {{IPA|/s/}} हे {{IPA|[z]}} मध्ये आत्मसात केले गेले घोष व्यंजनांच्या आधी. : ^३ {{IPA|/h/}} पूर्वी {{Lang|grc|Η}} असे लिहिले जात होते पण जेव्हा तेच अक्षर ( [[ईटा]] ) {{IPA|/h/}} या स्वरासाठी वापरले गेले शुद्धलेखनातून वगळण्यात आले, जे नंतर एका स्वरचिन्हाच्या, म्हणजेच घोगऱ्या श्वासाच्या, स्वरूपात पुनर्संचयित केले गेले. : ^४ {{IPA|/r/}} शब्दाच्या सुरुवातीला आणि द्वित्व असताना कदाचित तो अघोष /r̥/ (संस्कृतातील ऋ सारखे) होता ( {{Lang|grc|ῥ}} आणि {{Lang|grc|ῥῥ}} असे लिहिले जात असे). ==== स्वर ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! ! colspan="2" |पुरोजिह्वीय ! rowspan="2" | संवृत |- ! ! <small>प्रसृतोष्ठ</small> ! <small>अतिकुंचितोष्ठ</small> |- align="center" ! संवृत | {{Lang|grc|ι}}<br /><br /><br /><br /> /i/ /{{IPA|iː}}/ | {{Lang|grc|υ}}<br /><br /><br /><br /> /y/ /{{IPA|yː}}/ | |- ! अर्ध-संवृत | {{Lang|grc|ε ει}}<br /><br /><br /><br /> /e/ /{{IPA|eː}}/ | | {{Lang|grc|ο ου}}<br /><br /><br /><br /> /o/ /{{IPA|oː}}/ |- ! अर्ध-विवृत | {{Lang|grc|η}}<br /><br /><br /><br /> /ɛː/ | | {{Lang|grc|ω}}<br /><br /><br /><br /> /ɔː/ |- ! विवृत | colspan="2" | | {{Lang|grc|α}}<br /><br /><br /><br /> /a/ /aː/ |} {{IPA|/oː/}} याचे संवृतीकरण होऊन {{IPA|[uː]}} झाले, कदाचित इ. स. पू. ४थ्या शतकपर्यंत. == पदरचनाशास्त्र == [[चित्र:AGMA_Ostrakon_Cimon.jpg|इवलेसे|किमॉन नावाचा ओस्त्राकोन, अत्तालोसचा स्तोआ(स्तोआ म्हणजे ओसरी)]] इतर सर्व जुन्या [[इंडो-युरोपीय भाषासमूह|हिंद-युरोपीय भाषांप्रमाणेच]], जसे संस्कृतही, ग्रीक भाषा अत्यंत विभक्तियुक्त आहे. आद्य-हिंद-युरोपीय रूपे जतन करण्याच्या बाबतीत ती अति पुरातन आहे. प्राचीन ग्रीकमध्ये, [[नाम|नामांना]] (विशेष नामांसहित) पाच [[विभक्ती]](प्रथम, द्वितीय, चतुर्थी, षष्ठी आणि संबोधन), तीन लिंगे ( पुल्लिंग, स्त्रीलिंग आणि नपुंसकलिंग) आणि तीन [[वचन (व्याकरण)|वचने]] (एकवचन, द्विवचन आणि बहुवचन ) आहेत. [[क्रियापद|क्रियापदांना]] चार वृत्ती ( स्वार्थ, आज्ञार्थ, विध्यर्थ आणि इच्छार्थ) आणि तीन प्रयोग ( सकर्मक, मध्यम आणि कर्मणी ) आहेत, तसेच तीन पुरुष (प्रथम, मध्यम आणि उत्तम) व इतर विविध रूपे आहेत. क्रियापदांचे रूप सात काळ आणि गणांच्या संयोगांद्वारे (ज्यांना सामान्यतः फक्त "काळ" म्हटले जाते) घडवले जाते: [[वर्तमानकाळ|वर्तमान]], [[भविष्यकाळ|भविष्य]] आणि लङ् हे लङिक रूप आहेत; तर लुङ्, लिट्, पूर्ण भूतकाळ आणि पूर्ण भविष्यकाळ हे लुङिक रूप आहेत. बहुतेक काळांमध्ये चारही वृत्ती आणि तीनही प्रयोग आढळतात, मात्र भविष्यकाळात आज्ञार्थी किंवा आज्ञार्थी प्रयोग नसतो. तसेच, अपूर्ण विध्यर्थ, इच्छार्थ किंवा आज्ञार्थ प्रयोगही नसतो. क्रियापदांचे धातूरूप आणि कृदंत रूपे ही काळ, अवस्था आणि प्रयोग यांच्या सान्त संयोगांशी जुळतात. === आगम === भूतकाळांच्या स्वार्थ रूपांमध्ये (किमान संकल्पनात्मकदृष्ट्या) /e-/ हा उपसर्ग जोडला जातो, ज्याला आगम म्हणतात. हा कदाचित मूळतः 'मग' यासारखा अर्थ असलेला एक पूर्णपणे वेगळा शब्द असत होता, जो जोडला गेला कारण आद्य-हिंद-युरोपीय (PIE) भाषांमध्ये काळांना प्रामुख्याने पैलूदर्शक अर्थ होता. हा आगम लुङ्, लङ् आणि पूर्ण भूतकाळ यांच्या स्वार्थांना जोडला जातो, परंतु लुङाच्या इतर कोणत्याही रूपांना नाही (लङ् आणि पूर्ण भूतकाळ इतर कोणतीही रूपे नाहीत). ग्रीकमधील आगमचे दोन प्रकार आहेत: अक्षरात्मक आणि संख्यात्मक. अक्षरात्मक आगम व्यंजनांसोबत सुरू होणाऱ्या शब्दांना जोडला जातो आणि तो फक्त ''<nowiki/>'e'<nowiki/>'' हा उपसर्ग लावतो (मात्र, ''<nowiki/>'r''' ने सुरू होणाऱ्या शब्दांना ''<nowiki/>'er'' ' जोडला जातो). संख्यात्मक आगम स्वरांनी सुरू होणाऱ्या शब्दांशी जोडला जातो आणि त्यात स्वराचा उच्चार दीर्घ केला जातो. * a, ā, e, ē → ē * i, ī → ī * o, ō → ō * u, ū → ū * ai → ēi * ei → ēi किंवा ei * oi → ōi * au → ēu किंवा au * eu → ēu किंवा eu * ou → ou == नमुना मजकूर == [[होमर|होमरच्या]] [[इलियड|इलियासची]] सुरुवात प्राचीन ग्रीक भाषेच्या आद्य काळाचे उत्तम उदाहरण आहे (अधिक तपशिलासाठी होमरी ग्रीक पहा): Μῆνιν ἄειδε, θεά, Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος οὐλομένην, ἣ μυρί' Ἀχαιοῖς ἄλγε' ἔθηκε, πολλὰς δ' ἰφθίμους ψυχὰς Ἄϊδι προΐαψεν ἡρώων, αὐτοὺς δὲ ἑλώρια τεῦχε κύνεσσιν οἰωνοῖσί τε πᾶσι· Διὸς δ' ἐτελείετο βουλή· ἐξ οὗ δὴ τὰ πρῶτα διαστήτην ἐρίσαντε Ἀτρεΐδης τε ἄναξ ἀνδρῶν καὶ δῖος Ἀχιλλεύς. [[प्लेटो|प्लातोच्या]] आपोलोगियाची सुरुवात प्राचीन ग्रीकच्या शास्त्रीय काळातील अतिकी ग्रीकचे उदाहरण आहे. (दुसरी ओळ [[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आयपीए (IPA)]] आहे, तर तिसरी ओळ आयपीए प्रमाणे मराठीत/देवनागरीत लिप्यंतरण आहे).   Ὅτι μὲν ὑμεῖς | ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι | πεπόνθατε | ὑπὸ τῶν ἐμῶν κατηγόρων, οὐκ hóti men hyːmêːs {{!}} ɔ̂ː ándres atʰɛːnaî̯i̯oi {{!}} pepóntʰate {{!}} hypo tɔ̂ːn emɔ̂ːŋ होती मेन् हिमेस् | ऑ आन्द्रेस् आथेनाय्योइ | पेपोन्थाते | हिपो तॉन् एमॉङ् κατηγόρων | οὐκ οἶδα ‖ ἐγὼ δ'οὖν καὶ αὐτὸς | ὑπ' αὐτῶν ὀλίγου ἐμαυτοῦ | katɛːɡórɔːn {{!}} oːk oî̯da ‖ eɡɔ́ː dûːŋ kai̯ au̯tos {{!}} hyp au̯tɔ̂ːn olíɡoː emau̯tûː {{!}} कातेगोरॉन् | ओक् ओय्दा ‖ एगॉ दूङ् काय् आउतोस् | हिप् आउतॉन् ओलिगो एमाउतू ἐπελαθόμην | οὕτω πιθανῶς ἔλεγον ‖ Καίτοι ἀληθές γε | ὡς ἔπος εἰπεῖν epelatʰómɛːn {{!}} hǔːtɔː pitʰanɔ̂ːs éleɡon ‖ kaí̯toi̯ alɛːtʰéz ɡe {{!}} hɔːs épos eːpêːn एपेलाथोमेन् | हूतॉ पिथानॉस् एकेगोन् ‖ काय्तोइ आलेथेज गे | हॉस् एपोस् एपेन् | οὐδὲν εἰρήκασιν. ‖ {{!}} oːden eːrɛ̌ːkaːsin ‖ | ओदेन् एरेकासीन ‖ == आधुनिक वापर == === शिक्षणात === युरोपीय देशांमध्ये [[लॅटिन भाषा|लॅटिनच्या]] अधिक प्राचीन ग्रीक भाषेच्या अभ्यासाला [[युरोपीय प्रबोधनाचा काळ|प्रबोधनकाळापासून]] ते २०व्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत अभ्यासक्रमात महत्त्वाचे स्थान होते. अमेरिकेतही हेच खरे होते, जिथे राष्ट्राच्या अनेक संस्थापकांना शास्त्रीय शिक्षण मिळाले होते. {{Efn|Thirty-six of the eighty-nine men who signed the Declaration of Independence and attended the Constitutional Convention went to a colonial college, all of which offered only the classical curricula.<ref>{{cite book |first=Richard M. |last=Gummere |title=The American Colonial Mind and the Classical Tradition |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0313238901 |page=66 |year=1963}}</ref> Admission to Harvard, for example, required that the applicant "Can readily make and speak or write true Latin prose and has skill in making verse, and is competently grounded in the Greek language so as to be able to construe and grammatically to resolve ordinary Greek, as in the Greek Testament, Isocrates, and the minor poets."<ref>{{cite book |first=Meyer |last=Reinhold |title=Classica Americana: The Greek and Roman Heritage in the United States |page=27 |year=1984 |publisher=[[Wayne State University Press]] |isbn=978-0814317440}}</ref>}} अमेरिकी महाविद्यालयांमध्ये लॅटिनवर भर दिला जात होता, परंतु विशेषतः वसाहतवादीत आणि सुरुवातीच्या राष्ट्रीय काळात ग्रीक भाषा देखील आवश्यक होती, {{Efn|Harvard's curriculum was patterned after those of Oxford and Cambridge, and the curricula of other colonial colleges followed Harvard's हार्वर्डचे आभ्यासक्रम ऑक्सफर्ड आणि केम्ब्रिज या दोघांवरती बनला गेला होता, आणि दुसऱ्या वसाहती विद्यापीठ हार्वर्डच्या पावलांवर पाऊल ठेवले.<ref>{{cite book |first=Lawrence A. |last=Cremin |title=American Education: The Colonial Experience, 1607–1783 |pages=128–129 |year=1970 |publisher=[[Harper & Row]] |isbn=978-0061316708}}</ref><ref>{{cite book |first=Frederick |last=Rudolph |title=Curriculum: A History of the American Undergraduate Course of Study Since 1636 |pages=31–32 |year=1978 |publisher=[[Jossey-Bass]] |isbn=978-0875893587}}</ref>}} आणि १९व्या शतकाच्या मध्यापासून ते त्याच शतकाच्या शेवटीपर्यंत, म्हणजेच अमेरिकी हेलेनप्रेमाच्या (ग्रीक संस्कृतीबद्दल प्रेम) काळात, प्राचीन ग्रीसचा अभ्यास अधिकाधिक लोकप्रिय झाला. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Culture of Classicism: Ancient Greece and Rome in American Cultural Life, 1780–1910|last=Winterer|first=Caroline|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|year=2002|isbn=978-0801878893|pages=3–4}}</ref> विशेषतः, त्या काळातील स्त्री बुद्धिजीवींनी "साहित्यिक" होण्यासाठी प्राचीन ग्रीक भाषेवर प्रभुत्व मिळवणे आवश्यक मानले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Ladies' Greek: Victorian Translations of Tragedy|last=Prins|first=Yopie|publisher=[[Princeton University Press]]|year=2017|isbn=978-0691141893|pages=5–6}} See also {{स्रोत पुस्तक|title=Roman Law, Classical Education, and Limits on Classical Participation in America into the Twentieth-Century|last=Kearley|first=Timothy|publisher=Veterrimus Publishing|year=2022|isbn=978-1736131213|pages=54–55, 97–98}}</ref> == संदर्भ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{संदर्भयादी|25em}} == अधिक वाचन == * अ‍ॅडम्स, मॅथ्यू. "इंग्रजी शाळांमध्ये ग्रीक भाषेचा परिचय." ''ग्रीस अँड रोम'' ६१.१: १०२–१३, २०१४. JSTOR ४३२९७४९० . * ॲलन, रुटगर जे. "विषय बदलणे: प्राचीन ग्रीक शब्द क्रमातील विषयाची स्थिती." ''निमोसिन: बिब्लिओथेका क्लासिक बटावा'' 67.2: 181–213, 2014. * ''अथेनाझे: प्राचीन ग्रीक भाषेचा परिचय'' (ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस). [शालेय वापरासाठी प्रकाशित प्राचीन ग्रीक भाषेवरील पाठ्यपुस्तकांची मालिका.] * बॅकर, एगबर्ट जे., संपादक. ''अ कंपॅनियन टू द एन्शियंट ग्रीक लँग्वेज.'' ऑक्सफर्ड: वायली-ब्लॅकवेल, २०१०. * बीक्स, रॉबर्ट एस. पी. ''ग्रीक भाषेचा व्युत्पत्तिशास्त्रीय शब्दकोश.'' लीडेन, नेदरलँड्स: ब्रिल, २०१०. * चँट्रेन, पियरे . ''[[iarchive:Dictionnaire-Etymologique-Grec|Dictionnaire étymologique de la langue grecque]]'', नवीन आणि अद्यतनित संस्करण., जीन टेलर्डॅट, ऑलिव्हियर मॅसन आणि जीन-लुई पेरपिलो यांनी संपादित केले. 3 व्हॉल्स. पॅरिस: क्लिंक्सिएक, 2009 (1ली आवृत्ती. 1968-1980). * क्रिस्टिडिस, अनास्तासिओस-फोइबोस, संपा. ''प्राचीन ग्रीकचा इतिहास: सुरुवातीपासून ते उत्तरकालीन प्राचीनतेपर्यंत'' . केंब्रिज: केंब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस, २००७. * ईस्टरलिंग, पी. आणि हँडली, सी. ''ग्रीक लिपी: एक सचित्र परिचय'' . लंडन: सोसायटी फॉर द प्रमोशन ऑफ हेलेनिक स्टडीज, २००१. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-902984-17-9|<bdi>०-९०२९८४-१७-९</bdi>]] * फोर्टसन, बेंजामिन डब्ल्यू. ''इंडो-युरोपियन भाषा आणि संस्कृती: एक परिचय.'' दुसरी आवृत्ती. ऑक्सफर्ड: वायली-ब्लॅकवेल, २०१०. * हॅन्सेन, हार्डी आणि क्विन, जेराल्ड एम. (१९९२) [https://books.google.com/books/about/Greek.html?id=T9Gi7jYCxegC ''ग्रीक: एक सघन अभ्यासक्रम''], फोर्डहॅम युनिव्हर्सिटी प्रेस * हॉरॉक्स, जेफ्री. ''ग्रीक: भाषेचा आणि तिच्या भाषकांचा इतिहास.'' दुसरी आवृत्ती. ऑक्सफर्ड: वायली-ब्लॅकवेल, २०१०. * जांको, रिचर्ड. "महाकाव्यीय शब्दशैलीचा उगम आणि उत्क्रांती." ''द इलियड: अ कॉमेंटरी मध्ये.'' ''खंड ४, पुस्तके १३-१६.'' रिचर्ड जांको संपादित, ८-१९. केंब्रिज, युके: केंब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस, १९९२. * जेफरी, लिलियन हॅमिल्टन. ''प्राचीन ग्रीसच्या स्थानिक लिपी: ए. डब्ल्यू. जॉन्स्टन यांच्या पुरवणीसह सुधारित आवृत्ती.'' ऑक्सफर्ड: ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस, १९९०. * मोरपुर्गो डेव्हिस, अ‍ॅना, आणि इव्हस डुहॉक्स, संपादक. ''अ कंपॅनियन टू लिनियर बी: मायसेनियन ग्रीक टेक्स्ट्स अँड देअर वर्ल्ड.'' खंड १. लुवेन, बेल्जियम: पीटर्स, २००८. * * ** ** ** ** pxiagobl5iyvi9rf8abpw6e91y6h996 2685750 2685748 2026-05-25T08:28:06Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2685750 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भाषा|name=प्राचीन ग्रीक|familycolor=[[हिंद-युरोपीय]]|नकाशा=Homeric Greece-en.svg|चित्र=Account of the construction of Athena Parthenos by Phidias.jpg|वर्णन=[[प्राचीन ग्रीस| प्राचीन (होमेरी) ग्रीस]]चा नकाशा|चित्र वर्णन=[[पार्थेनॉन|पार्थेनोन]]मधील अथीना पार्थेनोसच्या बांधकामाचे वृत्तांत, इ. स. पू. ४४०/४३९|भाषिक_प्रदेश=पूर्व [[भूमध्य समुद्र|भूमध्य]] आणि ग्रेको-रोमी जग|भाषाकुल_वर्गीकरण=[[इंडो-युरोपीय भाषासमूह| हिंद-युरोपीय]]|भाषासंकेत_ISO_639_1_वर्गवारी=grc|भाषासंकेत_ISO_639_2_वर्गवारी=grc}} [[चित्र:Hellenistic_Greek-MAP.jpg|इवलेसे|[[हेलेनिस्टिक कालखंड|हेलेनी]] काळातील (इ.स.पू. ३२३ ते ३१) ग्रीक-भाषिक प्रदेश.{{legend|blue|प्रदेश जिथे ग्रीक भाषिक बहुधा बहुमत असायचे}} {{legend|#0099cc|प्रदेश जे सार्थपणे [[हेलेनीकृत]] झाले होते}}]] [[चित्र:Beginning_Odyssey.svg|इवलेसे|[[होमर|होमरच्या]] ''[[ओडिसी|ओदुसेयाची]]'' सुरुवात]] '''प्राचीन ग्रीक''' ({{Lang|grc|Ἑλληνική}}, हेल्लेनीके)<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=7dHNCgAAQBAJ&pg=PA230|title=Dictionary of Languages: The definitive reference to more than 400 languages|last=Dalby|first=Andrew|date=28 October 2015|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4081-0214-5|page=230|access-date=10 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240610154901/https://books.google.com/books?id=7dHNCgAAQBAJ&pg=PA230|archive-date=10 June 2024}}</ref> मध्ये इ.स.पू. १५०० ते इ.स.पू. ३०० च्या सुमारास [[ग्रीक संस्कृती|प्राचीन ग्रीस]] आणि प्राचीन जगात वापरल्या जाणाऱ्या [[ग्रीक भाषा|ग्रीक भाषेच्या]] रूप येतात. याचे साधारणपणे खालील कालखंडांमध्ये विभाजन केले जाते: मिकीनी ग्रीक ( c. १४०० – सी. इ.स.पू. १२०० ), ग्रीक अंधारयुग ( c. १२०० – सी. इ.स.पू. ८०० ), पुरातन किंवा होमरी काळ ( c. ८०० – सी. इ.स.पू. ५०० ), आणि शास्त्रीय काळ ( c. ५०० – सी. इ.स.पू. ३०० ). <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Ralli|first=Angela|author-link=Angela Ralli|date=2012|title=Greek|url=https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2012_num_90_3_8269|journal=Revue belge de Philologie et d'Histoire|volume=90|issue=3|page=964|doi=10.3406/rbph.2012.8269|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930054647/https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2012_num_90_3_8269|archive-date=30 September 2022|access-date=23 January 2021}}</ref> प्राचीन ग्रीक ही [[होमर|होमरची]] आणि ५व्या शतकातील अथेनी इतिहासकार, नाटककार आणि तत्त्वज्ञांची भाषा होती. ही भाषा [[युरोपीय प्रबोधनाचा काळ|प्रबोधनकाळापासून]] पाश्चात्य जगातील शैक्षणिक संस्थांमध्ये ती अभ्यासाचा एक प्रमाणित विषय राहिली आहे. या लेखात प्रामुख्याने भाषेच्या महाकाव्य आणि अभिजात कालखंडांविषयी माहिती आहे, जे सर्वोत्तम पुरावे असलेले आणि प्राचीन ग्रीक भाषेचे सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण कालखंड मानले जातात. जेव्हा [[अलेक्झांडर द ग्रेट|सिकंदरनी]] [[पंजाब प्रदेश|पंजाबमध्ये]] आक्रमण केले आणि राजा [[पुरु (पौरव राजा)|पुरुविरुद्ध]] लडले, या भाषेतील अनेक शब्द [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृतमध्ये]] आले, आणि त्या परिणामी मराठीतही आले. उदा. 'केंद्र', जे येते ग्रीकच्या 'κέντρον' (केन्त्रोन) पासून. [[हेलेनिस्टिक कालखंड|हेलेनी काळापासून]]( c. इ.स.पू. ३०० ) पुढे, प्राचीन ग्रीकानंतर कोइने ग्रीक आली, जीला एक वेगळा ऐतिहासिक टप्पा मानले जाते, जरी तिचे सर्वात जुने स्वरूप अतिकी ग्रीकशी मिळतेजुळते आहे आणि तिचे सर्वात नवीन रूप मध्ययुगीन ग्रीकच्या जवळ आहे, आणि कोइनेला व्यापक अर्थाने प्राचीन ग्रीक म्हणूनही वर्गीकृत केले जाऊ शकते – कारण ते ग्रीकचे मध्ययुगीन नव्हे तर प्राचीन स्वरूप आहे, जरी शतकानुशतके ते मध्ययुगीन आणि आधुनिक ग्रीकसारखे अधिकाधिक दिसू लागते. प्राचीन ग्रीक भाषेत अतिकी, यवनी, दोरिसी, आयोली आणि आर्कादी-किप्री यांसारख्या अनेक बोलीभाषा होता. त्यांपैकी, अतिकी ही कोइने ग्रीकचा आधार बनली. ज्याच्याप्रमाणे कोइनेचा अनेकदा प्राचीन ग्रीकखाली मानल्या जातो, त्याचप्रमाणे याउलट, मिकीनी ग्रीकला सहसा स्वतंत्रपणे हाताळले जाते आणि तिचा नेहमीच प्राचीन ग्रीकमध्ये मानले जात नाही – यावरून हे दिसते की इ. स. पू, पहिल्या सहस्रकातील ग्रीक भाषा ही प्राचीन ग्रीकचे नमुनेदार मानली जाते. == बोलीभाषा == प्राचीन ग्रीक ही बहुकेंद्रीय भाषा होती, जी अनेक बोलीभाषांमध्ये विभाजित होती. जे मुख्य बोलीभाषांचे समूह आहेत ते अतिकी, यवनी, आयोली, आर्कादी-किप्री आणि दोरिसीआहेत, ज्यांच्यातील बहु भाषांना अनेक विभाग आहेत. काही बोलीभाषा साहित्यामधील प्रामाणिक साहित्यिक प्रकारे आढळतात, आणि काही फक्त शिलालेखांमध्ये प्रमाणित असतात. याचे अनेक ऐतिहासिक प्रकार पण आहेत. होमरी ग्रीक हे पुरातन ग्रीकचे (मुख्यतः यवनी आणि आयोलीमधून व्युत्पन्नलेले) एक साहित्यिक रूप आहे जे ''[[इलियड|इलीयास]]'' आणि ''[[ओडिसी|ओदुसेया]]'' या महाकाव्यांमध्ये आणि इतर लेखकांच्या नंतरच्या कवितांमध्येही वापरले गेले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=DgBSCgAAQBAJ&pg=PA445|title=A Companion to Greek Literature|last=Hose|first=Martin|last2=Schenker|first2=David|publisher=John Wiley & Sons|year=2015|isbn=978-1118885956|page=445|language=en-US}}</ref> होमरी ग्रीकचे व्याकरण आणि उच्चारण हे शास्त्रीय अतिकी आणि इतर शास्त्रीय युगाच्या बोलीभाषांपेक्षा लक्षणीय भिन्न होते. === इतिहास === त्या काळातील पुराव्यांच्या अभावामुळे हेलनी भाषाकुळाचा उगम, प्रारंभिक स्वरूप आणि विकास नीटप्रकारे समजलेला नाही आहे. साध्या आद्य-हिंद-युरोपीय भाषेपासून सुरुवातीच्या ग्रीक-सदृश बोलीभाषा वेगळे झाल्यापासून ते शास्त्रीय काळापर्यंत कोणते हेलनी बोली गट अस्तित्वात होते, याबद्दल अनेक सिद्धांत आहेत. त्यांची सर्वसाधारण रूपरेषा सारखीच आहे, परंतु काही तपशिलांमध्ये ते वेगळे आहेत. या काळातील एकमेव प्रमाणित बोली {{Efn|[[मिकीनी ग्रीक]] अस्पष्टपणे प्रमाणित आहे आणि जरासे पुनर्रचनित आहे [[रेखीय बी]] अशा अयोग्य लिपीच्या प्रयोगामुळे}} मिकीनी ग्रीक आहे, परंतु ऐतिहासिक बोलींशी असलेले तिचे नाते आणि त्या काळातील ऐतिहासिक परिस्थिती असे सूचित करतात की एकूण गट आधीपासूनच कोणत्यातरी स्वरूपात होते. विद्वानांच्या मते, प्राचीन ग्रीक काळातील प्रमुख बोलीभाषा गट इ. स. पू. ११८० च्या नंतर विकसित झाले नसतील, दोरिसी आक्रमणांच्या वेळी — आणि अचूक वर्णमालेच्या लेखनाच्या रूपात त्यांचा पहिला वापर इ.स.पू. ८व्या शतकातील सुरू झाला. जर आक्रमणांचा ऐतिहासिक दोरिसी लोकांशी काही सांस्कृतिक संबंध नसतील, तर ते आक्रमण "दोरिसी" असे नाव पडणार नाही. हे माहीती आहे की या आक्रमणामुळे लोकसमुदाय नंतरच्या अतिकी-यवनी प्रदेशांमध्ये विस्थापित झाला, आणि हे लोक स्वतःला दोरिसी लोकांकडून विस्थापित झालेल्या किंवा त्यांच्याशी लडणाऱ्या लोकांचे वंशज मानत होते. या काळातील ग्रीक लोकांचा असा मत होता की सर्व ग्रीक लोकांचे तीन प्रमुख विभाग होते – दोरिसी, आयोली आणि यवनी (अथेनी लोकांसहित), आणि प्रत्येकाची स्वतःची वैशिष्ट्यपूर्ण व वेगळी बोलीभाषा होती. आर्कादी अज्ञात पर्वतीय बोलीभाषा होती आणि ती ग्रीक अभ्यासाच्या केंद्रापासून दूर असलेली किप्री, यांकडे त्यांचे दुर्लक्ष झाले हे गृहीत धरल्यास, लोकांची आणि भाषेची ही विभागणी आधुनिक पुरातत्व-भाषिक संशोधनाच्या निष्कर्षांशी बरीच मिळतीजुळती आहे. बोलीभाषांसाठी एक प्रमाणित सूत्र खालील आहे: <ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Greek-language#ref74651|title=Greek Language|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=13 April 2018|first1=Brian E.|last1=Newton|first2=Cornelis Judd|last2=Ruijgh|access-date=22 May 2019|archive-date=20 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190520201202/https://www.britannica.com/topic/Greek-language#ref74651|url-status=live}}</ref> [[चित्र:Ancient greek dialects(numbered).png|इवलेसे|शास्त्रीय काळात ग्रीसमधील ग्रीक बोलीभाषांचा वितरण]] १. आयोलिया २. लेस्बोस ३. थेस्सालिया ४. बोयॉतिया ५. यवनदेश/इयोनीया ६. अत्तिका ७. लाकोनिया ८. आर्गोलिस ९. आखाइया १०. कोरिन्थ ११. कोस १२. थेरा १३. ह्रोदोस १४. क्रेते १५. देल्फी १६. दोरिस १७. फोकिस १८. एलिस १९. आर्कादिया * पश्चिम गट ** वायव्य ग्रीक ** दोरिसी * आयोली गट ** आयगाई/आशियाई आयोली ** थेस्साली ** बोयॉती * यवनी-अतिकी गट ** अतिकी ** यवनी *** एउबोयी आणि इतालियातील वसाहती *** किक्लादी *** आशियाई यवनी * आर्कादी-किप्री ग्रीक ** आर्कादी ** किप्री पश्चिमी विरुद्ध अपाश्चात्य ग्रीक ही सर्वात ठळक आणि सर्वात पुराणी विभागणी आहे, ज्यात अपाश्चात्य ग्रीकचे यवनी-अतिकी आणि आयोनी विरुद्ध आर्कादी-किप्री, किंवा आयोली आणि आर्कादी-किप्री विरुद्ध यवनी-अतिकी असे उपसमूह आहेत. अनेकदा अपाश्चात्य ग्रीकला 'पूर्व ग्रीक' असेही म्हटतात. आर्कादी-किप्री कांस्ययुगातील मिकीनी ग्रीक लोकांशी अधिक जवळून संबंधित होते असे वाटते. बोयॉती ग्रीकवर वायव्य ग्रीकचा मोठा प्रभाव होता आणि काही बाबतीत तिला एक संक्रमणकालीन बोली असे मानले जाऊ शकते, जसे की बोयॉती कवी पिंदारोसच्या कवितांमध्ये दिसते, ज्यांनी थोड्या प्रमाणात आयोनी मिश्रणासह दोरिसी भाषेत लिहिले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Zzlnqb_64SYC|title=A Companion to the Greek Lyric Poets|last=Gerber|first=Douglas E.|publisher=Brill|year=1997|isbn=90-04-09944-1|page=255}}</ref> त्याचप्रमाणे थेस्साली भाषेवरही वायव्य ग्रीकचा प्रभाव होता, जरी तो कमी प्रमाणात पडला होता. अनातोलियाच्या नैऋत्य किनाऱ्यावरील एका लहानशा प्रदेशात बोलली जाणारी आणि शिलालेखांमध्येच जराशी जतन झालेली पाम्फिली ग्रीक भाषा, ही एकतर पाचवा प्रमुख बोलींचा गट असू शकते, किंवा ती दोरिसी भाषेने आच्छादलेली मिकी ग्रीक असू शकते, जिच्यासह गैर-ग्रीक प्रभाव असे. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Skelton|first=Christina|year=2017|title=Greek-Anatolian Language Contact and the Settlement of Pamphylia|url=https://www.christinaskelton.com/files/CA3601_04_Skelton.pdf|journal=Classical Antiquity|volume=36|issue=1|pages=104–129|doi=10.1525/ca.2017.36.1.104|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417143016/https://www.christinaskelton.com/files/CA3601_04_Skelton.pdf|archive-date=2021-04-17|access-date=2021-04-17}}</ref> === संबंधित भाषा === फ्रिगी हे एक पश्चिम आणि मध्य [[अनातोलिया|अनातोलियामधील]] नामशेष [[इंडो-युरोपीय भाषासमूह|हिंद-युरोपीय]] भाषा आहे, व आज [[ग्रीक भाषा|आधुनिक ग्रीक]] याच्याशी जवळचे संबंध आहेत असे मानले जाते.<ref name="Brixhe pp. 165–178">ब्रिश, क्लो. "Le Phrygien". फ्रां. मध्ये. बेडर (सं.), ''Langues indo-européennes'', पृ. १६५–१७८, Paris: CNRS Editions. </ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/ancientlanguages00wood|title=The Ancient Languages of Asia Minor|last=Brixhe|first=Claude|publisher=Cambridge University Press|year=2008|isbn=978-0-521-68496-5|editor-last=Woodard|editor-first=Roger D|pages=[https://archive.org/details/ancientlanguages00wood/page/n91 69]–80|chapter=Phrygian|url-access=limited}} "Unquestionably, however, Phrygian is most closely linked with Greek." (p. 72).</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Obrador-Cursach|first=Bartomeu|date=2019-12-01|title=On the place of Phrygian among the Indo-European languages|journal=Journal of Language Relationship|language=ru|volume=17|issue=3–4|pages=243|doi=10.31826/jlr-2019-173-407|quote=With the current state of our knowledge, we can affirm that Phrygian is closely related to Greek.|doi-access=free}}</ref> ज्या हिंद-युरोपीय भाषा विद्यमान आहेत, त्यांमधील ग्रीकला [[आर्मेनियन भाषा|आर्मेनी]]<ref>जेम्स क्लॅक्सन. ''Indo-European Linguistics: An Introduction''. केम्ब्रिज विद्यापीठ छापखाना, २००७, पृ. ११–१२.</ref> (ग्रेको-आर्मेनी पहा) आणि [[हिंद-इराणी भाषासमूह|हिंद-इराणी भाषा]] (ग्रेको-आर्य पहा) या भाषा(समूहां)सोबत सर्वात जवळचे वांशिक संबंध आहेत असे मानले जाते.<ref>बेंजमिन वि. फॉर्टसन. ''Indo-European Language and Culture''. ब्लॅकवेल, २००४, पृ. १८१.</ref><ref>हेनरी मॅ. होनिग्सवाल्ड, "Greek", ''The Indo-European Languages'', सं. [[Anna Giacalone Ramat|आन्ना जाकालोने रामात]] आणि पाओलो रामात (रूटलेज, १९९८ पृ. २२८–२६०), पृ. २२८.<br /><br />[[बीबीसी|BBC]]: [https://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/languages/greek.shtml Languages across Europe: Greek] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201114002806/http://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/languages/greek.shtml}}</ref> == ध्वनीशास्त्र == === आद्य-हिंद-युरोपीयपासून फरक === प्राचीन ग्रीक भाषा आद्य-हिंद-युरोपीय (PIE) आणि इतर हिंद-युरोपीय भाषांपेक्षा काही बाबतीत वेगळी आहे. ध्वनिरचनेनुसार, प्राचीन ग्रीक शब्दांचा शेवटी फक्त स्वर किंवा {{IPA|/n s r/}} नेच होऊ अंत शकत होता; {{Lang|grc|γάλα}} "दूध" सारखे अंतिम स्पर्शांचे लोप पावले, {{Lang|grc|γάλακτος}} दुधाचे" (षष्ठी विभक्ती) हे तुलनेसाठी पहा. अनेक ध्वनींच्या बदलांमुळे, <ref name="Fortson">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/indoeuropeanlang00ivbe|title=Indo-European language and culture: an introduction|last=Fortson|first=Benjamin W.|publisher=Blackwell|year=2004|isbn=978-1405103152|location=Malden, Mass|pages=[https://archive.org/details/indoeuropeanlang00ivbe/page/n241 226]–231|oclc=54529041|url-access=limited}}</ref> विशेषतः खालील बदलांमुळे, शास्त्रीय काळातील प्राचीन ग्रीक भाषा मूळ आद्य-हिंद-युरोपीय स्वनिमांच्या सूची आणि वितरणात देखील वेगळे होती: * PIE चे *{{Lang|ine-x-proto|s}} शब्दाच्या सुरुवातीला {{IPA|/h/}} झाले( कंठ्यीकरण ): लॅटिन ''{{Lang|la|sex}}'' (सेक्स), संस्कृत षट्, मराठी सहा, प्राचीन ग्रीक {{Lang|grc|ἕξ}} {{IPA|/héks/}} = ... * PIE चे {{Lang|ine-x-proto|s}} कंठ्यीकरणाच्या मध्यवर्ती टप्प्यानंतर स्वरांमध्ये लोप पावला: संस्कृत जनस्, लॅटिन ''{{Lang|la|generis}}'' (गेनेरिस) (जिथे र-करणानुसार ''s'' > ''r'' आहे), ग्रीक * {{Lang|grc|genesos}} (गेनेसोस) > *{{Lang|grc|genehos}} (गेनेहोस) प्राचीन ग्रीक {{Lang|grc|γένεος}} ( {{IPA|/ɡéneos/}} ), अतिकी {{Lang|grc|γένους}} ( {{IPA|/ɡénoːs/}} ) "एका प्रकारचा". * PIE चे {{Lang|ine-x-proto|y}} {{IPA|/j/}} झाले {{IPA|/h/}} (कंठ्यीकरण) किंवा {{IPA|/(d)z/}} ( दृढीकरण ): संस्कृत यद्, प्राचीन ग्रीक {{Lang|grc|ὅς}} {{IPA|/hós/}} "कोण" (सापेक्ष सर्वनाम); लॅटिन ''{{Lang|la|iugum}}'' (युगुम), संस्कृत युग्म, प्राचीन ग्रीक {{Lang|grc|ζυγός}} {{IPA|/zyɡós/}}. * PIE चे {{Lang|ine-x-proto|w}} मिकीनी आणि काही गैर-अतिकी बोलींमध्ये आढळणारे, लोप पावले: प्रारंभिक दोरिसी {{Lang|grc|ϝέργον}} {{IPA|/wérɡon/}}, अवेस्ती 𐬬𐬀𐬭𐬆𐬰𐬆𐬨 (वरजम), अटिक ग्रीक {{Lang|grc|ἔργον}} {{IPA|/érɡon/}}. * नंतरच्या ग्रीक बोलींमध्ये, PIE आणि मिकीनी ओष्ठ्यकण्ठ्यांचे रूपांतर साध्या स्पर्शांमध्ये (ओष्ठ्य, दन्त्य आणि कण्ठ्य) झाले: उदा., PIE चे {{Lang|ine-x-proto|kʷ}} अतिकीमध्ये {{IPA|/p/}} किंवा {{IPA|/t/}} बनले: अतिकी ग्रीकचे {{Lang|grc|ποῦ}} {{IPA|/pôː/}} "कुठे?", लॅटिन ''{{Lang|la|quō}}'' ; अतिकी ग्रीक {{Lang|grc|τίς}} {{IPA|/tís/}}, लॅटिन ''{{Lang|la|quis}}'' "कोण?". * PIE चे घोष महाप्राणित स्पर्श {{Lang|ine-x-proto|bʰ dʰ ǵʰ gʰ gʷʰ}} (संस्कृतमधील पहिले चार भ, ध, झ, घ बनले आणि शेवटचे जास्तीतर वेळा घ बनले परंतु उ, ऊ, किंवा एक गोलाकार स्वर त्याच्यानंतर असेल, तर भ बनले) अघोष झाले आणि महाप्राणित स्पर्श {{Lang|grc|φ θ χ}} प्राचीन ग्रीकमध्ये {{IPA|/pʰ tʰ kʰ/}} बनले. === ध्वन्यात्मक सूची === प्राचीन ग्रीक भाषेचा उच्चार आधुनिक ग्रीक भाषेपेक्षा अति वेगळा होता. प्राचीन ग्रीक भाषेत दीर्घ आणि ऱ्हस्व स्वर (जसे संस्कृतमधील इ वि. ई, किंवा उ वि. ऊ.); अनेक संयुक्त स्वर (जसे ऐ किंवा औ); द्वित्व (जसे क्क किंवा त्त) आणि एकवचनी व्यंजने; घोष, अघोष आणि महाप्राणित स्पर्श; आणि स्वराघात होते (अर्थ, वैदिक संस्कृतमधील उदात्त, अनुदात्त, व स्वरित स्वर, स्वर अक्षर किंवा आवाजांपासून वेगळे). आधुनिक ग्रीक भाषेत, सारे स्वर आणि व्यंजने ऱ्हस्व आहेत. एकेकाळी भिन्नपणे उच्चारले जाणारे अनेक स्वर आणि संयुक्त स्वर आता {{IPA|/i/}} (इ) असे उच्चारले जातात( इ-करण ). संयुक्त स्वरांमधील काही स्पर्श आणि अर्धस्वर ऊष्मन् बनले आहेत, आणि स्वराघात बदलून साधे आघात बनला आहे. यातील बरेच बदल कोइने ग्रीक काळात झाले. तथापि, आधुनिक ग्रीकची लेखन प्रणाली सर्व उच्चार बदलांना प्रतिबिंबित करत नाही. खालील उदाहरणे इ.स.पू. ५व्या शतकाचे अतिकी ग्रीक भाषेचे प्रतिनिधित्व करतात. प्राचीन उच्चारांची निश्चितपणे पुनर्रचना करता येत नाही, परंतु त्या काळातील ग्रीक भाषेचे दस्तऐवजीकरण उत्तम प्रकारे झालेले आहे, आणि अक्षरे ज्या ध्वनींचे प्रतिनिधित्व करतात त्यांच्या सामान्य स्वरूपाबद्दल भाषाशास्त्रज्ञांमध्ये जास्ती काही मतभेद नाहीत. ==== व्यंजने ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! colspan="2" | !ओष्ठ्य ! वर्त्स्य ! [[कण्ठ्य व्यंजन|कण्ठ्य]] ! कंठद्वारीय |- ! colspan="2" | [[अनुनासिक]] | {{Lang|grc|μ}}<br /><br /><br /><br /> /m/ | {{Lang|grc|ν}}<br /><br /><br /><br /> /n/ | {{Lang|grc|γ}}<br /><br /><br /><br /> ( ŋ ) ¹ | |- ! rowspan="3" | स्पर्श ! <small>घोष</small> | {{Lang|grc|β}}<br /><br /><br /><br /> /b/ | {{Lang|grc|δ}}<br /><br /><br /><br /> /d/ | {{Lang|grc|γ}}<br /><br /><br /><br /> /ɡ/ | |- ! <small>अघोष</small> | {{Lang|grc|π}}<br /><br /><br /><br /> /p/ | {{Lang|grc|τ}}<br /><br /><br /><br />/t/ | {{Lang|grc|κ}}<br /><br /><br /><br /> /k/ | |- ! <small>महाप्राणित</small> | {{Lang|grc|φ}}<br /><br /><br /><br /> /pʰ/ | {{Lang|grc|θ}}<br /><br /><br /><br /> /tʰ/ | {{Lang|grc|χ}}<br /><br /><br /><br /> /kʰ/ | |- ! colspan="2" | ऊष्मन् | | {{Lang|grc|σ}}<br /><br /><br /><br /> /s/^२ | |<br /><br /><br /><br /> /h/^३ |- ! colspan="2" | अन्तस्थ | | {{Lang|grc|λ}}<br /><br /><br /><br /> /l/ | | |- ! colspan="2" | कंपन | | {{Lang|grc|ρ}}<br /><br /><br /><br /> /r/^४ | |} : ^१ {{IPA|[ŋ]}} हे {{IPA|/n/}} चा उपध्वनी म्हणून आढळले जो कण्ठ्यांच्या आधी आणि अनुनासिकांच्या आधी {{IPA|/ɡ/}} चा उपध्वनी म्हणून वापरला जात होता. : ^२ {{IPA|/s/}} हे {{IPA|[z]}} मध्ये आत्मसात केले गेले घोष व्यंजनांच्या आधी. : ^३ {{IPA|/h/}} पूर्वी {{Lang|grc|Η}} असे लिहिले जात होते पण जेव्हा तेच अक्षर ( [[ईटा]] ) {{IPA|/h/}} या स्वरासाठी वापरले गेले शुद्धलेखनातून वगळण्यात आले, जे नंतर एका स्वरचिन्हाच्या, म्हणजेच घोगऱ्या श्वासाच्या, स्वरूपात पुनर्संचयित केले गेले. : ^४ {{IPA|/r/}} शब्दाच्या सुरुवातीला आणि द्वित्व असताना कदाचित तो अघोष /r̥/ (संस्कृतातील ऋ सारखे) होता ( {{Lang|grc|ῥ}} आणि {{Lang|grc|ῥῥ}} असे लिहिले जात असे). ==== स्वर ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! ! colspan="2" |पुरोजिह्वीय ! rowspan="2" | संवृत |- ! ! <small>प्रसृतोष्ठ</small> ! <small>अतिकुंचितोष्ठ</small> |- align="center" ! संवृत | {{Lang|grc|ι}}<br /><br /><br /><br /> /i/ /{{IPA|iː}}/ | {{Lang|grc|υ}}<br /><br /><br /><br /> /y/ /{{IPA|yː}}/ | |- ! अर्ध-संवृत | {{Lang|grc|ε ει}}<br /><br /><br /><br /> /e/ /{{IPA|eː}}/ | | {{Lang|grc|ο ου}}<br /><br /><br /><br /> /o/ /{{IPA|oː}}/ |- ! अर्ध-विवृत | {{Lang|grc|η}}<br /><br /><br /><br /> /ɛː/ | | {{Lang|grc|ω}}<br /><br /><br /><br /> /ɔː/ |- ! विवृत | colspan="2" | | {{Lang|grc|α}}<br /><br /><br /><br /> /a/ /aː/ |} {{IPA|/oː/}} याचे संवृतीकरण होऊन {{IPA|[uː]}} झाले, कदाचित इ. स. पू. ४थ्या शतकपर्यंत. == पदरचनाशास्त्र == [[चित्र:AGMA_Ostrakon_Cimon.jpg|इवलेसे|किमॉन नावाचा ओस्त्राकोन, अत्तालोसचा स्तोआ(स्तोआ म्हणजे ओसरी)]] इतर सर्व जुन्या [[इंडो-युरोपीय भाषासमूह|हिंद-युरोपीय भाषांप्रमाणेच]], जसे संस्कृतही, ग्रीक भाषा अत्यंत विभक्तियुक्त आहे. आद्य-हिंद-युरोपीय रूपे जतन करण्याच्या बाबतीत ती अति पुरातन आहे. प्राचीन ग्रीकमध्ये, [[नाम|नामांना]] (विशेष नामांसहित) पाच [[विभक्ती]](प्रथम, द्वितीय, चतुर्थी, षष्ठी आणि संबोधन), तीन लिंगे ( पुल्लिंग, स्त्रीलिंग आणि नपुंसकलिंग) आणि तीन [[वचन (व्याकरण)|वचने]] (एकवचन, द्विवचन आणि बहुवचन ) आहेत. [[क्रियापद|क्रियापदांना]] चार वृत्ती ( स्वार्थ, आज्ञार्थ, विध्यर्थ आणि इच्छार्थ) आणि तीन प्रयोग ( सकर्मक, मध्यम आणि कर्मणी ) आहेत, तसेच तीन पुरुष (प्रथम, मध्यम आणि उत्तम) व इतर विविध रूपे आहेत. क्रियापदांचे रूप सात काळ आणि गणांच्या संयोगांद्वारे (ज्यांना सामान्यतः फक्त "काळ" म्हटले जाते) घडवले जाते: [[वर्तमानकाळ|वर्तमान]], [[भविष्यकाळ|भविष्य]] आणि लङ् हे लङिक रूप आहेत; तर लुङ्, लिट्, पूर्ण भूतकाळ आणि पूर्ण भविष्यकाळ हे लुङिक रूप आहेत. बहुतेक काळांमध्ये चारही वृत्ती आणि तीनही प्रयोग आढळतात, मात्र भविष्यकाळात आज्ञार्थी किंवा आज्ञार्थी प्रयोग नसतो. तसेच, अपूर्ण विध्यर्थ, इच्छार्थ किंवा आज्ञार्थ प्रयोगही नसतो. क्रियापदांचे धातूरूप आणि कृदंत रूपे ही काळ, अवस्था आणि प्रयोग यांच्या सान्त संयोगांशी जुळतात. === आगम === भूतकाळांच्या स्वार्थ रूपांमध्ये (किमान संकल्पनात्मकदृष्ट्या) /e-/ हा उपसर्ग जोडला जातो, ज्याला आगम म्हणतात. हा कदाचित मूळतः 'मग' यासारखा अर्थ असलेला एक पूर्णपणे वेगळा शब्द असत होता, जो जोडला गेला कारण आद्य-हिंद-युरोपीय (PIE) भाषांमध्ये काळांना प्रामुख्याने पैलूदर्शक अर्थ होता. हा आगम लुङ्, लङ् आणि पूर्ण भूतकाळ यांच्या स्वार्थांना जोडला जातो, परंतु लुङाच्या इतर कोणत्याही रूपांना नाही (लङ् आणि पूर्ण भूतकाळ इतर कोणतीही रूपे नाहीत). ग्रीकमधील आगमचे दोन प्रकार आहेत: अक्षरात्मक आणि संख्यात्मक. अक्षरात्मक आगम व्यंजनांसोबत सुरू होणाऱ्या शब्दांना जोडला जातो आणि तो फक्त ''<nowiki/>'e'<nowiki/>'' हा उपसर्ग लावतो (मात्र, ''<nowiki/>'r''' ने सुरू होणाऱ्या शब्दांना ''<nowiki/>'er'' ' जोडला जातो). संख्यात्मक आगम स्वरांनी सुरू होणाऱ्या शब्दांशी जोडला जातो आणि त्यात स्वराचा उच्चार दीर्घ केला जातो. * a, ā, e, ē → ē * i, ī → ī * o, ō → ō * u, ū → ū * ai → ēi * ei → ēi किंवा ei * oi → ōi * au → ēu किंवा au * eu → ēu किंवा eu * ou → ou == नमुना मजकूर == [[होमर|होमरच्या]] [[इलियड|इलियासची]] सुरुवात प्राचीन ग्रीक भाषेच्या आद्य काळाचे उत्तम उदाहरण आहे (अधिक तपशिलासाठी होमरी ग्रीक पहा): Μῆνιν ἄειδε, θεά, Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος οὐλομένην, ἣ μυρί' Ἀχαιοῖς ἄλγε' ἔθηκε, πολλὰς δ' ἰφθίμους ψυχὰς Ἄϊδι προΐαψεν ἡρώων, αὐτοὺς δὲ ἑλώρια τεῦχε κύνεσσιν οἰωνοῖσί τε πᾶσι· Διὸς δ' ἐτελείετο βουλή· ἐξ οὗ δὴ τὰ πρῶτα διαστήτην ἐρίσαντε Ἀτρεΐδης τε ἄναξ ἀνδρῶν καὶ δῖος Ἀχιλλεύς. [[प्लेटो|प्लातोच्या]] आपोलोगियाची सुरुवात प्राचीन ग्रीकच्या शास्त्रीय काळातील अतिकी ग्रीकचे उदाहरण आहे. (दुसरी ओळ [[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आयपीए (IPA)]] आहे, तर तिसरी ओळ आयपीए प्रमाणे मराठीत/देवनागरीत लिप्यंतरण आहे).   Ὅτι μὲν ὑμεῖς | ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι | πεπόνθατε | ὑπὸ τῶν ἐμῶν κατηγόρων, οὐκ hóti men hyːmêːs {{!}} ɔ̂ː ándres atʰɛːnaî̯i̯oi {{!}} pepóntʰate {{!}} hypo tɔ̂ːn emɔ̂ːŋ होती मेन् हिमेस् | ऑ आन्द्रेस् आथेनाय्योइ | पेपोन्थाते | हिपो तॉन् एमॉङ् κατηγόρων | οὐκ οἶδα ‖ ἐγὼ δ'οὖν καὶ αὐτὸς | ὑπ' αὐτῶν ὀλίγου ἐμαυτοῦ | katɛːɡórɔːn {{!}} oːk oî̯da ‖ eɡɔ́ː dûːŋ kai̯ au̯tos {{!}} hyp au̯tɔ̂ːn olíɡoː emau̯tûː {{!}} कातेगोरॉन् | ओक् ओय्दा ‖ एगॉ दूङ् काय् आउतोस् | हिप् आउतॉन् ओलिगो एमाउतू ἐπελαθόμην | οὕτω πιθανῶς ἔλεγον ‖ Καίτοι ἀληθές γε | ὡς ἔπος εἰπεῖν epelatʰómɛːn {{!}} hǔːtɔː pitʰanɔ̂ːs éleɡon ‖ kaí̯toi̯ alɛːtʰéz ɡe {{!}} hɔːs épos eːpêːn एपेलाथोमेन् | हूतॉ पिथानॉस् एकेगोन् ‖ काय्तोइ आलेथेज गे | हॉस् एपोस् एपेन् | οὐδὲν εἰρήκασιν. ‖ {{!}} oːden eːrɛ̌ːkaːsin ‖ | ओदेन् एरेकासीन ‖ == आधुनिक वापर == === शिक्षणात === युरोपीय देशांमध्ये [[लॅटिन भाषा|लॅटिनच्या]] अधिक प्राचीन ग्रीक भाषेच्या अभ्यासाला [[युरोपीय प्रबोधनाचा काळ|प्रबोधनकाळापासून]] ते २०व्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत अभ्यासक्रमात महत्त्वाचे स्थान होते. अमेरिकेतही हेच खरे होते, जिथे राष्ट्राच्या अनेक संस्थापकांना शास्त्रीय शिक्षण मिळाले होते. {{Efn|Thirty-six of the eighty-nine men who signed the Declaration of Independence and attended the Constitutional Convention went to a colonial college, all of which offered only the classical curricula.<ref>{{cite book |first=Richard M. |last=Gummere |title=The American Colonial Mind and the Classical Tradition |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0313238901 |page=66 |year=1963}}</ref> Admission to Harvard, for example, required that the applicant "Can readily make and speak or write true Latin prose and has skill in making verse, and is competently grounded in the Greek language so as to be able to construe and grammatically to resolve ordinary Greek, as in the Greek Testament, Isocrates, and the minor poets."<ref>{{cite book |first=Meyer |last=Reinhold |title=Classica Americana: The Greek and Roman Heritage in the United States |page=27 |year=1984 |publisher=[[Wayne State University Press]] |isbn=978-0814317440}}</ref>}} अमेरिकी महाविद्यालयांमध्ये लॅटिनवर भर दिला जात होता, परंतु विशेषतः वसाहतवादीत आणि सुरुवातीच्या राष्ट्रीय काळात ग्रीक भाषा देखील आवश्यक होती, {{Efn|Harvard's curriculum was patterned after those of Oxford and Cambridge, and the curricula of other colonial colleges followed Harvard's हार्वर्डचे आभ्यासक्रम ऑक्सफर्ड आणि केम्ब्रिज या दोघांवरती बनला गेला होता, आणि दुसऱ्या वसाहती विद्यापीठ हार्वर्डच्या पावलांवर पाऊल ठेवले.<ref>{{cite book |first=Lawrence A. |last=Cremin |title=American Education: The Colonial Experience, 1607–1783 |pages=128–129 |year=1970 |publisher=[[Harper & Row]] |isbn=978-0061316708}}</ref><ref>{{cite book |first=Frederick |last=Rudolph |title=Curriculum: A History of the American Undergraduate Course of Study Since 1636 |pages=31–32 |year=1978 |publisher=[[Jossey-Bass]] |isbn=978-0875893587}}</ref>}} आणि १९व्या शतकाच्या मध्यापासून ते त्याच शतकाच्या शेवटीपर्यंत, म्हणजेच अमेरिकी हेलेनप्रेमाच्या (ग्रीक संस्कृतीबद्दल प्रेम) काळात, प्राचीन ग्रीसचा अभ्यास अधिकाधिक लोकप्रिय झाला. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Culture of Classicism: Ancient Greece and Rome in American Cultural Life, 1780–1910|last=Winterer|first=Caroline|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|year=2002|isbn=978-0801878893|pages=3–4}}</ref> विशेषतः, त्या काळातील स्त्री बुद्धिजीवींनी "साहित्यिक" होण्यासाठी प्राचीन ग्रीक भाषेवर प्रभुत्व मिळवणे आवश्यक मानले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Ladies' Greek: Victorian Translations of Tragedy|last=Prins|first=Yopie|publisher=[[Princeton University Press]]|year=2017|isbn=978-0691141893|pages=5–6}} See also {{स्रोत पुस्तक|title=Roman Law, Classical Education, and Limits on Classical Participation in America into the Twentieth-Century|last=Kearley|first=Timothy|publisher=Veterrimus Publishing|year=2022|isbn=978-1736131213|pages=54–55, 97–98}}</ref> == संदर्भ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{संदर्भयादी|25em}} == अधिक वाचन == * अ‍ॅडम्स, मॅथ्यू. "इंग्रजी शाळांमध्ये ग्रीक भाषेचा परिचय." ''ग्रीस अँड रोम'' ६१.१: १०२–१३, २०१४. JSTOR ४३२९७४९० . * ॲलन, रुटगर जे. "विषय बदलणे: प्राचीन ग्रीक शब्द क्रमातील विषयाची स्थिती." ''निमोसिन: बिब्लिओथेका क्लासिक बटावा'' 67.2: 181–213, 2014. * ''अथेनाझे: प्राचीन ग्रीक भाषेचा परिचय'' (ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस). [शालेय वापरासाठी प्रकाशित प्राचीन ग्रीक भाषेवरील पाठ्यपुस्तकांची मालिका.] * बॅकर, एगबर्ट जे., संपादक. ''अ कंपॅनियन टू द एन्शियंट ग्रीक लँग्वेज.'' ऑक्सफर्ड: वायली-ब्लॅकवेल, २०१०. * बीक्स, रॉबर्ट एस. पी. ''ग्रीक भाषेचा व्युत्पत्तिशास्त्रीय शब्दकोश.'' लीडेन, नेदरलँड्स: ब्रिल, २०१०. * चँट्रेन, पियरे . ''[[iarchive:Dictionnaire-Etymologique-Grec|Dictionnaire étymologique de la langue grecque]]'', नवीन आणि अद्यतनित संस्करण., जीन टेलर्डॅट, ऑलिव्हियर मॅसन आणि जीन-लुई पेरपिलो यांनी संपादित केले. 3 व्हॉल्स. पॅरिस: क्लिंक्सिएक, 2009 (1ली आवृत्ती. 1968-1980). * क्रिस्टिडिस, अनास्तासिओस-फोइबोस, संपा. ''प्राचीन ग्रीकचा इतिहास: सुरुवातीपासून ते उत्तरकालीन प्राचीनतेपर्यंत'' . केंब्रिज: केंब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस, २००७. * ईस्टरलिंग, पी. आणि हँडली, सी. ''ग्रीक लिपी: एक सचित्र परिचय'' . लंडन: सोसायटी फॉर द प्रमोशन ऑफ हेलेनिक स्टडीज, २००१. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-902984-17-9|<bdi>०-९०२९८४-१७-९</bdi>]] * फोर्टसन, बेंजामिन डब्ल्यू. ''इंडो-युरोपियन भाषा आणि संस्कृती: एक परिचय.'' दुसरी आवृत्ती. ऑक्सफर्ड: वायली-ब्लॅकवेल, २०१०. * हॅन्सेन, हार्डी आणि क्विन, जेराल्ड एम. (१९९२) [https://books.google.com/books/about/Greek.html?id=T9Gi7jYCxegC ''ग्रीक: एक सघन अभ्यासक्रम''], फोर्डहॅम युनिव्हर्सिटी प्रेस * हॉरॉक्स, जेफ्री. ''ग्रीक: भाषेचा आणि तिच्या भाषकांचा इतिहास.'' दुसरी आवृत्ती. ऑक्सफर्ड: वायली-ब्लॅकवेल, २०१०. * जांको, रिचर्ड. "महाकाव्यीय शब्दशैलीचा उगम आणि उत्क्रांती." ''द इलियड: अ कॉमेंटरी मध्ये.'' ''खंड ४, पुस्तके १३-१६.'' रिचर्ड जांको संपादित, ८-१९. केंब्रिज, युके: केंब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस, १९९२. * जेफरी, लिलियन हॅमिल्टन. ''प्राचीन ग्रीसच्या स्थानिक लिपी: ए. डब्ल्यू. जॉन्स्टन यांच्या पुरवणीसह सुधारित आवृत्ती.'' ऑक्सफर्ड: ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस, १९९०. * मोरपुर्गो डेव्हिस, अ‍ॅना, आणि इव्हस डुहॉक्स, संपादक. ''अ कंपॅनियन टू लिनियर बी: मायसेनियन ग्रीक टेक्स्ट्स अँड देअर वर्ल्ड.'' खंड १. लुवेन, बेल्जियम: पीटर्स, २००८. * * ** ** ** ** [[वर्ग:ग्रीक भाषा]] 3y4s7lx3ucfnxzz8sc84anbwmpg48rp 0 379887 2685684 2026-05-24T23:50:41Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2685684 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[फर्रुख सियर]] f1fs1pkjmcmynptiibwfrq9z91bic37 0 379888 2685685 2026-05-24T23:52:16Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2685685 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[फर्रुख सियर]] f1fs1pkjmcmynptiibwfrq9z91bic37 0 379889 2685686 2026-05-24T23:54:08Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2685686 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[फर्रुख सियर]] f1fs1pkjmcmynptiibwfrq9z91bic37 0 379890 2685696 2026-05-25T01:08:53Z संतोष गोरे 135680 संतोष गोरे ने लेख [[Mirza Harun Baig Maheboob Baig]] वरुन [[मसुदा:Mirza Harun Baig Maheboob Baig]] ला हलविला: कच्चा मसुदा, पहा : [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]] 2685696 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मसुदा:Mirza Harun Baig Maheboob Baig]] brpouelvt7muuq3ng0xrbg570mnnweg 0 379891 2685717 2026-05-25T05:47:20Z Abhijitsathe 4193 नवीन पान: {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = ए.के.एस. विजयन | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम ]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = ६ ऑक्टोबर १९९९ | का... 2685717 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = ए.के.एस. विजयन | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम ]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = ६ ऑक्टोबर १९९९ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = १६ मे २०१४ | मागील1 = एम. सेल्वारासू | पुढील1 = [[के. गोपाल]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1961|12|15}} | जन्मस्थान = [[तिरुवरुर जिल्हा]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''ए.के.एस. विजयन''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: ஏ. கே. எஸ். விஜயன்) हे [[तमिळनाडू]]मधील [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] पक्षाचे ज्येष्ठ नेते व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|इ.स. १९९९]], [[२००४ लोकसभा निवडणुका|इ.स. २००४]] व [[२००९ लोकसभा निवडणुका|इ.स. २००९]] तीन लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम]] लोकसभा मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:द्रविड मुन्नेत्र कळघम पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] 9se12joui83c0n9h73c0m14d05xhw9j 2685721 2685717 2026-05-25T05:54:48Z Abhijitsathe 4193 2685721 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = ए.के.एस. विजयन | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम ]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = ६ ऑक्टोबर १९९९ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = १६ मे २०१४ | मागील1 = [[एम. सेल्वरासू]] | पुढील1 = [[के. गोपाल]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1961|12|15}} | जन्मस्थान = [[तिरुवरुर जिल्हा]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''ए.के.एस. विजयन''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: ஏ. கே. எஸ். விஜயன்) हे [[तमिळनाडू]]मधील [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] पक्षाचे ज्येष्ठ नेते व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|इ.स. १९९९]], [[२००४ लोकसभा निवडणुका|इ.स. २००४]] व [[२००९ लोकसभा निवडणुका|इ.स. २००९]] तीन लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम]] लोकसभा मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:द्रविड मुन्नेत्र कळघम पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] 4r7sn4vo72wul4u3yhbcfo0ajji9pzr 0 379892 2685719 2026-05-25T05:48:21Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[गोपाल के.]] वरुन [[के. गोपाल]] ला हलविला 2685719 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[के. गोपाल]] swyhggffjwaf5f8dgtwa00jjjnnn8nj 0 379893 2685729 2026-05-25T07:26:45Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[भारती मोहन आर.के.]] वरुन [[आर.के. भारती मोहन]] ला हलविला 2685729 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[आर.के. भारती मोहन]] kghcl1zwh1lp8bfdbqbf8ow69j72pxw 0 379894 2685730 2026-05-25T07:28:43Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2685730 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अघोष कण्ठ्य संघर्षी]] 1h6jg5jwkpkiowppxjhkgn9k6rc9wmf 0 379895 2685733 2026-05-25T07:44:52Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2685733 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[घोष कण्ठ्य स्पर्श]] 257oeyiw51y9ju2wd500g4frbwl01d2 0 379896 2685735 2026-05-25T07:47:41Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2685735 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[घोष कण्ठ्य संघर्षी]] ttwahxnrhvt1p603ym3si0s2f03y8kg 0 379897 2685736 2026-05-25T07:53:49Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2685736 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[जहांदर शाह]] i4u54n64c9qpysi0hgb0s5k18ntaeoi 14 379898 2685737 2026-05-25T08:00:12Z अभय नातू 206 नवीन 2685737 wikitext text/x-wiki * [[वर्ग:इ.स. १७१३|मृत्यू]] 4pm0296l9sr1305u7r8yne85d7z6cev 0 379899 2685745 2026-05-25T08:19:56Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[अघोष कण्ठ्य ऊष्मन्]] वरुन [[अघोष कण्ठ्य ऊष्मन]] ला हलविला: शीर्षकलेखन संकेत 2685745 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अघोष कण्ठ्य ऊष्मन]] ius3rfnsrbwr5qnlj28ftnn3wp97i6r 0 379900 2685746 2026-05-25T08:21:25Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2685746 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अघोष कण्ठ्य ऊष्मन]] ius3rfnsrbwr5qnlj28ftnn3wp97i6r 0 379901 2685749 2026-05-25T08:25:50Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[प्राचीन ग्रीक]] वरुन [[प्राचीन ग्रीक भाषा]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक 2685749 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[प्राचीन ग्रीक भाषा]] nn1w236ews9xutn5rnxwg3sgf2gry2c 3 379902 2685761 2026-05-25T10:53:31Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2685761 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=अक्षय नाळे}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १६:२३, २५ मे २०२६ (IST) oyzqau3doxr1gznf3k9hxkksjutinhy 0 379903 2685764 2026-05-25T11:43:16Z Ketaki Modak 21590 नवीन पान तयार केले आणि आशयाची भर, दुवे जोडले, संदर्भ जोडला. 2685764 wikitext text/x-wiki '''विरुपाक्ष कुलकर्णी''' (जन्म - ??, मृत्यू - १६ एप्रिल २०२१, पुणे <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/pune/famous-translator-virupaksha-kulkarni-passed-away|title=प्रसिद्ध अनुवादक विरुपाक्ष कुलकर्णी यांचे निधन|last=वृत्तसेवा|first=सकाळ|date=2021-04-17|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-05-25}}</ref>) हे अनुवादक म्हणून विख्यात आहेत. त्यांनी मराठी भाषेतील उत्तमोत्तम साहित्यकृती कन्नड भाषेत अनुवादित केल्या आहेत. == जीवन == विरुपाक्ष यांनी संरक्षण खात्याच्या उच्च क्षमता स्फोटके कारखान्यात इलेक्ट्रिकल अभियंता म्हणून अनेक वर्षे काम केले. == अनुवादक म्हणून कार्य == [[विनायक दामोदर सावरकर|स्वातंत्र्यवीर सावरकर]] यांचे 'माझी जन्मठेप' या पुस्तकाच्या अनुवादाने त्यांच्या अनुवाद कारकिर्दीची सुरुवात झाली. [[पु.ल. देशपांडे|पु. ल. देशपांडे]], डॉ. [[बाबासाहेब आंबेडकर|बाबासाहेब आंबेडकर,]] [[बाबा आमटे]] यांचे साहित्य आणि [[सुनीता पुरुषोत्तम देशपांडे|सुनीता देशपांडे]] यांचे 'आहे मनोहर तरी' हे पुस्तक अशी सुमारे २० पुस्तके त्यांनी अनुवादित केली आहेत. 'भैरप्पा - कारंथ लेखन समीक्षा’, [[विश्वनाथ खैरे]] यांचे मिथ्यांचा मागोवा आदी साहित्यकृतींचा देखील या अनुवादात समावेश आहे. <ref name=":0" /> == संदर्भ == 9cthisbbjddp44jnuwtw8go89bxyf90 2685765 2685764 2026-05-25T11:43:30Z Ketaki Modak 21590 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2685765 wikitext text/x-wiki '''विरुपाक्ष कुलकर्णी''' (जन्म - ??, मृत्यू - १६ एप्रिल २०२१, पुणे <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/pune/famous-translator-virupaksha-kulkarni-passed-away|title=प्रसिद्ध अनुवादक विरुपाक्ष कुलकर्णी यांचे निधन|last=वृत्तसेवा|first=सकाळ|date=2021-04-17|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-05-25}}</ref>) हे अनुवादक म्हणून विख्यात आहेत. त्यांनी मराठी भाषेतील उत्तमोत्तम साहित्यकृती कन्नड भाषेत अनुवादित केल्या आहेत. == जीवन == विरुपाक्ष यांनी संरक्षण खात्याच्या उच्च क्षमता स्फोटके कारखान्यात इलेक्ट्रिकल अभियंता म्हणून अनेक वर्षे काम केले. == अनुवादक म्हणून कार्य == [[विनायक दामोदर सावरकर|स्वातंत्र्यवीर सावरकर]] यांचे 'माझी जन्मठेप' या पुस्तकाच्या अनुवादाने त्यांच्या अनुवाद कारकिर्दीची सुरुवात झाली. [[पु.ल. देशपांडे|पु. ल. देशपांडे]], डॉ. [[बाबासाहेब आंबेडकर|बाबासाहेब आंबेडकर,]] [[बाबा आमटे]] यांचे साहित्य आणि [[सुनीता पुरुषोत्तम देशपांडे|सुनीता देशपांडे]] यांचे 'आहे मनोहर तरी' हे पुस्तक अशी सुमारे २० पुस्तके त्यांनी अनुवादित केली आहेत. 'भैरप्पा - कारंथ लेखन समीक्षा’, [[विश्वनाथ खैरे]] यांचे मिथ्यांचा मागोवा आदी साहित्यकृतींचा देखील या अनुवादात समावेश आहे. <ref name=":0" /> == संदर्भ == [[वर्ग:भाषांतरकार]] g5qjgw5p2u486qt86t84at0znrgp8zq 2685766 2685765 2026-05-25T11:44:44Z Ketaki Modak 21590 2685766 wikitext text/x-wiki '''विरुपाक्ष कुलकर्णी''' (जन्म - ??, मृत्यू - १६ एप्रिल २०२१, पुणे <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/pune/famous-translator-virupaksha-kulkarni-passed-away|title=प्रसिद्ध अनुवादक विरुपाक्ष कुलकर्णी यांचे निधन|last=वृत्तसेवा|first=सकाळ|date=2021-04-17|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-05-25}}</ref>) हे अनुवादक म्हणून विख्यात आहेत. त्यांनी मराठी भाषेतील उत्तमोत्तम साहित्यकृती कन्नड भाषेत अनुवादित केल्या आहेत. == जीवन == विरुपाक्ष यांनी संरक्षण खात्याच्या उच्च क्षमता स्फोटके कारखान्यात इलेक्ट्रिकल अभियंता म्हणून अनेक वर्षे काम केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/sampadkiya/vyakhtivedh/virupaksha-kulkarni-profile-abn-97-2446534/|title=विरूपाक्ष कुलकर्णी - Marathi News {{!}} Virupaksha Kulkarni Profile Abn 97 - Latest Vyakhtivedh News at Loksatta.com|date=2021-04-17|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-05-25}}</ref> == अनुवादक म्हणून कार्य == [[विनायक दामोदर सावरकर|स्वातंत्र्यवीर सावरकर]] यांचे 'माझी जन्मठेप' या पुस्तकाच्या अनुवादाने त्यांच्या अनुवाद कारकिर्दीची सुरुवात झाली. [[पु.ल. देशपांडे|पु. ल. देशपांडे]], डॉ. [[बाबासाहेब आंबेडकर|बाबासाहेब आंबेडकर,]] [[बाबा आमटे]] यांचे साहित्य आणि [[सुनीता पुरुषोत्तम देशपांडे|सुनीता देशपांडे]] यांचे 'आहे मनोहर तरी' हे पुस्तक अशी सुमारे २० पुस्तके त्यांनी अनुवादित केली आहेत. 'भैरप्पा - कारंथ लेखन समीक्षा’, [[विश्वनाथ खैरे]] यांचे मिथ्यांचा मागोवा आदी साहित्यकृतींचा देखील या अनुवादात समावेश आहे. <ref name=":0" /> == संदर्भ == [[वर्ग:भाषांतरकार]] 6sgbzpfr6dbayxgwk6x29iw555vfbvn 2685767 2685766 2026-05-25T11:46:46Z Ketaki Modak 21590 2685767 wikitext text/x-wiki '''विरुपाक्ष कुलकर्णी''' (जन्म - ??, मृत्यू - १६ एप्रिल २०२१, पुणे <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/pune/famous-translator-virupaksha-kulkarni-passed-away|title=प्रसिद्ध अनुवादक विरुपाक्ष कुलकर्णी यांचे निधन|last=वृत्तसेवा|first=सकाळ|date=2021-04-17|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-05-25}}</ref>) हे अनुवादक म्हणून विख्यात आहेत. त्यांनी मराठी भाषेतील उत्तमोत्तम साहित्यकृती कन्नड भाषेत अनुवादित केल्या आहेत. == जीवन == विरुपाक्ष यांनी संरक्षण खात्याच्या उच्च क्षमता स्फोटके कारखान्यात इलेक्ट्रिकल अभियंता म्हणून अनेक वर्षे काम केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/sampadkiya/vyakhtivedh/virupaksha-kulkarni-profile-abn-97-2446534/|title=विरूपाक्ष कुलकर्णी - Marathi News {{!}} Virupaksha Kulkarni Profile Abn 97 - Latest Vyakhtivedh News at Loksatta.com|date=2021-04-17|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-05-25}}</ref> [[उमा कुलकर्णी|उमा विरुपाक्ष कुलकर्णी]] या त्यांच्या पत्नी. त्या कन्नड साहित्याचा मराठीत अनुवाद करतात. == अनुवादक म्हणून कार्य == [[विनायक दामोदर सावरकर|स्वातंत्र्यवीर सावरकर]] यांचे 'माझी जन्मठेप' या पुस्तकाच्या अनुवादाने त्यांच्या अनुवाद कारकिर्दीची सुरुवात झाली. [[पु.ल. देशपांडे|पु. ल. देशपांडे]], डॉ. [[बाबासाहेब आंबेडकर|बाबासाहेब आंबेडकर,]] [[बाबा आमटे]] यांचे साहित्य आणि [[सुनीता पुरुषोत्तम देशपांडे|सुनीता देशपांडे]] यांचे 'आहे मनोहर तरी' हे पुस्तक अशी सुमारे २० पुस्तके त्यांनी अनुवादित केली आहेत. 'भैरप्पा - कारंथ लेखन समीक्षा’, [[विश्वनाथ खैरे]] यांचे मिथ्यांचा मागोवा आदी साहित्यकृतींचा देखील या अनुवादात समावेश आहे. <ref name=":0" /> == संदर्भ == [[वर्ग:भाषांतरकार]] j7nzpocxvsfn6c8z8rdvmx4p20vthzr 2685769 2685767 2026-05-25T11:53:25Z Ketaki Modak 21590 2685769 wikitext text/x-wiki '''विरुपाक्ष कुलकर्णी''' (जन्म - ??, मृत्यू - १६ एप्रिल २०२१, पुणे <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/pune/famous-translator-virupaksha-kulkarni-passed-away|title=प्रसिद्ध अनुवादक विरुपाक्ष कुलकर्णी यांचे निधन|last=वृत्तसेवा|first=सकाळ|date=2021-04-17|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-05-25}}</ref>) हे अनुवादक म्हणून विख्यात आहेत. त्यांनी मराठी भाषेतील उत्तमोत्तम साहित्यकृती कन्नड भाषेत अनुवादित केल्या आहेत. == जीवन == विरुपाक्ष यांनी संरक्षण खात्याच्या उच्च क्षमता स्फोटके कारखान्यात इलेक्ट्रिकल अभियंता म्हणून अनेक वर्षे काम केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/sampadkiya/vyakhtivedh/virupaksha-kulkarni-profile-abn-97-2446534/|title=विरूपाक्ष कुलकर्णी - Marathi News {{!}} Virupaksha Kulkarni Profile Abn 97 - Latest Vyakhtivedh News at Loksatta.com|date=2021-04-17|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-05-25}}</ref> [[उमा कुलकर्णी|उमा विरुपाक्ष कुलकर्णी]] या त्यांच्या पत्नी. त्या कन्नड साहित्याचा मराठीत अनुवाद करतात. == अनुवादक म्हणून कार्य == [[विनायक दामोदर सावरकर|स्वातंत्र्यवीर सावरकर]] यांचे 'माझी जन्मठेप' या पुस्तकाच्या अनुवादाने त्यांच्या अनुवाद कारकिर्दीची सुरुवात झाली. [[पु.ल. देशपांडे|पु. ल. देशपांडे]], डॉ. [[बाबासाहेब आंबेडकर|बाबासाहेब आंबेडकर,]] [[बाबा आमटे]] यांचे साहित्य आणि [[सुनीता पुरुषोत्तम देशपांडे|सुनीता देशपांडे]] यांचे 'आहे मनोहर तरी' हे पुस्तक अशी सुमारे २० पुस्तके त्यांनी अनुवादित केली आहेत. 'भैरप्पा - कारंथ लेखन समीक्षा’, [[विश्वनाथ खैरे]] यांचे मिथ्यांचा मागोवा आदी साहित्यकृतींचा देखील या अनुवादात समावेश आहे. <ref name=":0" /> त्यांनी [[ज्ञानेश्वर|ज्ञानेश्वरां]]<nowiki/>च्या [[पसायदान|पसायदानाचा]] कन्नड भाषेत अनुवाद केला आहे. <ref>श्रीकांत उमरीकर, जनशक्ती वाचक चळवळ, औरंगाबाद लिखित लेख</ref> == संदर्भ == [[वर्ग:भाषांतरकार]] f93ix5kfwbeefluiipxpkhw9st3hggf