विकिपीडिया mrwiki https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा मसुदा मसुदा चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 0 2621 2686143 2582939 2026-05-26T16:53:45Z संतोष गोरे 135680 /* बाह्य दुवे */ 2686143 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|डब्ल्यु.जी. ग्रेस}} {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = माणिक गोडघाटे | चित्र = Grace IMG 1263.jpeg | चित्र_रुंदी = | चित्र_title = ग्रेस | पूर्ण_नाव = माणिक सीताराम गोडघाटे | टोपण_नाव = ग्रेस | जन्म_दिनांक = {{जन्म_दिनांक|1937|5|10}} | जन्म_स्थान = [[नागपूर]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2012|3|26|1937|5|10}} | मृत्यू_स्थान = [[पुणे]] | कार्यक्षेत्र = [[साहित्य]], मराठीचे अध्यापन, विश्वकोश संपादक मंडळात समावेश. | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | कार्यकाळ = १९६७-२०१२ | साहित्य_प्रकार = [[कविता]], ललितलेखन | विषय = | चळवळ = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = संध्याकाळच्या कविता, चर्चबेल | प्रभाव = अभिजात उर्दू परंपरा, रोमांचवादी इंग्रजी काव्य. | प्रभावित = | पुरस्कार = * संध्याकाळच्या कविता ह्या संग्रहास महाराष्ट्र शासनाचे कवी केशवसुत पारितोषिक, १९६८ *कविवर्य केशवसुत स्मृती काव्य पुरस्कार, २०१० *वाऱ्याने हलते रान ह्या ललित लेखसंग्रहासाठी [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]], २०१२ | वडील_नाव = सीताराम | आई_नाव = सुमित्रा | पती_नाव = | पत्‍नी_नाव = डॉ. लीला गुणवर्धिनी | अपत्ये = मिथिला, माधवी आणि राघव | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''माणिक सीताराम गोडघाटे''' ऊर्फ '''कवी ग्रेस''' (१० मे, १९३७ – २६ मार्च, २०१२) हे [[मराठी भाषा|मराठी]] कवी होते. [[बाळ सीताराम मर्ढेकर|मर्ढेकरोत्तर]] नवकवींच्या दुसऱ्या पिढीतील प्रमुख कवींमध्ये यांची गणना होते. "वाऱ्याने हलते रान" ह्या त्यांच्या ललित लेखसंग्रहासाठी त्यांना २०१२ सालचा [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] देण्यात आला होता. त्यांचे पाच काव्यसंग्रह आणि सात ललित लेखसंग्रह आजवर प्रकाशित झाले आहेत. ==सुरुवातीचे जीवन व शिक्षण== १० मे, [[इ.स. १९३७|१९३७]] रोजी [[नागपूर]]मध्ये ग्रेस यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील लष्करी व्यवसायात होते. त्यांची रसिकता उल्लेखनीय होती.{{पोकळी}} कर्नल बाग या नागपुरातील वस्तीत त्यांचे कुटुंब राहत होते. ग्रेस यांचे प्रारंभीचे जीवन कष्टमय होते. आईच्या अकाली मृत्यूमुळे विस्कळित झालेले घर त्यांना सांभाळावे लागले. नोकरी आणि शिक्षण यांच्याशी त्यांना झगडावे लागले. डॉ. लीला माटे यांच्याशी विवाह झाल्यानंतरही हा संघर्ष सुरूच राहिला. एम.ए.ची परीक्षा जवळ आलेली असताना त्यांना बसचा अपघात झाला. इ.स. १९६६ मध्ये मराठी विषयातील ना.के. बेहरे सुवर्णपदक जिंकून [[नागपूर विद्यापीठ]]ातून माणिक गोडघाटे एम.ए. झाले. प्लास्टर लावलेल्या हातांनी त्यांनी प्रमाणपत्र आणि सुवर्णपदक घेतले.<ref>संध्याकाळच्या कविता : एक अभ्यास, प्रा. अजय आणि इतर, साहित्य सेवा प्रकाशन (सातारा). </ref> इ.स. १९६६ ते १९६८ या काळात नागपूरच्या धनवटे नॅशनल कॉलेजमध्ये अधिव्याख्याता म्हणून त्यांनी काम केले. इ.स. १९६८ पासून ते नागपूरच्याच [[वसंतराव नाईक शासकीय कला व समाजविज्ञान संस्था|वसंतराव नाईक समाजविज्ञान संस्थेत]] (मॉरिस कॉलेज) मराठीचे अध्यापन करू लागले. प्राध्यापक म्हणून १९९७ मध्ये ते सेवानिवृत्त झाले. त्यानंतर २००४ पर्यंत नागपूरच्या [[राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ|राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज विद्यापीठात]] मराठी विभागात व ललित कला विभागात संशोधन मार्गदर्शक म्हणून कार्यरत होते. 'सौंदर्यशास्त्र' या विषयाचे अध्यापनही या विद्यापीठात त्यांनी केले. इ.स. १९७१ ते १९७६ या काळात दिल्लीच्या भारतीय साहित्य अकादमीच्या मराठी सल्लागार समितीचे ते सदस्य होते. [[महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ|महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळाचे]] १९८२ ते १९८६ या काळात ते सदस्य होते. ==संपादनकार्य== * 'युगवाणी' या [[विदर्भ साहित्य संघ|विदर्भ साहित्य संघाच्या]] मुखपत्राचे १९७१ ते १९७४ या काळात ग्रेस यांनी संपादन केले. मुंबईतील 'संदर्भ' या लेखक केंद्राचेही ते काही काळ संपादक होते. * १९७५ च्या सालात [[रामदास भटकळ]] यांनी रायटर्स सेंटर मुंबई या संस्थेचं 'संदर्भ' हे वाङ्मयीन द्वैमासिक सुरू केले. त्याचे संपादन कवी ग्रेस करत असत.' संदर्भ'चे अवघे दहाबारा अंक निघाले. ग्रेस एखादा विषय प्रत्येक कला क्षेत्रातल्या दिग्गजांना देऊन त्यावर त्यांचे टिपण किंवा लेख मागवत असत. =='ग्रेस' या नावाविषयी== इ.स. १९५८ पासून माणिक गोडघाटे यांनी काव्यलेखनास प्रारंभ केला. [[इन्ग्रिड बर्गमन]] या पाश्चात्य अभिनेत्रीच्या अभिनयाने प्रभावित होऊन गोडघाट्यांनी "ग्रेस" हे साहित्यिक नाव धारण केले. [[https://en.m.wikipedia.org/wiki/The_Inn_of_the_Sixth_Happiness]] या बोलपटात इन्ग्रिडसंबंधी ''शी इज इन ग्रेस'' असे वाक्य येते. हा बोलपट पाहत असताना तिने आपल्याला शीळ घातलेली आहे, असे गोडघाट्यांना वाटले. त्या लहरीने आपल्या आत्म्यावरची धूळ उडाली आणि प्रतिभा-रूपाचा पहिला साक्षात्कार आपल्याला इन्ग्रिडमध्ये झाला; तिचे ऋण आठवीत राहण्यासाठी आपण ग्रेस हे नाव धारण केले, असे गोडघाट्यांनी [[अक्षयकुमार काळे]] यांना दिलेल्या एका मुलाखतीत म्हणले आहे.<ref> {{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव =अक्षयकुमार | आडनाव =काळे | title =ग्रेसविषयी | भाषा =मराठी | प्रकाशक =विजय प्रकाशन | वर्ष = इ.स. २००९ | पृष्ठ = १९}}}.</ref> वैशिष्ट्यपूर्ण अर्पणपत्रिका आणि स्वतःच्या हस्ताक्षरामध्ये काही ओळी छापण्याची पद्धत ह्या दोन खास गोष्टी ''[[संध्याकाळच्या कविता]]'' ह्या १९६७ साली प्रकाशित केलेल्या आपल्या पहिल्या काव्यसंग्रहात त्यांनी वाचकांना सादर केल्या, आणि ती परंपरा त्यांनी पुढेही चालू ठेवली. ==दुर्बोधतेचा आरोप== "कठीण भाषेत सांगितले तर ते दुर्बोध आणि सोप्या भाषेत सांगितले तर हे काय सांगता, असा लोक प्रश्न करतात पण, माझी जगण्याची एक तऱ्हा आहे आणि मी आपल्याच तऱ्हेने जगणार आणि मरणार आहे. वेळेपूर्वी मला मरायचे नाही आणि मेल्यावरही जगायचे आहे. मी जे काव्य करतो ते माझे ‘स्वगत’ आहे, असे समजा. ‘स्वगता’मध्ये भान नसते, बेभान व्हायचे असते. स्वगतामध्ये श्रोता नसतो तर कवी स्वतः निर्माताच असतो. त्यामुळे कुणाची पर्वा करायची नसते पण, हे स्पष्ट करतो की, मी ज्ञानाचे सोंग करत नाही आणि अज्ञान मिरवत नाही, ज्ञानर्षीचा अवमान करत नाही. मी शब्दकोषांना नवे शब्द देणारा आहे," असे प्रतिपादन त्यांनी [[राळेगांव|राळेगाव]] येथील भाषणात केले होते. <ref name="दैनिक लोकसत्ता">[[लोकसत्ता]] http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=128277:2011-01-10-15-05-37&Itemid=1. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223142055/http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=128277:2011-01-10-15-05-37&Itemid=1 |date=2014-12-23 }}Sep 29, 2012</ref> कविता दुर्बोध असल्याच्या आरोपांना उत्तर देताना "मी माझ्या कवितेचा प्रियकर नाही" असे त्यांनी अनेकदा म्हणले होते. <ref name="दैनिक सकाळ">[[सकाळ]] http://www.esakal.com/esakal/20101225/5432976455069330558.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120624103120/http://esakal.com/esakal/20101225/5432976455069330558.htm |date=2012-06-24 }}. Sep 29, 2012</ref> माझ्या कवितेने मराठीला काय दिले आहे व ती काय देत आहे याचा विचार मला स्वतःला करण्याचे अजिबात कारण नाही, असे ग्रेस यांनी 'दुर्बोधतेची बेसरबिंदी' या ललितलेखात म्हणलेले आहे. <ref> {{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव =ग्रेस | आडनाव =| title =मितवा | भाषा =मराठी | प्रकाशक =पॉप्युलर प्रकाशन | वर्ष = इ.स. १९८७ | पृष्ठ = १९८}}}.</ref> याच लेखात पुढे त्यांनी "आपण दुर्बोधतेच्या आरोपाचे निराकरण करीत नाही," असेही म्हणलेले आहे.</br> श्रीनिवास हवालदार (निवृत्त अधिकारी, [[भारतीय प्रशासकीय सेवा]], [[इंदूर]], [[मध्य प्रदेश]]) यांनी कविवर्य ग्रेस यांच्या प्रातिनिधिक कवितांचे विश्लेषण आणि त्यांना आकळलेले रसग्रहण करून ग्रेसच्या कविता 'दुर्बोध' आणि 'आत्मकेंद्रित' असल्याचा समज दूर करण्याचा प्रयत्न केलेला आहे. <ref> [http://www.facebook.com/groups/124790854233274/#!/KaviGraceAStudyAndResearchCenterForMarthiKaviGrace A study and research centre for Marathi poet Grace on net] </ref> ==दुर्बोध गणल्या गेलेल्या/गाजलेल्या कविता== १. असे रंग आणि ढगांच्या किनारी<br /> २. अज्ञेयाहून गूढ गूढ दिसती झाडातली वर्तुळे<br /> ३. आठवण<br /> ४. ओळख<br /> ५. ओळखीच्या वाऱ्या तुझे घर कुठे सांग? <br /> ६. ऊर्मिलेचा सर्पखेळ’<br /> ७. कंठात दिशांचे हार<br /> ८. कर्णभूल<br /> ९. कर्णधून<br /> १०. क्षितिज जसे दिसते<br /> ११. ग्रेसची वृत्ती.<br /> १२. घर थकलेले संन्यासी <br /> १३. घनकंप मयूरा<br /> १४. जे सोसत नाही असले<br /> १५. डहाळी<br /> १६. तुळशीतले बिल्वदल<br /> १७. ती गेली तेव्हा रिमझिम<br /> १८. तुला पाहिले मी नदीच्या किनारी<br /> १९. .तांबे-सोन्याची नांदी<br /> २०. तुझी बहार मंदशी तृषार्त जाग ये जरी...<br /> २१. तुझ्यात नभवाहिनी कुठून रक्त गंधावले<br /> २२. देखना कबीर<br /> २३. देवी<br /> २४. दुःख घराला आले<br /> २५. दुःख<br /> २६. निनाद<br /> २७. निरोप<br /> २८. प्रणाली. (अपूर्ण यादी) ===प्रसिद्ध कविता=== * [http://www.marathimati.com/Aksharmanch/Grace-1.asp घर थकलेले संन्यासी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100407031654/http://www.marathimati.com/Aksharmanch/Grace-1.asp |date=2010-04-07 }} - [[मराठीमाती]] * [http://manik-moti.blogspot.in/2010/02/blog-post_3541.html ती गेली तेव्हा] * [http://lahanpan.blogspot.in/2007/03/blog-post.html निष्पर्ण तरूंची राई] * [http://marathikavitaa.wordpress.com/2008/09/01/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8/ मरण] ==प्रकाशित साहित्य== ===पुस्तके=== {| class="wikitable sortable" |- ! width="30%"| नाव ! width="20%"| साहित्यप्रकार ! width="30%"| प्रकाशन ! width="20%"| प्रकाशन वर्ष (इ.स.) |- | [[ओल्या वेळूची बासरी]] || ललित लेखसंग्रह || पॉप्युलर प्रकाशन || इ.स. २०१२ |- | [[कावळे उडाले स्वामी]] || ललित लेखसंग्रह || पॉप्युलर प्रकाशन || इ.स. २०१० | [[चंद्रमाधवीचे प्रदेश]] || कवितासंग्रह || पॉप्युलर प्रकाशन || इ.स. १९७७ |- | [[चर्चबेल]] || ललित लेखसंग्रह || पॉप्युलर प्रकाशन || इ.स. १९७४ |- | [[मितवा]] || ललित लेखसंग्रह || पॉप्युलर प्रकाशन || इ.स. १९८७ |- | [[बाई! जोगिया पुरुष]] || कवितासंग्रह|| पॉप्युलर प्रकाशन || आगामी |- | [[मृगजळाचे बांधकाम]] || ललित लेखसंग्रह || पॉप्युलर प्रकाशन || इ.स. २००३ |- | [[राजपुत्र आणि डार्लिंग]] || कवितासंग्रह || अमेय प्रकाशन, पॉप्युलर प्रकाशन || इ.स. १९७४ |- | [[वाऱ्याने हलते रान]] || ललित लेखसंग्रह || पॉप्युलर प्रकाशन || इ.स. २००८ |- | [[संध्याकाळच्या कविता]] || कवितासंग्रह || पॉप्युलर प्रकाशन || इ.स. १९६७ |- | [[संध्यामग्न पुरुषाची लक्षणे]] ||ललित लेखसंग्रह || पॉप्युलर प्रकाशन || इ.स. २००० |- | [[सांजभयाच्या साजणी]] || कवितासंग्रह || पॉप्युलर प्रकाशन || इ.स. २००६ |- | [[सांध्यपर्वातील वैष्णवी]] || कवितासंग्रह || पॉप्युलर प्रकाशन || इ.स. १९९५ |- |} === इतर प्रकाशित साहित्य === ==== ध्वनिफिती ==== * संध्यासूक्तांचा यांत्रिक, फाऊंटन, मुंबई २००४ * साजणवेळा, शब्दवेध, मुंबई १९९८ * सांध्यपर्व, माधवी वैद्य, मुंबई ==== चित्रपट ==== निवडुंग (१९८९) या [[महेश सातोस्कर]] दिग्दर्शित चित्रपटात 'वाऱ्याने हलते रान' ही ग्रेस यांची रचना गीतबद्ध झालेली आहे. ====मालिका==== दूरदर्शनवरून प्रसारित झालेल्या 'महाश्वेता' या मालिकेत ग्रेस यांच्या 'निष्पर्ण तरूंची राई' (चंद्रमाधवीचे प्रदेश) या कवितेचा शीर्षकगीत म्हणून (भय इथले संपत नाही) वापर करण्यात आला. ==इतर भाषांमध्ये अनुवाद== डॉ. जया मेहता यांनी ग्रेस यांच्या चर्चबेल व मितवा या ललित लेखसंग्रहांचे गुजरातीत भाषांतर केले आहे. ग्रेस यांच्या निवडक कविता [[डॉ. उमाशंकर जेठालाल जोशी]] यांनी गुजरातीत अनुवादित केलेल्या आहेत. ==रंगमंचीय सादरीकरण== प्रसिद्ध संगीतकार [[हृदयनाथ मंगेशकर]] यांच्यासोबत काव्यगायन आणि विवेचन अशा द्विदल कार्यक्रमाचे सादरीकरण कवी ग्रेस यांनी २००८ मध्ये सुरू केले. [[इचलकरंजी]] येथे 'मैत्र जीवाचे' या नावाने अशा द्विदल कार्यक्रमांचा पहिला प्रयोग झाला होता. माणिक गोडघाटे उर्फ ग्रेस. ग्रेस यांचं नाव घेतलं की आठवते. गूढरम्य संध्याकाळ आणि त्यांच्या संध्याकाळच्या कविता. त्यामागोमाग येतात, चंद्रमाधवीच्या प्रदेशातल्या आठवणी . "राजपुत्र आणि डार्लिंग" या त्यांच्या काव्यसंग्रहानेही रसिकांना भुरळ घातली. त्यांच्या शब्दांचं गारुड महाराष्ट्राच्या मनावर गेली दोन चार दशक अव्याहत आहे. गूढतेच्या विश्वात अलगद उतरवणारी कविता, काहीतरी प्रचंड हुरहूर लावणारी पण नक्की काय ते न सापडणारी पण तरीही आपली वाटणारी कविता लिहिणारे , मराठी साहित्य विश्वातले लखलखते माणिक "माणिक गोडघाटे "उर्फ कवी ग्रेस...! "कठीण भाषेत सांगितले तर ते दुर्बोध आणि सोप्या भाषेत सांगितले तर हे काय सांगता, असा लोक प्रश्न करतात पण, माझी जगण्याची एक तऱ्हा आहे आणि मी आपल्याच तऱ्हेने जगणार आणि मरणार आहे. वेळेपूर्वी मला मरायचे नाही आणि मेल्यावरही जगायचे आहे. मी जे काव्य करतो ते माझे ‘स्वगत’ आहे, असे समजा. ‘स्वगता’मध्ये भान नसते, बेभान व्हायचे असते. स्वगतामध्ये श्रोता नसतो तर कवी स्वतः निर्माताच असतो. त्यामुळे कुणाची पर्वा करायची नसते पण, हे स्पष्ट करतो की, मी ज्ञानाचे सोंग करत नाही आणि अज्ञान मिरवत नाही, ज्ञानर्षीचा अवमान करत नाही. मी शब्दकोषांना नवे शब्द देणारा आहे," असे प्रतिपादन त्यांनी राळेगाव येथील भाषणात केले होते. ग्रेसांची कविता म्हणजे समुद्रासारखी अथांग असते... तिचा शोध घ्यावा तेव्हढा कमीच.. आणि तेव्हढीच चमत्कृती..! दुर्गाबाई भागवतांच्या मते –दैवी, मानवी, पाशवी जीवनवृत्तींचे अद्भुत मिश्रण ज्यांच्या कवितेतून झाले आहे असे कवी ग्रेस......शब्द आणि अर्थाच्या या किमयागाराचे आपल्यावर आभाळाएवढे ऋण आहेत. त्यांच्या काही गाजलेल्या कविता... तो बोल मंद हळवासा आयुष्य स्पर्शुनी गेला सीतेच्या वनवासातील जणू अंगी राघव शेला.... पाऊस कधीचा पडतो झाडांची हलती पाने, हलकेच जाग मज आली दुःखाच्या मंद सुराने...... ती गेली तेव्हा रिमझिम, पाऊस निनादत होता. मेघांत अडकली किरणे, हा सूर्य सोडवित होता... घर थकले संन्यासी , हळू हळू भिंतही खचते आईच्या डोळ्यामधले नक्षत्र मला आठवते तुला पाहिले मी नदीच्या किनारी तुझे केस पाठिवरी मोकळे इथे दाट छायातुनी रंग गळतात या वृक्ष-माळेतले सावळ......! गूढार्थ आवर्तनांच्या आशयसूत्रात बंदिस्त करत शब्दांना अर्थालंकाराच्या नादलयींवर झुलवत ठेवणारा जोगिया पुरुष, प्राचीन नदीपरी खोल, दुःखाचा महाकवी "ग्रेस". "ग्रेस" म्हणजे निसर्ग कृपेची भावाभिव्यक्ती, ग्रेस म्हणजे शब्दांतरीचे गूढात्म संदर्भ शोधू पाहणारी काव्यवृत्ती. ग्रेस म्हणजे मराठी काव्याचे मर्मबंध उलगडणारा अभिज्ञ शब्दप्रभू. आत्ममग्नतेतून संवेदनाप्रधान आशयाचे पैलू पाडणारा काव्यमहर्षि. मराठी वाङ्मयाच्या अन्वयाने मराठी साहित्यसृष्टीच्या कोंदणाला कवितेचा आणि लालित्याचा नवा अर्थालंकार परिधान केला तो कविवर्य ग्रेस यांनी. नवख्या अर्थांतरोपन्यासाचे मर्मभेदी परिमाण धारण करणारी ग्रेस यांची कविता अमूर्त संवेदनेतून शब्दांतीत काव्याशयाचे अवगाहन करते.ती वाचकांना आस्वादाच्या पातळीवर अर्थान्तराच्या परिमितीचे परिघ छेदून जाणारी असल्याने ती दुर्बोध वाटत असली तरी दुर्बोध नसून ती अबोध आहे.कारण कविता कधीच दुर्बोध नसते. कवीच्या आशयसृष्टीतील लेखनानुभूती मूलतः दोन पदे धारण करणारी असते किंबहुना ती तो जुळवून आणतो किंवा ती कविच्या प्रतिभेची मजल असते.याचाच प्रत्यय कविवर्य ग्रेस यांच्या कवितेतून यथार्थत्वाने येतो. स्तोत्रात इंद्रिये अवघी, गुणगुणती दुःख कुणाचे हे सरता संपत नाही, चांदणे तुझ्या स्मरणाचे कवी, कवितेची भूमी अर्थछट्टाच्या बाहुपाशात अडकवतो..तेव्हा त्याचे आशयसुक्त कविच्या मनोभूमीत विषयाचे मर्मभेद निर्माण करत असते.तो वाचकांना आशयाच्या आवर्तांशी रूंजी घालत तिष्ठत ठेवतो..ही "ग्रेस"यांच्या कवितेची परिणती आहे. समुद्रबंदी काठावरची, दोन पांढरी शहरे गगन निळाईत पार बुडाले, त्यांचे सर्व शहारे प्रस्तुत काव्यपंक्तीच्या आशयाचे विश्लेषण करताना अभिधाच्या अन्वयाने असे विवेचन करता येईल की, समुद्र काठावरच्या दोन शहराला समुद्राच्या भरतीने केव्हा धोका होईल या कल्पनेने आलेले शहारेही आता अंधारलेल्या काळोखात अदृश्य झाले आहेत आणि याच बरोबर लक्षणाच्या अन्वयाने प्रस्तुत काव्यपंक्तीतून अभिव्यक्त झालेला प्रणयभाव हा रुपकात्मक प्रतिमांनी बंदिस्त केलेला दिसतो.हे समजून घेण्यासाठी वाचकांची अनुभूती कवीच्या प्रतिभेइतकी टोकदार, प्रगल्भआणि चौफेर असतेच असे नाही. सदरहू पंक्तीत आशय आणि अभिव्यक्तीची संदिग्धता आहेच. वाचकांच्या मनःपटलावर अभिधा आणि लक्षणाचे द्वंद्व चालू असते. तेव्हा कवीच्या अर्थविश्वाचा अदमास वाचकांना केवळ स्पर्शून जातो. ही भावार्थता ग्रेस यांच्या कवितेत आहे. म्हणून कविची भूमिका ही वाचकांकडून विशिष्ट अनुभूती सिद्ध करीत असली ; तरी तो कलाकृतीच्या चिकित्सेचा निश्चित अनुबंध ठरत नाही. भय इथले संपत नाही, मज तुझी आठवण येते मी संध्याकाळी गातो, तू मला शिकविली गीते ही ग्रेस यांची कविता "महाश्वेता" मालिकेसाठी संगीतकार हृदयनाथ मंगेशकर यांनी स्वरबद्ध करून लता मंगेशकर यांनी गायलेली आहे. तिचे गीत होऊन ती आता लहान थोरांच्या ओठांवर आहे. ग्रेस यांच्या "भय इथले संपत नाही " या पंक्तीत प्रश्नही आहे आणि उत्तरही. हा प्रश्न कवी यांना जेव्हा पडतो ; तेव्हा कवीला आईची आठवण येते. आणि लहानपणी जी गीते तू मला शिकविलीस ती मी संध्याकाळी गातो. कारण संध्यासमयी मनात काळोख दाटून येतो आणि प्रत्येक घटनेने जीव भयव्याकुळ होत जातो, असा भावपूर्ण आशय उपरोक्त गीत-पंक्तीतून व्यक्त होताना दिसतो. तो बोल मंद हळवासा, आयुष्य स्पर्शूनी गेला सीतेच्या वनवासातील, जणू अंगी राघवशेला कवी ग्रेस यांच्या कवितेची भूमी ही गूढानुभूतीच्या भूमिकेवर आधारित आहे म्हणून ती तर्कार्थाच्या विश्लेषणास वाचकसापेक्ष असेलच असे नाही कारण कलाकृतीची निर्मितीमूल्ये कलावंताच्या मनोसंवेदनेत दडलेली असतात. म्हणून ग्रेस यांच्या कवितेतील "रसभाव" हा अभिधा किंवा लक्षणा सापेक्ष राहत नाही तो विविध आशयछट्टांचे अग्रदूत ठरत जातो. "संध्याकाळच्या कविता"मधून आलेल्या काव्यपंक्ती पाहूया... ही चंद्र-उदयिनी वेळा, घननीळ कांठ मेघांचे भरतीच्या क्षितिजावरूनी, घर दूर जसे सजणाचें किंवा पाऊस कधीचा पडतो, झाडांची हलती पाने हलकेच जाग मज आली, दुःखाच्या मंद सुराने कवितेचे मूल्य हे भावनानिष्ठ आणि तर्काधिष्ठीत अर्थान्वयाचे भाकीत करत जाते तेव्हा ती नव्या सृजनसृष्टीची प्रस्थापना करीत असते. कवी ग्रेस यांच्या कवितेतील अर्थघटक प्रतिमांशी पुरक साधर्म्य निर्माण करतात.तोच त्यांच्या कवितेचा मूलाधार आणि स्वाभाविक गाभा-घटक आहे आणि यातून निर्माण झालेली आपली वेगळी विशिष्ट शैली आहे. तुला पाहिले मी नदीच्या किनारी तुझे केस पाठीवरी मोकळें इथे दाट छायातुनी रंग गळतात या वृक्षमाळेतले सावळें ही कविता सुद्धा गीत झालेली आहे. संगीतकार श्रीधर फडके यांनी स्वरबद्ध करून ती गोड गळ्याचे गायक- सुरेशजी वाडकर यांनी गायिले आहे. नव्या उपमा, नवी प्रतिमाने, मात्रावृत्त व गुणवृत्तांच्या आधारभूत काव्यनिर्मितीला नवखे सामर्थ्य देणारी ग्रेस यांची तरल भावकविता आणि त्याचबरोबर सामाजिक जाणिवेतून आलेल्या विविधरंगी पात्रांच्या माध्यमातूनही त्यांची कविता समाजमनाचे पैलू अधोरेखित करते. त्यांच्या मुक्तछंदातील कवितेतून संयमाधिष्ठित विद्रोह व्यक्त होतो. सामाजिक जाणीव आणि निसर्ग यांच्या मार्गाने जसे चिरंतनाकडे जाता येते. तसेच आत्ममग्नतेतूनही याची जाणीव ग्रेस यांच्या कवितेतून होते. शब्दलालित्य व प्रतिमासृष्टी यांच्या पलीकडे जाऊन रसिकांच्या अंतर्मनात उतरणारी ग्रेस यांची कविता समाजमनाचा ठाव घेते. तिने मराठी रसिकांच्या मनावर गारुड केले आहे. समग्र मराठी साहित्याच्या कक्षेचा परीघ ग्रेस यांच्या कवितेने विस्तीर्ण केला आहे आणि काव्यस्वादाच्या पातळीवरही त्यांची कविता संकीर्ण प्रश्नांचे तांडव उभे करते. अपरिहार्य आणि व्यामिश्र घटनांच्या आणि घटकांच्या नोंदी घेत निर्मोही आणि नित्तळ अभिव्यक्तीतून ती सर्वस्पर्शी होत जाते. त्यांची कविता तरल लयबद्ध भावानुवादासह संगीताजवळ जाणारी आहे. ती सहज यमक साधणारी भावकविता आहे. ग्रेस यांच्या अनेक कविता संगीतबद्ध होऊन रसिकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवत आहेत. म्हणून त्यांची कविता मराठी साहित्य संस्कृतीचे वैभव आहे. अशा शब्दप्रभूचे साहित्यसृष्टीला मिळालेले योगदान मौलिक आणि उपकारक आहे. मोरांना कळते वेळ , कोकीळ असते हळवे .. ग्रेस समजुन यायला थोडं दुःख गाठीला असलं की बरं जातं, असं मला वाटतं. तो खरच क्रूर आहे. सगळं सोलून टाकतो, त्वचेला आंधळं म्हंटलंय त्याने ते उगाच नाही! सगळी आतडी टांगून ठेवतो तो आणि सौंदर्यस्थळं दाखवतो. ज्याच्यात हिंमत असेल तो बघेल.. आडवाच झोपलो असतो गर्भाशयात तर येऊ दिले असते का ? तुझ्या वाट्याला माऊलीचे भाग्यपण ? इतका थेट प्रश्न विचारायला ताकद लागते. आईबद्दल लिहितांनाही तिचं बाईपण जास्त जपतो हा माणूस म्हणूनही मला तो आवडतो. आईच्या स्त्रीत्वाचा हा सन्मान मी कुठेच बघितला नाही. म्हणून तो जेव्हा लिहितो, 'माझी आई मत्त वासना..' तेव्हा ते हिडीस वाटत नाही. हा कवी महाराष्ट्राला लाभणं हे मराठीचं संचित आहे. तुम्ही त्यांना सादर करणं हे आमचं भाग्य आहे. 'माझ्या कुळाप्रमाणे मृत्यू मला दुपारी , आकाशातून बोलावतात घारी' हे ग्रेस शिवाय कोण लिहू शकेल. मला भिडणारी एक अशी आहे, घर कोसळले गं मधुरा मी उदासिनी बघ झाले कपटाने जोगी माझ्या गायींना घेऊन गेले. संदर्भ:- * १.'ग्रेसविषयी' - डॉ.अक्षयकुमार काळे (२००९) * २.'रचनेच्या खोल तळाशी' - डॉ.नंदकुमार मुलमुले ==ग्रेस यांच्या साहित्यावरील समीक्षात्मक ग्रंथ== * ग्रेस-अंबरफुलांचे दिवे (डॉ. चं.वि. जोशी) : या ग्रंथाला [[मसाप]]चा २०१७ सालचा पुरस्कार मिळाला आहे. * ग्रेस आणि दुर्बोधता, डॉ. जयंत परांजपे (१९८६) * ग्रेसच्या कविता - धुक्यातून प्रकाशाकडे, श्रीनिवास हवालदार (२०१४, कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन, पुणे) या पुस्तकास मध्य प्रदेशातील मराठी साहित्य अकादमीच्या म.प्र.संस्कृति परिषद (भोपाळ)ने 'राजकवि भास्कर रामचन्द्र तांबे ' पुरस्कार दिला आहे.(४ जुलै २०१८) * ग्रेसच्या कविता - धुक्यातून प्रकाशाकडे [उत्तरार्ध ][प्रकाशन वर्ष २०१६] लेखक- श्रीनिवास हवालदार [कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन, पुणे] * 'दूरस्थ ग्रेस- कवी ग्रेस यांना न लिहिलेली पत्रें' ; लेखक- श्रीनिवास हवालदार,प्रकाशन वर्ष: २०१८ [कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन, पुणे] * धुके आणि शिल्प, त्र्यं. वि. सरदेशमुख (१९८५) * ग्रेसविषयी, डॉ. [[अक्षयकुमार काळे]] (२००९) * रचनेच्या खोल तळाशी, डॉ. नंदकुमार मुलमुले * मराठीतील काव्यरंग [एक समीक्षात्मक अध्ययन]- प्रकाशन वर्ष २०२१[ लेखक-श्रीनिवास हवालदार [कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन, पुणे ] मराठी साहित्यातील १४ प्रसिद्ध कवी आणि कवयित्रींच्या प्रातिनिधिक कवितांच्या विश्लेषणात्मक अध्ययनात कवी ग्रेस यांच्या कविताही समाविष्ट आहेत. == पुरस्कार व गौरव == * गौरववृत्ती (फेलोशिप), महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, मुंबई, इ.स. २००५ * जी. ए. कुलकर्णी सन्मान पुरस्कार, पुणे, इ.स. २०१० * जीवनव्रती पुरस्कार, विदर्भ साहित्य संघ, नागपूर, इ.स. १९९७ * दमाणी पुरस्कार, सोलापूर, ‘संध्यामग्न पुरुषाची लक्षणे (ललितबंध)साठी * नागभूषण पुरस्कार, नागभूषण फाऊंडेशन, नागपूर इ.स. २०१० * महाराष्ट्र शासन उत्कृष्ट वाङ्मयनिर्मिती पुरस्कार, ‘चंद्रमाधवीचे प्रदेश’साठी (काव्य) * महाराष्ट्र शासन उत्कृष्ट वाङ्मयनिर्मिती पुरस्कार, ‘चर्चबेल’साठी (ललितबंध) * महाराष्ट्र शासन उत्कृष्ट वाङ्मयनिर्मिती पुरस्कार, ‘राजपुत्र आणि डार्लिंग (काव्य) * महाराष्ट्र शासन उत्कृष्ट वाङ्मयनिर्मिती पुरस्कार, ‘संध्याकाळच्या कविता (काव्य) * मारवाडी सम्मेलन पुरस्कार, मुंबई, ‘मितवा’साठी (ललितबंध) * वाग्विलासिनी पुरस्कार, दीनानाथ मंगेशकर प्रतिष्ठान, पुणे * विदर्भ गौरव पुरस्कार, कृषी विकास प्रतिष्ठान, नागपूर * विदर्भ भूषण पुरस्कार, इ.स. २०११<ref name="दैनिक तरुण भारत">[[तरुण भारत]] http://tarunbharat.net/ftp/e-paper/2012-03-27/mpage6_20120327.htm {{मृत दुवा}}</ref> * सहकारमहर्षी साहित्य पुरस्कार, सोलापूर * [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]], [[इ.स. २०११]] - ''वाऱ्याने हलते रान'' या ललितलेखसंग्रहासाठी. * कवी ग्रेस हे इ.स. २०१२ साली झालेल्या दुसऱ्या [[ई-साहित्य संमेलन |ई-साहित्य संमेलनाचे]] अध्यक्ष होते. ==मृत्यू== कर्करोगाशी सुमारे तीन वर्षे लढा दिल्यानंतर अखेर वयाच्या पंचाहत्तराव्या वर्षी २६ मार्च २०१२ रोजी पुण्यात त्यांचे निधन झाले. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{स्रोत बातमी | दुवा = https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/-/articleshow/11200247.cms | title = ग्रेस यांना साहित्य अकादमी | प्रकाशक = महाराष्ट्र टाइम्स | दिनांक = २१ डिसेंबर २०११ | अ‍ॅक्सेसदिनांक = २१ डिसेंबर २०११ | भाषा = मराठी }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.marathimati.com/entertainment/songs/grace/ | title = ग्रेस यांची गाणी | प्रकाशक = [[मराठीमाती]] | भाषा = मराठी | access-date = 2014-06-21 | archive-date = 2014-09-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140902073422/http://www.marathimati.com/entertainment/songs/grace/ | url-status = dead }} {{मराठी कवी}} {{DEFAULTSORT:गोडघाटे,माणिक}} [[वर्ग:मराठी कवी|कवी ग्रेस]] [[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म|कवी ग्रेस]] [[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील मृत्यू|कवी ग्रेस]] [[वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते|कवी ग्रेस]] [[वर्ग:कवी ग्रेस यांचे साहित्य]] pdlh65dh3funichulsycrvshsu2yzo6 2686144 2686143 2026-05-26T16:58:42Z संतोष गोरे 135680 2686144 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|डब्ल्यु.जी. ग्रेस}} {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = माणिक गोडघाटे | चित्र = Grace IMG 1263.jpeg | चित्र_रुंदी = | चित्र_title = ग्रेस | पूर्ण_नाव = माणिक सीताराम गोडघाटे | टोपण_नाव = ग्रेस | जन्म_दिनांक = {{जन्म_दिनांक|1937|5|10}} | जन्म_स्थान = [[नागपूर]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2012|3|26|1937|5|10}} | मृत्यू_स्थान = [[पुणे]] | कार्यक्षेत्र = [[साहित्य]], मराठीचे अध्यापन, विश्वकोश संपादक मंडळात समावेश. | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | कार्यकाळ = १९६७-२०१२ | साहित्य_प्रकार = [[कविता]], ललितलेखन | विषय = | चळवळ = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = संध्याकाळच्या कविता, चर्चबेल | प्रभाव = अभिजात उर्दू परंपरा, रोमांचवादी इंग्रजी काव्य. | प्रभावित = | पुरस्कार = * संध्याकाळच्या कविता ह्या संग्रहास महाराष्ट्र शासनाचे कवी केशवसुत पारितोषिक, १९६८ *कविवर्य केशवसुत स्मृती काव्य पुरस्कार, २०१० *वाऱ्याने हलते रान ह्या ललित लेखसंग्रहासाठी [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]], २०१२ | वडील_नाव = सीताराम | आई_नाव = सुमित्रा | पती_नाव = | पत्‍नी_नाव = डॉ. लीला गुणवर्धिनी | अपत्ये = मिथिला, माधवी आणि राघव | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''माणिक सीताराम गोडघाटे''' ऊर्फ '''कवी ग्रेस''' (१० मे, १९३७ – २६ मार्च, २०१२) हे [[मराठी भाषा|मराठी]] कवी होते. [[बाळ सीताराम मर्ढेकर|मर्ढेकरोत्तर]] नवकवींच्या दुसऱ्या पिढीतील प्रमुख कवींमध्ये यांची गणना होते. "वाऱ्याने हलते रान" ह्या त्यांच्या ललित लेखसंग्रहासाठी त्यांना २०१२ सालचा [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] देण्यात आला होता. त्यांचे पाच काव्यसंग्रह आणि सात ललित लेखसंग्रह आजवर प्रकाशित झाले आहेत. ==सुरुवातीचे जीवन व शिक्षण== १० मे, [[इ.स. १९३७|१९३७]] रोजी [[नागपूर]]मध्ये ग्रेस यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील लष्करी व्यवसायात होते. त्यांची रसिकता उल्लेखनीय होती.{{पोकळी}} कर्नल बाग या नागपुरातील वस्तीत त्यांचे कुटुंब राहत होते. ग्रेस यांचे प्रारंभीचे जीवन कष्टमय होते. आईच्या अकाली मृत्यूमुळे विस्कळित झालेले घर त्यांना सांभाळावे लागले. नोकरी आणि शिक्षण यांच्याशी त्यांना झगडावे लागले. डॉ. लीला माटे यांच्याशी विवाह झाल्यानंतरही हा संघर्ष सुरूच राहिला. एम.ए.ची परीक्षा जवळ आलेली असताना त्यांना बसचा अपघात झाला. इ.स. १९६६ मध्ये मराठी विषयातील ना.के. बेहरे सुवर्णपदक जिंकून [[नागपूर विद्यापीठ]]ातून माणिक गोडघाटे एम.ए. झाले. प्लास्टर लावलेल्या हातांनी त्यांनी प्रमाणपत्र आणि सुवर्णपदक घेतले.<ref>संध्याकाळच्या कविता : एक अभ्यास, प्रा. अजय आणि इतर, साहित्य सेवा प्रकाशन (सातारा). </ref> इ.स. १९६६ ते १९६८ या काळात नागपूरच्या धनवटे नॅशनल कॉलेजमध्ये अधिव्याख्याता म्हणून त्यांनी काम केले. इ.स. १९६८ पासून ते नागपूरच्याच [[वसंतराव नाईक शासकीय कला व समाजविज्ञान संस्था|वसंतराव नाईक समाजविज्ञान संस्थेत]] (मॉरिस कॉलेज) मराठीचे अध्यापन करू लागले. प्राध्यापक म्हणून १९९७ मध्ये ते सेवानिवृत्त झाले. त्यानंतर २००४ पर्यंत नागपूरच्या [[राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ|राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज विद्यापीठात]] मराठी विभागात व ललित कला विभागात संशोधन मार्गदर्शक म्हणून कार्यरत होते. 'सौंदर्यशास्त्र' या विषयाचे अध्यापनही या विद्यापीठात त्यांनी केले. इ.स. १९७१ ते १९७६ या काळात दिल्लीच्या भारतीय साहित्य अकादमीच्या मराठी सल्लागार समितीचे ते सदस्य होते. [[महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ|महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळाचे]] १९८२ ते १९८६ या काळात ते सदस्य होते. ==संपादनकार्य== * 'युगवाणी' या [[विदर्भ साहित्य संघ|विदर्भ साहित्य संघाच्या]] मुखपत्राचे १९७१ ते १९७४ या काळात ग्रेस यांनी संपादन केले. मुंबईतील 'संदर्भ' या लेखक केंद्राचेही ते काही काळ संपादक होते. * १९७५ च्या सालात [[रामदास भटकळ]] यांनी रायटर्स सेंटर मुंबई या संस्थेचं 'संदर्भ' हे वाङ्मयीन द्वैमासिक सुरू केले. त्याचे संपादन कवी ग्रेस करत असत.' संदर्भ'चे अवघे दहाबारा अंक निघाले. ग्रेस एखादा विषय प्रत्येक कला क्षेत्रातल्या दिग्गजांना देऊन त्यावर त्यांचे टिपण किंवा लेख मागवत असत. =='ग्रेस' या नावाविषयी== इ.स. १९५८ पासून माणिक गोडघाटे यांनी काव्यलेखनास प्रारंभ केला. [[इन्ग्रिड बर्गमन]] या पाश्चात्य अभिनेत्रीच्या अभिनयाने प्रभावित होऊन गोडघाट्यांनी "ग्रेस" हे साहित्यिक नाव धारण केले. [[दी इन ऑफ द सिक्स्थ हॅपिनेस]] या बोलपटात इन्ग्रिडसंबंधी ''शी इज इन ग्रेस'' असे वाक्य येते. हा बोलपट पाहत असताना तिने आपल्याला शीळ घातलेली आहे, असे गोडघाट्यांना वाटले. त्या लहरीने आपल्या आत्म्यावरची धूळ उडाली आणि प्रतिभा-रूपाचा पहिला साक्षात्कार आपल्याला इन्ग्रिडमध्ये झाला; तिचे ऋण आठवीत राहण्यासाठी आपण ग्रेस हे नाव धारण केले, असे गोडघाट्यांनी [[अक्षयकुमार काळे]] यांना दिलेल्या एका मुलाखतीत म्हणले आहे.<ref> {{स्रोत पुस्तक | दुवा = | पहिलेनाव =अक्षयकुमार | आडनाव =काळे | title =ग्रेसविषयी | भाषा =मराठी | प्रकाशक =विजय प्रकाशन | वर्ष = इ.स. २००९ | पृष्ठ = १९}}}.</ref> वैशिष्ट्यपूर्ण अर्पणपत्रिका आणि स्वतःच्या हस्ताक्षरामध्ये काही ओळी छापण्याची पद्धत ह्या दोन खास गोष्टी ''[[संध्याकाळच्या कविता]]'' ह्या १९६७ साली प्रकाशित केलेल्या आपल्या पहिल्या काव्यसंग्रहात त्यांनी वाचकांना सादर केल्या, आणि ती परंपरा त्यांनी पुढेही चालू ठेवली. ==दुर्बोधतेचा आरोप== "कठीण भाषेत सांगितले तर ते दुर्बोध आणि सोप्या भाषेत सांगितले तर हे काय सांगता, असा लोक प्रश्न करतात पण, माझी जगण्याची एक तऱ्हा आहे आणि मी आपल्याच तऱ्हेने जगणार आणि मरणार आहे. वेळेपूर्वी मला मरायचे नाही आणि मेल्यावरही जगायचे आहे. मी जे काव्य करतो ते माझे ‘स्वगत’ आहे, असे समजा. ‘स्वगता’मध्ये भान नसते, बेभान व्हायचे असते. स्वगतामध्ये श्रोता नसतो तर कवी स्वतः निर्माताच असतो. त्यामुळे कुणाची पर्वा करायची नसते पण, हे स्पष्ट करतो की, मी ज्ञानाचे सोंग करत नाही आणि अज्ञान मिरवत नाही, ज्ञानर्षीचा अवमान करत नाही. मी शब्दकोषांना नवे शब्द देणारा आहे," असे प्रतिपादन त्यांनी [[राळेगांव|राळेगाव]] येथील भाषणात केले होते. <ref name="दैनिक लोकसत्ता">[[लोकसत्ता]] http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=128277:2011-01-10-15-05-37&Itemid=1. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223142055/http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=128277:2011-01-10-15-05-37&Itemid=1 |date=2014-12-23 }}Sep 29, 2012</ref> कविता दुर्बोध असल्याच्या आरोपांना उत्तर देताना "मी माझ्या कवितेचा प्रियकर नाही" असे त्यांनी अनेकदा म्हणले होते. <ref name="दैनिक सकाळ">[[सकाळ]] http://www.esakal.com/esakal/20101225/5432976455069330558.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120624103120/http://esakal.com/esakal/20101225/5432976455069330558.htm |date=2012-06-24 }}. Sep 29, 2012</ref> माझ्या कवितेने मराठीला काय दिले आहे व ती काय देत आहे याचा विचार मला स्वतःला करण्याचे अजिबात कारण नाही, असे ग्रेस यांनी 'दुर्बोधतेची बेसरबिंदी' या ललितलेखात म्हणलेले आहे. <ref> {{स्रोत पुस्तक | दुवा = | पहिलेनाव =ग्रेस | आडनाव =| title =मितवा | भाषा =मराठी | प्रकाशक =पॉप्युलर प्रकाशन | वर्ष = इ.स. १९८७ | पृष्ठ = १९८}}}.</ref> याच लेखात पुढे त्यांनी "आपण दुर्बोधतेच्या आरोपाचे निराकरण करीत नाही," असेही म्हणलेले आहे.</br> श्रीनिवास हवालदार (निवृत्त अधिकारी, [[भारतीय प्रशासकीय सेवा]], [[इंदूर]], [[मध्य प्रदेश]]) यांनी कविवर्य ग्रेस यांच्या प्रातिनिधिक कवितांचे विश्लेषण आणि त्यांना आकळलेले रसग्रहण करून ग्रेसच्या कविता 'दुर्बोध' आणि 'आत्मकेंद्रित' असल्याचा समज दूर करण्याचा प्रयत्न केलेला आहे. ==दुर्बोध गणल्या गेलेल्या/गाजलेल्या कविता== १. असे रंग आणि ढगांच्या किनारी<br /> २. अज्ञेयाहून गूढ गूढ दिसती झाडातली वर्तुळे<br /> ३. आठवण<br /> ४. ओळख<br /> ५. ओळखीच्या वाऱ्या तुझे घर कुठे सांग? <br /> ६. ऊर्मिलेचा सर्पखेळ’<br /> ७. कंठात दिशांचे हार<br /> ८. कर्णभूल<br /> ९. कर्णधून<br /> १०. क्षितिज जसे दिसते<br /> ११. ग्रेसची वृत्ती.<br /> १२. घर थकलेले संन्यासी <br /> १३. घनकंप मयूरा<br /> १४. जे सोसत नाही असले<br /> १५. डहाळी<br /> १६. तुळशीतले बिल्वदल<br /> १७. ती गेली तेव्हा रिमझिम<br /> १८. तुला पाहिले मी नदीच्या किनारी<br /> १९. .तांबे-सोन्याची नांदी<br /> २०. तुझी बहार मंदशी तृषार्त जाग ये जरी...<br /> २१. तुझ्यात नभवाहिनी कुठून रक्त गंधावले<br /> २२. देखना कबीर<br /> २३. देवी<br /> २४. दुःख घराला आले<br /> २५. दुःख<br /> २६. निनाद<br /> २७. निरोप<br /> २८. प्रणाली. (अपूर्ण यादी) ===प्रसिद्ध कविता=== * [http://www.marathimati.com/Aksharmanch/Grace-1.asp घर थकलेले संन्यासी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100407031654/http://www.marathimati.com/Aksharmanch/Grace-1.asp |date=2010-04-07 }} ==प्रकाशित साहित्य== ===पुस्तके=== {| class="wikitable sortable" |- ! width="30%"| नाव ! width="20%"| साहित्यप्रकार ! width="30%"| प्रकाशन ! width="20%"| प्रकाशन वर्ष (इ.स.) |- | [[ओल्या वेळूची बासरी]] || ललित लेखसंग्रह || पॉप्युलर प्रकाशन || इ.स. २०१२ |- | [[कावळे उडाले स्वामी]] || ललित लेखसंग्रह || पॉप्युलर प्रकाशन || इ.स. २०१० | [[चंद्रमाधवीचे प्रदेश]] || कवितासंग्रह || पॉप्युलर प्रकाशन || इ.स. १९७७ |- | [[चर्चबेल]] || ललित लेखसंग्रह || पॉप्युलर प्रकाशन || इ.स. १९७४ |- | [[मितवा]] || ललित लेखसंग्रह || पॉप्युलर प्रकाशन || इ.स. १९८७ |- | [[बाई! जोगिया पुरुष]] || कवितासंग्रह|| पॉप्युलर प्रकाशन || आगामी |- | [[मृगजळाचे बांधकाम]] || ललित लेखसंग्रह || पॉप्युलर प्रकाशन || इ.स. २००३ |- | [[राजपुत्र आणि डार्लिंग]] || कवितासंग्रह || अमेय प्रकाशन, पॉप्युलर प्रकाशन || इ.स. १९७४ |- | [[वाऱ्याने हलते रान]] || ललित लेखसंग्रह || पॉप्युलर प्रकाशन || इ.स. २००८ |- | [[संध्याकाळच्या कविता]] || कवितासंग्रह || पॉप्युलर प्रकाशन || इ.स. १९६७ |- | [[संध्यामग्न पुरुषाची लक्षणे]] ||ललित लेखसंग्रह || पॉप्युलर प्रकाशन || इ.स. २००० |- | [[सांजभयाच्या साजणी]] || कवितासंग्रह || पॉप्युलर प्रकाशन || इ.स. २००६ |- | [[सांध्यपर्वातील वैष्णवी]] || कवितासंग्रह || पॉप्युलर प्रकाशन || इ.स. १९९५ |- |} === इतर प्रकाशित साहित्य === ==== ध्वनिफिती ==== * संध्यासूक्तांचा यांत्रिक, फाऊंटन, मुंबई २००४ * साजणवेळा, शब्दवेध, मुंबई १९९८ * सांध्यपर्व, माधवी वैद्य, मुंबई ==== चित्रपट ==== निवडुंग (१९८९) या [[महेश सातोस्कर]] दिग्दर्शित चित्रपटात 'वाऱ्याने हलते रान' ही ग्रेस यांची रचना गीतबद्ध झालेली आहे. ====मालिका==== दूरदर्शनवरून प्रसारित झालेल्या 'महाश्वेता' या मालिकेत ग्रेस यांच्या 'निष्पर्ण तरूंची राई' (चंद्रमाधवीचे प्रदेश) या कवितेचा शीर्षकगीत म्हणून (भय इथले संपत नाही) वापर करण्यात आला. ==इतर भाषांमध्ये अनुवाद== डॉ. जया मेहता यांनी ग्रेस यांच्या चर्चबेल व मितवा या ललित लेखसंग्रहांचे गुजरातीत भाषांतर केले आहे. ग्रेस यांच्या निवडक कविता [[डॉ. उमाशंकर जेठालाल जोशी]] यांनी गुजरातीत अनुवादित केलेल्या आहेत. ==रंगमंचीय सादरीकरण== प्रसिद्ध संगीतकार [[हृदयनाथ मंगेशकर]] यांच्यासोबत काव्यगायन आणि विवेचन अशा द्विदल कार्यक्रमाचे सादरीकरण कवी ग्रेस यांनी २००८ मध्ये सुरू केले. [[इचलकरंजी]] येथे 'मैत्र जीवाचे' या नावाने अशा द्विदल कार्यक्रमांचा पहिला प्रयोग झाला होता. माणिक गोडघाटे उर्फ ग्रेस. ग्रेस यांचं नाव घेतलं की आठवते. गूढरम्य संध्याकाळ आणि त्यांच्या संध्याकाळच्या कविता. त्यामागोमाग येतात, चंद्रमाधवीच्या प्रदेशातल्या आठवणी . "राजपुत्र आणि डार्लिंग" या त्यांच्या काव्यसंग्रहानेही रसिकांना भुरळ घातली. त्यांच्या शब्दांचं गारुड महाराष्ट्राच्या मनावर गेली दोन चार दशक अव्याहत आहे. गूढतेच्या विश्वात अलगद उतरवणारी कविता, काहीतरी प्रचंड हुरहूर लावणारी पण नक्की काय ते न सापडणारी पण तरीही आपली वाटणारी कविता लिहिणारे , मराठी साहित्य विश्वातले लखलखते माणिक "माणिक गोडघाटे "उर्फ कवी ग्रेस...! "कठीण भाषेत सांगितले तर ते दुर्बोध आणि सोप्या भाषेत सांगितले तर हे काय सांगता, असा लोक प्रश्न करतात पण, माझी जगण्याची एक तऱ्हा आहे आणि मी आपल्याच तऱ्हेने जगणार आणि मरणार आहे. वेळेपूर्वी मला मरायचे नाही आणि मेल्यावरही जगायचे आहे. मी जे काव्य करतो ते माझे ‘स्वगत’ आहे, असे समजा. ‘स्वगता’मध्ये भान नसते, बेभान व्हायचे असते. स्वगतामध्ये श्रोता नसतो तर कवी स्वतः निर्माताच असतो. त्यामुळे कुणाची पर्वा करायची नसते पण, हे स्पष्ट करतो की, मी ज्ञानाचे सोंग करत नाही आणि अज्ञान मिरवत नाही, ज्ञानर्षीचा अवमान करत नाही. मी शब्दकोषांना नवे शब्द देणारा आहे," असे प्रतिपादन त्यांनी राळेगाव येथील भाषणात केले होते. ग्रेसांची कविता म्हणजे समुद्रासारखी अथांग असते... तिचा शोध घ्यावा तेव्हढा कमीच.. आणि तेव्हढीच चमत्कृती..! दुर्गाबाई भागवतांच्या मते –दैवी, मानवी, पाशवी जीवनवृत्तींचे अद्भुत मिश्रण ज्यांच्या कवितेतून झाले आहे असे कवी ग्रेस......शब्द आणि अर्थाच्या या किमयागाराचे आपल्यावर आभाळाएवढे ऋण आहेत. त्यांच्या काही गाजलेल्या कविता... तो बोल मंद हळवासा आयुष्य स्पर्शुनी गेला सीतेच्या वनवासातील जणू अंगी राघव शेला.... पाऊस कधीचा पडतो झाडांची हलती पाने, हलकेच जाग मज आली दुःखाच्या मंद सुराने...... ती गेली तेव्हा रिमझिम, पाऊस निनादत होता. मेघांत अडकली किरणे, हा सूर्य सोडवित होता... घर थकले संन्यासी , हळू हळू भिंतही खचते आईच्या डोळ्यामधले नक्षत्र मला आठवते तुला पाहिले मी नदीच्या किनारी तुझे केस पाठिवरी मोकळे इथे दाट छायातुनी रंग गळतात या वृक्ष-माळेतले सावळ......! गूढार्थ आवर्तनांच्या आशयसूत्रात बंदिस्त करत शब्दांना अर्थालंकाराच्या नादलयींवर झुलवत ठेवणारा जोगिया पुरुष, प्राचीन नदीपरी खोल, दुःखाचा महाकवी "ग्रेस". "ग्रेस" म्हणजे निसर्ग कृपेची भावाभिव्यक्ती, ग्रेस म्हणजे शब्दांतरीचे गूढात्म संदर्भ शोधू पाहणारी काव्यवृत्ती. ग्रेस म्हणजे मराठी काव्याचे मर्मबंध उलगडणारा अभिज्ञ शब्दप्रभू. आत्ममग्नतेतून संवेदनाप्रधान आशयाचे पैलू पाडणारा काव्यमहर्षि. मराठी वाङ्मयाच्या अन्वयाने मराठी साहित्यसृष्टीच्या कोंदणाला कवितेचा आणि लालित्याचा नवा अर्थालंकार परिधान केला तो कविवर्य ग्रेस यांनी. नवख्या अर्थांतरोपन्यासाचे मर्मभेदी परिमाण धारण करणारी ग्रेस यांची कविता अमूर्त संवेदनेतून शब्दांतीत काव्याशयाचे अवगाहन करते.ती वाचकांना आस्वादाच्या पातळीवर अर्थान्तराच्या परिमितीचे परिघ छेदून जाणारी असल्याने ती दुर्बोध वाटत असली तरी दुर्बोध नसून ती अबोध आहे.कारण कविता कधीच दुर्बोध नसते. कवीच्या आशयसृष्टीतील लेखनानुभूती मूलतः दोन पदे धारण करणारी असते किंबहुना ती तो जुळवून आणतो किंवा ती कविच्या प्रतिभेची मजल असते.याचाच प्रत्यय कविवर्य ग्रेस यांच्या कवितेतून यथार्थत्वाने येतो. स्तोत्रात इंद्रिये अवघी, गुणगुणती दुःख कुणाचे हे सरता संपत नाही, चांदणे तुझ्या स्मरणाचे कवी, कवितेची भूमी अर्थछट्टाच्या बाहुपाशात अडकवतो..तेव्हा त्याचे आशयसुक्त कविच्या मनोभूमीत विषयाचे मर्मभेद निर्माण करत असते.तो वाचकांना आशयाच्या आवर्तांशी रूंजी घालत तिष्ठत ठेवतो..ही "ग्रेस"यांच्या कवितेची परिणती आहे. समुद्रबंदी काठावरची, दोन पांढरी शहरे गगन निळाईत पार बुडाले, त्यांचे सर्व शहारे प्रस्तुत काव्यपंक्तीच्या आशयाचे विश्लेषण करताना अभिधाच्या अन्वयाने असे विवेचन करता येईल की, समुद्र काठावरच्या दोन शहराला समुद्राच्या भरतीने केव्हा धोका होईल या कल्पनेने आलेले शहारेही आता अंधारलेल्या काळोखात अदृश्य झाले आहेत आणि याच बरोबर लक्षणाच्या अन्वयाने प्रस्तुत काव्यपंक्तीतून अभिव्यक्त झालेला प्रणयभाव हा रुपकात्मक प्रतिमांनी बंदिस्त केलेला दिसतो.हे समजून घेण्यासाठी वाचकांची अनुभूती कवीच्या प्रतिभेइतकी टोकदार, प्रगल्भआणि चौफेर असतेच असे नाही. सदरहू पंक्तीत आशय आणि अभिव्यक्तीची संदिग्धता आहेच. वाचकांच्या मनःपटलावर अभिधा आणि लक्षणाचे द्वंद्व चालू असते. तेव्हा कवीच्या अर्थविश्वाचा अदमास वाचकांना केवळ स्पर्शून जातो. ही भावार्थता ग्रेस यांच्या कवितेत आहे. म्हणून कविची भूमिका ही वाचकांकडून विशिष्ट अनुभूती सिद्ध करीत असली ; तरी तो कलाकृतीच्या चिकित्सेचा निश्चित अनुबंध ठरत नाही. भय इथले संपत नाही, मज तुझी आठवण येते मी संध्याकाळी गातो, तू मला शिकविली गीते ही ग्रेस यांची कविता "महाश्वेता" मालिकेसाठी संगीतकार हृदयनाथ मंगेशकर यांनी स्वरबद्ध करून लता मंगेशकर यांनी गायलेली आहे. तिचे गीत होऊन ती आता लहान थोरांच्या ओठांवर आहे. ग्रेस यांच्या "भय इथले संपत नाही " या पंक्तीत प्रश्नही आहे आणि उत्तरही. हा प्रश्न कवी यांना जेव्हा पडतो ; तेव्हा कवीला आईची आठवण येते. आणि लहानपणी जी गीते तू मला शिकविलीस ती मी संध्याकाळी गातो. कारण संध्यासमयी मनात काळोख दाटून येतो आणि प्रत्येक घटनेने जीव भयव्याकुळ होत जातो, असा भावपूर्ण आशय उपरोक्त गीत-पंक्तीतून व्यक्त होताना दिसतो. तो बोल मंद हळवासा, आयुष्य स्पर्शूनी गेला सीतेच्या वनवासातील, जणू अंगी राघवशेला कवी ग्रेस यांच्या कवितेची भूमी ही गूढानुभूतीच्या भूमिकेवर आधारित आहे म्हणून ती तर्कार्थाच्या विश्लेषणास वाचकसापेक्ष असेलच असे नाही कारण कलाकृतीची निर्मितीमूल्ये कलावंताच्या मनोसंवेदनेत दडलेली असतात. म्हणून ग्रेस यांच्या कवितेतील "रसभाव" हा अभिधा किंवा लक्षणा सापेक्ष राहत नाही तो विविध आशयछट्टांचे अग्रदूत ठरत जातो. "संध्याकाळच्या कविता"मधून आलेल्या काव्यपंक्ती पाहूया... ही चंद्र-उदयिनी वेळा, घननीळ कांठ मेघांचे भरतीच्या क्षितिजावरूनी, घर दूर जसे सजणाचें किंवा पाऊस कधीचा पडतो, झाडांची हलती पाने हलकेच जाग मज आली, दुःखाच्या मंद सुराने कवितेचे मूल्य हे भावनानिष्ठ आणि तर्काधिष्ठीत अर्थान्वयाचे भाकीत करत जाते तेव्हा ती नव्या सृजनसृष्टीची प्रस्थापना करीत असते. कवी ग्रेस यांच्या कवितेतील अर्थघटक प्रतिमांशी पुरक साधर्म्य निर्माण करतात.तोच त्यांच्या कवितेचा मूलाधार आणि स्वाभाविक गाभा-घटक आहे आणि यातून निर्माण झालेली आपली वेगळी विशिष्ट शैली आहे. तुला पाहिले मी नदीच्या किनारी तुझे केस पाठीवरी मोकळें इथे दाट छायातुनी रंग गळतात या वृक्षमाळेतले सावळें ही कविता सुद्धा गीत झालेली आहे. संगीतकार श्रीधर फडके यांनी स्वरबद्ध करून ती गोड गळ्याचे गायक- सुरेशजी वाडकर यांनी गायिले आहे. नव्या उपमा, नवी प्रतिमाने, मात्रावृत्त व गुणवृत्तांच्या आधारभूत काव्यनिर्मितीला नवखे सामर्थ्य देणारी ग्रेस यांची तरल भावकविता आणि त्याचबरोबर सामाजिक जाणिवेतून आलेल्या विविधरंगी पात्रांच्या माध्यमातूनही त्यांची कविता समाजमनाचे पैलू अधोरेखित करते. त्यांच्या मुक्तछंदातील कवितेतून संयमाधिष्ठित विद्रोह व्यक्त होतो. सामाजिक जाणीव आणि निसर्ग यांच्या मार्गाने जसे चिरंतनाकडे जाता येते. तसेच आत्ममग्नतेतूनही याची जाणीव ग्रेस यांच्या कवितेतून होते. शब्दलालित्य व प्रतिमासृष्टी यांच्या पलीकडे जाऊन रसिकांच्या अंतर्मनात उतरणारी ग्रेस यांची कविता समाजमनाचा ठाव घेते. तिने मराठी रसिकांच्या मनावर गारुड केले आहे. समग्र मराठी साहित्याच्या कक्षेचा परीघ ग्रेस यांच्या कवितेने विस्तीर्ण केला आहे आणि काव्यस्वादाच्या पातळीवरही त्यांची कविता संकीर्ण प्रश्नांचे तांडव उभे करते. अपरिहार्य आणि व्यामिश्र घटनांच्या आणि घटकांच्या नोंदी घेत निर्मोही आणि नित्तळ अभिव्यक्तीतून ती सर्वस्पर्शी होत जाते. त्यांची कविता तरल लयबद्ध भावानुवादासह संगीताजवळ जाणारी आहे. ती सहज यमक साधणारी भावकविता आहे. ग्रेस यांच्या अनेक कविता संगीतबद्ध होऊन रसिकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवत आहेत. म्हणून त्यांची कविता मराठी साहित्य संस्कृतीचे वैभव आहे. अशा शब्दप्रभूचे साहित्यसृष्टीला मिळालेले योगदान मौलिक आणि उपकारक आहे. मोरांना कळते वेळ , कोकीळ असते हळवे .. ग्रेस समजुन यायला थोडं दुःख गाठीला असलं की बरं जातं, असं मला वाटतं. तो खरच क्रूर आहे. सगळं सोलून टाकतो, त्वचेला आंधळं म्हंटलंय त्याने ते उगाच नाही! सगळी आतडी टांगून ठेवतो तो आणि सौंदर्यस्थळं दाखवतो. ज्याच्यात हिंमत असेल तो बघेल.. आडवाच झोपलो असतो गर्भाशयात तर येऊ दिले असते का ? तुझ्या वाट्याला माऊलीचे भाग्यपण ? इतका थेट प्रश्न विचारायला ताकद लागते. आईबद्दल लिहितांनाही तिचं बाईपण जास्त जपतो हा माणूस म्हणूनही मला तो आवडतो. आईच्या स्त्रीत्वाचा हा सन्मान मी कुठेच बघितला नाही. म्हणून तो जेव्हा लिहितो, 'माझी आई मत्त वासना..' तेव्हा ते हिडीस वाटत नाही. हा कवी महाराष्ट्राला लाभणं हे मराठीचं संचित आहे. तुम्ही त्यांना सादर करणं हे आमचं भाग्य आहे. 'माझ्या कुळाप्रमाणे मृत्यू मला दुपारी , आकाशातून बोलावतात घारी' हे ग्रेस शिवाय कोण लिहू शकेल. मला भिडणारी एक अशी आहे, घर कोसळले गं मधुरा मी उदासिनी बघ झाले कपटाने जोगी माझ्या गायींना घेऊन गेले. संदर्भ:- * १.'ग्रेसविषयी' - डॉ.अक्षयकुमार काळे (२००९) * २.'रचनेच्या खोल तळाशी' - डॉ.नंदकुमार मुलमुले ==ग्रेस यांच्या साहित्यावरील समीक्षात्मक ग्रंथ== * ग्रेस-अंबरफुलांचे दिवे (डॉ. चं.वि. जोशी) : या ग्रंथाला [[मसाप]]चा २०१७ सालचा पुरस्कार मिळाला आहे. * ग्रेस आणि दुर्बोधता, डॉ. जयंत परांजपे (१९८६) * ग्रेसच्या कविता - धुक्यातून प्रकाशाकडे, श्रीनिवास हवालदार (२०१४, कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन, पुणे) या पुस्तकास मध्य प्रदेशातील मराठी साहित्य अकादमीच्या म.प्र.संस्कृति परिषद (भोपाळ)ने 'राजकवि भास्कर रामचन्द्र तांबे ' पुरस्कार दिला आहे.(४ जुलै २०१८) * ग्रेसच्या कविता - धुक्यातून प्रकाशाकडे [उत्तरार्ध ][प्रकाशन वर्ष २०१६] लेखक- श्रीनिवास हवालदार [कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन, पुणे] * 'दूरस्थ ग्रेस- कवी ग्रेस यांना न लिहिलेली पत्रें' ; लेखक- श्रीनिवास हवालदार,प्रकाशन वर्ष: २०१८ [कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन, पुणे] * धुके आणि शिल्प, त्र्यं. वि. सरदेशमुख (१९८५) * ग्रेसविषयी, डॉ. [[अक्षयकुमार काळे]] (२००९) * रचनेच्या खोल तळाशी, डॉ. नंदकुमार मुलमुले * मराठीतील काव्यरंग [एक समीक्षात्मक अध्ययन]- प्रकाशन वर्ष २०२१[ लेखक-श्रीनिवास हवालदार [कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन, पुणे ] मराठी साहित्यातील १४ प्रसिद्ध कवी आणि कवयित्रींच्या प्रातिनिधिक कवितांच्या विश्लेषणात्मक अध्ययनात कवी ग्रेस यांच्या कविताही समाविष्ट आहेत. == पुरस्कार व गौरव == * गौरववृत्ती (फेलोशिप), महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, मुंबई, इ.स. २००५ * जी. ए. कुलकर्णी सन्मान पुरस्कार, पुणे, इ.स. २०१० * जीवनव्रती पुरस्कार, विदर्भ साहित्य संघ, नागपूर, इ.स. १९९७ * दमाणी पुरस्कार, सोलापूर, ‘संध्यामग्न पुरुषाची लक्षणे (ललितबंध)साठी * नागभूषण पुरस्कार, नागभूषण फाऊंडेशन, नागपूर इ.स. २०१० * महाराष्ट्र शासन उत्कृष्ट वाङ्मयनिर्मिती पुरस्कार, ‘चंद्रमाधवीचे प्रदेश’साठी (काव्य) * महाराष्ट्र शासन उत्कृष्ट वाङ्मयनिर्मिती पुरस्कार, ‘चर्चबेल’साठी (ललितबंध) * महाराष्ट्र शासन उत्कृष्ट वाङ्मयनिर्मिती पुरस्कार, ‘राजपुत्र आणि डार्लिंग (काव्य) * महाराष्ट्र शासन उत्कृष्ट वाङ्मयनिर्मिती पुरस्कार, ‘संध्याकाळच्या कविता (काव्य) * मारवाडी सम्मेलन पुरस्कार, मुंबई, ‘मितवा’साठी (ललितबंध) * वाग्विलासिनी पुरस्कार, दीनानाथ मंगेशकर प्रतिष्ठान, पुणे * विदर्भ गौरव पुरस्कार, कृषी विकास प्रतिष्ठान, नागपूर * विदर्भ भूषण पुरस्कार, इ.स. २०११<ref name="दैनिक तरुण भारत">[[तरुण भारत]] http://tarunbharat.net/ftp/e-paper/2012-03-27/mpage6_20120327.htm {{मृत दुवा}}</ref> * सहकारमहर्षी साहित्य पुरस्कार, सोलापूर * [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]], [[इ.स. २०११]] - ''वाऱ्याने हलते रान'' या ललितलेखसंग्रहासाठी. * कवी ग्रेस हे इ.स. २०१२ साली झालेल्या दुसऱ्या [[ई-साहित्य संमेलन |ई-साहित्य संमेलनाचे]] अध्यक्ष होते. ==मृत्यू== कर्करोगाशी सुमारे तीन वर्षे लढा दिल्यानंतर अखेर वयाच्या पंचाहत्तराव्या वर्षी २६ मार्च २०१२ रोजी पुण्यात त्यांचे निधन झाले. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{स्रोत बातमी | दुवा = https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/-/articleshow/11200247.cms | title = ग्रेस यांना साहित्य अकादमी | प्रकाशक = महाराष्ट्र टाइम्स | दिनांक = २१ डिसेंबर २०११ | अ‍ॅक्सेसदिनांक = २१ डिसेंबर २०११ | भाषा = मराठी }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.marathimati.com/entertainment/songs/grace/ | title = ग्रेस यांची गाणी | प्रकाशक = [[मराठीमाती]] | भाषा = मराठी | access-date = 2014-06-21 | archive-date = 2014-09-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140902073422/http://www.marathimati.com/entertainment/songs/grace/ | url-status = dead }} {{मराठी कवी}} {{DEFAULTSORT:गोडघाटे,माणिक}} [[वर्ग:मराठी कवी|कवी ग्रेस]] [[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म|कवी ग्रेस]] [[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील मृत्यू|कवी ग्रेस]] [[वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते|कवी ग्रेस]] [[वर्ग:कवी ग्रेस यांचे साहित्य]] qu40535keyrhtgwv963i7holkr0tok6 0 3568 2686175 2681100 2026-05-26T20:39:38Z ~2026-31671-55 183541 /* */ 2686175 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer |नाव = | चित्र = Pandurang Sadashiv Sane 2001 stamp of India.jpg | चित्र आकार = | caption = | pseudonym = | birth_name = पांडुरंग | जन्म_दिनांक = २४ डिसेंबर १८९९ | जन्म_स्थान = [[पालगड]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | मृत्यू_दिनांक = {{Death date and age|df=yes|1950|6|11|1899|12|24}} | मृत्यूस्थान = | व्यवसाय = शिक्षक, लेखक, स्वातंत्र्य सैनिक, सामाजिक कार्यकर्ते | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | period = | genre = | subject = | movement = | पुस्तके = ''[[श्याम ची आई]]'' | influences = | influenced = | website = | signature = }} '''साने गुरुजी:''' (जन्म : २४ डिसेंबर १८९९; - ११ जून १९५०) हे मराठीतले एक श्रेष्ठ गांधीवादी शिक्षक, समाजसुधारक आणि प्रतिभावंत लेखक होते. {{कॉमन्स|Category:Books_by_Pandurang_Sadashiv_Sane}}{{विकिस्रोत साहित्यिक|पांडुरंग_सदाशिव_साने}} साने गुरुजींचा जन्म कोकणातील [[रत्‍नागिरी]] जिल्ह्यातील [[पालगड]] या गावी झाला. त्या ठिकाणी त्यांचे वडील कोर्टाचे काम करीत असत. कोर्टाचे घराणे साधारणतः वैभवसंपन्न व श्रीमंत समजले जाते व त्यांच्या आजोबांच्या वेळची परिस्थिती तशी होती ही. पण त्यांच्या वडिलांच्या, सदाशिवरावांच्या वेळेपासून मात्र घराण्याची आर्थिक स्थिती घसरत गेली. ती इतकी की, सदाशिवरावांचे घरदारही जप्तीत नाहीसे झाले. अशा रितीने बडे घर पण पोकळ वासा झालेल्या या घराण्यात २४ डिसेंबर, इ.स. १८९९ रोजी पांडुरंग सदाशिवांचा जन्म झाला. त्यांच्यावर त्यांच्या आईच्या शिकवणुकीचा फार मोठा प्रभाव पडला होता. त्यांच्या आईने त्यांच्या बालमनावर जे विविध संस्कार केले त्यातूनच गुरुजींचा जीवनविकास झाला. त्यानी [[मराठी भाषा|मराठी आणि संस्कृत]] साहित्यामध्ये एम. ए. ही उच्च पदवी मिळवली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=https://maharashtratimes.com/astro/dinvishesh/remembrance-of-freedom-fighter-literary-and-social-reformer-sane-guruji/articleshow/76314966.cms|title=मातृप्रेमाचे महन्मंगल स्तोत्र रचणारे थोर समाजसुधारक साने गुरुजी}}</ref> शिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्यांनी [[जळगाव]] जिल्ह्यातील [[अंमळनेर|अमळनेर]] येथील प्रताप हायस्कूल येथे [[शिक्षक]] म्हणून सहा वर्षे (१९२४ ते १९३०) नोकरी केली. प्रताप हायस्कूलच्या वसतिगृहाची जबाबदारी सांभाळताना त्यांच्यातील शिक्षकाला अधिक वाव मिळाला. त्यांनी वसतिगृहातील विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या उदाहरणातून स्वावलंबनाचे धडे दिले, सेवावृत्ती शिकवली. अंमळनेर येथील [[प्रताप तत्त्वज्ञान केंद्र]] येथे त्यांनी तत्त्वज्ञानाचा अभ्यासही केला. इ.स. १९२८ साली त्यांनी ‘विद्यार्थी’ हे मासिक सुरू केले. त्यांच्यावर [[महात्मा गांधीं|महात्मा गांधींच्या]] विचारांचा फार मोठा प्रभाव होता. ते स्वतः खादीचाच वापर करत असत. इ.स. १९३० साली त्यांनी शिक्षकाची नोकरी सोडून [[सविनय कायदेभंगाच्या चळवळ|सविनय कायदेभंगाच्या चळवळीत]] भाग घेतला. त्यांनी ‘काँग्रेस’ नावाचे साप्ताहिक काढले. दुष्काळात शेतकऱ्यांची करमाफी व्हावी म्हणून प्रयत्न केले. [[जळगाव]] जिल्ह्यातील [[फैजपूर]] येथील काँग्रेस अधिवेशन (१९३६) यशस्वी होण्यासाठी त्यांनी खूप काम केले. इ.स. १९४२ च्या चळवळीत भूमिगत राहून स्वातंत्र्याचा प्रचार केला. फैजपूर येथील अधिवेशनात महात्मा गांधींच्या विचारसरणीस अनुसरून त्यांनी 'मैला वाहणे' व ग्राम स्वच्छतेची इतर कामे केली. साने गुरुजी यांनी [[राष्ट्र सेवा दल|राष्ट्र सेवा दलाची]] स्थापना केली. ‘पत्री’ या त्यांच्या पहिल्या काव्यसंग्रहातून साने गुरुजीच्या देशभक्तिपर कविता प्रसिद्ध झाल्या आहेत. त्यातील ''बलसागर भारत होवो'' सारख्या कवितांचा नागरिकांवरील वाढता प्रभाव लक्षात घेऊन ब्रिटिश सरकारने त्या काव्यसंग्रहाच्या प्रती जप्त केल्या. त्यातील ही एक कविता: बलसागर भारत होवो, विश्वात शोभूनी राहो||ध्रु|| [[चित्र:Sane guruji sign.JPG|thumb|left|200px|साने गुरुजी यांच्या हस्ताक्षरातील एक कविता]]समाजातील जातिभेद, अस्पृश्यता यांसारख्या अनिष्ट रूढी व परंपरांना साने गुरुजींनी नेहमी विरोध केला.[[सोलापूर]] जिल्ह्यातील [[पंढरपूर]]च्या [[विठ्ठल]] मंदिरात हरिजनांना प्रवेश मिळावा यासाठी त्यांनी १९४६ च्या दरम्यान महाराष्ट्राचा दौरा केला, या भूमिकेला महात्मा गांधींचा पाठिंबा मिळवण्याचा प्रयत्न केला, तो शेवटपर्यंत मिळाला नाही. अखेर साने गुरुजींनी या मुद्यावर [[उपोषण|उपोषणाचा]] मार्ग अवलंबला व त्यांना यश मिळाले. ‘एका पांडुरंगाने दुसऱ्या पांडुरंगाला खऱ्या अर्थाने मुक्त केले,’ असे त्या वेळी म्हणले गेले. [[स्वातंत्र्य]] मिळाल्यानंतर ते [[समाजवादी पक्ष|समाजवादी पक्षात]] सामील झाले. स्वातंत्र्यानंतर [[आंतरभारती चळवळ|आंतरभारती]] चळवळीच्या मार्गाने त्यांनी [[भारत]] जोडण्याचा प्रयत्न केला. विविध राज्यांतील लोकांनी एकमेकांची [[संस्कृती]] समजून घ्यावी, अनेक भाषा समजून घ्याव्यात असे या चळवळीत अभिप्रेत होते. ते स्वतः [[तमिळ भाषा|तमिळ]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]] आदी भाषा शिकले होते. १९४८ मध्ये त्यांनी ‘साधना’ [[साप्ताहिक]] सुरू केले. त्यांच्या [[कथा]], [[कादंबरी|कादंबऱ्या]], [[लेख]], [[निबंध]], [[चरित्र|चरित्रे]], [[कविता]] यांमधून त्यांच्यातील संवेदनशील साहित्यिकही आपल्याला दिसतो. [[मानवतावाद]], सामाजिक सुधारणा व देशभक्ती ही मूल्ये त्यांच्या साहित्यात ठायी ठायी दिसतात. त्यांनी एकूण ७३ पुस्तके लिहिली. त्यांनी त्यांचे बहुतांश लेखन हे तुरुंगात असतानाच केले. ''[[श्यामची आई]]'' ही सुप्रसिद्ध कादंबरी त्यांनी [[नाशिक]]मधील तुरुंगात असतानाच लिहिली. आचार्य [[विनोबा भावे]]-रचित [[गीता प्रवचने]] सुद्धा विनोबा भावे यांनी [[धुळे]] येथील तुरुंगात (१९३२) सांगितली व साने गुरुजींनी लिहिली. याच धुळ्यातील तुरुंगात त्यांनी स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभागाबद्दल सुमारे १५ महिन्यांचा तुरुंगवास भोगला. तसेच पुढे [[बंगलोर]] येथील तुरुंगात असताना त्यांनी [[तिरुवल्लुवर]] नावाच्या कवीच्या '[[तिरुवल्लुवर#कुरल|कुरल]]' नावाच्या तमिळ महाकाव्याचे [[मराठी]]त भाषांतर केले. नंतर [[फ्रेंच]] भाषेतील ''Les Misérables'' या कादंबरीचे 'दुःखी' या नावाने मराठीत अनुवादन केले. डॉ. हेन्‍री थॉमस या जगप्रसिद्ध मानववंशशास्त्रज्ञाच्या ''The story of human race'' या पुस्तकाचे मराठीत 'मानवजातीचा [[इतिहास]]' असे भाषांतर केले. 'करील मनोरंजन जो मुलांचे, जडेल नाते प्रभुशी तयाचे' हे गुरुजींच्या जीवनाचे सार होते. मनोरंजनातून मुलांवर सुसंस्कार करण्यासाठी गुरुजींनी अनेक पुस्तके लिहिली. साने गुरुजींचे [[भारतीय संस्कृती]] आणि [[हिंदू]] धर्मावर निरतिशय प्रेम होते. त्यानी भारतीय संस्कृती हा ग्रंथ लिहिला. तसेच भारतीय संस्कृतीतील अनेक महापुरुषांची चरित्रे लिहिली. त्यांचे 'मोरी गाय' हे पुस्तक प्रसिद्ध आहे. मातृहृदयी गुरुजींनी आई वडिलांच्या प्रेमावर 'मोलकरीण' नावाची अप्रतिम कादंबरी लिहिली ज्यावर पुढे जाऊन मराठी चित्रपट निघाला. गुरुजींनी लिहिलेली 'खरा तो एकचि धर्म जगाला प्रेम अर्पावे' ही कविता :- जगी जे हीन अतिपतित, जगी जे दीन पददलित<br /> तया जाऊन उठवावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> जयांनाना कोणी जगती सदा ते अंतरी रडती<br /> तया जाऊन सुखवावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> समस्तां धीर तो द्यावा, सुखाचा शब्द बोलावा<br /> अनाथा साह्य ते द्यावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> सदा जे आर्त अतिविकल, जयांना गांजती सकल<br /> तया जाऊन हसवावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> कुणाना व्यर्थ शिणवावे, कुणाना व्यर्थ हिणवावे<br /> समस्तां बंधु मानावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> प्रभूची लेकरे सारी तयाला सर्वही प्यारी<br /> कुणाना तुच्छ लेखावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> असे जे आपणापाशी असे, जे वित्‍त वा विद्या<br /> सदा ते देतची जावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> भरावा मोद विश्वात असावे सौख्य जगतात<br /> सदा हे ध्येय पूजावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> असे हे सार धर्माचे असे हे सार सत्याचे<br /> परार्थी प्राणही द्यावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> जयाला धर्म तो प्यारा, जयाला देव तो प्यारा<br /> त्याने प्रेममय व्हावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> ही कविता भारतीय संस्कृतीची द्योतक आहे. त्यांनी आपल्या प्रेमळ व्यक्तित्वाने पुढील पिढीतील [[एस.एम. जोशी]], [[ग.प्र. प्रधान]], दादा गुजर, [[ना.ग. गोरे]], प्रकाशभाई मोहाडीकर, प्रा. प्र.द. पुराणिक, [[मधु दंडवते]], [[यदुनाथ थत्ते]], रा.ग. जाधव,[[राजा मंगळवेढेकर]], वा.रा. सोनार, शांतीलाल पटणी, सी.न. वाणी, इत्यादी अनेक थोर व्यक्तित्व स्वातंत्र्योत्तर काळात भारतीय समाजातून विषमता दूर करण्याच्या शक्यतांबद्दल साने यांचा अधिकाधिक भ्रमनिरास झाला. शिवाय महात्मा गांधींच्या हत्येचा त्यांच्यावर खोलवर परिणाम झाला. या शोकांतिकेवर त्याची प्रतिक्रिया होती २१ दिवस उपोषण करणे.[8] देशाला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर अनेक कारणांमुळे साने गुरुजी खूप अस्वस्थ होते. त्यांनी ११ जून १९५० रोजी झोपेच्या गोळ्यांचे अतिसेवन करून आत्महत्या केली. ==आंतरभारती== १९३० मध्ये साने गुरुजी त्रिचनापल्लीच्या तुरुंगात होते. त्यावेळी दक्षिणेकडच्या अनेक भाषिकांशी त्यांचा संबंध आला. अनेक भाषांचे वैभव आपल्याला अज्ञात असल्याचे त्यांना जाणवले. आपण भारतात राहत असूनही येथील वेगवेगळ्या प्रांतांत बोलल्या जाणाऱ्या भाषांची माहिती आपल्याला नसते; या भाषा शिकायच्या असल्यास तशी संस्थाही आपल्याकडे नाही याची खंत नेहमी साने गुरुजींना वाटायची. यातूनच 'आंतरभारती'ची संकल्पना त्यांना सुचली. प्रांतीयता या भारतीयाच्या एकत्वाला बाधक ठरणार असे त्यांना वाटू लागल्यामुळे त्यांनी प्रांताप्रांतांतील द्वेष नाहीसा होऊन सर्व बंधुत्वाचे वातावरण वाढावे, यासाठी निरनिराळ्या प्रांतातील लोकांना परस्परांच्या भाषा शिकाव्यात, चालीरीती समजून घ्याव्यात यासाठी आंतरभारतीचा प्रयोग करून पाहण्याचे ठरविले. त्यासाठी पैसा जमवून निरनिराळ्या प्रांतीय भाषा शिकू इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी [[रवींद्रनाथ टागोर]] यांच्या [[शांतिनिकेतन|शांतिनिकेतनाप्रमाणे]] काही सोय करावी, ही मनीषा त्यांनी महाराष्ट्र साहित्य संमेलनामध्ये याच ठरावावर बोलताना व्यक्त केली होती{{संदर्भ हवा}}. त्यासाठी त्यांनी काही पैसाही गोळा केला होता. पण हे कार्य अपुरे असतानाच ११ जून, इ.स. १९५० रोजी त्यांनी आत्महत्या केली. ==माणगावचे आणि पुण्याचे साने गुरुजी स्मारक== साने गुरुजींच्या स्मरणार्थ 'साने गुरुजी राष्ट्रीय स्मारक' या नावाची संस्था महाराष्ट्रातल्या रायगड जिल्ह्यातल्या माणगाव नजीकच्या वडघर मुद्रे या निसर्गरम्य गावात आहे. १९९९मध्ये ३६ एकर जागेवर या संस्थेच्या पहिल्या टप्प्याचे काम पूर्ण झाले. यामध्ये विद्यार्थांच्या शिबिरासाठी दोन डॉरमिटरीज (सामुदायिक शयनगृहे) आणि कॅम्पिंग ग्राउंड्ज बांधण्यात आली होती. साडेतीनशे विद्यार्थी मावतील इतकी या डॉरमिटरींची क्षमता आहे. युवा श्रमसंस्कार छावणी, वर्षारंग, प्रेरणा प्रबोधन शिबिर मालिका, मित्रमेळावा, अभिव्यक्ती शिबिर, राष्ट्रीय सेवा योजना विशेष श्रमसंस्कार शिबिरे, साहित्यसंवाद, भाषा अनुवाद कार्यशाळा असे अनेक उपक्रम या संस्थेत नियमित होत असतात. शाळांच्या अनेक उपक्रमांसाठीही या डॉरमेट्री उपलब्ध करून दिल्या जातात. या संस्थेने (२००९ साली) प्रकल्पाच्या दुसऱ्या टप्प्याचे काम हाती घेतले होते. या दुसऱ्या टप्प्यात 'साने गुरुजी भवन' आणि 'आंतरभारती अनुवाद केंद' अशा दोन प्रकल्पांची योजना आखली होती.. साने गुरुजींच्या कार्याचा आढावा घेणारे कायमस्वरूपी प्रदर्शन 'सानेगुरुजी भवना'मध्ये होणार आहे. साने गुरुजींचे स्मारक उभारणे हा या भवनामागचा उद्देश आहे. तसेच 'आंतरभारती अनुवाद केंद्र' हे साने गुरुजींनी पाहिलेल्या स्वप्नांची प्रतिकृती असेल. हे केंद कॉंप्युटर, इंटरनेट, ऑडियो-व्हिज्युअल रूम अशा सोयीसुविधांनी सज्ज असेल. इथे सुसज्ज लायब्ररीही सुरू करण्याचा संस्थेचा मानस आहे. या लायब्ररीमध्ये लेखक, अभ्यासक, साहित्यिक शांतपणे संशोधन, अभ्यास करू शकतील, अशी संस्थेची योजना आहे. साने गुरुजींचे आंतरभारतीचे स्वप्न सत्यात उतरवण्यासाठी ही संस्था झटत आहे. पुण्यातही दांडेकर पुलाजवळ दत्तवाडीत साने गुरुजींचे स्मारक आहे. हे पुण्यातील उत्कृष्ट सभागृहांपैकी एक आहे. प्रायोगिक रंगभूमीच्या विविध विषयांवरील नाटकांच्या सादरीकरणासाठी या स्मारकाजवळ बॅ.[[नाथ पै]] रंगमंच या छोट्या नाट्यगृहाची उभारणी करण्यात आली. ==पालगडमधील घर== साने गुरुजी यांनी आपल्या आयुष्यातली शेवटची अनेक वर्षे [[रत्‍नागिरी]] जिल्ह्यातल्या [[हर्णै]]जवळच्या आपल्या मूळ गावी-पालगड गावी काढली. तेथे त्यांचे राहते घर आजही चांगल्या प्रकारे ठेवले आहे ते ज्या शाळेत जात होते ती प्राथमिक शाळाही आज चालू आहे. पालगड हे मंडणगडनजीक दापोली तालुक्यात दुर्गम भागात आहे. जाणते पर्यटक या गावाला व घराला आवर्जून भेट देतात. साने गुरुजींची पुतणी सुधाताई बोहोडा यांनी साने गुरुजींचे हे राहते घर राष्ट्राला अर्पण केले. त्यानंतर या घराची देखभाल वडघरचे साने गुरुजी राष्ट्रीय स्मारक ही संस्था करत आली आहे. ==आंतरभारती साहित्य संवाद संमेलन== २०१२ सालचे आंतरभारती [[साहित्य संवाद संमेलन]] माणगावला याच संस्थेत झाले. आधीची संमेलने मुंबईत झाली होती. == मराठी साहित्य == गुरुजींनी विपुल साहित्य लिहिले<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://web.bookstruck.in/welcome/author/1|title=संपूर्ण साहित्य साने गुरुजी|last=साने|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180901184116/http://web.bookstruck.in/welcome/author/1|archive-date=2018-09-01|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref>. कादंबऱ्या, लेख, निबंध, काव्य, चरित्रे, नाट्यसंवाद इत्यादी साहित्यांच्या विविध क्षेत्रात त्यांची लेखणी अविरत चालली. त्यांची एकूण ७३ पुस्तके वरदा प्रकाशनाने ३६ खंडांत पुनःप्रकाशित केली आहेत. त्यांच्या साहित्यातून कळकळ, स्नेह, प्रेम या गोष्टींवर भर आढळतो. त्यांची साधीसुधी भाषा लोकांना आवडली. त्यांच्या मनात राजकीय, सामाजिक व शैक्षणिक विषयासंबंधी जे विचारांचे, भावनांचे कल्लोळ उठले, ते ते सर्व त्यांनी आपल्या लेखणीद्वारे प्रकट केले. किती तरी घरगुती साधे प्रसंग त्यांनी हृद्य रितीने वर्णन केले आहेत. कुमारांच्यासाठी ध्येय दर्शविणारे मार्गदर्शकपर साहित्य, चरित्रे आदी लिहिली, प्रौढांसाठी लेख, निबंध लिहिले, माता भगिनींना ''स्त्री जीवन'' व ''पत्री'' अर्पण केली. त्यांची ’श्यामची आई' व 'श्याम' ही पुस्तके विशेषत्वाने गाजली. == साने गुरुजी यांचे प्रकाशित साहित्य (सुमारे ८० पुस्तके)== [[चित्र:Sane guruji master.JPG|thumb|right|250px|साने गुरुजी यांचे हस्ताक्षर]] * अमोल गोष्टी (हे पुस्तक बोलके पुस्तक-Audio book म्हणून पण मिळते) * अस्पृश्योद्धार * आपण सारे भाऊ * आस्तिक * इस्लामी संस्कृति * पंडित ईश्वरचंद्र विद्यासागर (चरित्र) * उमाळा * कलिंगडाच्या साली * करुणादेवी * कर्तव्याची हाक * कला आणि इतर निबंध * कला म्हणजे काय? * कल्की अर्थात संस्कृतीचे भविष्य * कावळे * 'कुरल' नावाच्या तमिळ महाकाव्याचे मराठी भाषांतर * क्रांति * बापूजींच्या गोड गोष्टी (गांधींचे चरित्र) * महात्मा गांधींचे दर्शन (चरित्र) * गीताहृदय * गुरुजींच्या गोष्टी * [[गोड गोष्टी]] ([[कथामाला]]), भाग १ ते १० ** भाग १ - खरा मित्र ** भाग २ - घामाची फुले ** भाग ३ - मनूबाबा ** भाग ४ - फुलाचा प्रयोग ** भाग ५ - दुःखी ** भाग ६ - सोराब आणि रुस्तुम ** भाग ७ - बेबी सरोजा ** भाग ८ - करुणादेवी ** भाग ९ - यती की पती ** भाग १० - चित्रानी चारू * नामदार गोखले (चरित्र) * गोड निबंध भाग १, २, ३ * गोड शेवट * गोप्या * गोष्टीरूप विनोबाजी * महात्मा गौतम बुद्ध (चरित्र) * चित्रकार रंगा * जयंता * जीवनप्रकाश * जीवनाचे शिल्पकार (राजवाडे, टागोर, ईश्वरचंद्र, शिशिरकुमार आणि काही इतर चरित्रे) * तीन मुले * ते आपले घर * त्यागातील वैभव * त्रिवेणी * दारुबंदीच्या कथा * दिगंबर राय * दिल्ली डायरी * दुर्दैवी * देशबंधु दास (चरित्र) * धडपडणारी मुले * नवजीवन * नवा प्रयोग * आपले नेहरू (चरित्र) * पत्री * बेंजामिन फ्रॅंकलिन (चरित्र) * भारताचा शोध * भारतीय नारी * भारतीय संस्कृती (मराठीसह इंग्रजी आणि अन्य भारतीय भाषांत) * माझी दैवते * मानवजातीची कथा * मिरी * मुलांसाठी फुले * मेंग चियांग आणि इतर गोष्टी * मोरी गाय * मृगाजिन * यश * इतिहासाचार्य राजवाडे (चरित्र) * [[रामाचा शेला]] * विनोबाजी भावे * विश्राम * शबरी * श्री शिवराय (चरित्र, ८ भाग) * शिशिरकुमार घोष (चरित्र) * धडपडणारा श्याम * श्याम खंड १, २ (हे पुस्तकही बोलके पुस्तक म्हणून मिळते.) * [[श्यामची आई]] * श्यामची पत्रे * भगवान श्रीकृष्ण (चरित्र, ८ भाग) * संस्कृतीचे भवितव्य * सती * संध्या * समाजधर्म. (लेखक : भगिनी निवेदिता व साने गुरुजी) * साधना * साक्षरतेच्या कथा * सुंदर कथा * सुंदर पत्रे * सोनसाखळी व इतर कथा * सोन्या मारुती * [[स्त्री जीवन]] * स्वदेशी समाज * स्वप्न आणि सत्य * स्वर्गातील माळ * राष्ट्रीय हिंदुधर्म. (भगिनी निवेदिता यांच्या मूळ पुस्तकाचा अनुवाद) * हिमालयाची शिखरे व इतर चरित्रे * [[commons:Category:Books_by_Pandurang_Sadashiv_Sane|साने गुरुजी लिखित पुस्तके ऑनलाइन वाचण्यासाठी]] ==चरित्रे== साने गुरुजींवर अनेक लेखकांनी लिहिले आहे. त्यांतल्या काही पुस्तकांची आणि लेखकांची नावे :- * आपले साने गुरुजी (लेखक - डॉ. [[विश्वास पाटील]]) * जीवनयोगी साने गुरुजी (डॉ. [[रामचंद्र देखणे[[) * निवडक साने गुरुजी (रा.ग. जाधव) * मराठीतील संस्कारवादी साहित्याचा विशेषतः साने गुरुजींच्या वाङ्मयाचा चिकित्सक अभ्यास (प्रा.डाॅ. ए.बी. पाटील) * महाराष्ट्राची आई साने गुरुजी (वि.दा. पिंपळे) * मृत्यूचे चुंबन घेणारा महाकवी साने गुरुजी (आचार्य अत्रे) * साने गुरुजी ([[यदुनाथ थत्ते]], रामेश्वर दयाल दुबे) * साने गुरुजी आणि पंढरपूर मंदिरप्रवेश चळवळीचे अध्यात्म (आत्माराम वाळिंजकर) * साने गुरुजी : एक विचार (संजय साबळे) * साने गुरुजी गौरव ग्रंथ (संपादक - [[रा.तु. भगत]]) * साने गुरुजी जीवन परिचय ([[यदुनाथ थत्ते]]) * साने गुरुजी - जीवन, साहित्य आणि विचार (लेखक ?) * साने गुरुजी पुनर्मूल्यांकन ([[भालचंद्र नेमाडे]]) * साने गुरुजी यांची सुविचार संपदा (वि.गो. दुर्गे) * साने गुरुजी साहित्य संकलन (प्रेम सिंह) * सेनानी साने गुरुजी ([[राजा मंगळवेढेकर]]) * [[commons:File:भले_भले_हे_साने_गुरुजी.pdf|भले भले हे साने गुरुजी]] - ले.पु.पां.गोखले (मोफत वाचनासाठी) == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://www.bbc.com/marathi/india-48581187 साने गुरुजीः स्फूर्तिगीतं, 'श्यामची आई' ते 'प्राणार्पणा'पर्यंतचा प्रवास; ओंकार करंबेळकर; बीबीसी मराठी; 11 जून 2019] * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.vandemataram.com/biographies/patriots/saneg.htm | title = वंदेमातरम.कॉम - {{लेखनाव}} यांचा अल्पपरिचय | भाषा = इंग्लिश}} *[http://saneguruji.net/ saneguruji.net] {{विकिस्रोत साहित्यिक}} {{DEFAULTSORT:साने, पांडुरंग सदाशिव}} [[वर्ग:साने गुरुजी| ]] [[वर्ग:इ.स. १९५० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १८९९ मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:मराठी बालसाहित्यिक]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] ppacvl8ofainefxnu7v92l6y78uhm1f 2686179 2686175 2026-05-27T01:42:27Z संतोष गोरे 135680 2686179 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer |नाव = | चित्र = Pandurang Sadashiv Sane 2001 stamp of India.jpg | चित्र आकार = | caption = | pseudonym = | birth_name = पांडुरंग | जन्म_दिनांक = २४ डिसेंबर १८९९ | जन्म_स्थान = [[पालगड]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | मृत्यू_दिनांक = {{Death date and age|df=yes|1950|6|11|1899|12|24}} | मृत्यूस्थान = | व्यवसाय = शिक्षक, लेखक, स्वातंत्र्य सैनिक, सामाजिक कार्यकर्ते | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | period = | genre = | subject = | movement = | पुस्तके = ''[[श्याम ची आई]]'' | influences = | influenced = | website = | signature = }} '''साने गुरुजी:''' (जन्म : २४ डिसेंबर १८९९; - ११ जून १९५०) हे मराठीतले एक श्रेष्ठ गांधीवादी शिक्षक, समाजसुधारक आणि प्रतिभावंत लेखक होते. साने गुरुजींचा जन्म कोकणातील [[रत्‍नागिरी]] जिल्ह्यातील [[पालगड]] या गावी झाला. त्या ठिकाणी त्यांचे वडील कोर्टाचे काम करीत असत. कोर्टाचे घराणे साधारणतः वैभवसंपन्न व श्रीमंत समजले जाते व त्यांच्या आजोबांच्या वेळची परिस्थिती तशी होती ही. पण त्यांच्या वडिलांच्या, सदाशिवरावांच्या वेळेपासून मात्र घराण्याची आर्थिक स्थिती घसरत गेली. ती इतकी की, सदाशिवरावांचे घरदारही जप्तीत नाहीसे झाले. अशा रितीने बडे घर पण पोकळ वासा झालेल्या या घराण्यात २४ डिसेंबर, इ.स. १८९९ रोजी पांडुरंग सदाशिवांचा जन्म झाला. त्यांच्यावर त्यांच्या आईच्या शिकवणुकीचा फार मोठा प्रभाव पडला होता. त्यांच्या आईने त्यांच्या बालमनावर जे विविध संस्कार केले त्यातूनच गुरुजींचा जीवनविकास झाला. त्यानी [[मराठी भाषा|मराठी आणि संस्कृत]] साहित्यामध्ये एम. ए. ही उच्च पदवी मिळवली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=https://maharashtratimes.com/astro/dinvishesh/remembrance-of-freedom-fighter-literary-and-social-reformer-sane-guruji/articleshow/76314966.cms|title=मातृप्रेमाचे महन्मंगल स्तोत्र रचणारे थोर समाजसुधारक साने गुरुजी}}</ref> शिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्यांनी [[जळगाव]] जिल्ह्यातील [[अंमळनेर|अमळनेर]] येथील प्रताप हायस्कूल येथे [[शिक्षक]] म्हणून सहा वर्षे (१९२४ ते १९३०) नोकरी केली. प्रताप हायस्कूलच्या वसतिगृहाची जबाबदारी सांभाळताना त्यांच्यातील शिक्षकाला अधिक वाव मिळाला. त्यांनी वसतिगृहातील विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या उदाहरणातून स्वावलंबनाचे धडे दिले, सेवावृत्ती शिकवली. अंमळनेर येथील [[प्रताप तत्त्वज्ञान केंद्र]] येथे त्यांनी तत्त्वज्ञानाचा अभ्यासही केला. इ.स. १९२८ साली त्यांनी ‘विद्यार्थी’ हे मासिक सुरू केले. त्यांच्यावर [[महात्मा गांधीं|महात्मा गांधींच्या]] विचारांचा फार मोठा प्रभाव होता. ते स्वतः खादीचाच वापर करत असत. इ.स. १९३० साली त्यांनी शिक्षकाची नोकरी सोडून [[सविनय कायदेभंगाच्या चळवळ|सविनय कायदेभंगाच्या चळवळीत]] भाग घेतला. त्यांनी ‘काँग्रेस’ नावाचे साप्ताहिक काढले. दुष्काळात शेतकऱ्यांची करमाफी व्हावी म्हणून प्रयत्न केले. [[जळगाव]] जिल्ह्यातील [[फैजपूर]] येथील काँग्रेस अधिवेशन (१९३६) यशस्वी होण्यासाठी त्यांनी खूप काम केले. इ.स. १९४२ च्या चळवळीत भूमिगत राहून स्वातंत्र्याचा प्रचार केला. फैजपूर येथील अधिवेशनात महात्मा गांधींच्या विचारसरणीस अनुसरून त्यांनी 'मैला वाहणे' व ग्राम स्वच्छतेची इतर कामे केली. साने गुरुजी यांनी [[राष्ट्र सेवा दल|राष्ट्र सेवा दलाची]] स्थापना केली. ‘पत्री’ या त्यांच्या पहिल्या काव्यसंग्रहातून साने गुरुजीच्या देशभक्तिपर कविता प्रसिद्ध झाल्या आहेत. त्यातील ''बलसागर भारत होवो'' सारख्या कवितांचा नागरिकांवरील वाढता प्रभाव लक्षात घेऊन ब्रिटिश सरकारने त्या काव्यसंग्रहाच्या प्रती जप्त केल्या. त्यातील ही एक कविता: बलसागर भारत होवो, विश्वात शोभूनी राहो||ध्रु|| [[चित्र:Sane guruji sign.JPG|thumb|left|200px|साने गुरुजी यांच्या हस्ताक्षरातील एक कविता]]समाजातील जातिभेद, अस्पृश्यता यांसारख्या अनिष्ट रूढी व परंपरांना साने गुरुजींनी नेहमी विरोध केला.[[सोलापूर]] जिल्ह्यातील [[पंढरपूर]]च्या [[विठ्ठल]] मंदिरात हरिजनांना प्रवेश मिळावा यासाठी त्यांनी १९४६ च्या दरम्यान महाराष्ट्राचा दौरा केला, या भूमिकेला महात्मा गांधींचा पाठिंबा मिळवण्याचा प्रयत्न केला, तो शेवटपर्यंत मिळाला नाही. अखेर साने गुरुजींनी या मुद्यावर [[उपोषण|उपोषणाचा]] मार्ग अवलंबला व त्यांना यश मिळाले. ‘एका पांडुरंगाने दुसऱ्या पांडुरंगाला खऱ्या अर्थाने मुक्त केले,’ असे त्या वेळी म्हणले गेले. [[स्वातंत्र्य]] मिळाल्यानंतर ते [[समाजवादी पक्ष|समाजवादी पक्षात]] सामील झाले. स्वातंत्र्यानंतर [[आंतरभारती चळवळ|आंतरभारती]] चळवळीच्या मार्गाने त्यांनी [[भारत]] जोडण्याचा प्रयत्न केला. विविध राज्यांतील लोकांनी एकमेकांची [[संस्कृती]] समजून घ्यावी, अनेक भाषा समजून घ्याव्यात असे या चळवळीत अभिप्रेत होते. ते स्वतः [[तमिळ भाषा|तमिळ]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]] आदी भाषा शिकले होते. १९४८ मध्ये त्यांनी ‘साधना’ [[साप्ताहिक]] सुरू केले. त्यांच्या [[कथा]], [[कादंबरी|कादंबऱ्या]], [[लेख]], [[निबंध]], [[चरित्र|चरित्रे]], [[कविता]] यांमधून त्यांच्यातील संवेदनशील साहित्यिकही आपल्याला दिसतो. [[मानवतावाद]], सामाजिक सुधारणा व देशभक्ती ही मूल्ये त्यांच्या साहित्यात ठायी ठायी दिसतात. त्यांनी एकूण ७३ पुस्तके लिहिली. त्यांनी त्यांचे बहुतांश लेखन हे तुरुंगात असतानाच केले. ''[[श्यामची आई]]'' ही सुप्रसिद्ध कादंबरी त्यांनी [[नाशिक]]मधील तुरुंगात असतानाच लिहिली. आचार्य [[विनोबा भावे]]-रचित [[गीता प्रवचने]] सुद्धा विनोबा भावे यांनी [[धुळे]] येथील तुरुंगात (१९३२) सांगितली व साने गुरुजींनी लिहिली. याच धुळ्यातील तुरुंगात त्यांनी स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभागाबद्दल सुमारे १५ महिन्यांचा तुरुंगवास भोगला. तसेच पुढे [[बंगलोर]] येथील तुरुंगात असताना त्यांनी [[तिरुवल्लुवर]] नावाच्या कवीच्या '[[तिरुवल्लुवर#कुरल|कुरल]]' नावाच्या तमिळ महाकाव्याचे [[मराठी]]त भाषांतर केले. नंतर [[फ्रेंच]] भाषेतील ''Les Misérables'' या कादंबरीचे 'दुःखी' या नावाने मराठीत अनुवादन केले. डॉ. हेन्‍री थॉमस या जगप्रसिद्ध मानववंशशास्त्रज्ञाच्या ''The story of human race'' या पुस्तकाचे मराठीत 'मानवजातीचा [[इतिहास]]' असे भाषांतर केले. 'करील मनोरंजन जो मुलांचे, जडेल नाते प्रभुशी तयाचे' हे गुरुजींच्या जीवनाचे सार होते. मनोरंजनातून मुलांवर सुसंस्कार करण्यासाठी गुरुजींनी अनेक पुस्तके लिहिली. साने गुरुजींचे [[भारतीय संस्कृती]] आणि [[हिंदू]] धर्मावर निरतिशय प्रेम होते. त्यानी भारतीय संस्कृती हा ग्रंथ लिहिला. तसेच भारतीय संस्कृतीतील अनेक महापुरुषांची चरित्रे लिहिली. त्यांचे 'मोरी गाय' हे पुस्तक प्रसिद्ध आहे. मातृहृदयी गुरुजींनी आई वडिलांच्या प्रेमावर 'मोलकरीण' नावाची अप्रतिम कादंबरी लिहिली ज्यावर पुढे जाऊन मराठी चित्रपट निघाला. गुरुजींनी लिहिलेली 'खरा तो एकचि धर्म जगाला प्रेम अर्पावे' ही कविता :- जगी जे हीन अतिपतित, जगी जे दीन पददलित<br /> तया जाऊन उठवावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> जयांनाना कोणी जगती सदा ते अंतरी रडती<br /> तया जाऊन सुखवावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> समस्तां धीर तो द्यावा, सुखाचा शब्द बोलावा<br /> अनाथा साह्य ते द्यावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> सदा जे आर्त अतिविकल, जयांना गांजती सकल<br /> तया जाऊन हसवावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> कुणाना व्यर्थ शिणवावे, कुणाना व्यर्थ हिणवावे<br /> समस्तां बंधु मानावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> प्रभूची लेकरे सारी तयाला सर्वही प्यारी<br /> कुणाना तुच्छ लेखावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> असे जे आपणापाशी असे, जे वित्‍त वा विद्या<br /> सदा ते देतची जावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> भरावा मोद विश्वात असावे सौख्य जगतात<br /> सदा हे ध्येय पूजावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> असे हे सार धर्माचे असे हे सार सत्याचे<br /> परार्थी प्राणही द्यावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> जयाला धर्म तो प्यारा, जयाला देव तो प्यारा<br /> त्याने प्रेममय व्हावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> ही कविता भारतीय संस्कृतीची द्योतक आहे. त्यांनी आपल्या प्रेमळ व्यक्तित्वाने पुढील पिढीतील [[एस.एम. जोशी]], [[ग.प्र. प्रधान]], दादा गुजर, [[ना.ग. गोरे]], प्रकाशभाई मोहाडीकर, प्रा. प्र.द. पुराणिक, [[मधु दंडवते]], [[यदुनाथ थत्ते]], रा.ग. जाधव,[[राजा मंगळवेढेकर]], वा.रा. सोनार, शांतीलाल पटणी, सी.न. वाणी, इत्यादी अनेक थोर व्यक्तित्व स्वातंत्र्योत्तर काळात भारतीय समाजातून विषमता दूर करण्याच्या शक्यतांबद्दल साने यांचा अधिकाधिक भ्रमनिरास झाला. शिवाय महात्मा गांधींच्या हत्येचा त्यांच्यावर खोलवर परिणाम झाला. या शोकांतिकेवर त्याची प्रतिक्रिया होती २१ दिवस उपोषण करणे.[8] देशाला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर अनेक कारणांमुळे साने गुरुजी खूप अस्वस्थ होते. त्यांनी ११ जून १९५० रोजी झोपेच्या गोळ्यांचे अतिसेवन करून आत्महत्या केली. ==आंतरभारती== १९३० मध्ये साने गुरुजी त्रिचनापल्लीच्या तुरुंगात होते. त्यावेळी दक्षिणेकडच्या अनेक भाषिकांशी त्यांचा संबंध आला. अनेक भाषांचे वैभव आपल्याला अज्ञात असल्याचे त्यांना जाणवले. आपण भारतात राहत असूनही येथील वेगवेगळ्या प्रांतांत बोलल्या जाणाऱ्या भाषांची माहिती आपल्याला नसते; या भाषा शिकायच्या असल्यास तशी संस्थाही आपल्याकडे नाही याची खंत नेहमी साने गुरुजींना वाटायची. यातूनच 'आंतरभारती'ची संकल्पना त्यांना सुचली. प्रांतीयता या भारतीयाच्या एकत्वाला बाधक ठरणार असे त्यांना वाटू लागल्यामुळे त्यांनी प्रांताप्रांतांतील द्वेष नाहीसा होऊन सर्व बंधुत्वाचे वातावरण वाढावे, यासाठी निरनिराळ्या प्रांतातील लोकांना परस्परांच्या भाषा शिकाव्यात, चालीरीती समजून घ्याव्यात यासाठी आंतरभारतीचा प्रयोग करून पाहण्याचे ठरविले. त्यासाठी पैसा जमवून निरनिराळ्या प्रांतीय भाषा शिकू इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी [[रवींद्रनाथ टागोर]] यांच्या [[शांतिनिकेतन|शांतिनिकेतनाप्रमाणे]] काही सोय करावी, ही मनीषा त्यांनी महाराष्ट्र साहित्य संमेलनामध्ये याच ठरावावर बोलताना व्यक्त केली होती{{संदर्भ हवा}}. त्यासाठी त्यांनी काही पैसाही गोळा केला होता. पण हे कार्य अपुरे असतानाच ११ जून, इ.स. १९५० रोजी त्यांनी आत्महत्या केली. ==माणगावचे आणि पुण्याचे साने गुरुजी स्मारक== साने गुरुजींच्या स्मरणार्थ 'साने गुरुजी राष्ट्रीय स्मारक' या नावाची संस्था महाराष्ट्रातल्या रायगड जिल्ह्यातल्या माणगाव नजीकच्या वडघर मुद्रे या निसर्गरम्य गावात आहे. १९९९मध्ये ३६ एकर जागेवर या संस्थेच्या पहिल्या टप्प्याचे काम पूर्ण झाले. यामध्ये विद्यार्थांच्या शिबिरासाठी दोन डॉरमिटरीज (सामुदायिक शयनगृहे) आणि कॅम्पिंग ग्राउंड्ज बांधण्यात आली होती. साडेतीनशे विद्यार्थी मावतील इतकी या डॉरमिटरींची क्षमता आहे. युवा श्रमसंस्कार छावणी, वर्षारंग, प्रेरणा प्रबोधन शिबिर मालिका, मित्रमेळावा, अभिव्यक्ती शिबिर, राष्ट्रीय सेवा योजना विशेष श्रमसंस्कार शिबिरे, साहित्यसंवाद, भाषा अनुवाद कार्यशाळा असे अनेक उपक्रम या संस्थेत नियमित होत असतात. शाळांच्या अनेक उपक्रमांसाठीही या डॉरमेट्री उपलब्ध करून दिल्या जातात. या संस्थेने (२००९ साली) प्रकल्पाच्या दुसऱ्या टप्प्याचे काम हाती घेतले होते. या दुसऱ्या टप्प्यात 'साने गुरुजी भवन' आणि 'आंतरभारती अनुवाद केंद' अशा दोन प्रकल्पांची योजना आखली होती.. साने गुरुजींच्या कार्याचा आढावा घेणारे कायमस्वरूपी प्रदर्शन 'सानेगुरुजी भवना'मध्ये होणार आहे. साने गुरुजींचे स्मारक उभारणे हा या भवनामागचा उद्देश आहे. तसेच 'आंतरभारती अनुवाद केंद्र' हे साने गुरुजींनी पाहिलेल्या स्वप्नांची प्रतिकृती असेल. हे केंद कॉंप्युटर, इंटरनेट, ऑडियो-व्हिज्युअल रूम अशा सोयीसुविधांनी सज्ज असेल. इथे सुसज्ज लायब्ररीही सुरू करण्याचा संस्थेचा मानस आहे. या लायब्ररीमध्ये लेखक, अभ्यासक, साहित्यिक शांतपणे संशोधन, अभ्यास करू शकतील, अशी संस्थेची योजना आहे. साने गुरुजींचे आंतरभारतीचे स्वप्न सत्यात उतरवण्यासाठी ही संस्था झटत आहे. पुण्यातही दांडेकर पुलाजवळ दत्तवाडीत साने गुरुजींचे स्मारक आहे. हे पुण्यातील उत्कृष्ट सभागृहांपैकी एक आहे. प्रायोगिक रंगभूमीच्या विविध विषयांवरील नाटकांच्या सादरीकरणासाठी या स्मारकाजवळ बॅ.[[नाथ पै]] रंगमंच या छोट्या नाट्यगृहाची उभारणी करण्यात आली. ==पालगडमधील घर== साने गुरुजी यांनी आपल्या आयुष्यातली शेवटची अनेक वर्षे [[रत्‍नागिरी]] जिल्ह्यातल्या [[हर्णै]]जवळच्या आपल्या मूळ गावी-पालगड गावी काढली. तेथे त्यांचे राहते घर आजही चांगल्या प्रकारे ठेवले आहे ते ज्या शाळेत जात होते ती प्राथमिक शाळाही आज चालू आहे. पालगड हे मंडणगडनजीक दापोली तालुक्यात दुर्गम भागात आहे. जाणते पर्यटक या गावाला व घराला आवर्जून भेट देतात. साने गुरुजींची पुतणी सुधाताई बोहोडा यांनी साने गुरुजींचे हे राहते घर राष्ट्राला अर्पण केले. त्यानंतर या घराची देखभाल वडघरचे साने गुरुजी राष्ट्रीय स्मारक ही संस्था करत आली आहे. ==आंतरभारती साहित्य संवाद संमेलन== २०१२ सालचे आंतरभारती [[साहित्य संवाद संमेलन]] माणगावला याच संस्थेत झाले. आधीची संमेलने मुंबईत झाली होती. == मराठी साहित्य == गुरुजींनी विपुल साहित्य लिहिले<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://web.bookstruck.in/welcome/author/1|title=संपूर्ण साहित्य साने गुरुजी|last=साने|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180901184116/http://web.bookstruck.in/welcome/author/1|archive-date=2018-09-01|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref>. कादंबऱ्या, लेख, निबंध, काव्य, चरित्रे, नाट्यसंवाद इत्यादी साहित्यांच्या विविध क्षेत्रात त्यांची लेखणी अविरत चालली. त्यांची एकूण ७३ पुस्तके वरदा प्रकाशनाने ३६ खंडांत पुनःप्रकाशित केली आहेत. त्यांच्या साहित्यातून कळकळ, स्नेह, प्रेम या गोष्टींवर भर आढळतो. त्यांची साधीसुधी भाषा लोकांना आवडली. त्यांच्या मनात राजकीय, सामाजिक व शैक्षणिक विषयासंबंधी जे विचारांचे, भावनांचे कल्लोळ उठले, ते ते सर्व त्यांनी आपल्या लेखणीद्वारे प्रकट केले. किती तरी घरगुती साधे प्रसंग त्यांनी हृद्य रितीने वर्णन केले आहेत. कुमारांच्यासाठी ध्येय दर्शविणारे मार्गदर्शकपर साहित्य, चरित्रे आदी लिहिली, प्रौढांसाठी लेख, निबंध लिहिले, माता भगिनींना ''स्त्री जीवन'' व ''पत्री'' अर्पण केली. त्यांची ’श्यामची आई' व 'श्याम' ही पुस्तके विशेषत्वाने गाजली. == साने गुरुजी यांचे प्रकाशित साहित्य (सुमारे ८० पुस्तके)== [[चित्र:Sane guruji master.JPG|thumb|right|250px|साने गुरुजी यांचे हस्ताक्षर]] * अमोल गोष्टी (हे पुस्तक बोलके पुस्तक-Audio book म्हणून पण मिळते) * अस्पृश्योद्धार * आपण सारे भाऊ * आस्तिक * इस्लामी संस्कृति * पंडित ईश्वरचंद्र विद्यासागर (चरित्र) * उमाळा * कलिंगडाच्या साली * करुणादेवी * कर्तव्याची हाक * कला आणि इतर निबंध * कला म्हणजे काय? * कल्की अर्थात संस्कृतीचे भविष्य * कावळे * 'कुरल' नावाच्या तमिळ महाकाव्याचे मराठी भाषांतर * क्रांति * बापूजींच्या गोड गोष्टी (गांधींचे चरित्र) * महात्मा गांधींचे दर्शन (चरित्र) * गीताहृदय * गुरुजींच्या गोष्टी * [[गोड गोष्टी]] ([[कथामाला]]), भाग १ ते १० ** भाग १ - खरा मित्र ** भाग २ - घामाची फुले ** भाग ३ - मनूबाबा ** भाग ४ - फुलाचा प्रयोग ** भाग ५ - दुःखी ** भाग ६ - सोराब आणि रुस्तुम ** भाग ७ - बेबी सरोजा ** भाग ८ - करुणादेवी ** भाग ९ - यती की पती ** भाग १० - चित्रानी चारू * नामदार गोखले (चरित्र) * गोड निबंध भाग १, २, ३ * गोड शेवट * गोप्या * गोष्टीरूप विनोबाजी * महात्मा गौतम बुद्ध (चरित्र) * चित्रकार रंगा * जयंता * जीवनप्रकाश * जीवनाचे शिल्पकार (राजवाडे, टागोर, ईश्वरचंद्र, शिशिरकुमार आणि काही इतर चरित्रे) * तीन मुले * ते आपले घर * त्यागातील वैभव * त्रिवेणी * दारुबंदीच्या कथा * दिगंबर राय * दिल्ली डायरी * दुर्दैवी * देशबंधु दास (चरित्र) * धडपडणारी मुले * नवजीवन * नवा प्रयोग * आपले नेहरू (चरित्र) * पत्री * बेंजामिन फ्रॅंकलिन (चरित्र) * भारताचा शोध * भारतीय नारी * भारतीय संस्कृती (मराठीसह इंग्रजी आणि अन्य भारतीय भाषांत) * माझी दैवते * मानवजातीची कथा * मिरी * मुलांसाठी फुले * मेंग चियांग आणि इतर गोष्टी * मोरी गाय * मृगाजिन * यश * इतिहासाचार्य राजवाडे (चरित्र) * [[रामाचा शेला]] * विनोबाजी भावे * विश्राम * शबरी * श्री शिवराय (चरित्र, ८ भाग) * शिशिरकुमार घोष (चरित्र) * धडपडणारा श्याम * श्याम खंड १, २ (हे पुस्तकही बोलके पुस्तक म्हणून मिळते.) * [[श्यामची आई]] * श्यामची पत्रे * भगवान श्रीकृष्ण (चरित्र, ८ भाग) * संस्कृतीचे भवितव्य * सती * संध्या * समाजधर्म. (लेखक : भगिनी निवेदिता व साने गुरुजी) * साधना * साक्षरतेच्या कथा * सुंदर कथा * सुंदर पत्रे * सोनसाखळी व इतर कथा * सोन्या मारुती * [[स्त्री जीवन]] * स्वदेशी समाज * स्वप्न आणि सत्य * स्वर्गातील माळ * राष्ट्रीय हिंदुधर्म. (भगिनी निवेदिता यांच्या मूळ पुस्तकाचा अनुवाद) * हिमालयाची शिखरे व इतर चरित्रे ==चरित्रे== साने गुरुजींवर अनेक लेखकांनी लिहिले आहे. त्यांतल्या काही पुस्तकांची आणि लेखकांची नावे :- * आपले साने गुरुजी (लेखक - डॉ. [[विश्वास पाटील]]) * जीवनयोगी साने गुरुजी (डॉ. [[रामचंद्र देखणे[[) * निवडक साने गुरुजी (रा.ग. जाधव) * मराठीतील संस्कारवादी साहित्याचा विशेषतः साने गुरुजींच्या वाङ्मयाचा चिकित्सक अभ्यास (प्रा.डाॅ. ए.बी. पाटील) * महाराष्ट्राची आई साने गुरुजी (वि.दा. पिंपळे) * मृत्यूचे चुंबन घेणारा महाकवी साने गुरुजी (आचार्य अत्रे) * साने गुरुजी ([[यदुनाथ थत्ते]], रामेश्वर दयाल दुबे) * साने गुरुजी आणि पंढरपूर मंदिरप्रवेश चळवळीचे अध्यात्म (आत्माराम वाळिंजकर) * साने गुरुजी : एक विचार (संजय साबळे) * साने गुरुजी गौरव ग्रंथ (संपादक - [[रा.तु. भगत]]) * साने गुरुजी जीवन परिचय ([[यदुनाथ थत्ते]]) * साने गुरुजी - जीवन, साहित्य आणि विचार (लेखक ?) * साने गुरुजी पुनर्मूल्यांकन ([[भालचंद्र नेमाडे]]) * साने गुरुजी यांची सुविचार संपदा (वि.गो. दुर्गे) * साने गुरुजी साहित्य संकलन (प्रेम सिंह) * सेनानी साने गुरुजी ([[राजा मंगळवेढेकर]]) * [[commons:File:भले_भले_हे_साने_गुरुजी.pdf|भले भले हे साने गुरुजी]] - ले.पु.पां.गोखले (मोफत वाचनासाठी) == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://www.bbc.com/marathi/india-48581187 साने गुरुजीः स्फूर्तिगीतं, 'श्यामची आई' ते 'प्राणार्पणा'पर्यंतचा प्रवास; ओंकार करंबेळकर; बीबीसी मराठी; 11 जून 2019] * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.vandemataram.com/biographies/patriots/saneg.htm | title = वंदेमातरम.कॉम - {{लेखनाव}} यांचा अल्पपरिचय | भाषा = इंग्लिश}} *[http://saneguruji.net/ saneguruji.net] {{कॉमन्स|Category:Books_by_Pandurang_Sadashiv_Sane}} {{विकिस्रोत साहित्यिक}} {{DEFAULTSORT:साने, पांडुरंग सदाशिव}} [[वर्ग:साने गुरुजी| ]] [[वर्ग:इ.स. १९५० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १८९९ मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:मराठी बालसाहित्यिक]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] jtzpje8f3itlo31wbdmwt7bdyb3voij 2686185 2686179 2026-05-27T01:57:50Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2686185 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer |नाव = | चित्र = Pandurang Sadashiv Sane 2001 stamp of India.jpg | चित्र आकार = | caption = | pseudonym = | birth_name = पांडुरंग | जन्म_दिनांक = २४ डिसेंबर १८९९ | जन्म_स्थान = [[पालगड]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | मृत्यू_दिनांक = {{Death date and age|df=yes|1950|6|11|1899|12|24}} | मृत्यूस्थान = | व्यवसाय = शिक्षक, लेखक, स्वातंत्र्य सैनिक, सामाजिक कार्यकर्ते | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | period = | genre = | subject = | movement = | पुस्तके = ''[[श्याम ची आई]]'' | influences = | influenced = | website = | signature = }} '''साने गुरुजी:''' (जन्म : २४ डिसेंबर १८९९; - ११ जून १९५०) हे मराठीतले एक श्रेष्ठ गांधीवादी शिक्षक, समाजसुधारक आणि प्रतिभावंत लेखक होते. साने गुरुजींचा जन्म कोकणातील [[रत्‍नागिरी]] जिल्ह्यातील [[पालगड]] या गावी झाला. त्या ठिकाणी त्यांचे वडील कोर्टाचे काम करीत असत. कोर्टाचे घराणे साधारणतः वैभवसंपन्न व श्रीमंत समजले जाते व त्यांच्या आजोबांच्या वेळची परिस्थिती तशी होती ही. पण त्यांच्या वडिलांच्या, सदाशिवरावांच्या वेळेपासून मात्र घराण्याची आर्थिक स्थिती घसरत गेली. ती इतकी की, सदाशिवरावांचे घरदारही जप्तीत नाहीसे झाले. अशा रितीने बडे घर पण पोकळ वासा झालेल्या या घराण्यात २४ डिसेंबर, इ.स. १८९९ रोजी पांडुरंग सदाशिवांचा जन्म झाला. त्यांच्यावर त्यांच्या आईच्या शिकवणुकीचा फार मोठा प्रभाव पडला होता. त्यांच्या आईने त्यांच्या बालमनावर जे विविध संस्कार केले त्यातूनच गुरुजींचा जीवनविकास झाला. त्यानी [[मराठी भाषा|मराठी]] आणि [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] साहित्यामध्ये एम. ए. ही उच्च पदवी मिळवली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=https://maharashtratimes.com/astro/dinvishesh/remembrance-of-freedom-fighter-literary-and-social-reformer-sane-guruji/articleshow/76314966.cms|title=मातृप्रेमाचे महन्मंगल स्तोत्र रचणारे थोर समाजसुधारक साने गुरुजी}}</ref> शिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्यांनी [[जळगाव]] जिल्ह्यातील [[अंमळनेर|अमळनेर]] येथील प्रताप हायस्कूल येथे [[शिक्षक]] म्हणून सहा वर्षे (१९२४ ते १९३०) नोकरी केली. प्रताप हायस्कूलच्या वसतिगृहाची जबाबदारी सांभाळताना त्यांच्यातील शिक्षकाला अधिक वाव मिळाला. त्यांनी वसतिगृहातील विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या उदाहरणातून स्वावलंबनाचे धडे दिले, सेवावृत्ती शिकवली. अंमळनेर येथील [[प्रताप तत्त्वज्ञान केंद्र]] येथे त्यांनी तत्त्वज्ञानाचा अभ्यासही केला. इ.स. १९२८ साली त्यांनी ‘विद्यार्थी’ हे मासिक सुरू केले. त्यांच्यावर [[महात्मा गांधीं|महात्मा गांधींच्या]] विचारांचा फार मोठा प्रभाव होता. ते स्वतः खादीचाच वापर करत असत. इ.स. १९३० साली त्यांनी शिक्षकाची नोकरी सोडून [[सविनय कायदेभंग चळवळ|सविनय कायदेभंगाच्या चळवळीत]] भाग घेतला. त्यांनी ‘काँग्रेस’ नावाचे साप्ताहिक काढले. दुष्काळात शेतकऱ्यांची करमाफी व्हावी म्हणून प्रयत्न केले. [[जळगाव]] जिल्ह्यातील [[फैजपूर]] येथील काँग्रेस अधिवेशन (१९३६) यशस्वी होण्यासाठी त्यांनी खूप काम केले. इ.स. १९४२ च्या चळवळीत भूमिगत राहून स्वातंत्र्याचा प्रचार केला. फैजपूर येथील अधिवेशनात महात्मा गांधींच्या विचारसरणीस अनुसरून त्यांनी 'मैला वाहणे' व ग्राम स्वच्छतेची इतर कामे केली. साने गुरुजी यांनी [[राष्ट्र सेवा दल|राष्ट्र सेवा दलाची]] स्थापना केली. ‘पत्री’ या त्यांच्या पहिल्या काव्यसंग्रहातून साने गुरुजीच्या देशभक्तिपर कविता प्रसिद्ध झाल्या आहेत. त्यातील ''बलसागर भारत होवो'' सारख्या कवितांचा नागरिकांवरील वाढता प्रभाव लक्षात घेऊन ब्रिटिश सरकारने त्या काव्यसंग्रहाच्या प्रती जप्त केल्या. त्यातील ही एक कविता: बलसागर भारत होवो, विश्वात शोभूनी राहो||ध्रु|| [[चित्र:Sane guruji sign.JPG|thumb|left|200px|साने गुरुजी यांच्या हस्ताक्षरातील एक कविता]]समाजातील जातिभेद, अस्पृश्यता यांसारख्या अनिष्ट रूढी व परंपरांना साने गुरुजींनी नेहमी विरोध केला.[[सोलापूर]] जिल्ह्यातील [[पंढरपूर]]च्या [[विठ्ठल]] मंदिरात हरिजनांना प्रवेश मिळावा यासाठी त्यांनी १९४६ च्या दरम्यान महाराष्ट्राचा दौरा केला, या भूमिकेला महात्मा गांधींचा पाठिंबा मिळवण्याचा प्रयत्न केला, तो शेवटपर्यंत मिळाला नाही. अखेर साने गुरुजींनी या मुद्यावर [[उपोषण|उपोषणाचा]] मार्ग अवलंबला व त्यांना यश मिळाले. ‘एका पांडुरंगाने दुसऱ्या पांडुरंगाला खऱ्या अर्थाने मुक्त केले,’ असे त्या वेळी म्हणले गेले. [[स्वातंत्र्य]] मिळाल्यानंतर ते [[समाजवादी पक्ष|समाजवादी पक्षात]] सामील झाले. स्वातंत्र्यानंतर [[आंतरभारती चळवळ|आंतरभारती]] चळवळीच्या मार्गाने त्यांनी [[भारत]] जोडण्याचा प्रयत्न केला. विविध राज्यांतील लोकांनी एकमेकांची [[संस्कृती]] समजून घ्यावी, अनेक भाषा समजून घ्याव्यात असे या चळवळीत अभिप्रेत होते. ते स्वतः [[तमिळ भाषा|तमिळ]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]] आदी भाषा शिकले होते. १९४८ मध्ये त्यांनी ‘साधना’ [[साप्ताहिक]] सुरू केले. त्यांच्या [[कथा]], [[कादंबरी|कादंबऱ्या]], [[लेख]], [[निबंध]], [[चरित्र|चरित्रे]], [[कविता]] यांमधून त्यांच्यातील संवेदनशील साहित्यिकही आपल्याला दिसतो. [[मानवतावाद]], सामाजिक सुधारणा व देशभक्ती ही मूल्ये त्यांच्या साहित्यात ठायी ठायी दिसतात. त्यांनी एकूण ७३ पुस्तके लिहिली. त्यांनी त्यांचे बहुतांश लेखन हे तुरुंगात असतानाच केले. ''[[श्यामची आई]]'' ही सुप्रसिद्ध कादंबरी त्यांनी [[नाशिक]]मधील तुरुंगात असतानाच लिहिली. आचार्य [[विनोबा भावे]]-रचित [[गीता प्रवचने]] सुद्धा विनोबा भावे यांनी [[धुळे]] येथील तुरुंगात (१९३२) सांगितली व साने गुरुजींनी लिहिली. याच धुळ्यातील तुरुंगात त्यांनी स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभागाबद्दल सुमारे १५ महिन्यांचा तुरुंगवास भोगला. तसेच पुढे [[बंगलोर]] येथील तुरुंगात असताना त्यांनी [[तिरुवल्लुवर]] नावाच्या कवीच्या '[[तिरुवल्लुवर#कुरल|कुरल]]' नावाच्या तमिळ महाकाव्याचे [[मराठी]]त भाषांतर केले. नंतर [[फ्रेंच]] भाषेतील ''Les Misérables'' या कादंबरीचे 'दुःखी' या नावाने मराठीत अनुवादन केले. डॉ. हेन्‍री थॉमस या जगप्रसिद्ध मानववंशशास्त्रज्ञाच्या ''The story of human race'' या पुस्तकाचे मराठीत 'मानवजातीचा [[इतिहास]]' असे भाषांतर केले. 'करील मनोरंजन जो मुलांचे, जडेल नाते प्रभुशी तयाचे' हे गुरुजींच्या जीवनाचे सार होते. मनोरंजनातून मुलांवर सुसंस्कार करण्यासाठी गुरुजींनी अनेक पुस्तके लिहिली. साने गुरुजींचे [[भारतीय संस्कृती]] आणि [[हिंदू]] धर्मावर निरतिशय प्रेम होते. त्यानी भारतीय संस्कृती हा ग्रंथ लिहिला. तसेच भारतीय संस्कृतीतील अनेक महापुरुषांची चरित्रे लिहिली. त्यांचे 'मोरी गाय' हे पुस्तक प्रसिद्ध आहे. मातृहृदयी गुरुजींनी आई वडिलांच्या प्रेमावर 'मोलकरीण' नावाची अप्रतिम कादंबरी लिहिली ज्यावर पुढे जाऊन मराठी चित्रपट निघाला. गुरुजींनी लिहिलेली 'खरा तो एकचि धर्म जगाला प्रेम अर्पावे' ही कविता :- जगी जे हीन अतिपतित, जगी जे दीन पददलित<br /> तया जाऊन उठवावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> जयांनाना कोणी जगती सदा ते अंतरी रडती<br /> तया जाऊन सुखवावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> समस्तां धीर तो द्यावा, सुखाचा शब्द बोलावा<br /> अनाथा साह्य ते द्यावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> सदा जे आर्त अतिविकल, जयांना गांजती सकल<br /> तया जाऊन हसवावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> कुणाना व्यर्थ शिणवावे, कुणाना व्यर्थ हिणवावे<br /> समस्तां बंधु मानावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> प्रभूची लेकरे सारी तयाला सर्वही प्यारी<br /> कुणाना तुच्छ लेखावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> असे जे आपणापाशी असे, जे वित्‍त वा विद्या<br /> सदा ते देतची जावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> भरावा मोद विश्वात असावे सौख्य जगतात<br /> सदा हे ध्येय पूजावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> असे हे सार धर्माचे असे हे सार सत्याचे<br /> परार्थी प्राणही द्यावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> जयाला धर्म तो प्यारा, जयाला देव तो प्यारा<br /> त्याने प्रेममय व्हावे, जगाला प्रेम अर्पावे<br /> ही कविता भारतीय संस्कृतीची द्योतक आहे. त्यांनी आपल्या प्रेमळ व्यक्तित्वाने पुढील पिढीतील [[एस.एम. जोशी]], [[ग.प्र. प्रधान]], दादा गुजर, [[ना.ग. गोरे]], प्रकाशभाई मोहाडीकर, प्रा. प्र.द. पुराणिक, [[मधु दंडवते]], [[यदुनाथ थत्ते]], रा.ग. जाधव,[[राजा मंगळवेढेकर]], वा.रा. सोनार, शांतीलाल पटणी, सी.न. वाणी, इत्यादी अनेक थोर व्यक्तित्व स्वातंत्र्योत्तर काळात भारतीय समाजातून विषमता दूर करण्याच्या शक्यतांबद्दल साने यांचा अधिकाधिक भ्रमनिरास झाला. शिवाय महात्मा गांधींच्या हत्येचा त्यांच्यावर खोलवर परिणाम झाला. या शोकांतिकेवर त्याची प्रतिक्रिया होती २१ दिवस उपोषण करणे.[8] देशाला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर अनेक कारणांमुळे साने गुरुजी खूप अस्वस्थ होते. त्यांनी ११ जून १९५० रोजी झोपेच्या गोळ्यांचे अतिसेवन करून आत्महत्या केली. ==आंतरभारती== १९३० मध्ये साने गुरुजी त्रिचनापल्लीच्या तुरुंगात होते. त्यावेळी दक्षिणेकडच्या अनेक भाषिकांशी त्यांचा संबंध आला. अनेक भाषांचे वैभव आपल्याला अज्ञात असल्याचे त्यांना जाणवले. आपण भारतात राहत असूनही येथील वेगवेगळ्या प्रांतांत बोलल्या जाणाऱ्या भाषांची माहिती आपल्याला नसते; या भाषा शिकायच्या असल्यास तशी संस्थाही आपल्याकडे नाही याची खंत नेहमी साने गुरुजींना वाटायची. यातूनच 'आंतरभारती'ची संकल्पना त्यांना सुचली. प्रांतीयता या भारतीयाच्या एकत्वाला बाधक ठरणार असे त्यांना वाटू लागल्यामुळे त्यांनी प्रांताप्रांतांतील द्वेष नाहीसा होऊन सर्व बंधुत्वाचे वातावरण वाढावे, यासाठी निरनिराळ्या प्रांतातील लोकांना परस्परांच्या भाषा शिकाव्यात, चालीरीती समजून घ्याव्यात यासाठी आंतरभारतीचा प्रयोग करून पाहण्याचे ठरविले. त्यासाठी पैसा जमवून निरनिराळ्या प्रांतीय भाषा शिकू इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी [[रवींद्रनाथ टागोर]] यांच्या [[शांतिनिकेतन|शांतिनिकेतनाप्रमाणे]] काही सोय करावी, ही मनीषा त्यांनी महाराष्ट्र साहित्य संमेलनामध्ये याच ठरावावर बोलताना व्यक्त केली होती{{संदर्भ हवा}}. त्यासाठी त्यांनी काही पैसाही गोळा केला होता. पण हे कार्य अपुरे असतानाच ११ जून, इ.स. १९५० रोजी त्यांनी आत्महत्या केली. ==माणगावचे आणि पुण्याचे साने गुरुजी स्मारक== साने गुरुजींच्या स्मरणार्थ 'साने गुरुजी राष्ट्रीय स्मारक' या नावाची संस्था महाराष्ट्रातल्या रायगड जिल्ह्यातल्या माणगाव नजीकच्या वडघर मुद्रे या निसर्गरम्य गावात आहे. १९९९मध्ये ३६ एकर जागेवर या संस्थेच्या पहिल्या टप्प्याचे काम पूर्ण झाले. यामध्ये विद्यार्थांच्या शिबिरासाठी दोन डॉरमिटरीज (सामुदायिक शयनगृहे) आणि कॅम्पिंग ग्राउंड्ज बांधण्यात आली होती. साडेतीनशे विद्यार्थी मावतील इतकी या डॉरमिटरींची क्षमता आहे. युवा श्रमसंस्कार छावणी, वर्षारंग, प्रेरणा प्रबोधन शिबिर मालिका, मित्रमेळावा, अभिव्यक्ती शिबिर, राष्ट्रीय सेवा योजना विशेष श्रमसंस्कार शिबिरे, साहित्यसंवाद, भाषा अनुवाद कार्यशाळा असे अनेक उपक्रम या संस्थेत नियमित होत असतात. शाळांच्या अनेक उपक्रमांसाठीही या डॉरमेट्री उपलब्ध करून दिल्या जातात. या संस्थेने (२००९ साली) प्रकल्पाच्या दुसऱ्या टप्प्याचे काम हाती घेतले होते. या दुसऱ्या टप्प्यात 'साने गुरुजी भवन' आणि 'आंतरभारती अनुवाद केंद' अशा दोन प्रकल्पांची योजना आखली होती.. साने गुरुजींच्या कार्याचा आढावा घेणारे कायमस्वरूपी प्रदर्शन 'सानेगुरुजी भवना'मध्ये होणार आहे. साने गुरुजींचे स्मारक उभारणे हा या भवनामागचा उद्देश आहे. तसेच 'आंतरभारती अनुवाद केंद्र' हे साने गुरुजींनी पाहिलेल्या स्वप्नांची प्रतिकृती असेल. हे केंद कॉंप्युटर, इंटरनेट, ऑडियो-व्हिज्युअल रूम अशा सोयीसुविधांनी सज्ज असेल. इथे सुसज्ज लायब्ररीही सुरू करण्याचा संस्थेचा मानस आहे. या लायब्ररीमध्ये लेखक, अभ्यासक, साहित्यिक शांतपणे संशोधन, अभ्यास करू शकतील, अशी संस्थेची योजना आहे. साने गुरुजींचे आंतरभारतीचे स्वप्न सत्यात उतरवण्यासाठी ही संस्था झटत आहे. पुण्यातही दांडेकर पुलाजवळ दत्तवाडीत साने गुरुजींचे स्मारक आहे. हे पुण्यातील उत्कृष्ट सभागृहांपैकी एक आहे. प्रायोगिक रंगभूमीच्या विविध विषयांवरील नाटकांच्या सादरीकरणासाठी या स्मारकाजवळ बॅ.[[नाथ पै]] रंगमंच या छोट्या नाट्यगृहाची उभारणी करण्यात आली. ==पालगडमधील घर== साने गुरुजी यांनी आपल्या आयुष्यातली शेवटची अनेक वर्षे [[रत्‍नागिरी]] जिल्ह्यातल्या [[हर्णै]]जवळच्या आपल्या मूळ गावी-पालगड गावी काढली. तेथे त्यांचे राहते घर आजही चांगल्या प्रकारे ठेवले आहे ते ज्या शाळेत जात होते ती प्राथमिक शाळाही आज चालू आहे. पालगड हे मंडणगडनजीक दापोली तालुक्यात दुर्गम भागात आहे. जाणते पर्यटक या गावाला व घराला आवर्जून भेट देतात. साने गुरुजींची पुतणी सुधाताई बोहोडा यांनी साने गुरुजींचे हे राहते घर राष्ट्राला अर्पण केले. त्यानंतर या घराची देखभाल वडघरचे साने गुरुजी राष्ट्रीय स्मारक ही संस्था करत आली आहे. ==आंतरभारती साहित्य संवाद संमेलन== २०१२ सालचे आंतरभारती [[साहित्य संवाद संमेलन]] माणगावला याच संस्थेत झाले. आधीची संमेलने मुंबईत झाली होती. == मराठी साहित्य == गुरुजींनी विपुल साहित्य लिहिले<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://web.bookstruck.in/welcome/author/1|title=संपूर्ण साहित्य साने गुरुजी|last=साने|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180901184116/http://web.bookstruck.in/welcome/author/1|archive-date=2018-09-01|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref>. कादंबऱ्या, लेख, निबंध, काव्य, चरित्रे, नाट्यसंवाद इत्यादी साहित्यांच्या विविध क्षेत्रात त्यांची लेखणी अविरत चालली. त्यांची एकूण ७३ पुस्तके वरदा प्रकाशनाने ३६ खंडांत पुनःप्रकाशित केली आहेत. त्यांच्या साहित्यातून कळकळ, स्नेह, प्रेम या गोष्टींवर भर आढळतो. त्यांची साधीसुधी भाषा लोकांना आवडली. त्यांच्या मनात राजकीय, सामाजिक व शैक्षणिक विषयासंबंधी जे विचारांचे, भावनांचे कल्लोळ उठले, ते ते सर्व त्यांनी आपल्या लेखणीद्वारे प्रकट केले. किती तरी घरगुती साधे प्रसंग त्यांनी हृद्य रितीने वर्णन केले आहेत. कुमारांच्यासाठी ध्येय दर्शविणारे मार्गदर्शकपर साहित्य, चरित्रे आदी लिहिली, प्रौढांसाठी लेख, निबंध लिहिले, माता भगिनींना ''स्त्री जीवन'' व ''पत्री'' अर्पण केली. त्यांची ’श्यामची आई' व 'श्याम' ही पुस्तके विशेषत्वाने गाजली. == साने गुरुजी यांचे प्रकाशित साहित्य (सुमारे ८० पुस्तके)== [[चित्र:Sane guruji master.JPG|thumb|right|250px|साने गुरुजी यांचे हस्ताक्षर]] * अमोल गोष्टी (हे पुस्तक बोलके पुस्तक-Audio book म्हणून पण मिळते) * अस्पृश्योद्धार * आपण सारे भाऊ * आस्तिक * इस्लामी संस्कृति * पंडित ईश्वरचंद्र विद्यासागर (चरित्र) * उमाळा * कलिंगडाच्या साली * करुणादेवी * कर्तव्याची हाक * कला आणि इतर निबंध * कला म्हणजे काय? * कल्की अर्थात संस्कृतीचे भविष्य * कावळे * 'कुरल' नावाच्या तमिळ महाकाव्याचे मराठी भाषांतर * क्रांति * बापूजींच्या गोड गोष्टी (गांधींचे चरित्र) * महात्मा गांधींचे दर्शन (चरित्र) * गीताहृदय * गुरुजींच्या गोष्टी * [[गोड गोष्टी]] ([[कथामाला]]), भाग १ ते १० ** भाग १ - खरा मित्र ** भाग २ - घामाची फुले ** भाग ३ - मनूबाबा ** भाग ४ - फुलाचा प्रयोग ** भाग ५ - दुःखी ** भाग ६ - सोराब आणि रुस्तुम ** भाग ७ - बेबी सरोजा ** भाग ८ - करुणादेवी ** भाग ९ - यती की पती ** भाग १० - चित्रानी चारू * नामदार गोखले (चरित्र) * गोड निबंध भाग १, २, ३ * गोड शेवट * गोप्या * गोष्टीरूप विनोबाजी * महात्मा गौतम बुद्ध (चरित्र) * चित्रकार रंगा * जयंता * जीवनप्रकाश * जीवनाचे शिल्पकार (राजवाडे, टागोर, ईश्वरचंद्र, शिशिरकुमार आणि काही इतर चरित्रे) * तीन मुले * ते आपले घर * त्यागातील वैभव * त्रिवेणी * दारुबंदीच्या कथा * दिगंबर राय * दिल्ली डायरी * दुर्दैवी * देशबंधु दास (चरित्र) * धडपडणारी मुले * नवजीवन * नवा प्रयोग * आपले नेहरू (चरित्र) * पत्री * बेंजामिन फ्रॅंकलिन (चरित्र) * भारताचा शोध * भारतीय नारी * भारतीय संस्कृती (मराठीसह इंग्रजी आणि अन्य भारतीय भाषांत) * माझी दैवते * मानवजातीची कथा * मिरी * मुलांसाठी फुले * मेंग चियांग आणि इतर गोष्टी * मोरी गाय * मृगाजिन * यश * इतिहासाचार्य राजवाडे (चरित्र) * [[रामाचा शेला]] * विनोबाजी भावे * विश्राम * शबरी * श्री शिवराय (चरित्र, ८ भाग) * शिशिरकुमार घोष (चरित्र) * धडपडणारा श्याम * श्याम खंड १, २ (हे पुस्तकही बोलके पुस्तक म्हणून मिळते.) * [[श्यामची आई]] * श्यामची पत्रे * भगवान श्रीकृष्ण (चरित्र, ८ भाग) * संस्कृतीचे भवितव्य * सती * संध्या * समाजधर्म. (लेखक : भगिनी निवेदिता व साने गुरुजी) * साधना * साक्षरतेच्या कथा * सुंदर कथा * सुंदर पत्रे * सोनसाखळी व इतर कथा * सोन्या मारुती * [[स्त्री जीवन]] * स्वदेशी समाज * स्वप्न आणि सत्य * स्वर्गातील माळ * राष्ट्रीय हिंदुधर्म. (भगिनी निवेदिता यांच्या मूळ पुस्तकाचा अनुवाद) * हिमालयाची शिखरे व इतर चरित्रे ==चरित्रे== साने गुरुजींवर अनेक लेखकांनी लिहिले आहे. त्यांतल्या काही पुस्तकांची आणि लेखकांची नावे :- * आपले साने गुरुजी (लेखक - डॉ. [[विश्वास पाटील]]) * जीवनयोगी साने गुरुजी (डॉ. [[रामचंद्र देखणे[[) * निवडक साने गुरुजी (रा.ग. जाधव) * मराठीतील संस्कारवादी साहित्याचा विशेषतः साने गुरुजींच्या वाङ्मयाचा चिकित्सक अभ्यास (प्रा.डाॅ. ए.बी. पाटील) * महाराष्ट्राची आई साने गुरुजी (वि.दा. पिंपळे) * मृत्यूचे चुंबन घेणारा महाकवी साने गुरुजी (आचार्य अत्रे) * साने गुरुजी ([[यदुनाथ थत्ते]], रामेश्वर दयाल दुबे) * साने गुरुजी आणि पंढरपूर मंदिरप्रवेश चळवळीचे अध्यात्म (आत्माराम वाळिंजकर) * साने गुरुजी : एक विचार (संजय साबळे) * साने गुरुजी गौरव ग्रंथ (संपादक - [[रा.तु. भगत]]) * साने गुरुजी जीवन परिचय ([[यदुनाथ थत्ते]]) * साने गुरुजी - जीवन, साहित्य आणि विचार (लेखक ?) * साने गुरुजी पुनर्मूल्यांकन ([[भालचंद्र नेमाडे]]) * साने गुरुजी यांची सुविचार संपदा (वि.गो. दुर्गे) * साने गुरुजी साहित्य संकलन (प्रेम सिंह) * सेनानी साने गुरुजी ([[राजा मंगळवेढेकर]]) * [[commons:File:भले_भले_हे_साने_गुरुजी.pdf|भले भले हे साने गुरुजी]] - ले.पु.पां.गोखले (मोफत वाचनासाठी) == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://www.bbc.com/marathi/india-48581187 साने गुरुजीः स्फूर्तिगीतं, 'श्यामची आई' ते 'प्राणार्पणा'पर्यंतचा प्रवास; ओंकार करंबेळकर; बीबीसी मराठी; 11 जून 2019] * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.vandemataram.com/biographies/patriots/saneg.htm | title = वंदेमातरम.कॉम - {{लेखनाव}} यांचा अल्पपरिचय | भाषा = इंग्लिश}} *[http://saneguruji.net/ saneguruji.net] {{कॉमन्स|Category:Books_by_Pandurang_Sadashiv_Sane}} {{विकिस्रोत साहित्यिक}} {{DEFAULTSORT:साने, पांडुरंग सदाशिव}} [[वर्ग:साने गुरुजी| ]] [[वर्ग:इ.स. १९५० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १८९९ मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:मराठी बालसाहित्यिक]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] gt26a9565v3k2e6bc76onyc5o4cdo1f 0 3941 2686186 2655005 2026-05-27T02:03:01Z संतोष गोरे 135680 2686186 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = १ ऑक्टोबर |वर्ष = २००८ }} {{करिता|गांधी|गांधी (निःसंदिग्धीकरण)}} {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = मोहनदास करमचंद गांधी | चित्र = MKGandhi.jpg | चित्र रुंदी = | चित्र title = महात्मा गांधी यांचे [[इ.स. १९४४]] मधील छायाचित्र | टोपणनाव = बापू | जन्मदिनांक = [[ऑक्टोबर २]], [[इ.स. १८६९]] | जन्मस्थान = [[पोरबंदर]], [[सौराष्ट्र|काठियावाड]], [[ब्रिटिश भारत]] | जन्म_नाव = मोहनदास करमचंद गांधी | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|1948|1|30|1869|10|2}} | मृत्युस्थान = [[नवी दिल्ली]], [[भारत]] | चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] | संघटना = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|अखिल भारतीय काँग्रेस]] | पत्रकारिता लेखन = | पुरस्कार = {{#Property:P166}} | स्मारके = [[राजघाट]] | धर्म = [[हिंदू धर्म|हिंदू]] | प्रभाव = [[लिओ टॉलस्टॉय]]<br /> [[जॉन रस्किन]]<br />[[गोपाळ कृष्ण गोखले]] | प्रभावित = | वडील नाव = करमचंद | आई नाव = पुतळीबाई | पती नाव = | पत्नी नाव = [[{{#Property:P26}}]] | अपत्ये = [[हरीलाल गांधी|हरीलाल]]<br />[[मणिलाल गांधी|मणिलाल]]<br />[[रामदास गांधी|रामदास]]<br />[[देवदास गांधी|देवदास]] | स्वाक्षरी चित्र = Gandhi_signature.svg | तळटिपा = }} '''मोहनदास करमचंद गांधी<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/gandhi "Gandhi"].</ref>''' ([[ऑक्टोबर २]], [[इ.स. १८६९]] - [[जानेवारी ३०]], [[इ.स. १९४८]]) हे [[भारताचा स्वातंत्र्यलढा|भारताच्या स्वातंत्र्य संग्रामा]]<nowiki/>तील प्रमुख नेते आणि [[तत्त्वज्ञ]] होते. ते एक [[वकील]],<ref>{{Citation|title=Mahatma Gandhi|year=2019}} Quote: "Mahatma Gandhi, byname of Mohandas Karamchand Gandhi, (born October 2, 1869, Porbandar, India – died January 30, 1948, Delhi), Indian lawyer, politician.</ref> वसाहतविरोधी राष्ट्रवादी नेते<ref name="GangulyDocker20082">{{Citation|title=Rethinking Gandhi and Nonviolent Relationality: Global Perspectives|year=2008}} Quote: "... marks Gandhi as a hybrid cosmopolitan figure who transformed ... anti-colonial nationalist politics in the twentieth-century in ways that neither indigenous nor westernized Indian nationalists could."</ref> आणि राजकीय नैतिकतावादी होते.<ref name="Parel20162">{{Citation|title=Pax Gandhiana: The Political Philosophy of Mahatma Gandhi|year=2016}} Quote: "Gandhi staked his reputation as an original political thinker on this specific issue.</ref> [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश राजवटी]]<nowiki/>पासून भारताच्या स्वातंत्र्याच्या यशस्वी मोहिमेचे नेतृत्व करण्यासाठी महात्मा गांधींनी [[अहिंसक आंदोलन|अहिंसक आंदोलना]]<nowiki/>चा वापर केला.<ref name="Stein20102">{{Citation|title=A History of India|year=2010|url=Burton Stein}}</ref> नंतर जगभरातील अनेक नागरी हक्क आणि स्वातंत्र्य चळवळींना महात्मा गांधींकडून प्रेरणा मिळाली. '''महात्मा''' ([[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]] : "महान आत्मा", "पूज्य") असा त्यांचा सन्माननीय उल्लेख प्रथम [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिके]]<nowiki/>त १९१४ मध्ये केला गेला. आता हा शब्द जगभरात त्यांच्यासाठी वापरला जातो.<ref name="McGregor19932">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/oxfordhindiengli00mcgr_0|title=The Oxford Hindi-English Dictionary|last=McGregor|first=Ronald Stuart|publisher=Oxford University Press|year=1993|isbn=978-0-19-864339-5|page=[https://archive.org/details/oxfordhindiengli00mcgr_0/page/799 799]|access-date=31 August 2013|url-access=registration}}</ref><ref name="rajmohan_gandhi_p1722">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=FauJL7LKXmkC&pg=PA172|title=Gandhi: The Man, His People, and the Empire|last=Gandhi|first=Rajmohan|year=2006|isbn=978-0-520-25570-8|page=172|quote=...Kasturba would accompany Gandhi on his departure from [[Cape Town]] for [[England]] in July 1914 ''en route'' to India. ... In different South African towns ([[Pretoria]], [[Cape Town]], [[Bloemfontein]], [[Johannesburg]], and the [[KwaZulu-Natal|Natal]] cities of [[Durban]] and [[Verulam, KwaZulu-Natal|Verulam]]), the struggle's martyrs were honoured and the Gandhi's bade farewell. Addresses in [[Durban]] and Verulam referred to Gandhi as a 'Mahatma', 'great soul'. He was seen as a great soul because he had taken up the poor's cause. The whites too said good things about Gandhi, who predicted a future for the Empire if it respected justice.|author-link=Rajmohan Gandhi}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/rabindranath-tagore-didnt-give-mahatma-title-says-poet/articleshow/51001860.cms |title=Rabindranath Tagore didn't give 'Mahatma' title, says poet |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= टाइम्स ऑफ इंडिया |प्रकाशक= |भाषा=इंग्लिश |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ मार्च २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20160216100007/https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/rabindranath-tagore-didnt-give-mahatma-title-says-poet/articleshow/51001860.cms |विदा दिनांक=१६ फेब्रुवारी २०१६}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव = Krishna Probodh | आडनाव = Goswami | title = Mahatma Gandhi A Chronology | भाषा = इंग्लिश | प्रकाशक = Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India | वर्ष = 1971 | आयएसबीएन = | दुवा = https://www.google.co.in/books/edition/Mahatma_Gandhi/4MgBAAAAMAAJ?hl=en | संदर्भ = | अ‍ॅक्सेसदिनांक = १४ मार्च २०२५ | विदा संकेतस्थळ दुवा = https://web.archive.org/web/20250628225443/https://www.google.co.in/books/edition/Mahatma_Gandhi/4MgBAAAAMAAJ?hl=en | विदा दिनांक = 2025-06-28 | url-status = bot: unknown }}</ref> [[गुजरात]]<nowiki/>मधील एका [[हिंदू]] कुटुंबात जन्मलेल्या आणि वाढलेल्या गांधींनी इनर टेंपल, [[लंडन]] येथे वकिलीचे शिक्षण घेतले. जून १८९१ मध्ये, वयाच्या २२ व्या वर्षी त्यांना व्यवसायासाठी बोलावण्यात आले. भारतात दोन अनिश्चित वर्षे राहिल्यानंतर, ते १८९३ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिके]]<nowiki/>त एका भारतीय व्यापाऱ्याच्या दाव्यासाठी गेले. ते २१ वर्षे दक्षिण आफ्रिकेत कुटुंबासोबत राहिले आणि इथेच [[असहकार आंदोलन|असहकार]] आणि [[अहिंसा|अहिंसे]]<nowiki/>च्या तत्त्वावर आधारित सत्याग्रहाचा उपयोग गांधींनी प्रथम केला. १९१५ मध्ये, वयाच्या ४५ व्या वर्षी, ते [[ब्रिटिश भारत|भारता]]<nowiki/>त परतले आणि लवकरच अन्यायकारक जमीनकर आणि भेदभावाच्या विरोधात शेतकरी, कामगार आणि शहरी मजुरांना आंदोलन करण्यासाठी संघटित करण्याचे ठरवले. [[इ.स. १९२१]] मध्ये [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची]] सूत्रे सांभाळल्यानंतर गरिबी निर्मूलन, आर्थिक स्वावलंबन, स्त्रियांचे समान हक्क, सर्व-धर्म-समभाव, [[अस्पृश्यता]] निवारण आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे स्वराज्य यासाठी देशभरात चळवळ चालू केली. गांधींनी भारतातील ग्रामीण गरिबांची ओळख म्हणून स्वतः कातलेल्या सुताचे [[धोतर]] आणि [[शाल]] अशी साधी राहणी स्वीकारली. त्यांनी [[शाकाहार|शाकाहारा]]<nowiki/>चा अवलंब केला आणि अनेकदा आत्मशुद्धीसाठी आणि राजकीय चळवळीसाठी साधन म्हणून दीर्घ उपवास केले. ते एका स्वयंपूर्ण निवासी समुदायात राहू लागले आणि साधे अन्न खाऊ लागले. गांधी हे आजीवन साम्प्रदायीकातावादाचे (सम्प्रदायांवर राजकारण करण्याचे) विरोधक होते आणि ते मोठ्या प्रमाणात सर्व [[धर्म]] आणि [[पंथ]] यांच्यापर्यंत पोहोचले. ढासळत जाणाऱ्या खिलाफत चळवळीला त्यांनी आधार दिला आणि ते [[मुस्लिम|मुस्लिमांचे]] नेते बनले. [[इ.स. १९३०]] मध्ये [[इंग्रज|इंग्रजांनी]] लादलेल्या [[मिठ|मिठावरील]] कराविरोधात त्यांनी हजारो भारतीयांचे ४०० कि.मी. (२५० मैल) लांब ''[[दांडी यात्रा|दांडी यात्रेमध्ये]]'' प्रतिनिधित्व केले. [[इ.स. १९४२]] मध्ये त्यांनी इंग्रजांविरुद्ध ''[[भारत छोडो आंदोलन]]'' चालू केले. या आणि यासारख्या इतर कारणांसाठी त्यांना भारतात आणि दक्षिण आफ्रिकेत अनेक वेळा तुरुंगवास भोगावा लागला. धार्मिक बहुलवादावर आधारित स्वतंत्र भारताच्या गांधींच्या दृष्टिकोनाला १९४० च्या दशकाच्या सुरुवातीला मुस्लिम राष्ट्रवादाने आव्हान दिले; ज्याने [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारता]]<nowiki/>तील [[मुसलमान|मुस्लिमां]]<nowiki/>साठी स्वतंत्र मातृभूमीची मागणी केली होती.<ref name="Khan2007-page1">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/greatpartitionma00khan/page/18|title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan|last=Khan|first=Yasmin|publisher=Yale University Press|year=2007|isbn=978-0-300-12078-3|page=[https://archive.org/details/greatpartitionma00khan/page/18 18]|access-date=1 September 2013}}</ref> ऑगस्ट १९४७ मध्ये, ब्रिटनने स्वातंत्र्य दिले, परंतु [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश भारतीय साम्राज्य]] <ref name="Khan2007-page1" /> हे दोन अधिराज्यांमध्ये विभागले गेले, एक हिंदू-बहुल [[भारत]] आणि मुस्लिम-बहुल [[पाकिस्तान]].<ref name="autogenerated3">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/greatpartitionma00khan|title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan|last=Khan|first=Yasmin|publisher=Yale University Press|year=2007|isbn=978-0-300-12078-3|page=[https://archive.org/details/greatpartitionma00khan/page/n30 1]|access-date=1 September 2013|url-access=registration}}</ref> अनेक विस्थापित [[हिंदू]], [[मुसलमान|मुस्लिम]] आणि [[शीख]] त्यांच्या नवीन भूमीत जात असताना, विशेषतः [[पंजाब]] आणि [[बंगाल]]<nowiki/>मध्ये धार्मिक हिंसाचार सुरू झाला. स्वातंत्र्याच्या अधिकृत उत्सवापासून दूर राहून, गांधींनी पीडित भागांना भेट दिली आणि त्रास कमी करण्याचा प्रयत्न केला. त्यानंतरच्या काही महिन्यांत त्यांनी धार्मिक हिंसाचार थांबवण्यासाठी अनेक उपोषणे केली. यातील शेवटचे उपोषण हे [[जानेवारी १२|१२ जानेवारी]] [[इ.स. १९४८|१९४८]] रोजी [[दिल्ली]]<nowiki/>त सुरू केले जेव्हा ते ७८ वर्षांचे होते.<ref name="Brown1991-p380">[[Mahatma Gandhi#Brown1991|Brown (1991)]], p. 380: "Despite and indeed because of his sense of helplessness Delhi was to be the scene of what he called his greatest fast.</ref> यामागे पाकिस्तानला देय असलेली काही रोख संपत्ती भरण्यासाठी भारतावर दबाव आणण्याचे अप्रत्यक्ष लक्ष्य देखील होते.<ref name="Brown1991-p380" /> भारत सरकारने धार्मिक दंगलखोरांप्रमाणेच माघार घेतली असली तरी, पाकिस्तान आणि भारतीय मुस्लिम, विशेषतः दिल्लीत वेढा घातल्या गेलेल्या, त्यांच्या बचावासाठी गांधीजी आग्रही होते, असा विश्वास भारतातील काही हिंदूंमध्ये पसरला.<ref name="talbot-singh-delhi">{{Citation|title=The Partition of India|year=2009}}</ref> <ref name="Brown1991-p380" /> यापैकी एक [[नथुराम गोडसे]] हा पश्चिम भारतातील हिंदू राष्ट्रवादी होते. त्यांनी [[जानेवारी ३०|३० जानेवारी]] [[इ.स. १९४८|१९४८]] रोजी दिल्लीत एका आंतरधर्मीय प्रार्थना सभेत छातीत तीन गोळ्या झाडून [[महात्मा गांधींची हत्या]] केली.<ref name="CushRobinson2008">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=i_T0HeWE-EAC&pg=PA544|title=Encyclopedia of Hinduism|last=Cush|first=Denise|last2=Robinson|first2=Catherine|last3=York|first3=Michael|publisher=Taylor & Francis|year=2008|isbn=978-0-7007-1267-0|page=544|access-date=31 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012221104/http://books.google.com/books?id=i_T0HeWE-EAC&pg=PA544|archive-date=12 October 2013}}</ref> गांधींनी आयुष्यभर [[सत्य]] आणि [[अहिंसा]] या तत्त्वांचा पुरस्कार केला. स्वतःदेखील याच तत्त्वांनुसार जगले आणि इतरांनीही तसे करावे असे सुचवले. त्यांनी खेड्यांना खऱ्या भारताचे मूळ म्हणून पाहिले आणि स्वयंपूर्णतेचा पुरस्कार केला. [[ब्रिटन]]मधील [[विन्स्टन चर्चिल]] यांनी १९३० साली त्यांची "अर्धनग्न फकीर" म्हणून निर्भत्सना केली. त्यांच्या शेवटच्या वर्षांमध्ये [[भारताची फाळणी|भारत - पाकिस्तान फाळणी]]<nowiki/>मुळे व्यथित झालेल्या गांधींनी हिंदू-मुस्लिम दंगे थांबवण्यासाठी प्रयत्‍न केले. अहिंसात्मक असहकार आंदोलनांनी गांधींनी भारताला स्वातंत्र्य मिळवून दिले. अहिंसात्मक मार्गांनी स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी त्यांनी संपूर्ण जगाला प्रेरित केले. [[सुभाषचंद्र बोस]] यांनी [[इ.स. १९४४]] मध्ये पहिल्यांदा त्यांना ‘राष्ट्रपिता’ असे संबोधले, असे म्हणतात. गांधी [[सत्याग्रह|सविनय सत्याग्रहाच्या कल्पनेचे]] जनक होते. [[ऑक्टोबर २|२ ऑक्टोबर]] हा महात्मा गांधींचा जन्मदिवस हा भारतात [[गांधी जयंती]] म्हणून आणि जगभरात [[आंतरराष्ट्रीय अहिंसा दिन|आंतरराष्ट्रीय अहिंसा दिवस]] म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी भारतात राष्ट्रीय सुट्टी असते. गांधींना सामान्यतः अनौपचारिकपणे भारताचे राष्ट्रपिता मानले जाते.<ref name="archive.indianexpress.com2">{{स्रोत बातमी|url=http://archive.indianexpress.com/news/gandhi-not-formally-conferred-father-of-the-nation-title-govt/973101/|title=Gandhi not formally conferred 'Father of the Nation' title: Govt|date=11 July 2012|work=द इंडियन एक्सप्रेस|archive-url=https://web.archive.org/web/20140906121950/http://archive.indianexpress.com/news/gandhi-not-formally-conferred-father-of-the-nation-title-govt/973101|archive-date=6 September 2014}}</ref><ref name="timesofindia.indiatimes.com2">{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Constitution-doesnt-permit-Father-of-the-Nation-title-Government/articleshow/16961980.cms|title=Constitution doesn't permit 'Father of the Nation' title: Government|date=26 October 2012|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107223546/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Constitution-doesnt-permit-Father-of-the-Nation-title-Government/articleshow/16961980.cms|archive-date=7 January 2017}}</ref> त्यांना सामान्यतः '''बापू'''<ref name="Nehru2">{{स्रोत पुस्तक|title=An Autobiography|last=Nehru|first=Jawaharlal|publisher=Bodley Head}}</ref> ([[गुजराती भाषा|गुजराती]] : ''प्रेमाने वडिलांसाठीचे संबोधन'',<ref name="McAllister19822">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/reweavingwebofli00mcal|title=Reweaving the Web of Life: Feminism and Nonviolence|last=McAllister|first=Pam|publisher=New Society Publishers|year=1982|isbn=978-0-86571-017-7|page=[https://archive.org/details/reweavingwebofli00mcal/page/194 194]|access-date=31 August 2013|url-access=registration}}</ref> ''पापा''<ref name="McAllister19822"/><ref name="Eck20032">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=XpR0AmKLeY4C&pg=PA210|title=Encountering God: A Spiritual Journey from Bozeman to Banaras|last=Eck|first=Diana L.|publisher=Beacon Press|year=2003|isbn=978-0-8070-7301-8|page=210|author-link=Diana Eck|access-date=31 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012220529/http://books.google.com/books?id=XpR0AmKLeY4C&pg=PA210|archive-date=12 October 2013}}</ref>) म्हणले जाते. == सुरुवातीचा काळ == [[चित्र:Mohandas K Gandhi, age 7.jpg|thumb|left|महात्मा गांधी लहानपणीचे]] [[चित्र:Gandhi London 1906.jpg|महात्मा गांधी इंग्लंड मध्ये|right|thumb]] गांधींचा जन्म [[ऑक्टोबर २]], [[इ.स. १८६९]] या दिवशी सध्याच्या [[गुजरात|गुजरातमधील]] [[पोरबंदर]] शहरात झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव करमचंद आणि आईचे नाव पुतळीबाई होते. करमचंद गांधी तत्कालीन काठेवाड प्रांतातील पोरबंदरमध्ये दिवाण होते. त्यांच्या आजोबांचे नाव उत्तमचंद गांधी असे होते. त्यांना उत्ता गांधी असेदेखील म्हणत. पुतळीबाई या करमचंद यांच्या चौथ्या पत्‍नी होत्या. आधीच्या तीन पत्‍नी प्रसूतिदरम्यान मृत पावल्या होत्या. अत्यंत धार्मिक वातावरणातील बालपणाचा मोठा प्रभाव गांधीजींच्या पुढील आयुष्यावर दिसून येतो. विशेषतः अहिंसा, शाकाहार, सहिष्णुता, इतरांबद्दल करुणा या तत्त्वांचे बीज याच काळात रोवले गेले. आईमुळे मोहनदासांवर [[जैन]] संकल्पना आणि प्रथांचा प्रभाव होता. प्राचीन वाङ्मयातील श्रावणबाळ आणि हरिश्चंद्र या दोन कथांचा मोहनदासचा मनावर गहिरा परिणाम होता. स्वतःच्या आत्मचरित्रात ते कबूल करतात की या दोन कथांमुळे त्यांच्या मनावर अमिट परिणाम झाला होता. ते लिहितात "त्याने मला झपाटले आणि मी अगणित वेळा माझ्याशीच हरिश्चंन्द्रासारखा वागलो असेन" गांधीच्या सत्य आणि प्रेम या दैवी गुणाशी झालेल्या स्वओळखीचा माग हा या पौराणिक पात्रांपर्यंत येऊन पोहोचतो. [[इ.स. १८८३]] मध्ये वयाच्या तेराव्या वर्षी त्यांचा [[{{#Property:P26}}|कस्तुरबा माखनजी]] यांच्या बरोबर बालविवाह झाला.<ref>माझे सत्याचे प्रयोग, मोहनदास करमचंद गांधी, पृष्ठे ५-७</ref>त्यांचे नाव लहान करून कस्तुरबा (आणि प्रेमाने बा) असे घेतले जाई. पण त्या काळातील रिवाजानुसार कस्तुरबा बहुतांश काळ त्यांच्या वडिलांच्या घरीच होत्या.<ref>माझे सत्याचे प्रयोग, मोहनदास करमचंद गांधी, पृष्ठ ९</ref>या प्रक्रियेत मोहनदासला शालेय शिक्षणाचे एक वर्ष गमवावे लागले. लग्नाच्या दिवसाच्या आठवणींबद्दल ते एकदा म्हणाले होते, "आम्हाला लग्नाबद्दल फार काही माहित नसल्यामुळे लग्न म्हणजे आमचासाठी नवीन कपडे घालणे, गोड खाऊ खाणे आणि नातेवाइकांबरोबर खेळणे" हेच होते. [[इ.स. १८८५]] मध्ये जेव्हा गांधीजी १५ वर्षांचे होते तेव्हा त्यांना पहिले अपत्य झाले, पण ते खूप कमी काळ जगले. त्याच वर्षी आधी वडील करमचंद गांधींचा स्वर्गवास झाला होता.<ref>माझे सत्याचे प्रयोग, मोहनदास करमचंद गांधी, पृष्ठे २०-२२</ref> पुढे गांधीजी आणि कस्तुरबा यांना अजून चार मुले झाली- [[इ.स. १८८८]] मध्ये [[हरीलाल गांधी|हरीलाल]], [[इ.स. १८९२]] मध्ये [[मणिलाल गांधी|मणिलाल]], [[इ.स. १८९७]] मध्ये [[रामदास गांधी|रामदास]] आणि [[इ.स. १९००]] मध्ये [[देवदास गांधी|देवदास]]. त्यांच्या पोरबंदरमधील प्राथमिक तसेच राजकोटमधील माध्यमिक शिक्षणामध्ये ते एक साधारण विद्यार्थी होते. त्यांचा एका वार्षिक परीक्षेतील अहवाल पुढीलप्रमाणे होता - "इंग्रजीत चांगला, अंकगणितात ठीक आणि भूगोलात कच्चा. वर्तणूक अतिशय चांगली, हस्ताक्षर खराब" ते मॅट्रिकची परीक्षा भावनगरमधील शामळदास कॉलेजमधून थोड्या कष्टानेच पास झाले आणि तेथे असतांना, त्यांनी वकील व्हावे या त्यांच्या कुटुंबीयांच्या इच्छेबद्दल ते नाखूश होते. == बॅरिस्टर == शालेय शिक्षण संपवून वयाच्या एकोणिसाव्या वर्षी [[इ.स. १८८८]] मध्ये ते [[इंग्लंड|इंग्लंडमध्ये]] [[लंडन|लंडनला]] युनिव्हर्सिटी कॉलेज, वकिलीचे शिक्षण घेण्यास गेले. तेथे त्यानी इनर टेंपल या गावी राहून बॅरिस्टर होण्यासाठी भारतीय कायदा आणि न्यायशास्त्राचा अभ्यास केला. इंग्लंडला जाण्याआधी त्यांनी आईला जैन साधूच्या उपस्थितीत आपण मांस, बाई व बाटली (दारू) यापासून दूर राहू असे वचन दिले होते, त्याचे त्यांनी तिथे पालन केले. परंतु लंडन मधील सपक शाकाहारी जेवणाची चव त्यांना आवडली नाही. आणि लंडनमधील त्याकाळी दुर्मीळ असलेली एक भारतीय खानावळ सापडेपर्यंत ते खूप वेळा उपाशी राहिले. गांधींनी तेथे इंग्रजी चालीरीती ग्रहण करण्याचा प्रयत्‍न केला. उदाहरणार्थ नर्तनाची शिकवणी लावणे. ते इंग्लंडमध्ये शाकाहारी संस्थेचे सदस्य बनले आणि लवकरच त्याच्या अध्यक्षपदी पोहोचले. तेथे ज्या शाकाहारी व्यक्तीना गांधी भेटले, त्यातील काही स्त्रिया थिओसोफिकल सोसायटीच्या सदस्य होत्या. त्यांनी गांधीना आपल्यात येऊन मिळण्यासाठी आणि भाषांतरित आणि मूळ भगवद्‌गीता वाचण्यासाठी प्रोत्साहन दिले. आधी धार्मिक गोष्टीत रस नसणारे गांधी धार्मिक गोष्टीत रस घ्यायला लागले. इंग्लंडमध्ये कायद्याचा अभ्यास करून ते बॅरिस्टर बनले आणि हिंदुस्थानात परत येऊन वकिली करू लागले. १८९१ मध्ये ते इंग्लंड सोडून परत भारतात आले. भारतात आल्यावर कळले की त्यांच्या आईचा ते लंडनमध्ये असतानाच देहान्त झाला आहे आणि त्यांच्या कुटुंबाने ही बातमी त्यांच्यापासून लपवून ठेवली. मुंबईमध्ये कायद्याची प्रॅक्टिस उभी करण्याची त्यांची योजना सफल झाली नाही कारण ते कोर्टात बोलण्यासाठी अतिशय लाजाळू होते. खटल्यांसाठी मसुदा तयार करण्याच्या साध्या जीवनाची सुरुवात करण्यासाठी ते राजकोटला परत आले परंतु एका ब्रिटिश अधिकाऱ्याच्या विरोधात गेल्याने हे काम त्यांना बंद करावे लागले. १८९३ मध्ये त्यानी त्या काळच्या ब्रिटिश साम्राज्यामधील नाताळ (दक्षिण आफ्रिका) येथील दादा अब्दुल्ला आणि कंपनी नावाच्या एका भारतीय कंपनीतील एका पदासाठी एक वर्षाचा करार केला. == दक्षिण आफ्रिकेतील वास्तव्य == [[चित्र:Gandhi Law Office.jpg|thumb|left|महात्मा गांधी (सर्वात मध्ये) १९१३ला सहयोग्यांबरोबर दक्षिण आफ्रिकेत]] गांधीनी आयुष्याची २१ वर्षे दक्षिण आफ्रिकेत घालवली, जेथे त्यानी त्यांचे राजकीय दृष्टिकोन, नैतिक आणि राजकीय नेतृत्व कौशल्ये विकसित केली. दक्षिण आफ्रिकेतील भारतीयांचे नेतृत्व असणाऱ्या श्रीमंत मुस्लिमांनी आणि अतिशय कमी अधिकार असणाऱ्या गरीब हिंदू गिरमिट्यानी(?) गांधींना नोकरी दिली. 'भारतीयत्व' सर्व धर्म आणि जातींमध्ये उतरले आहे असा दृष्टिकोन आयुष्यभर ठेवत गांधीनी या सर्वाना भारतीयच मानले. मुख्यत्वे धर्माच्या बाबतीत ऐतिहासिक भिन्नता आपण सांधू शकू असा त्यांना स्वतःबद्दल विश्वास होता, आणि हा विश्वास घेऊन ते भारतात आले. येथे त्यांनी या विश्वासाची अंमलबजावणी करण्याचा प्रयत्‍न केला. दक्षिण आफ्रिकेमध्ये गांधींना समाजाच्या विकालांगाची ओळख झाली. [[भारतीय धर्म]] आणि संस्कृती यांमध्ये असलेल्या गुंतागुंतीच्या समस्यांपासून आपण दूर आहोत याची त्यांना जाणीव झाली आणि दक्षिण आफ्रिकेतील भारतीयांना समजून घेऊन व त्यांचे नेतृत्व करून आपणास भारत समजला असे ते मानू लागले. दक्षिण आफ्रिकेत गांधीना गौरेतर लोकांबद्दल असलेल्या भेदभावाला सामोरे जावे लागले, तेथील भारतीयांना दिली जाणारी असमान वागणूक अनुभवली. पहिल्या वर्गाचे तिकिट असतांनासुद्धा त्यांना [[पीटरमारित्झबर्ग]]मध्ये रेल्वे अधिकाऱ्यांनी तिसऱ्या वर्गाच्या डब्यात बसण्यास सांगितले. गांधीजीनी नकार देताच त्यांना अपमान करून आगगाडीमधून ढकलून देण्यात आले. ती संपूर्ण रात्र गांधीनी फलाटावरील गेस्टरूममध्ये काढली. (७ जून १८९३). गांधीनी ठरवले असते तर उद्दाम वर्तन करणाऱ्या त्या रेल्वे अधिकाऱ्यास ते अद्दल घडवू शकले असते. पण सूडभावनेने कोणाला शिक्षा करविणे हा त्यांचा हेतू नव्हता तर अन्यायकारक व्यवस्था बदलवणे हा त्यांचा हेतू होता. पुढे एकदा, प्रवाशांना वाट करून न दिल्यामुळे वाहन चालकाने त्यांना मारले. पूर्ण प्रवासात त्यांना अनेक यातना सहन कराव्या लागल्या. अनेक हॉटेलमधून त्यांना हाकलून देण्यात आले. अशा अनेक घटनांपैकी अजून एक घटना म्हणजे, [[डर्बन]]मध्ये न्यायाधीशाने त्यांना त्यांची टोपी काढून ठेवण्याचा हुकूम दिला. गांधींनी तेव्हाही नकार दिला. या घटना त्यांच्या आयुष्याला कलाटणी देण्याऱ्या ठरल्या. हे सर्व अनुभव घेतल्यावर गांधीनी स्वतःचे समाजातील स्थान आणि ब्रिटिश राज्यातील आपल्या लोकांची किंमत याबद्दल प्रश्न उपस्थित करण्यास सुरुवात केली. अशाप्रकारे भारतीयांबद्दलच्या वंशभेद, असमानता यांना सामोरे गेल्यावर गांधींनी या अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्यास व समाजात स्वतःचे स्थान निर्माण करण्यास सुरुवात केली. तेथील भारतीयांचा मतदानाचा हक्क काढून घेणारा कायदा लागू करण्यात येणार होता, या कायद्याला विरोध करणाऱ्या भारतीयांना मदत करण्यासाठी गांधींनी आपले दक्षिण आफ्रिकेतील वास्तव्य काही काळासाठी वाढवले. हा कायदा रद्द करण्यात जरी ते अयशस्वी ठरले तरी यामुळे भारतीयांवरील अन्यायाकडे लक्ष वेधण्यात त्यांची चळवळ यशस्वी झाली. त्यांनी [[इ.स. १८९४]] मध्ये [[नाताळ भारतीय काँग्रेस]]ची स्थापना केली व याद्वारे दक्षिण आफ्रिकेतील विखुरलेल्या भारतीयांना त्यांनी एका राजकीय पक्षात परावर्तित केले. [[इ.स. १८९७]] मध्ये काही काळाच्या भारतातील वास्तव्यानंतर दरबानमध्ये उतरत असताना काही गोऱ्या लोकांच्या जमावाने त्यांच्यावर हल्ला केला व त्यांना जिवे मारण्याचा प्रयत्‍न केला. आणि केवळ पोलीस अधीक्षकाच्या पत्‍नीच्या सहकार्याने त्यांची सुटका झाली. या घटनेत त्यांच्या तोंडाला इजा झाली आणि दोन दात तुटले. पण त्यांनी न्यायालयात तक्रार करण्यास नकार दिला. वैयक्तिक त्रासाबद्दल न्यायालयात जाणे त्यांच्या तत्त्वांमध्ये नव्हते. [[इ.स. १९०६]] मध्ये [[ट्रान्सवाल]] सरकारने एका नवीन कायद्याची घोषणा केली. या कायद्यानुसार तेथील प्रत्येक भारतीयाला स्वतःची नोंदणी करणे बंधनकारक झाले होते. याला विरोध करण्यासाठी बोलवलेल्या सभेमध्ये, त्या वर्षीच्या ११ सप्टेंबर ला, गांधींनी, पहिल्यांदाच आपल्या अजूनही विकसित होत असलेल्या असलेल्या सत्याग्रहाच्या किंवा अहिंसात्मक कार्यप्रणालीला आपलेसे केले. त्यांनी भारतीय बांधवांना अहिंसक पद्धतीने या कायद्यास विरोध करण्यास सांगितले व असे करतांना झालेले अत्याचार सहन करण्यास सांगितले. तेथील समुदायाने या आवाहनाला साद दिली आणि आगामी सात वर्षात हजारो भारतीयांनी हरताळ केल्यामुळे, नोंदणी करण्यास नकार दिल्यामुळे, नोंदणी पत्रक जाळून टाकणे आणि तत्सम अहिंसात्मक कार्यात सामील झाल्यामुळे लोकांनी तुरुंगवास भोगला, चाबकाचे फटके खाल्ले आणि बंदुकीच्या गोळ्याही खाल्या. सरकारने भारतीय आंदोलकांचा हा विरोध यशस्वीरीत्या मोडून काढला तरी पण या अहिंसक चळवळीची व लोकक्षोभाची नोंद घेण्यास आणि गांधींशी वाटाघाटी करण्यास स्वतः तत्त्वज्ञ असलेल्या दक्षिण आफ्रिकेतील नेता जॉन क्रिस्तिआन स्मट्स याला भाग पडले. शांततामय मार्गाने निदर्शने करणाऱ्या निदर्शकांवरील दक्षिण आफ्रिकेच्या सरकारने केलेल्या कठोर कारवायांमुळे लोकक्षोभ निर्माण झाला होता. गांधींच्या कल्पनांनी आकार घेतला आणि सत्याग्रहाची संकल्पना या संघर्षादरम्यान परिपक्व झाली. १९०६ मध्ये इंग्रजांनी नाताळमध्ये झुलू राज्याविरुद्ध युद्ध पुकारले. इंग्रजांच्या बाजूने लढण्यासाठी भारतीयांना भरती करवून घेण्यासाठी गांधीनी इंग्रजांना प्रोत्साहित केले. भारतीयांनी पूर्ण नागरिकत्वाच्या दाव्यास वैध ठरवण्यासाठी इंग्रजांच्या पाठिंबा देणे गरजेचे आहे असा युक्तिवाद त्यानी केला. ब्रिटिशानी गांधींची ही मागणी मान्य केली. आणि २० जणांच्या भारतीय स्वयंसेवकांच्या तुकडीला जाऊ दिले. जखमी सैनिकांना उपचार देण्यासाठी स्ट्रेचरवरून वाहून नेणे ही या तुकडीची जबाबदारी होती. ही तुकडी गांधींच्या नियंत्रणाखाली होती. दोन महिन्यांपेक्षाही कमी काळ या तुकडीने काम केले. या अनुभवातून ते असे शिकले की ब्रिटिशांच्या अपरिहार्य वाढणाऱ्या मिलिटरी ताकदीस उघड उघड आवाहन देणे निराशाजनक आहे - त्यांनी ठरवून टाकले की याचा प्रतिकार हृदयातील पवित्र अश्या अहिंसात्मक पद्धतीनेच करता येईल. नंतर जेव्हा काळ्या लोकांचे बहुमत सत्तेत आले तेव्हा गांधीना राष्ट्रीय नायक म्हणून विविध स्मारकांत घोषित करण्यात आले. == स्वातंत्र्यसंग्राम == [[इ.स. १९१५]]मध्ये गांधीजी कायमसाठी भारतात परत आले. एक प्रमुख भारतीय राष्ट्रवादी, थिओरिस्ट आणि संघटक अशी त्यांची आंतरराष्ट्रीय ख्याती होती. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]च्या अनेक संमेलनांतून बोलले. खऱ्या अर्थी भारताचे राजकारण व समस्या यांचा परिचय त्यांना [[गोपाळ कृष्ण गोखले]] यांनी करून दिला. गोपाळ कृष्ण गोखले हे तेव्हा भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये प्रमुख नेते होते. गोखले त्यांच्या संयम, संतुलन आणि व्यवस्थेच्या आतमध्ये राहून काम करण्याच्या आग्रहाबद्दल ओळखले जात. आजही ते गांधीजींचे राजकीय गुरू म्हणून ओळखले जातात. गांधींनी गोखल्यांचा ब्रिटिशांच्या परंपरांवर आधारित उदार दृष्टिकोन अनुसरला, आणि तो पूर्णपणे भारतीय दिसण्यासाठी बदलला. १९२० मध्ये लोकमान्य टिळकांचा मृत्यू झाल्यावर ते राष्ट्रीय सभेचे प्रमुख नेते बनले. गांधीनी १९२०मध्ये काँग्रेसच्या नेतृत्वाची सूत्रे हातात घेतली. त्यानंतर मागण्यांमध्ये सतत वाढ करत करत (काही ठिकाणी थांबत आणि तडजोड करत) २६ जानेवारी १९३० काँग्रेसने भारताचे स्वातंत्र्य जाहीर करून टाकले. अधिकाधिक वाटाघाटी होत गेल्या आणि काँग्रेसने १९३०मध्ये प्रांतीय सरकारमध्ये भाग घेऊ पर्यंत ब्रिटिशांना हे ओळखता आले नाही. १९३९ च्या सप्टेंबर मध्ये कोणाशीही सल्लामसलत न करता व्हाईसरॉयने जेव्हा जर्मनीविरुद्ध युद्ध जाहीर केले तेंव्हा गांधीनी आणि काँग्रेसने ब्रिटिश सरकारचा पाठिंबा काढून घेतला. गांधीनी १९४२मध्ये तत्काळ स्वराज्याची मागणी करेपर्यंत आणि ब्रिटिश सरकारने प्रतिसाद म्हणून त्यांना आणि लाखो काँग्रेसच्या नेत्यांना तुरुंगात डांबेपर्यंत तणाव वाढतच गेला. दरम्यान मुस्लिम लीगने ब्रिटनला सहकार्य केले, आणि गांधींच्या तीव्र विरोधाला डावलून मुस्लिमांच्या संपूर्ण स्वतंत्र राष्ट्राची, पाकिस्तानची मागणी केली. १९४७ मध्ये ब्रिटिशानी भूमीची फाळणी केली आणि गांधीनी अमान्य केलेल्या शर्तींवर भारत आणि पाकिस्तानने वेगवेगळे स्वातंत्र्य मिळवले. == पहिल्या महायुद्धातील भूमिका == एप्रिल १९१८ला पहिल्या महायुद्धाच्या नंतरच्या काळात, व्हाईसरॉय ने गांधीना दिल्लीत एका युद्ध परिषदेसाठी बोलावले. कदाचित गांधीनी त्यांचा इंग्रज साम्राज्यास असलेला पाठींबा दर्शवावा आणि भारताच्या स्वातंत्र्याच्या मागणीसाठी मदत मिळवावी हा त्यामागचा हेतू होता. गांधीनी भारतीयांना सक्रियपणे युद्धात उतरवण्याची तयारी दर्शवली. १९०६ मधील झुलू युद्ध आणि १९१४ मधील प्रथम जागतिक युद्धामधील भरतीच्या विरुद्ध या वेळी जेंव्हा त्यानी रुग्णवाहिका दलासाठी स्वयंसेवक भरती केले, तेंव्हा योद्धे भरती करण्याचा प्रयत्‍न केला. जून १९१८ला प्रसिद्ध केलेल्या एका ' फौजेत भारती होण्याचे आवाहन' मध्ये गांधी म्हणतात - "ही गोष्ट (स्वातंत्र्य) प्रत्यक्षात आणण्यासाठी आपल्यामध्ये स्वतःचे रक्षण करण्याची क्षमता असली पाहिजे, म्हणजेच शस्त्र बाळगण्याची आणि वापरण्याची क्षमता...... आपल्याला जर शस्त्र सर्वाधिक कौशल्याने वापरण्याची कला अवगत करायची असेल तर फौजेत भरती होणे हे आपले कर्तव्य आहे" असे जरी असले तरी व्हाईसरॉयच्या खासगी सचिवास लिहिलेल्या पत्रात ते म्हणतात "वैयक्तिकरीत्या कोणालाही, मित्र व शत्रूस, मारणार नाही अथवा जखमी करणार नाही." गांधींच्या युद्धभरतीने त्यांच्या अहिंसेबद्दलच्या एकजिनसीपणावर प्रश्नचिन्ह निर्माण केले. त्यांचा मित्र चार्ली आंद्रीउस नमूद करतो - "वैयक्तिकरीत्या मला कधीही त्यांच्या ह्या वर्तणुकीचा त्यांच्या स्वतःच्या इतर वर्तनांशी मेळ घालता आला नाही. ज्यावर मी वेदनादायकरीत्या असहमत झालो आहे हा त्या मुद्यांपैकी एक आहे." == चंपारण आणि खेडा == {{main|चंपारण व खेडा सत्याग्रह}} [[चित्र:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|महात्मा गांधी खेडा येथे १९१८]] गांधीजीना पहिले मोठे यश १९१८ मध्ये [[चंपारण]] आणि [[खेडा]]मधील सत्याग्रहात मिळाले. चंपारण, [[बिहार]]मधील जमीनदार, जे प्रामुख्याने ब्रिटिश होते, स्थानिक शेतकऱ्यांना सक्तीने नीळ उत्पादन करावयास लावत असत. त्यांना योग्य मोबदला पण मिळत नसे. यांमुळे ते सतत गरिबीत राहत. शेतकऱ्यांची गावे अत्यंत घाणेरडी आणि आरोग्याच्या दृष्टीने हानिकारक ठेवली जात. तसेच [[दारू]], [[अस्पृश्यता]], [[पडदा पद्धत]] अशा अनेक समस्या या गावांमध्ये होत्या. यावर भर म्हणजे तेथील दुष्काळ, पण इंग्रजानी तरीही अनेक जाचक कर लादले होते आणि ते वाढतच होते. [[गुजरात]]मधील खेडामध्येसुद्धा स्थिती काही वेगळी नव्हती. गांधीजींनी तिथे एक आश्रम उभारला. तिथे त्यांनी त्यांच्या लहान-मोठ्या सर्व अनुयायांना एकत्र केले. त्यांनी त्या भागातील परिस्थितीची माहिती गोळा केली व तिचा सखोल अभ्यास केला. गावकऱ्यांना विश्वासात घेऊन त्यांनी गावाच्या स्वच्छतेचे तसेच शाळा, रुग्णालयाच्या बांधकामाचे काम हाती घेतले. याचसोबत गावातील प्रमुखांना वर उल्लेखलेल्या प्रथा नष्ट करण्यास प्रवृत्त केले. जेव्हा पोलिसांनी त्यांना प्रदेशात अशांतता निर्माण करण्याच्या गुन्ह्याखाली अटक केली व तो भाग सोडून जाण्यास सांगितले, तेव्हा गांधीजींचा प्रभाव जाणवून आला. हजारो लोकांनी या अटकेचा विरोध केला. त्यांनी गांधीजींच्या सुटकेसाठी तुरुंगाबाहेर, पोलीस स्थानकासमोर आणि न्यायालयासमोर मोर्चे काढले. न्यायालयाने शेवटी नाइलाजाने त्यांची मागणी मान्य केली. गांधीजींनी जमीनदारांविरुद्ध सुसंघटित आंदोलने चालू केली. याचा परिणाम म्हणजे तेथील जमीनदारांनी ब्रिटिश सरकारच्या मार्गदर्शनाखाली एक ठराव मंजूर केला. त्यानुसार शेतकऱ्यांना जास्त मोबदला आणि स्वतःच्या मतानुसार पीक घेण्याची मोकळीक मिळाली, तसेच करवाढ होऊन दुष्काळ असेपर्यंत कर भरण्यापासून सूट मिळाली. या आंदोलनादरम्यानच गांधीजींचा उल्लेख लोक ”’बापू”’ आणि ”’महात्मा”’ म्हणून करू लागले. खेडामध्ये [[सरदार पटेल|सरदार पटेलांनी]] शेतकऱ्यांच्या बाजूने इंग्रजांसोबत वाटाघाटी केल्या. त्यानतर कर रद्द करण्यात आला आणि सर्वांची तुरुंगातून सुटका करण्यात आली. या आंदोलनामुळे गांधीजींची प्रसिद्धी सर्व भारतभर पोहोचली. == असहकार == गांधीजींनी [[असहकार]], [[अहिंसा]] आणि शांततामय विरोध यांना शस्त्र म्हणून इंग्रजांविरुद्ध वापरले. पंजाबमध्ये [[जालियनवाला बाग हत्याकांड|जालियनवाला बाग हत्याकांडानंतर]] लोकांच्या क्रोधाचा उद्वेग झाला आणि अनेक ठिकाणी हिंसक विरोध झाले. गांधीजींनी जालियनवाला बाग हत्याकांड तसेच त्यानंतरचे हिंसक विरोध दोन्हींचा निषेध केला. त्यांनी या दंग्यांना बळी पडलेल्या ब्रिटिश नागरिकांबद्दल सहानुभूती दर्शविणारा आणि दंग्यांचा निषेध करणारा एक ठराव मांडला. या ठरावाला काँग्रेसमध्ये सुरुवातीला विरोध झाला. पण गांधीजींच्या तत्त्वांनुसार कोणत्याही प्रकारची हिंसा ही पाप होती आणि त्याचे समर्थन करता येणे शक्य नव्हते. हे तत्त्व मांडणाऱ्या त्यांच्या भावनाप्रधान भाषणानंतर काँग्रेसने त्यांचा ठराव मान्य केला.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ ८२</ref> पण या हत्याकांडाच्या आणि त्यानंतरच्या हिंसेच्या पश्चात गांधीजींनी आपले सर्व लक्ष [[पूर्ण स्वराज्य|पूर्ण स्वराज्यावर]] केंद्रित केले. त्यांच्या पूर्ण स्वराज्याच्या कल्पनेत पूर्ण वैयक्तिक, धार्मिक आणि राजकीय स्वातंत्र्य समाविष्ट होते. डिसेंबर [[इ.स. १९२१]] मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे पूर्ण अधिकार गांधीजींना देण्यात आले. त्यांच्या नेतृत्वाखाली काँग्रेसची पुनर्बांधणी नवीन संविधानानुसार करण्यात आली. ज्याचा मुख्य उद्देश होता - [[स्वराज्य]]. पक्षाचे सभासदत्व थोड्याशा फीच्या मोबदल्यात सर्वांना खुले करण्यात आले. पक्षातील शिस्त वाढवण्यासाठी श्रेणीनुसार समित्या बनवल्या गेल्या. यामुळे फक्त उच्चभ्रूंसाठीच समजल्या जाणाऱ्या पक्षाचे स्वरूप बदलले आणि काँग्रेस जनसामांन्याचे प्रतिनिधित्व करणारा पक्ष बनला. गांधीजींनी अहिंसेच्या तत्त्वाला [[स्वदेशी]]ची जोड दिली. त्यांनी सर्वांना परदेशी - विशेषतः ब्रिटिश - वस्तूंचा बहिष्कार करण्याचे आवाहन केले. या तत्त्वानुसार सर्व भारतीयांनी ब्रिटिश कपड्यांच्या ऐवजी खादीचा उपयोग करावा असे अभिप्रेत होते. प्रत्येक भारतीय पुरूष आणि स्त्रीने, प्रत्येक गरीब आणि श्रीमंत व्यक्तीने, दिवसाचा काही काळ भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या समर्थनार्थ चरख्यावर सूत कातावे असा गांधीजींचा आग्रह होता.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ ८९</ref> याचा मुख्य उद्देश शिस्त आणि स्वावलंबनाचे महत्त्व लोकांच्या मनावर ठसवणे तसेच स्त्रियांना स्वातंत्र्यलढ्यात सहभागी करुण घेणे हा होता. ब्रिटिश वस्तूंच्या बहिष्काराबरोबरच ब्रिटिश शैक्षणिक संस्थांचा बहिष्कार, सरकारी नोकरीचा त्याग आणि ब्रिटिशांनी दिलेल्या मान आणि पदव्यांचा त्याग करण्याचे आवाहन गांधीजींनी केले. असहकार चळवळीला समाजातील सर्व स्तरांमधून उस्फूर्त प्रतिसाद मिळाला. पण असहकार चळवळ जोमात असतांनाच असस्मात थांबवण्यात आली. याला कारण ठरले,[[उत्तर प्रदेश]]मधील [[चौरी चौरा]] गावात चळवळीला मिळालेले हिंसक वळण. [[फेब्रुवारी ४|४ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९२२]] रोजी पोलिसांनी जमावावर केलेल्या गोळीबाराने संतप्त होऊन आंदोलकांनी पोलिसांवर हल्ला केला व नंतर पोलीस ठाण्याला आग लावली. जमावावरील गोळीबारात तीन जण मरण पावले तर पोलीस ठाण्यात २३ पोलीस जळून मरण पावले. पुढे अजून जास्त हिंसक घटना घडतील या भीतीने गांधीजींनी चळवळ स्थगित केली.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ १०५</ref> [[मार्च १०|१० मार्च]] [[इ.स. १९२२]]मध्ये गांधीजींना राजद्रोहाच्या आरोपाखाली अटक करण्यात आली व सहा वर्षांचा तुरुंगवास ठोठावण्यात आला. [[इ.स. १९२४]] मध्ये दोन वर्षांच्या तुरुंगवासानंतर अपेंडिक्सच्या ऑपरेशनच्या कारणावरून त्यांची सुटका करण्यात आली. गांधीजी तुरुंगात असतांना त्यांच्या नेतृत्वाअभावी काँग्रेसमध्ये फूट पडू लागली. शेवटी काँग्रेसचे दोन गटात विभाजन झाले. एका गटाचे नेतृत्व [[चित्तरंजन दास]] आणि [[मोतीलाल नेहरू]] यांच्याकडे होते. हा गटाचा कल संसदीय कार्यकारणीत भाग घेण्याकडे होता. पण [[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी]] आणि [[वल्लभभाई पटेल|सरदार पटेल]] यांच्या नेतृत्वाखालील दुसऱ्या गटाचा याला विरोध होता. हिंदू-मुस्लिमांमधला चळवळीदरम्यान वाढीस लागलेला एकोपासुद्धा हळूहळू कमी होत होता. गांधी़जींनी हे मतभेद दूर करण्याचे अनेक प्रयत्‍न केले. [[इ.स. १९२४]] मध्ये त्यांनी यासाठी तीन आठवड्यांचा उपवास केला. पण या प्रयत्‍नांना म्हणावे तितके यश मिळाले नाही.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ १३१</ref> === स्वराज्य आणि मिठाचा सत्याग्रह === {{ [[चित्र:Marche sel.jpg|right|thumb|महात्मा गांधी दांडी यात्रेत]] [[चित्र:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|left|thumb|महात्मा गांधी दांडी येथे मीठ उचलतांना गांधीजी]] १९२० च्या दशकाचा मोठा काळ गांधीजी प्रत्यक्ष राजकारणापासून दूर राहिले आणि त्यांनी आपले लक्ष स्वराज्य पक्ष आणि भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमधील मतभेद दूर करण्यावर केंद्रित केले. या काळात त्यांनी समाजातील [[अस्पृश्यता]], दारू समस्या आणि गरिबी कमी करण्याचे आपले प्रयत्‍न चालू ठेवले. राजकारणाच्या पटावर ते [[इ.स. १९२८]] मध्ये परत आले. एक वर्ष आधी ब्रिटिश सरकारने संविधानात सुधारणा करण्यासाठी [[सर जॉन सायमन]] यांच्या अध्यक्षतेखाली एक समिती स्थापन केली होती. या समितीमध्ये एकपण भारतीय सदस्य नव्हता. या कारणाने भारतीय पक्षांनी या समितीवर बहिष्कार टाकला. गांधीजींनी १९२८ च्या कलकत्ता येथील काँग्रेसच्या अधिवेशनात एक ठराव पास केला. त्याद्वारे ब्रिटिश सरकारकडे भारताला सार्वभौम दर्जा देण्याची मागणी करण्यात आली व ही मागणी मंजूर न केल्यास परत पूर्ण स्वराज्यासाठी असहकार चळवळ सुरू करण्यात येईल असे बजावण्यात आले. पक्षातील [[सुभाषचंद्र बोस]], [[जवाहरलाल नेहरू]] यांच्यासारख्या तरुण नेत्यांची मागणी तात्काळ स्वराज्याची होती. पण गांधीजींनी ब्रिटिश सरकारला उत्तरासाठी एका वर्षाचा अवधी दिला.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ १७२</ref> पण ब्रिटिश सरकारने काही उत्तर दिले नाही आणि [[डिसेंबर ३१|३१ डिसेंबर]] [[इ.स. १९२९]] मध्ये [[लाहोर]] अधिवेशनात भारताचा ध्वज फडकवण्यात आला. हा दिवस काँग्रेसने स्वराज्य दिन म्हणून साजरा केला. पक्षातील प्रत्येक लहान थोराने हा दिवस साजरा केला. [[सविनय कायदेभंग चळवळ |सविनय कायदेभंगाच्या चळवळी]] अंतर्गत गांधीजींनी मग मार्च [[इ.स. १९३०]] मध्ये मिठावरील कराच्या विरोधात सत्याग्रहाची घोषणा केली आणि त्याची परिणती प्रसिद्ध [[दांडी यात्रा|दांडी यात्रेत]] झाली. [[मार्च १२|१२ मार्च]]ला अहमदाबादहून निघालेली यात्रा, [[एप्रिल ६|६ एप्रिल]]ला ४०० कि.मी.चा (२५० मैल) प्रवास करून दांडीला पोहोचली. हजारोंच्या संख्येने भारतीय या यात्रेत सहभागी झाले होते. ही यात्रा इंग्रजांची भारतातील पाळेमुळे उखडण्याच्या प्रयत्‍नांमधील सर्वांत यशस्वी प्रयत्‍न ठरली. ब्रिटिशांनी उत्तरादाखल ६०,०००हून अधिक लोकांना तुरुंगात डांबले. शेवटी [[लॉर्ड एडवर्ड आयर्विन]] यांच्या नेतृत्वाखालील ब्रिटिश सरकारने गांधीजींशी वाटाघाटी करण्याचे ठरवले. मार्च [[इ.स. १९३१]] मध्ये [[गांधी-आयर्विन करार|गांधी-आयर्विन करारावर]] स्वाक्षरी करण्यात आली. या करारानुसार ब्रिटिश सरकारने सर्व भारतीय कैद्यांना मुक्त करण्याचे मान्य केले आणि त्याबदल्यात कायदेभंगाची चळवळ बंद करण्याची मागणी घातली. याबरोबरच गांधीजींना भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचा एकमेव प्रतिनिधी म्हणून लंडनमध्ये होणाऱ्या [[गोल मेज परिषद|गोल मेज परिषदेचे]] आमंत्रण दिले. ही परिषद गांधीजी आणि पक्षासाठी निराशाजनकच ठरली, कारण त्यामध्ये सत्तांतरणावर भर देण्याऐवजी भारतातील राजे-रजवाडे आणि अल्पसंख्यक यांच्यावर जास्त भर देण्यात आला होता. यातच भर म्हणजे आयर्विननंतर आलेले [[लॉर्ड विलिंग्डन]] यांनी राष्ट्रवाद्यांची चळवळ नरम पाडण्याचे प्रयत्‍न चालू केले. गांधी़जींना अटक करण्यात आली. त्यांचा अनुयायांवरील प्रभाव कमी करण्यासाठी त्यांना वेगळे करण्याचा हा डाव होता. पण त्यांचे हे प्रयत्‍न यशस्वी झाले नाहीत. [[इ.स. १९३२]] मध्ये [[भीमराव रामजी आंबेडकर|बाबासाहेब आंबेडकरांच्या]] मागणीनुसार ब्रिटिश सरकारने दलितांना वेगळे मतदारसंघ देण्याचा निर्णय घेतला. याविरोधात गांधीजींनी सहा दिवसांचे उपोषण केले. यामुळे ब्रिटिश सरकारला अजून जास्त समानतेवर आधारित मतदारसंघ विभागणी करणे भाग पडले. या वाटाघाटी दलित समाजातील (भूतपूर्व क्रिकेट खेळाडू) [[पी. बाळू]] यांच्या मध्यस्थीने पार पडल्या. याबाबत गांधीजी आणि आंबेडकर यांच्यामध्ये पुण्यामध्ये झालेल्या करारास पुणे करार असे म्हणले जाते. येथून पुढे गांधीजींनी दलितांच्या उद्धारासाठी काम करणे चालू केले. ते दलितांना [[हरिजन]] (देवाची माणसे) म्हणत. [[मे ८|८ मे]] [[इ.स. १९३३]]ला गांधीजींनी दलित चळवळीसाठी २१ दिवसाच्या उपोषणाची सुरुवात केली.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठे २३०-२३२.</ref> त्यांचे हे प्रयत्‍न तितके यशस्वी ठरले नाहीत. दलित समाजामधून त्यांना पुरेसा पाठिंबा मिळाला नाही. आंबेडकरांनी दलितांना हरिजन म्हणण्याचा निषेध केला. त्यांच्या मते दलितांना हरिजन म्हणणे म्हणजे त्यांना सामाजिकदृष्ट्या अपरिपक्व म्हणण्यासारखे आहे आणि ते संबोधन, उच्च जातीं दलितांच्या पालक आहेत, असे प्रतीत करते. गांधीजी हे दलितांचे राजनैतिक हक्क हिरावून घेत आहेत असेपण आंबेडकर आणि त्यांच्या काही सहकाऱ्यांना वाटत असे. आंबेडकरांसारखे दलित समाजातील नेते असतांनासुद्धा आणि स्वतः वैश्य असूनही, आपण दलितांची बाजू मांडू शकतो असा गांधीजींना विश्वास होता. [[इ.स. १९३४]]च्या उन्हाळ्यात गांधीजींवर तीन अयशस्वी प्राणघातकी हल्ले झाले. जेव्हा काँग्रेसने निवडणूक लढवण्याचा आणि फेडरेशन आराखड्याअंतर्गत सत्ता हातात घेण्याचा निर्णय घेतला तेव्हा गांधीजींनी आपल्या पक्ष-सभासदत्वाचा राजीनामा दिला. गाधींजी पक्षाच्या या निर्यणाबद्दल असहमत नव्हते. पण त्यांना असे वाटले की, जर त्यांनी राजीनामा दिला तर, त्यांची भारतीयांमधील प्रसिद्धी, पक्षाच्या इतर साम्यवादी, समाजवादी, कामगार प्रतिनिधी, विद्यार्थी, धार्मिक रूढीतत्त्ववादी आणि व्यापारी वर्गातील प्रतिनिधींना आपले विचार जनतेसमोर मांडू देण्याच्या आड येणार नाही. तसेच गांधीजी ब्रिटिश सरकारमध्ये सहभाग स्वीकारलेल्या पक्षाचे (काँग्रेसचे) नेतृत्व करून इंग्रजांना त्यांच्याविरुद्ध बोलण्याची अजून एक संधी देऊ इच्छित नव्हते.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ २४६</ref> गांधीजी [[इ.स. १९३६]] मध्ये पक्षात परत आले. तेव्हा [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहरलाल नेहरूंच्या]] अध्यक्षतेखाली पक्षाचे लखनौ येथे अधिवेशन चालू होते. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर भारताच्या भविष्याबद्दल विचार करण्यापेक्षा आधी पूर्ण स्वराज्य कसे मिळेल यावर सर्व लक्ष केंद्रित करण्यात यावे, असे गांधीजींचे मत होते. पण तरीही पक्षाच्या [[समाजवादी]] धोरणाचा अवलंब करण्याच्या निर्णयाला त्यांनी विरोध केला नाही. [[इ.स. १९३८]] साली पक्षाध्यक्षपदी निवडून आलेले [[सुभाषचंद्र बोस]] आणि गांधीजीं यांच्यात अनेक वाद झाले. गांधीजींच्या या विरोधाची मूळ कारणे [[सुभाषचंद्र बोस|सुभाषचंद्रांचा]] अहिंसेवरील अविश्वासही होती. गांधीजींचा विरोध असूनसुद्धा [[सुभाषचंद्र बोस|बोस]] सलग दुसऱ्यांदा अध्यक्षपदी निवडून आले. पण जेव्हा [[सुभाषचंद्र बोस|सुभाषचंद्रांनी]] गांधीजींच्या तत्त्वांना सोडून दिले आहे असे कारण पुढे करून देशभरात अनेक पक्षनेत्यांनी सामुदायिक राजीनामे दिले, तेव्हा [[सुभाषचंद्र बोस]] यांनी अध्यक्षपदाचा राजीनामा दिला.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठे २७७-२८१</ref> === दुसरे महायुद्ध आणि भारत छोडो आंदोलन === [[चित्र:Quit India Movement.ogv|left|thumb|गांधींबद्दलची माहितीपट क्लिप]] [[चित्र:Nehru and Gandhi, All India Congress, Mumbai, July 6, 1946.jpg|thumb|right|पंडित नेहरू आणि महात्मा गांधी. ८ ऑगस्ट १९४२. भारत छोडो आंदोलन. यानंतर लगेचच दुसरी दिवशी सकाळी गांधीना अटक करण्यात आली.]] [[इ.स. १९३९]] मध्ये [[जर्मनी]]ने [[पोलंड]]वर आक्रमण केले आणि दुसऱ्या महायुद्धाला सुरुवात झाली. सुरुवातीला गांधीजी ब्रिटिशांना 'अहिंसक नैतिक पाठिंबा' देण्याच्या मताचे होते. पण पक्षातील इतर नेते, भारतीय लोकप्रतिनिधींचे मत घेतल्याशिवाय भारताला एकतर्फीपणे युद्धात ओढल्यामुळे नाखुश होते. सर्व काँग्रेस नेत्यांनी मंत्रिमंडळातून सामुदायिक राजीनामे देण्याचे ठरवले.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठे २८३-२८६</ref> दीर्घ विचारविनिमयानंतर गांधीजींनी जाहीर केले की, भारत या युद्धाचा एक भाग बनणार नाही, कारण हे युद्ध वरवर तर लोकशाहीवादी स्वातंत्र्यासाठी म्हणून लढवले जात होते आणि दुसरीकडे तेच स्वातंत्र्य भारताला नाकारण्यात येत होते. जसेजसे युद्ध पुढे सरकत गेले तसेतसे गांधीजी स्वातंत्र्याची मागणी तीव्र करत गेले. त्यांनी एक ठराव मांडला ज्याद्वारे इंग्रजांना 'भारत सोडून जा' ([[भारत छोडो आंदोलन|भारत छोडो]]) असे ठणकावण्यात आले. हा गांधीजी आणि पक्षाचा ब्रिटिशांना भारतातून हाकलून देण्याचा सर्वांत स्पष्ट व अंतिम प्रयत्‍न होता.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ ३०९</ref> पक्षातील आणि इतरही काही नेत्यांनी गांधीजींवर टीका केली. यात ब्रिटिशांचे समर्थन करणारे तसेच त्यांना विरोध करणारे दोन्ही गट सामील होते. काहींना वाटले की इंग्रजांच्या जीवनमरणाच्या अशा या युद्धात त्यांना विरोध करणे अनैतिक होय तर काहींचे मत होते की गांधीजी मिळालेल्या संधीचा पूर्ण उपयोग करून घेत नाही आहेत. भारत छोडो चळवळ भारताच्या स्वातंत्र्यसंग्रामातील सर्वांत प्रभावी चळवळ ठरली. यात लाखांच्या संख्येने लोकांना अटका झाल्या, अभूतपूर्व अत्याचार करण्यात आला.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ ३१८</ref> हजारो आंदोलक पोलिसांच्या गोळीबारात मरण पावले.गांधीजी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी हे स्पष्ट केले की भारताला तात्काळ स्वातंत्र्य दिल्याशिवाय भारत महायुद्धात मदत करणार नाही. गांधीजींनी हेसुद्धा स्पष्ट केले की यावेळेस एखाद-दुसऱ्या हिंसक घटनेमुळे ही चळवळ मागे घेण्यात येणार नाही. ''आवरात ठेवलेल्या अराजकतेपेक्षा खरी अराजकता बरी.'' असे सुचवून त्यांनी काँग्रेस सदस्यांना अहिंसेचे पालन करण्याचे आवाहन केले आणि भारतीयांना 'करो या मरो' (करा किंवा मरा) हा मूलमंत्र दिला. गांधीजी आणि काँग्रेसची पूर्ण कार्यकारणी समिती यांना इंग्रजांनी [[ऑगस्ट ९|९ ऑगस्ट]] [[इ.स. १९४२]]ला [[मुंबई]]मध्ये अटक केली. गांधीजींना दोन वर्षासाठी पुण्यातील [[आगाखान पॅलेस]]मध्ये बंदिवासात ठेवण्यात आले. तेथील वास्तव्यात गांधीजींना वैयक्तिक आयुष्यात दोन धक्के सहन करावे लागले. सहा दिवसांनंतरच त्याचे खाजगी सचिव [[महादेव देसाई]] वयाच्या ५०व्या वर्षी हृदयविकाराच्या झटक्याने मरण पावले आणि त्यांच्या पत्‍नी [[कस्तुरबा गांधी|कस्तुरबा]] १८ महिन्यांच्या बंदिवासानंतर [[फेब्रुवारी २२|२२ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९४४]]ला मरण पावल्या. ६ अठवड्यांनंतरच गांधीजींना तीव्र [[मलेरिया]] झाला. त्यांच्या ढासळत्या प्रकृतीमुळे आणि ऑपरेशनच्या आवश्यकतेमुळे त्यांना युद्ध संपण्याआधीच [[मे ६|६ मे]] [[इ.स. १९४४]]ला सोडण्यात आले. ते बंदिवासात मरण पावले तर संपूर्ण देश संतप्त होईल अशी भीती ब्रिटिश सरकारला वाटत होती. जरी भारत छोडो आंदोलनाला माफक यश मिळाले तरी करड्या जरबेने व कडक उपाययोजनांनी इंग्रजांनी [[इ.स. १९४३]]च्या अंतापर्यंत भारतातील आपले राज्य सुरळीत ठेवले होते. युद्धाच्या शेवटी इंग्रजांनी भारतीयांच्या हाती सत्ता देण्याचे स्पष्ट संकेत दिले. तेव्हा गांधीजींनी आंदोलन संपवले आणि जवळपास एक लाख राजकीय कैद्यांची सुटका करण्यात आली. त्यांमध्ये काँग्रेस नेत्यांचापण समावेश होता. === स्वातंत्र्य आणि भारताची फाळणी === [[इ.स. १९४६]] मधील ब्रिटिश कॅबिनेट मिशनच्या शिफारशी नामंजूर करण्याची सूचना गांधीजींनी काँग्रेसला दिली. या शिफारशींमधील मुस्लिम बहुसंख्य राज्यांच्या एकत्रीकरणाबद्दल गांधीजी साशंक होते. त्यांच्या मते ही फाळणीची नांदी होती. पण जरी पक्ष गांधीजींचा सल्ला खचितच मानत असे, तरी यावेळी मात्र त्यांनी हा सल्ला मानला नाही. कारण [[जवाहरलाल नेहरू|पंडित नेहरू]] आणि [[सरदार पटेल|पटेलांना]] माहित होते की जर ब्रिटिशांच्या शिफारशी मान्य नाही केल्या तर राज्य कारभाराचे नियंत्रण [[मुस्लिम लीग]] कडे जाईल. [[इ.स. १९४६]] आणि [[इ.स. १९४८]]च्या दरम्यान ५,०००हून जास्त माणसे दंगलींमध्ये मारली गेली. जी भारताची फाळणी दोन राष्ट्रांत करेल अश्या प्रत्येक योजनेचा गांधीजींनी जोरदार विरोध केला. भारतातील बहुसंख्य मुस्लिम, जे हिंदू आणि शिखांच्या सोबत राहत होते, ते फाळणीला अनुकूल होते.{{संदर्भ हवा}} अजून म्हणजे, मुस्लिम लीगचे नेते, मोहम्मद अली जिना यांना, पश्चिम पंजाब, सिंध, उत्तर-पश्चिम फ्रॉंटियर प्रांत आणि पूर्व बंगालमध्ये बराच पाठिंबा होता.{{संदर्भ हवा}} हिंदू-मुस्लिमांमधील अंतर्गत युद्ध टाळण्याचा एकमेव मार्ग म्हणून काँग्रेसने फाळणीच्या आराखड्याला मान्यता दिली. काँग्रेस नेत्यांना माहित होते की गांधीजी फाळणीला तीव्र विरोध करतील आणि गांधीजींच्या पक्षातील आणि देशातील पाठिंब्यामुळे त्यांच्या अनुमतीशिवाय पुढे जाता येणार नाही. गांधीजींच्या निकटच्या सहकाऱ्यांनी फाळणीचा (त्या परिस्थितीतील) सर्वोत्तम पर्याय म्हणून स्वीकार केला होता. [[सरदार पटेल|सरदार पटेलांनी]] गांधीजींना पटवून देण्याचा प्रयत्‍न केला की, फाळणी हा अंतर्गत युद्ध टाळण्यासाठी एकमेव पर्याय आहे. शेवटी उद्वेगाने गांधीजींनी आपली अनुमती दिली. त्यांनी उत्तर भारतातील तसेच बंगालमधील प्रक्षुब्ध जमावाला शांत करण्यासाठी हिंदू आणि मुस्लिम समाजातील नेत्यांसोबत दीर्घ चर्चा केल्या. [[इ.स. १९४७]]च्या भारत-[[पाकिस्तान]] युद्धाच्या पार्श्वभूमीवरदेखील, भारत सरकारचा फाळणी करारानुसार ठरलेले ५५ कोटी रुपये पाकिस्तानला न देण्याचा निर्णय त्यांना आवडला नाही. सरदार पटेलांसारख्या नेत्यांना वाटत होते की, या पैशांचा उपयोग पाकिस्तान युद्धासाठी भांडवल पुरवण्यासाठीच करेल. सर्व मुस्लिमांना पाकिस्तानात पाठवून द्यावे या मागणीने परत जोर पकडला होता. तसेच हिंदू आणि मुस्लिम नेते एकमेकांना समजून घेण्यात असमर्थता दाखवीत होते.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ ४६२</ref> या सर्व कारणांनी गांधीजी अत्यंत व्यथित झाले होते. त्यांनी या दंगली बंद करण्याच्या आणि पाकिस्तानला ५५ कोटी देण्याच्या मागणीसाठी आमरण उपोषण चालू केले. गांधीजींना भीती वाटत होती की, पाकिस्तानमधील अस्थिरतेमुळे आणि असुरक्षिततेमुळे तेथील लोकांचा भारताबद्दलचा राग वाढेल आणि या दंगली देशाच्या सीमा ओलांडून जातील, तसेच हिंदू आणि मुस्लिमांमधील शत्रुत्व परत डोके वर काढील आणि त्याची परिणिती अंतर्गत बंडात होईल. त्यांच्या आयुष्यभराच्या सहकाऱ्यासोबतच्या अनेक वादविवादांनंतरही गांधीजी आपल्या निर्णयावरून मागे हटले नाहीत आणि शेवटी सरकारने आपला निर्णय मागे घेतला आणि पाकिस्तानला ५५ कोटी रुपये दिले. [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]], [[अखिल भारतीय हिंदू महासभा]] यांचे नेते यांचे तसेच अन्य हिंदू नेते, मुस्लिम नेते व शीख नेते यांनी हा हिंसाचार थांबवण्याचे आणि लोकांकडून शांतता राखण्याची मागणी करण्याचे वचन दिले. यानंतर गांधीजींनी संत्र्याचा रस पिऊन आपले उपोषण सोडले.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठे ४६४-४६६</ref> == मृत्यू == [[चित्र:Gandhi microscope.jpg|left|thumb|वर्ध्याच्या आश्रमात कुष्ठरोगाच्या जंतूंचे निरीक्षण करताना गांधी. १९४०]] ३० जानेवारी १९४८ ला, दिल्लीच्या [[बिर्ला हाऊस|बिर्ला भवन]]च्या बागेतून लोकांबरोबर फिरत असतांना गांधीजींची गोळी मारून हत्या करण्यात आली. त्यांचा मारेकरू [[नथुराम गोडसे]] हा एक पुरोगामी हिंदू होता व त्याचे संबंध जहालमतवादी हिंदू महासभेशी होते. नथुराम गोडसेने महात्मा गांधी यांची हत्या करण्यासाठी बरेटा मॉडेलचे पिस्तूल वापरले होते.<ref name="loks_बरेट">{{Cite websantosh | title = बरेटा पिस्तुले : गांधीहत्येसाठी वापरलेले एम १९३४ | अनुवादित title = | लेखक = | काम = [[लोकसत्ता]] | दिनांक = २३ फेब्रुवारी २०१८ | ॲक्सेसदिनांक = 12-03-2018 | दुवा = https://www.loksatta.com/gaatha-shastranchi-news/m-1934-semi-automatic-pistol-use-for-mahatma-gandhi-assassination-1635845/ | भाषा = Marathi | अवतरण = भारतीयांना बरेटा मॉडेल १९३४ पिस्तूल माहित आहे, ते ३० जानेवारी १९४८ रोजी नथुराम गोडसेने महात्मा गांधी यांची हत्या करण्यासाठी वापरले म्हणून. }}</ref> त्याच्या मते पाकिस्तानला पैसे देऊन भारताला दुबळे पाडण्यासाठी गांधीजी जबाबदार होते.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ ४७२</ref> गोडसे आणि त्याचा सहकारी [[नारायण आपटे]] यांच्यावर खटला दाखल करून त्यांना दोषी ठरवण्यात आले. त्यांना १५ नोव्हेंबर १९४९ला फाशी देण्यात आली. गांधीजींच्या राजघाट येथील समाधीवर ’हे राम’ असे लिहिले आहे. हे त्यांचे शेवटचे शब्द होते असे अनेक जण मानतात, पण त्याची सत्यासत्यता वादग्रस्त आहे.<ref>विनय लाल. [http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Gandhi/HeRam_gandhi.html ‘हे राम’: राजकारण गांधीजींच्या शेवटच्या शब्दांचे]. हुमनस्केप ८, क्र. १ (जानेवारी २००१): पाने. ३४-३८.</ref> गांधीजींच्या मृत्यूनंतर [[पंडित जवाहरलाल नेहरू|पंडित जवाहरलाल नेहरूंनी]] रेडियोवरून देशाला संबोधित केले: :''"माझ्या मित्र आणि सहकाऱ्यांनो, आपल्या आयुष्यातून प्रकाश निघून गेला आहे आणि सर्वत्र अंधाराचे साम्राज्य पसरले आहे आणि मला कळत नाही आहे तुम्हाला काय आणि कसे सांगावे. आपले आवडते नेते-राष्ट्रपिता, ज्यांना आपण प्रेमाने ’बापू’ म्हणत असू, आता आपल्यामध्ये नाही आहेत. कदाचित तसे म्हणणे चूकच ठरेल, पण आपण त्यांना आता बघू शकणार नाहीत, जसे आपण त्यांना इतके वर्ष बघत आलो आहोत. (संकटांमध्ये) त्यांचा सल्ला घ्यायला आपण आता धावत जाऊ शकणार नाही. त्यांच्या सानिध्यातील शांती आणि समाधान आपल्याला मिळणार नाही. हा एक प्रचंड धक्का आहे, केवळ माझ्यासाठीच नव्हे, तर या देशातील कोट्यवधी लोकांसाठीसुद्धा."'' गांधीजींच्या अस्थी रक्षापात्रांमध्ये भरून देशभरात त्यांना श्रद्धांजली वाहण्यासाठी पाठविण्यात आल्या. जवळपास सर्व अस्थींचे विसर्जन १२ फेब्रुवारी १९४८ला [[अलाहाबाद]] येथील संगमावर करण्यात आले. पण काही अस्थी लपवण्यात आल्या होत्या. १९९७ मध्ये [[तुषार गांधी]] यांनी एका रक्षापात्राचे विसर्जन केले. हे रक्षापात्र एका बँकेमधील लॉकरमध्ये सापडले होते आणि न्यायालयात खटला दाखल करून हस्तगत करण्यात आले होते. ३० जानेवारीला त्यांच्या परिवाराने अजून एका रक्षापात्राचे विसर्जन [[मुंबई]]त [[गिरगाव चौपाटी]]वर केले. हे पात्र एका [[दुबई]]मधील व्यापाऱ्याने [[मुंबई]]मधील एका वस्तुसंग्रहालयाला पाठविले होते. अजून एक रक्षापात्र पुण्यातील [[आगाखान पॅलेस]]मध्ये आहे (जिथे गांधीजी १९४२ आणि १९४४ च्या दरम्यान बंदिवासात होते) आणि दुसरे एक पात्र [[लॉस एंजेलस]] येथील [[सेल्फ रिअलायझेशन लेक श्राइन]] येथे आहे. त्यांच्या परिवाराला जाणीव आहे की तेथील अस्थी राजकीय फायद्यासाठी वापरल्या जाऊ शकतात. पण ते पात्र तिथून काढून घेतल्यास तो मठ बंद पडेल या भीतीने गांधीजींचे वंशज ते रक्षापात्र तिथून काढून घेऊ इच्छित नाहीत. == तत्त्वे == [[चित्र:Mahatma Gandhi bust in Hiroshima City.jpg|अल्ट=हिरोशिमामधील महात्मा गांधींचा अर्धपुतळा|इवलेसे|हिरोशिमामधील महात्मा गांधींचा अर्धपुतळा]] गांधीजीनी एकादश (अकरा) व्रतांचा स्वीकार केला होता. ती पुढीलप्रमाणे. अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रम्हचर्य, अपरिग्रह, शरीरश्रम, आस्वाद, सर्वत्र भयवर्जन (निर्भयता), सर्वधर्म सामान्ताव्य (सर्वधर्म समभाव), स्वदेशी, स्पर्शभावना (अस्पृश्यतेचा त्याग). निर्भयता या तत्त्वाला गांधीजी आधारभूत मानत. त्यांच्यामते निर्भयतेमुळेच इतर तत्त्वांचे पालन करता येऊ शकते. महात्मा गांधींच्या अहिंसक आंदोलनाने प्रभावित होऊन "असा हाडामासाचा माणूस या भूतलावर होऊन गेला यावर पुढच्या पिढ्यांचा विश्वास बसणार नाही", असले गौरवोद्गार प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ [[अल्बर्ट आइन्स्टाईन]] यांनी काढले होते.<ref>{{स्रोत बातमी | दुवा =https://www.newsnationtv.com/education/more/mahatma-gandhi-was-a-white-collared-man-know-all-about-his-education-and-achievement-126921.html | title =Mahatma Gandhi death anniversary: राष्ट्रपिता महात्मा गांधी के बारे में अलबर्ट आइंस्टीन ने कही थी ये बड़ी बात | भाषा = hi}}</ref> === सत्य === गांधीजींनी आपले आयुष्य सत्याच्या शोधासाठी अर्पण केले होते. त्यांचे आत्मचरित्र [[माझे सत्याचे प्रयोग]] या नावाखाली प्रसिद्ध आहे. गांधीजींनी म्हणले आहे की, सर्वांत महत्त्वाची लढाई ही स्वतःच्या वाईट प्रवृत्ती, भय आणि असुरक्षितता यांच्यावर मात करणे ही होय. "परमेश्वर सत्य आहे." असे त्यांचे मत होते. पुढे त्यांनी ते, "सत्य (हेच) परमेश्वर आहे." असे बदलले. === अहिंसा === जरी अहिंसेचे तत्त्व गांधीजींनी स्वतः मांडले नसले तरी इतक्या मोठ्या राजकीय स्तरावर अहिंसेचा अवलंब करणारे ते पहिले व्यक्ती होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक | आडनाव =Asirvatham | पहिलेनाव =Eddy | title =Political Theory | प्रकाशक =S.chand| वर्ष = | आयएसबीएन=8121903467 }}</ref> [[हिंदू]], [[बौद्ध]], [[जैन]], [[ज्यू]] धर्मात अनेक ठिकाणी अहिंसेच्या तत्त्वाचा उल्लेख आहे. "[[माझे सत्याचे प्रयोग]]" मध्ये गांधीजींनी त्यांचे अहिंसेचे तत्त्वज्ञान मांडले आहे. ते म्हणतात, "जेव्हा मी निराश होतो, तेव्हा मी स्मरण करतो की, इतिहासात प्रत्येक वेळी सत्य आणि प्रेमाचाच विजय होत आला आहे. (इतिहासात) अनेक क्रूरकर्मे होऊन गेले आणि काही काळासाठी ते अजिंक्य पण वाटले, पण नेहमी शेवटी त्यांचा पराभवच झाला आहे-विचार करा, नेहमीच." <br /> "विध्वंस हा सर्वंकषतावादाच्या नावाखाली केला गेला की, स्वातंत्र्य आणि लोकशाहीच्या नावाखाली-(त्यातील) मृतांसाठी, अनाथांसाठी आणि गृहहीनांसाठी काय फरक असणार?" <br /> "डोळ्यासाठी डोळा सर्व जगाला आंधळे करून सोडेल."<br /> "अशी अनेक ध्येये आहेत ज्यासाठी मी जीव द्यायला तयार आहे. पण असे एकही ध्येय नाही ज्यासाठी मी कुणाचा जीव घेईन." पण गांधीजींना माहित होते की, अहिंसेचे या पातळीपर्यंत पालन करण्यासाठी प्रचंड श्रद्धा आणि धैर्य आवश्यक आहे, आणि प्रत्येकाजवळच ते असणे शक्य नाही. त्यामुळे ते सल्ला देत की जर अहिंसा भित्रेपणाला झाकण्यासाठी वापरण्यात येत असेल तर प्रत्येकाने अहिंसेचे पालन करणे आवश्यक नाही. === शाकाहार === लहानपणी अनेकदा गांधीजींनी मांस भक्षण केले होते. ते मुख्यत्वेकरून त्यांच्या कुतुहलामुळे तसेच त्यांचा मित्र शेख मेहताब याच्या सांगण्यावरून होते. शाकाहाराची कल्पना [[हिंदू]] तसेच [[जैन]] प्रथांमध्ये खोलवर रुजली आहे. तसेच गांधीजींची जन्मभूमी [[गुजरात]]मध्ये बहुतांश हिंदू आणि सर्व जैन शाकाहारी होते आणि गांधीजींचे कुटुंबही याला अपवाद नव्हते. [[लंडन]]ला शिकायला जाण्याआधी गांधीजींनी त्यांची आई पुतळीबाई आणि काका बेचारजी स्वामी यांना वचन दिले होते की ते मांस, बाई व बाटली (दारू) यांच्यापासून दूर राहतील. पुढे गांधीजी कडक शाकाहारी बनले. त्यांनी "[[मोराल बेसिस ऑफ व्हेजिटेरिअनिझम]]" (Moral Basis of Vegetarianism) हे पुस्तक लिहिले आहे तसेच शाकाहारावर अनेक लेखसुद्धा लिहिले आहेत. त्यातील काही लेख [[लंडन व्हेजिटेरिअन सोसायटी]]च्या "[[द व्हेजिटेरिअन]]" या प्रकाशनातून प्रसिद्ध झाले आहेत. == लेखन == महात्मा गांधींनी विपुल लेखन केले आहे. अनेक दशके त्यांनी बऱ्याच वर्तमानपत्रांचे संपादन केले. यामध्ये गुजराती, हिंदी आणि इंग्रजीमधील हरिजन, दक्षिण आफ्रिकेमध्ये असतांना [[इंडियन ओपिनियन (वर्तमानपत्र)|इंडियन ओपिनियन]] आणि भारतात परत आल्यावर इंग्रजीमधील यंग इंडिया, गुजराती मासिक नवजीवन यांचा समावेश आहे. नंतर नवजीवन हिंदीमधून पण प्रकाशित केले गेले.<ref>[http://www.lifepositive.com/Spirit/masters/mahatma-gandhi/journalist.asp Peerless Communicator] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070804022748/http://www.lifepositive.com/Spirit/masters/mahatma-gandhi/journalist.asp |date=2007-08-04 }} by V.N. Narayanan. Life Positive Plus, October–December 2002</ref> या बरोबरच, ते जवळपास प्रत्येक दिवशी अनेक वर्तमानपत्रांना आणि व्यक्तींना पत्रे लिहीत असत. गांधींनी काही पुस्तके सुद्धा लिहिली आहेत. त्यांचे आत्मचरित्र [[माझे सत्याचे प्रयोग]] या नावाखाली प्रकाशित झाले आहे. त्यांच्या दक्षिण आफ्रिकेतील संघर्षावर त्यांनी "सत्याग्रहा इन साऊथ आफ्रिका" (दक्षिण आफ्रिकेतील सत्याग्रह) हे पुस्तक लिहिले आहे. तसेच त्यांनी "हिंद स्वराज" किंवा "इंडियन होम" ही राजकीय पुस्तिका लिहिली आहे आणि [[जॉन रस्किन]]च्या "Unto This Last"चे गुजराती भाषांतर केले आहे.<ref name="Unto this last">{{स्रोत पुस्तक |आडनाव= Gandhi |पहिलेनाव= M. K. |लेखकदुवा= |title= Unto this Last: A paraphrase |दुवा= http://www.forget-me.net/en/Gandhi/untothislast.pdf |वर्ष= |प्रकाशक= Navajivan Publishing House |स्थान= Ahmedabad |भाषा= English; trans. from Gujarati |आयएसबीएन= 81-7229-076-4 |accessdate= 2008-09-07 |archive-date= 2008-05-27 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080527222215/http://www.forget-me.net/en/Gandhi/untothislast.pdf |url-status= dead }}</ref> हा शेवटचा लेख त्यांच्या अर्थशास्त्रावरील विचारसरणीचे वर्णन करतो. त्यांनी शाकाहार, आहार आणि स्वास्थ्य, धर्म, सामाजिक परिवर्तन इत्यादी विषयांवरसुद्धा विपुल लेखन केले आहे. ते सामान्यतः गुजरातीमध्ये लिखाण करत, पण त्यांच्या पुस्तकांच्या हिंदी आणि इंग्रजी भाषांतरांचे परीक्षणसुद्धा ते करत असत. गांधींचे पूर्ण लेखन [[भारत]] सरकारने "[[संकलित महात्मा गांधी]]" (The Collected Works of Mahatma Gandhi) या नावाखाली १९६० च्या दशकात प्रकाशित केले आहे. यामध्ये जवळपास १०० खंड व त्यांची ५०,००० पृष्ठसंख्या आहेत. इ.स. २००० मध्ये प्रकाशित झालेल्या संशोधित आवृत्तीवरून अनेक वाद झाले होते. सरकारने राजकीय फायद्यासाठी त्यात बदल केले आहेत असा आरोप गांधींच्या अनुयायांनी केला होता.<ref>[http://www.gandhiserve.org/cwmg/cwmg_controversy.html Collected Works of Mahatma Gandhi (CWMG) वाद] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120524200743/http://www.gandhiserve.org/cwmg/cwmg_controversy.html |date=2012-05-24 }} (gandhiserve)</ref> === गांधींनी लिहिलेली पुस्तके === * Indian Home Rule (हिंद स्वराज्य) * गांधीजींची संक्षिप्त आत्मकथा * गांधीजीचे जीवन त्यांच्याच शब्दांत * गांधी विचार दर्शन : अहिंसाविचार * गांधी विचार दर्शन : राजकारण * गांधी विचार दर्षन : सत्याग्रह प्रयोग * गांधी विचार दर्शन : सत्याग्रह विचार * गांधी विचार दर्शन : सत्याग्रहाची जन्मकथा * गांधी विचार दर्शन : हरिजन * नैतिक धर्म * भगवद्गीता : गांधीजींच्या चिंतनातून (महात्मा गांधी यांनी जनसामान्यांसाठी भगवद्गीतेचे केलेले नेमके विवेचन; मराठी अनुवाद : भगवान दातार) * माझ्या स्वप्नांचा भारत == गांधींवरील पुस्तके == महात्मा गांधींवर अनेक लेखकांनी पुस्तके लिहिली आहेत. एका अहवालानुसार गांधींवर एक लक्ष पेक्षा अधिक पुस्तक देशी-विदेशी भाषांमध्ये लिहिली गेली आहेत. * अखंड प्रेरणा गांधीविचारांची (डॉ. [[रघुनाथ माशेलकर]]) * असा झाला पुणे करार (प्रभाकर ओव्हाळ; प्राजक्त प्रकाशन) * अस्त गांधीयुगाचा आणि नंतर ([[अनंत ओगले]]) * अज्ञात गांधी नावाचे पुस्तक [[नारायणभाई देसाई]] यांनी लिहिले आहे. सुरेशचंद्र वारघडे यांनी त्याचे मराठीत भाषांतर केले आहे. * आपले बापू (माया बदनोरे) * गंगेमध्ये गगन वितळले (अंबरीश मिश्र) * Gandhi-An Illustrated Biography (प्रमोद कपूर) * गांधी आणि अली बंधू : एका मैत्रीचे चरित्र (अनुवादित, मूळ इंग्रजी लेखक - राखहरी चॅटर्जी; मराठी अनुवादक - ?) * गांधी आणि आंबेडकर (अनुवादित, मूळ इंग्रजी लेखिका - एलिनाॅर झेलियट; मराठी अनुवाद - ?) * गांधी आणि आंबेडकर (गं.बा. सरदार) * गांधी : गीता (प्रा. डाॅ. [[विश्वास पाटील]]) * गांधीजी आणि त्यांचे टीकाकार ([[सुरेश द्वादशीवार]], आधी भाषणमाला, मग लेखमाला (दोन्ही १५ ऑगस्ट २०१७ ते २४ फेब्रुवारी २०१८) आणि नंतर पुस्तक (२८ फेब्रुवारी २०१८) * गांधी उद्यासाठी (५० लेखांचा संग्रह, संपादक [[दिलीप कुलकर्णी]]) * गांधी - जसे पाहिले जाणिले विनोबांनी ([[विनोबा भावे]]) * गांधीजींचे असामान्य नेतृत्व * गांधीजींचे जीवन त्यांच्याच शब्दांत * गांधीजींच्या आठवणी (शांतिकुमार मोरारजी, स्वामी आनंद; मराठी अनुवाद - अंबरीश मिश्र) * गांधीजी होते म्हणून ([[बाळ पोतदार]]) * गांधींनंतरचा भारत (मूळ इंग्रजी लेखक [[रामचंद्र गुहा]], मराठी अनुवाद [[शारदा साठे]]) * गांधी नावाचे महात्मा (अनेक विद्वानांनी लिहिलेल्या लेखांचा संग्रह-संपादक [[रॉय किणीकर]]) * गांधी पर्व (दोन खंड, गोविंद तळवलकर) * गांधी : प्रथम त्यांस पाहता (मूळ थॉमस वेबर, मराठी अनुवाद सुजाता गोडबोले) * गांधी भारतात येण्यापूर्वी (अनुवादित, मूळ लेखक - रामचंद्र गुहा; अनुवादक - शारदा साठे) * गांधी-विचार (ठाकुरदास बंग) * गांधी, विनोबा आणि जयप्रकाश ([[मिलिंद बोकील]]) * चले जाव आंदोलन (बा.बा. राजेघोरपडे) * [[डी. जी. तेंडुलकर]] यांचे आठ खंडी "महात्मा : लाईफ ऑफ मोहनदास करमचंद गांधी" * द डेथ अँड आफ्टरलाईफ ऑफ महात्मा गांधी (इंग्रजी पुस्तक, २०१५; लेखक : मकरंद आर. परांजपे) * दुसरे प्रॉमिथियस : महात्मा गांधी ([[वि.स. खांडेकर]]) * बहुरूप गांधी (मूळ अनू बंदोपाध्याय, मराठी अनुवाद - [[शोभा भागवत]]) * बापू-माझी आई (मूळ मनुबहेन गांधी, मराठी अनुवाद - ना.गो. जोशी) * बापूंच्या सहवासात (संपादक - [[अरुण शेवते]]) * मराठीमध्ये [[पु.ल. देशपांडे]] आणि [[अवंतिकाबाई गोखले]] यांनी गांधीजींचे चरित्र लिहिले आहे. * [[प्यारेलाल]] आणि [[सुशीला नायर]] यांचे दहा खंडी "महात्मा गांधी". (उल्लेखनीय) * महात्मा आणि मुसलमान ([[यशवंत गोपाळ भावे]]) * महात्मा गांधी आणि आंबेडकर : संघर्ष आणि समन्वय" (नामदेव कांबळे) * महात्मा गांधी आणि त्यांचा भारतीय संघर्ष (अनुवादित, मूळ इंग्रजी Great Soul Mahatma Gandhi and His Struggle with India, लेखक - जोसेफ लेलिव्हेल्ड , मराठी अनुवाद - मुक्ता देशपांडे) * महात्मा गांधी आणि भारतीय राज्यघटना ([[नरेंद्र चपळगावकर]]) * महात्मा गांधींची विचारसृष्टी (लेखक - यशवंत सुमंत) * महात्मा गांधी : जीवन आणि कार्य (अनुवादित, मूळ इंग्रजी The Life of Mahatma Gandhi, लेखक - लुई फिशर; मराठी अनुवादक : [[वि.रा. जोगळेकर]]). हेच पुस्तक वाचून रिचर्ड ॲटनबरो याने 'गांधी' सिनेमा बनवला.. * "मोहनदास" (राजमोहन गांधी (इंग्लिश पुस्तक); मराठी अनुवाद: [[मुक्ता शिरीष देशपांडे]]) * लेट्स किल गांधी (मूळ तुषार गांधी, अनुवाद अजित ठाकुर) * विधायक कार्यक्रम * शोध गांधींचा (चंद्रशेखर धर्माधिकारी) * सत्याग्रही समाजवाद व व मार्क्सवादाचा समन्वय : आचार्य शं. द. जावडेकरकृत मीमांसा (प्राचार्य डॉ. शिरीष पवार) * सूर्यासमोर काजवा : गांधीहत्येचा इतिहास (चुनीभाई वैद्य) == चित्रपट व नाटके == * ब्रिटिश चित्रपट दिग्दर्शक सर [[रिचर्ड ॲटनबरो]] यांनी गांधीजींच्या आयुष्यावर इंग्रजी चित्रपटाची निर्मिती केली. यात महात्मा गांधींची भूमिका [[बेन किंग्जले]] या ब्रिटिश अभिनेत्याने केली. हा चित्रपट [[इ.स. १९८१]] मध्ये प्रदर्शित झाला. या चित्रपटाने ८ [[ऑस्कर पुरस्कार]] जिंकून त्या वेळेस विक्रम स्थापला होता. या चित्रपटाचे हिंदीसह जगातील सर्वच मुख्य भाषेत भाषांतर झाले असून बॉक्स ऑफिसवरही या चित्रपटाने चांगले यश मिळवले.<ref>[http://www.imdb.com/शीर्षक/tt0083987/ imdb संकेतस्थळावरील गांधी चित्रपटाचे पान]</ref> * [[इ.स. २००६]] मध्ये बॉलिवुडमध्ये [[विधू विनोद चोप्रा]] यांनी [[लगे रहो मुन्नाभाई (चित्रपट)|लगे रहो मुन्नाभाई]] या विनोदी चित्रपटाची निर्मिती केली. यात एक गुंड प्रवृतीचा नायक एका मुलीला प्रभावित करण्यासाठी आपण गांधीजींचे मोठे अनुयायी आहोत हे दाखवतो व त्यासाठी तो गांधींजींच्या तत्त्वज्ञानाचा अभ्यास करतो. त्यानंतर त्याला नेहेमी गांधीजी जवळ असल्याचे व त्याला चांगल्या मार्गावर नेण्यासाठी मार्गदर्शन करत असल्याचे भास होत राहतात. या चित्रपटात गांधीजींच्या [[अहिंसा]] व [[सत्याग्रह]] या तत्त्वांचा आजच्या काळातही वापर करता येतो हे दर्शविण्याचा प्रयत्‍न केला गेला आहे.<ref>[http://www.imdb.com/शीर्षक/tt0456144/ imdb संकेतस्थळावरील [[लगे रहो मुन्नाभाई (चित्रपट)|लगे रहो मुन्नाभाई] चित्रपटाचे पान]</ref> या चित्रपटात गांधींची भूमिका [[दिलीप प्रभावळकर]] यांनी केली होती. * अँड गांधी गोज मिसिंग (मराठी लघुपट), दिग्दर्शक : देवेंद्र जाधव. सर्व भारतीय भाषांत अनुवाद * गांधी आडवा येतो (मराठी नाटक), लेखक : शफाअतखान * गांधी आणि आंबेडकर (मराठी नाटक), लेखक : प्रेमानंद गज्वी, या नाटकाचे कानडीतही प्रयोग झाले आहेत. * द गांधी मर्डर (हिंदी चित्रपट, २०१९) * गांधी : माय फादर (हिरालाल गांधींवरील हिंदी चित्रपट) - २००७, निरमाता अनिल कपूर. या चित्रपटातील गांधींचीची भूमिका दर्शन जरीवाला याने केली होती. या पुस्तकाला २००७ सालचा राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार मिळाला. * गांधी व्हर्सेस गांधी (मराठी नाटक), लेखक : [[अजित दळवी]], या नाटकाचा डी.एस. चौधरी यांनी कानडी भाषेत अनुवाद केला आहे. * गोडसे@गांधी.कॉम (हिंदी नाटक) लेखक : असगर वजाहत * नाईन अवर्स टु रामा (हिंदी चित्रपट, १९६३) * मी नथुराम गोडसे बोलतोय (मराठी नाटक), लेखक : [[प्रदीप दळवी]] * द मेकिंग ऑफ महात्मा (श्याम बेनेगल दिग्दर्शित हिंदी चित्रपट) - १९९६ (गांधीच्या भूमिकेत - रजित कपूर) * मोहन से महात्मा (हिंदी नाटक, डॉ.सुनील केशव देवधर, पुणे) : या नाटकाला [[विष्णूदास भावे]] पुरस्कार मिळाला आहे. * ‘मोहनसे महात्मा’ या विषयावर गौरी कुलकर्णी नृत्याविष्कार करतात. * युगपुरुष (महात्मा गांधींचे आध्यात्मिक गुरू (जैन तत्त्ववेत्ते श्रीमद्‌ रामचंद्रजीं)वरील मूळ गुजराती नाटक. लेखक - [[उत्तम गाडा]]. नाटकाचे गुजराती, मराठी, हिंदी आणि कन्‍नड या भाषांत प्रयोग होत असतात. (एप्रिल २०१७) * सरदार (गांधींच्या भूमिकेत अन्नू कपूर) (चित्रपट इंगजीत डब झाला आहे.) * सेलेब्रेटिंग दि महात्मा (हिंदी लघुपट, निर्माता राजकुमार हिरानी; कलावंत - आमिर खान, आलिया भट्ट, कंगना राणावत, रणबीर कपूर, विकी कौशल, शाहरूख खान, सलमान खान, सोनम कपूर आहुजा.) * हे राम (हिंदी चित्रपट, दिग्दर्शक - कमल हसन) (गांधींच्या भूमिकेत [[नसीरुद्दीन शाह]]) === गांधींच्या विचारांवर आधरित हिंदी चित्रपट === * अछूतकन्या{{संदर्भ}} * चंडीदास : चित्रपटाची सुरुवात अशी आहे - एक ब्राह्मण आणि एक धोबीण एका नदीच्या घाटावर कपडे धुवायला आली आहेत. दोघांची प्रतिबिंबे पाण्यात पडली आहेत. एक लाट येते, दोन्ही प्रतिमा एकमेकांत मिसळून जातात, आणि एका प्रेमकथेची सुरुवात होते. दिग्दर्शक - [[देवकी बोस]]{{संदर्भ}} * दो ऑंखे बारा हाथ : दिग्दर्शक, निर्माता - [[व्ही. शांताराम]]{{संदर्भ}} * महात्मा विदूर : या चित्रपटात विदुराला चष्मा आहे आणि त्याच्या हातात काठी आहे. चित्रपटाचे निर्माते द्वारकादास संपत.{{संदर्भ}} * सुजाता : दिग्दर्शक - [[बिमल राॅय]]{{संदर्भ}} == पुरस्कार व सन्मान == * इ.स. १९३० मध्ये टाइम मासिकाने गांधी यांना ‘द मॅन ऑफ दी इयर’ म्हणून संबोधित केले.{{संदर्भ}} * नागपूर विद्यापीठाने त्यांना एलएल.डी. ही पदवी इ.स. १९३७ मध्ये दिली.{{संदर्भ}} == हे सुद्धा पहा == * [[महात्मा गांधींच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{विकिक्वोटविहार}} {{विकिकॉमन्स|Mohandas K. Gandhi|महात्मा गांधी}} * [[s:An Autobiography or The Story of my Experiments with Truth|विकिस्रोतावरील गांधीजींचे आत्मचरित्र]] <!--* {{gutenberg author| id=Mahatma+Gandhi | name=Mahatma Gandhi}} Commenting out as template is not available!--> * [http://www.gandhismriti.gov.in/indexb.asp गांधी स्मृती - भारत सरकारचे संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070712110932/http://www.gandhismriti.gov.in/indexb.asp |date=2007-07-12 }} * [http://www.gandhiserve.org/ Mahatma Gandhi News Research and Media service] * [http://www.boloji.com/people/04004.htm Mahatma Gandhi a votary of sustainable living] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013113352/http://www.boloji.com/people/04004.htm |date=2008-10-13 }} <!--* [http://www.mahatma.org.in/ The Official Mahatma Gandhi eArchive & Reference Library] Commenting out as not currently up and working so cannot evaluate!--> * [http://www.gandhi-manibhavan.org/ मणी भवन गांधी संग्रहालय, Gandhi Museum & Library] * [http://www.mkgandhi.org/ गांधी पुस्तक भांडार] * [[wikilivres:Mohandas K. Gandhi|गांधीजींचे लिखाण]] * [http://www.soka.edu/page.cfm?p=204 Gandhi Hall and statue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430234842/http://www.soka.edu/page.cfm?p=204 |date=2008-04-30 }}, अमेरिकेतील [[सोका विद्यापीठ]] {{भारतीय स्वातंत्र्यलढा}} {{DEFAULTSORT:गांधी, मोहनदास करमचंद}} [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:महात्मा गांधी| ]] [[वर्ग:इ.स. १८६९ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९४८ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:हत्या झालेले भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:कैसर-ए-हिंद पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:भारतीय आत्मचरित्रकार]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 511pkjuc2gjqeo61tfza5m2fszixapj 2686188 2686186 2026-05-27T02:04:50Z संतोष गोरे 135680 2686188 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = १ ऑक्टोबर |वर्ष = २००८ }} {{करिता|गांधी|गांधी (निःसंदिग्धीकरण)}} {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = मोहनदास करमचंद गांधी | चित्र = MKGandhi.jpg | चित्र रुंदी = | चित्र title = महात्मा गांधी यांचे [[इ.स. १९४४]] मधील छायाचित्र | टोपणनाव = बापू | जन्मदिनांक = [[ऑक्टोबर २]], [[इ.स. १८६९]] | जन्मस्थान = [[पोरबंदर]], [[सौराष्ट्र|काठियावाड]], [[ब्रिटिश भारत]] | जन्म_नाव = मोहनदास करमचंद गांधी | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|1948|1|30|1869|10|2}} | मृत्युस्थान = [[नवी दिल्ली]], [[भारत]] | चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] | संघटना = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|अखिल भारतीय काँग्रेस]] | पत्रकारिता लेखन = | पुरस्कार = {{#Property:P166}} | स्मारके = [[राजघाट]] | धर्म = [[हिंदू धर्म|हिंदू]] | प्रभाव = [[लिओ टॉलस्टॉय]]<br /> [[जॉन रस्किन]]<br />[[गोपाळ कृष्ण गोखले]] | प्रभावित = | वडील नाव = करमचंद | आई नाव = पुतळीबाई | पती नाव = | पत्नी नाव = [[{{#Property:P26}}]] | अपत्ये = [[हरीलाल गांधी|हरीलाल]]<br />[[मणिलाल गांधी|मणिलाल]]<br />[[रामदास गांधी|रामदास]]<br />[[देवदास गांधी|देवदास]] | स्वाक्षरी चित्र = Gandhi_signature.svg | तळटिपा = }} '''मोहनदास करमचंद गांधी<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/gandhi "Gandhi"].</ref>''' ([[ऑक्टोबर २]], [[इ.स. १८६९]] - [[जानेवारी ३०]], [[इ.स. १९४८]]) हे [[भारताचा स्वातंत्र्यलढा|भारताच्या स्वातंत्र्य संग्रामा]]<nowiki/>तील प्रमुख नेते आणि [[तत्त्वज्ञ]] होते. ते एक [[वकील]],<ref>{{Citation|title=Mahatma Gandhi|year=2019}} Quote: "Mahatma Gandhi, byname of Mohandas Karamchand Gandhi, (born October 2, 1869, Porbandar, India – died January 30, 1948, Delhi), Indian lawyer, politician.</ref> वसाहतविरोधी राष्ट्रवादी नेते<ref name="GangulyDocker20082">{{Citation|title=Rethinking Gandhi and Nonviolent Relationality: Global Perspectives|year=2008}} Quote: "... marks Gandhi as a hybrid cosmopolitan figure who transformed ... anti-colonial nationalist politics in the twentieth-century in ways that neither indigenous nor westernized Indian nationalists could."</ref> आणि राजकीय नैतिकतावादी होते.<ref name="Parel20162">{{Citation|title=Pax Gandhiana: The Political Philosophy of Mahatma Gandhi|year=2016}} Quote: "Gandhi staked his reputation as an original political thinker on this specific issue.</ref> [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश राजवटी]]<nowiki/>पासून भारताच्या स्वातंत्र्याच्या यशस्वी मोहिमेचे नेतृत्व करण्यासाठी महात्मा गांधींनी [[अहिंसक आंदोलन|अहिंसक आंदोलना]]<nowiki/>चा वापर केला.<ref name="Stein20102">{{Citation|title=A History of India|year=2010|url=Burton Stein}}</ref> नंतर जगभरातील अनेक नागरी हक्क आणि स्वातंत्र्य चळवळींना महात्मा गांधींकडून प्रेरणा मिळाली. '''महात्मा''' ([[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]] : "महान आत्मा", "पूज्य") असा त्यांचा सन्माननीय उल्लेख प्रथम [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिके]]<nowiki/>त १९१४ मध्ये केला गेला. आता हा शब्द जगभरात त्यांच्यासाठी वापरला जातो.<ref name="McGregor19932">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/oxfordhindiengli00mcgr_0|title=The Oxford Hindi-English Dictionary|last=McGregor|first=Ronald Stuart|publisher=Oxford University Press|year=1993|isbn=978-0-19-864339-5|page=[https://archive.org/details/oxfordhindiengli00mcgr_0/page/799 799]|access-date=31 August 2013|url-access=registration}}</ref><ref name="rajmohan_gandhi_p1722">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=FauJL7LKXmkC&pg=PA172|title=Gandhi: The Man, His People, and the Empire|last=Gandhi|first=Rajmohan|year=2006|isbn=978-0-520-25570-8|page=172|quote=...Kasturba would accompany Gandhi on his departure from [[Cape Town]] for [[England]] in July 1914 ''en route'' to India. ... In different South African towns ([[Pretoria]], [[Cape Town]], [[Bloemfontein]], [[Johannesburg]], and the [[KwaZulu-Natal|Natal]] cities of [[Durban]] and [[Verulam, KwaZulu-Natal|Verulam]]), the struggle's martyrs were honoured and the Gandhi's bade farewell. Addresses in [[Durban]] and Verulam referred to Gandhi as a 'Mahatma', 'great soul'. He was seen as a great soul because he had taken up the poor's cause. The whites too said good things about Gandhi, who predicted a future for the Empire if it respected justice.|author-link=Rajmohan Gandhi}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/rabindranath-tagore-didnt-give-mahatma-title-says-poet/articleshow/51001860.cms |title=Rabindranath Tagore didn't give 'Mahatma' title, says poet |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= टाइम्स ऑफ इंडिया |प्रकाशक= |भाषा=इंग्लिश |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ मार्च २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20160216100007/https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/rabindranath-tagore-didnt-give-mahatma-title-says-poet/articleshow/51001860.cms |विदा दिनांक=१६ फेब्रुवारी २०१६}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव = Krishna Probodh | आडनाव = Goswami | title = Mahatma Gandhi A Chronology | भाषा = इंग्लिश | प्रकाशक = Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India | वर्ष = 1971 | आयएसबीएन = | दुवा = https://www.google.co.in/books/edition/Mahatma_Gandhi/4MgBAAAAMAAJ?hl=en | संदर्भ = | अ‍ॅक्सेसदिनांक = १४ मार्च २०२५ | विदा संकेतस्थळ दुवा = https://web.archive.org/web/20250628225443/https://www.google.co.in/books/edition/Mahatma_Gandhi/4MgBAAAAMAAJ?hl=en | विदा दिनांक = 2025-06-28 | url-status = bot: unknown }}</ref> [[गुजरात]]<nowiki/>मधील एका [[हिंदू]] कुटुंबात जन्मलेल्या आणि वाढलेल्या गांधींनी इनर टेंपल, [[लंडन]] येथे वकिलीचे शिक्षण घेतले. जून १८९१ मध्ये, वयाच्या २२ व्या वर्षी त्यांना व्यवसायासाठी बोलावण्यात आले. भारतात दोन अनिश्चित वर्षे राहिल्यानंतर, ते १८९३ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिके]]<nowiki/>त एका भारतीय व्यापाऱ्याच्या दाव्यासाठी गेले. ते २१ वर्षे दक्षिण आफ्रिकेत कुटुंबासोबत राहिले आणि इथेच [[असहकार आंदोलन|असहकार]] आणि [[अहिंसा|अहिंसे]]<nowiki/>च्या तत्त्वावर आधारित सत्याग्रहाचा उपयोग गांधींनी प्रथम केला. १९१५ मध्ये, वयाच्या ४५ व्या वर्षी, ते [[ब्रिटिश भारत|भारता]]<nowiki/>त परतले आणि लवकरच अन्यायकारक जमीनकर आणि भेदभावाच्या विरोधात शेतकरी, कामगार आणि शहरी मजुरांना आंदोलन करण्यासाठी संघटित करण्याचे ठरवले. [[इ.स. १९२१]] मध्ये [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची]] सूत्रे सांभाळल्यानंतर गरिबी निर्मूलन, आर्थिक स्वावलंबन, स्त्रियांचे समान हक्क, सर्व-धर्म-समभाव, [[अस्पृश्यता]] निवारण आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे स्वराज्य यासाठी देशभरात चळवळ चालू केली. गांधींनी भारतातील ग्रामीण गरिबांची ओळख म्हणून स्वतः कातलेल्या सुताचे [[धोतर]] आणि [[शाल]] अशी साधी राहणी स्वीकारली. त्यांनी [[शाकाहार|शाकाहारा]]<nowiki/>चा अवलंब केला आणि अनेकदा आत्मशुद्धीसाठी आणि राजकीय चळवळीसाठी साधन म्हणून दीर्घ उपवास केले. ते एका स्वयंपूर्ण निवासी समुदायात राहू लागले आणि साधे अन्न खाऊ लागले. गांधी हे आजीवन साम्प्रदायीकातावादाचे (सम्प्रदायांवर राजकारण करण्याचे) विरोधक होते आणि ते मोठ्या प्रमाणात सर्व [[धर्म]] आणि [[पंथ]] यांच्यापर्यंत पोहोचले. ढासळत जाणाऱ्या खिलाफत चळवळीला त्यांनी आधार दिला आणि ते [[मुस्लिम|मुस्लिमांचे]] नेते बनले. [[इ.स. १९३०]] मध्ये [[इंग्रज|इंग्रजांनी]] लादलेल्या [[मिठ|मिठावरील]] कराविरोधात त्यांनी हजारो भारतीयांचे ४०० कि.मी. (२५० मैल) लांब ''[[दांडी यात्रा|दांडी यात्रेमध्ये]]'' प्रतिनिधित्व केले. [[इ.स. १९४२]] मध्ये त्यांनी इंग्रजांविरुद्ध ''[[भारत छोडो आंदोलन]]'' चालू केले. या आणि यासारख्या इतर कारणांसाठी त्यांना भारतात आणि दक्षिण आफ्रिकेत अनेक वेळा तुरुंगवास भोगावा लागला. धार्मिक बहुलवादावर आधारित स्वतंत्र भारताच्या गांधींच्या दृष्टिकोनाला १९४० च्या दशकाच्या सुरुवातीला मुस्लिम राष्ट्रवादाने आव्हान दिले; ज्याने [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारता]]<nowiki/>तील [[मुसलमान|मुस्लिमां]]<nowiki/>साठी स्वतंत्र मातृभूमीची मागणी केली होती.<ref name="Khan2007-page1">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/greatpartitionma00khan/page/18|title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan|last=Khan|first=Yasmin|publisher=Yale University Press|year=2007|isbn=978-0-300-12078-3|page=[https://archive.org/details/greatpartitionma00khan/page/18 18]|access-date=1 September 2013}}</ref> ऑगस्ट १९४७ मध्ये, ब्रिटनने स्वातंत्र्य दिले, परंतु [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश भारतीय साम्राज्य]] <ref name="Khan2007-page1" /> हे दोन अधिराज्यांमध्ये विभागले गेले, एक हिंदू-बहुल [[भारत]] आणि मुस्लिम-बहुल [[पाकिस्तान]].<ref name="autogenerated3">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/greatpartitionma00khan|title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan|last=Khan|first=Yasmin|publisher=Yale University Press|year=2007|isbn=978-0-300-12078-3|page=[https://archive.org/details/greatpartitionma00khan/page/n30 1]|access-date=1 September 2013|url-access=registration}}</ref> अनेक विस्थापित [[हिंदू]], [[मुसलमान|मुस्लिम]] आणि [[शीख]] त्यांच्या नवीन भूमीत जात असताना, विशेषतः [[पंजाब]] आणि [[बंगाल]]<nowiki/>मध्ये धार्मिक हिंसाचार सुरू झाला. स्वातंत्र्याच्या अधिकृत उत्सवापासून दूर राहून, गांधींनी पीडित भागांना भेट दिली आणि त्रास कमी करण्याचा प्रयत्न केला. त्यानंतरच्या काही महिन्यांत त्यांनी धार्मिक हिंसाचार थांबवण्यासाठी अनेक उपोषणे केली. यातील शेवटचे उपोषण हे [[जानेवारी १२|१२ जानेवारी]] [[इ.स. १९४८|१९४८]] रोजी [[दिल्ली]]<nowiki/>त सुरू केले जेव्हा ते ७८ वर्षांचे होते.<ref name="Brown1991-p380">[[Mahatma Gandhi#Brown1991|Brown (1991)]], p. 380: "Despite and indeed because of his sense of helplessness Delhi was to be the scene of what he called his greatest fast.</ref> यामागे पाकिस्तानला देय असलेली काही रोख संपत्ती भरण्यासाठी भारतावर दबाव आणण्याचे अप्रत्यक्ष लक्ष्य देखील होते.<ref name="Brown1991-p380" /> भारत सरकारने धार्मिक दंगलखोरांप्रमाणेच माघार घेतली असली तरी, पाकिस्तान आणि भारतीय मुस्लिम, विशेषतः दिल्लीत वेढा घातल्या गेलेल्या, त्यांच्या बचावासाठी गांधीजी आग्रही होते, असा विश्वास भारतातील काही हिंदूंमध्ये पसरला.<ref name="talbot-singh-delhi">{{Citation|title=The Partition of India|year=2009}}</ref> <ref name="Brown1991-p380" /> यापैकी एक [[नथुराम गोडसे]] हा पश्चिम भारतातील हिंदू राष्ट्रवादी होते. त्यांनी [[जानेवारी ३०|३० जानेवारी]] [[इ.स. १९४८|१९४८]] रोजी दिल्लीत एका आंतरधर्मीय प्रार्थना सभेत छातीत तीन गोळ्या झाडून [[महात्मा गांधींची हत्या]] केली.<ref name="CushRobinson2008">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=i_T0HeWE-EAC&pg=PA544|title=Encyclopedia of Hinduism|last=Cush|first=Denise|last2=Robinson|first2=Catherine|last3=York|first3=Michael|publisher=Taylor & Francis|year=2008|isbn=978-0-7007-1267-0|page=544|access-date=31 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012221104/http://books.google.com/books?id=i_T0HeWE-EAC&pg=PA544|archive-date=12 October 2013}}</ref> गांधींनी आयुष्यभर [[सत्य]] आणि [[अहिंसा]] या तत्त्वांचा पुरस्कार केला. स्वतःदेखील याच तत्त्वांनुसार जगले आणि इतरांनीही तसे करावे असे सुचवले. त्यांनी खेड्यांना खऱ्या भारताचे मूळ म्हणून पाहिले आणि स्वयंपूर्णतेचा पुरस्कार केला. [[ब्रिटन]]मधील [[विन्स्टन चर्चिल]] यांनी १९३० साली त्यांची "अर्धनग्न फकीर" म्हणून निर्भत्सना केली. त्यांच्या शेवटच्या वर्षांमध्ये [[भारताची फाळणी|भारत - पाकिस्तान फाळणी]]<nowiki/>मुळे व्यथित झालेल्या गांधींनी हिंदू-मुस्लिम दंगे थांबवण्यासाठी प्रयत्‍न केले. अहिंसात्मक असहकार आंदोलनांनी गांधींनी भारताला स्वातंत्र्य मिळवून दिले. अहिंसात्मक मार्गांनी स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी त्यांनी संपूर्ण जगाला प्रेरित केले. [[सुभाषचंद्र बोस]] यांनी [[इ.स. १९४४]] मध्ये पहिल्यांदा त्यांना ‘राष्ट्रपिता’ असे संबोधले, असे म्हणतात. गांधी [[सत्याग्रह|सविनय सत्याग्रहाच्या कल्पनेचे]] जनक होते. [[ऑक्टोबर २|२ ऑक्टोबर]] हा महात्मा गांधींचा जन्मदिवस हा भारतात [[गांधी जयंती]] म्हणून आणि जगभरात [[आंतरराष्ट्रीय अहिंसा दिन|आंतरराष्ट्रीय अहिंसा दिवस]] म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी भारतात राष्ट्रीय सुट्टी असते. गांधींना सामान्यतः अनौपचारिकपणे भारताचे राष्ट्रपिता मानले जाते.<ref name="archive.indianexpress.com2">{{स्रोत बातमी|url=http://archive.indianexpress.com/news/gandhi-not-formally-conferred-father-of-the-nation-title-govt/973101/|title=Gandhi not formally conferred 'Father of the Nation' title: Govt|date=11 July 2012|work=द इंडियन एक्सप्रेस|archive-url=https://web.archive.org/web/20140906121950/http://archive.indianexpress.com/news/gandhi-not-formally-conferred-father-of-the-nation-title-govt/973101|archive-date=6 September 2014}}</ref><ref name="timesofindia.indiatimes.com2">{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Constitution-doesnt-permit-Father-of-the-Nation-title-Government/articleshow/16961980.cms|title=Constitution doesn't permit 'Father of the Nation' title: Government|date=26 October 2012|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107223546/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Constitution-doesnt-permit-Father-of-the-Nation-title-Government/articleshow/16961980.cms|archive-date=7 January 2017}}</ref> त्यांना सामान्यतः '''बापू'''<ref name="Nehru2">{{स्रोत पुस्तक|title=An Autobiography|last=Nehru|first=Jawaharlal|publisher=Bodley Head}}</ref> ([[गुजराती भाषा|गुजराती]] : ''प्रेमाने वडिलांसाठीचे संबोधन'',<ref name="McAllister19822">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/reweavingwebofli00mcal|title=Reweaving the Web of Life: Feminism and Nonviolence|last=McAllister|first=Pam|publisher=New Society Publishers|year=1982|isbn=978-0-86571-017-7|page=[https://archive.org/details/reweavingwebofli00mcal/page/194 194]|access-date=31 August 2013|url-access=registration}}</ref> ''पापा''<ref name="McAllister19822"/><ref name="Eck20032">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=XpR0AmKLeY4C&pg=PA210|title=Encountering God: A Spiritual Journey from Bozeman to Banaras|last=Eck|first=Diana L.|publisher=Beacon Press|year=2003|isbn=978-0-8070-7301-8|page=210|author-link=Diana Eck|access-date=31 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012220529/http://books.google.com/books?id=XpR0AmKLeY4C&pg=PA210|archive-date=12 October 2013}}</ref>) म्हणले जाते. == सुरुवातीचा काळ == [[चित्र:Mohandas K Gandhi, age 7.jpg|thumb|left|महात्मा गांधी लहानपणीचे]] [[चित्र:Gandhi London 1906.jpg|महात्मा गांधी इंग्लंड मध्ये|right|thumb]] गांधींचा जन्म [[ऑक्टोबर २]], [[इ.स. १८६९]] या दिवशी सध्याच्या [[गुजरात|गुजरातमधील]] [[पोरबंदर]] शहरात झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव करमचंद आणि आईचे नाव पुतळीबाई होते. करमचंद गांधी तत्कालीन काठेवाड प्रांतातील पोरबंदरमध्ये दिवाण होते. त्यांच्या आजोबांचे नाव उत्तमचंद गांधी असे होते. त्यांना उत्ता गांधी असेदेखील म्हणत. पुतळीबाई या करमचंद यांच्या चौथ्या पत्‍नी होत्या. आधीच्या तीन पत्‍नी प्रसूतिदरम्यान मृत पावल्या होत्या. अत्यंत धार्मिक वातावरणातील बालपणाचा मोठा प्रभाव गांधीजींच्या पुढील आयुष्यावर दिसून येतो. विशेषतः अहिंसा, शाकाहार, सहिष्णुता, इतरांबद्दल करुणा या तत्त्वांचे बीज याच काळात रोवले गेले. आईमुळे मोहनदासांवर [[जैन]] संकल्पना आणि प्रथांचा प्रभाव होता. प्राचीन वाङ्मयातील श्रावणबाळ आणि हरिश्चंद्र या दोन कथांचा मोहनदासचा मनावर गहिरा परिणाम होता. स्वतःच्या आत्मचरित्रात ते कबूल करतात की या दोन कथांमुळे त्यांच्या मनावर अमिट परिणाम झाला होता. ते लिहितात "त्याने मला झपाटले आणि मी अगणित वेळा माझ्याशीच हरिश्चंन्द्रासारखा वागलो असेन" गांधीच्या सत्य आणि प्रेम या दैवी गुणाशी झालेल्या स्वओळखीचा माग हा या पौराणिक पात्रांपर्यंत येऊन पोहोचतो. [[इ.स. १८८३]] मध्ये वयाच्या तेराव्या वर्षी त्यांचा [[{{#Property:P26}}|कस्तुरबा माखनजी]] यांच्या बरोबर बालविवाह झाला.<ref>माझे सत्याचे प्रयोग, मोहनदास करमचंद गांधी, पृष्ठे ५-७</ref>त्यांचे नाव लहान करून कस्तुरबा (आणि प्रेमाने बा) असे घेतले जाई. पण त्या काळातील रिवाजानुसार कस्तुरबा बहुतांश काळ त्यांच्या वडिलांच्या घरीच होत्या.<ref>माझे सत्याचे प्रयोग, मोहनदास करमचंद गांधी, पृष्ठ ९</ref>या प्रक्रियेत मोहनदासला शालेय शिक्षणाचे एक वर्ष गमवावे लागले. लग्नाच्या दिवसाच्या आठवणींबद्दल ते एकदा म्हणाले होते, "आम्हाला लग्नाबद्दल फार काही माहित नसल्यामुळे लग्न म्हणजे आमचासाठी नवीन कपडे घालणे, गोड खाऊ खाणे आणि नातेवाइकांबरोबर खेळणे" हेच होते. [[इ.स. १८८५]] मध्ये जेव्हा गांधीजी १५ वर्षांचे होते तेव्हा त्यांना पहिले अपत्य झाले, पण ते खूप कमी काळ जगले. त्याच वर्षी आधी वडील करमचंद गांधींचा स्वर्गवास झाला होता.<ref>माझे सत्याचे प्रयोग, मोहनदास करमचंद गांधी, पृष्ठे २०-२२</ref> पुढे गांधीजी आणि कस्तुरबा यांना अजून चार मुले झाली- [[इ.स. १८८८]] मध्ये [[हरीलाल गांधी|हरीलाल]], [[इ.स. १८९२]] मध्ये [[मणिलाल गांधी|मणिलाल]], [[इ.स. १८९७]] मध्ये [[रामदास गांधी|रामदास]] आणि [[इ.स. १९००]] मध्ये [[देवदास गांधी|देवदास]]. त्यांच्या पोरबंदरमधील प्राथमिक तसेच राजकोटमधील माध्यमिक शिक्षणामध्ये ते एक साधारण विद्यार्थी होते. त्यांचा एका वार्षिक परीक्षेतील अहवाल पुढीलप्रमाणे होता - "इंग्रजीत चांगला, अंकगणितात ठीक आणि भूगोलात कच्चा. वर्तणूक अतिशय चांगली, हस्ताक्षर खराब" ते मॅट्रिकची परीक्षा भावनगरमधील शामळदास कॉलेजमधून थोड्या कष्टानेच पास झाले आणि तेथे असतांना, त्यांनी वकील व्हावे या त्यांच्या कुटुंबीयांच्या इच्छेबद्दल ते नाखूश होते. == बॅरिस्टर == शालेय शिक्षण संपवून वयाच्या एकोणिसाव्या वर्षी [[इ.स. १८८८]] मध्ये ते [[इंग्लंड|इंग्लंडमध्ये]] [[लंडन|लंडनला]] युनिव्हर्सिटी कॉलेज, वकिलीचे शिक्षण घेण्यास गेले. तेथे त्यानी इनर टेंपल या गावी राहून बॅरिस्टर होण्यासाठी भारतीय कायदा आणि न्यायशास्त्राचा अभ्यास केला. इंग्लंडला जाण्याआधी त्यांनी आईला जैन साधूच्या उपस्थितीत आपण मांस, बाई व बाटली (दारू) यापासून दूर राहू असे वचन दिले होते, त्याचे त्यांनी तिथे पालन केले. परंतु लंडन मधील सपक शाकाहारी जेवणाची चव त्यांना आवडली नाही. आणि लंडनमधील त्याकाळी दुर्मीळ असलेली एक भारतीय खानावळ सापडेपर्यंत ते खूप वेळा उपाशी राहिले. गांधींनी तेथे इंग्रजी चालीरीती ग्रहण करण्याचा प्रयत्‍न केला. उदाहरणार्थ नर्तनाची शिकवणी लावणे. ते इंग्लंडमध्ये शाकाहारी संस्थेचे सदस्य बनले आणि लवकरच त्याच्या अध्यक्षपदी पोहोचले. तेथे ज्या शाकाहारी व्यक्तीना गांधी भेटले, त्यातील काही स्त्रिया थिओसोफिकल सोसायटीच्या सदस्य होत्या. त्यांनी गांधीना आपल्यात येऊन मिळण्यासाठी आणि भाषांतरित आणि मूळ भगवद्‌गीता वाचण्यासाठी प्रोत्साहन दिले. आधी धार्मिक गोष्टीत रस नसणारे गांधी धार्मिक गोष्टीत रस घ्यायला लागले. इंग्लंडमध्ये कायद्याचा अभ्यास करून ते बॅरिस्टर बनले आणि हिंदुस्थानात परत येऊन वकिली करू लागले. १८९१ मध्ये ते इंग्लंड सोडून परत भारतात आले. भारतात आल्यावर कळले की त्यांच्या आईचा ते लंडनमध्ये असतानाच देहान्त झाला आहे आणि त्यांच्या कुटुंबाने ही बातमी त्यांच्यापासून लपवून ठेवली. मुंबईमध्ये कायद्याची प्रॅक्टिस उभी करण्याची त्यांची योजना सफल झाली नाही कारण ते कोर्टात बोलण्यासाठी अतिशय लाजाळू होते. खटल्यांसाठी मसुदा तयार करण्याच्या साध्या जीवनाची सुरुवात करण्यासाठी ते राजकोटला परत आले परंतु एका ब्रिटिश अधिकाऱ्याच्या विरोधात गेल्याने हे काम त्यांना बंद करावे लागले. १८९३ मध्ये त्यानी त्या काळच्या ब्रिटिश साम्राज्यामधील नाताळ (दक्षिण आफ्रिका) येथील दादा अब्दुल्ला आणि कंपनी नावाच्या एका भारतीय कंपनीतील एका पदासाठी एक वर्षाचा करार केला. == दक्षिण आफ्रिकेतील वास्तव्य == [[चित्र:Gandhi Law Office.jpg|thumb|left|महात्मा गांधी (सर्वात मध्ये) १९१३ला सहयोग्यांबरोबर दक्षिण आफ्रिकेत]] गांधीनी आयुष्याची २१ वर्षे दक्षिण आफ्रिकेत घालवली, जेथे त्यानी त्यांचे राजकीय दृष्टिकोन, नैतिक आणि राजकीय नेतृत्व कौशल्ये विकसित केली. दक्षिण आफ्रिकेतील भारतीयांचे नेतृत्व असणाऱ्या श्रीमंत मुस्लिमांनी आणि अतिशय कमी अधिकार असणाऱ्या गरीब हिंदू गिरमिट्यानी(?) गांधींना नोकरी दिली. 'भारतीयत्व' सर्व धर्म आणि जातींमध्ये उतरले आहे असा दृष्टिकोन आयुष्यभर ठेवत गांधीनी या सर्वाना भारतीयच मानले. मुख्यत्वे धर्माच्या बाबतीत ऐतिहासिक भिन्नता आपण सांधू शकू असा त्यांना स्वतःबद्दल विश्वास होता, आणि हा विश्वास घेऊन ते भारतात आले. येथे त्यांनी या विश्वासाची अंमलबजावणी करण्याचा प्रयत्‍न केला. दक्षिण आफ्रिकेमध्ये गांधींना समाजाच्या विकालांगाची ओळख झाली. [[भारतीय धर्म]] आणि संस्कृती यांमध्ये असलेल्या गुंतागुंतीच्या समस्यांपासून आपण दूर आहोत याची त्यांना जाणीव झाली आणि दक्षिण आफ्रिकेतील भारतीयांना समजून घेऊन व त्यांचे नेतृत्व करून आपणास भारत समजला असे ते मानू लागले. दक्षिण आफ्रिकेत गांधीना गौरेतर लोकांबद्दल असलेल्या भेदभावाला सामोरे जावे लागले, तेथील भारतीयांना दिली जाणारी असमान वागणूक अनुभवली. पहिल्या वर्गाचे तिकिट असतांनासुद्धा त्यांना [[पीटरमारित्झबर्ग]]मध्ये रेल्वे अधिकाऱ्यांनी तिसऱ्या वर्गाच्या डब्यात बसण्यास सांगितले. गांधीजीनी नकार देताच त्यांना अपमान करून आगगाडीमधून ढकलून देण्यात आले. ती संपूर्ण रात्र गांधीनी फलाटावरील गेस्टरूममध्ये काढली. (७ जून १८९३). गांधीनी ठरवले असते तर उद्दाम वर्तन करणाऱ्या त्या रेल्वे अधिकाऱ्यास ते अद्दल घडवू शकले असते. पण सूडभावनेने कोणाला शिक्षा करविणे हा त्यांचा हेतू नव्हता तर अन्यायकारक व्यवस्था बदलवणे हा त्यांचा हेतू होता. पुढे एकदा, प्रवाशांना वाट करून न दिल्यामुळे वाहन चालकाने त्यांना मारले. पूर्ण प्रवासात त्यांना अनेक यातना सहन कराव्या लागल्या. अनेक हॉटेलमधून त्यांना हाकलून देण्यात आले. अशा अनेक घटनांपैकी अजून एक घटना म्हणजे, [[डर्बन]]मध्ये न्यायाधीशाने त्यांना त्यांची टोपी काढून ठेवण्याचा हुकूम दिला. गांधींनी तेव्हाही नकार दिला. या घटना त्यांच्या आयुष्याला कलाटणी देण्याऱ्या ठरल्या. हे सर्व अनुभव घेतल्यावर गांधीनी स्वतःचे समाजातील स्थान आणि ब्रिटिश राज्यातील आपल्या लोकांची किंमत याबद्दल प्रश्न उपस्थित करण्यास सुरुवात केली. अशाप्रकारे भारतीयांबद्दलच्या वंशभेद, असमानता यांना सामोरे गेल्यावर गांधींनी या अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्यास व समाजात स्वतःचे स्थान निर्माण करण्यास सुरुवात केली. तेथील भारतीयांचा मतदानाचा हक्क काढून घेणारा कायदा लागू करण्यात येणार होता, या कायद्याला विरोध करणाऱ्या भारतीयांना मदत करण्यासाठी गांधींनी आपले दक्षिण आफ्रिकेतील वास्तव्य काही काळासाठी वाढवले. हा कायदा रद्द करण्यात जरी ते अयशस्वी ठरले तरी यामुळे भारतीयांवरील अन्यायाकडे लक्ष वेधण्यात त्यांची चळवळ यशस्वी झाली. त्यांनी [[इ.स. १८९४]] मध्ये [[नाताळ भारतीय काँग्रेस]]ची स्थापना केली व याद्वारे दक्षिण आफ्रिकेतील विखुरलेल्या भारतीयांना त्यांनी एका राजकीय पक्षात परावर्तित केले. [[इ.स. १८९७]] मध्ये काही काळाच्या भारतातील वास्तव्यानंतर दरबानमध्ये उतरत असताना काही गोऱ्या लोकांच्या जमावाने त्यांच्यावर हल्ला केला व त्यांना जिवे मारण्याचा प्रयत्‍न केला. आणि केवळ पोलीस अधीक्षकाच्या पत्‍नीच्या सहकार्याने त्यांची सुटका झाली. या घटनेत त्यांच्या तोंडाला इजा झाली आणि दोन दात तुटले. पण त्यांनी न्यायालयात तक्रार करण्यास नकार दिला. वैयक्तिक त्रासाबद्दल न्यायालयात जाणे त्यांच्या तत्त्वांमध्ये नव्हते. [[इ.स. १९०६]] मध्ये [[ट्रान्सवाल]] सरकारने एका नवीन कायद्याची घोषणा केली. या कायद्यानुसार तेथील प्रत्येक भारतीयाला स्वतःची नोंदणी करणे बंधनकारक झाले होते. याला विरोध करण्यासाठी बोलवलेल्या सभेमध्ये, त्या वर्षीच्या ११ सप्टेंबर ला, गांधींनी, पहिल्यांदाच आपल्या अजूनही विकसित होत असलेल्या असलेल्या सत्याग्रहाच्या किंवा अहिंसात्मक कार्यप्रणालीला आपलेसे केले. त्यांनी भारतीय बांधवांना अहिंसक पद्धतीने या कायद्यास विरोध करण्यास सांगितले व असे करतांना झालेले अत्याचार सहन करण्यास सांगितले. तेथील समुदायाने या आवाहनाला साद दिली आणि आगामी सात वर्षात हजारो भारतीयांनी हरताळ केल्यामुळे, नोंदणी करण्यास नकार दिल्यामुळे, नोंदणी पत्रक जाळून टाकणे आणि तत्सम अहिंसात्मक कार्यात सामील झाल्यामुळे लोकांनी तुरुंगवास भोगला, चाबकाचे फटके खाल्ले आणि बंदुकीच्या गोळ्याही खाल्या. सरकारने भारतीय आंदोलकांचा हा विरोध यशस्वीरीत्या मोडून काढला तरी पण या अहिंसक चळवळीची व लोकक्षोभाची नोंद घेण्यास आणि गांधींशी वाटाघाटी करण्यास स्वतः तत्त्वज्ञ असलेल्या दक्षिण आफ्रिकेतील नेता जॉन क्रिस्तिआन स्मट्स याला भाग पडले. शांततामय मार्गाने निदर्शने करणाऱ्या निदर्शकांवरील दक्षिण आफ्रिकेच्या सरकारने केलेल्या कठोर कारवायांमुळे लोकक्षोभ निर्माण झाला होता. गांधींच्या कल्पनांनी आकार घेतला आणि सत्याग्रहाची संकल्पना या संघर्षादरम्यान परिपक्व झाली. १९०६ मध्ये इंग्रजांनी नाताळमध्ये झुलू राज्याविरुद्ध युद्ध पुकारले. इंग्रजांच्या बाजूने लढण्यासाठी भारतीयांना भरती करवून घेण्यासाठी गांधीनी इंग्रजांना प्रोत्साहित केले. भारतीयांनी पूर्ण नागरिकत्वाच्या दाव्यास वैध ठरवण्यासाठी इंग्रजांच्या पाठिंबा देणे गरजेचे आहे असा युक्तिवाद त्यानी केला. ब्रिटिशानी गांधींची ही मागणी मान्य केली. आणि २० जणांच्या भारतीय स्वयंसेवकांच्या तुकडीला जाऊ दिले. जखमी सैनिकांना उपचार देण्यासाठी स्ट्रेचरवरून वाहून नेणे ही या तुकडीची जबाबदारी होती. ही तुकडी गांधींच्या नियंत्रणाखाली होती. दोन महिन्यांपेक्षाही कमी काळ या तुकडीने काम केले. या अनुभवातून ते असे शिकले की ब्रिटिशांच्या अपरिहार्य वाढणाऱ्या मिलिटरी ताकदीस उघड उघड आवाहन देणे निराशाजनक आहे - त्यांनी ठरवून टाकले की याचा प्रतिकार हृदयातील पवित्र अश्या अहिंसात्मक पद्धतीनेच करता येईल. नंतर जेव्हा काळ्या लोकांचे बहुमत सत्तेत आले तेव्हा गांधीना राष्ट्रीय नायक म्हणून विविध स्मारकांत घोषित करण्यात आले. == स्वातंत्र्यसंग्राम == [[इ.स. १९१५]]मध्ये गांधीजी कायमसाठी भारतात परत आले. एक प्रमुख भारतीय राष्ट्रवादी, थिओरिस्ट आणि संघटक अशी त्यांची आंतरराष्ट्रीय ख्याती होती. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]च्या अनेक संमेलनांतून बोलले. खऱ्या अर्थी भारताचे राजकारण व समस्या यांचा परिचय त्यांना [[गोपाळ कृष्ण गोखले]] यांनी करून दिला. गोपाळ कृष्ण गोखले हे तेव्हा भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये प्रमुख नेते होते. गोखले त्यांच्या संयम, संतुलन आणि व्यवस्थेच्या आतमध्ये राहून काम करण्याच्या आग्रहाबद्दल ओळखले जात. आजही ते गांधीजींचे राजकीय गुरू म्हणून ओळखले जातात. गांधींनी गोखल्यांचा ब्रिटिशांच्या परंपरांवर आधारित उदार दृष्टिकोन अनुसरला, आणि तो पूर्णपणे भारतीय दिसण्यासाठी बदलला. १९२० मध्ये लोकमान्य टिळकांचा मृत्यू झाल्यावर ते राष्ट्रीय सभेचे प्रमुख नेते बनले. गांधीनी १९२०मध्ये काँग्रेसच्या नेतृत्वाची सूत्रे हातात घेतली. त्यानंतर मागण्यांमध्ये सतत वाढ करत करत (काही ठिकाणी थांबत आणि तडजोड करत) २६ जानेवारी १९३० काँग्रेसने भारताचे स्वातंत्र्य जाहीर करून टाकले. अधिकाधिक वाटाघाटी होत गेल्या आणि काँग्रेसने १९३०मध्ये प्रांतीय सरकारमध्ये भाग घेऊ पर्यंत ब्रिटिशांना हे ओळखता आले नाही. १९३९ च्या सप्टेंबर मध्ये कोणाशीही सल्लामसलत न करता व्हाईसरॉयने जेव्हा जर्मनीविरुद्ध युद्ध जाहीर केले तेंव्हा गांधीनी आणि काँग्रेसने ब्रिटिश सरकारचा पाठिंबा काढून घेतला. गांधीनी १९४२मध्ये तत्काळ स्वराज्याची मागणी करेपर्यंत आणि ब्रिटिश सरकारने प्रतिसाद म्हणून त्यांना आणि लाखो काँग्रेसच्या नेत्यांना तुरुंगात डांबेपर्यंत तणाव वाढतच गेला. दरम्यान मुस्लिम लीगने ब्रिटनला सहकार्य केले, आणि गांधींच्या तीव्र विरोधाला डावलून मुस्लिमांच्या संपूर्ण स्वतंत्र राष्ट्राची, पाकिस्तानची मागणी केली. १९४७ मध्ये ब्रिटिशानी भूमीची फाळणी केली आणि गांधीनी अमान्य केलेल्या शर्तींवर भारत आणि पाकिस्तानने वेगवेगळे स्वातंत्र्य मिळवले. == पहिल्या महायुद्धातील भूमिका == एप्रिल १९१८ला पहिल्या महायुद्धाच्या नंतरच्या काळात, व्हाईसरॉय ने गांधीना दिल्लीत एका युद्ध परिषदेसाठी बोलावले. कदाचित गांधीनी त्यांचा इंग्रज साम्राज्यास असलेला पाठींबा दर्शवावा आणि भारताच्या स्वातंत्र्याच्या मागणीसाठी मदत मिळवावी हा त्यामागचा हेतू होता. गांधीनी भारतीयांना सक्रियपणे युद्धात उतरवण्याची तयारी दर्शवली. १९०६ मधील झुलू युद्ध आणि १९१४ मधील प्रथम जागतिक युद्धामधील भरतीच्या विरुद्ध या वेळी जेंव्हा त्यानी रुग्णवाहिका दलासाठी स्वयंसेवक भरती केले, तेंव्हा योद्धे भरती करण्याचा प्रयत्‍न केला. जून १९१८ला प्रसिद्ध केलेल्या एका ' फौजेत भारती होण्याचे आवाहन' मध्ये गांधी म्हणतात - "ही गोष्ट (स्वातंत्र्य) प्रत्यक्षात आणण्यासाठी आपल्यामध्ये स्वतःचे रक्षण करण्याची क्षमता असली पाहिजे, म्हणजेच शस्त्र बाळगण्याची आणि वापरण्याची क्षमता...... आपल्याला जर शस्त्र सर्वाधिक कौशल्याने वापरण्याची कला अवगत करायची असेल तर फौजेत भरती होणे हे आपले कर्तव्य आहे" असे जरी असले तरी व्हाईसरॉयच्या खासगी सचिवास लिहिलेल्या पत्रात ते म्हणतात "वैयक्तिकरीत्या कोणालाही, मित्र व शत्रूस, मारणार नाही अथवा जखमी करणार नाही." गांधींच्या युद्धभरतीने त्यांच्या अहिंसेबद्दलच्या एकजिनसीपणावर प्रश्नचिन्ह निर्माण केले. त्यांचा मित्र चार्ली आंद्रीउस नमूद करतो - "वैयक्तिकरीत्या मला कधीही त्यांच्या ह्या वर्तणुकीचा त्यांच्या स्वतःच्या इतर वर्तनांशी मेळ घालता आला नाही. ज्यावर मी वेदनादायकरीत्या असहमत झालो आहे हा त्या मुद्यांपैकी एक आहे." == चंपारण आणि खेडा == {{main|चंपारण व खेडा सत्याग्रह}} [[चित्र:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|महात्मा गांधी खेडा येथे १९१८]] गांधीजीना पहिले मोठे यश १९१८ मध्ये [[चंपारण]] आणि [[खेडा]]मधील सत्याग्रहात मिळाले. चंपारण, [[बिहार]]मधील जमीनदार, जे प्रामुख्याने ब्रिटिश होते, स्थानिक शेतकऱ्यांना सक्तीने नीळ उत्पादन करावयास लावत असत. त्यांना योग्य मोबदला पण मिळत नसे. यांमुळे ते सतत गरिबीत राहत. शेतकऱ्यांची गावे अत्यंत घाणेरडी आणि आरोग्याच्या दृष्टीने हानिकारक ठेवली जात. तसेच [[दारू]], [[अस्पृश्यता]], [[पडदा पद्धत]] अशा अनेक समस्या या गावांमध्ये होत्या. यावर भर म्हणजे तेथील दुष्काळ, पण इंग्रजानी तरीही अनेक जाचक कर लादले होते आणि ते वाढतच होते. [[गुजरात]]मधील खेडामध्येसुद्धा स्थिती काही वेगळी नव्हती. गांधीजींनी तिथे एक आश्रम उभारला. तिथे त्यांनी त्यांच्या लहान-मोठ्या सर्व अनुयायांना एकत्र केले. त्यांनी त्या भागातील परिस्थितीची माहिती गोळा केली व तिचा सखोल अभ्यास केला. गावकऱ्यांना विश्वासात घेऊन त्यांनी गावाच्या स्वच्छतेचे तसेच शाळा, रुग्णालयाच्या बांधकामाचे काम हाती घेतले. याचसोबत गावातील प्रमुखांना वर उल्लेखलेल्या प्रथा नष्ट करण्यास प्रवृत्त केले. जेव्हा पोलिसांनी त्यांना प्रदेशात अशांतता निर्माण करण्याच्या गुन्ह्याखाली अटक केली व तो भाग सोडून जाण्यास सांगितले, तेव्हा गांधीजींचा प्रभाव जाणवून आला. हजारो लोकांनी या अटकेचा विरोध केला. त्यांनी गांधीजींच्या सुटकेसाठी तुरुंगाबाहेर, पोलीस स्थानकासमोर आणि न्यायालयासमोर मोर्चे काढले. न्यायालयाने शेवटी नाइलाजाने त्यांची मागणी मान्य केली. गांधीजींनी जमीनदारांविरुद्ध सुसंघटित आंदोलने चालू केली. याचा परिणाम म्हणजे तेथील जमीनदारांनी ब्रिटिश सरकारच्या मार्गदर्शनाखाली एक ठराव मंजूर केला. त्यानुसार शेतकऱ्यांना जास्त मोबदला आणि स्वतःच्या मतानुसार पीक घेण्याची मोकळीक मिळाली, तसेच करवाढ होऊन दुष्काळ असेपर्यंत कर भरण्यापासून सूट मिळाली. या आंदोलनादरम्यानच गांधीजींचा उल्लेख लोक ”’बापू”’ आणि ”’महात्मा”’ म्हणून करू लागले. खेडामध्ये [[सरदार पटेल|सरदार पटेलांनी]] शेतकऱ्यांच्या बाजूने इंग्रजांसोबत वाटाघाटी केल्या. त्यानतर कर रद्द करण्यात आला आणि सर्वांची तुरुंगातून सुटका करण्यात आली. या आंदोलनामुळे गांधीजींची प्रसिद्धी सर्व भारतभर पोहोचली. == असहकार == गांधीजींनी [[असहकार]], [[अहिंसा]] आणि शांततामय विरोध यांना शस्त्र म्हणून इंग्रजांविरुद्ध वापरले. पंजाबमध्ये [[जालियनवाला बाग हत्याकांड|जालियनवाला बाग हत्याकांडानंतर]] लोकांच्या क्रोधाचा उद्वेग झाला आणि अनेक ठिकाणी हिंसक विरोध झाले. गांधीजींनी जालियनवाला बाग हत्याकांड तसेच त्यानंतरचे हिंसक विरोध दोन्हींचा निषेध केला. त्यांनी या दंग्यांना बळी पडलेल्या ब्रिटिश नागरिकांबद्दल सहानुभूती दर्शविणारा आणि दंग्यांचा निषेध करणारा एक ठराव मांडला. या ठरावाला काँग्रेसमध्ये सुरुवातीला विरोध झाला. पण गांधीजींच्या तत्त्वांनुसार कोणत्याही प्रकारची हिंसा ही पाप होती आणि त्याचे समर्थन करता येणे शक्य नव्हते. हे तत्त्व मांडणाऱ्या त्यांच्या भावनाप्रधान भाषणानंतर काँग्रेसने त्यांचा ठराव मान्य केला.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ ८२</ref> पण या हत्याकांडाच्या आणि त्यानंतरच्या हिंसेच्या पश्चात गांधीजींनी आपले सर्व लक्ष [[पूर्ण स्वराज्य|पूर्ण स्वराज्यावर]] केंद्रित केले. त्यांच्या पूर्ण स्वराज्याच्या कल्पनेत पूर्ण वैयक्तिक, धार्मिक आणि राजकीय स्वातंत्र्य समाविष्ट होते. डिसेंबर [[इ.स. १९२१]] मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे पूर्ण अधिकार गांधीजींना देण्यात आले. त्यांच्या नेतृत्वाखाली काँग्रेसची पुनर्बांधणी नवीन संविधानानुसार करण्यात आली. ज्याचा मुख्य उद्देश होता - [[स्वराज्य]]. पक्षाचे सभासदत्व थोड्याशा फीच्या मोबदल्यात सर्वांना खुले करण्यात आले. पक्षातील शिस्त वाढवण्यासाठी श्रेणीनुसार समित्या बनवल्या गेल्या. यामुळे फक्त उच्चभ्रूंसाठीच समजल्या जाणाऱ्या पक्षाचे स्वरूप बदलले आणि काँग्रेस जनसामांन्याचे प्रतिनिधित्व करणारा पक्ष बनला. गांधीजींनी अहिंसेच्या तत्त्वाला [[स्वदेशी]]ची जोड दिली. त्यांनी सर्वांना परदेशी - विशेषतः ब्रिटिश - वस्तूंचा बहिष्कार करण्याचे आवाहन केले. या तत्त्वानुसार सर्व भारतीयांनी ब्रिटिश कपड्यांच्या ऐवजी खादीचा उपयोग करावा असे अभिप्रेत होते. प्रत्येक भारतीय पुरूष आणि स्त्रीने, प्रत्येक गरीब आणि श्रीमंत व्यक्तीने, दिवसाचा काही काळ भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या समर्थनार्थ चरख्यावर सूत कातावे असा गांधीजींचा आग्रह होता.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ ८९</ref> याचा मुख्य उद्देश शिस्त आणि स्वावलंबनाचे महत्त्व लोकांच्या मनावर ठसवणे तसेच स्त्रियांना स्वातंत्र्यलढ्यात सहभागी करुण घेणे हा होता. ब्रिटिश वस्तूंच्या बहिष्काराबरोबरच ब्रिटिश शैक्षणिक संस्थांचा बहिष्कार, सरकारी नोकरीचा त्याग आणि ब्रिटिशांनी दिलेल्या मान आणि पदव्यांचा त्याग करण्याचे आवाहन गांधीजींनी केले. असहकार चळवळीला समाजातील सर्व स्तरांमधून उस्फूर्त प्रतिसाद मिळाला. पण असहकार चळवळ जोमात असतांनाच असस्मात थांबवण्यात आली. याला कारण ठरले,[[उत्तर प्रदेश]]मधील [[चौरी चौरा]] गावात चळवळीला मिळालेले हिंसक वळण. [[फेब्रुवारी ४|४ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९२२]] रोजी पोलिसांनी जमावावर केलेल्या गोळीबाराने संतप्त होऊन आंदोलकांनी पोलिसांवर हल्ला केला व नंतर पोलीस ठाण्याला आग लावली. जमावावरील गोळीबारात तीन जण मरण पावले तर पोलीस ठाण्यात २३ पोलीस जळून मरण पावले. पुढे अजून जास्त हिंसक घटना घडतील या भीतीने गांधीजींनी चळवळ स्थगित केली.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ १०५</ref> [[मार्च १०|१० मार्च]] [[इ.स. १९२२]]मध्ये गांधीजींना राजद्रोहाच्या आरोपाखाली अटक करण्यात आली व सहा वर्षांचा तुरुंगवास ठोठावण्यात आला. [[इ.स. १९२४]] मध्ये दोन वर्षांच्या तुरुंगवासानंतर अपेंडिक्सच्या ऑपरेशनच्या कारणावरून त्यांची सुटका करण्यात आली. गांधीजी तुरुंगात असतांना त्यांच्या नेतृत्वाअभावी काँग्रेसमध्ये फूट पडू लागली. शेवटी काँग्रेसचे दोन गटात विभाजन झाले. एका गटाचे नेतृत्व [[चित्तरंजन दास]] आणि [[मोतीलाल नेहरू]] यांच्याकडे होते. हा गटाचा कल संसदीय कार्यकारणीत भाग घेण्याकडे होता. पण [[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी]] आणि [[वल्लभभाई पटेल|सरदार पटेल]] यांच्या नेतृत्वाखालील दुसऱ्या गटाचा याला विरोध होता. हिंदू-मुस्लिमांमधला चळवळीदरम्यान वाढीस लागलेला एकोपासुद्धा हळूहळू कमी होत होता. गांधी़जींनी हे मतभेद दूर करण्याचे अनेक प्रयत्‍न केले. [[इ.स. १९२४]] मध्ये त्यांनी यासाठी तीन आठवड्यांचा उपवास केला. पण या प्रयत्‍नांना म्हणावे तितके यश मिळाले नाही.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ १३१</ref> === स्वराज्य आणि मिठाचा सत्याग्रह === [[चित्र:Marche sel.jpg|right|thumb|महात्मा गांधी दांडी यात्रेत]] [[चित्र:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|left|thumb|महात्मा गांधी दांडी येथे मीठ उचलतांना गांधीजी]] १९२० च्या दशकाचा मोठा काळ गांधीजी प्रत्यक्ष राजकारणापासून दूर राहिले आणि त्यांनी आपले लक्ष स्वराज्य पक्ष आणि भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमधील मतभेद दूर करण्यावर केंद्रित केले. या काळात त्यांनी समाजातील [[अस्पृश्यता]], दारू समस्या आणि गरिबी कमी करण्याचे आपले प्रयत्‍न चालू ठेवले. राजकारणाच्या पटावर ते [[इ.स. १९२८]] मध्ये परत आले. एक वर्ष आधी ब्रिटिश सरकारने संविधानात सुधारणा करण्यासाठी [[सर जॉन सायमन]] यांच्या अध्यक्षतेखाली एक समिती स्थापन केली होती. या समितीमध्ये एकपण भारतीय सदस्य नव्हता. या कारणाने भारतीय पक्षांनी या समितीवर बहिष्कार टाकला. गांधीजींनी १९२८ च्या कलकत्ता येथील काँग्रेसच्या अधिवेशनात एक ठराव पास केला. त्याद्वारे ब्रिटिश सरकारकडे भारताला सार्वभौम दर्जा देण्याची मागणी करण्यात आली व ही मागणी मंजूर न केल्यास परत पूर्ण स्वराज्यासाठी असहकार चळवळ सुरू करण्यात येईल असे बजावण्यात आले. पक्षातील [[सुभाषचंद्र बोस]], [[जवाहरलाल नेहरू]] यांच्यासारख्या तरुण नेत्यांची मागणी तात्काळ स्वराज्याची होती. पण गांधीजींनी ब्रिटिश सरकारला उत्तरासाठी एका वर्षाचा अवधी दिला.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ १७२</ref> पण ब्रिटिश सरकारने काही उत्तर दिले नाही आणि [[डिसेंबर ३१|३१ डिसेंबर]] [[इ.स. १९२९|१९२९]] मध्ये [[लाहोर]] अधिवेशनात भारताचा ध्वज फडकवण्यात आला. हा दिवस काँग्रेसने स्वराज्य दिन म्हणून साजरा केला. पक्षातील प्रत्येक लहान थोराने हा दिवस साजरा केला. [[सविनय कायदेभंग चळवळ |सविनय कायदेभंगाच्या चळवळी]] अंतर्गत गांधीजींनी मग मार्च [[इ.स. १९३०|१९३०]] मध्ये मिठावरील कराच्या विरोधात सत्याग्रहाची घोषणा केली आणि त्याची परिणती प्रसिद्ध [[दांडी यात्रा|दांडी यात्रेत]] झाली. [[मार्च १२|१२ मार्च]]ला अहमदाबादहून निघालेली यात्रा, [[एप्रिल ६|६ एप्रिल]]ला ४०० कि.मी.चा (२५० मैल) प्रवास करून दांडीला पोहोचली. हजारोंच्या संख्येने भारतीय या यात्रेत सहभागी झाले होते. ही यात्रा इंग्रजांची भारतातील पाळेमुळे उखडण्याच्या प्रयत्‍नांमधील सर्वांत यशस्वी प्रयत्‍न ठरली. ब्रिटिशांनी उत्तरादाखल ६०,०००हून अधिक लोकांना तुरुंगात डांबले. शेवटी [[लॉर्ड एडवर्ड आयर्विन]] यांच्या नेतृत्वाखालील ब्रिटिश सरकारने गांधीजींशी वाटाघाटी करण्याचे ठरवले. मार्च [[इ.स. १९३१|१९३१]] मध्ये [[गांधी-आयर्विन करार|गांधी-आयर्विन करारावर]] स्वाक्षरी करण्यात आली. या करारानुसार ब्रिटिश सरकारने सर्व भारतीय कैद्यांना मुक्त करण्याचे मान्य केले आणि त्याबदल्यात कायदेभंगाची चळवळ बंद करण्याची मागणी घातली. याबरोबरच गांधीजींना भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचा एकमेव प्रतिनिधी म्हणून लंडनमध्ये होणाऱ्या [[गोल मेज परिषद|गोल मेज परिषदेचे]] आमंत्रण दिले. ही परिषद गांधीजी आणि पक्षासाठी निराशाजनकच ठरली, कारण त्यामध्ये सत्तांतरणावर भर देण्याऐवजी भारतातील राजे-रजवाडे आणि अल्पसंख्यक यांच्यावर जास्त भर देण्यात आला होता. यातच भर म्हणजे आयर्विननंतर आलेले [[लॉर्ड विलिंग्डन]] यांनी राष्ट्रवाद्यांची चळवळ नरम पाडण्याचे प्रयत्‍न चालू केले. गांधी़जींना अटक करण्यात आली. त्यांचा अनुयायांवरील प्रभाव कमी करण्यासाठी त्यांना वेगळे करण्याचा हा डाव होता. पण त्यांचे हे प्रयत्‍न यशस्वी झाले नाहीत. [[इ.स. १९३२|१९३२]] मध्ये [[भीमराव रामजी आंबेडकर|बाबासाहेब आंबेडकरांच्या]] मागणीनुसार ब्रिटिश सरकारने दलितांना वेगळे मतदारसंघ देण्याचा निर्णय घेतला. याविरोधात गांधीजींनी सहा दिवसांचे उपोषण केले. यामुळे ब्रिटिश सरकारला अजून जास्त समानतेवर आधारित मतदारसंघ विभागणी करणे भाग पडले. या वाटाघाटी दलित समाजातील (भूतपूर्व क्रिकेट खेळाडू) [[पी. बाळू]] यांच्या मध्यस्थीने पार पडल्या. याबाबत गांधीजी आणि आंबेडकर यांच्यामध्ये पुण्यामध्ये झालेल्या करारास पुणे करार असे म्हणले जाते. येथून पुढे गांधीजींनी दलितांच्या उद्धारासाठी काम करणे चालू केले. ते दलितांना [[हरिजन]] (देवाची माणसे) म्हणत. [[मे ८|८ मे]] [[इ.स. १९३३|१९३३]]ला गांधीजींनी दलित चळवळीसाठी २१ दिवसाच्या उपोषणाची सुरुवात केली.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठे २३०-२३२.</ref> त्यांचे हे प्रयत्‍न तितके यशस्वी ठरले नाहीत. दलित समाजामधून त्यांना पुरेसा पाठिंबा मिळाला नाही. आंबेडकरांनी दलितांना हरिजन म्हणण्याचा निषेध केला. त्यांच्या मते दलितांना हरिजन म्हणणे म्हणजे त्यांना सामाजिकदृष्ट्या अपरिपक्व म्हणण्यासारखे आहे आणि ते संबोधन, उच्च जातीं दलितांच्या पालक आहेत, असे प्रतीत करते. गांधीजी हे दलितांचे राजनैतिक हक्क हिरावून घेत आहेत असेपण आंबेडकर आणि त्यांच्या काही सहकाऱ्यांना वाटत असे. आंबेडकरांसारखे दलित समाजातील नेते असतांनासुद्धा आणि स्वतः वैश्य असूनही, आपण दलितांची बाजू मांडू शकतो असा गांधीजींना विश्वास होता. [[इ.स. १९३४|१९३४]]च्या उन्हाळ्यात गांधीजींवर तीन अयशस्वी प्राणघातकी हल्ले झाले. जेव्हा काँग्रेसने निवडणूक लढवण्याचा आणि फेडरेशन आराखड्याअंतर्गत सत्ता हातात घेण्याचा निर्णय घेतला तेव्हा गांधीजींनी आपल्या पक्ष-सभासदत्वाचा राजीनामा दिला. गाधींजी पक्षाच्या या निर्यणाबद्दल असहमत नव्हते. पण त्यांना असे वाटले की, जर त्यांनी राजीनामा दिला तर, त्यांची भारतीयांमधील प्रसिद्धी, पक्षाच्या इतर साम्यवादी, समाजवादी, कामगार प्रतिनिधी, विद्यार्थी, धार्मिक रूढीतत्त्ववादी आणि व्यापारी वर्गातील प्रतिनिधींना आपले विचार जनतेसमोर मांडू देण्याच्या आड येणार नाही. तसेच गांधीजी ब्रिटिश सरकारमध्ये सहभाग स्वीकारलेल्या पक्षाचे (काँग्रेसचे) नेतृत्व करून इंग्रजांना त्यांच्याविरुद्ध बोलण्याची अजून एक संधी देऊ इच्छित नव्हते.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ २४६</ref> गांधीजी [[इ.स. १९३६|१९३६]] मध्ये पक्षात परत आले. तेव्हा [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहरलाल नेहरूंच्या]] अध्यक्षतेखाली पक्षाचे लखनौ येथे अधिवेशन चालू होते. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर भारताच्या भविष्याबद्दल विचार करण्यापेक्षा आधी पूर्ण स्वराज्य कसे मिळेल यावर सर्व लक्ष केंद्रित करण्यात यावे, असे गांधीजींचे मत होते. पण तरीही पक्षाच्या [[समाजवादी]] धोरणाचा अवलंब करण्याच्या निर्णयाला त्यांनी विरोध केला नाही. [[इ.स. १९३८|१९३८]] साली पक्षाध्यक्षपदी निवडून आलेले [[सुभाषचंद्र बोस]] आणि गांधीजीं यांच्यात अनेक वाद झाले. गांधीजींच्या या विरोधाची मूळ कारणे [[सुभाषचंद्र बोस|सुभाषचंद्रांचा]] अहिंसेवरील अविश्वासही होती. गांधीजींचा विरोध असूनसुद्धा [[सुभाषचंद्र बोस|बोस]] सलग दुसऱ्यांदा अध्यक्षपदी निवडून आले. पण जेव्हा [[सुभाषचंद्र बोस|सुभाषचंद्रांनी]] गांधीजींच्या तत्त्वांना सोडून दिले आहे असे कारण पुढे करून देशभरात अनेक पक्षनेत्यांनी सामुदायिक राजीनामे दिले, तेव्हा [[सुभाषचंद्र बोस]] यांनी अध्यक्षपदाचा राजीनामा दिला.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठे २७७-२८१</ref> === दुसरे महायुद्ध आणि भारत छोडो आंदोलन === [[चित्र:Quit India Movement.ogv|left|thumb|गांधींबद्दलची माहितीपट क्लिप]] [[चित्र:Nehru and Gandhi, All India Congress, Mumbai, July 6, 1946.jpg|thumb|right|पंडित नेहरू आणि महात्मा गांधी. ८ ऑगस्ट १९४२. भारत छोडो आंदोलन. यानंतर लगेचच दुसरी दिवशी सकाळी गांधीना अटक करण्यात आली.]] [[इ.स. १९३९]] मध्ये [[जर्मनी]]ने [[पोलंड]]वर आक्रमण केले आणि दुसऱ्या महायुद्धाला सुरुवात झाली. सुरुवातीला गांधीजी ब्रिटिशांना 'अहिंसक नैतिक पाठिंबा' देण्याच्या मताचे होते. पण पक्षातील इतर नेते, भारतीय लोकप्रतिनिधींचे मत घेतल्याशिवाय भारताला एकतर्फीपणे युद्धात ओढल्यामुळे नाखुश होते. सर्व काँग्रेस नेत्यांनी मंत्रिमंडळातून सामुदायिक राजीनामे देण्याचे ठरवले.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठे २८३-२८६</ref> दीर्घ विचारविनिमयानंतर गांधीजींनी जाहीर केले की, भारत या युद्धाचा एक भाग बनणार नाही, कारण हे युद्ध वरवर तर लोकशाहीवादी स्वातंत्र्यासाठी म्हणून लढवले जात होते आणि दुसरीकडे तेच स्वातंत्र्य भारताला नाकारण्यात येत होते. जसेजसे युद्ध पुढे सरकत गेले तसेतसे गांधीजी स्वातंत्र्याची मागणी तीव्र करत गेले. त्यांनी एक ठराव मांडला ज्याद्वारे इंग्रजांना 'भारत सोडून जा' ([[भारत छोडो आंदोलन|भारत छोडो]]) असे ठणकावण्यात आले. हा गांधीजी आणि पक्षाचा ब्रिटिशांना भारतातून हाकलून देण्याचा सर्वांत स्पष्ट व अंतिम प्रयत्‍न होता.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ ३०९</ref> पक्षातील आणि इतरही काही नेत्यांनी गांधीजींवर टीका केली. यात ब्रिटिशांचे समर्थन करणारे तसेच त्यांना विरोध करणारे दोन्ही गट सामील होते. काहींना वाटले की इंग्रजांच्या जीवनमरणाच्या अशा या युद्धात त्यांना विरोध करणे अनैतिक होय तर काहींचे मत होते की गांधीजी मिळालेल्या संधीचा पूर्ण उपयोग करून घेत नाही आहेत. भारत छोडो चळवळ भारताच्या स्वातंत्र्यसंग्रामातील सर्वांत प्रभावी चळवळ ठरली. यात लाखांच्या संख्येने लोकांना अटका झाल्या, अभूतपूर्व अत्याचार करण्यात आला.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ ३१८</ref> हजारो आंदोलक पोलिसांच्या गोळीबारात मरण पावले.गांधीजी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी हे स्पष्ट केले की भारताला तात्काळ स्वातंत्र्य दिल्याशिवाय भारत महायुद्धात मदत करणार नाही. गांधीजींनी हेसुद्धा स्पष्ट केले की यावेळेस एखाद-दुसऱ्या हिंसक घटनेमुळे ही चळवळ मागे घेण्यात येणार नाही. ''आवरात ठेवलेल्या अराजकतेपेक्षा खरी अराजकता बरी.'' असे सुचवून त्यांनी काँग्रेस सदस्यांना अहिंसेचे पालन करण्याचे आवाहन केले आणि भारतीयांना 'करो या मरो' (करा किंवा मरा) हा मूलमंत्र दिला. गांधीजी आणि काँग्रेसची पूर्ण कार्यकारणी समिती यांना इंग्रजांनी [[ऑगस्ट ९|९ ऑगस्ट]] [[इ.स. १९४२]]ला [[मुंबई]]मध्ये अटक केली. गांधीजींना दोन वर्षासाठी पुण्यातील [[आगाखान पॅलेस]]मध्ये बंदिवासात ठेवण्यात आले. तेथील वास्तव्यात गांधीजींना वैयक्तिक आयुष्यात दोन धक्के सहन करावे लागले. सहा दिवसांनंतरच त्याचे खाजगी सचिव [[महादेव देसाई]] वयाच्या ५०व्या वर्षी हृदयविकाराच्या झटक्याने मरण पावले आणि त्यांच्या पत्‍नी [[कस्तुरबा गांधी|कस्तुरबा]] १८ महिन्यांच्या बंदिवासानंतर [[फेब्रुवारी २२|२२ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९४४]]ला मरण पावल्या. ६ अठवड्यांनंतरच गांधीजींना तीव्र [[मलेरिया]] झाला. त्यांच्या ढासळत्या प्रकृतीमुळे आणि ऑपरेशनच्या आवश्यकतेमुळे त्यांना युद्ध संपण्याआधीच [[मे ६|६ मे]] [[इ.स. १९४४]]ला सोडण्यात आले. ते बंदिवासात मरण पावले तर संपूर्ण देश संतप्त होईल अशी भीती ब्रिटिश सरकारला वाटत होती. जरी भारत छोडो आंदोलनाला माफक यश मिळाले तरी करड्या जरबेने व कडक उपाययोजनांनी इंग्रजांनी [[इ.स. १९४३]]च्या अंतापर्यंत भारतातील आपले राज्य सुरळीत ठेवले होते. युद्धाच्या शेवटी इंग्रजांनी भारतीयांच्या हाती सत्ता देण्याचे स्पष्ट संकेत दिले. तेव्हा गांधीजींनी आंदोलन संपवले आणि जवळपास एक लाख राजकीय कैद्यांची सुटका करण्यात आली. त्यांमध्ये काँग्रेस नेत्यांचापण समावेश होता. === स्वातंत्र्य आणि भारताची फाळणी === [[इ.स. १९४६]] मधील ब्रिटिश कॅबिनेट मिशनच्या शिफारशी नामंजूर करण्याची सूचना गांधीजींनी काँग्रेसला दिली. या शिफारशींमधील मुस्लिम बहुसंख्य राज्यांच्या एकत्रीकरणाबद्दल गांधीजी साशंक होते. त्यांच्या मते ही फाळणीची नांदी होती. पण जरी पक्ष गांधीजींचा सल्ला खचितच मानत असे, तरी यावेळी मात्र त्यांनी हा सल्ला मानला नाही. कारण [[जवाहरलाल नेहरू|पंडित नेहरू]] आणि [[सरदार पटेल|पटेलांना]] माहित होते की जर ब्रिटिशांच्या शिफारशी मान्य नाही केल्या तर राज्य कारभाराचे नियंत्रण [[मुस्लिम लीग]] कडे जाईल. [[इ.स. १९४६]] आणि [[इ.स. १९४८]]च्या दरम्यान ५,०००हून जास्त माणसे दंगलींमध्ये मारली गेली. जी भारताची फाळणी दोन राष्ट्रांत करेल अश्या प्रत्येक योजनेचा गांधीजींनी जोरदार विरोध केला. भारतातील बहुसंख्य मुस्लिम, जे हिंदू आणि शिखांच्या सोबत राहत होते, ते फाळणीला अनुकूल होते.{{संदर्भ हवा}} अजून म्हणजे, मुस्लिम लीगचे नेते, मोहम्मद अली जिना यांना, पश्चिम पंजाब, सिंध, उत्तर-पश्चिम फ्रॉंटियर प्रांत आणि पूर्व बंगालमध्ये बराच पाठिंबा होता.{{संदर्भ हवा}} हिंदू-मुस्लिमांमधील अंतर्गत युद्ध टाळण्याचा एकमेव मार्ग म्हणून काँग्रेसने फाळणीच्या आराखड्याला मान्यता दिली. काँग्रेस नेत्यांना माहित होते की गांधीजी फाळणीला तीव्र विरोध करतील आणि गांधीजींच्या पक्षातील आणि देशातील पाठिंब्यामुळे त्यांच्या अनुमतीशिवाय पुढे जाता येणार नाही. गांधीजींच्या निकटच्या सहकाऱ्यांनी फाळणीचा (त्या परिस्थितीतील) सर्वोत्तम पर्याय म्हणून स्वीकार केला होता. [[सरदार पटेल|सरदार पटेलांनी]] गांधीजींना पटवून देण्याचा प्रयत्‍न केला की, फाळणी हा अंतर्गत युद्ध टाळण्यासाठी एकमेव पर्याय आहे. शेवटी उद्वेगाने गांधीजींनी आपली अनुमती दिली. त्यांनी उत्तर भारतातील तसेच बंगालमधील प्रक्षुब्ध जमावाला शांत करण्यासाठी हिंदू आणि मुस्लिम समाजातील नेत्यांसोबत दीर्घ चर्चा केल्या. [[इ.स. १९४७]]च्या भारत-[[पाकिस्तान]] युद्धाच्या पार्श्वभूमीवरदेखील, भारत सरकारचा फाळणी करारानुसार ठरलेले ५५ कोटी रुपये पाकिस्तानला न देण्याचा निर्णय त्यांना आवडला नाही. सरदार पटेलांसारख्या नेत्यांना वाटत होते की, या पैशांचा उपयोग पाकिस्तान युद्धासाठी भांडवल पुरवण्यासाठीच करेल. सर्व मुस्लिमांना पाकिस्तानात पाठवून द्यावे या मागणीने परत जोर पकडला होता. तसेच हिंदू आणि मुस्लिम नेते एकमेकांना समजून घेण्यात असमर्थता दाखवीत होते.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ ४६२</ref> या सर्व कारणांनी गांधीजी अत्यंत व्यथित झाले होते. त्यांनी या दंगली बंद करण्याच्या आणि पाकिस्तानला ५५ कोटी देण्याच्या मागणीसाठी आमरण उपोषण चालू केले. गांधीजींना भीती वाटत होती की, पाकिस्तानमधील अस्थिरतेमुळे आणि असुरक्षिततेमुळे तेथील लोकांचा भारताबद्दलचा राग वाढेल आणि या दंगली देशाच्या सीमा ओलांडून जातील, तसेच हिंदू आणि मुस्लिमांमधील शत्रुत्व परत डोके वर काढील आणि त्याची परिणिती अंतर्गत बंडात होईल. त्यांच्या आयुष्यभराच्या सहकाऱ्यासोबतच्या अनेक वादविवादांनंतरही गांधीजी आपल्या निर्णयावरून मागे हटले नाहीत आणि शेवटी सरकारने आपला निर्णय मागे घेतला आणि पाकिस्तानला ५५ कोटी रुपये दिले. [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]], [[अखिल भारतीय हिंदू महासभा]] यांचे नेते यांचे तसेच अन्य हिंदू नेते, मुस्लिम नेते व शीख नेते यांनी हा हिंसाचार थांबवण्याचे आणि लोकांकडून शांतता राखण्याची मागणी करण्याचे वचन दिले. यानंतर गांधीजींनी संत्र्याचा रस पिऊन आपले उपोषण सोडले.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठे ४६४-४६६</ref> == मृत्यू == [[चित्र:Gandhi microscope.jpg|left|thumb|वर्ध्याच्या आश्रमात कुष्ठरोगाच्या जंतूंचे निरीक्षण करताना गांधी. १९४०]] ३० जानेवारी १९४८ ला, दिल्लीच्या [[बिर्ला हाऊस|बिर्ला भवन]]च्या बागेतून लोकांबरोबर फिरत असतांना गांधीजींची गोळी मारून हत्या करण्यात आली. त्यांचा मारेकरू [[नथुराम गोडसे]] हा एक पुरोगामी हिंदू होता व त्याचे संबंध जहालमतवादी हिंदू महासभेशी होते. नथुराम गोडसेने महात्मा गांधी यांची हत्या करण्यासाठी बरेटा मॉडेलचे पिस्तूल वापरले होते.<ref name="loks_बरेट">{{Cite websantosh | title = बरेटा पिस्तुले : गांधीहत्येसाठी वापरलेले एम १९३४ | अनुवादित title = | लेखक = | काम = [[लोकसत्ता]] | दिनांक = २३ फेब्रुवारी २०१८ | ॲक्सेसदिनांक = 12-03-2018 | दुवा = https://www.loksatta.com/gaatha-shastranchi-news/m-1934-semi-automatic-pistol-use-for-mahatma-gandhi-assassination-1635845/ | भाषा = Marathi | अवतरण = भारतीयांना बरेटा मॉडेल १९३४ पिस्तूल माहित आहे, ते ३० जानेवारी १९४८ रोजी नथुराम गोडसेने महात्मा गांधी यांची हत्या करण्यासाठी वापरले म्हणून. }}</ref> त्याच्या मते पाकिस्तानला पैसे देऊन भारताला दुबळे पाडण्यासाठी गांधीजी जबाबदार होते.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ ४७२</ref> गोडसे आणि त्याचा सहकारी [[नारायण आपटे]] यांच्यावर खटला दाखल करून त्यांना दोषी ठरवण्यात आले. त्यांना १५ नोव्हेंबर १९४९ला फाशी देण्यात आली. गांधीजींच्या राजघाट येथील समाधीवर ’हे राम’ असे लिहिले आहे. हे त्यांचे शेवटचे शब्द होते असे अनेक जण मानतात, पण त्याची सत्यासत्यता वादग्रस्त आहे.<ref>विनय लाल. [http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Gandhi/HeRam_gandhi.html ‘हे राम’: राजकारण गांधीजींच्या शेवटच्या शब्दांचे]. हुमनस्केप ८, क्र. १ (जानेवारी २००१): पाने. ३४-३८.</ref> गांधीजींच्या मृत्यूनंतर [[पंडित जवाहरलाल नेहरू|पंडित जवाहरलाल नेहरूंनी]] रेडियोवरून देशाला संबोधित केले: :''"माझ्या मित्र आणि सहकाऱ्यांनो, आपल्या आयुष्यातून प्रकाश निघून गेला आहे आणि सर्वत्र अंधाराचे साम्राज्य पसरले आहे आणि मला कळत नाही आहे तुम्हाला काय आणि कसे सांगावे. आपले आवडते नेते-राष्ट्रपिता, ज्यांना आपण प्रेमाने ’बापू’ म्हणत असू, आता आपल्यामध्ये नाही आहेत. कदाचित तसे म्हणणे चूकच ठरेल, पण आपण त्यांना आता बघू शकणार नाहीत, जसे आपण त्यांना इतके वर्ष बघत आलो आहोत. (संकटांमध्ये) त्यांचा सल्ला घ्यायला आपण आता धावत जाऊ शकणार नाही. त्यांच्या सानिध्यातील शांती आणि समाधान आपल्याला मिळणार नाही. हा एक प्रचंड धक्का आहे, केवळ माझ्यासाठीच नव्हे, तर या देशातील कोट्यवधी लोकांसाठीसुद्धा."'' गांधीजींच्या अस्थी रक्षापात्रांमध्ये भरून देशभरात त्यांना श्रद्धांजली वाहण्यासाठी पाठविण्यात आल्या. जवळपास सर्व अस्थींचे विसर्जन १२ फेब्रुवारी १९४८ला [[अलाहाबाद]] येथील संगमावर करण्यात आले. पण काही अस्थी लपवण्यात आल्या होत्या. १९९७ मध्ये [[तुषार गांधी]] यांनी एका रक्षापात्राचे विसर्जन केले. हे रक्षापात्र एका बँकेमधील लॉकरमध्ये सापडले होते आणि न्यायालयात खटला दाखल करून हस्तगत करण्यात आले होते. ३० जानेवारीला त्यांच्या परिवाराने अजून एका रक्षापात्राचे विसर्जन [[मुंबई]]त [[गिरगाव चौपाटी]]वर केले. हे पात्र एका [[दुबई]]मधील व्यापाऱ्याने [[मुंबई]]मधील एका वस्तुसंग्रहालयाला पाठविले होते. अजून एक रक्षापात्र पुण्यातील [[आगाखान पॅलेस]]मध्ये आहे (जिथे गांधीजी १९४२ आणि १९४४ च्या दरम्यान बंदिवासात होते) आणि दुसरे एक पात्र [[लॉस एंजेलस]] येथील [[सेल्फ रिअलायझेशन लेक श्राइन]] येथे आहे. त्यांच्या परिवाराला जाणीव आहे की तेथील अस्थी राजकीय फायद्यासाठी वापरल्या जाऊ शकतात. पण ते पात्र तिथून काढून घेतल्यास तो मठ बंद पडेल या भीतीने गांधीजींचे वंशज ते रक्षापात्र तिथून काढून घेऊ इच्छित नाहीत. == तत्त्वे == [[चित्र:Mahatma Gandhi bust in Hiroshima City.jpg|अल्ट=हिरोशिमामधील महात्मा गांधींचा अर्धपुतळा|इवलेसे|हिरोशिमामधील महात्मा गांधींचा अर्धपुतळा]] गांधीजीनी एकादश (अकरा) व्रतांचा स्वीकार केला होता. ती पुढीलप्रमाणे. अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रम्हचर्य, अपरिग्रह, शरीरश्रम, आस्वाद, सर्वत्र भयवर्जन (निर्भयता), सर्वधर्म सामान्ताव्य (सर्वधर्म समभाव), स्वदेशी, स्पर्शभावना (अस्पृश्यतेचा त्याग). निर्भयता या तत्त्वाला गांधीजी आधारभूत मानत. त्यांच्यामते निर्भयतेमुळेच इतर तत्त्वांचे पालन करता येऊ शकते. महात्मा गांधींच्या अहिंसक आंदोलनाने प्रभावित होऊन "असा हाडामासाचा माणूस या भूतलावर होऊन गेला यावर पुढच्या पिढ्यांचा विश्वास बसणार नाही", असले गौरवोद्गार प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ [[अल्बर्ट आइन्स्टाईन]] यांनी काढले होते.<ref>{{स्रोत बातमी | दुवा =https://www.newsnationtv.com/education/more/mahatma-gandhi-was-a-white-collared-man-know-all-about-his-education-and-achievement-126921.html | title =Mahatma Gandhi death anniversary: राष्ट्रपिता महात्मा गांधी के बारे में अलबर्ट आइंस्टीन ने कही थी ये बड़ी बात | भाषा = hi}}</ref> === सत्य === गांधीजींनी आपले आयुष्य सत्याच्या शोधासाठी अर्पण केले होते. त्यांचे आत्मचरित्र [[माझे सत्याचे प्रयोग]] या नावाखाली प्रसिद्ध आहे. गांधीजींनी म्हणले आहे की, सर्वांत महत्त्वाची लढाई ही स्वतःच्या वाईट प्रवृत्ती, भय आणि असुरक्षितता यांच्यावर मात करणे ही होय. "परमेश्वर सत्य आहे." असे त्यांचे मत होते. पुढे त्यांनी ते, "सत्य (हेच) परमेश्वर आहे." असे बदलले. === अहिंसा === जरी अहिंसेचे तत्त्व गांधीजींनी स्वतः मांडले नसले तरी इतक्या मोठ्या राजकीय स्तरावर अहिंसेचा अवलंब करणारे ते पहिले व्यक्ती होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक | आडनाव =Asirvatham | पहिलेनाव =Eddy | title =Political Theory | प्रकाशक =S.chand| वर्ष = | आयएसबीएन=8121903467 }}</ref> [[हिंदू]], [[बौद्ध]], [[जैन]], [[ज्यू]] धर्मात अनेक ठिकाणी अहिंसेच्या तत्त्वाचा उल्लेख आहे. "[[माझे सत्याचे प्रयोग]]" मध्ये गांधीजींनी त्यांचे अहिंसेचे तत्त्वज्ञान मांडले आहे. ते म्हणतात, "जेव्हा मी निराश होतो, तेव्हा मी स्मरण करतो की, इतिहासात प्रत्येक वेळी सत्य आणि प्रेमाचाच विजय होत आला आहे. (इतिहासात) अनेक क्रूरकर्मे होऊन गेले आणि काही काळासाठी ते अजिंक्य पण वाटले, पण नेहमी शेवटी त्यांचा पराभवच झाला आहे-विचार करा, नेहमीच." <br /> "विध्वंस हा सर्वंकषतावादाच्या नावाखाली केला गेला की, स्वातंत्र्य आणि लोकशाहीच्या नावाखाली-(त्यातील) मृतांसाठी, अनाथांसाठी आणि गृहहीनांसाठी काय फरक असणार?" <br /> "डोळ्यासाठी डोळा सर्व जगाला आंधळे करून सोडेल."<br /> "अशी अनेक ध्येये आहेत ज्यासाठी मी जीव द्यायला तयार आहे. पण असे एकही ध्येय नाही ज्यासाठी मी कुणाचा जीव घेईन." पण गांधीजींना माहित होते की, अहिंसेचे या पातळीपर्यंत पालन करण्यासाठी प्रचंड श्रद्धा आणि धैर्य आवश्यक आहे, आणि प्रत्येकाजवळच ते असणे शक्य नाही. त्यामुळे ते सल्ला देत की जर अहिंसा भित्रेपणाला झाकण्यासाठी वापरण्यात येत असेल तर प्रत्येकाने अहिंसेचे पालन करणे आवश्यक नाही. === शाकाहार === लहानपणी अनेकदा गांधीजींनी मांस भक्षण केले होते. ते मुख्यत्वेकरून त्यांच्या कुतुहलामुळे तसेच त्यांचा मित्र शेख मेहताब याच्या सांगण्यावरून होते. शाकाहाराची कल्पना [[हिंदू]] तसेच [[जैन]] प्रथांमध्ये खोलवर रुजली आहे. तसेच गांधीजींची जन्मभूमी [[गुजरात]]मध्ये बहुतांश हिंदू आणि सर्व जैन शाकाहारी होते आणि गांधीजींचे कुटुंबही याला अपवाद नव्हते. [[लंडन]]ला शिकायला जाण्याआधी गांधीजींनी त्यांची आई पुतळीबाई आणि काका बेचारजी स्वामी यांना वचन दिले होते की ते मांस, बाई व बाटली (दारू) यांच्यापासून दूर राहतील. पुढे गांधीजी कडक शाकाहारी बनले. त्यांनी "[[मोराल बेसिस ऑफ व्हेजिटेरिअनिझम]]" (Moral Basis of Vegetarianism) हे पुस्तक लिहिले आहे तसेच शाकाहारावर अनेक लेखसुद्धा लिहिले आहेत. त्यातील काही लेख [[लंडन व्हेजिटेरिअन सोसायटी]]च्या "[[द व्हेजिटेरिअन]]" या प्रकाशनातून प्रसिद्ध झाले आहेत. == लेखन == महात्मा गांधींनी विपुल लेखन केले आहे. अनेक दशके त्यांनी बऱ्याच वर्तमानपत्रांचे संपादन केले. यामध्ये गुजराती, हिंदी आणि इंग्रजीमधील हरिजन, दक्षिण आफ्रिकेमध्ये असतांना [[इंडियन ओपिनियन (वर्तमानपत्र)|इंडियन ओपिनियन]] आणि भारतात परत आल्यावर इंग्रजीमधील यंग इंडिया, गुजराती मासिक नवजीवन यांचा समावेश आहे. नंतर नवजीवन हिंदीमधून पण प्रकाशित केले गेले.<ref>[http://www.lifepositive.com/Spirit/masters/mahatma-gandhi/journalist.asp Peerless Communicator] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070804022748/http://www.lifepositive.com/Spirit/masters/mahatma-gandhi/journalist.asp |date=2007-08-04 }} by V.N. Narayanan. Life Positive Plus, October–December 2002</ref> या बरोबरच, ते जवळपास प्रत्येक दिवशी अनेक वर्तमानपत्रांना आणि व्यक्तींना पत्रे लिहीत असत. गांधींनी काही पुस्तके सुद्धा लिहिली आहेत. त्यांचे आत्मचरित्र [[माझे सत्याचे प्रयोग]] या नावाखाली प्रकाशित झाले आहे. त्यांच्या दक्षिण आफ्रिकेतील संघर्षावर त्यांनी "सत्याग्रहा इन साऊथ आफ्रिका" (दक्षिण आफ्रिकेतील सत्याग्रह) हे पुस्तक लिहिले आहे. तसेच त्यांनी "हिंद स्वराज" किंवा "इंडियन होम" ही राजकीय पुस्तिका लिहिली आहे आणि [[जॉन रस्किन]]च्या "Unto This Last"चे गुजराती भाषांतर केले आहे.<ref name="Unto this last">{{स्रोत पुस्तक |आडनाव= Gandhi |पहिलेनाव= M. K. |लेखकदुवा= |title= Unto this Last: A paraphrase |दुवा= http://www.forget-me.net/en/Gandhi/untothislast.pdf |वर्ष= |प्रकाशक= Navajivan Publishing House |स्थान= Ahmedabad |भाषा= English; trans. from Gujarati |आयएसबीएन= 81-7229-076-4 |accessdate= 2008-09-07 |archive-date= 2008-05-27 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080527222215/http://www.forget-me.net/en/Gandhi/untothislast.pdf |url-status= dead }}</ref> हा शेवटचा लेख त्यांच्या अर्थशास्त्रावरील विचारसरणीचे वर्णन करतो. त्यांनी शाकाहार, आहार आणि स्वास्थ्य, धर्म, सामाजिक परिवर्तन इत्यादी विषयांवरसुद्धा विपुल लेखन केले आहे. ते सामान्यतः गुजरातीमध्ये लिखाण करत, पण त्यांच्या पुस्तकांच्या हिंदी आणि इंग्रजी भाषांतरांचे परीक्षणसुद्धा ते करत असत. गांधींचे पूर्ण लेखन [[भारत]] सरकारने "[[संकलित महात्मा गांधी]]" (The Collected Works of Mahatma Gandhi) या नावाखाली १९६० च्या दशकात प्रकाशित केले आहे. यामध्ये जवळपास १०० खंड व त्यांची ५०,००० पृष्ठसंख्या आहेत. इ.स. २००० मध्ये प्रकाशित झालेल्या संशोधित आवृत्तीवरून अनेक वाद झाले होते. सरकारने राजकीय फायद्यासाठी त्यात बदल केले आहेत असा आरोप गांधींच्या अनुयायांनी केला होता.<ref>[http://www.gandhiserve.org/cwmg/cwmg_controversy.html Collected Works of Mahatma Gandhi (CWMG) वाद] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120524200743/http://www.gandhiserve.org/cwmg/cwmg_controversy.html |date=2012-05-24 }} (gandhiserve)</ref> === गांधींनी लिहिलेली पुस्तके === * Indian Home Rule (हिंद स्वराज्य) * गांधीजींची संक्षिप्त आत्मकथा * गांधीजीचे जीवन त्यांच्याच शब्दांत * गांधी विचार दर्शन : अहिंसाविचार * गांधी विचार दर्शन : राजकारण * गांधी विचार दर्षन : सत्याग्रह प्रयोग * गांधी विचार दर्शन : सत्याग्रह विचार * गांधी विचार दर्शन : सत्याग्रहाची जन्मकथा * गांधी विचार दर्शन : हरिजन * नैतिक धर्म * भगवद्गीता : गांधीजींच्या चिंतनातून (महात्मा गांधी यांनी जनसामान्यांसाठी भगवद्गीतेचे केलेले नेमके विवेचन; मराठी अनुवाद : भगवान दातार) * माझ्या स्वप्नांचा भारत == गांधींवरील पुस्तके == महात्मा गांधींवर अनेक लेखकांनी पुस्तके लिहिली आहेत. एका अहवालानुसार गांधींवर एक लक्ष पेक्षा अधिक पुस्तक देशी-विदेशी भाषांमध्ये लिहिली गेली आहेत. * अखंड प्रेरणा गांधीविचारांची (डॉ. [[रघुनाथ माशेलकर]]) * असा झाला पुणे करार (प्रभाकर ओव्हाळ; प्राजक्त प्रकाशन) * अस्त गांधीयुगाचा आणि नंतर ([[अनंत ओगले]]) * अज्ञात गांधी नावाचे पुस्तक [[नारायणभाई देसाई]] यांनी लिहिले आहे. सुरेशचंद्र वारघडे यांनी त्याचे मराठीत भाषांतर केले आहे. * आपले बापू (माया बदनोरे) * गंगेमध्ये गगन वितळले (अंबरीश मिश्र) * Gandhi-An Illustrated Biography (प्रमोद कपूर) * गांधी आणि अली बंधू : एका मैत्रीचे चरित्र (अनुवादित, मूळ इंग्रजी लेखक - राखहरी चॅटर्जी; मराठी अनुवादक - ?) * गांधी आणि आंबेडकर (अनुवादित, मूळ इंग्रजी लेखिका - एलिनाॅर झेलियट; मराठी अनुवाद - ?) * गांधी आणि आंबेडकर (गं.बा. सरदार) * गांधी : गीता (प्रा. डाॅ. [[विश्वास पाटील]]) * गांधीजी आणि त्यांचे टीकाकार ([[सुरेश द्वादशीवार]], आधी भाषणमाला, मग लेखमाला (दोन्ही १५ ऑगस्ट २०१७ ते २४ फेब्रुवारी २०१८) आणि नंतर पुस्तक (२८ फेब्रुवारी २०१८) * गांधी उद्यासाठी (५० लेखांचा संग्रह, संपादक [[दिलीप कुलकर्णी]]) * गांधी - जसे पाहिले जाणिले विनोबांनी ([[विनोबा भावे]]) * गांधीजींचे असामान्य नेतृत्व * गांधीजींचे जीवन त्यांच्याच शब्दांत * गांधीजींच्या आठवणी (शांतिकुमार मोरारजी, स्वामी आनंद; मराठी अनुवाद - अंबरीश मिश्र) * गांधीजी होते म्हणून ([[बाळ पोतदार]]) * गांधींनंतरचा भारत (मूळ इंग्रजी लेखक [[रामचंद्र गुहा]], मराठी अनुवाद [[शारदा साठे]]) * गांधी नावाचे महात्मा (अनेक विद्वानांनी लिहिलेल्या लेखांचा संग्रह-संपादक [[रॉय किणीकर]]) * गांधी पर्व (दोन खंड, गोविंद तळवलकर) * गांधी : प्रथम त्यांस पाहता (मूळ थॉमस वेबर, मराठी अनुवाद सुजाता गोडबोले) * गांधी भारतात येण्यापूर्वी (अनुवादित, मूळ लेखक - रामचंद्र गुहा; अनुवादक - शारदा साठे) * गांधी-विचार (ठाकुरदास बंग) * गांधी, विनोबा आणि जयप्रकाश ([[मिलिंद बोकील]]) * चले जाव आंदोलन (बा.बा. राजेघोरपडे) * [[डी. जी. तेंडुलकर]] यांचे आठ खंडी "महात्मा : लाईफ ऑफ मोहनदास करमचंद गांधी" * द डेथ अँड आफ्टरलाईफ ऑफ महात्मा गांधी (इंग्रजी पुस्तक, २०१५; लेखक : मकरंद आर. परांजपे) * दुसरे प्रॉमिथियस : महात्मा गांधी ([[वि.स. खांडेकर]]) * बहुरूप गांधी (मूळ अनू बंदोपाध्याय, मराठी अनुवाद - [[शोभा भागवत]]) * बापू-माझी आई (मूळ मनुबहेन गांधी, मराठी अनुवाद - ना.गो. जोशी) * बापूंच्या सहवासात (संपादक - [[अरुण शेवते]]) * मराठीमध्ये [[पु.ल. देशपांडे]] आणि [[अवंतिकाबाई गोखले]] यांनी गांधीजींचे चरित्र लिहिले आहे. * [[प्यारेलाल]] आणि [[सुशीला नायर]] यांचे दहा खंडी "महात्मा गांधी". (उल्लेखनीय) * महात्मा आणि मुसलमान ([[यशवंत गोपाळ भावे]]) * महात्मा गांधी आणि आंबेडकर : संघर्ष आणि समन्वय" (नामदेव कांबळे) * महात्मा गांधी आणि त्यांचा भारतीय संघर्ष (अनुवादित, मूळ इंग्रजी Great Soul Mahatma Gandhi and His Struggle with India, लेखक - जोसेफ लेलिव्हेल्ड , मराठी अनुवाद - मुक्ता देशपांडे) * महात्मा गांधी आणि भारतीय राज्यघटना ([[नरेंद्र चपळगावकर]]) * महात्मा गांधींची विचारसृष्टी (लेखक - यशवंत सुमंत) * महात्मा गांधी : जीवन आणि कार्य (अनुवादित, मूळ इंग्रजी The Life of Mahatma Gandhi, लेखक - लुई फिशर; मराठी अनुवादक : [[वि.रा. जोगळेकर]]). हेच पुस्तक वाचून रिचर्ड ॲटनबरो याने 'गांधी' सिनेमा बनवला.. * "मोहनदास" (राजमोहन गांधी (इंग्लिश पुस्तक); मराठी अनुवाद: [[मुक्ता शिरीष देशपांडे]]) * लेट्स किल गांधी (मूळ तुषार गांधी, अनुवाद अजित ठाकुर) * विधायक कार्यक्रम * शोध गांधींचा (चंद्रशेखर धर्माधिकारी) * सत्याग्रही समाजवाद व व मार्क्सवादाचा समन्वय : आचार्य शं. द. जावडेकरकृत मीमांसा (प्राचार्य डॉ. शिरीष पवार) * सूर्यासमोर काजवा : गांधीहत्येचा इतिहास (चुनीभाई वैद्य) == चित्रपट व नाटके == * ब्रिटिश चित्रपट दिग्दर्शक सर [[रिचर्ड ॲटनबरो]] यांनी गांधीजींच्या आयुष्यावर इंग्रजी चित्रपटाची निर्मिती केली. यात महात्मा गांधींची भूमिका [[बेन किंग्जले]] या ब्रिटिश अभिनेत्याने केली. हा चित्रपट [[इ.स. १९८१]] मध्ये प्रदर्शित झाला. या चित्रपटाने ८ [[ऑस्कर पुरस्कार]] जिंकून त्या वेळेस विक्रम स्थापला होता. या चित्रपटाचे हिंदीसह जगातील सर्वच मुख्य भाषेत भाषांतर झाले असून बॉक्स ऑफिसवरही या चित्रपटाने चांगले यश मिळवले.<ref>[http://www.imdb.com/शीर्षक/tt0083987/ imdb संकेतस्थळावरील गांधी चित्रपटाचे पान]</ref> * [[इ.स. २००६]] मध्ये बॉलिवुडमध्ये [[विधू विनोद चोप्रा]] यांनी [[लगे रहो मुन्नाभाई (चित्रपट)|लगे रहो मुन्नाभाई]] या विनोदी चित्रपटाची निर्मिती केली. यात एक गुंड प्रवृतीचा नायक एका मुलीला प्रभावित करण्यासाठी आपण गांधीजींचे मोठे अनुयायी आहोत हे दाखवतो व त्यासाठी तो गांधींजींच्या तत्त्वज्ञानाचा अभ्यास करतो. त्यानंतर त्याला नेहेमी गांधीजी जवळ असल्याचे व त्याला चांगल्या मार्गावर नेण्यासाठी मार्गदर्शन करत असल्याचे भास होत राहतात. या चित्रपटात गांधीजींच्या [[अहिंसा]] व [[सत्याग्रह]] या तत्त्वांचा आजच्या काळातही वापर करता येतो हे दर्शविण्याचा प्रयत्‍न केला गेला आहे.<ref>[http://www.imdb.com/शीर्षक/tt0456144/ imdb संकेतस्थळावरील [[लगे रहो मुन्नाभाई (चित्रपट)|लगे रहो मुन्नाभाई] चित्रपटाचे पान]</ref> या चित्रपटात गांधींची भूमिका [[दिलीप प्रभावळकर]] यांनी केली होती. * अँड गांधी गोज मिसिंग (मराठी लघुपट), दिग्दर्शक : देवेंद्र जाधव. सर्व भारतीय भाषांत अनुवाद * गांधी आडवा येतो (मराठी नाटक), लेखक : शफाअतखान * गांधी आणि आंबेडकर (मराठी नाटक), लेखक : प्रेमानंद गज्वी, या नाटकाचे कानडीतही प्रयोग झाले आहेत. * द गांधी मर्डर (हिंदी चित्रपट, २०१९) * गांधी : माय फादर (हिरालाल गांधींवरील हिंदी चित्रपट) - २००७, निरमाता अनिल कपूर. या चित्रपटातील गांधींचीची भूमिका दर्शन जरीवाला याने केली होती. या पुस्तकाला २००७ सालचा राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार मिळाला. * गांधी व्हर्सेस गांधी (मराठी नाटक), लेखक : [[अजित दळवी]], या नाटकाचा डी.एस. चौधरी यांनी कानडी भाषेत अनुवाद केला आहे. * गोडसे@गांधी.कॉम (हिंदी नाटक) लेखक : असगर वजाहत * नाईन अवर्स टु रामा (हिंदी चित्रपट, १९६३) * मी नथुराम गोडसे बोलतोय (मराठी नाटक), लेखक : [[प्रदीप दळवी]] * द मेकिंग ऑफ महात्मा (श्याम बेनेगल दिग्दर्शित हिंदी चित्रपट) - १९९६ (गांधीच्या भूमिकेत - रजित कपूर) * मोहन से महात्मा (हिंदी नाटक, डॉ.सुनील केशव देवधर, पुणे) : या नाटकाला [[विष्णूदास भावे]] पुरस्कार मिळाला आहे. * ‘मोहनसे महात्मा’ या विषयावर गौरी कुलकर्णी नृत्याविष्कार करतात. * युगपुरुष (महात्मा गांधींचे आध्यात्मिक गुरू (जैन तत्त्ववेत्ते श्रीमद्‌ रामचंद्रजीं)वरील मूळ गुजराती नाटक. लेखक - [[उत्तम गाडा]]. नाटकाचे गुजराती, मराठी, हिंदी आणि कन्‍नड या भाषांत प्रयोग होत असतात. (एप्रिल २०१७) * सरदार (गांधींच्या भूमिकेत अन्नू कपूर) (चित्रपट इंगजीत डब झाला आहे.) * सेलेब्रेटिंग दि महात्मा (हिंदी लघुपट, निर्माता राजकुमार हिरानी; कलावंत - आमिर खान, आलिया भट्ट, कंगना राणावत, रणबीर कपूर, विकी कौशल, शाहरूख खान, सलमान खान, सोनम कपूर आहुजा.) * हे राम (हिंदी चित्रपट, दिग्दर्शक - कमल हसन) (गांधींच्या भूमिकेत [[नसीरुद्दीन शाह]]) === गांधींच्या विचारांवर आधरित हिंदी चित्रपट === * अछूतकन्या{{संदर्भ}} * चंडीदास : चित्रपटाची सुरुवात अशी आहे - एक ब्राह्मण आणि एक धोबीण एका नदीच्या घाटावर कपडे धुवायला आली आहेत. दोघांची प्रतिबिंबे पाण्यात पडली आहेत. एक लाट येते, दोन्ही प्रतिमा एकमेकांत मिसळून जातात, आणि एका प्रेमकथेची सुरुवात होते. दिग्दर्शक - [[देवकी बोस]]{{संदर्भ}} * दो ऑंखे बारा हाथ : दिग्दर्शक, निर्माता - [[व्ही. शांताराम]]{{संदर्भ}} * महात्मा विदूर : या चित्रपटात विदुराला चष्मा आहे आणि त्याच्या हातात काठी आहे. चित्रपटाचे निर्माते द्वारकादास संपत.{{संदर्भ}} * सुजाता : दिग्दर्शक - [[बिमल राॅय]]{{संदर्भ}} == पुरस्कार व सन्मान == * इ.स. १९३० मध्ये टाइम मासिकाने गांधी यांना ‘द मॅन ऑफ दी इयर’ म्हणून संबोधित केले.{{संदर्भ}} * नागपूर विद्यापीठाने त्यांना एलएल.डी. ही पदवी इ.स. १९३७ मध्ये दिली.{{संदर्भ}} == हे सुद्धा पहा == * [[महात्मा गांधींच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{विकिक्वोटविहार}} {{विकिकॉमन्स|Mohandas K. Gandhi|महात्मा गांधी}} * [[s:An Autobiography or The Story of my Experiments with Truth|विकिस्रोतावरील गांधीजींचे आत्मचरित्र]] <!--* {{gutenberg author| id=Mahatma+Gandhi | name=Mahatma Gandhi}} Commenting out as template is not available!--> * [http://www.gandhismriti.gov.in/indexb.asp गांधी स्मृती - भारत सरकारचे संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070712110932/http://www.gandhismriti.gov.in/indexb.asp |date=2007-07-12 }} * [http://www.gandhiserve.org/ Mahatma Gandhi News Research and Media service] * [http://www.boloji.com/people/04004.htm Mahatma Gandhi a votary of sustainable living] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013113352/http://www.boloji.com/people/04004.htm |date=2008-10-13 }} <!--* [http://www.mahatma.org.in/ The Official Mahatma Gandhi eArchive & Reference Library] Commenting out as not currently up and working so cannot evaluate!--> * [http://www.gandhi-manibhavan.org/ मणी भवन गांधी संग्रहालय, Gandhi Museum & Library] * [http://www.mkgandhi.org/ गांधी पुस्तक भांडार] * [[wikilivres:Mohandas K. Gandhi|गांधीजींचे लिखाण]] * [http://www.soka.edu/page.cfm?p=204 Gandhi Hall and statue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430234842/http://www.soka.edu/page.cfm?p=204 |date=2008-04-30 }}, अमेरिकेतील [[सोका विद्यापीठ]] {{भारतीय स्वातंत्र्यलढा}} {{DEFAULTSORT:गांधी, मोहनदास करमचंद}} [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:महात्मा गांधी| ]] [[वर्ग:इ.स. १८६९ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९४८ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:हत्या झालेले भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:कैसर-ए-हिंद पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:भारतीय आत्मचरित्रकार]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] tp1cc49hwuxqth2cyvtzpmf16xl6kjp 2686191 2686188 2026-05-27T02:07:20Z संतोष गोरे 135680 2686191 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = १ ऑक्टोबर |वर्ष = २००८ }} {{करिता|गांधी|गांधी (निःसंदिग्धीकरण)}} {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = मोहनदास करमचंद गांधी | चित्र = MKGandhi.jpg | चित्र रुंदी = | चित्र title = महात्मा गांधी यांचे [[इ.स. १९४४]] मधील छायाचित्र | टोपणनाव = बापू | जन्मदिनांक = [[ऑक्टोबर २]], [[इ.स. १८६९]] | जन्मस्थान = [[पोरबंदर]], [[सौराष्ट्र|काठियावाड]], [[ब्रिटिश भारत]] | जन्म_नाव = मोहनदास करमचंद गांधी | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|1948|1|30|1869|10|2}} | मृत्युस्थान = [[नवी दिल्ली]], [[भारत]] | चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] | संघटना = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|अखिल भारतीय काँग्रेस]] | पत्रकारिता लेखन = | पुरस्कार = {{#Property:P166}} | स्मारके = [[राजघाट]] | धर्म = [[हिंदू धर्म|हिंदू]] | प्रभाव = [[लिओ टॉलस्टॉय]]<br /> [[जॉन रस्किन]]<br />[[गोपाळ कृष्ण गोखले]] | प्रभावित = | वडील नाव = करमचंद | आई नाव = पुतळीबाई | पती नाव = | पत्नी नाव = [[{{#Property:P26}}]] | अपत्ये = [[हरीलाल गांधी|हरीलाल]]<br />[[मणिलाल गांधी|मणिलाल]]<br />[[रामदास गांधी|रामदास]]<br />[[देवदास गांधी|देवदास]] | स्वाक्षरी चित्र = Gandhi_signature.svg | तळटिपा = }} '''मोहनदास करमचंद गांधी<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/gandhi "Gandhi"].</ref>''' ([[ऑक्टोबर २]], [[इ.स. १८६९]] - [[जानेवारी ३०]], [[इ.स. १९४८]]) हे [[भारताचा स्वातंत्र्यलढा|भारताच्या स्वातंत्र्य संग्रामा]]<nowiki/>तील प्रमुख नेते आणि [[तत्त्वज्ञ]] होते. ते एक [[वकील]],<ref>{{Citation|title=Mahatma Gandhi|year=2019}} Quote: "Mahatma Gandhi, byname of Mohandas Karamchand Gandhi, (born October 2, 1869, Porbandar, India – died January 30, 1948, Delhi), Indian lawyer, politician.</ref> वसाहतविरोधी राष्ट्रवादी नेते<ref name="GangulyDocker20082">{{Citation|title=Rethinking Gandhi and Nonviolent Relationality: Global Perspectives|year=2008}} Quote: "... marks Gandhi as a hybrid cosmopolitan figure who transformed ... anti-colonial nationalist politics in the twentieth-century in ways that neither indigenous nor westernized Indian nationalists could."</ref> आणि राजकीय नैतिकतावादी होते.<ref name="Parel20162">{{Citation|title=Pax Gandhiana: The Political Philosophy of Mahatma Gandhi|year=2016}} Quote: "Gandhi staked his reputation as an original political thinker on this specific issue.</ref> [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश राजवटी]]<nowiki/>पासून भारताच्या स्वातंत्र्याच्या यशस्वी मोहिमेचे नेतृत्व करण्यासाठी महात्मा गांधींनी [[अहिंसक आंदोलन|अहिंसक आंदोलना]]<nowiki/>चा वापर केला.<ref name="Stein20102">{{Citation|title=A History of India|year=2010|url=Burton Stein}}</ref> नंतर जगभरातील अनेक नागरी हक्क आणि स्वातंत्र्य चळवळींना महात्मा गांधींकडून प्रेरणा मिळाली. '''महात्मा''' ([[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]] : "महान आत्मा", "पूज्य") असा त्यांचा सन्माननीय उल्लेख प्रथम [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिके]]<nowiki/>त १९१४ मध्ये केला गेला. आता हा शब्द जगभरात त्यांच्यासाठी वापरला जातो.<ref name="McGregor19932">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/oxfordhindiengli00mcgr_0|title=The Oxford Hindi-English Dictionary|last=McGregor|first=Ronald Stuart|publisher=Oxford University Press|year=1993|isbn=978-0-19-864339-5|page=[https://archive.org/details/oxfordhindiengli00mcgr_0/page/799 799]|access-date=31 August 2013|url-access=registration}}</ref><ref name="rajmohan_gandhi_p1722">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=FauJL7LKXmkC&pg=PA172|title=Gandhi: The Man, His People, and the Empire|last=Gandhi|first=Rajmohan|year=2006|isbn=978-0-520-25570-8|page=172|quote=...Kasturba would accompany Gandhi on his departure from [[Cape Town]] for [[England]] in July 1914 ''en route'' to India. ... In different South African towns ([[Pretoria]], [[Cape Town]], [[Bloemfontein]], [[Johannesburg]], and the [[KwaZulu-Natal|Natal]] cities of [[Durban]] and [[Verulam, KwaZulu-Natal|Verulam]]), the struggle's martyrs were honoured and the Gandhi's bade farewell. Addresses in [[Durban]] and Verulam referred to Gandhi as a 'Mahatma', 'great soul'. He was seen as a great soul because he had taken up the poor's cause. The whites too said good things about Gandhi, who predicted a future for the Empire if it respected justice.|author-link=Rajmohan Gandhi}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/rabindranath-tagore-didnt-give-mahatma-title-says-poet/articleshow/51001860.cms |title=Rabindranath Tagore didn't give 'Mahatma' title, says poet |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= टाइम्स ऑफ इंडिया |प्रकाशक= |भाषा=इंग्लिश |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ मार्च २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20160216100007/https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/rabindranath-tagore-didnt-give-mahatma-title-says-poet/articleshow/51001860.cms |विदा दिनांक=१६ फेब्रुवारी २०१६}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव = Krishna Probodh | आडनाव = Goswami | title = Mahatma Gandhi A Chronology | भाषा = इंग्लिश | प्रकाशक = Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India | वर्ष = 1971 | आयएसबीएन = | दुवा = https://www.google.co.in/books/edition/Mahatma_Gandhi/4MgBAAAAMAAJ?hl=en | संदर्भ = | अ‍ॅक्सेसदिनांक = १४ मार्च २०२५ | विदा संकेतस्थळ दुवा = https://web.archive.org/web/20250628225443/https://www.google.co.in/books/edition/Mahatma_Gandhi/4MgBAAAAMAAJ?hl=en | विदा दिनांक = 2025-06-28 | url-status = bot: unknown }}</ref> [[गुजरात]]<nowiki/>मधील एका [[हिंदू]] कुटुंबात जन्मलेल्या आणि वाढलेल्या गांधींनी इनर टेंपल, [[लंडन]] येथे वकिलीचे शिक्षण घेतले. जून १८९१ मध्ये, वयाच्या २२ व्या वर्षी त्यांना व्यवसायासाठी बोलावण्यात आले. भारतात दोन अनिश्चित वर्षे राहिल्यानंतर, ते १८९३ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिके]]<nowiki/>त एका भारतीय व्यापाऱ्याच्या दाव्यासाठी गेले. ते २१ वर्षे दक्षिण आफ्रिकेत कुटुंबासोबत राहिले आणि इथेच [[असहकार आंदोलन|असहकार]] आणि [[अहिंसा|अहिंसे]]<nowiki/>च्या तत्त्वावर आधारित सत्याग्रहाचा उपयोग गांधींनी प्रथम केला. १९१५ मध्ये, वयाच्या ४५ व्या वर्षी, ते [[ब्रिटिश भारत|भारता]]<nowiki/>त परतले आणि लवकरच अन्यायकारक जमीनकर आणि भेदभावाच्या विरोधात शेतकरी, कामगार आणि शहरी मजुरांना आंदोलन करण्यासाठी संघटित करण्याचे ठरवले. [[इ.स. १९२१]] मध्ये [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची]] सूत्रे सांभाळल्यानंतर गरिबी निर्मूलन, आर्थिक स्वावलंबन, स्त्रियांचे समान हक्क, सर्व-धर्म-समभाव, [[अस्पृश्यता]] निवारण आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे स्वराज्य यासाठी देशभरात चळवळ चालू केली. गांधींनी भारतातील ग्रामीण गरिबांची ओळख म्हणून स्वतः कातलेल्या सुताचे [[धोतर]] आणि [[शाल]] अशी साधी राहणी स्वीकारली. त्यांनी [[शाकाहार|शाकाहारा]]<nowiki/>चा अवलंब केला आणि अनेकदा आत्मशुद्धीसाठी आणि राजकीय चळवळीसाठी साधन म्हणून दीर्घ उपवास केले. ते एका स्वयंपूर्ण निवासी समुदायात राहू लागले आणि साधे अन्न खाऊ लागले. गांधी हे आजीवन साम्प्रदायीकातावादाचे (सम्प्रदायांवर राजकारण करण्याचे) विरोधक होते आणि ते मोठ्या प्रमाणात सर्व [[धर्म]] आणि [[पंथ]] यांच्यापर्यंत पोहोचले. ढासळत जाणाऱ्या खिलाफत चळवळीला त्यांनी आधार दिला आणि ते [[मुस्लिम|मुस्लिमांचे]] नेते बनले. [[इ.स. १९३०]] मध्ये [[इंग्रज|इंग्रजांनी]] लादलेल्या [[मिठ|मिठावरील]] कराविरोधात त्यांनी हजारो भारतीयांचे ४०० कि.मी. (२५० मैल) लांब ''[[दांडी यात्रा|दांडी यात्रेमध्ये]]'' प्रतिनिधित्व केले. [[इ.स. १९४२]] मध्ये त्यांनी इंग्रजांविरुद्ध ''[[भारत छोडो आंदोलन]]'' चालू केले. या आणि यासारख्या इतर कारणांसाठी त्यांना भारतात आणि दक्षिण आफ्रिकेत अनेक वेळा तुरुंगवास भोगावा लागला. धार्मिक बहुलवादावर आधारित स्वतंत्र भारताच्या गांधींच्या दृष्टिकोनाला १९४० च्या दशकाच्या सुरुवातीला मुस्लिम राष्ट्रवादाने आव्हान दिले; ज्याने [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारता]]<nowiki/>तील [[मुसलमान|मुस्लिमां]]<nowiki/>साठी स्वतंत्र मातृभूमीची मागणी केली होती.<ref name="Khan2007-page1">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/greatpartitionma00khan/page/18|title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan|last=Khan|first=Yasmin|publisher=Yale University Press|year=2007|isbn=978-0-300-12078-3|page=[https://archive.org/details/greatpartitionma00khan/page/18 18]|access-date=1 September 2013}}</ref> ऑगस्ट १९४७ मध्ये, ब्रिटनने स्वातंत्र्य दिले, परंतु [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश भारतीय साम्राज्य]] <ref name="Khan2007-page1" /> हे दोन अधिराज्यांमध्ये विभागले गेले, एक हिंदू-बहुल [[भारत]] आणि मुस्लिम-बहुल [[पाकिस्तान]].<ref name="autogenerated3">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/greatpartitionma00khan|title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan|last=Khan|first=Yasmin|publisher=Yale University Press|year=2007|isbn=978-0-300-12078-3|page=[https://archive.org/details/greatpartitionma00khan/page/n30 1]|access-date=1 September 2013|url-access=registration}}</ref> अनेक विस्थापित [[हिंदू]], [[मुसलमान|मुस्लिम]] आणि [[शीख]] त्यांच्या नवीन भूमीत जात असताना, विशेषतः [[पंजाब]] आणि [[बंगाल]]<nowiki/>मध्ये धार्मिक हिंसाचार सुरू झाला. स्वातंत्र्याच्या अधिकृत उत्सवापासून दूर राहून, गांधींनी पीडित भागांना भेट दिली आणि त्रास कमी करण्याचा प्रयत्न केला. त्यानंतरच्या काही महिन्यांत त्यांनी धार्मिक हिंसाचार थांबवण्यासाठी अनेक उपोषणे केली. यातील शेवटचे उपोषण हे [[जानेवारी १२|१२ जानेवारी]] [[इ.स. १९४८|१९४८]] रोजी [[दिल्ली]]<nowiki/>त सुरू केले जेव्हा ते ७८ वर्षांचे होते.<ref name="Brown1991-p380">[[Mahatma Gandhi#Brown1991|Brown (1991)]], p. 380: "Despite and indeed because of his sense of helplessness Delhi was to be the scene of what he called his greatest fast.</ref> यामागे पाकिस्तानला देय असलेली काही रोख संपत्ती भरण्यासाठी भारतावर दबाव आणण्याचे अप्रत्यक्ष लक्ष्य देखील होते.<ref name="Brown1991-p380" /> भारत सरकारने धार्मिक दंगलखोरांप्रमाणेच माघार घेतली असली तरी, पाकिस्तान आणि भारतीय मुस्लिम, विशेषतः दिल्लीत वेढा घातल्या गेलेल्या, त्यांच्या बचावासाठी गांधीजी आग्रही होते, असा विश्वास भारतातील काही हिंदूंमध्ये पसरला.<ref name="talbot-singh-delhi">{{Citation|title=The Partition of India|year=2009}}</ref> <ref name="Brown1991-p380" /> यापैकी एक [[नथुराम गोडसे]] हा पश्चिम भारतातील हिंदू राष्ट्रवादी होते. त्यांनी [[जानेवारी ३०|३० जानेवारी]] [[इ.स. १९४८|१९४८]] रोजी दिल्लीत एका आंतरधर्मीय प्रार्थना सभेत छातीत तीन गोळ्या झाडून [[महात्मा गांधींची हत्या]] केली.<ref name="CushRobinson2008">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=i_T0HeWE-EAC&pg=PA544|title=Encyclopedia of Hinduism|last=Cush|first=Denise|last2=Robinson|first2=Catherine|last3=York|first3=Michael|publisher=Taylor & Francis|year=2008|isbn=978-0-7007-1267-0|page=544|access-date=31 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012221104/http://books.google.com/books?id=i_T0HeWE-EAC&pg=PA544|archive-date=12 October 2013}}</ref> गांधींनी आयुष्यभर [[सत्य]] आणि [[अहिंसा]] या तत्त्वांचा पुरस्कार केला. स्वतःदेखील याच तत्त्वांनुसार जगले आणि इतरांनीही तसे करावे असे सुचवले. त्यांनी खेड्यांना खऱ्या भारताचे मूळ म्हणून पाहिले आणि स्वयंपूर्णतेचा पुरस्कार केला. [[ब्रिटन]]मधील [[विन्स्टन चर्चिल]] यांनी १९३० साली त्यांची "अर्धनग्न फकीर" म्हणून निर्भत्सना केली. त्यांच्या शेवटच्या वर्षांमध्ये [[भारताची फाळणी|भारत - पाकिस्तान फाळणी]]<nowiki/>मुळे व्यथित झालेल्या गांधींनी हिंदू-मुस्लिम दंगे थांबवण्यासाठी प्रयत्‍न केले. अहिंसात्मक असहकार आंदोलनांनी गांधींनी भारताला स्वातंत्र्य मिळवून दिले. अहिंसात्मक मार्गांनी स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी त्यांनी संपूर्ण जगाला प्रेरित केले. [[सुभाषचंद्र बोस]] यांनी [[इ.स. १९४४]] मध्ये पहिल्यांदा त्यांना ‘राष्ट्रपिता’ असे संबोधले, असे म्हणतात. गांधी [[सत्याग्रह|सविनय सत्याग्रहाच्या कल्पनेचे]] जनक होते. [[ऑक्टोबर २|२ ऑक्टोबर]] हा महात्मा गांधींचा जन्मदिवस हा भारतात [[गांधी जयंती]] म्हणून आणि जगभरात [[आंतरराष्ट्रीय अहिंसा दिन|आंतरराष्ट्रीय अहिंसा दिवस]] म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी भारतात राष्ट्रीय सुट्टी असते. गांधींना सामान्यतः अनौपचारिकपणे भारताचे राष्ट्रपिता मानले जाते.<ref name="archive.indianexpress.com2">{{स्रोत बातमी|url=http://archive.indianexpress.com/news/gandhi-not-formally-conferred-father-of-the-nation-title-govt/973101/|title=Gandhi not formally conferred 'Father of the Nation' title: Govt|date=11 July 2012|work=द इंडियन एक्सप्रेस|archive-url=https://web.archive.org/web/20140906121950/http://archive.indianexpress.com/news/gandhi-not-formally-conferred-father-of-the-nation-title-govt/973101|archive-date=6 September 2014}}</ref><ref name="timesofindia.indiatimes.com2">{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Constitution-doesnt-permit-Father-of-the-Nation-title-Government/articleshow/16961980.cms|title=Constitution doesn't permit 'Father of the Nation' title: Government|date=26 October 2012|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107223546/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Constitution-doesnt-permit-Father-of-the-Nation-title-Government/articleshow/16961980.cms|archive-date=7 January 2017}}</ref> त्यांना सामान्यतः '''बापू'''<ref name="Nehru2">{{स्रोत पुस्तक|title=An Autobiography|last=Nehru|first=Jawaharlal|publisher=Bodley Head}}</ref> ([[गुजराती भाषा|गुजराती]] : ''प्रेमाने वडिलांसाठीचे संबोधन'',<ref name="McAllister19822">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/reweavingwebofli00mcal|title=Reweaving the Web of Life: Feminism and Nonviolence|last=McAllister|first=Pam|publisher=New Society Publishers|year=1982|isbn=978-0-86571-017-7|page=[https://archive.org/details/reweavingwebofli00mcal/page/194 194]|access-date=31 August 2013|url-access=registration}}</ref> ''पापा''<ref name="McAllister19822"/><ref name="Eck20032">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=XpR0AmKLeY4C&pg=PA210|title=Encountering God: A Spiritual Journey from Bozeman to Banaras|last=Eck|first=Diana L.|publisher=Beacon Press|year=2003|isbn=978-0-8070-7301-8|page=210|author-link=Diana Eck|access-date=31 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012220529/http://books.google.com/books?id=XpR0AmKLeY4C&pg=PA210|archive-date=12 October 2013}}</ref>) म्हणले जाते. == सुरुवातीचा काळ == [[चित्र:Mohandas K Gandhi, age 7.jpg|thumb|left|महात्मा गांधी लहानपणीचे]] [[चित्र:Gandhi London 1906.jpg|महात्मा गांधी इंग्लंड मध्ये|right|thumb]] गांधींचा जन्म [[ऑक्टोबर २]], [[इ.स. १८६९]] या दिवशी सध्याच्या [[गुजरात|गुजरातमधील]] [[पोरबंदर]] शहरात झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव करमचंद आणि आईचे नाव पुतळीबाई होते. करमचंद गांधी तत्कालीन काठेवाड प्रांतातील पोरबंदरमध्ये दिवाण होते. त्यांच्या आजोबांचे नाव उत्तमचंद गांधी असे होते. त्यांना उत्ता गांधी असेदेखील म्हणत. पुतळीबाई या करमचंद यांच्या चौथ्या पत्‍नी होत्या. आधीच्या तीन पत्‍नी प्रसूतिदरम्यान मृत पावल्या होत्या. अत्यंत धार्मिक वातावरणातील बालपणाचा मोठा प्रभाव गांधीजींच्या पुढील आयुष्यावर दिसून येतो. विशेषतः अहिंसा, शाकाहार, सहिष्णुता, इतरांबद्दल करुणा या तत्त्वांचे बीज याच काळात रोवले गेले. आईमुळे मोहनदासांवर [[जैन]] संकल्पना आणि प्रथांचा प्रभाव होता. प्राचीन वाङ्मयातील श्रावणबाळ आणि हरिश्चंद्र या दोन कथांचा मोहनदासचा मनावर गहिरा परिणाम होता. स्वतःच्या आत्मचरित्रात ते कबूल करतात की या दोन कथांमुळे त्यांच्या मनावर अमिट परिणाम झाला होता. ते लिहितात "त्याने मला झपाटले आणि मी अगणित वेळा माझ्याशीच हरिश्चंन्द्रासारखा वागलो असेन" गांधीच्या सत्य आणि प्रेम या दैवी गुणाशी झालेल्या स्वओळखीचा माग हा या पौराणिक पात्रांपर्यंत येऊन पोहोचतो. [[इ.स. १८८३]] मध्ये वयाच्या तेराव्या वर्षी त्यांचा [[{{#Property:P26}}|कस्तुरबा माखनजी]] यांच्या बरोबर बालविवाह झाला.<ref>माझे सत्याचे प्रयोग, मोहनदास करमचंद गांधी, पृष्ठे ५-७</ref>त्यांचे नाव लहान करून कस्तुरबा (आणि प्रेमाने बा) असे घेतले जाई. पण त्या काळातील रिवाजानुसार कस्तुरबा बहुतांश काळ त्यांच्या वडिलांच्या घरीच होत्या.<ref>माझे सत्याचे प्रयोग, मोहनदास करमचंद गांधी, पृष्ठ ९</ref>या प्रक्रियेत मोहनदासला शालेय शिक्षणाचे एक वर्ष गमवावे लागले. लग्नाच्या दिवसाच्या आठवणींबद्दल ते एकदा म्हणाले होते, "आम्हाला लग्नाबद्दल फार काही माहित नसल्यामुळे लग्न म्हणजे आमचासाठी नवीन कपडे घालणे, गोड खाऊ खाणे आणि नातेवाइकांबरोबर खेळणे" हेच होते. [[इ.स. १८८५]] मध्ये जेव्हा गांधीजी १५ वर्षांचे होते तेव्हा त्यांना पहिले अपत्य झाले, पण ते खूप कमी काळ जगले. त्याच वर्षी आधी वडील करमचंद गांधींचा स्वर्गवास झाला होता.<ref>माझे सत्याचे प्रयोग, मोहनदास करमचंद गांधी, पृष्ठे २०-२२</ref> पुढे गांधीजी आणि कस्तुरबा यांना अजून चार मुले झाली- [[इ.स. १८८८]] मध्ये [[हरीलाल गांधी|हरीलाल]], [[इ.स. १८९२]] मध्ये [[मणिलाल गांधी|मणिलाल]], [[इ.स. १८९७]] मध्ये [[रामदास गांधी|रामदास]] आणि [[इ.स. १९००]] मध्ये [[देवदास गांधी|देवदास]]. त्यांच्या पोरबंदरमधील प्राथमिक तसेच राजकोटमधील माध्यमिक शिक्षणामध्ये ते एक साधारण विद्यार्थी होते. त्यांचा एका वार्षिक परीक्षेतील अहवाल पुढीलप्रमाणे होता - "इंग्रजीत चांगला, अंकगणितात ठीक आणि भूगोलात कच्चा. वर्तणूक अतिशय चांगली, हस्ताक्षर खराब" ते मॅट्रिकची परीक्षा भावनगरमधील शामळदास कॉलेजमधून थोड्या कष्टानेच पास झाले आणि तेथे असतांना, त्यांनी वकील व्हावे या त्यांच्या कुटुंबीयांच्या इच्छेबद्दल ते नाखूश होते. == बॅरिस्टर == शालेय शिक्षण संपवून वयाच्या एकोणिसाव्या वर्षी [[इ.स. १८८८]] मध्ये ते [[इंग्लंड|इंग्लंडमध्ये]] [[लंडन|लंडनला]] युनिव्हर्सिटी कॉलेज, वकिलीचे शिक्षण घेण्यास गेले. तेथे त्यानी इनर टेंपल या गावी राहून बॅरिस्टर होण्यासाठी भारतीय कायदा आणि न्यायशास्त्राचा अभ्यास केला. इंग्लंडला जाण्याआधी त्यांनी आईला जैन साधूच्या उपस्थितीत आपण मांस, बाई व बाटली (दारू) यापासून दूर राहू असे वचन दिले होते, त्याचे त्यांनी तिथे पालन केले. परंतु लंडन मधील सपक शाकाहारी जेवणाची चव त्यांना आवडली नाही. आणि लंडनमधील त्याकाळी दुर्मीळ असलेली एक भारतीय खानावळ सापडेपर्यंत ते खूप वेळा उपाशी राहिले. गांधींनी तेथे इंग्रजी चालीरीती ग्रहण करण्याचा प्रयत्‍न केला. उदाहरणार्थ नर्तनाची शिकवणी लावणे. ते इंग्लंडमध्ये शाकाहारी संस्थेचे सदस्य बनले आणि लवकरच त्याच्या अध्यक्षपदी पोहोचले. तेथे ज्या शाकाहारी व्यक्तीना गांधी भेटले, त्यातील काही स्त्रिया थिओसोफिकल सोसायटीच्या सदस्य होत्या. त्यांनी गांधीना आपल्यात येऊन मिळण्यासाठी आणि भाषांतरित आणि मूळ भगवद्‌गीता वाचण्यासाठी प्रोत्साहन दिले. आधी धार्मिक गोष्टीत रस नसणारे गांधी धार्मिक गोष्टीत रस घ्यायला लागले. इंग्लंडमध्ये कायद्याचा अभ्यास करून ते बॅरिस्टर बनले आणि हिंदुस्थानात परत येऊन वकिली करू लागले. १८९१ मध्ये ते इंग्लंड सोडून परत भारतात आले. भारतात आल्यावर कळले की त्यांच्या आईचा ते लंडनमध्ये असतानाच देहान्त झाला आहे आणि त्यांच्या कुटुंबाने ही बातमी त्यांच्यापासून लपवून ठेवली. मुंबईमध्ये कायद्याची प्रॅक्टिस उभी करण्याची त्यांची योजना सफल झाली नाही कारण ते कोर्टात बोलण्यासाठी अतिशय लाजाळू होते. खटल्यांसाठी मसुदा तयार करण्याच्या साध्या जीवनाची सुरुवात करण्यासाठी ते राजकोटला परत आले परंतु एका ब्रिटिश अधिकाऱ्याच्या विरोधात गेल्याने हे काम त्यांना बंद करावे लागले. १८९३ मध्ये त्यानी त्या काळच्या ब्रिटिश साम्राज्यामधील नाताळ (दक्षिण आफ्रिका) येथील दादा अब्दुल्ला आणि कंपनी नावाच्या एका भारतीय कंपनीतील एका पदासाठी एक वर्षाचा करार केला. == दक्षिण आफ्रिकेतील वास्तव्य == [[चित्र:Gandhi Law Office.jpg|thumb|left|महात्मा गांधी (सर्वात मध्ये) १९१३ला सहयोग्यांबरोबर दक्षिण आफ्रिकेत]] गांधीनी आयुष्याची २१ वर्षे दक्षिण आफ्रिकेत घालवली, जेथे त्यानी त्यांचे राजकीय दृष्टिकोन, नैतिक आणि राजकीय नेतृत्व कौशल्ये विकसित केली. दक्षिण आफ्रिकेतील भारतीयांचे नेतृत्व असणाऱ्या श्रीमंत मुस्लिमांनी आणि अतिशय कमी अधिकार असणाऱ्या गरीब हिंदू गिरमिट्यानी(?) गांधींना नोकरी दिली. 'भारतीयत्व' सर्व धर्म आणि जातींमध्ये उतरले आहे असा दृष्टिकोन आयुष्यभर ठेवत गांधीनी या सर्वाना भारतीयच मानले. मुख्यत्वे धर्माच्या बाबतीत ऐतिहासिक भिन्नता आपण सांधू शकू असा त्यांना स्वतःबद्दल विश्वास होता, आणि हा विश्वास घेऊन ते भारतात आले. येथे त्यांनी या विश्वासाची अंमलबजावणी करण्याचा प्रयत्‍न केला. दक्षिण आफ्रिकेमध्ये गांधींना समाजाच्या विकालांगाची ओळख झाली. [[भारतीय धर्म]] आणि संस्कृती यांमध्ये असलेल्या गुंतागुंतीच्या समस्यांपासून आपण दूर आहोत याची त्यांना जाणीव झाली आणि दक्षिण आफ्रिकेतील भारतीयांना समजून घेऊन व त्यांचे नेतृत्व करून आपणास भारत समजला असे ते मानू लागले. दक्षिण आफ्रिकेत गांधीना गौरेतर लोकांबद्दल असलेल्या भेदभावाला सामोरे जावे लागले, तेथील भारतीयांना दिली जाणारी असमान वागणूक अनुभवली. पहिल्या वर्गाचे तिकिट असतांनासुद्धा त्यांना [[पीटरमारित्झबर्ग]]मध्ये रेल्वे अधिकाऱ्यांनी तिसऱ्या वर्गाच्या डब्यात बसण्यास सांगितले. गांधीजीनी नकार देताच त्यांना अपमान करून आगगाडीमधून ढकलून देण्यात आले. ती संपूर्ण रात्र गांधीनी फलाटावरील गेस्टरूममध्ये काढली. (७ जून १८९३). गांधीनी ठरवले असते तर उद्दाम वर्तन करणाऱ्या त्या रेल्वे अधिकाऱ्यास ते अद्दल घडवू शकले असते. पण सूडभावनेने कोणाला शिक्षा करविणे हा त्यांचा हेतू नव्हता तर अन्यायकारक व्यवस्था बदलवणे हा त्यांचा हेतू होता. पुढे एकदा, प्रवाशांना वाट करून न दिल्यामुळे वाहन चालकाने त्यांना मारले. पूर्ण प्रवासात त्यांना अनेक यातना सहन कराव्या लागल्या. अनेक हॉटेलमधून त्यांना हाकलून देण्यात आले. अशा अनेक घटनांपैकी अजून एक घटना म्हणजे, [[डर्बन]]मध्ये न्यायाधीशाने त्यांना त्यांची टोपी काढून ठेवण्याचा हुकूम दिला. गांधींनी तेव्हाही नकार दिला. या घटना त्यांच्या आयुष्याला कलाटणी देण्याऱ्या ठरल्या. हे सर्व अनुभव घेतल्यावर गांधीनी स्वतःचे समाजातील स्थान आणि ब्रिटिश राज्यातील आपल्या लोकांची किंमत याबद्दल प्रश्न उपस्थित करण्यास सुरुवात केली. अशाप्रकारे भारतीयांबद्दलच्या वंशभेद, असमानता यांना सामोरे गेल्यावर गांधींनी या अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्यास व समाजात स्वतःचे स्थान निर्माण करण्यास सुरुवात केली. तेथील भारतीयांचा मतदानाचा हक्क काढून घेणारा कायदा लागू करण्यात येणार होता, या कायद्याला विरोध करणाऱ्या भारतीयांना मदत करण्यासाठी गांधींनी आपले दक्षिण आफ्रिकेतील वास्तव्य काही काळासाठी वाढवले. हा कायदा रद्द करण्यात जरी ते अयशस्वी ठरले तरी यामुळे भारतीयांवरील अन्यायाकडे लक्ष वेधण्यात त्यांची चळवळ यशस्वी झाली. त्यांनी [[इ.स. १८९४]] मध्ये [[नाताळ भारतीय काँग्रेस]]ची स्थापना केली व याद्वारे दक्षिण आफ्रिकेतील विखुरलेल्या भारतीयांना त्यांनी एका राजकीय पक्षात परावर्तित केले. [[इ.स. १८९७]] मध्ये काही काळाच्या भारतातील वास्तव्यानंतर दरबानमध्ये उतरत असताना काही गोऱ्या लोकांच्या जमावाने त्यांच्यावर हल्ला केला व त्यांना जिवे मारण्याचा प्रयत्‍न केला. आणि केवळ पोलीस अधीक्षकाच्या पत्‍नीच्या सहकार्याने त्यांची सुटका झाली. या घटनेत त्यांच्या तोंडाला इजा झाली आणि दोन दात तुटले. पण त्यांनी न्यायालयात तक्रार करण्यास नकार दिला. वैयक्तिक त्रासाबद्दल न्यायालयात जाणे त्यांच्या तत्त्वांमध्ये नव्हते. [[इ.स. १९०६]] मध्ये [[ट्रान्सवाल]] सरकारने एका नवीन कायद्याची घोषणा केली. या कायद्यानुसार तेथील प्रत्येक भारतीयाला स्वतःची नोंदणी करणे बंधनकारक झाले होते. याला विरोध करण्यासाठी बोलवलेल्या सभेमध्ये, त्या वर्षीच्या ११ सप्टेंबर ला, गांधींनी, पहिल्यांदाच आपल्या अजूनही विकसित होत असलेल्या असलेल्या सत्याग्रहाच्या किंवा अहिंसात्मक कार्यप्रणालीला आपलेसे केले. त्यांनी भारतीय बांधवांना अहिंसक पद्धतीने या कायद्यास विरोध करण्यास सांगितले व असे करतांना झालेले अत्याचार सहन करण्यास सांगितले. तेथील समुदायाने या आवाहनाला साद दिली आणि आगामी सात वर्षात हजारो भारतीयांनी हरताळ केल्यामुळे, नोंदणी करण्यास नकार दिल्यामुळे, नोंदणी पत्रक जाळून टाकणे आणि तत्सम अहिंसात्मक कार्यात सामील झाल्यामुळे लोकांनी तुरुंगवास भोगला, चाबकाचे फटके खाल्ले आणि बंदुकीच्या गोळ्याही खाल्या. सरकारने भारतीय आंदोलकांचा हा विरोध यशस्वीरीत्या मोडून काढला तरी पण या अहिंसक चळवळीची व लोकक्षोभाची नोंद घेण्यास आणि गांधींशी वाटाघाटी करण्यास स्वतः तत्त्वज्ञ असलेल्या दक्षिण आफ्रिकेतील नेता जॉन क्रिस्तिआन स्मट्स याला भाग पडले. शांततामय मार्गाने निदर्शने करणाऱ्या निदर्शकांवरील दक्षिण आफ्रिकेच्या सरकारने केलेल्या कठोर कारवायांमुळे लोकक्षोभ निर्माण झाला होता. गांधींच्या कल्पनांनी आकार घेतला आणि सत्याग्रहाची संकल्पना या संघर्षादरम्यान परिपक्व झाली. १९०६ मध्ये इंग्रजांनी नाताळमध्ये झुलू राज्याविरुद्ध युद्ध पुकारले. इंग्रजांच्या बाजूने लढण्यासाठी भारतीयांना भरती करवून घेण्यासाठी गांधीनी इंग्रजांना प्रोत्साहित केले. भारतीयांनी पूर्ण नागरिकत्वाच्या दाव्यास वैध ठरवण्यासाठी इंग्रजांच्या पाठिंबा देणे गरजेचे आहे असा युक्तिवाद त्यानी केला. ब्रिटिशानी गांधींची ही मागणी मान्य केली. आणि २० जणांच्या भारतीय स्वयंसेवकांच्या तुकडीला जाऊ दिले. जखमी सैनिकांना उपचार देण्यासाठी स्ट्रेचरवरून वाहून नेणे ही या तुकडीची जबाबदारी होती. ही तुकडी गांधींच्या नियंत्रणाखाली होती. दोन महिन्यांपेक्षाही कमी काळ या तुकडीने काम केले. या अनुभवातून ते असे शिकले की ब्रिटिशांच्या अपरिहार्य वाढणाऱ्या मिलिटरी ताकदीस उघड उघड आवाहन देणे निराशाजनक आहे - त्यांनी ठरवून टाकले की याचा प्रतिकार हृदयातील पवित्र अश्या अहिंसात्मक पद्धतीनेच करता येईल. नंतर जेव्हा काळ्या लोकांचे बहुमत सत्तेत आले तेव्हा गांधीना राष्ट्रीय नायक म्हणून विविध स्मारकांत घोषित करण्यात आले. == स्वातंत्र्यसंग्राम == [[इ.स. १९१५]]मध्ये गांधीजी कायमसाठी भारतात परत आले. एक प्रमुख भारतीय राष्ट्रवादी, थिओरिस्ट आणि संघटक अशी त्यांची आंतरराष्ट्रीय ख्याती होती. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]च्या अनेक संमेलनांतून बोलले. खऱ्या अर्थी भारताचे राजकारण व समस्या यांचा परिचय त्यांना [[गोपाळ कृष्ण गोखले]] यांनी करून दिला. गोपाळ कृष्ण गोखले हे तेव्हा भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये प्रमुख नेते होते. गोखले त्यांच्या संयम, संतुलन आणि व्यवस्थेच्या आतमध्ये राहून काम करण्याच्या आग्रहाबद्दल ओळखले जात. आजही ते गांधीजींचे राजकीय गुरू म्हणून ओळखले जातात. गांधींनी गोखल्यांचा ब्रिटिशांच्या परंपरांवर आधारित उदार दृष्टिकोन अनुसरला, आणि तो पूर्णपणे भारतीय दिसण्यासाठी बदलला. १९२० मध्ये लोकमान्य टिळकांचा मृत्यू झाल्यावर ते राष्ट्रीय सभेचे प्रमुख नेते बनले. गांधीनी १९२०मध्ये काँग्रेसच्या नेतृत्वाची सूत्रे हातात घेतली. त्यानंतर मागण्यांमध्ये सतत वाढ करत करत (काही ठिकाणी थांबत आणि तडजोड करत) २६ जानेवारी १९३० काँग्रेसने भारताचे स्वातंत्र्य जाहीर करून टाकले. अधिकाधिक वाटाघाटी होत गेल्या आणि काँग्रेसने १९३०मध्ये प्रांतीय सरकारमध्ये भाग घेऊ पर्यंत ब्रिटिशांना हे ओळखता आले नाही. १९३९ च्या सप्टेंबर मध्ये कोणाशीही सल्लामसलत न करता व्हाईसरॉयने जेव्हा जर्मनीविरुद्ध युद्ध जाहीर केले तेंव्हा गांधीनी आणि काँग्रेसने ब्रिटिश सरकारचा पाठिंबा काढून घेतला. गांधीनी १९४२मध्ये तत्काळ स्वराज्याची मागणी करेपर्यंत आणि ब्रिटिश सरकारने प्रतिसाद म्हणून त्यांना आणि लाखो काँग्रेसच्या नेत्यांना तुरुंगात डांबेपर्यंत तणाव वाढतच गेला. दरम्यान मुस्लिम लीगने ब्रिटनला सहकार्य केले, आणि गांधींच्या तीव्र विरोधाला डावलून मुस्लिमांच्या संपूर्ण स्वतंत्र राष्ट्राची, पाकिस्तानची मागणी केली. १९४७ मध्ये ब्रिटिशानी भूमीची फाळणी केली आणि गांधीनी अमान्य केलेल्या शर्तींवर भारत आणि पाकिस्तानने वेगवेगळे स्वातंत्र्य मिळवले. == पहिल्या महायुद्धातील भूमिका == एप्रिल १९१८ला पहिल्या महायुद्धाच्या नंतरच्या काळात, व्हाईसरॉय ने गांधीना दिल्लीत एका युद्ध परिषदेसाठी बोलावले. कदाचित गांधीनी त्यांचा इंग्रज साम्राज्यास असलेला पाठींबा दर्शवावा आणि भारताच्या स्वातंत्र्याच्या मागणीसाठी मदत मिळवावी हा त्यामागचा हेतू होता. गांधीनी भारतीयांना सक्रियपणे युद्धात उतरवण्याची तयारी दर्शवली. १९०६ मधील झुलू युद्ध आणि १९१४ मधील प्रथम जागतिक युद्धामधील भरतीच्या विरुद्ध या वेळी जेंव्हा त्यानी रुग्णवाहिका दलासाठी स्वयंसेवक भरती केले, तेंव्हा योद्धे भरती करण्याचा प्रयत्‍न केला. जून १९१८ला प्रसिद्ध केलेल्या एका ' फौजेत भारती होण्याचे आवाहन' मध्ये गांधी म्हणतात - "ही गोष्ट (स्वातंत्र्य) प्रत्यक्षात आणण्यासाठी आपल्यामध्ये स्वतःचे रक्षण करण्याची क्षमता असली पाहिजे, म्हणजेच शस्त्र बाळगण्याची आणि वापरण्याची क्षमता...... आपल्याला जर शस्त्र सर्वाधिक कौशल्याने वापरण्याची कला अवगत करायची असेल तर फौजेत भरती होणे हे आपले कर्तव्य आहे" असे जरी असले तरी व्हाईसरॉयच्या खासगी सचिवास लिहिलेल्या पत्रात ते म्हणतात "वैयक्तिकरीत्या कोणालाही, मित्र व शत्रूस, मारणार नाही अथवा जखमी करणार नाही." गांधींच्या युद्धभरतीने त्यांच्या अहिंसेबद्दलच्या एकजिनसीपणावर प्रश्नचिन्ह निर्माण केले. त्यांचा मित्र चार्ली आंद्रीउस नमूद करतो - "वैयक्तिकरीत्या मला कधीही त्यांच्या ह्या वर्तणुकीचा त्यांच्या स्वतःच्या इतर वर्तनांशी मेळ घालता आला नाही. ज्यावर मी वेदनादायकरीत्या असहमत झालो आहे हा त्या मुद्यांपैकी एक आहे." == चंपारण आणि खेडा == {{main|चंपारण व खेडा सत्याग्रह}} [[चित्र:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|महात्मा गांधी खेडा येथे १९१८]] गांधीजीना पहिले मोठे यश १९१८ मध्ये [[चंपारण]] आणि [[खेडा]]मधील सत्याग्रहात मिळाले. चंपारण, [[बिहार]]मधील जमीनदार, जे प्रामुख्याने ब्रिटिश होते, स्थानिक शेतकऱ्यांना सक्तीने नीळ उत्पादन करावयास लावत असत. त्यांना योग्य मोबदला पण मिळत नसे. यांमुळे ते सतत गरिबीत राहत. शेतकऱ्यांची गावे अत्यंत घाणेरडी आणि आरोग्याच्या दृष्टीने हानिकारक ठेवली जात. तसेच [[दारू]], [[अस्पृश्यता]], [[पडदा पद्धत]] अशा अनेक समस्या या गावांमध्ये होत्या. यावर भर म्हणजे तेथील दुष्काळ, पण इंग्रजानी तरीही अनेक जाचक कर लादले होते आणि ते वाढतच होते. [[गुजरात]]मधील खेडामध्येसुद्धा स्थिती काही वेगळी नव्हती. गांधीजींनी तिथे एक आश्रम उभारला. तिथे त्यांनी त्यांच्या लहान-मोठ्या सर्व अनुयायांना एकत्र केले. त्यांनी त्या भागातील परिस्थितीची माहिती गोळा केली व तिचा सखोल अभ्यास केला. गावकऱ्यांना विश्वासात घेऊन त्यांनी गावाच्या स्वच्छतेचे तसेच शाळा, रुग्णालयाच्या बांधकामाचे काम हाती घेतले. याचसोबत गावातील प्रमुखांना वर उल्लेखलेल्या प्रथा नष्ट करण्यास प्रवृत्त केले. जेव्हा पोलिसांनी त्यांना प्रदेशात अशांतता निर्माण करण्याच्या गुन्ह्याखाली अटक केली व तो भाग सोडून जाण्यास सांगितले, तेव्हा गांधीजींचा प्रभाव जाणवून आला. हजारो लोकांनी या अटकेचा विरोध केला. त्यांनी गांधीजींच्या सुटकेसाठी तुरुंगाबाहेर, पोलीस स्थानकासमोर आणि न्यायालयासमोर मोर्चे काढले. न्यायालयाने शेवटी नाइलाजाने त्यांची मागणी मान्य केली. गांधीजींनी जमीनदारांविरुद्ध सुसंघटित आंदोलने चालू केली. याचा परिणाम म्हणजे तेथील जमीनदारांनी ब्रिटिश सरकारच्या मार्गदर्शनाखाली एक ठराव मंजूर केला. त्यानुसार शेतकऱ्यांना जास्त मोबदला आणि स्वतःच्या मतानुसार पीक घेण्याची मोकळीक मिळाली, तसेच करवाढ होऊन दुष्काळ असेपर्यंत कर भरण्यापासून सूट मिळाली. या आंदोलनादरम्यानच गांधीजींचा उल्लेख लोक ”’बापू”’ आणि ”’महात्मा”’ म्हणून करू लागले. खेडामध्ये [[सरदार पटेल|सरदार पटेलांनी]] शेतकऱ्यांच्या बाजूने इंग्रजांसोबत वाटाघाटी केल्या. त्यानतर कर रद्द करण्यात आला आणि सर्वांची तुरुंगातून सुटका करण्यात आली. या आंदोलनामुळे गांधीजींची प्रसिद्धी सर्व भारतभर पोहोचली. == असहकार == गांधीजींनी [[असहकार]], [[अहिंसा]] आणि शांततामय विरोध यांना शस्त्र म्हणून इंग्रजांविरुद्ध वापरले. पंजाबमध्ये [[जालियनवाला बाग हत्याकांड|जालियनवाला बाग हत्याकांडानंतर]] लोकांच्या क्रोधाचा उद्वेग झाला आणि अनेक ठिकाणी हिंसक विरोध झाले. गांधीजींनी जालियनवाला बाग हत्याकांड तसेच त्यानंतरचे हिंसक विरोध दोन्हींचा निषेध केला. त्यांनी या दंग्यांना बळी पडलेल्या ब्रिटिश नागरिकांबद्दल सहानुभूती दर्शविणारा आणि दंग्यांचा निषेध करणारा एक ठराव मांडला. या ठरावाला काँग्रेसमध्ये सुरुवातीला विरोध झाला. पण गांधीजींच्या तत्त्वांनुसार कोणत्याही प्रकारची हिंसा ही पाप होती आणि त्याचे समर्थन करता येणे शक्य नव्हते. हे तत्त्व मांडणाऱ्या त्यांच्या भावनाप्रधान भाषणानंतर काँग्रेसने त्यांचा ठराव मान्य केला.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ ८२</ref> पण या हत्याकांडाच्या आणि त्यानंतरच्या हिंसेच्या पश्चात गांधीजींनी आपले सर्व लक्ष [[पूर्ण स्वराज्य|पूर्ण स्वराज्यावर]] केंद्रित केले. त्यांच्या पूर्ण स्वराज्याच्या कल्पनेत पूर्ण वैयक्तिक, धार्मिक आणि राजकीय स्वातंत्र्य समाविष्ट होते. डिसेंबर [[इ.स. १९२१]] मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे पूर्ण अधिकार गांधीजींना देण्यात आले. त्यांच्या नेतृत्वाखाली काँग्रेसची पुनर्बांधणी नवीन संविधानानुसार करण्यात आली. ज्याचा मुख्य उद्देश होता - [[स्वराज्य]]. पक्षाचे सभासदत्व थोड्याशा फीच्या मोबदल्यात सर्वांना खुले करण्यात आले. पक्षातील शिस्त वाढवण्यासाठी श्रेणीनुसार समित्या बनवल्या गेल्या. यामुळे फक्त उच्चभ्रूंसाठीच समजल्या जाणाऱ्या पक्षाचे स्वरूप बदलले आणि काँग्रेस जनसामांन्याचे प्रतिनिधित्व करणारा पक्ष बनला. गांधीजींनी अहिंसेच्या तत्त्वाला [[स्वदेशी]]ची जोड दिली. त्यांनी सर्वांना परदेशी - विशेषतः ब्रिटिश - वस्तूंचा बहिष्कार करण्याचे आवाहन केले. या तत्त्वानुसार सर्व भारतीयांनी ब्रिटिश कपड्यांच्या ऐवजी खादीचा उपयोग करावा असे अभिप्रेत होते. प्रत्येक भारतीय पुरूष आणि स्त्रीने, प्रत्येक गरीब आणि श्रीमंत व्यक्तीने, दिवसाचा काही काळ भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या समर्थनार्थ चरख्यावर सूत कातावे असा गांधीजींचा आग्रह होता.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ ८९</ref> याचा मुख्य उद्देश शिस्त आणि स्वावलंबनाचे महत्त्व लोकांच्या मनावर ठसवणे तसेच स्त्रियांना स्वातंत्र्यलढ्यात सहभागी करुण घेणे हा होता. ब्रिटिश वस्तूंच्या बहिष्काराबरोबरच ब्रिटिश शैक्षणिक संस्थांचा बहिष्कार, सरकारी नोकरीचा त्याग आणि ब्रिटिशांनी दिलेल्या मान आणि पदव्यांचा त्याग करण्याचे आवाहन गांधीजींनी केले. असहकार चळवळीला समाजातील सर्व स्तरांमधून उस्फूर्त प्रतिसाद मिळाला. पण असहकार चळवळ जोमात असतांनाच असस्मात थांबवण्यात आली. याला कारण ठरले,[[उत्तर प्रदेश]]मधील [[चौरी चौरा]] गावात चळवळीला मिळालेले हिंसक वळण. [[फेब्रुवारी ४|४ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९२२]] रोजी पोलिसांनी जमावावर केलेल्या गोळीबाराने संतप्त होऊन आंदोलकांनी पोलिसांवर हल्ला केला व नंतर पोलीस ठाण्याला आग लावली. जमावावरील गोळीबारात तीन जण मरण पावले तर पोलीस ठाण्यात २३ पोलीस जळून मरण पावले. पुढे अजून जास्त हिंसक घटना घडतील या भीतीने गांधीजींनी चळवळ स्थगित केली.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ १०५</ref> [[मार्च १०|१० मार्च]] [[इ.स. १९२२]]मध्ये गांधीजींना राजद्रोहाच्या आरोपाखाली अटक करण्यात आली व सहा वर्षांचा तुरुंगवास ठोठावण्यात आला. [[इ.स. १९२४]] मध्ये दोन वर्षांच्या तुरुंगवासानंतर अपेंडिक्सच्या ऑपरेशनच्या कारणावरून त्यांची सुटका करण्यात आली. गांधीजी तुरुंगात असतांना त्यांच्या नेतृत्वाअभावी काँग्रेसमध्ये फूट पडू लागली. शेवटी काँग्रेसचे दोन गटात विभाजन झाले. एका गटाचे नेतृत्व [[चित्तरंजन दास]] आणि [[मोतीलाल नेहरू]] यांच्याकडे होते. हा गटाचा कल संसदीय कार्यकारणीत भाग घेण्याकडे होता. पण [[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी]] आणि [[वल्लभभाई पटेल|सरदार पटेल]] यांच्या नेतृत्वाखालील दुसऱ्या गटाचा याला विरोध होता. हिंदू-मुस्लिमांमधला चळवळीदरम्यान वाढीस लागलेला एकोपासुद्धा हळूहळू कमी होत होता. गांधी़जींनी हे मतभेद दूर करण्याचे अनेक प्रयत्‍न केले. [[इ.स. १९२४]] मध्ये त्यांनी यासाठी तीन आठवड्यांचा उपवास केला. पण या प्रयत्‍नांना म्हणावे तितके यश मिळाले नाही.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ १३१</ref> === स्वराज्य आणि मिठाचा सत्याग्रह === [[चित्र:Marche sel.jpg|right|thumb|महात्मा गांधी दांडी यात्रेत]] [[चित्र:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|left|thumb|महात्मा गांधी दांडी येथे मीठ उचलतांना गांधीजी]] १९२० च्या दशकाचा मोठा काळ गांधीजी प्रत्यक्ष राजकारणापासून दूर राहिले आणि त्यांनी आपले लक्ष स्वराज्य पक्ष आणि भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमधील मतभेद दूर करण्यावर केंद्रित केले. या काळात त्यांनी समाजातील [[अस्पृश्यता]], दारू समस्या आणि गरिबी कमी करण्याचे आपले प्रयत्‍न चालू ठेवले. राजकारणाच्या पटावर ते [[इ.स. १९२८]] मध्ये परत आले. एक वर्ष आधी ब्रिटिश सरकारने संविधानात सुधारणा करण्यासाठी [[सर जॉन सायमन]] यांच्या अध्यक्षतेखाली एक समिती स्थापन केली होती. या समितीमध्ये एकपण भारतीय सदस्य नव्हता. या कारणाने भारतीय पक्षांनी या समितीवर बहिष्कार टाकला. गांधीजींनी १९२८ च्या कलकत्ता येथील काँग्रेसच्या अधिवेशनात एक ठराव पास केला. त्याद्वारे ब्रिटिश सरकारकडे भारताला सार्वभौम दर्जा देण्याची मागणी करण्यात आली व ही मागणी मंजूर न केल्यास परत पूर्ण स्वराज्यासाठी असहकार चळवळ सुरू करण्यात येईल असे बजावण्यात आले. पक्षातील [[सुभाषचंद्र बोस]], [[जवाहरलाल नेहरू]] यांच्यासारख्या तरुण नेत्यांची मागणी तात्काळ स्वराज्याची होती. पण गांधीजींनी ब्रिटिश सरकारला उत्तरासाठी एका वर्षाचा अवधी दिला.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ १७२</ref> पण ब्रिटिश सरकारने काही उत्तर दिले नाही आणि [[डिसेंबर ३१|३१ डिसेंबर]] [[इ.स. १९२९|१९२९]] मध्ये [[लाहोर]] अधिवेशनात भारताचा ध्वज फडकवण्यात आला. हा दिवस काँग्रेसने स्वराज्य दिन म्हणून साजरा केला. पक्षातील प्रत्येक लहान थोराने हा दिवस साजरा केला. [[सविनय कायदेभंग चळवळ |सविनय कायदेभंगाच्या चळवळी]] अंतर्गत गांधीजींनी मग मार्च [[इ.स. १९३०|१९३०]] मध्ये मिठावरील कराच्या विरोधात सत्याग्रहाची घोषणा केली आणि त्याची परिणती प्रसिद्ध [[दांडी यात्रा|दांडी यात्रेत]] झाली. [[मार्च १२|१२ मार्च]]ला अहमदाबादहून निघालेली यात्रा, [[एप्रिल ६|६ एप्रिल]]ला ४०० कि.मी.चा (२५० मैल) प्रवास करून दांडीला पोहोचली. हजारोंच्या संख्येने भारतीय या यात्रेत सहभागी झाले होते. ही यात्रा इंग्रजांची भारतातील पाळेमुळे उखडण्याच्या प्रयत्‍नांमधील सर्वांत यशस्वी प्रयत्‍न ठरली. ब्रिटिशांनी उत्तरादाखल ६०,०००हून अधिक लोकांना तुरुंगात डांबले. शेवटी [[लॉर्ड एडवर्ड आयर्विन]] यांच्या नेतृत्वाखालील ब्रिटिश सरकारने गांधीजींशी वाटाघाटी करण्याचे ठरवले. मार्च [[इ.स. १९३१|१९३१]] मध्ये [[गांधी-आयर्विन करार|गांधी-आयर्विन करारावर]] स्वाक्षरी करण्यात आली. या करारानुसार ब्रिटिश सरकारने सर्व भारतीय कैद्यांना मुक्त करण्याचे मान्य केले आणि त्याबदल्यात कायदेभंगाची चळवळ बंद करण्याची मागणी घातली. याबरोबरच गांधीजींना भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचा एकमेव प्रतिनिधी म्हणून लंडनमध्ये होणाऱ्या [[गोल मेज परिषद|गोल मेज परिषदेचे]] आमंत्रण दिले. ही परिषद गांधीजी आणि पक्षासाठी निराशाजनकच ठरली, कारण त्यामध्ये सत्तांतरणावर भर देण्याऐवजी भारतातील राजे-रजवाडे आणि अल्पसंख्यक यांच्यावर जास्त भर देण्यात आला होता. यातच भर म्हणजे आयर्विननंतर आलेले [[लॉर्ड विलिंग्डन]] यांनी राष्ट्रवाद्यांची चळवळ नरम पाडण्याचे प्रयत्‍न चालू केले. गांधी़जींना अटक करण्यात आली. त्यांचा अनुयायांवरील प्रभाव कमी करण्यासाठी त्यांना वेगळे करण्याचा हा डाव होता. पण त्यांचे हे प्रयत्‍न यशस्वी झाले नाहीत. [[इ.स. १९३२|१९३२]] मध्ये [[भीमराव रामजी आंबेडकर|बाबासाहेब आंबेडकरांच्या]] मागणीनुसार ब्रिटिश सरकारने दलितांना वेगळे मतदारसंघ देण्याचा निर्णय घेतला. याविरोधात गांधीजींनी सहा दिवसांचे उपोषण केले. यामुळे ब्रिटिश सरकारला अजून जास्त समानतेवर आधारित मतदारसंघ विभागणी करणे भाग पडले. या वाटाघाटी दलित समाजातील (भूतपूर्व क्रिकेट खेळाडू) [[पी. बाळू]] यांच्या मध्यस्थीने पार पडल्या. याबाबत गांधीजी आणि आंबेडकर यांच्यामध्ये पुण्यामध्ये झालेल्या करारास पुणे करार असे म्हणले जाते. येथून पुढे गांधीजींनी दलितांच्या उद्धारासाठी काम करणे चालू केले. ते दलितांना [[हरिजन]] (देवाची माणसे) म्हणत. [[मे ८|८ मे]] [[इ.स. १९३३|१९३३]]ला गांधीजींनी दलित चळवळीसाठी २१ दिवसाच्या उपोषणाची सुरुवात केली.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठे २३०-२३२.</ref> त्यांचे हे प्रयत्‍न तितके यशस्वी ठरले नाहीत. दलित समाजामधून त्यांना पुरेसा पाठिंबा मिळाला नाही. आंबेडकरांनी दलितांना हरिजन म्हणण्याचा निषेध केला. त्यांच्या मते दलितांना हरिजन म्हणणे म्हणजे त्यांना सामाजिकदृष्ट्या अपरिपक्व म्हणण्यासारखे आहे आणि ते संबोधन, उच्च जातीं दलितांच्या पालक आहेत, असे प्रतीत करते. गांधीजी हे दलितांचे राजनैतिक हक्क हिरावून घेत आहेत असेपण आंबेडकर आणि त्यांच्या काही सहकाऱ्यांना वाटत असे. आंबेडकरांसारखे दलित समाजातील नेते असतांनासुद्धा आणि स्वतः वैश्य असूनही, आपण दलितांची बाजू मांडू शकतो असा गांधीजींना विश्वास होता. [[इ.स. १९३४|१९३४]]च्या उन्हाळ्यात गांधीजींवर तीन अयशस्वी प्राणघातकी हल्ले झाले. जेव्हा काँग्रेसने निवडणूक लढवण्याचा आणि फेडरेशन आराखड्याअंतर्गत सत्ता हातात घेण्याचा निर्णय घेतला तेव्हा गांधीजींनी आपल्या पक्ष-सभासदत्वाचा राजीनामा दिला. गाधींजी पक्षाच्या या निर्यणाबद्दल असहमत नव्हते. पण त्यांना असे वाटले की, जर त्यांनी राजीनामा दिला तर, त्यांची भारतीयांमधील प्रसिद्धी, पक्षाच्या इतर साम्यवादी, समाजवादी, कामगार प्रतिनिधी, विद्यार्थी, धार्मिक रूढीतत्त्ववादी आणि व्यापारी वर्गातील प्रतिनिधींना आपले विचार जनतेसमोर मांडू देण्याच्या आड येणार नाही. तसेच गांधीजी ब्रिटिश सरकारमध्ये सहभाग स्वीकारलेल्या पक्षाचे (काँग्रेसचे) नेतृत्व करून इंग्रजांना त्यांच्याविरुद्ध बोलण्याची अजून एक संधी देऊ इच्छित नव्हते.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ २४६</ref> गांधीजी [[इ.स. १९३६|१९३६]] मध्ये पक्षात परत आले. तेव्हा [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहरलाल नेहरूंच्या]] अध्यक्षतेखाली पक्षाचे लखनौ येथे अधिवेशन चालू होते. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर भारताच्या भविष्याबद्दल विचार करण्यापेक्षा आधी पूर्ण स्वराज्य कसे मिळेल यावर सर्व लक्ष केंद्रित करण्यात यावे, असे गांधीजींचे मत होते. पण तरीही पक्षाच्या [[समाजवादी]] धोरणाचा अवलंब करण्याच्या निर्णयाला त्यांनी विरोध केला नाही. [[इ.स. १९३८|१९३८]] साली पक्षाध्यक्षपदी निवडून आलेले [[सुभाषचंद्र बोस]] आणि गांधीजीं यांच्यात अनेक वाद झाले. गांधीजींच्या या विरोधाची मूळ कारणे [[सुभाषचंद्र बोस|सुभाषचंद्रांचा]] अहिंसेवरील अविश्वासही होती. गांधीजींचा विरोध असूनसुद्धा [[सुभाषचंद्र बोस|बोस]] सलग दुसऱ्यांदा अध्यक्षपदी निवडून आले. पण जेव्हा [[सुभाषचंद्र बोस|सुभाषचंद्रांनी]] गांधीजींच्या तत्त्वांना सोडून दिले आहे असे कारण पुढे करून देशभरात अनेक पक्षनेत्यांनी सामुदायिक राजीनामे दिले, तेव्हा [[सुभाषचंद्र बोस]] यांनी अध्यक्षपदाचा राजीनामा दिला.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठे २७७-२८१</ref> === दुसरे महायुद्ध आणि भारत छोडो आंदोलन === [[चित्र:Quit India Movement.ogv|left|thumb|गांधींबद्दलची माहितीपट क्लिप]] [[चित्र:Nehru and Gandhi, All India Congress, Mumbai, July 6, 1946.jpg|thumb|right|पंडित नेहरू आणि महात्मा गांधी. ८ ऑगस्ट १९४२. भारत छोडो आंदोलन. यानंतर लगेचच दुसरी दिवशी सकाळी गांधीना अटक करण्यात आली.]] [[इ.स. १९३९]] मध्ये [[जर्मनी]]ने [[पोलंड]]वर आक्रमण केले आणि दुसऱ्या महायुद्धाला सुरुवात झाली. सुरुवातीला गांधीजी ब्रिटिशांना 'अहिंसक नैतिक पाठिंबा' देण्याच्या मताचे होते. पण पक्षातील इतर नेते, भारतीय लोकप्रतिनिधींचे मत घेतल्याशिवाय भारताला एकतर्फीपणे युद्धात ओढल्यामुळे नाखुश होते. सर्व काँग्रेस नेत्यांनी मंत्रिमंडळातून सामुदायिक राजीनामे देण्याचे ठरवले.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठे २८३-२८६</ref> दीर्घ विचारविनिमयानंतर गांधीजींनी जाहीर केले की, भारत या युद्धाचा एक भाग बनणार नाही, कारण हे युद्ध वरवर तर लोकशाहीवादी स्वातंत्र्यासाठी म्हणून लढवले जात होते आणि दुसरीकडे तेच स्वातंत्र्य भारताला नाकारण्यात येत होते. जसेजसे युद्ध पुढे सरकत गेले तसेतसे गांधीजी स्वातंत्र्याची मागणी तीव्र करत गेले. त्यांनी एक ठराव मांडला ज्याद्वारे इंग्रजांना 'भारत सोडून जा' ([[भारत छोडो आंदोलन|भारत छोडो]]) असे ठणकावण्यात आले. हा गांधीजी आणि पक्षाचा ब्रिटिशांना भारतातून हाकलून देण्याचा सर्वांत स्पष्ट व अंतिम प्रयत्‍न होता.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ ३०९</ref> पक्षातील आणि इतरही काही नेत्यांनी गांधीजींवर टीका केली. यात ब्रिटिशांचे समर्थन करणारे तसेच त्यांना विरोध करणारे दोन्ही गट सामील होते. काहींना वाटले की इंग्रजांच्या जीवनमरणाच्या अशा या युद्धात त्यांना विरोध करणे अनैतिक होय तर काहींचे मत होते की गांधीजी मिळालेल्या संधीचा पूर्ण उपयोग करून घेत नाही आहेत. भारत छोडो चळवळ भारताच्या स्वातंत्र्यसंग्रामातील सर्वांत प्रभावी चळवळ ठरली. यात लाखांच्या संख्येने लोकांना अटका झाल्या, अभूतपूर्व अत्याचार करण्यात आला.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ ३१८</ref> हजारो आंदोलक पोलिसांच्या गोळीबारात मरण पावले.गांधीजी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी हे स्पष्ट केले की भारताला तात्काळ स्वातंत्र्य दिल्याशिवाय भारत महायुद्धात मदत करणार नाही. गांधीजींनी हेसुद्धा स्पष्ट केले की यावेळेस एखाद-दुसऱ्या हिंसक घटनेमुळे ही चळवळ मागे घेण्यात येणार नाही. ''आवरात ठेवलेल्या अराजकतेपेक्षा खरी अराजकता बरी.'' असे सुचवून त्यांनी काँग्रेस सदस्यांना अहिंसेचे पालन करण्याचे आवाहन केले आणि भारतीयांना 'करो या मरो' (करा किंवा मरा) हा मूलमंत्र दिला. गांधीजी आणि काँग्रेसची पूर्ण कार्यकारणी समिती यांना इंग्रजांनी [[ऑगस्ट ९|९ ऑगस्ट]] [[इ.स. १९४२]]ला [[मुंबई]]मध्ये अटक केली. गांधीजींना दोन वर्षासाठी पुण्यातील [[आगाखान पॅलेस]]मध्ये बंदिवासात ठेवण्यात आले. तेथील वास्तव्यात गांधीजींना वैयक्तिक आयुष्यात दोन धक्के सहन करावे लागले. सहा दिवसांनंतरच त्याचे खाजगी सचिव [[महादेव देसाई]] वयाच्या ५०व्या वर्षी हृदयविकाराच्या झटक्याने मरण पावले आणि त्यांच्या पत्‍नी [[कस्तुरबा गांधी|कस्तुरबा]] १८ महिन्यांच्या बंदिवासानंतर [[फेब्रुवारी २२|२२ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९४४]]ला मरण पावल्या. ६ अठवड्यांनंतरच गांधीजींना तीव्र [[मलेरिया]] झाला. त्यांच्या ढासळत्या प्रकृतीमुळे आणि ऑपरेशनच्या आवश्यकतेमुळे त्यांना युद्ध संपण्याआधीच [[मे ६|६ मे]] [[इ.स. १९४४]]ला सोडण्यात आले. ते बंदिवासात मरण पावले तर संपूर्ण देश संतप्त होईल अशी भीती ब्रिटिश सरकारला वाटत होती. जरी भारत छोडो आंदोलनाला माफक यश मिळाले तरी करड्या जरबेने व कडक उपाययोजनांनी इंग्रजांनी [[इ.स. १९४३]]च्या अंतापर्यंत भारतातील आपले राज्य सुरळीत ठेवले होते. युद्धाच्या शेवटी इंग्रजांनी भारतीयांच्या हाती सत्ता देण्याचे स्पष्ट संकेत दिले. तेव्हा गांधीजींनी आंदोलन संपवले आणि जवळपास एक लाख राजकीय कैद्यांची सुटका करण्यात आली. त्यांमध्ये काँग्रेस नेत्यांचापण समावेश होता. === स्वातंत्र्य आणि भारताची फाळणी === [[इ.स. १९४६]] मधील ब्रिटिश कॅबिनेट मिशनच्या शिफारशी नामंजूर करण्याची सूचना गांधीजींनी काँग्रेसला दिली. या शिफारशींमधील मुस्लिम बहुसंख्य राज्यांच्या एकत्रीकरणाबद्दल गांधीजी साशंक होते. त्यांच्या मते ही फाळणीची नांदी होती. पण जरी पक्ष गांधीजींचा सल्ला खचितच मानत असे, तरी यावेळी मात्र त्यांनी हा सल्ला मानला नाही. कारण [[जवाहरलाल नेहरू|पंडित नेहरू]] आणि [[सरदार पटेल|पटेलांना]] माहित होते की जर ब्रिटिशांच्या शिफारशी मान्य नाही केल्या तर राज्य कारभाराचे नियंत्रण [[मुस्लिम लीग]] कडे जाईल. [[इ.स. १९४६]] आणि [[इ.स. १९४८]]च्या दरम्यान ५,०००हून जास्त माणसे दंगलींमध्ये मारली गेली. जी भारताची फाळणी दोन राष्ट्रांत करेल अश्या प्रत्येक योजनेचा गांधीजींनी जोरदार विरोध केला. भारतातील बहुसंख्य मुस्लिम, जे हिंदू आणि शिखांच्या सोबत राहत होते, ते फाळणीला अनुकूल होते.{{संदर्भ हवा}} अजून म्हणजे, मुस्लिम लीगचे नेते, मोहम्मद अली जिना यांना, पश्चिम पंजाब, सिंध, उत्तर-पश्चिम फ्रॉंटियर प्रांत आणि पूर्व बंगालमध्ये बराच पाठिंबा होता.{{संदर्भ हवा}} हिंदू-मुस्लिमांमधील अंतर्गत युद्ध टाळण्याचा एकमेव मार्ग म्हणून काँग्रेसने फाळणीच्या आराखड्याला मान्यता दिली. काँग्रेस नेत्यांना माहित होते की गांधीजी फाळणीला तीव्र विरोध करतील आणि गांधीजींच्या पक्षातील आणि देशातील पाठिंब्यामुळे त्यांच्या अनुमतीशिवाय पुढे जाता येणार नाही. गांधीजींच्या निकटच्या सहकाऱ्यांनी फाळणीचा (त्या परिस्थितीतील) सर्वोत्तम पर्याय म्हणून स्वीकार केला होता. [[सरदार पटेल|सरदार पटेलांनी]] गांधीजींना पटवून देण्याचा प्रयत्‍न केला की, फाळणी हा अंतर्गत युद्ध टाळण्यासाठी एकमेव पर्याय आहे. शेवटी उद्वेगाने गांधीजींनी आपली अनुमती दिली. त्यांनी उत्तर भारतातील तसेच बंगालमधील प्रक्षुब्ध जमावाला शांत करण्यासाठी हिंदू आणि मुस्लिम समाजातील नेत्यांसोबत दीर्घ चर्चा केल्या. [[इ.स. १९४७]]च्या भारत-[[पाकिस्तान]] युद्धाच्या पार्श्वभूमीवरदेखील, भारत सरकारचा फाळणी करारानुसार ठरलेले ५५ कोटी रुपये पाकिस्तानला न देण्याचा निर्णय त्यांना आवडला नाही. सरदार पटेलांसारख्या नेत्यांना वाटत होते की, या पैशांचा उपयोग पाकिस्तान युद्धासाठी भांडवल पुरवण्यासाठीच करेल. सर्व मुस्लिमांना पाकिस्तानात पाठवून द्यावे या मागणीने परत जोर पकडला होता. तसेच हिंदू आणि मुस्लिम नेते एकमेकांना समजून घेण्यात असमर्थता दाखवीत होते.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ ४६२</ref> या सर्व कारणांनी गांधीजी अत्यंत व्यथित झाले होते. त्यांनी या दंगली बंद करण्याच्या आणि पाकिस्तानला ५५ कोटी देण्याच्या मागणीसाठी आमरण उपोषण चालू केले. गांधीजींना भीती वाटत होती की, पाकिस्तानमधील अस्थिरतेमुळे आणि असुरक्षिततेमुळे तेथील लोकांचा भारताबद्दलचा राग वाढेल आणि या दंगली देशाच्या सीमा ओलांडून जातील, तसेच हिंदू आणि मुस्लिमांमधील शत्रुत्व परत डोके वर काढील आणि त्याची परिणिती अंतर्गत बंडात होईल. त्यांच्या आयुष्यभराच्या सहकाऱ्यासोबतच्या अनेक वादविवादांनंतरही गांधीजी आपल्या निर्णयावरून मागे हटले नाहीत आणि शेवटी सरकारने आपला निर्णय मागे घेतला आणि पाकिस्तानला ५५ कोटी रुपये दिले. [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]], [[अखिल भारतीय हिंदू महासभा]] यांचे नेते यांचे तसेच अन्य हिंदू नेते, मुस्लिम नेते व शीख नेते यांनी हा हिंसाचार थांबवण्याचे आणि लोकांकडून शांतता राखण्याची मागणी करण्याचे वचन दिले. यानंतर गांधीजींनी संत्र्याचा रस पिऊन आपले उपोषण सोडले.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठे ४६४-४६६</ref> == मृत्यू == [[चित्र:Gandhi microscope.jpg|left|thumb|वर्ध्याच्या आश्रमात कुष्ठरोगाच्या जंतूंचे निरीक्षण करताना गांधी. १९४०]] ३० जानेवारी १९४८ ला, दिल्लीच्या [[बिर्ला हाऊस|बिर्ला भवन]]च्या बागेतून लोकांबरोबर फिरत असतांना गांधीजींची गोळी मारून हत्या करण्यात आली. त्यांचा मारेकरू [[नथुराम गोडसे]] हा एक पुरोगामी हिंदू होता व त्याचे संबंध जहालमतवादी हिंदू महासभेशी होते. नथुराम गोडसेने महात्मा गांधी यांची हत्या करण्यासाठी बरेटा मॉडेलचे पिस्तूल वापरले होते.<ref name="loks_बरेट">{{Cite websantosh | title = बरेटा पिस्तुले : गांधीहत्येसाठी वापरलेले एम १९३४ | अनुवादित title = | लेखक = | काम = [[लोकसत्ता]] | दिनांक = २३ फेब्रुवारी २०१८ | ॲक्सेसदिनांक = 12-03-2018 | दुवा = https://www.loksatta.com/gaatha-shastranchi-news/m-1934-semi-automatic-pistol-use-for-mahatma-gandhi-assassination-1635845/ | भाषा = Marathi | अवतरण = भारतीयांना बरेटा मॉडेल १९३४ पिस्तूल माहित आहे, ते ३० जानेवारी १९४८ रोजी नथुराम गोडसेने महात्मा गांधी यांची हत्या करण्यासाठी वापरले म्हणून. }}</ref> त्याच्या मते पाकिस्तानला पैसे देऊन भारताला दुबळे पाडण्यासाठी गांधीजी जबाबदार होते.<ref>Patel: A Life, राजमोहन गांधी पृष्ठ ४७२</ref> गोडसे आणि त्याचा सहकारी [[नारायण आपटे]] यांच्यावर खटला दाखल करून त्यांना दोषी ठरवण्यात आले. त्यांना १५ नोव्हेंबर १९४९ला फाशी देण्यात आली. गांधीजींच्या राजघाट येथील समाधीवर ’हे राम’ असे लिहिले आहे. हे त्यांचे शेवटचे शब्द होते असे अनेक जण मानतात, पण त्याची सत्यासत्यता वादग्रस्त आहे.<ref>विनय लाल. [http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Gandhi/HeRam_gandhi.html ‘हे राम’: राजकारण गांधीजींच्या शेवटच्या शब्दांचे]. हुमनस्केप ८, क्र. १ (जानेवारी २००१): पाने. ३४-३८.</ref> गांधीजींच्या मृत्यूनंतर [[पंडित जवाहरलाल नेहरू|पंडित जवाहरलाल नेहरूंनी]] रेडियोवरून देशाला संबोधित केले: :''"माझ्या मित्र आणि सहकाऱ्यांनो, आपल्या आयुष्यातून प्रकाश निघून गेला आहे आणि सर्वत्र अंधाराचे साम्राज्य पसरले आहे आणि मला कळत नाही आहे तुम्हाला काय आणि कसे सांगावे. आपले आवडते नेते-राष्ट्रपिता, ज्यांना आपण प्रेमाने ’बापू’ म्हणत असू, आता आपल्यामध्ये नाही आहेत. कदाचित तसे म्हणणे चूकच ठरेल, पण आपण त्यांना आता बघू शकणार नाहीत, जसे आपण त्यांना इतके वर्ष बघत आलो आहोत. (संकटांमध्ये) त्यांचा सल्ला घ्यायला आपण आता धावत जाऊ शकणार नाही. त्यांच्या सानिध्यातील शांती आणि समाधान आपल्याला मिळणार नाही. हा एक प्रचंड धक्का आहे, केवळ माझ्यासाठीच नव्हे, तर या देशातील कोट्यवधी लोकांसाठीसुद्धा."'' गांधीजींच्या अस्थी रक्षापात्रांमध्ये भरून देशभरात त्यांना श्रद्धांजली वाहण्यासाठी पाठविण्यात आल्या. जवळपास सर्व अस्थींचे विसर्जन १२ फेब्रुवारी १९४८ला [[अलाहाबाद]] येथील संगमावर करण्यात आले. पण काही अस्थी लपवण्यात आल्या होत्या. १९९७ मध्ये [[तुषार गांधी]] यांनी एका रक्षापात्राचे विसर्जन केले. हे रक्षापात्र एका बँकेमधील लॉकरमध्ये सापडले होते आणि न्यायालयात खटला दाखल करून हस्तगत करण्यात आले होते. ३० जानेवारीला त्यांच्या परिवाराने अजून एका रक्षापात्राचे विसर्जन [[मुंबई]]त [[गिरगाव चौपाटी]]वर केले. हे पात्र एका [[दुबई]]मधील व्यापाऱ्याने [[मुंबई]]मधील एका वस्तुसंग्रहालयाला पाठविले होते. अजून एक रक्षापात्र पुण्यातील [[आगाखान पॅलेस]]मध्ये आहे (जिथे गांधीजी १९४२ आणि १९४४ च्या दरम्यान बंदिवासात होते) आणि दुसरे एक पात्र [[लॉस एंजेलस]] येथील [[सेल्फ रिअलायझेशन लेक श्राइन]] येथे आहे. त्यांच्या परिवाराला जाणीव आहे की तेथील अस्थी राजकीय फायद्यासाठी वापरल्या जाऊ शकतात. पण ते पात्र तिथून काढून घेतल्यास तो मठ बंद पडेल या भीतीने गांधीजींचे वंशज ते रक्षापात्र तिथून काढून घेऊ इच्छित नाहीत. == तत्त्वे == [[चित्र:Mahatma Gandhi bust in Hiroshima City.jpg|अल्ट=हिरोशिमामधील महात्मा गांधींचा अर्धपुतळा|इवलेसे|हिरोशिमामधील महात्मा गांधींचा अर्धपुतळा]] गांधीजीनी एकादश (अकरा) व्रतांचा स्वीकार केला होता. ती पुढीलप्रमाणे. अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रम्हचर्य, अपरिग्रह, शरीरश्रम, आस्वाद, सर्वत्र भयवर्जन (निर्भयता), सर्वधर्म सामान्ताव्य (सर्वधर्म समभाव), स्वदेशी, स्पर्शभावना (अस्पृश्यतेचा त्याग). निर्भयता या तत्त्वाला गांधीजी आधारभूत मानत. त्यांच्यामते निर्भयतेमुळेच इतर तत्त्वांचे पालन करता येऊ शकते. महात्मा गांधींच्या अहिंसक आंदोलनाने प्रभावित होऊन "असा हाडामासाचा माणूस या भूतलावर होऊन गेला यावर पुढच्या पिढ्यांचा विश्वास बसणार नाही", असले गौरवोद्गार प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ [[अल्बर्ट आइन्स्टाईन]] यांनी काढले होते.<ref>{{स्रोत बातमी | दुवा =https://www.newsnationtv.com/education/more/mahatma-gandhi-was-a-white-collared-man-know-all-about-his-education-and-achievement-126921.html | title =Mahatma Gandhi death anniversary: राष्ट्रपिता महात्मा गांधी के बारे में अलबर्ट आइंस्टीन ने कही थी ये बड़ी बात | भाषा = hi}}</ref> === सत्य === गांधीजींनी आपले आयुष्य सत्याच्या शोधासाठी अर्पण केले होते. त्यांचे आत्मचरित्र [[माझे सत्याचे प्रयोग]] या नावाखाली प्रसिद्ध आहे. गांधीजींनी म्हणले आहे की, सर्वांत महत्त्वाची लढाई ही स्वतःच्या वाईट प्रवृत्ती, भय आणि असुरक्षितता यांच्यावर मात करणे ही होय. "परमेश्वर सत्य आहे." असे त्यांचे मत होते. पुढे त्यांनी ते, "सत्य (हेच) परमेश्वर आहे." असे बदलले. === अहिंसा === जरी अहिंसेचे तत्त्व गांधीजींनी स्वतः मांडले नसले तरी इतक्या मोठ्या राजकीय स्तरावर अहिंसेचा अवलंब करणारे ते पहिले व्यक्ती होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक | आडनाव =Asirvatham | पहिलेनाव =Eddy | title =Political Theory | प्रकाशक =S.chand| वर्ष = | आयएसबीएन=8121903467 }}</ref> [[हिंदू]], [[बौद्ध]], [[जैन]], [[ज्यू]] धर्मात अनेक ठिकाणी अहिंसेच्या तत्त्वाचा उल्लेख आहे. "[[माझे सत्याचे प्रयोग]]" मध्ये गांधीजींनी त्यांचे अहिंसेचे तत्त्वज्ञान मांडले आहे. ते म्हणतात, "जेव्हा मी निराश होतो, तेव्हा मी स्मरण करतो की, इतिहासात प्रत्येक वेळी सत्य आणि प्रेमाचाच विजय होत आला आहे. (इतिहासात) अनेक क्रूरकर्मे होऊन गेले आणि काही काळासाठी ते अजिंक्य पण वाटले, पण नेहमी शेवटी त्यांचा पराभवच झाला आहे-विचार करा, नेहमीच." <br /> "विध्वंस हा सर्वंकषतावादाच्या नावाखाली केला गेला की, स्वातंत्र्य आणि लोकशाहीच्या नावाखाली-(त्यातील) मृतांसाठी, अनाथांसाठी आणि गृहहीनांसाठी काय फरक असणार?" <br /> "डोळ्यासाठी डोळा सर्व जगाला आंधळे करून सोडेल."<br /> "अशी अनेक ध्येये आहेत ज्यासाठी मी जीव द्यायला तयार आहे. पण असे एकही ध्येय नाही ज्यासाठी मी कुणाचा जीव घेईन." पण गांधीजींना माहित होते की, अहिंसेचे या पातळीपर्यंत पालन करण्यासाठी प्रचंड श्रद्धा आणि धैर्य आवश्यक आहे, आणि प्रत्येकाजवळच ते असणे शक्य नाही. त्यामुळे ते सल्ला देत की जर अहिंसा भित्रेपणाला झाकण्यासाठी वापरण्यात येत असेल तर प्रत्येकाने अहिंसेचे पालन करणे आवश्यक नाही. === शाकाहार === लहानपणी अनेकदा गांधीजींनी मांस भक्षण केले होते. ते मुख्यत्वेकरून त्यांच्या कुतुहलामुळे तसेच त्यांचा मित्र शेख मेहताब याच्या सांगण्यावरून होते. शाकाहाराची कल्पना [[हिंदू]] तसेच [[जैन]] प्रथांमध्ये खोलवर रुजली आहे. तसेच गांधीजींची जन्मभूमी [[गुजरात]]मध्ये बहुतांश हिंदू आणि सर्व जैन शाकाहारी होते आणि गांधीजींचे कुटुंबही याला अपवाद नव्हते. [[लंडन]]ला शिकायला जाण्याआधी गांधीजींनी त्यांची आई पुतळीबाई आणि काका बेचारजी स्वामी यांना वचन दिले होते की ते मांस, बाई व बाटली (दारू) यांच्यापासून दूर राहतील. पुढे गांधीजी कडक शाकाहारी बनले. त्यांनी "[[मोराल बेसिस ऑफ व्हेजिटेरिअनिझम]]" (Moral Basis of Vegetarianism) हे पुस्तक लिहिले आहे तसेच शाकाहारावर अनेक लेखसुद्धा लिहिले आहेत. त्यातील काही लेख [[लंडन व्हेजिटेरिअन सोसायटी]]च्या "[[द व्हेजिटेरिअन]]" या प्रकाशनातून प्रसिद्ध झाले आहेत. == लेखन == महात्मा गांधींनी विपुल लेखन केले आहे. अनेक दशके त्यांनी बऱ्याच वर्तमानपत्रांचे संपादन केले. यामध्ये गुजराती, हिंदी आणि इंग्रजीमधील हरिजन, दक्षिण आफ्रिकेमध्ये असतांना [[इंडियन ओपिनियन (वर्तमानपत्र)|इंडियन ओपिनियन]] आणि भारतात परत आल्यावर इंग्रजीमधील यंग इंडिया, गुजराती मासिक नवजीवन यांचा समावेश आहे. नंतर नवजीवन हिंदीमधून पण प्रकाशित केले गेले.<ref>[http://www.lifepositive.com/Spirit/masters/mahatma-gandhi/journalist.asp Peerless Communicator] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070804022748/http://www.lifepositive.com/Spirit/masters/mahatma-gandhi/journalist.asp |date=2007-08-04 }} by V.N. Narayanan. Life Positive Plus, October–December 2002</ref> या बरोबरच, ते जवळपास प्रत्येक दिवशी अनेक वर्तमानपत्रांना आणि व्यक्तींना पत्रे लिहीत असत. गांधींनी काही पुस्तके सुद्धा लिहिली आहेत. त्यांचे आत्मचरित्र [[माझे सत्याचे प्रयोग]] या नावाखाली प्रकाशित झाले आहे. त्यांच्या दक्षिण आफ्रिकेतील संघर्षावर त्यांनी "सत्याग्रहा इन साऊथ आफ्रिका" (दक्षिण आफ्रिकेतील सत्याग्रह) हे पुस्तक लिहिले आहे. तसेच त्यांनी "हिंद स्वराज" किंवा "इंडियन होम" ही राजकीय पुस्तिका लिहिली आहे आणि [[जॉन रस्किन]]च्या "Unto This Last"चे गुजराती भाषांतर केले आहे.<ref name="Unto this last">{{स्रोत पुस्तक |आडनाव= Gandhi |पहिलेनाव= M. K. |लेखकदुवा= |title= Unto this Last: A paraphrase |दुवा= http://www.forget-me.net/en/Gandhi/untothislast.pdf |वर्ष= |प्रकाशक= Navajivan Publishing House |स्थान= Ahmedabad |भाषा= English; trans. from Gujarati |आयएसबीएन= 81-7229-076-4 |accessdate= 2008-09-07 |archive-date= 2008-05-27 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080527222215/http://www.forget-me.net/en/Gandhi/untothislast.pdf |url-status= dead }}</ref> हा शेवटचा लेख त्यांच्या अर्थशास्त्रावरील विचारसरणीचे वर्णन करतो. त्यांनी शाकाहार, आहार आणि स्वास्थ्य, धर्म, सामाजिक परिवर्तन इत्यादी विषयांवरसुद्धा विपुल लेखन केले आहे. ते सामान्यतः गुजरातीमध्ये लिखाण करत, पण त्यांच्या पुस्तकांच्या हिंदी आणि इंग्रजी भाषांतरांचे परीक्षणसुद्धा ते करत असत. गांधींचे पूर्ण लेखन [[भारत]] सरकारने "[[संकलित महात्मा गांधी]]" (The Collected Works of Mahatma Gandhi) या नावाखाली १९६० च्या दशकात प्रकाशित केले आहे. यामध्ये जवळपास १०० खंड व त्यांची ५०,००० पृष्ठसंख्या आहेत. इ.स. २००० मध्ये प्रकाशित झालेल्या संशोधित आवृत्तीवरून अनेक वाद झाले होते. सरकारने राजकीय फायद्यासाठी त्यात बदल केले आहेत असा आरोप गांधींच्या अनुयायांनी केला होता.<ref>[http://www.gandhiserve.org/cwmg/cwmg_controversy.html Collected Works of Mahatma Gandhi (CWMG) वाद] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120524200743/http://www.gandhiserve.org/cwmg/cwmg_controversy.html |date=2012-05-24 }} (gandhiserve)</ref> === गांधींनी लिहिलेली पुस्तके === * Indian Home Rule (हिंद स्वराज्य) * गांधीजींची संक्षिप्त आत्मकथा * गांधीजीचे जीवन त्यांच्याच शब्दांत * गांधी विचार दर्शन : अहिंसाविचार * गांधी विचार दर्शन : राजकारण * गांधी विचार दर्षन : सत्याग्रह प्रयोग * गांधी विचार दर्शन : सत्याग्रह विचार * गांधी विचार दर्शन : सत्याग्रहाची जन्मकथा * गांधी विचार दर्शन : हरिजन * नैतिक धर्म * भगवद्गीता : गांधीजींच्या चिंतनातून (महात्मा गांधी यांनी जनसामान्यांसाठी भगवद्गीतेचे केलेले नेमके विवेचन; मराठी अनुवाद : भगवान दातार) * माझ्या स्वप्नांचा भारत == गांधींवरील पुस्तके == महात्मा गांधींवर अनेक लेखकांनी पुस्तके लिहिली आहेत. एका अहवालानुसार गांधींवर एक लक्ष पेक्षा अधिक पुस्तक देशी-विदेशी भाषांमध्ये लिहिली गेली आहेत. * अखंड प्रेरणा गांधीविचारांची (डॉ. [[रघुनाथ माशेलकर]]) * असा झाला पुणे करार (प्रभाकर ओव्हाळ; प्राजक्त प्रकाशन) * अस्त गांधीयुगाचा आणि नंतर ([[अनंत ओगले]]) * अज्ञात गांधी नावाचे पुस्तक [[नारायणभाई देसाई]] यांनी लिहिले आहे. सुरेशचंद्र वारघडे यांनी त्याचे मराठीत भाषांतर केले आहे. * आपले बापू (माया बदनोरे) * गंगेमध्ये गगन वितळले (अंबरीश मिश्र) * Gandhi-An Illustrated Biography (प्रमोद कपूर) * गांधी आणि अली बंधू : एका मैत्रीचे चरित्र (अनुवादित, मूळ इंग्रजी लेखक - राखहरी चॅटर्जी; मराठी अनुवादक - ?) * गांधी आणि आंबेडकर (अनुवादित, मूळ इंग्रजी लेखिका - एलिनाॅर झेलियट; मराठी अनुवाद - ?) * गांधी आणि आंबेडकर (गं.बा. सरदार) * गांधी : गीता (प्रा. डाॅ. [[विश्वास पाटील]]) * गांधीजी आणि त्यांचे टीकाकार ([[सुरेश द्वादशीवार]], आधी भाषणमाला, मग लेखमाला (दोन्ही १५ ऑगस्ट २०१७ ते २४ फेब्रुवारी २०१८) आणि नंतर पुस्तक (२८ फेब्रुवारी २०१८) * गांधी उद्यासाठी (५० लेखांचा संग्रह, संपादक [[दिलीप कुलकर्णी]]) * गांधी - जसे पाहिले जाणिले विनोबांनी ([[विनोबा भावे]]) * गांधीजींचे असामान्य नेतृत्व * गांधीजींचे जीवन त्यांच्याच शब्दांत * गांधीजींच्या आठवणी (शांतिकुमार मोरारजी, स्वामी आनंद; मराठी अनुवाद - अंबरीश मिश्र) * गांधीजी होते म्हणून ([[बाळ पोतदार]]) * गांधींनंतरचा भारत (मूळ इंग्रजी लेखक [[रामचंद्र गुहा]], मराठी अनुवाद [[शारदा साठे]]) * गांधी नावाचे महात्मा (अनेक विद्वानांनी लिहिलेल्या लेखांचा संग्रह-संपादक [[रॉय किणीकर]]) * गांधी पर्व (दोन खंड, गोविंद तळवलकर) * गांधी : प्रथम त्यांस पाहता (मूळ थॉमस वेबर, मराठी अनुवाद सुजाता गोडबोले) * गांधी भारतात येण्यापूर्वी (अनुवादित, मूळ लेखक - रामचंद्र गुहा; अनुवादक - शारदा साठे) * गांधी-विचार (ठाकुरदास बंग) * गांधी, विनोबा आणि जयप्रकाश ([[मिलिंद बोकील]]) * चले जाव आंदोलन (बा.बा. राजेघोरपडे) * [[डी. जी. तेंडुलकर]] यांचे आठ खंडी "महात्मा : लाईफ ऑफ मोहनदास करमचंद गांधी" * द डेथ अँड आफ्टरलाईफ ऑफ महात्मा गांधी (इंग्रजी पुस्तक, २०१५; लेखक : मकरंद आर. परांजपे) * दुसरे प्रॉमिथियस : महात्मा गांधी ([[वि.स. खांडेकर]]) * बहुरूप गांधी (मूळ अनू बंदोपाध्याय, मराठी अनुवाद - [[शोभा भागवत]]) * बापू-माझी आई (मूळ मनुबहेन गांधी, मराठी अनुवाद - ना.गो. जोशी) * बापूंच्या सहवासात (संपादक - [[अरुण शेवते]]) * मराठीमध्ये [[पु.ल. देशपांडे]] आणि [[अवंतिकाबाई गोखले]] यांनी गांधीजींचे चरित्र लिहिले आहे. * [[प्यारेलाल]] आणि [[सुशीला नायर]] यांचे दहा खंडी "महात्मा गांधी". (उल्लेखनीय) * महात्मा आणि मुसलमान ([[यशवंत गोपाळ भावे]]) * महात्मा गांधी आणि आंबेडकर : संघर्ष आणि समन्वय" (नामदेव कांबळे) * महात्मा गांधी आणि त्यांचा भारतीय संघर्ष (अनुवादित, मूळ इंग्रजी Great Soul Mahatma Gandhi and His Struggle with India, लेखक - जोसेफ लेलिव्हेल्ड , मराठी अनुवाद - मुक्ता देशपांडे) * महात्मा गांधी आणि भारतीय राज्यघटना ([[नरेंद्र चपळगावकर]]) * महात्मा गांधींची विचारसृष्टी (लेखक - यशवंत सुमंत) * महात्मा गांधी : जीवन आणि कार्य (अनुवादित, मूळ इंग्रजी The Life of Mahatma Gandhi, लेखक - लुई फिशर; मराठी अनुवादक : [[वि.रा. जोगळेकर]]). हेच पुस्तक वाचून रिचर्ड ॲटनबरो याने 'गांधी' सिनेमा बनवला.. * "मोहनदास" (राजमोहन गांधी (इंग्लिश पुस्तक); मराठी अनुवाद: [[मुक्ता शिरीष देशपांडे]]) * लेट्स किल गांधी (मूळ तुषार गांधी, अनुवाद अजित ठाकुर) * विधायक कार्यक्रम * शोध गांधींचा (चंद्रशेखर धर्माधिकारी) * सत्याग्रही समाजवाद व व मार्क्सवादाचा समन्वय : आचार्य शं. द. जावडेकरकृत मीमांसा (प्राचार्य डॉ. शिरीष पवार) * सूर्यासमोर काजवा : गांधीहत्येचा इतिहास (चुनीभाई वैद्य) == चित्रपट व नाटके == * ब्रिटिश चित्रपट दिग्दर्शक सर [[रिचर्ड ॲटनबरो]] यांनी गांधीजींच्या आयुष्यावर इंग्रजी चित्रपटाची निर्मिती केली. यात महात्मा गांधींची भूमिका [[बेन किंग्जले]] या ब्रिटिश अभिनेत्याने केली. हा चित्रपट [[इ.स. १९८१]] मध्ये प्रदर्शित झाला. या चित्रपटाने ८ [[ऑस्कर पुरस्कार]] जिंकून त्या वेळेस विक्रम स्थापला होता. या चित्रपटाचे हिंदीसह जगातील सर्वच मुख्य भाषेत भाषांतर झाले असून बॉक्स ऑफिसवरही या चित्रपटाने चांगले यश मिळवले.<ref>[http://www.imdb.com/शीर्षक/tt0083987/ imdb संकेतस्थळावरील गांधी चित्रपटाचे पान]</ref> * [[इ.स. २००६]] मध्ये बॉलिवुडमध्ये [[विधू विनोद चोप्रा]] यांनी [[लगे रहो मुन्नाभाई (चित्रपट)|लगे रहो मुन्नाभाई]] या विनोदी चित्रपटाची निर्मिती केली. यात एक गुंड प्रवृतीचा नायक एका मुलीला प्रभावित करण्यासाठी आपण गांधीजींचे मोठे अनुयायी आहोत हे दाखवतो व त्यासाठी तो गांधींजींच्या तत्त्वज्ञानाचा अभ्यास करतो. त्यानंतर त्याला नेहेमी गांधीजी जवळ असल्याचे व त्याला चांगल्या मार्गावर नेण्यासाठी मार्गदर्शन करत असल्याचे भास होत राहतात. या चित्रपटात गांधीजींच्या [[अहिंसा]] व [[सत्याग्रह]] या तत्त्वांचा आजच्या काळातही वापर करता येतो हे दर्शविण्याचा प्रयत्‍न केला गेला आहे.<ref>[http://www.imdb.com/शीर्षक/tt0456144/ imdb संकेतस्थळावरील [[लगे रहो मुन्नाभाई (चित्रपट)|लगे रहो मुन्नाभाई] चित्रपटाचे पान]</ref> या चित्रपटात गांधींची भूमिका [[दिलीप प्रभावळकर]] यांनी केली होती. * अँड गांधी गोज मिसिंग (मराठी लघुपट), दिग्दर्शक : देवेंद्र जाधव. सर्व भारतीय भाषांत अनुवाद * गांधी आडवा येतो (मराठी नाटक), लेखक : शफाअतखान * गांधी आणि आंबेडकर (मराठी नाटक), लेखक : प्रेमानंद गज्वी, या नाटकाचे कानडीतही प्रयोग झाले आहेत. * द गांधी मर्डर (हिंदी चित्रपट, २०१९) * गांधी : माय फादर (हिरालाल गांधींवरील हिंदी चित्रपट) - २००७, निरमाता अनिल कपूर. या चित्रपटातील गांधींचीची भूमिका दर्शन जरीवाला याने केली होती. या पुस्तकाला २००७ सालचा राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार मिळाला. * गांधी व्हर्सेस गांधी (मराठी नाटक), लेखक : [[अजित दळवी]], या नाटकाचा डी.एस. चौधरी यांनी कानडी भाषेत अनुवाद केला आहे. * गोडसे@गांधी.कॉम (हिंदी नाटक) लेखक : असगर वजाहत * नाईन अवर्स टु रामा (हिंदी चित्रपट, १९६३) * मी नथुराम गोडसे बोलतोय (मराठी नाटक), लेखक : [[प्रदीप दळवी]] * द मेकिंग ऑफ महात्मा (श्याम बेनेगल दिग्दर्शित हिंदी चित्रपट) - १९९६ (गांधीच्या भूमिकेत - रजित कपूर) * मोहन से महात्मा (हिंदी नाटक, डॉ.सुनील केशव देवधर, पुणे) : या नाटकाला [[विष्णूदास भावे]] पुरस्कार मिळाला आहे. * ‘मोहनसे महात्मा’ या विषयावर गौरी कुलकर्णी नृत्याविष्कार करतात. * युगपुरुष (महात्मा गांधींचे आध्यात्मिक गुरू (जैन तत्त्ववेत्ते श्रीमद्‌ रामचंद्रजीं)वरील मूळ गुजराती नाटक. लेखक - [[उत्तम गाडा]]. नाटकाचे गुजराती, मराठी, हिंदी आणि कन्‍नड या भाषांत प्रयोग होत असतात. (एप्रिल २०१७) * सरदार (गांधींच्या भूमिकेत अन्नू कपूर) (चित्रपट इंगजीत डब झाला आहे.) * सेलेब्रेटिंग दि महात्मा (हिंदी लघुपट, निर्माता राजकुमार हिरानी; कलावंत - आमिर खान, आलिया भट्ट, कंगना राणावत, रणबीर कपूर, विकी कौशल, शाहरूख खान, सलमान खान, सोनम कपूर आहुजा.) * हे राम (हिंदी चित्रपट, दिग्दर्शक - कमल हसन) (गांधींच्या भूमिकेत [[नसीरुद्दीन शाह]]) === गांधींच्या विचारांवर आधरित हिंदी चित्रपट === * अछूतकन्या{{संदर्भ}} * चंडीदास : चित्रपटाची सुरुवात अशी आहे - एक ब्राह्मण आणि एक धोबीण एका नदीच्या घाटावर कपडे धुवायला आली आहेत. दोघांची प्रतिबिंबे पाण्यात पडली आहेत. एक लाट येते, दोन्ही प्रतिमा एकमेकांत मिसळून जातात, आणि एका प्रेमकथेची सुरुवात होते. दिग्दर्शक - [[देवकी बोस]]{{संदर्भ}} * दो ऑंखे बारा हाथ : दिग्दर्शक, निर्माता - [[व्ही. शांताराम]]{{संदर्भ}} * महात्मा विदूर : या चित्रपटात विदुराला चष्मा आहे आणि त्याच्या हातात काठी आहे. चित्रपटाचे निर्माते द्वारकादास संपत.{{संदर्भ}} * सुजाता : दिग्दर्शक - [[बिमल राॅय]]{{संदर्भ}} == पुरस्कार व सन्मान == * इ.स. १९३० मध्ये टाइम मासिकाने गांधी यांना ‘द मॅन ऑफ दी इयर’ म्हणून संबोधित केले.{{संदर्भ}} * नागपूर विद्यापीठाने त्यांना एलएल.डी. ही पदवी इ.स. १९३७ मध्ये दिली.{{संदर्भ}} == हे सुद्धा पहा == * [[महात्मा गांधींच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{विकिक्वोटविहार}} {{विकिकॉमन्स|Mohandas K. Gandhi|महात्मा गांधी}} * [[s:An Autobiography or The Story of my Experiments with Truth|विकिस्रोतावरील गांधीजींचे आत्मचरित्र]] <!--* {{gutenberg author| id=Mahatma+Gandhi | name=Mahatma Gandhi}} Commenting out as template is not available!--> * [http://www.gandhismriti.gov.in/indexb.asp गांधी स्मृती - भारत सरकारचे संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070712110932/http://www.gandhismriti.gov.in/indexb.asp |date=2007-07-12 }} * [http://www.gandhiserve.org/ Mahatma Gandhi News Research and Media service] * [http://www.boloji.com/people/04004.htm Mahatma Gandhi a votary of sustainable living] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013113352/http://www.boloji.com/people/04004.htm |date=2008-10-13 }} <!--* [http://www.mahatma.org.in/ The Official Mahatma Gandhi eArchive & Reference Library] Commenting out as not currently up and working so cannot evaluate!--> * [http://www.gandhi-manibhavan.org/ मणी भवन गांधी संग्रहालय] * [http://www.mkgandhi.org/ गांधी पुस्तक भांडार] * [[wikilivres:Mohandas K. Gandhi|गांधीजींचे लिखाण]] * [http://www.soka.edu/page.cfm?p=204 Gandhi Hall and statue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430234842/http://www.soka.edu/page.cfm?p=204 |date=2008-04-30 }}, अमेरिकेतील [[सोका विद्यापीठ]] {{भारतीय स्वातंत्र्यलढा}} {{DEFAULTSORT:गांधी, मोहनदास करमचंद}} [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:महात्मा गांधी| ]] [[वर्ग:इ.स. १८६९ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९४८ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:हत्या झालेले भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:कैसर-ए-हिंद पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:भारतीय आत्मचरित्रकार]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] pdy6ohrzwt49cnhwtsa83vakqe9q3qq 0 4507 2686180 2094404 2026-05-27T01:45:13Z संतोष गोरे 135680 /* मृत्यू */ 2686180 wikitext text/x-wiki {{वर्षपेटी|1950}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === जानेवारी === * [[जानेवारी १७]] - [[बॉस्टन]]मध्ये ११ लुटारूंनी २०,००,००,००० डॉलर पळवले. अंतर्गत वादात त्यापैकी तिघांचा खून झाला व आठ जणांना शिक्षा झाली. लुटीचे पैसे आजतगायत मिळालेले नाहीत. हे पैसे [[ग्रांड रॅपिड्स, मिनेसोटा]]जवळ लपवून ठेवले असल्याची वदंता आहे. * [[जानेवारी २३]] - [[इस्रायल|इस्राएल]]च्या [[क्नेसेट]]([[संसद]])ने [[राजधानी]] [[जेरूसलेम]] येथे हलविण्याचा प्रस्ताव मान्य केला. * [[जानेवारी २५]] - [[भारतीय निवडणूक आयोग|भारतीय निवडणूक आयोगाची]] स्थापना * [[जानेवारी २६]] - [[भारत]] प्रजासत्ताक देश झाला. [[डॉ. राजेन्द्रप्रसाद]] राष्ट्रपतिपदी. === मार्च === * [[मार्च ८]] - [[सोवियेत संघ|सोवियेत संघाने]] आपल्याकडे [[अणुबॉम्ब]] असल्याचे जाहीर केले. === एप्रिल === * [[एप्रिल २७]] - [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेत]] वंशभेद अधिकृत करणारा कायदा मंजूर झाला. === मे === * [[मे १]] - [[गुआम]]ला [[अमेरिकेचे राष्ट्रकुल|अमेरिकेच्या राष्ट्रकुलात]] प्रवेश. * [[मे ५]] - [[भुमिबोल अदुल्यादेज]] [[राम नववा, थायलंड|राम नववा]] या नावाने थायलंडच्या राजेपदी. === जून === * [[जून २८]] - [[कोरियन युद्ध]] - [[उत्तर कोरिया]]ने [[सोल]] जिंकले. === जुलै === * [[जुलै ५]] - [[कोरियन युद्ध]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] व [[उत्तर कोरिया]]च्या सैन्यात चकमक. * जुलै ५ - [[इस्रायल|इस्रायेल]]च्या [[क्नेसेट]]ने जगातील कोणत्याही [[ज्यू]] व्यक्तीला इस्रायेलमध्ये राहण्याचा हक्क दिला. * [[जुलै १२]] - [[रेने प्लेव्हेन]] [[फ्रान्स|फ्रांस]]च्या पंतप्रधानपदी. * [[जुलै २०]] - [[बेल्जियम]]च्या संसदेने राजा [[लिओपोल्ड तिसरा, बेल्जियम|लिओपोल्ड तिसऱ्याला]] अज्ञातवासातून परत बोलावले. * जुलै २० - [[कोरियन युद्ध]] - [[उत्तर कोरिया]]ने [[दक्षिण कोरिया]]ची तात्पुरती राजधानी [[तैजोन]] वर हल्ला चढवला. * [[जुलै २८]] - [[मनुएल ओड्रिया]] [[पेरू देश|पेरू]]च्या [[:वर्ग:पेरूचे राष्ट्राध्यक्ष|राष्ट्राध्यक्षपदी]]. === ऑगस्ट === * [[ऑगस्ट १५]] - [[आसाम]]मध्ये [[भूकंप]] आणि [[पूर]]. ५७४ ठार. ५०,००,००० [[बेघर]]. == जन्म == * [[जानेवारी ७]] - [[जॉनी लिव्हर]], भारतीय अभिनेता. * [[फेब्रुवारी १०]] - [[मार्क स्पित्झ]], अमेरिकन तरणपटू. * [[मार्च ११]] - [[बॉबी मॅकफेरिन]], गायक. * [[जून ५]] - [[हरिश्चंद्र माधव बिराजदार]], [[मराठा|मराठी]] पहिलवानी [[कुस्ती|कुस्तीगीर]]. * [[जुलै ३]] - [[इवन चॅटफील्ड]], [[:वर्ग:न्यू झीलंडचे क्रिकेट खेळाडू|न्यू झीलंडचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[जुलै ११]] - [[जिम हिग्स]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[जुलै १८]] - सर [[रिचर्ड ब्रॅन्सन]], इंग्लिश उद्योगपती. * [[जुलै २०]] - [[नसीरुद्दीन शाह]], भारतीय अभिनेता. * [[ऑगस्ट १६]] - [[जेफ थॉमसन]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[सप्टेंबर १७]] - [[नरेंद्र मोदी]], [[मुख्यमंत्री]], [[गुजरात]] * [[सप्टेंबर २१]] - [[बिल मरे]], अमेरिकन अभिनेता. * [[सप्टेंबर २४]] - [[मोहिंदर अमरनाथ]], भारतीय क्रिकेट खेळाडू * [[सप्टेंबर २९]] - [[डेव्हिड मरे]], [[:वर्ग:वेस्ट ईंडीझचे क्रिकेट खेळाडू|वेस्ट ईंडीझचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[ऑक्टोबर २]] - [[पर्सिस खंभाता]], भारतीय [[अभिनेत्री|अभिनेत्री.]] * [[डिसेंबर १२]] - [[रजनीकांत]] (शिवाजीराव गायकवाड), भारतीय अभिनेता. == मृत्यू == * [[मार्च ६]] - [[आल्बेर लेब्रन]], [[फ्रान्स|फ्रांस]]चा अध्यक्ष. * [[मे १६]] - [[अण्णासाहेब लठ्ठे]], [[कोल्हापूर]] संस्थानचे दिवाण; अर्थमंत्री, महाराष्ट्र. * [[जून ११]] - [[पांडुरंग सदाशिव साने]]; मराठी लेखक, स्वातंत्र्यसैनिक व समाजसुधारक * [[ऑक्टोबर २९]] - [[गुस्ताफ पाचवा, स्वीडन]]चा राजा. * [[डिसेंबर ८]] - [[श्री ऑरोबिंदो]], भारतीय तत्त्वज्ञानी. * [[डिसेंबर ३१]] - [[वल्लभभाई पटेल]], [[:वर्ग:भारतीय उप-पंतप्रधान|भारतीय उप-पंतप्रधान]]. == प्रतिवार्षिक पालन == {{विस्तार}} [[वर्ग:इ.स. १९५०]] [[वर्ग:इ.स.च्या १९५० च्या दशकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या २० व्या शतकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे]] dcb6g2dpabnhvzejrbxogttd1o37j4s 0 5358 2686181 2511181 2026-05-27T01:47:25Z संतोष गोरे 135680 2686181 wikitext text/x-wiki {{वर्षपेटी|1899}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == * [[जानेवारी १७]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] [[पॅसिफिक महासागर|पॅसिफिक महासागरातील]] [[वेक आयलंड]]चा ताबा घेतला. * [[फेब्रुवारी १४]] - अमेरिकेत [[निवडणुक यंत्र]] वापरण्यास सुरुवात. * [[एप्रिल ११]] - [[स्पेन]]ने [[पोर्तोरिको]]चा प्रांत [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेला]] दिला. * [[फेब्रुवारी ८]] - रँडचा खून करण्याऱ्या चाफेकर बंधूंची नावे इंग्रज सरकारला सांगणाऱ्या द्रविड बंधूंचा [[वासुदेव चाफेकर]] आणि महादेव रानडे यांनी गोळ्या झाडून खून केला. * [[मे ८]] - रँड वधाच्या प्रकरणी फितुरी करणाऱ्या द्रविड बंधूंना ठार मारणाऱ्या [[वासुदेव चाफेकर]] यांना फाशी. == जन्म == * [[जानेवारी १७]] - [[अल कपोन]], अमेरिकन माफिया. * [[फेब्रुवारी १९]]- [[बळवंतराय मेहता]], [[:वर्ग:गुजरातचे मुख्यमंत्री|गुजरातचे दुसरे मुख्यमंत्री]]. * [[मार्च ११]] - [[फ्रेडरिक नववा, डेन्मार्क]]चा राजा, [[इ.स. १९४७]] ते [[इ.स. १९७२]] दरम्यान राजवट. * [[मे १२]] - [[ईंद्रा देवी]], भारतीय योगी. * [[मे २४]] - [[काझी नजरूल इस्लाम]], क्रांतीवादी, हिंदू-मुस्लिम ऐक्यवादी बंगाली मुस्लिम कवी. * [[जुलै २१]] - [[अर्नेस्ट हेमिंग्वे]], [[:वर्ग:इंग्लिश लेखक|अमेरिकन लेखक]]. * [[जुलै २७]]- [[पर्सी हॉर्नीब्रूक]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[नोव्हेंबर २४]] - [[वन यिदुओ]], [[चिनी भाषा|चिनी भाषेमधील]] कवी, लेखक. * [[डिसेंबर २४]] - [[पांडुरंग सदाशिव साने]]; लेखक, स्वातंत्र्यसैनिक व समाजसुधारक लेख चर्चा == मृत्यू == * [[जानेवारी २९]] - [[आल्फ्रेड सिस्ले]], ब्रिटिश चित्रकार. * [[फेब्रुवारी १६]] - [[फेलिक्स फॉउ]], [[फ्रान्स|फ्रांस]]चा राष्ट्राध्यक्ष. * [[मार्च ६]] - [[व्हिक्टोरिया कैउलानी]], [[हवाई]]ची राजकुमारी. [[वर्ग:इ.स. १८९९]] [[वर्ग:इ.स.च्या १८९० च्या दशकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या १९ व्या शतकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे]] ogl1sk1netaqg2ni9l1cg9vgfjiyhyv 0 6714 2686140 2574467 2026-05-26T16:30:54Z ~2026-31358-90 183530 /* */ 2686140 wikitext text/x-wiki ''हा लेख नाशिक जिल्ह्याविषयी आहे. [[नाशिक]] शहराच्या माहितीसाठी [[नाशिक|येथे]] टिचकी द्या'' {{विकिकरण}} नाशिक जिल्ह्याला द्राक्षांचा जिल्हा म्हणून देखील ओळखले जाते. '''नाशिक जिल्हा''' [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील एक जिल्हा आहे. {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = नाशिक जिल्हा |स्थानिक_नाव = नाशिक जिल्हा |चित्र_नकाशा = Nashik_in_Maharashtra_(India).svg |अक्षांश-रेखांश = {{coord|18.33|73.16}} - {{coord|20.53|75.16}} |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |विभागाचे_नाव = [[नाशिक विभाग]] |मुख्यालयाचे_नाव = [[नाशिक]] |तालुक्यांची_नावे = १ [[सटाणा तालुका|सटाणा (बागलाण) ]] २ [[सुरगाणा तालुका|सुरगाणा]] ३ [[मालेगाव तालुका|मालेगाव]] ४ [[देवळा तालुका|देवळा]] ५ [[पेठ तालुका|पेठ]] ६ [[दिंडोरी तालुका|दिंडोरी]] ७ [[चांदवड तालुका|चांदवड]] ८ [[नांदगाव तालुका|नांदगाव]] ९ [[नाशिक तालुका|नाशिक]] १० [[निफाड तालुका|निफाड]] ११ [[येवला तालुका|येवला]] १२ [[इगतपुरी तालुका|इगतपुरी]] १३ [[सिन्नर तालुका|सिन्नर]], १४ [[कळवण तालुका|कळवण]] १५ [[त्र्यंबकेश्वर तालुका|त्र्यंबकेश्वर]] |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = १५३५० |लोकसंख्या_एकूण = ६१,०९,०५२ |जनगणना_वर्ष = २०११ |लोकसंख्या_घनता = ३२१.५६ |शहरी_लोकसंख्या = ३०५६००० |साक्षरता_दर = ८०.९६% |लिंग_गुणोत्तर = १.०७ |प्रमुख_शहरे = [[मालेगाव]], [[येवला]], [[मनमाड]] |जिल्हाधिकार्यांचे_नाव = श्री.जलज शर्मा (IAS) |लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे = [[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]], [[दिंडोरी (लोकसभा मतदारसंघ)|दिंडोरी]], [[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे]](काही भाग) |विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे = १ [[इगतपुरी विधानसभा मतदारसंघ|इगतपुरी]] २ [[देवळाली विधानसभा मतदारसंघ|देवळाली]] ३ [[नाशिक पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पश्चिम]] ४ [[नाशिक पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पूर्व]] ५ [[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक मध्य]] ६ [[सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ|सिन्नर]] ७ [[कळवण विधानसभा मतदारसंघ|कळवण]] ८ [[चांदवड विधानसभा मतदारसंघ|चांदवड]] ९ [[दिंडोरी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]] १० [[नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ|नांदगाव]], ११ [[निफाड विधानसभा मतदारसंघ|निफाड]]१२ [[येवला विधानसभा मतदारसंघ|येवला]] १२ [[मालेगाव बाह्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव बाह्य]], १३ [[मालेगाव मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव मध्य]] १४ [[बागलाण विधानसभा मतदारसंघ|बागलाण]] |खासदारांची_नावे = [[हेमंत गोडसे]], [[भारती पवार, ]]( भास्कर भगरे) |पर्जन्यमान_मिमी = २६०० |संकेतस्थळ = http://nashik.nic.in/ }} == सीमा == * [[उत्तर दिशा|उत्तरेला]]- [[धुळे जिल्हा]] * [[पूर्व दिशा|पूर्वेला]]- [[जळगाव जिल्हा]] * आग्नेयला - [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]] * दक्षिणेला- [[अहिल्यानगर जिल्हा]] * नैऋत्येला - [[ठाणे जिल्हा]] * पश्चिमेला - [[नवसारी जिल्हा|गुजरात राज्य]] * वायव्येला- [[डांग जिल्हा|गुजरात राज्य]] == तालुके == * [[सटाणा तालुका|सटाणा]] * [[सुरगाणा तालुका|सुरगाणा]] * [[मालेगाव तालुका|मालेगाव]] * [[देवळा तालुका|देवळा]] * [[पेठ तालुका|पेठ]] * [[दिंडोरी तालुका|दिंडोरी]] * [[चांदवड तालुका|चांदवड]] * [[नांदगाव तालुका|नांदगाव]] * [[नाशिक तालुका|नाशिक]] * [[निफाड तालुका|निफाड]] * [[येवला तालुका|येवला]] * [[इगतपुरी तालुका|इगतपुरी]] * [[सिन्नर तालुका|सिन्नर]], * [[कळवण तालुका|कळवण]] * [[त्र्यंबकेश्वर तालुका|त्र्यंबकेश्वर]] ==बाह्य दुवे== * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.marathimati.com/maharashtra/travel/districts/nashik-district/ | title = नाशिक जिल्ह्याची माहिती, छायाचित्रे आणि व्हिडिओ | प्रकाशक = [[मराठीमाती]] | भाषा = मराठी | access-date = 2014-02-13 | archive-date = 2014-09-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140920100119/http://www.marathimati.com/maharashtra/travel/districts/nashik-district/ | url-status = dead }} [[वर्ग:नाशिक जिल्हा]] [[वर्ग:नाशिक विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] kb9tudi6ptgm59vrt64v5ih09lejrbi 0 9505 2686273 2617236 2026-05-27T11:44:24Z ~2026-31384-68 183566 2686273 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket team | name = केनिया क्रिकेट संघ | native_name = '''Timu ya kriketi ya Kenya''' | image = Flag_of_Kenya.svg | alt = | chairman = मनोज पटेल<ref>{{cite web|url=https://www.capitalfm.co.ke/sports/2022/02/26/manoj-patel-elected-cricket-kenya-chairman/ |title= manoj-patel-elected-cricket-kenya-chairman/ |work=Cricket Kenya|date= 26 February 2022 |access-date=18 May 2022}}</ref> | caption = | association = [[क्रिकेट केनिया]] | nickname = ''Simbas''<ref>{{cite web |last=Ndawula |first=Innocent|url=http://www.cricketuganda.world/index.php/8-news/729-icc-t20-world-cup-africa-final-unique-trophy-shoot-leaves-captains-in-awe|title=ICC T20 World Cup Africa Final - Unique Trophy Shoot Leaves Captains In Awe|work=Cricket Uganda|access-date=20 May 2019|archive-date=16 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716183007/http://www.cricketuganda.world/index.php/8-news/729-icc-t20-world-cup-africa-final-unique-trophy-shoot-leaves-captains-in-awe|url-status=unfit }}</ref> | captain = [[सचिन भुडिया]] | icc_status = सहयोगी सदस्य | icc_member_year = १९८१ | icc_region = [[आफ्रिका क्रिकेट असोसिएशन|आफ्रिका]] | t20i_rank = ३३वा | t20i_rank_best = १२वा (१ मार्च २००७)<!-- तिचा संघ प्रथमच सर्वकालीन सर्वोत्तम रँकिंगवर पोहोचल्याची तारीख --> | odi_rank = --- | odi_rank_best = १०वा (१ मे १९९८)<!-- तिचा संघ प्रथमच सर्वकालीन सर्वोत्तम रँकिंगवर पोहोचल्याची तारीख --> | first_match = १ डिसेंबर १९५१ वि [[टांझानिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|टांझानिया]] [[नैरोबी]] येथे | first_odi = वि {{cr|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]]; १८ फेब्रुवारी १९९६ | most_recent_odi = वि {{cr|SCO}} [[हॅगली ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]]; ३० जानेवारी २०१४ | num_odis = १५४ | num_odis_this_year = ० | odi_record = ४२/१०७<br>(० बरोबरीत, ५ निकाल नाही) | odi_record_this_year = ०/०<br>(० बरोबरीत, ० निकाल नाही) | wc_apps = ५ | wc_first = [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]] | wc_best = उपांत्य फेरी ([[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]) | wcq_apps = ७ | wcq_first = [[१९८२ आयसीसी ट्रॉफी|१९८२]] | wcq_best = उपविजेते ([[१९९४ आयसीसी ट्रॉफी|१९९४]], [[१९९७ आयसीसी ट्रॉफी|१९९७]]) | first_t20i = वि {{cr|BAN}} [[जिमखाना क्लब ग्राउंड]], [[नैरोबी]] येथे; १ सप्टेंबर २००७ | most_recent_t20i = वि {{cr|UGA}} [[अचिमोटा ओव्हल|अचिमोटा ओव्हल ए]], [[आक्रा]]; २३ मार्च २०२४ | num_t20is = ९४ | num_t20is_this_year = ३ | t20i_record = ४८/४३<br>(० बरोबरीत, ३ निकाल नाही) | t20i_record_this_year = १/२<br>(० बरोबरीत, ० निकाल नाही) | wt20_apps = १ | wt20_first = [[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०|२००७]] | wt20_best = गट फेरी (२००७) | wt20q_apps = ७{{efn|टी-२० विश्वचषक पात्रता २०२३ आवृत्तीपासून आयसीसी आफ्रिका क्षेत्राच्या प्रादेशिक फायनलचा संदर्भ देते.}} | wt20q_first = [[२००८ आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२००८]] | wt20q_best = ४था (२००८, [[२०२२-२३ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता#प्रादेशिक अंतिम फेरी|२०२३]]) | a_pattern_la = _ken_t20i26 | a_pattern_b = _ken_t20i26 | a_pattern_ra = _ken_t20i26 | a_pattern_pants = _redsides | a_leftarm = 005E3F | a_body = 005E3F | a_rightarm = 005E3F | a_pants = 005E3F | a_title = लिस्ट अ आणि टी२०आ किट | asofdate = २३ मार्च २०२४ }} '''केन्या क्रिकेट संघ''' हा [[आफ्रिका|आफ्रिकेतील]] [[केन्या]] देशाचा राष्ट्रीय [[क्रिकेट]] संघ आहे. [[इ.स. १९८१]] पासून आय.सी.सी.चा असोसिएट सदस्य असलेल्या केन्याने [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धेत उपांत्य फेरीमध्ये धडक मारून सर्व क्रिकेट जगताला चकित केले होते. [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]] व [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] सालच्या विश्वचषक स्पर्धांमध्ये पहिल्याच फेरीत पराभूत झालेल्या केन्याला [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]] स्पर्धेत पात्रता मिळवण्यात अपयश आले. [[इ.स. २०१४]] साली केन्याचा [[कसोटी क्रिकेट]] खेळण्याचा दर्जा काढून टाकण्यात आला. ==इतिहास== ==क्रिकेट संघटन == ==महत्त्वाच्या स्पर्धा== ==माहिती== ==प्रमुख क्रिकेट खेळाडू== ==बाह्य दुवे == *[http://www.cricket-kenya.com/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{क्रिकेट विश्वचषक, २०११ - संघ}} {{राष्ट्रीय क्रिकेट संघ}} [[वर्ग:केन्यामधील खेळ|क्रि]] [[वर्ग:राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]] j8xhp1okmpebhmiyqkni1531ijg3yxj 0 14071 2686112 2685469 2026-05-26T15:27:55Z ~2026-21671-22 181967 /* नव्या मालिका */ 2686112 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी |नाव = झी मराठी |चित्र = Zee marathi logo 2025.jpg |चित्रसाईज = 200px |चित्रमाहिती = |चित्र२ = |चित्र२साईज = |चित्र२माहिती = |सुरुवात = १५ ऑगस्ट १९९९ |शेवटचे_प्रसारण = |चित्र_प्रकार = |प्रेक्षक_संख्या = |प्रेक्षक_संख्या_सध्या = |प्रेक्षक_संख्या_माहिती = |नेटवर्क = |मालक = [[झी एंटरटेनमेंट एंटरप्राइजेस]] |ब्रीदवाक्य = मी मराठी, झी मराठी |देश = [[भारत]] |प्रसारण क्षेत्र = |मुख्यालय = १३५, कॉंटीनेंटल बिल्डींग, डॉ. ॲनी बेझंट मार्ग, [[वरळी]], [[मुंबई]], ४०००१८ |जुने नाव = अल्फा टीव्ही मराठी |बदललेले नाव = |भगिनी वाहिनी = [[झी युवा]], [[झी टॉकीज]], [[झी २४ तास]], [[झी वाजवा]], [[झी चित्रमंदिर]] |प्रसारण वेळ = दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ६.३० ते रात्री ११.३० (प्राइम टाइम) |संकेतस्थळ = http://www.zeemarathi.com }} '''झी मराठी''' ही [[झी एंटरटेनमेंट एंटरप्राइजेस]] समूहाच्या मालकीची भारतातील दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे. या वाहिनीची सुरुवात १५ ऑगस्ट १९९९ मध्ये झाली. २७ मार्च २००५ पर्यंत ही वाहिनी '''अल्फा टीव्ही मराठी''' या नावाने ओळखली जात होती. ही वाहिनी मराठी प्रेक्षकांमध्ये अत्यंत लोकप्रिय आहे. या वाहिनीवर दैनंदिन मालिका आणि कथाबाह्य कार्यक्रम दाखवले जातात. '''झी मराठी एचडी''' वाहिनी ही २० नोव्हेंबर २०१६ रोजी सुरू झाली. महिन्याच्या रविवारी [[झी मराठी महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात. == लोगो == [[चित्र:Zee Marathi 2025.svg|100px]] [[चित्र:Zee Marathi Official Logo.jpg|100px]] [[चित्र:Zeemarathi.gif|100px]] == माहिती == सुरुवातीला वाहिनीवर सोमवार ते शुक्रवार मालिका दाखवण्यात येत असे, पण १ जुलै २००७ पासून मालिका सोमवार ते शनिवार दाखवण्यास सुरुवात झाली. २४ जुलै २०१७ पासून झी मराठीने दुपारचा नवा प्राईम टाइम सुरू केला होता, परंतु त्यास लोकांचा प्रतिसाद न मिळाल्याने २५ नोव्हेंबर २०१७ रोजी हा प्राईम टाइम बंद करण्यात आला. १३ फेब्रुवारी २०२३ पासून "आपली दुपार, झी मराठी दुपार" नावाने पुन्हा दुपारी मालिका सुरू केल्या होत्या, पण कमी टीआरपी अभावी दुपारच्या मालिका २७ मे २०२३ रोजी बंद करण्यात आल्या. झी मराठी वाहिनीने ''[[जय मल्हार]]'' आणि ''[[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]]'' या मालिकांच्या एपिसोड्सवरून चित्रपट तयार केले आहेत. कोरोना महामारीमुळे इतिहासात पहिल्यांदाच झी मराठीचे दैनंदिन कार्यक्रम २७ मार्च २०२० ला बंद करण्यात आले, परंतु ८ जून २०२० पासून नवीन लाॅकडाऊन विशेष मालिका सुरू करण्यात आल्या. तसेच १३ जुलै २०२० पासून दैनंदिन कार्यक्रम दाखवण्यास सुरुवात झाली. त्यामुळेच त्यादिवशी मराठी मनोरंजनाच्या शुभारंभानिमित्त संपूर्ण महाराष्ट्रात उत्सव साजरा करण्याचे झी मराठीकडून आवाहन करण्यात आले होते. मुंबई पोलिसांना कामातून थोडी विश्रांती मिळावी म्हणून झी मराठी दरवर्षी '''स्वरतरंग''' हा कार्यक्रम आयोजित करत असे. एप्रिल २०१४ पासून झी मराठीने '''नक्षत्र''' या कार्यक्रमाद्वारे दर रविवारी मराठी रंगभूमीवरील अनेक प्रायोगिक आणि व्यावसायिक नाटके दाखवण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे नक्षत्र कार्यक्रम अल्पावधीतच लोकप्रिय झाला. तसेच झी मराठीने ''[[नक्षत्रांचे देणे (कार्यक्रम)|नक्षत्रांचे देणे]]'' या कार्यक्रमातून जुन्या लोकप्रिय गायकांची गाणी सादर केली आहेत. ''[[मनोरंजनाचा अधिकमास]]'' याद्वारे झी मराठीतर्फे दरवर्षी मे अथवा ऑक्टोबर महिन्याच्या दर रविवारी मालिका प्रक्षेपित करण्यात येतात. झी मराठी वाहिनीने ''[[झी मराठी दिशा]]'' हे पहिले साप्ताहिक वृत्तपत्र ९ डिसेंबर २०१७ रोजी सुरू केले, पण काही कारणास्तव १२ ऑक्टोबर २०१९ रोजी हे साप्ताहिक बंद करण्यात आले. याबरोबरच '''खाली डोकं वर पाय''' (लहान मुलांसाठी उन्हाळी सुट्टीतील मासिक), '''सुखकर्ता''' (गणेशोत्सव विशेष मासिक) आणि '''उत्सव नात्यांचा''' (दिवाळी विशेष मासिक) ही वार्षिक मासिके सुरू केली होती. तसेच नोव्हेंबर २०१५ साली महिला सक्षमीकरणासाठी झी मराठी जागृती हा नवा उपक्रम सुरू केला. === ॲप्लिकेशन्स === झी मराठीने मोबाईल ॲप्स देखील सुरू केले आहेत. # झी मराठी ॲप (ओझी ॲप / [[झी फाईव्ह]] ॲप) # तुमचं आमचं जमलं ॲप # होम मिनिस्टर ॲप # किसान अभिमान ॲप # टॅलेंट ॲप === नाटक === झी मराठीने २०१८ पासून नाटकांची प्रस्तुती करण्यास सुरुवात केली. # [[हॅम्लेट]] # आरण्यक # नटसम्राट # अलबत्या गलबत्या # एका लग्नाची पुढची गोष्ट # तिला काही सांगायचंय! # इडियट्स # राजाला जावई हवा # कापूसकोंड्याची गोष्ट # झुंड # तीसरे बादशाह हम! # इब्लिस # नियम व अटी लागू == प्रसारित मालिका == {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! प्रसारण ! वेळ ! रूपांतरण |- | २३ सप्टेंबर २०२४ | [[सावळ्याची जणू सावली]] | ३० मिनिटे | दुपारी १ वाजता | बंगाली मालिका कृष्णकोळी |- | २३ डिसेंबर २०२४ | [[लक्ष्मी निवास]] | ६० मिनिटे | दुपारी १.३० वाजता | कन्नड मालिका लक्ष्मी निवासा |- | १९ जानेवारी २०२६ | [[शुभ श्रावणी]] | rowspan="6"| ३० मिनिटे | संध्या. ६.३० वाजता | तेलुगू मालिका अम्मायी गारू |- | १५ जून २०२६ | [[कृष्णाईच्या लेकी]] | संध्या. ७ वाजता | तेलुगू मालिका राधाम्मा कुथरू |- | ११ ऑगस्ट २०२५ | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.३० वाजता | हिंदी मालिका बडे अच्छे लगते हैं |- | १३ एप्रिल २०२६ | [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]] | रात्री ८ वाजता | तमिळ मालिका वीरा |- | १६ मार्च २०२६ | [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] | रात्री ८.३० वाजता | तेलुगू मालिका वरुधिनी परिणायम |- | ३० जून २०२५ | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता | तेलुगू मालिका मुत्याला मुग्गू |- | ११ ऑगस्ट २०२५ | [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] | rowspan="2"| ४५ मिनिटे | रात्री ९.३० वाजता | बंगाली मालिका जगद्धात्री |- | २ जून २०२५ | [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | रात्री १०.१५ वाजता | |- | १७ फेब्रुवारी २०२५ | [[तुला जपणार आहे]] | ३० मिनिटे | रात्री ११ वाजता | कन्नड मालिका ना निन्ना बिडलारे |} === कथाबाह्य कार्यक्रम === {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! कथाबाह्य कार्यक्रम ! प्रसारण ! वेळ |- | ८ जून २०२० | [[वेध भविष्याचा]] | ६० मिनिटे | सकाळी ७ वाजता |- | ९ ऑगस्ट २०२५ | [[आम्ही सारे खवय्ये]] | ३० मिनिटे | दुपारी २.३० वाजता |} == जुन्या मालिका == # [[१०० डेझ (मालिका)|१०० डेझ]] # [[३६ गुणी जोडी]] # [[४०५ आनंदवन]] # [[अंकुर (मालिका)|अंकुर]] # [[अगं अगं सूनबाई काय म्हणता सासूबाई?]] # [[अग्गंबाई सासूबाई]] # [[अग्गंबाई सूनबाई]] # [[अजूनही चांदरात आहे]] # [[अधुरी एक कहाणी]] # [[अनुबंध (मालिका)|अनुबंध]] # [[अप्पी आमची कलेक्टर]] # [[अभिलाषा (मालिका)|अभिलाषा]] # [[अमरप्रेम (मालिका)|अमरप्रेम]] # [[अरुंधती (मालिका)|अरुंधती]] # [[अल्टी पल्टी सुमडीत कल्टी]] # [[अवंतिका (मालिका)|अवंतिका]] # [[अवघाचि संसार]] # [[असंभव (मालिका)|असंभव]] # [[असे हे कन्यादान]] # [[अस्मिता (मालिका)|अस्मिता]] # [[आभाळमाया]] # [[आभास हा]] # [[उंच माझा झोका]] # [[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]] # [[एक गाव भुताचा]] # [[एका लग्नाची तिसरी गोष्ट]] # [[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]] # [[एकाच ह्या जन्मी जणू]] # [[कळत नकळत (मालिका)|कळत नकळत]] # [[का रे दुरावा]] # [[काय घडलं त्या रात्री?]] # [[कारभारी लयभारी]] # [[काहे दिया परदेस]] # [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] # [[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]] # [[कॉन्स्टेबल कामना कामतेकर]] # [[खुलता कळी खुलेना]] # [[गाव गाता गजाली]] # [[गुंतता हृदय हे]] # [[ग्रहण (मालिका)|ग्रहण]] # [[घरात बसले सारे]] # [[घेतला वसा टाकू नको]] # [[चंद्रविलास]] # [[चूकभूल द्यावी घ्यावी]] # [[जगाची वारी लयभारी]] # [[जय मल्हार]] # [[जाऊ बाई गावात: न पाहिलेली मजा]] # [[जागो मोहन प्यारे]] # [[जाडूबाई जोरात]] # [[जावई विकत घेणे आहे]] # [[जुळून येती रेशीमगाठी]] # [[टोटल हुबलाक]] # [[डिस्कव्हर महाराष्ट्र]] # [[ती परत आलीये]] # [[तुझं माझं जमेना (मालिका)|तुझं माझं जमेना]] # [[तुझं माझं ब्रेकअप]] # [[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]] # [[तुझ्यात जीव रंगला]] # [[तुझ्याविना (मालिका)|तुझ्याविना]] # [[तुला पाहते रे]] # [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] # [[तू चाल पुढं]] # [[तू तिथे मी]] # [[तू तेव्हा तशी]] # [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]] # [[दिल दोस्ती दुनियादारी]] # [[दिल दोस्ती दोबारा]] # [[दिल्या घरी तू सुखी राहा]] # [[देवमाणूस]] # [[देवमाणूस २]] # [[नकटीच्या लग्नाला यायचं हं]] # [[नवरी मिळे हिटलरला]] # [[नवा गडी नवं राज्य]] # [[नांदा सौख्य भरे]] # [[नाममात्र]] # [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]] # [[पारू (मालिका)|पारू]] # [[पाहिले न मी तुला]] # [[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]] # [[पुन्हा कर्तव्य आहे]] # [[प्रदक्षिणा (मालिका)|प्रदक्षिणा]] # [[बंधन (मालिका)|बंधन]] # [[बाजी (मालिका)|बाजी]] # [[भागो मोहन प्यारे]] # [[भाग्यलक्ष्मी (मालिका)|भाग्यलक्ष्मी]] # [[भाग्याची ही माहेरची साडी]] # [[मन उडु उडु झालं]] # [[मन झालं बाजिंद]] # [[मला सासू हवी]] # [[मस्त महाराष्ट्र]] # [[महाराष्ट्राची किचन क्वीन]] # [[माझा होशील ना]] # [[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]] # [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] # [[माझे पती सौभाग्यवती]] # [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] # [[मालवणी डेझ]] # [[मिसेस मुख्यमंत्री]] # [[यशोदा - गोष्ट श्यामच्या आईची]] # [[या सुखांनो या]] # [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] # [[रात्रीस खेळ चाले]] # [[रात्रीस खेळ चाले २]] # [[रात्रीस खेळ चाले ३]] # [[राधा ही बावरी]] # [[लवंगी मिरची (मालिका)|लवंगी मिरची]] # [[लक्ष्मणरेषा (मालिका)|लक्ष्मणरेषा]] # [[लग्नाची वाईफ वेडिंगची बायकू]] # [[लज्जा (मालिका)|लज्जा]] # [[लाखात एक आमचा दादा]] # [[लागिरं झालं जी]] # [[लाडाची मी लेक गं!]] # [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]] # [[वहिनीसाहेब]] # [[वादळवाट]] # [[वारस (मालिका)|वारस]] # [[शिवा (मालिका)|शिवा]] # [[शुभं करोति (मालिका)|शुभं करोति]] # [[शेजारी शेजारी पक्के शेजारी]] # [[श्रीयुत गंगाधर टिपरे]] # [[सत्यवान सावित्री (मालिका)|सत्यवान सावित्री]] # [[साडे माडे तीन (मालिका)|साडे माडे तीन]] # [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]] # [[सारं काही तिच्यासाठी]] # [[सावित्री (मालिका)|सावित्री]] # [[साहेब बीबी आणि मी]] # [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]] # [[हम तो तेरे आशिक है]] # [[हृदयी प्रीत जागते]] # [[होणार सून मी ह्या घरची]] # अग्निपरीक्षा # आक्रित # अल्फा स्कॉलर्स # अल्फा बातम्या # आमच्यासारखे आम्हीच # आकाश पेलताना # आम्ही ट्रॅव्हलकर # आमने सामने # अर्थ # अभियान # असा मी तसा मी # बुक शेल्फ # बुवा आला # बोल बाप्पा # भटकंती # चक्रव्यूह एक संघर्ष # कॉमेडी डॉट कॉम # क्रिकेट क्लब # शेफ व्हर्सेस फ्रीज # डार्लिंग डार्लिंग # दे धमाल # डिटेक्टिव्ह जय राम # दिलखुलास # दुहेरी # दुनियादारी # एक हा असा धागा सुखाचा # एका श्वासाचे अंतर # गहिरे पाणी # घडलंय बिघडलंय # गुडमॉर्निंग महाराष्ट्र # गीतरामायण # हा कार्यक्रम बघू नका! # हसा चकट फू # हाऊसफुल्ल # होम स्वीट होम # इंद्रधनुष्य # जगावेगळी # जल्लोष गणरायाचा # जिभेला काही हाड # जोडी नं.१ # कथाकथी # खरंच माझं चुकलं का? # किनारा # कोपरखळी # क्या बात है! # मानसी तुमच्या घरी # मेघ दाटले # मिसाळ # मिशा # मृण्मयी # मुंबई पोलीस # नमस्कार अल्फा # नायक # नुपूर # पतंजलि योग # पाऊस येता येता # पेशवाई # पिंपळपान # पोलीस फाईल्स # प्रपंच # राम राम महाराष्ट्र # रिमझिम # रेशीमगाठी # ऋणानुबंध # साईबाबा # सांजभूल # सूरताल # सौदामिनी # शॉपिंग शॉपिंग # श्रावणसरी # थरार # तुंबाडचे खोत # युनिट ९ # वाजवू का? # व्यक्ती आणि वल्ली # वस्त्रहरण # युवा # झी न्यूझ मराठी # झाले मोकळे आकाश # झुंज === अनुवादित मालिका === # [[झाशीची राणी (मालिका)|झाशीची राणी]] # [[जय भीम: एका महानायकाची गाथा]] == कथाबाह्य कार्यक्रम == # [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] # [[सा रे ग म प]] (११ पर्वे) # [[चला हवा येऊ द्या]] (१० पर्वे) # [[फू बाई फू]] (९ पर्वे) # [[एका पेक्षा एक]] (७ पर्वे) # [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] (४ पर्वे) # [[खुपते तिथे गुप्ते]] (३ पर्वे) # [[डान्स महाराष्ट्र डान्स]] (३ पर्वे) # [[तुफान आलंया]] (३ पर्वे) # [[किचन कल्लाकार]] (२ पर्वे) # [[बँड बाजा वरात]] (२ पर्वे) # [[मराठी पाऊल पडते पुढे]] (२ पर्वे) # [[महाराष्ट्राचा सुपरस्टार]] (२ पर्वे) # [[हप्ता बंद]] (२ पर्वे) # [[हास्यसम्राट]] (२ पर्वे) # [[ड्रामा जुनिअर्स]] # [[चल भावा सिटीत]] # [[जाऊ बाई गावात]] # [[अळी मिळी गुपचिळी]] # [[कानाला खडा]] # [[झिंग झिंग झिंगाट]] # [[डब्बा गुल]] # [[डान्सिंग क्वीन (मराठी कार्यक्रम)|डान्सिंग क्वीन]] # [[तुमचं आमचं जमलं]] # [[बस बाई बस]] # [[मधली सुट्टी (मालिका)|मधली सुट्टी]] # [[मधु इथे अन् चंद्र तिथे (मालिका)|मधु इथे अन् चंद्र तिथे]] # [[महा मिनिस्टर]] # [[महाराष्ट्राची लोकधारा]] # [[याला जीवन ऐसे नाव (मालिका)|याला जीवन ऐसे नाव]] # [[हे तर काहीच नाय]] # [[अवघा रंग एक झाला]] == रिॲलिटी शो == झी मराठीने रिॲलिटी शो ही संकल्पना मराठी वाहिनीवर पहिल्यांदा आणली आणि अल्पावधीतच प्रेक्षकांनी तिला डोक्यावर घेतले. या वाहिनीने आतापर्यंत अनेक रिॲलिटी शोजची यशस्वी पर्वे सादर केली आहेत. === चला हवा येऊ द्या === {{मुख्य|चला हवा येऊ द्या}} [[निलेश साबळे]], [[भालचंद्र कदम]], [[सागर कारंडे]], [[श्रेया बुगडे]], [[कुशल बद्रिके]], [[भारत गणेशपुरे]] आणि तुषार देवल यांनी मिळून सुरू केलेला हा कार्यक्रम आहे. याबरोबरच [[योगेश शिरसाट]], [[अंकुर वाढवे]], स्नेहल शिदम, अरविंद जगताप हे सहकलाकार असून रमेश वाणी, [[विनीत भोंडे]], शशिकांत केरकर, [[मानसी नाईक]], संदीप रेडकर यांनी देखील यात काम केलेले आहे. या कार्यक्रमाचे सुद्धा अनेक पर्वे सादर झाली आहेत. महाराष्ट्र दौरा, भारत दौरा, विश्व दौरा, होऊ दे व्हायरल, शेलिब्रिटी पॅटर्न, उत्सव हास्याचा, लेडीज जिंदाबाद, वऱ्हाड निघालंय अमेरिकेला, लहान तोंडी मोठा घास ही ती पर्वे आहेत. हा कार्यक्रम नाटक, चित्रपट, मालिका यांना प्रोत्साहित करण्याचे काम करतो. === फू बाई फू === {{मुख्य|फू बाई फू}} फू बाई फू हा झी मराठीवरील काॅमेडी शो आहे. याची ९ पर्वे सादर झाली. यात धूमधडाका, नया है यह, काॅमेडीचं आधारकार्ड, टोल फ्री कॉमेडी, जिथे असाल तिथे हसाल इत्यादी पर्वे होती. [[निलेश साबळे]], [[वैदेही परशुरामी]], [[सई ताम्हणकर]] हे सूत्रसंचालक आणि [[अश्विनी काळसेकर]], [[उमेश कामत]], [[निर्मिती सावंत]], [[महेश कोठारे]], [[रेणुका शहाणे]] व [[स्वप्नील जोशी]] या सर्वांनी परीक्षकांचे काम केले आहे. === एका पेक्षा एक === {{मुख्य|एका पेक्षा एक}} एका पेक्षा एक हा [[सचिन पिळगांवकर]] यांची निर्मिती असलेला नृत्याचा कार्यक्रम आहे. याची एकूण ७ पर्वे सादर झाली होती ज्यात अप्सरा आली हे पर्व‌ विशेष गाजले. या कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन [[आदेश बांदेकर]], [[पुष्कर श्रोत्री]] यांनी केले असून [[सचिन पिळगांवकर]] महागुरू होते. === सा रे ग म प === {{मुख्य|सा रे ग म प}} सा रे ग म प या कार्यक्रमाने तब्बल १४ पर्वे सादर केली. यामध्ये वेगवेगळी पर्व ठेवले गेले. [[पल्लवी जोशी]] हिने सूत्र संचालनाचे काम केले. त्याची संक्षिप्त माहिती पुढीलप्रमाणे:- * स्वप्न स्वरांचे : यामध्ये १८ ते २५ या वयोगटातील स्पर्धकांचा समावेश होता. हे सारेगमपचे पहिले पर्व होते. या पर्वाचा विजेता महागायक पदाचा मान कोल्हापूरचा [[अभिजीत कोसंबी]] याला मिळाला. त्यानंतरच्या पर्वाची विजेती महागायिका पदाचा मान जळगावची वैशाली भैसने-माडे हिला मिळाला. अशाचप्रकारे [[ऊर्मिला धनगर]] ही देखील विजेती होती. या पर्वांचे परीक्षक गायिका [[देवकी पंडित]], रॉकस्टार [[अवधूत गुप्ते]], संगीतकार [[अजय-अतुल]] इत्यादी दिग्गज व्यक्तींनी भूषवले. * स्वप्न स्वरांचे ४०+ : या कार्यक्रमामध्ये वय वर्ष ४० वर्षे व त्या पुढील वयाच्या स्पर्धकांनी भाग घेतला होता. या कार्यक्रमाच्या विजेता जोडीचा मान संगिता चितळे व यज्ञेश्वर लिंबेकर यांना तर उपविजेता जोडीचा मान मिरजचे गायक महेश मुतालिक व मुंबईच्या अनुजा वर्तक यांना मिळाला. * लिटील चॅम्प्स : या पर्वामध्ये लहानग्यांनी आपल्या सुरांनी जगाला मोहून टाकले. ६ ते १५ वयोगटातील स्पर्धकांनी भाग घेतला होता. या पर्वाला केवळ महाराष्ट्रातीलच नव्हे तर संपूर्ण जगातील प्रेक्षकांनी डोक्यावर घेतले. या कार्यक्रमातील एका भागाला [[लता मंगेशकर]] यांनी उपस्थिती लावून सर्व स्पर्धकांना आशीर्वाद दिला. याशिवाय इतर अनेक दिग्गज गायकांनी लहानग्यांना शाबासकीची थाप दिली. लिटील चॅम्प्सच्या पहिल्या पर्वाने मराठी संगीत विश्वाला पंचरत्न बहाल केले. पंचरत्न म्हणजे * अलिबागची लिटिल मॉनिटर [[मुग्धा वैशंपायन]] * आळंदीची लिटिल मास्टर कार्तिकी गायकवाड * लातूरचा म्युझिक डायरेक्टर [[रोहित राऊत]] * पुण्याची ॲंग्री यंगगर्ल [[आर्या आंबेकर]] * रत्‍नागिरीचा उकडीचा मोदक [[प्रथमेश लघाटे]] या कार्यक्रमातूनच घराघरांत पोहोचलेल्या [[केतकी माटेगांवकर]]ने संगीताबरोबरच मराठी चित्रपटांद्वारे प्रेक्षकांची मने जिंकली. गायिका [[वैशाली सामंत]] व गायक-संगीतकार [[अवधूत गुप्ते]] या पर्वाचे परीक्षक होते. यासोबतच "सा रे ग म प"ने अनेक यशस्वी पर्वं प्रस्तुत केली. त्यामध्ये महाराष्ट्राचा आजचा आवाज, स्वप्न स्वरांचे सूर ताऱ्यांचे, पर्व नव्हे गर्व, सूर नव्या युगाचा, घे पंगा कर दंगा, इत्यादी पर्वांचा समावेश होता. सर्वच पर्वांना प्रेक्षकांनी प्रचंड प्रतिसाद दिला. झी मराठीने "सा रे ग म प" द्वारे मराठी संगीताला एका वेगळ्या उंचीवर नेले आहे. == पुरस्कार सोहळे == {| class="wikitable" !वर्ष !पुरस्कार !संदर्भ |- |२००० – चालू |''झी चित्र गौरव पुरस्कार'' |<ref>{{Cite web|date=2019-04-03|title=झी गौरव पुरस्कारात यांनी मारली बाजी, वाचा संपूर्ण यादी|url=https://www.lokmat.com/marathi-cinema/zee-marathi-gaurav-awards-2019-winners/|access-date=2020-12-05|website=[[लोकमत]]}}</ref> |- |२००४ – चालू |''[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]'' |<ref>{{Cite web|date=2019-10-12|url=https://www.lokmat.com/television/agabai-sasubai-and-ratris-khel-chale-2-receives-maximum-awards-zee-marathi-awards-2019/|title=या मालिकेने मारली झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये बाजी, नुकतीच सुरु झालीये ही मालिका|access-date=2020-12-05|website=[[लोकमत]]}}</ref> |- |२०१३ – २०२४ |''उंच माझा झोका पुरस्कार'' |<ref>{{Cite web|date=2017-08-22|title=स्त्री कर्तृत्वाचा सन्मान ‘उंच माझा झोका पुरस्कार’|url=https://www.loksatta.com/photos/entertainment-gallery/1534718/zee-marathi-unch-maza-zoka-awards/|access-date=2020-12-05|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> |- |२०१५ – चालू |''झी नाट्य गौरव पुरस्कार'' |<ref>{{Cite web|date=2020-09-14|title=दिमाखदार सोहळ्यात संपन्न झाला 'झी नाट्य गौरव पुरस्कार'|url=https://zeenews.india.com/marathi/entertainment/zee-natya-gaurav-puraskar-2020/534751|access-date=2021-07-20|website=[[झी २४ तास]]}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]] [[वर्ग:झी प्रादेशिक वाहिन्या]] [[वर्ग:झी मराठी]] i5u5x64mw4d75oau0dm89dh43y5pout 0 15073 2686091 2612411 2026-05-26T14:27:02Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2686091 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट देश |राष्ट्र_प्रचलित_नाव = दक्षिण आफ्रिका |राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = {{collapsible list |शीर्षक_style = text-align:center; |list_style =text-align:left;display:none; |title=Republic of South Africa |<center><small>Republiek&nbsp;van&nbsp;Suid-Afrika&nbsp;([[आफ्रिकान्स भाषा|आफ्रिकान्स]])</small> |<center><small>iRiphabliki&nbsp;yeSewula&nbsp;Afrika&nbsp;([[दक्षिण न्देबेले भाषा|दक्षिण न्देबेले]])</small> |<center><small>iRiphabliki&nbsp;yaseMzantsi&nbsp;Afrika&nbsp;([[कौसा भाषा|कौसा]])</small> |<center><small>iRiphabliki&nbsp;yaseNingizimu&nbsp;Afrika&nbsp;([[झुलू भाषा|झुलू]])</small> |<center><small>iRiphabhulikhi&nbsp;yeNingizimu&nbsp;Afrika&nbsp;([[स्वाझी भाषा|स्वाझी]])</small> |<center><small>Rephaboliki&nbsp;ya&nbsp;Afrika-Borwa&nbsp;([[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]])</small> |<center><small>Rephaboliki&nbsp;ya&nbsp;Afrika&nbsp;Borwa&nbsp;([[सोथो भाषा|सोथो]])</small> |<center><small>Rephaboliki&nbsp;ya&nbsp;Aforika&nbsp;Borwa&nbsp;([[त्स्वाना भाषा|त्स्वाना]])</small> |<center><small>Riphabliki&nbsp;ra&nbsp;Afrika&nbsp;Dzonga&nbsp;([[त्सोंगा भाषा|त्सोंगा]])</small> |<center><small>Riphabu{{Unicode|ḽ}}iki&nbsp;ya&nbsp;Afurika&nbsp;Tshipembe&nbsp;([[वेंडा भाषा|वेंडा]])</small>}} |राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = दक्षिण आफ्रिकेचे प्रजासत्ताक |राष्ट्र_ध्वज = Flag_of_South_Africa.svg |राष्ट्र_चिन्ह = Coat_of_arms_of_South_Africa.svg |जागतिक_स्थान_नकाशा = South Africa (orthographic projection).svg |राष्ट्र_नकाशा = Sf-map.png |ब्रीद_वाक्य = “Unity In Diversity” (विविधतेमध्ये एकता) |राजधानी_शहर = [[प्रिटोरिया]], |सर्वात_मोठे_शहर = [[जोहान्सबर्ग]] |सरकार_प्रकार = अध्यक्षीय प्रजासत्ताक |राष्ट्रप्रमुख_नाव = [[सेसिल रामफोसा]] |पंतप्रधान_नाव = |सरन्यायाधीश_नाव = |राष्ट्र_गीत = |राष्ट्र_गान = |स्वातंत्र्यदिवस_दिनांक = ३१ मे १९१० |प्रजासत्ताकदिन_दिनांक = ३१ मे १९६१ |राष्ट्रीय_भाषा = {{collapsible list |शीर्षक_style = text-align:center; |list_style =text-align:left;display:none; |title=११ राष्ट्रीय भाषा<ref>The [[Khoi languages|Khoi]], [[Nama language|Nama]] and [[San languages]]; [[South African Sign Language|sign language]]; [[German language|German]], [[Greek language|Greek]], [[Gujarati language|Gujarati]], [[Hindi language|Hindi]], [[Portuguese language|Portuguese]], [[तमिळ भाषा|तमिळ]], [[Telegu language|Telegu]] and [[Urdu language|Urdu]]; and [[Arabic language|Arabic]], [[Hebrew language|Hebrew]], [[Sanskrit language|Sanskrit]] and "other languages used for religious purposes in South Africa" have a special status. See [http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html Chapter 1, Article 6, of the Constitution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207020120/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |date=2018-02-07 }}.</ref> |[[आफ्रिकान्स भाषा|आफ्रिकान्स]] |[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] |[[दक्षिण न्देबेले भाषा|दक्षिणी न्देबेले]] |[[उत्तरी सोथो भाषा|उत्तरी सोथो]] |[[सोथो भाषा|सोथो]] |[[स्वाती भाषा|स्वाती]] |[[त्सोंगा भाषा|त्सोंगा]] |[[त्स्वाना भाषा|त्स्वाना]] |[[वेंडा भाषा|वेंडा]] |[[कौसा भाषा|कौसा]] |[[झुलू भाषा|झुलू]] }} |इतर_प्रमुख_भाषा = |राष्ट्रीय_चलन = [[दक्षिण आफ्रिकन रँड]] |क्षेत्रफळ_क्रमवारी_क्रमांक = २५ |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = १२,२१,०३७ |क्षेत्रफळ_जलव्याप्त_टक्के = |लोकसंख्या_वर्ष = २०१० |लोकसंख्या_क्रमवारी_क्रमांक = २५ |लोकसंख्या_संख्या = ४,९९,९१,३००<ref name=statssa-midyear2010>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022010.pdf|title=Mid-year population estimates 2010|प्रकाशक=Statistics South Africa|वर्ष=2010|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2010-08-03}}</ref> |लोकसंख्या_घनता = ४१ |प्रमाण_वेळ = |यूटीसी_कालविभाग = + २:०० |आंतरराष्ट्रीय_दूरध्वनी_क्रमांक = २७ |आंतरजाल_प्रत्यय = .za |जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = |जीडीपी_डॉलरमध्ये = ५०५.२१४ अब्ज<ref name=imf2>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=199&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=77&pr.y=0|title=South Africa|प्रकाशक=International Monetary Fund|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2010-04-21}}</ref> |जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = |दरडोई_जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = |दरडोई_जीडीपी_डॉलरमध्ये = १०,२४३ |दरडोई_जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = |माविनि_वर्ष=२००९ |माविनि=०.६८३ {{वाढ}} |माविनि_क्रमवारी_क्रमांक=१२९ वा |माविनि_वर्ग=<span style="color:#fc0">मध्यम</span> }} '''दक्षिण आफ्रिकेचे गणराज्य''' हा [[आफ्रिका]] खंडाच्या दक्षिण टोकाला असलेला एक [[देश]] आहे. ही/येथे इंग्रजांची वसाहत/राज्य होती/होते. दक्षिण आफ्रिका, अधिकृतपणे दक्षिण आफ्रिका प्रजासत्ताक (RSA), हा आफ्रिकेतील सर्वात दक्षिणेकडील देश आहे.{{संदर्भ हवा}}[d] त्याचे नऊ प्रांत दक्षिणेस २,७९८ किलोमीटर (१,७३९ मैल) समुद्रकिनारी आहेत जे दक्षिण अटलांटिक आणि हिंद महासागराच्या बाजूने पसरलेले आहेत;उत्तरेस नामिबिया, बोत्सवाना आणि झिम्बाब्वे हे शेजारी देश आहेत; पूर्वेला आणि ईशान्येला मोझांबिक आणि इस्वातिनी आहेत; आणि ते लेसोथोला वेढते. १,२२१,०३७ चौरस किलोमीटर (४७१,४४५ चौरस मैल) क्षेत्रफळ व्यापलेल्या या देशाची लोकसंख्या ६३ दशलक्षाहून अधिक आहे. प्रिटोरिया ही प्रशासकीय राजधानी आहे, तर केप टाउन, संसदेचे आसन म्हणून, कायदेमंडळाची राजधानी आहे आणि ब्लोमफॉन्टेन हे न्यायालयीन राजधानी मानले जाते.सर्वात मोठे, सर्वाधिक लोकसंख्या असलेले शहर जोहान्सबर्ग आहे, त्यानंतर केप टाउन आणि डर्बन आहेत.{{संदर्भ हवा}} पुरातत्वीय निष्कर्षांवरून असे दिसून येते की सुमारे २.५ दशलक्ष वर्षांपूर्वी दक्षिण आफ्रिकेत विविध होमिनिड प्रजाती अस्तित्वात होत्या आणि आधुनिक मानवांनी १,००,००० वर्षांपूर्वी या प्रदेशात वस्ती केली. पहिले ज्ञात लोक म्हणजे स्थानिक खोईसान आणि पश्चिम आणि मध्य आफ्रिकेतील बंटू भाषिक लोक नंतर २००० ते १,००० वर्षांपूर्वी या प्रदेशात स्थलांतरित झाले. उत्तरेकडे, १३ व्या शतकात मापुंगुब्वे राज्याची स्थापना झाली.{{संदर्भ हवा}} १६५२ मध्ये, डच लोकांनी टेबल बे, डच केप कॉलनी येथे पहिली युरोपीय वसाहत स्थापन केली. १७९५ मध्ये झालेल्या आक्रमणामुळे आणि १८०६ मध्ये ब्लाउबर्गच्या लढाईमुळे ब्रिटिशांचा ताबा झाला. लक्षणीय उलथापालथीचा काळ असलेल्या मफेकेनमुळे झुलू राज्यासह विविध आफ्रिकन राज्यांची स्थापना झाली. या प्रदेशाचे आणखी वसाहतीकरण झाले आणि खनिज क्रांतीमुळे औद्योगिकीकरण आणि शहरीकरणाकडे वळले.{{संदर्भ हवा}} दुसऱ्या बोअर युद्धानंतर, केप, नताल, ट्रान्सवाल आणि ऑरेंज नदीच्या वसाहतींचे एकत्रीकरण झाल्यानंतर १९१० मध्ये दक्षिण आफ्रिकेचे संघटन निर्माण झाले आणि १९६१ च्या जनमत चाचणीनंतर ते प्रजासत्ताक बनले. केपमधील बहु-वांशिक केप पात्र मताधिकार हळूहळू नष्ट होत गेला आणि १९९४ पर्यंत बहुसंख्य काळ्या दक्षिण आफ्रिकन लोकांना मतदानाचा अधिकार मिळाला नाही.{{संदर्भ हवा}} १९४८ मध्ये नॅशनल पार्टीने वर्णभेद लागू केला, ज्यामुळे पूर्वीच्या वांशिक पृथक्करणाला संस्थात्मक स्वरूप मिळाले. आफ्रिकन नॅशनल काँग्रेस आणि देशाच्या आत आणि बाहेरील इतर वर्णभेदविरोधी कार्यकर्त्यांनी मोठ्या प्रमाणात अहिंसक संघर्ष केल्यानंतर, १९८० च्या दशकाच्या मध्यात भेदभावपूर्ण कायदे रद्द करण्यास सुरुवात झाली. १९९४ मध्ये सार्वत्रिक निवडणुका झाल्या, त्यानंतर सर्व वांशिक गटांना देशाच्या उदारमतवादी लोकशाहीत राजकीय प्रतिनिधित्व मिळाले, ज्यामध्ये संसदीय प्रजासत्ताक आणि नऊ प्रांत आहेत.{{संदर्भ हवा}} दक्षिण आफ्रिकेचा समाज विविध संस्कृती, भाषा आणि धर्मांचा समावेश करतो; देशाला त्याच्या बहुजातीय, बहुसांस्कृतिक विविधतेचे वर्णन करण्यासाठी "इंद्रधनुष्य राष्ट्र" म्हटले जाते, विशेषतः वर्णभेदाच्या पार्श्वभूमीवर.{{संदर्भ हवा}} [२३] आंतरराष्ट्रीय घडामोडींमध्ये मध्यम शक्ती म्हणून ओळखले जाणारे, दक्षिण आफ्रिकेने महत्त्वपूर्ण प्रादेशिक प्रभाव राखला आहे आणि तो BRICS+, आफ्रिकन युनियन, SADC, SACU, राष्ट्रकुल आणि G20 चा सदस्य आहे. एक विकसनशील, नव्याने औद्योगिकीकरण झालेला देश, नाममात्र GDP नुसार आफ्रिकेतील सर्वात मोठी अर्थव्यवस्था आहे,आफ्रिकेतील सर्वाधिक युनेस्को जागतिक वारसा स्थळांसाठी इथिओपियाशी जोडलेले आहे,{{संदर्भ हवा}}[28] आणि अद्वितीय जैवविविधता असलेले हे एक आकर्षण केंद्र आहे, वनस्पती आणि प्राणी जीवन. वर्णभेदाच्या समाप्तीपासून, सरकारी जबाबदारी आणि गैर-श्वेत नागरिकांसाठी जीवनमानात लक्षणीय सुधारणा झाली आहे.तथापि, गुन्हेगारी, हिंसाचार, गरिबी आणि असमानता व्यापक राहिली आहे, २०२४ पर्यंत सुमारे ३२% लोकसंख्येतील लोक बेरोजगार होते, तर सुमारे ५६% लोक दारिद्र्यरेषेखाली राहत होते. ०.६३ चा सर्वाधिक गिनी गुणांक असल्याने, दक्षिण आफ्रिका जगातील सर्वात आर्थिकदृष्ट्या असमान देशांपैकी एक मानला जातो.{{संदर्भ हवा}} == इतिहास == === नावाची व्युत्पत्ती === "दक्षिण आफ्रिका" हे नाव आफ्रिकेच्या दक्षिण टोकावरील देशाच्या भौगोलिक स्थानावरून आले आहे. निर्मितीनंतर, देशाचे इंग्रजीमध्ये युनियन ऑफ साउथ आफ्रिका आणि डचमध्ये युनी व्हॅन झुइड-आफ्रिका असे नाव देण्यात आले, जे चार ब्रिटिश वसाहतींच्या एकीकरणातून उद्भवले आहे. १९६१ पासून, इंग्रजीमध्ये दीर्घ औपचारिक नाव "दक्षिण आफ्रिका प्रजासत्ताक" आणि आफ्रिकन भाषेत रिपब्लिक व्हॅन सुइड-आफ्रिका आहे. देशाचे १२ अधिकृत भाषांमध्ये अधिकृत नाव आहे.{{संदर्भ हवा}} मझान्सी, जो झोसा संज्ञा uMzantsi पासून आला आहे ज्याचा अर्थ "दक्षिण" आहे, हे दक्षिण आफ्रिकेचे बोलचाल नाव आहे,{{संदर्भ हवा}} [38][39] तर काही पॅन-आफ्रिकनवादी राजकीय पक्ष "अझानिया" हा शब्द पसंत करतात. ===प्रागैतिहासिक कालखंड=== == भूगोल == क्षेत्रफळानुसार आफ्रिका जगात २५ वा आणि लोकसंख्येनुसार २४ वा मोठा देश आहे.{{संदर्भ हवा}} दक्षिण आफ्रिकेच्या दक्षिणेकडील आफ्रिकेत आहे, ज्याचा किनारा २,५०० किमी (१,५५३ मैल) पेक्षा जास्त पसरलेला आहे आणि दोन महासागरांना (दक्षिण अटलांटिक आणि भारतीय) जोडतो. १,२१९,९१२ किमी२ (४७१,०११ चौरस मैल) क्षेत्रफळ असलेला,{{संदर्भ हवा}} [१२८] दक्षिण आफ्रिका हा जगातील २४ वा सर्वात मोठा देश आहे.{{संदर्भ हवा}} [१२९] प्रिन्स एडवर्ड बेटे वगळता, हा देश २२° आणि ३५°S अक्षांश आणि १६° आणि ३३°E रेखांशांमध्ये आहे. दक्षिण आफ्रिकेच्या आतील भागात एक मोठे, बहुतेक ठिकाणी जवळजवळ सपाट, १,००० मीटर (३,३०० फूट) आणि २,१०० मीटर (६,९०० फूट) उंची असलेले पठार आहे. ते पूर्वेला सर्वात जास्त आहे आणि पश्चिमेकडे आणि उत्तरेकडे हळूवारपणे खाली आणि दक्षिणेकडे आणि नैऋत्येकडे किंचित उतार आहे. हे पठार ग्रेट एस्कर्पमेंटने वेढलेले आहे.{{संदर्भ हवा}}[131] ज्याचा पूर्वेकडील आणि सर्वात उंच भाग ड्रॅकेन्सबर्ग म्हणून ओळखला जातो.ड्रॅकेन्सबर्गमधील ३,४५० मीटर (११,३२० फूट) उंचीवरील माफाडी हे सर्वात उंच शिखर आहे. क्वाझुलु-नताल-लेसोथो आंतरराष्ट्रीय सीमा ग्रेट एस्कर्पमेंटच्या सर्वात उंच भागाने बनलेली आहे जी ३,००० मीटर (९,८०० फूट) पेक्षा जास्त उंचीवर पोहोचते.{{संदर्भ हवा}} पठाराच्या दक्षिण आणि नैऋत्य भागांना (समुद्रसपाटीपासून अंदाजे १,१००-१,८०० मीटर उंचीवर) आणि त्याखालील मैदानाला (समुद्रसपाटीपासून अंदाजे ७००-८०० मीटर उंचीवर - उजवीकडे नकाशा पहा) ग्रेट कारू म्हणून ओळखले जाते, ज्यामध्ये विरळ लोकवस्ती असलेल्या झुडुपांचा समावेश आहे. उत्तरेकडे, ग्रेट कारू अधिक शुष्क बुशमनलँडमध्ये विरघळते, जे अखेर देशाच्या वायव्येकडील कालाहारी वाळवंटात रूपांतरित होते. पठाराच्या मध्य-पूर्व आणि सर्वात उंच भागाला हायवेल्ड म्हणून ओळखले जाते. तुलनेने चांगले पाणी असलेले हे क्षेत्र देशाच्या व्यावसायिक शेतीच्या मोठ्या प्रमाणात आहे आणि त्यात त्याचे सर्वात मोठे उपनगर (गौटेंग) आहे. हायवेल्डच्या उत्तरेस, सुमारे २५° ३०' एस अक्षांश रेषेपासून, पठार बुशवेल्डमध्ये खाली उतरते, जे शेवटी लिम्पोपो नदीच्या सखल प्रदेशांना किंवा लोवेल्डला मार्ग देते.{{संदर्भ हवा}} == हवामान == दक्षिण आफ्रिकेचे हवामान सामान्यतः समशीतोष्ण आहे कारण ते तीन बाजूंनी अटलांटिक आणि हिंदी महासागरांनी वेढलेले आहे, कारण ते हवामानाच्या दृष्टीने सौम्य दक्षिण गोलार्धात स्थित आहे आणि त्याची सरासरी उंची उत्तरेकडे (विषुववृत्ताकडे) आणि पुढे अंतर्देशीय पातळीवर सतत वाढत आहे. या विविध भू-रेषा आणि महासागरीय प्रभावामुळे हवामान क्षेत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणात विविधता आढळते. हवामान क्षेत्रे सर्वात दूर वायव्येकडील दक्षिण नामिबच्या अत्यंत वाळवंटापासून ते मोझांबिक आणि हिंदी महासागराच्या सीमेवर पूर्वेकडील हिरवळीच्या उपोष्णकटिबंधीय हवामानापर्यंत आहेत. दक्षिण आफ्रिकेतील हिवाळा जून ते ऑगस्ट दरम्यान येतो. अत्यंत नैऋत्य भागात भूमध्य समुद्रासारखे हवामान असते ज्यामध्ये ओला हिवाळा आणि उष्ण, कोरडा उन्हाळा असतो, ज्यामध्ये झुडुपे आणि झुडुपेचे प्रसिद्ध फाइनबोस बायोम असते. हा प्रदेश दक्षिण आफ्रिकेत बराचसा वाइन तयार करतो आणि त्याच्या वाऱ्यासाठी ओळखला जातो, जो जवळजवळ संपूर्ण वर्ष अधूनमधून वाहतो. या वाऱ्याच्या तीव्रतेमुळे केप ऑफ गुड होपमधून जाणे विशेषतः खलाशांसाठी धोकादायक बनले, ज्यामुळे अनेक जहाजे कोसळली. दक्षिण किनाऱ्यावर पूर्वेकडे, वर्षभर पाऊस अधिक समान प्रमाणात वितरीत केला जातो, ज्यामुळे हिरवागार परिसर निर्माण होतो. लोव्हेल्डच्या दक्षिणेस, विशेषतः किनाऱ्याजवळ, जो उपोष्णकटिबंधीय आहे, वार्षिक पाऊस वाढतो. फ्री स्टेट विशेषतः सपाट आहे कारण ते उंच पठारावर मध्यभागी आहे. वाल नदीच्या उत्तरेस, हायवेल्डला चांगले पाणी मिळते आणि उष्णतेच्या उपोष्णकटिबंधीय अतिरेकी अनुभव येत नाहीत. हायवेल्डच्या मध्यभागी असलेले जोहान्सबर्ग समुद्रसपाटीपासून १,७४० मीटर (५,७०९ फूट) उंचीवर आहे आणि येथे वार्षिक ७६० मिमी (२९.९ इंच) पाऊस पडतो. या प्रदेशात हिवाळा थंड असतो, जरी बर्फ दुर्मिळ असतो.{{संदर्भ हवा}} === चतुःसीमा === दक्षिण आफ्रिकेच्या नैऋत्येस [[अटलांटिक महासागर]] व दक्षिण, आग्नेय व पूर्व दिशेला [[हिंदी महासागर]] आहे. उत्तरेला [[नामिबिया]], [[बोत्स्वाना]] व [[झिंबाब्वे]] हे देश असून ईशान्य दिशेला [[मोझांबिक]] व [[स्वाझीलँड]] हे देश आहेत. [[लेसोथो]] हा देश पुर्णपणे दक्षिण आफ्रिकेच्या अंतर्गत आहे. दक्षिण आफ्रिकेला एकूण २,७९८ किमी लांब समुद्रकिनारा लाभलेला आहे.{{संदर्भ हवा}} === राजकीय विभाग === [[Image:South Africa Districts April 2006.png|thumb|300px|right |दक्षिण आफ्रिकेचे प्रांत व जिल्हे. {{columns |width=200px |col1 = {{legend|#E0A0C0|[[नॉर्दर्न केप]]}} {{legend|#40C0C0|[[नॉर्थ-वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|नॉर्थ वेस्ट]]}} {{legend|#C1ABD7|[[ग्वाटेंग]]}} {{legend|#608040|[[लिम्पोपो]]}} {{legend|#808040|[[उम्पुमालांगा]]}} |col2 = {{legend|#E04080|[[नाताल]]}} {{legend|#E0E040|[[ईस्टर्न केप]]}} {{legend|#80C080|[[फ्री स्टेट]]}} {{legend|#E0E080|[[वेस्टर्न केप]]}} }} ]] दक्षिण आफ्रिका देशात खालील प्रांत आहेत. {| class="wikitable" |- ! प्रांत ! राजधानी ! क्षेत्रफळ (वर्ग किमी) ! क्षेत्रफळ (वर्ग मैल) ! लोकसंख्या (२००१) |- | [[ईस्टर्न केप]] | [[भिशो]] | align="right" | {{Nts|169580}} | align="right" | {{Nts|65475}} | align="right" | {{Nts|6436761}} |- | [[फ्री स्टेट]] | [[ब्लूमफॉंटेन]] | align="right" | {{Nts|129480}} | align="right" | {{Nts|49992}} | align="right" | {{Nts|2706776}} |- | [[ग्वाटेंग]] | [[जोहान्सबर्ग]] | align="right" | {{Nts|17010}} | align="right" | {{Nts|6568}} | align="right" | {{Nts|8837172}} |- | [[नाताल]] | [[पीटरमारित्झबर्ग]] | align="right" | {{Nts|92100}} | align="right" | {{Nts|35560}} | align="right" | {{Nts|9426018}} |- | [[लिम्पोपो]] | [[पोलोक्वाने]] | align="right" | {{Nts|123900}} | align="right" | {{Nts|47838}} | align="right" | {{Nts|5273637}} |- | [[उम्पुमालांगा]] | [[नेल्स्प्रूट]] | align="right" | {{Nts|79490}} | align="right" | {{Nts|30691}} | align="right" | {{Nts|3122994}} |- | [[नॉर्दर्न केप]] | [[किंबर्ले]] | align="right" | {{Nts|361830}} | align="right" | {{Nts|139703}} | align="right" | {{Nts|822726}} |- | [[नॉर्थ-वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|नॉर्थ वेस्ट]] | [[माफिकेंग]] | align="right" | {{Nts|116320}} | align="right" | {{Nts|44911}} | align="right" | {{Nts|3669349}} |- | [[वेस्टर्न केप]] | [[केपटाउन]] | align="right" | {{Nts|129370}} | align="right" | {{Nts|49950}} | align="right" | {{Nts|4524335}} |- | colspan="2" | '''एकूण''' | align="right" | '''{{Nts|1219080}}''' | align="right" | '''{{Nts|470688}}''' | align="right" | '''{{Nts|44819768}}''' |} == समाजव्यवस्था == दक्षिण आफ्रिका हा विविध संस्कृती आणि भाषा बोलणाऱ्यांचा बहुवांशिक देश आहे. देशाच्या राज्यघटनेने अकरा भाषा अधिकृत जाहीर केल्या आहेत. डच भाषेपासून विकसित झालेली आफ्रिकान्स ही भाषा बहुतांश लोक बोलतात. सार्वजनिक आणि व्यावसायिक जीवनात इंग्रजी सर्वसाधारणपणे वापरली जाते.{{संदर्भ हवा}} === वस्तीविभागणी === ===धर्म=== दक्षिण आफ्रिकेत एकूण लोकसंख्येच्यापैकी बहुतांश लोकसंख्या ही ख्रिश्चन आहे.इतर मूळ आदिवासी धर्मीय आहेत. थोड्या प्रमाणामध्ये इतर धर्मीय आहेत.{{संदर्भ हवा}} ===राजकारण=== सर्व वांशिक गटांना सामावून घेणारी घटनाआधारित लोकशाही, अध्यक्षीय प्रजासत्ताकाची राज्यपद्धती दक्षिण आफ्रिकेच्या स्विकारली आहे. मात्र अशा राज्यपद्धतीत सहसा आढळणे राष्ट्रप्रमुख आणि सरकारचा प्रमुख या दोन्ही पदांचे अधिकार राष्ट्रपती या एकाच पदाकडे सोपविले आहेत.{{संदर्भ हवा}} == खेळ == * [[ऑलिंपिक खेळात {{लेखनाव}}]] * [[{{लेखनाव}} फुटबॉल संघ]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://www.gov.za/ सरकारी संकेतस्थळ] * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-s/south-africa.html नेते व मंत्रीमंडळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122014112/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-s/south-africa.html |date=2008-11-22 }} * {{wikivoyage|South Africa|दक्षिण आफ्रिका}} {{commons|South Africa|दक्षिण आफ्रिका}} {{आफ्रिकेतील देश}} [[वर्ग:आफ्रिकेतील देश]] [[वर्ग:जी-२० सदस्य देश]] glhjgvp1lrayn4yqu6wgsc3tfaxtlxk 0 15953 2686182 2637936 2026-05-27T01:50:32Z संतोष गोरे 135680 /* जन्म */ 2686182 wikitext text/x-wiki {{डिसेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|डिसेंबर|२३|३५८|३५९}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === तेरावे शतक === * [[इ.स. १२९४|१२९४]] - [[पोप सेलेस्टीन पाचवा|पोप सेलेस्टीन पाचव्याने]] राजीनामा दिल्यावर [[पोप बॉनिफेस आठवा]] सत्तेवर. === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७७७|१७७७]] - [[जेम्स कुक]]ला [[किरितिमाती]] तथा [[क्रिसमस द्वीप]] पहिल्यांदा दिसले. === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८१४|१८१४]] - [[घेंटचा तह|घेंटच्या तहाने]] [[१८१२ चेयुद्ध]] संपले. * [[इ.स. १८५१|१८५१]] - [[लायब्ररी ऑफ काँग्रेस]]ला आग. * [[इ.स. १८६५|१८६५]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] दक्षिणेतील सेनापतींनी [[कु क्लुक्स क्लॅन]] या वर्णद्वेषी संस्थेची स्थापना केली. === विसावे शतक === * [[इ.स. १९१०|१९१०]] - [[स्वातंत्र्यवीर सावरकर]] यांना जन्मठेपेची व [[काळे पाणी|काळ्यापाण्याची]] शिक्षा. * [[इ.स. १९२४|१९२४]] - [[आल्बेनिया]] प्रजासत्ताक झाले. * [[इ.स. १९४१|१९४१]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[जपान]]ने [[कुचिंग]] आणि [[हॉंग कॉंग|हॉंगकॉंग]] जिंकले. * [[इ.स. १९४६|१९४६]] - [[फ्रान्सचे चौथे प्रजासत्ताक|फ्रान्सच्या चौथ्या प्रजासत्ताकाची]] स्थापना. * [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[लिब्या]]ला इटलीपासून स्वातंत्र्य [[इद्रीस पहिला, लिब्या|इद्रीस पहिला]] राजेपदी. * [[इ.स. १९५३|१९५३]] - [[न्यू झीलंड]]मध्ये [[लहर (चिखललाट)|लहर तथा चिखलेच्या प्रचंड लाटेने]] रेल्वेचा पूल कोसळला. त्यावर असलेली गाडी कोसळून १५३ ठार. * [[इ.स. १९६६|१९६६]] - [[अमेरिकेचे सैन्य|अमेरिकन सैन्याने]] भाड्याने घेतलेले [[कॅनेडेर सी.एल.४४]] प्रकारचे विमान दक्षिण व्हियेतनाममध्ये छोट्या गावावर कोसळले. १२९ ठार. * [[इ.स. १९६८|१९६८]] - [[अपोलो ८]]मधील अंतराळ यात्री [[चंद्र|चंद्राभोवती]] प्रदक्षिणा घालणारे प्रथम मानव झाले. * [[इ.स. १९७९|१९७९]] - [[एरियान]] प्रक्षेपकाचे पहिले प्रक्षेपण. * [[इ.स. १९९७|१९९७]] - [[सिद अल-अंत्री हत्याकांड|सिद अल-अंत्री हत्याकांडात]] ५०-१०० ठार. * [[इ.स. १९९९|१९९९]] - [[काठमांडू]] येथून [[नवी दिल्ली]]ला जाणाऱ्या [[इंडियन एरलाइन्स फ्लाईट ८१४]] या विमानाचे [[तालिबान|तालिबानी]] अतिरेक्यांनी अपहरण करून ते विमान [[अफगाणिस्तान|अफगाणिस्तानातील]] [[कंदहार]] येथे नेले. === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००३|२००३]] - [[ई.टी.ए.]]ने [[माद्रिद]]मधील [[चमार्तिन]] स्थानकात बॉम्बस्फोट घडवून आणण्याचा कट उधळून लावला. * [[इ.स. २०१६|२०१६]] - [[अरबी समुद्र|अरबी समुद्रात]] उभारण्यात येणाऱ्या [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] स्मारकाचे भारतीय पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] यांनी जलपूजन केले. == जन्म == * [[इ.स.पू. ३|३]] - [[गॅल्बा, रोमन सम्राट]]. * [[इ.स. ११६६|११६६]] - [[जॉन, इंग्लंड]]चा राजा. * [[इ.स. १८४५|१८४५]] - [[जॉर्ज, ग्रीस]]चा राजा. * [[इ.स. १८६४|१८६४]] - [[विश्वनाथ कार]], ओडिया लेखक, संपादक, मुद्रक व समाजसुधारक. * [[इ.स. १८६७|१८६७]] - [[कांतारो सुझुकी]], [[:वर्ग:जपानचे पंतप्रधान|जपानचा ४२वा पंतप्रधान]]. * [[इ.स. १८६८|१८६८]] - [[एमानुएल लास्केर|इमॅन्युएल लास्कर]], [[:वर्ग:बुद्धिबळपटू|जर्मन बुद्धिबळ खेळाडू]]. * [[इ.स. १८८०|१८८०]] - डॉ. [[भोगराजू पट्टाभी सीतारामय्या]], स्वातंत्र्यसैनिक, इतिहासकार आणि काँग्रेसचे नेते. * [[इ.स. १८८१|१८८१]] - [[हुआन रमोन हिमेनेझ]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता [[:वर्ग:स्पॅनिश लेखक|स्पॅनिश लेखक]]. * [[इ.स. १८९९|१८९९]] - [[पांडुरंग सदाशिव साने]], [[:वर्ग:मराठी लेखक|मराठी लेखक]], [[:वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक|भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]], समाजवादी नेते, समाजसुधारक व स्वातंत्र्यसैनिक. * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - [[ॲव्हा गार्डनर]], [[:वर्ग:इंग्लिश चित्रपट अभिनेते|अमेरिकन चित्रपट अभिनेत्री]]. * [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[जॉर्ज पॅटन]], अमेरिकन सेनापती. * [[इ.स. १९२५|१९२५]] - [[मोहम्मद रफी]], भारतीय पार्श्वगायक. * [[इ.स. १९२७|१९२७]] - [[मेरी हिगिन्स क्लार्क]], [[:वर्ग:इंग्लिश लेखक|अमेरिकन लेखक]]. * [[इ.स. १९३४|१९३४]] - [[स्ट्येपान मेसिच]], [[:वर्ग:युगोस्लाव्हियाचे राष्ट्राध्यक्ष|युगोस्लाव्हियाचा राष्ट्राध्यक्ष]]. * [[इ.स. १९३४|१९३४]] - [[ताऱ्या हेलोनेन]], [[:वर्ग:फिनलंडचे राष्ट्राध्यक्ष|फिनलंडचा राष्ट्राध्यक्ष]]. * [[इ.स. १९५७|१९५७]] - [[हमीद करझाई]], [[:वर्ग:अफगाणिस्तानचे राष्ट्राध्यक्ष|अफगाणिस्तानचा राष्ट्राध्यक्ष]]. * [[इ.स. १९५९|१९५९]] - [[अनिल कपूर]], [[:वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते|हिंदी चित्रपट अभिनेता]]. * [[इ.स. १९६१|१९६१]] - [[इल्हाम अलियेव]], [[:वर्ग:अझरबैजानचे राष्ट्राध्यक्ष|अझरबैजानचा राष्ट्राध्यक्ष]]. == मृत्यू == * [[इ.स. १५२४|१५२४]] - [[वास्को दा गामा]], [[पोर्तुगीज]] खलाशी. * [[इ.स. १८१३|१८१३]] - [[गो-साकुरामाची]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]]. * [[इ.स. १८६३|१८६३]] - [[विल्यम मेकपीस थॅकरे]], [[:वर्ग:इंग्लिश लेखक|इंग्लिश लेखक]]. * [[इ.स. १८७२|१८७२]] - [[विल्यम जॉन मॅकॉर्न रॅंकिन]], ब्रिटिश डॉक्टर आणि अभियंता. * [[इ.स. १८७३|१८७३]] - [[जॉन्स हॉपकिन्स]], अमेरिकन उद्योगपती व दानशूर. * [[इ.स. १९१४|१९१४]] - [[जॉन मुइर]], अमेरिकन निसर्गसंवर्धक. * [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[पेरियार ई.व्ही. रामसामी]], स्वातंत्र्यसैनिक, समाजसुधारक आणि द्रविड चळवळीचे प्रणेते. * [[इ.स. १९७७|१९७७]] - [[नलिनीबाला देवी]], आसामी साहित्यिक. * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[कार्ल डॉनित्झ]], जर्मन दर्यासारंग आणि [[नाझी जर्मनी]]चा शेवटचा नेता. * [[इ.स. १८६३|१९८७]] - [[ए‍म.जी. रामचंद्रन|एम.जी. रामचन्द्रन]], [[:वर्ग:तमिळनाडूचे मुख्यमंत्री|तमिळनाडूचा मुख्यमंत्री]].अभिनेते व तामिळनडुचे मुख्यमंत्री * [[इ.स. १९९०|१९९०]] - [[थॉर्ब्यॉन एग्नर]], [[:वर्ग:नॉर्वेजियन लेखक|नॉर्वेजियन लेखक]]. * [[इ.स. १९९९|१९९९]] - [[होआव बॅप्तिस्ता दि ऑलिव्हियेरा फिग्वेरेदो]], [[:वर्ग:ब्राझिलचे राष्ट्राध्यक्ष|ब्राझीलचा राष्ट्राध्यक्ष]]. * [[इ.स. १९९९|१९९९]] - [[मॉरिस कूवे दि मुरव्हिल]], [[:वर्ग:फ्रांसचे पंतप्रधान|फ्रांसचा पंतप्रधान]]. * [[इ.स. २००५|२००५]] - [[भानुमती रामकृष्ण]],तामिळ व तेलगू चित्रपटांतील अभिनेत्री, दिग्दर्शक, निर्माती, गीतकार, संगीतकार, गायिका व लेखिका. * [[इ.स. २०१६|२०१६]] - [[वसंत सरवटे]], अर्क चित्रकार, व्यंगचित्रकार. == प्रतिवार्षिक पालन == * [[भारतीय ग्राहक दिन]]. ==बाह्य दुवे== {{बीबीसी आज||december/24}} ---- [[डिसेंबर २२]] - [[डिसेंबर २३]] - '''डिसेंबर २४''' - [[डिसेंबर २५]] - [[डिसेंबर २६]] - [[डिसेंबर]] महिना {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] ee8g0mwd77alfoybsy9omapoz82cur1 0 30922 2686187 2649339 2026-05-27T02:04:29Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2686187 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = तालुका |स्थानिक_नाव = सिंदेवाही |इतर_नाव = |टोपणनाव = |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |अक्षांश = 20|अक्षांशमिनिटे =17 |अक्षांशसेकंद =45 |रेखांश= 79|रेखांशमिनिटे= 40|रेखांशसेकंद= 06 |मुळ_नकाशा = <!-- only if default map not wanted --> |शोधक_स्थान = <!-- left/right --> |मुळ_नकाशा_पट्टी = <!-- हो/नाही --> |आतील_नकाशा_चिन्ह = <!-- हो/नाही --> |नकाशा_शीर्षक = |क्षेत्रफळ_एकूण = |क्षेत्रफळ_आकारमान = |क्षेत्रफळ_क्रमांक = |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो = |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ = |उंची = |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |मुख्यालय = <!-- फक्त जिल्हांसाठीच--> |मोठे_शहर = [[मूल]] |मोठे_मेट्रो = |जवळचे_शहर = |प्रांत = |विभाग = |जिल्हा = <!-- नावे --> |लोकसंख्या_एकूण = |लोकसंख्या_वर्ष = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = |साक्षरता = |साक्षरता_पुरुष = |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा = मराठी |नेता_पद_१ = नगराध्यक्ष |नेता_नाव_१ = श्री. ज्ञानबोनवार |नेता_पद_२ = सभापती |नेता_नाव_२ = राजू बोरकर |संसदीय_मतदारसंघ = गडचिरोली-चिमूर |विधानसभा_मतदारसंघ = ब्रम्हपुरी विधानसभा मतदारसंघ |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = [[तहसील]] |न्यायक्षेत्र_नाव_१ = सिंदेवाही |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = [[पंचायत समिती]] |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = सिंदेवाही |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = |न्यायक्षेत्र_नाव_३ = |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१ = |एसटीडी_कोड = |पिन_कोड = |आरटीओ_कोड = |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव = |दालन = |तळटिपा = |गुणक_शीर्षक = <!-- हो/नाही --> |स्वयंवर्गीत = <!-- हो/नाही --> }} '''सिंदेवाही''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर जिल्ह्याचा]] एक तालुक्याचे मुख्यालय/ठिकाण आहे. ==ईतिहास== {{विस्तार}} {{चंद्रपूर जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:चंद्रपूर जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] 9vaw1i1hsrpfh4cxl02fymg9m56atfj 2686189 2686187 2026-05-27T02:05:06Z ~2026-24679-89 182431 /* ईतिहास */ 2686189 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = तालुका |स्थानिक_नाव = सिंदेवाही |इतर_नाव = |टोपणनाव = |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |अक्षांश = 20|अक्षांशमिनिटे =17 |अक्षांशसेकंद =45 |रेखांश= 79|रेखांशमिनिटे= 40|रेखांशसेकंद= 06 |मुळ_नकाशा = <!-- only if default map not wanted --> |शोधक_स्थान = <!-- left/right --> |मुळ_नकाशा_पट्टी = <!-- हो/नाही --> |आतील_नकाशा_चिन्ह = <!-- हो/नाही --> |नकाशा_शीर्षक = |क्षेत्रफळ_एकूण = |क्षेत्रफळ_आकारमान = |क्षेत्रफळ_क्रमांक = |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो = |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ = |उंची = |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |मुख्यालय = <!-- फक्त जिल्हांसाठीच--> |मोठे_शहर = [[मूल]] |मोठे_मेट्रो = |जवळचे_शहर = |प्रांत = |विभाग = |जिल्हा = <!-- नावे --> |लोकसंख्या_एकूण = |लोकसंख्या_वर्ष = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = |साक्षरता = |साक्षरता_पुरुष = |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा = मराठी |नेता_पद_१ = नगराध्यक्ष |नेता_नाव_१ = श्री. ज्ञानबोनवार |नेता_पद_२ = सभापती |नेता_नाव_२ = राजू बोरकर |संसदीय_मतदारसंघ = गडचिरोली-चिमूर |विधानसभा_मतदारसंघ = ब्रम्हपुरी विधानसभा मतदारसंघ |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = [[तहसील]] |न्यायक्षेत्र_नाव_१ = सिंदेवाही |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = [[पंचायत समिती]] |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = सिंदेवाही |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = |न्यायक्षेत्र_नाव_३ = |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१ = |एसटीडी_कोड = |पिन_कोड = |आरटीओ_कोड = |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव = |दालन = |तळटिपा = |गुणक_शीर्षक = <!-- हो/नाही --> |स्वयंवर्गीत = <!-- हो/नाही --> }} '''सिंदेवाही''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर जिल्ह्याचा]] एक तालुक्याचे मुख्यालय/ठिकाण आहे. ==ईतिहास== *ऐतिहासिक *प्राचीन *प्रशासकीय {{विस्तार}} {{चंद्रपूर जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:चंद्रपूर जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] eu1g2lhpyrsg6huocf7vac5lw4a5wu1 0 33468 2686177 2683898 2026-05-26T23:29:55Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2686177 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = मच्छिंद्र कांबळी | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = मच्छिंद्र कांबळी | पूर्ण_नाव = मच्छिंद्र कांबळी | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय | राष्ट्रीयत्व =[[भारतीय]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | कारकीर्द_काळ = | प्रमुख_नाटके = | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''मच्छिंद्र कांबळी''' हे ''बाबल्या'' या नावाने लोकप्रिय होते (४ एप्रिल १९४७ – ३० सप्टेंबर २००७). ते ज्येष्ठ [[मराठी रंगभूमी]] [[अभिनेता|अभिनेते]], [[दिग्दर्शक]] आणि [[निर्माता|निर्माते]] होते. आपल्या विनोदी शैलीसाठी ओळखले जाणारे कांबळी यांनी [[मालवणी बोलीभाषा|मालवणी बोली]]<nowiki/>ला मराठी रंगभूमीच्या मुख्य प्रवाहात आणले. त्यांनी मालवणी/मराठी [[नाटक|नाटका]]<nowiki/>मध्ये अभिनय, दिग्दर्शन आणि निर्मिती केली. त्यांचे ३० सप्टेंबर २००७ रोजी वयाच्या ६० व्या वर्षी निधन झाले.<ref name="mr">{{cite news |title=Macchindra Kambli dies of heart attack |url=[http://www.mumbaimirror.com/index.aspx?Page=article&sectname=News%20-%20City&sectid=2&contentid=2007100120071001022746531a74a1144](http://www.mumbaimirror.com/index.aspx?Page=article&sectname=News%20-%20City&sectid=2&contentid=2007100120071001022746531a74a1144) |work=[[Mumbai Mirror]] |date=1 October 2007 }}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==बालपण== ==कारकीर्द== ==प्रसिद्ध चित्रपट व नाटके== [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते|कांबळी, मच्छिंद्र]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते|कांबळी, मच्छिंद्र]] [[वर्ग:मराठी अभिनेते|कांबळी, मच्छिंद्र]] [[वर्ग:इ.स. २००७ मधील मृत्यू|कांबळी, मच्छिंद्र]] gxnthxmgx9ibdjjl3k38nkwtkxgu6jb 0 40675 2686109 2647342 2026-05-26T15:23:24Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2686109 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट कंपनी | नाव = आयसीआयसीआय बँक | लोगो = ICICI Bank Logo.svg | लोगो रुंदी = | लोगो शीर्षक = आयसीआयसीआय बँक | प्रकार = बँक | स्थापना = १९९४ | संस्थापक = [[आयसीआयसीआय]] | मुख्यालय शहर = [[मुंबई]] | मुख्यालय देश = [[भारत]] | मुख्यालय स्थान = आयसीआयसीआय बँक टॉवर्स, बांद्रा-कुर्ला कॉम्लेक्स, [[मुंबई]] | स्थानिक कार्यालय संख्या = | महत्त्वाच्या व्यक्ती = के.व्ही.कामथ(चेरमन), संदीप बक्षी(कार्यकारी संचालक) | सेवांतर्गत प्रदेश = | उद्योगक्षेत्र = | उत्पादने = | सेवा = वित्तीय सेवा | महसूल = $ ३.४ बिलियन | एकूण उत्पन्न = | निव्वळ उत्पन्न = $ १.१३४ बिलियन | कर्मचारी संख्या = ७४,०५६ | पालक कंपनी = [[आयसीआयसीआय]] | विभाग = | पोटकंपनी = | मालक = | ब्रीदवाक्य = खयाल आपका | संकेतस्थळ = http://www.icicibank.com/ | विसर्जन = | तळटिपा = | आंतरराष्ट्रीय = }} '''आयसीआयसीआय बँक''' ({{मुंबई रोखे बाजार|532174}}, {{राष्ट्रीय रोखे बाजार|ICICIBANK}}) पूर्वी ह्याचे नाव '''भारतीय औद्योगिक पत आणि गुंतवणूक महामंडळ''' (इंडस्ट्रीयल क्रेडीट अँड इन्व्हेसमेंट कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया) असे होते. या डेव्हलपमेंट फायनान्स संस्थेच्या संपूर्ण भारतात 5,900 शाखा आणि 16,650 एटीएमचे जाळे आहे आणि 17 देशांमध्ये तिचे अस्तित्त्व आहे.<ref>{{cite web|title=ICICI Bank Q4FY23 results|url=https://www.livemint.com/market/stock-market-news/icici-bank-q4fy23-results-pat-rises-by-30-to-rs-9-122-cr-dividend-of-rs-8-declared-11682147036100.html}}</ref> बँकेच्या युनायटेड किंग्डम आणि कॅनडामध्ये उपकंपन्या आहेत; युनायटेड स्टेट्स, सिंगापूर, बहारीन, हाँगकाँग, कतार, ओमान, दुबई इंटरनॅशनल फायनान्स सेंटर, चीन<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-05-16/news/62239324_1_ceo-chanda-kochhar-shanghai-branch-largest-private-sector-development |title=PM Modi inaugurates ICICI Bank's first Chinese branch in Shanghai |publisher=Economic Times }}{{मृत दुवा|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> आणि दक्षिण आफ्रिका;<ref>{{cite news |url=http://zeenews.india.com/business/news/companies/icici-bank-enter-south-africa-opens-branch-in-johannesburg_1847256.html |title=ICICI Bank enter South Africa, opens branch in Johannesburg |publisher=Zee News }}</ref> तसेच संयुक्त अरब अमिराती, बांगलादेश, मलेशिया आणि इंडोनेशियामधील प्रतिनिधी कार्यालयांमध्ये शाखा आहेत. कंपनीच्या UK उपकंपनीने बेल्जियम आणि जर्मनीमध्येही शाखा स्थापन केल्या आहेत.<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/finance/icici-uk-opens-branch-in-frankfurt-news-fixed-income-jegnpydhffj.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022012353/http://www.sify.com/finance/icici-uk-opens-branch-in-frankfurt-news-fixed-income-jegnpydhffj.html |url-status=dead |archive-date=22 October 2012 |title=ICICI UK opens branch in Frankfurt |website=Sify |date=29 February 2008 |access-date=30 July 2011}}</ref> ==इतिहास== इंडस्ट्रियल क्रेडिट अँड इन्व्हेस्टमेंट कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (आयसीआय) ही 5 जानेवारी 1955 रोजी स्थापन झालेली सरकारी संस्था होती आणि सर अर्कोट रामासामी मुदलियार आयसीआयसीआय लिमिटेडचे पहिले अध्यक्ष म्हणून निवडले गेले. भारतीय उद्योगांना प्रकल्प वित्तपुरवठा करण्यासाठी जागतिक बँक, भारताच्या सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील विमा कंपन्यांचा संयुक्त उपक्रम म्हणून त्याची रचना करण्यात आली.<ref>{{cite web|title=NOS on ICICI|url=http://www.nos.org/srsec319/319-20.pdf|publisher=NOS org|access-date=5 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120322123605/http://www.nos.org/srsec319/319-20.pdf|archive-date=22 March 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=about ICICI|url=http://www.lloydstsb.com/current_accounts/india_banking_service_faqs.asp|publisher=lloydstsb|access-date=5 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121223023101/http://www.lloydstsb.com/current_accounts/india_banking_service_faqs.asp|archive-date=23 December 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=इंडस्ट्रियल क्रेडिट अँड इन्व्हेस्टमेंट कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (आयसीआय)|दुवा=https://mcamasterdata.com/company/ICICI-BANK-LIMITED/L65190GJ1994PLC021012|संकेतस्थळ=mcamasterdata.com|access-date=2023-07-27|archive-date=2023-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727162226/https://mcamasterdata.com/company/ICICI-BANK-LIMITED/L65190GJ1994PLC021012|url-status=dead}}</ref> आयसीआयसीआय बँकेची स्थापना आयसीआयसीआयने वडोदरा येथे 1994 मध्ये पूर्ण मालकीची उपकंपनी म्हणून केली होती. बँकेची स्थापना '''इंडस्ट्रियल क्रेडिट अँड इन्व्हेस्टमेंट कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया बँक''' म्हणून करण्यात आली, तिचे नाव बदलून आयसीआयसीआय बँक. ऑक्टोबर 2001 मध्ये, आयसीआयसीआय आणि आयसीआयसीआय बँकेच्या संचालक मंडळाने आयसीआयसीआय आणि त्याच्या दोन संपूर्ण मालकीच्या रिटेल फायनान्स उपकंपन्या, आयसीआयसीआय पर्सनल फायनान्शियल सर्व्हिसेस लिमिटेड आणि आयसीआयसीआय कॅपिटल सर्व्हिसेस लिमिटेडचे आयसीआयसीआय बँकेत विलीनीकरण करण्यास मान्यता दिली.<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/icici-bank-icici-ratify-merger-swap-ratio-at-12/articleshow/1283826715.cms | title=ICICI Bank, ICICI ratify merger, swap ratio at 1:2 | newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया | date=26 October 2001 }}</ref> मूळ आयसीआयसीआय लिमिटेड चे त्याच्या उपकंपनी आयसीआयसीआय बँकेत विलीनीकरणामुळे खाजगीकरण झाले. 1990 च्या दशकात, आयसीआयसीआयने आपला व्यवसाय विकास वित्तीय संस्थेतून बदलून एका वैविध्यपूर्ण वित्तीय सेवा गटाला केवळ प्रकल्प वित्तपुरवठा केला, थेट आणि अनेक उपकंपन्यांद्वारे आणि आयसीआयसीआय बँक सारख्या सहयोगी संस्थांद्वारे विविध प्रकारच्या उत्पादने आणि सेवा ऑफर केल्या. आयसीआयसीआय बँकेने 1998 मध्ये इंटरनेट बँकिंग ऑपरेशन सुरू केले.<ref>{{cite web |date=Spring 2007 |title=The CEO as CIO: An interview with K. V. Kamath of ICICI |url=https://www.yumpu.com/en/document/view/13773971/the-ceo-as-cio-an-interview-with-kv-mckinsey-company |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927094058/http://www.mckinsey.com/clientservice/bto/pointofview/pdf/MoIT11_ICICInterview_F.pdf |archive-date=27 September 2011 |access-date=29 July 2011 |website=McKinsey & Company}}</ref> 1998 मध्ये भारतातील शेअर्सच्या सार्वजनिक ऑफरद्वारे आयसीआयसीआय बँकेतील आयसीआयसीआय चे शेअरहोल्डिंग 46% पर्यंत कमी करण्यात आले, त्यानंतर 2000 मध्ये एनवायएसई वर अमेरिकन डिपॉझिटरी रिसीट्सच्या स्वरूपात इक्विटी ऑफर करण्यात आली.<ref>{{cite web| title=ICICI Bank History |url=https://economictimes.indiatimes.com/icici-bank-ltd/infocompanyhistory/companyid-9194.cms |publisher=Times Internet}}</ref> आयसीआयसीआय बँकेने 2001 मध्ये बँक ऑफ मदुरा लिमिटेड हे सर्व-स्टॉक डीलमध्ये विकत घेतले आणि 2001-02 दरम्यान संस्थात्मक गुंतवणूकदारांना अतिरिक्त स्टेक विकले.<ref>{{cite news|title=Bank of Madura, ICICI Bank merger – a synergy for better service | url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-miscellaneous/tp-others/bank-of-madura-icici-bank-merger-a-synergy-for-better-service/article28063055.ece |work=द हिंदू | date=December 28, 2000 | url-access=subscription}}</ref> 1999 मध्ये, एनवायएसई वर सूचीबद्ध होणारी आयसीआयसीआय ही पहिली भारतीय कंपनी आणि बिगर जपान आशियातील पहिली बँक किंवा वित्तीय संस्था बनली.<ref>{{cite web|title=ICICI Bank _NYSE|url=http://www.mondovisione.com/media-and-resources/news/icici-bank-joins-icic-as-indian-companies-listed-on-the-nyse/|publisher=Mondovisione|access-date=2023-07-27|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125030542/https://mondovisione.com/members-area/login/?RedirectTo=%2Fmedia-and-resources%2Fnews%2Ficici-bank-joins-icic-as-indian-companies-listed-on-the-nyse%2F|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} [[वर्ग:भारतातील वित्तसंस्था]] [[वर्ग:न्यू यॉर्क रोखे बाजारातील नोंदणीकृत कंपन्या]] [[वर्ग:निफ्टी ५० घटक]] [[वर्ग:इ.स. १९९४ मधील निर्मिती]] mimf077z1xpncje353nckrzoncsvwrx 0 46009 2686105 2641348 2026-05-26T15:16:14Z अभय नातू 206 साचा 2686105 wikitext text/x-wiki {{Grand Prix race report infobox |Type = F1 |Country = France |ग्रांप्री= फ्रेंच |दिनांक= जून २२ |वर्ष= २००८ |Image = Circuit de Nevers Magny-Cours.svg |Race_No = ८ |Season_No = १८ |Official name = XCIII [[फ्रेंच ग्रांप्री|Grand Prix de France]] |Location = [[Circuit de Nevers Magny-Cours]], [[Magny-Cours]], [[France]] |Course = Permanent racing facility |Course_mi = २.७४ |Course_km = ४.४११ |Distance_laps = ७० |Distance_mi = १९१.८ |Distance_km = ३०८.७७ |Weather = Dry at first, two brief rain showers near end; Air २४-२६°C, Track २५-३२°C |Pole_Driver = [[किमी रायकोन्नेन]] |Pole_Team = [[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] |Pole_Time = १:१६.४४९ |Pole_Country = Finland |Fast_Driver = [[किमी रायकोन्नेन]] |Fast_Team = [[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] |Fast_Time = १:१६.६३० |Fast_Lap = १६ |Fast_Country = Finland |First_Driver = [[फिलिपे मास्सा]] |First_Team = [[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] |First_Country = Brazil |Second_Driver = [[किमी रायकोन्नेन]] |Second_Team = [[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] |Second_Country= Finland |Third_Driver = [[यार्नो त्रुल्ली]] |Third_Team = [[टोयोटा एफ१|टोयोटा]] |Third_Country = Italy }} == वर्गीकरण == ===पात्रता=== {| class=wikitable style="font-size:95%" ! क्र !No ! नाव !Constructor ! भाग १ ! भाग २ ! भाग ३ !Grid |- !१ |१ |{{flagicon|Finland}} [[किमी रायकोन्नेन]] |[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] |१:१५.१३३ |१:१५.१६१ |'''१:१६.४४९''' |१ |- !२ |२ |{{flagicon|Brazil}} [[फिलिपे मास्सा]] |[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] |'''१:१५.०२४''' |'''१:१५.०४१''' |१:१६.४९० |२ |- !३ |२२ |{{flagicon|United Kingdom}} [[लुइस हॅमिल्टन]] |[[मॅक्लरीन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] |१:१५.६३४ |१:१५.२९३ |१:१६.६९३ |१३[[#fn १|^१]] |- !४ |५ |{{flagicon|Spain}} [[फर्नांदो अलोन्सो]] |[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]] |१:१५.७५४ |१:१५.४८३ |१:१६.८४० |३ |- !५ |११ |{{flagicon|Italy}} [[यार्नो त्रुल्ली]] |[[टोयोटा एफ१|टोयोटा]] |१:१५.५२१ |१:१५.३६२ |१:१६.९२० |४ |- !६ |२३ |{{flagicon|Finland}} [[हेइक्कि कोवालायनन]] |[[मॅक्लरीन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] |१:१५.९६५ |१:१५.६३९ |१:१६.९४४ |१०[[#fn २|^२]] |- !७ |४ |{{flagicon|Poland}} [[रोबेर्ट कुबिचा]] |[[सॉबर|बी.एम.डब्ल्यू. सौबर]] |१:१५.६८७ |१:१५.७२३ |१:१७.०३७ |५ |- !८ |१० |{{flagicon|Australia}} [[मार्क वेबर]] |[[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]-[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]] |१:१६.०२० |१:१५.४८८ |१:१७.२३३ |६ |- !९ |९ |{{flagicon|United Kingdom}} [[डेव्हिड कुल्टहार्ड]] |[[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]-[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]] |१:१५.८०२ |१:१५.६५४ |१:१७.४२६ |७ |- !१० |१२ |{{flagicon|Germany}} [[टिमो ग्लोक]] |[[टोयोटा एफ१|टोयोटा]] |१:१५.७२७ |१:१५.५५८ |१:१७.५९६ |८ |- !११ |६ |{{flagicon|Brazil}} [[नेल्सन आंगेलो पीके|नेल्सन पीके]] |[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]] |१:१५.८४८ |१:१५.७७० | |९ |- !१२ |३ |{{flagicon|Germany}} [[निक हाइडफेल्ड]] |[[सॉबर|बी.एम.डब्ल्यू. सौबर]] |१:१६.००६ |१:१५.७८६ | |११ |- !१३ |१५ |{{flagicon|Germany}} [[सेबास्टियान फेटेल]] |[[स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो|टोरो रोस्सो]]-[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] |१:१५.९१८ |१:१५.८१६ | |१२ |- !१४ |१४ |{{flagicon|France}} [[सेबस्टिएन बौर्दैस]] |[[स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो|टोरो रोस्सो]]-[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] |१:१६.०७२ |१:१६.०४५ | |१४ |- !१५ |७ |{{flagicon|Germany}} [[निको रॉसबर्ग]] |[[विलियम्स एफ१|विलियम्स]]-[[टोयोटा एफ१|टोयोटा]] |१:१६.०८५ |१:१६.२३५ | |१९[[#fn १|^१]] |- !१६ |८ |{{flagicon|Japan}} [[काझुकी नाकाजिमा]] |[[विलियम्स एफ१|विलियम्स]]-[[टोयोटा एफ१|टोयोटा]] |१:१६.२४३ | | |१५ |- !१७ |१६ |{{flagicon|United Kingdom}} [[जेन्सन बटन]] |[[होंडा रेसिंग एफ१|होंडा]] |१:१६.३०६ | | |१६ |- !१८ |१७ |{{flagicon|Brazil}} [[रुबेन्स बॅरीकेलो]] |[[होंडा रेसिंग एफ१|होंडा]] |१:१६.३३० | | |२०[[#fn ३|^३]] |- !१९ |२१ |{{flagicon|Italy}} [[ज्यांकार्लो फिजिकेल्ला]] |[[फोर्स इंडिया]]-[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] |१:१६.९७१ | | |१७ |- !२० |२० |{{flagicon|Germany}} [[आद्रियान सुटिल]] |[[फोर्स इंडिया]]-[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] |१:१७.०५३ | | |१८ |} === शर्यत === {| class="wikitable" style="font-size:95%" |- ! Pos !! No !! Driver !! Constructor !! Laps !! Time/Retired !! Grid !! Points |- ! १ | २ || {{flagicon|Brazil}} '''[[फिलिपे मास्सा]]''' || '''[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]]''' | ७० | १:३१:५०.२४५ | २ | '''१०''' |- ! २ | १ || {{flagicon|Finland}} '''[[किमी रायकोन्नेन]]''' || '''[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]]''' | ७० | +१७.९८४ | १ | '''८''' |- ! ३ | ११ || {{flagicon|Italy}} '''[[यार्नो त्रुल्ली]]''' || '''[[टोयोटा एफ१|टोयोटा]]''' | ७० | +२८.२५० | ४ | '''६''' |- ! ४ | २३ || {{flagicon|Finland}} '''[[हेइक्कि कोवालायनन]]''' || '''[[मॅक्लारेन]]-[[मर्सेडिझ-बेंझ|मर्सेडिझ]]''' | ७० | +२८.९२९ | १० | '''५''' |- ! ५ | ४ || {{flagicon|Poland}} '''[[रोबेर्ट कुबिचा]]''' || '''[[सॉबर|बी.एम.डब्ल्यू. सौबर]]''' | ७० | +३०.५१२ | ५ | '''४''' |- ! ६ | १० || {{flagicon|Australia}} '''[[मार्क वेबर]]''' || '''[[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]-[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]''' | ७० | +४०.३०४ | ६ | '''३''' |- ! ७ | ६ || {{flagicon|Brazil}} '''[[नेल्सन आंगेलो पीके|नेल्सन पीके]]''' || '''[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]''' | ७० | +४१.०३३ | ९ | '''२''' |- ! ८ | ५ || {{flagicon|Spain}} '''[[फर्नांदो अलोन्सो]]''' || '''[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]]''' | ७० | +४३.३७२ | ३ | '''१''' |- ! ९ | ९ || {{flagicon|United Kingdom}} [[डेव्हिड कुल्टहार्ड]] || [[रेड बुल रेसिंग|रेड बुल]]-[[रेनोल्ट एफ१|रेनोल्ट]] | ७० | +५१.०२१ | ७ | |- ! १० | २२ || {{flagicon|UK}} [[लुइस हॅमिल्टन]] || [[मॅक्लरीन]]-[[मर्सिडीज-बेन्ज|मर्सिडीज]] | ७० | +५४.५३८ | १३ | |- ! ११ | १२ || {{flagicon|Germany}} [[टिमो ग्लोक]] || [[टोयोटा एफ१|टोयोटा]] | ७० | +५७.७०० | ८ | |- ! १२ | १५ || {{flagicon|Germany}} [[सेबास्टियान फेटेल]] || [[स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो|टोरो रोस्सो]]-[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] | ७० | +५८.०६५ | १२ | |- ! १३ | ३ || {{flagicon|Germany}} [[निक हाइडफेल्ड]] || [[सॉबर|बी.एम.डब्ल्यू. सौबर]] | ७० | +१:०२.०७९ | ११ | |- ! १४ | १७ || {{flagicon|Brazil}} [[रुबेन्स बॅरीकेलो]] || [[होंडा रेसिंग एफ१|होंडा]] | ६९ | +१ Lap | २० | |- ! १५ | ८ || {{flagicon|Japan}} [[काझुकी नाकाजिमा]] || [[विलियम्स एफ१|विलियम्स]]-[[टोयोटा एफ१|टोयोटा]] | ६९ | +१ Lap | १५ | |- ! १६ | ७ || {{flagicon|Germany}} [[निको रॉसबर्ग]] || [[विलियम्स एफ१|विलियम्स]]-[[टोयोटा एफ१|टोयोटा]] | ६९ | +१ Lap | १९ | |- ! १७ | १४ || {{flagicon|France}} [[सेबस्टिएन बौर्दैस]] || [[स्कुदेरिआ टोरो रोस्सो|टोरो रोस्सो]]-[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] | ६९ | +१ Lap | १४ | |- ! १८ | २१ || {{flagicon|Italy}} [[ज्यांकार्लो फिजिकेल्ला]] || [[फोर्स इंडिया]]-[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] | ६९ | +१ Lap | १७ | |- ! १९ | २० || {{flagicon|Germany}} [[आद्रियान सुटिल]] || [[फोर्स इंडिया]]-[[स्कुदेरिआ फेर्रारी|फेर्रारी]] | ६९ | +१ Lap | १८ | |- ! Ret | १६ || {{flagicon|United Kingdom}} [[जेन्सन बटन]] || [[होंडा रेसिंग एफ१|होंडा]] | १६ | Collision damage | १६ | |} {{F1_race_report |Name_of_race = [[फ्रेंच ग्रांप्री]] |Year_of_race = २००८ |Previous_race_in_season = [[२००८ कॅनेडियन ग्रांप्री]] |Next_race_in_season = [[२००८ ब्रिटिश ग्रांप्री]] |Previous_year's_race = [[२००७ फ्रेंच ग्रांप्री]] |Next_year's_race = [[२००९ फ्रेंच ग्रांप्री]] }} {{F1GP}} [[वर्ग:फ्रेंच ग्रांप्री]] [[वर्ग:इ.स. २००८ मधील खेळ|फ्रेंच ग्रांप्री]] q2xv4vw6hto52xgol6x7lzx9xrl6yiw 0 46626 2686248 2613798 2026-05-27T08:45:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2686248 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} [[चित्र:Valley of flowers uttaranchal full view.JPG|thumb|300px|व्हॅली ऑफ फ्लॉवर्स राष्ट्रीय उद्यान]] '''व्हॅली ऑफ फ्लॉव्हर्स''' हे भारतातील [[उत्तराखंड]] राज्यातील राष्ट्रीय उद्यान आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=Ixe6CgAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=valley+of+flowers&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwicrNyGmr-EAxVIbvUHHQe3DYoQ6AF6BAgNEAI#v=onepage&q=valley%20of%20flowers&f=false|title=The Valley of Flowers: An outstanding Himalayan climbing season|last=Smythe|first=Frank|date=2015-08-25|publisher=Vertebrate Publishing|isbn=978-1-910240-32-8|language=en}}</ref> [[नंदादेवी राष्ट्रीय उद्यान|नंदादेवी राष्ट्रीय उद्याना]]बरोबर हे नंदादेवी रिझर्व बनवते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ddnews.gov.in/national/discover-india-visit-scenic-beauty-unesco-world-heritage-site-nanda-devi-national-park|title=Discover India: Visit the scenic beauty of UNESCO World Heritage Site Nanda Devi National Park {{!}} DD News|website=ddnews.gov.in|access-date=2024-02-22}}</ref> या उद्यानाला येथील अत्यंत वैविध्यपूर्ण निसर्गामुळे [[जागतिक वारसा स्थान]] म्हणून मान मिळालेला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://whc.unesco.org/en/list/335/|title=Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=2024-02-22}}</ref> == भौगोलिक माहिती == हे उद्यान मुख्यत्वे [[हिमालय|हिमालयाच्या]] मध्यम ते अतिउंच रांगामध्ये आहे. या उद्यानाचे एकूण क्षेत्रफळ ८७.५ चौ.किमी इतके आहे. याची मुख्य पर्वतरांग हिमालयातील [[झांनस्कार रांग]]आहे. तसेच सर्वोच्च ठिकाण [[गौरी पर्वत]] आहे ज्याची उंची ६७१९ मी इतकी आहे. हे उद्यान वर्षातील जवळपास ९ महिने बर्फाच्छादीत असल्याने बंद असते.<ref>{{स्रोत बातमी|last=ANDREWS|first=JOSEPH|url=https://www.thehindu.com/life-and-style/travel/trekking-through-uttarakhands-valley-of-flowers/article29574622.ece|title=Trekking through Uttarakhand’s Valley of Flowers|date=2019-10-02|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> == इतिहास == [[File:Valley of flowers pic.jpg|thumb|फूल]] १९३१ मध्ये इंग्रज गिर्यारोहक [[फ्रँक स्मिथ]] व होल्डवर्थ यांनी गढवाल मधील [[कॉमेट]] हे शिखर सर केले व परतीच्या मार्गावर त्यांनी पश्चिम खिंडीचा मार्ग घेतला व दोघे गिर्यारोहक रस्ता भरकटले व भटकून भटकून या दरीत पोहोचले. इथे पोहोचल्यावर बहारलेल्या फुलांच्या गालिच्यांनी त्यांची हरवल्याची भीती पूर्णपणे घालवली व फ्रँक या जागेच्या प्रेमात पडला. फ्रँक ने तेथेच तंबु गाडला व पुढील कित्येक दिवस तिथे उगवणाऱ्या अनेक फुलांचे नमुने गोळा केले. त्यातील कित्येक फुले जगाला पहिल्यांदाच ज्ञात होत होती. १९३७ मध्ये तो परत येथे आला व अभ्यास करून त्याने व्हॅली ऑफ फ्लॉवर्स हे पुस्तक प्रकाशित केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://living.oneindia.in/cosmopolitan/cosmo-life/valley-flowers.html |title=लिजेंड ऑफ व्हॅली ऑफ फ्लॉवर्स |access-date=2008-05-11 |archive-date=2008-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080426225225/http://living.oneindia.in/cosmopolitan/cosmo-life/valley-flowers.html |url-status=dead }}</ref>. १९८० मध्ये याची राष्ट्रीय उद्यान म्हणून स्थापना झाली. व १९८२ मध्ये याची [[जागतिक वारसा स्थान]] म्हणून निवड झाली. == प्राणिजीवन == हे उद्यान हिमालयीन जीवांच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे. अतीशय दुर्मिळ सस्तन प्राणी व पक्षी या उद्यानात आढळतात. त्यातील महत्त्वाचे म्हणजे [[हिमालयीन थार]], [[हिमबिबट्या]], [[कस्तुरीमृग]], [[हिमालयीन अस्वल]], [[हिमालयीन तपकिरी अस्वल]], [[भारल]], पक्ष्यांमध्ये [[सोनेरी गरुड]], [[हिमालयीन ग्रिफन गिधाड]] इत्यादी अतिदुर्मिळ प्राणी व पक्षी आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.indiaparenting.com/travel/data/travel067.shtml |title=Valley of flowers |access-date=2008-05-13 |archive-date=2007-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071225125823/http://www.indiaparenting.com/travel/data/travel067.shtml |url-status=dead }}</ref> == फुले विश्व == [[File:"Flowers Blossom at Valley of Flowers Chamoli, India" 60.jpg|thumb|वैशिष्ट्यपूर्ण फूल]] अत्यंत वैविध्यपूर्ण फुले हे येथील वैशिठ्य आहे. फुलांच्या एकूण ५००हून अधिक जाती येथे आढळतात. त्यातील कित्येक केवळ येथेच आढळणाऱ्या आहेत. फुलांमध्ये मुख्यत्वे ओर्चिड्स पॉपिस असे अनेक प्रकार येथे पहावयास मिळतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indiaculture.gov.in/hi/%E0%A4%A8%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%AB%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A8|title=नंदा देवी और फूलों की घाटी राष्ट्रीय उद्यान {{!}} संस्कृति मंत्रालय, भारत सरकार|website=indiaculture.gov.in|access-date=2024-02-22|archive-date=2023-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603103720/https://indiaculture.gov.in/hi/%E0%A4%A8%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%AB%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A8|url-status=dead}}</ref> वर्षातील नऊ महिने बर्फाच्छादित असल्याने केवळ तीनच महिने बहाराची असतात बहराच्या महिन्यात दर दोन तीन आठवड्यानंतर एकाच जागी पूर्णपणे वेगळ्याच फुलांची वाढ दिसते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news9live.com/web-stories/knowledge/natural-beauties-in-india-which-are-unesco-world-heritage-sites|title=Natural beauties in India which are UNESCO World Heritage Sites|date=2023-08-29|website=News9Live|language=en-US|access-date=2024-02-22}}</ref> ==चित्रदालन== <gallery> File:Valley of Flowers (7753016240).jpg|परिसरातील दृश्य File:Valley of Flowers (7752976690).jpg|दरी परिसर </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{युनेस्को||335}} {{भारतातील जागतिक वारसा स्थाने}} {{भारतातील राष्ट्रीय उद्याने}} [[वर्ग:भारतातील राष्ट्रीय उद्याने]] [[वर्ग:भारतातील जागतिक वारसा स्थाने]] 4st6tkrpof0agx0gw330wuv5vkwbd5u 0 51227 2686271 2623152 2026-05-27T11:37:41Z Abhijitsathe 4193 2686271 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Tiruchirappalli_lok_sabha_constituency.png|250 px|thumb|तमिळनाडूच्या नकाशावर तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ]] '''तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[तिरुचिरापल्ली]] परिसरात स्थित असून येथील चार [[तमिळनाडू विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[तिरुचिरापल्ली जिल्हा|तिरुचिरापल्ली जिल्ह्यात]] तर उर्वरित दोन मतदारसंघ [[पुदुकोट्टई जिल्हा|पुदुकोट्टई]] जिल्ह्यामध्ये आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ क्र. २४ - तिरुचिरापल्ली मध्ये २००९ पासून खालील ६ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | तिरुचिरापल्ली पूर्व | rowspan=4 | [[तिरुचिरापल्ली जिल्हा|तिरुचिरापल्ली]] |- |२ | तिरुचिरापल्ली पश्चिम |- |३ | [[श्रीरंगम]] |- |४ | तिरुवेरुंबुर |- |५ | गंधर्वकोट्टई | rowspan=2 | [[पुदुकोट्टई जिल्हा|पुदुकोट्टई ]] |- |६ | पुदुकोट्टई |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- |[[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | rowspan=4 | [[एल. अदाईकलराज]] | rowspan=3 bgcolor=#87CEEB| | rowspan=3 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] |- |[[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] |- |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | bgcolor=#FBB917| | [[तमिळ मनिला काँग्रेस]] |- |[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | rowspan=2 | [[पी. रंगराजन कुमारमंगलम]] | rowspan=2 bgcolor=#FBB917| | rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] |- | २००१ पोटनिवडणूक | [[दलित एळिलमलाई]] | bgcolor=#32CD32| | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[एल. गणेशन]] | bgcolor=#FF0000| | [[मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | rowspan=2 | [[पी. कुमार]] | rowspan=2 bgcolor=#32CD32| | rowspan=2 | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सु. तिरुनवुक्करसार]] | bgcolor=#87CEEB| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[दुराई वायको]] | bgcolor=#FF0000| | [[मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ]] 58w883q3z0gkwuwg9a05hyirodj0u08 0 51228 2686222 2623150 2026-05-27T05:12:04Z Abhijitsathe 4193 2686222 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Perambalur_lok_sabha_constituency.png|250 px|thumb|तमिळनाडूच्या नकाशावर पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ]] '''पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[पेराम्बलुर]] परिसरात स्थित असून येथील चार [[तमिळनाडू विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[तिरुचिरापल्ली जिल्हा|तिरुचिरापल्ली जिल्ह्यात]] तर प्रत्येकी एक मतदारसंघ [[करूर जिल्हा|करूर]] व [[पेराम्बलुर जिल्हा|पेराम्बलुर]] जिल्ह्यांमध्ये आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ क्र. २५ - पेराम्बलुर मध्ये २००९ पासून खालील ६ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | लालगुडी | rowspan=4 | [[तिरुचिरापल्ली जिल्हा|तिरुचिरापल्ली]] |- |२ | मानचनल्लुर |- |३ | मुसिरी |- |४ | तुरैयुर |- |५ | पेराम्बलुर | [[पेराम्बलुर जिल्हा|पेराम्बलुर]] |- |६ | कुलितालाई | [[करूर जिल्हा|करूर]] |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | rowspan=2 | [[ए. अशोकराज]] | rowspan=2 bgcolor=#32CD32| | rowspan=2 | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] |- |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | [[ए. राजा]] | bgcolor=#FF0000| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | पी. राजा रेतिनम | bgcolor=#32CD32| | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | rowspan=2 | [[ए. राजा]] | rowspan=3 bgcolor=#FF0000| | rowspan=3 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] |- |[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] |[[नेपोलियन (अभिनेता)|नेपोलियन]] |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |[[ आर.पी. मरुताराजा]] | bgcolor=#32CD32| | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[टी.आर. पारिवेंदार]] | bgcolor=#FFB6C1| | [[इंडिया जननायका कट्ची]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अरूण नेहरू]] | bgcolor=#FF0000| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ]] 3g5fi0omta8uppymslm566rcfwxq76o 2686223 2686222 2026-05-27T05:12:06Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#नियम_८.१|शुद्धलेखनाचा नियम ८.१]]) 2686223 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Perambalur_lok_sabha_constituency.png|250 px|thumb|तमिळनाडूच्या नकाशावर पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ]] '''पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[पेराम्बलुर]] परिसरात स्थित असून येथील चार [[तमिळनाडू विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[तिरुचिरापल्ली जिल्हा|तिरुचिरापल्ली जिल्ह्यात]] तर प्रत्येकी एक मतदारसंघ [[करूर जिल्हा|करूर]] व [[पेराम्बलुर जिल्हा|पेराम्बलुर]] जिल्ह्यांमध्ये आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ क्र. २५ - पेराम्बलुर मध्ये २००९ पासून खालील ६ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | लालगुडी | rowspan=4 | [[तिरुचिरापल्ली जिल्हा|तिरुचिरापल्ली]] |- |२ | मानचनल्लुर |- |३ | मुसिरी |- |४ | तुरैयुर |- |५ | पेराम्बलुर | [[पेराम्बलुर जिल्हा|पेराम्बलुर]] |- |६ | कुलितालाई | [[करूर जिल्हा|करूर]] |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | rowspan=2 | [[ए. अशोकराज]] | rowspan=2 bgcolor=#32CD32| | rowspan=2 | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] |- |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | [[ए. राजा]] | bgcolor=#FF0000| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | पी. राजा रेतिनम | bgcolor=#32CD32| | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | rowspan=2 | [[ए. राजा]] | rowspan=3 bgcolor=#FF0000| | rowspan=3 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] |- |[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] |[[नेपोलियन (अभिनेता)|नेपोलियन]] |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |[[ आर.पी. मरुताराजा]] | bgcolor=#32CD32| | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[टी.आर. पारिवेंदार]] | bgcolor=#FFB6C1| | [[इंडिया जननायका कट्ची]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अरुण नेहरू]] | bgcolor=#FF0000| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ]] 7gshunwd8j8965slgt8dcqsuhwedcw5 2686224 2686223 2026-05-27T05:12:54Z Abhijitsathe 4193 2686224 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Perambalur_lok_sabha_constituency.png|250 px|thumb|तमिळनाडूच्या नकाशावर पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ]] '''पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[पेराम्बलुर]] परिसरात स्थित असून येथील चार [[तमिळनाडू विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[तिरुचिरापल्ली जिल्हा|तिरुचिरापल्ली जिल्ह्यात]] तर प्रत्येकी एक मतदारसंघ [[करुर जिल्हा|करूर]] व [[पेराम्बलुर जिल्हा|पेराम्बलुर]] जिल्ह्यांमध्ये आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ क्र. २५ - पेराम्बलुर मध्ये २००९ पासून खालील ६ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | लालगुडी | rowspan=4 | [[तिरुचिरापल्ली जिल्हा|तिरुचिरापल्ली]] |- |२ | मानचनल्लुर |- |३ | मुसिरी |- |४ | तुरैयुर |- |५ | पेराम्बलुर | [[पेराम्बलुर जिल्हा|पेराम्बलुर]] |- |६ | कुलितालाई | [[करुर जिल्हा|करूर]] |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | rowspan=2 | [[ए. अशोकराज]] | rowspan=2 bgcolor=#32CD32| | rowspan=2 | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] |- |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | [[ए. राजा]] | bgcolor=#FF0000| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | पी. राजा रेतिनम | bgcolor=#32CD32| | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | rowspan=2 | [[ए. राजा]] | rowspan=3 bgcolor=#FF0000| | rowspan=3 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] |- |[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] |[[नेपोलियन (अभिनेता)|नेपोलियन]] |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |[[ आर.पी. मरुताराजा]] | bgcolor=#32CD32| | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[टी.आर. पारिवेंदार]] | bgcolor=#FFB6C1| | [[इंडिया जननायका कट्ची]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अरुण नेहरू]] | bgcolor=#FF0000| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ]] filhlg8y1p8lg2w8dv7sp6s5ge7k2bj 2686225 2686224 2026-05-27T05:14:33Z Abhijitsathe 4193 2686225 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Perambalur_lok_sabha_constituency.png|250 px|thumb|तमिळनाडूच्या नकाशावर पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ]] '''पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[पेराम्बलुर]] परिसरात स्थित असून येथील चार [[तमिळनाडू विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[तिरुचिरापल्ली जिल्हा|तिरुचिरापल्ली जिल्ह्यात]] तर प्रत्येकी एक मतदारसंघ [[करुर जिल्हा|करूर]] व [[पेराम्बलुर जिल्हा|पेराम्बलुर]] जिल्ह्यांमध्ये आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ क्र. २५ - पेराम्बलुर मध्ये २००९ पासून खालील ६ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | लालगुडी | rowspan=4 | [[तिरुचिरापल्ली जिल्हा|तिरुचिरापल्ली]] |- |२ | मानचनल्लुर |- |३ | मुसिरी |- |४ | तुरैयुर |- |५ | पेराम्बलुर | [[पेराम्बलुर जिल्हा|पेराम्बलुर]] |- |६ | कुलितालाई | [[करुर जिल्हा|करूर]] |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | rowspan=2 | [[ए. अशोकराज]] | rowspan=2 bgcolor=#32CD32| | rowspan=2 | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] |- |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | [[ए. राजा]] | bgcolor=#FF0000| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | पी. राजा रेतिनम | bgcolor=#32CD32| | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | rowspan=2 | [[ए. राजा]] | rowspan=3 bgcolor=#FF0000| | rowspan=3 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] |- |[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] |[[नेपोलियन (अभिनेता)|नेपोलियन]] |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |[[ आर.पी. मरुताराजा]] | bgcolor=#32CD32| | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[टी.आर. पारिवेंदार]] | bgcolor=#FFB6C1| | [[इंडिया जननायका कट्ची]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[के.एन. अरुण नेहरू|अरुण नेहरू]] | bgcolor=#FF0000| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ]] okpdcx95iui4jgk89ru0q6k96y4m94l 0 51245 2686054 2623143 2026-05-26T12:19:13Z Abhijitsathe 4193 2686054 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Cuddalore_lok_sabha_constituency.png|250 px|thumb|तमिळनाडूच्या नकाशावर कडलूर लोकसभा मतदारसंघ]] '''कडलूर लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[कडलूर]] परिसरात स्थित असून येथील सर्व सहा [[तमिळनाडू विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[कडलूर जिल्हा|कडलूर जिल्ह्यात]] आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ क्र. २६ - कडलूरमध्ये २००९ पासून खालील ६ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | तित्ताकुडी | rowspan=6 | [[कडलूर जिल्हा|कडलूर ]] |- |२ | वृद्धाचलम |- |३ | नेयवेली |- |४ | पान्रुती |- |५ | कडलूर |- |६ | कुरिंजिपाडी पी.आर.एस. वेंकटेशन |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- |[[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | rowspan=2 | [[पी.आर.एस. वेंकटेशन]] | rowspan=3 bgcolor=#87CEEB| | rowspan=3 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] |- |[[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | पी.पी. कालियापेरुमल |- |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | [[पी.आर.एस. वेंकटेशन]] | bgcolor=#FBB917| | [[तमिळ मनिला काँग्रेस]] |- |[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] |एम.सी. दामोदरन | bgcolor=#32CD32| | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | आदि शंकर | rowspan=2 bgcolor=#FF0000| | rowspan=2 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | के. वेंकटापती |- |[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] |[[के.एस. अळागिरी]] | bgcolor=#FF0000| | [[द्रमुक]] |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |[[ए. अरुणमोळीतेवन]] | bgcolor=#32CD32| | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[टी.आर.व्ही.एस. रमेश]] | bgcolor=#FF0000| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[एम.के. विष्णू प्रसाद]] | bgcolor=#87CEEB| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ]] taji4jq43h8dswveuqfkfywwvvlrqp0 2686059 2686054 2026-05-26T12:20:23Z Abhijitsathe 4193 /* विधानसभा मतदासंघ */ 2686059 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Cuddalore_lok_sabha_constituency.png|250 px|thumb|तमिळनाडूच्या नकाशावर कडलूर लोकसभा मतदारसंघ]] '''कडलूर लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[कडलूर]] परिसरात स्थित असून येथील सर्व सहा [[तमिळनाडू विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[कडलूर जिल्हा|कडलूर जिल्ह्यात]] आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ क्र. २६ - कडलूरमध्ये २००९ पासून खालील ६ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | तित्ताकुडी | rowspan=6 | [[कडलूर जिल्हा|कडलूर ]] |- |२ | वृद्धाचलम |- |३ | नेयवेली |- |४ | पान्रुती |- |५ | कडलूर |- |६ | कुरिंजिपाडी |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- |[[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | rowspan=2 | [[पी.आर.एस. वेंकटेशन]] | rowspan=3 bgcolor=#87CEEB| | rowspan=3 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] |- |[[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | पी.पी. कालियापेरुमल |- |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | [[पी.आर.एस. वेंकटेशन]] | bgcolor=#FBB917| | [[तमिळ मनिला काँग्रेस]] |- |[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] |एम.सी. दामोदरन | bgcolor=#32CD32| | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | आदि शंकर | rowspan=2 bgcolor=#FF0000| | rowspan=2 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | के. वेंकटापती |- |[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] |[[के.एस. अळागिरी]] | bgcolor=#FF0000| | [[द्रमुक]] |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |[[ए. अरुणमोळीतेवन]] | bgcolor=#32CD32| | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[टी.आर.व्ही.एस. रमेश]] | bgcolor=#FF0000| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[एम.के. विष्णू प्रसाद]] | bgcolor=#87CEEB| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ]] 4ot7uaq20d05fzw5dfmjtpfs5o03vb8 2686060 2686059 2026-05-26T12:20:56Z Abhijitsathe 4193 /* खासदार */ 2686060 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Cuddalore_lok_sabha_constituency.png|250 px|thumb|तमिळनाडूच्या नकाशावर कडलूर लोकसभा मतदारसंघ]] '''कडलूर लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[कडलूर]] परिसरात स्थित असून येथील सर्व सहा [[तमिळनाडू विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[कडलूर जिल्हा|कडलूर जिल्ह्यात]] आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ क्र. २६ - कडलूरमध्ये २००९ पासून खालील ६ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | तित्ताकुडी | rowspan=6 | [[कडलूर जिल्हा|कडलूर ]] |- |२ | वृद्धाचलम |- |३ | नेयवेली |- |४ | पान्रुती |- |५ | कडलूर |- |६ | कुरिंजिपाडी |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- |[[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | rowspan=2 | [[पी.आर.एस. वेंकटेशन]] | rowspan=3 bgcolor=#87CEEB| | rowspan=3 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] |- |[[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | पी.पी. कालियापेरुमल |- |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | [[पी.आर.एस. वेंकटेशन]] | bgcolor=#FBB917| | [[तमिळ मनिला काँग्रेस]] |- |[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] |एम.सी. दामोदरन | bgcolor=#32CD32| | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | आदि शंकर | rowspan=2 bgcolor=#FF0000| | rowspan=2 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | के. वेंकटापती |- |[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] |[[के.एस. अळागिरी]] | bgcolor=#87CEEB| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |[[ए. अरुणमोळीतेवन]] | bgcolor=#32CD32| | [[अण्णा द्रमुक]] |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[टी.आर.व्ही.एस. रमेश]] | bgcolor=#FF0000| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[एम.के. विष्णू प्रसाद]] | bgcolor=#87CEEB| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ]] j530stlx6wq1iyyxh2q8wa4ikg6nn3e 0 51508 2686160 2594898 2026-05-26T17:22:06Z संतोष गोरे 135680 /* बाह्य दुवे */ 2686160 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = सिद्धार्थ जाधव | चित्र = Siddarth Jadhav.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = सिद्धार्थ रामचंद्र जाधव | पूर्ण_नाव = | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1981|10|23}} | जन्म_स्थान = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = सिद्धू | कार्यक्षेत्र = [[अभिनय]] (चित्रपट, टीव्ही, नाटक) | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] (स्वभाषा)<br />[[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] (अभिनय) | कारकीर्द_काळ = २००५ ते आजतागायत | प्रमुख_चित्रपट = [[जत्रा]], [[दे धक्का]], [[मी शिवाजी राजे भोसले बोलतोय]] [[बकुळा नामदेव घोटाळे]] | प्रमुख_नाटके = जागो मोहन प्यारे, लोच्या झाला रे | पुरस्कार = | संकेतस्थळ = | पत्नी_नाव= {{लग्न|तृप्ती अक्कलवार|2007}} }} '''सिद्धार्थ रामचंद्र जाधव''' ([[२३ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १९८१]] - हयात) हा [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटांतील अभिनेता आहे. त्याने मराठी आणि हिंदी चित्रपटांबरोबरच अनेक दूरदर्शन मालिका आणि नाटकांतूनही काम केले. ==परिचय== सिद्धार्थ जाधवचा जन्म २३ ऑक्टोबर, इ.स. १९८१ रोजी [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] येथे झाला. त्याने ग्रॅज्युएशन रुपारेल महाविद्यालयातून पूर्ण केले. रुपारेल महाविद्यालयामध्ये असताना त्याने अनेक एकांकिकांमध्ये काम केले. तो पहिल्यांदा देवेंद्र पेम यांच्या 'तुमचा मुलगा करतो काय' या नाटकामधून प्रकाशझोतात आला. == चित्रपट कारकीर्द == {| class="wikitable" width="100%" ! वर्ष (इ.स.) !! चित्रपट !! भाषा !! भूमिका !! टिप्पणी |- |इ.स. २००४ |अगं  बाई  अर्रेचा !  |मराठी | | |- | rowspan="2" | इ.स. २००६ || ''[[जत्रा]]'' || मराठी || सिद्धू || |- |गोलमाल : फन  अनलिमिटेड |हिंदी | | |- | rowspan="2" | इ.स. २००७ || ''[[जबरदस्त]]'' || मराठी || || |- | ''[[बकुळा नामदेव घोटाळे]]'' || मराठी || नामदेव || |- | rowspan="6"| इ.स. २००८ || ''[[साडे माडे तीन]]'' || मराठी || || |- | ''[[दे धक्का]]'' || मराठी || धनाजी || |- | ''[[उलाढाल]]'' || मराठी || सिकंदर || |- | ''[[बाप रे बाप डोक्याला ताप]]'' || मराठी || || |- | ''[[गलगले निघाले]]'' || मराठी || || |- | ''[[सालीने केला घोटाळा]]'' || मराठी || || |- | rowspan="2"| इ.स. २००९ || ''[[गाव तसं चांगलं]]'' || मराठी || || |- | ''[[मी शिवाजी राजे भोसले बोलतोय]]'' || मराठी || उस्मान पारकर || |- | rowspan="5"| इ.स. २०१० || ''[[हुप्पा हुय्या (मराठी चित्रपट)|हुप्पा हुय्या (२०१०)]]'' || मराठी || हणम्या || |- | ''[[शिक्षणाच्या आयचा घो]]'' || मराठी || इब्राहिमभाई || |- | ''[[लालबाग परळ]]'' || मराठी || गण्या || |- | ''[[क्षणभर विश्रांती]]'' || मराठी || || |- | ''[[इरादा पक्का]]'' || मराठी || रोहित || |- |इ.स. २०११ |फक्त लढा म्हणा |मराठी | | |- |इ.स. २०१२ |कुटुंब |मराठी |मामू | |- | rowspan="2" |इ.स. २०१३ |टाईम प्लीज |मराठी | | |- |खो -खो |मराठी | | |- |इ.स. २०१४ |प्रियतमा |मराठी | | |- | rowspan="2"| इ.स. २०१५ ||मध्यमवर्ग || मराठी || || || |- | रझाकार || मराठी || हरी || |- |इ.स. २०१६ |दुनिया  गेली  तेल  लावत | | | |- |इ.स. २०१८ |सिम्बा |हिंदी |इन्स्पेक्टर | |} == नाटके == * वस्त्रहरण( मालवणी नाटक) * जागो मोहन प्यारे * तुमचा मुलगा करतोय काय * लोच्या झाला रे * गेला उडत ==दूरचित्रवाणी मालिका== * हसा चकट फू * घडलंय बिघडलंय * आपण यांना हसलात का? * बा, बहू और बेबी (हिंदी) * [[हे तर काहीच नाय]] * आता होऊ दे धिंगाणा ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{आय.एम.डी.बी. नाव|2847166|{{लेखनाव}}}} {{विस्तार}} {{DEFAULTSORT:जाधव, सिद्धार्थ}} [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:इ.स. १९८१ मधील जन्म]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:दलित कलाकार]] 93wl5lz9frj11rq0mwpzy1uk3u1r4r9 0 59039 2686183 2685350 2026-05-27T01:51:44Z ~2026-31542-39 183547 2686183 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी |नाव = स्टार प्रवाह |चित्र = Star Pravah 2023.png |चित्रसाईज = |चित्र_माहिती = |चित्र२ = |सुरुवात = २४ नोव्हेंबर २००८ |चित्र स्वरूप = |शेवटचे_प्रसारण = |चित्र_प्रकार = |प्रेक्षक_संख्या = |प्रेक्षक_संख्या_सध्या = |प्रेक्षक_संख्या_माहिती = |नेटवर्क = स्टार इंडिया |मालक = [[डिझ्नी स्टार]] |ब्रीदवाक्य = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह |देश = [[भारत]] |प्रसारण क्षेत्र = [[भारत]] |मुख्यालय = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] |जुने नाव = |बदललेले नाव = |भगिनी वाहिनी = [[प्रवाह पिक्चर]] |प्रसारण वेळ = दुपारी १ ते ३.३० आणि संध्या. ६.३० ते रात्री १२ (प्राइम टाइम) |संकेतस्थळ ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर }} '''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात. ==इतिहास== स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला "स्वप्नांना पंख नवे" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी "आता थांबायचं नाय" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी "मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!" या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले. ==पुरस्कार व सोहळे== {| class="wikitable sortable" ! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव |- |२०१४-२०१८ |''येरे येरे'' |- |२०१६ |''स्टार प्रवाह रत्न'' |- |२०२१-चालू |''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]'' |- |२०२१-चालू |''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव'' |- |२०२२ |''स्टार प्रवाह धुमधडाका'' |- |२०२३-चालू |''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी'' |} ==प्रसारित कार्यक्रम== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | ७ जुलै २०२५ | [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]] | दुपारी १ वाजता | |- | १५ सप्टेंबर २०२५ | लपंडाव | दुपारी १.४५ वाजता | |- | १९ जानेवारी २०२६ | तुझ्या सोबतीने | दुपारी २.३० वाजता | |- | १४ फेब्रुवारी २०२२ | [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] | दुपारी ३ वाजता | हिंदी मालिका सुहानी सी एक लडकी |- | १५ डिसेंबर २०२५ | वचन दिले तू मला | संध्या. ६.३० वाजता | बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी. |- | १६ डिसेंबर २०२४ | लग्नानंतर होईलच प्रेम | संध्या. ७ वाजता | तमिळ मालिका इरामना रोजावे २ |- | ५ जानेवारी २०२६ | [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] | संध्या. ७.३० वाजता | |- | १५ जून २०२६ | सुना येती घरा | {{TBA}} | तमिळ मालिका पांडेयन स्टोर २ |- | २३ डिसेंबर २०२४ | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री ८ वाजता | हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]] |- | ५ डिसेंबर २०२२ | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.३० वाजता | तमिळ मालिका रोजा |- | १ जून २०२६ | पाठराखीण | रात्री ९ वाजता | हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई |- | ३० मार्च २०२६ | आनंदी | रात्री ९.३० वाजता | हिंदी मालिका बंदिनी |- | २७ एप्रिल २०२६ | बाई तुझा आशीर्वाद | रात्री १० वाजता | तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई |- | १८ मार्च २०२४ | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | रात्री १०.४५ वाजता | हिंदी मालिका कहानी घर घर की |- | २७ मे २०२४ | येड लागलं प्रेमाचं | रात्री ११.३० वाजता | |} ==जुन्या मालिका== # [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]] # [[अग्निहोत्र २]] # [[अबोली (मालिका)|अबोली]] # [[आई कुठे काय करते!]] # [[कुन्या राजाची गं तू राणी]] # [[छत्रीवाली]] # [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]] # [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]] # [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]] # [[तुझेच मी गीत गात आहे]] # [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]] # [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]] # [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] # [[नकळत सारे घडले]] # [[पिंकीचा विजय असो!]] # [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]] # [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]] # [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]] # [[फुलाला सुगंध मातीचा]] # [[मन उधाण वाऱ्याचे]] # [[मुलगी झाली हो]] # [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]] # [[रंग माझा वेगळा]] # [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]] # [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]] # [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]] # [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]] # [[लेक माझी लाडकी]] # [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]] # [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] # [[सहकुटुंब सहपरिवार]] # [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]] # [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]] # [[सांग तू आहेस का?]] # [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]] # आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत! # कोण होतीस तू, काय झालीस तू! # काजळमाया # उदे गं अंबे # जे३ जंक्शन # गोष्ट एका लग्नाची # गोष्ट एका कॉलेजची # गोष्ट एका आनंदीची # गोष्ट एका जप्तीची # कुकुचकू # असे का घडले? # जिवलगा # जीवलगा # चारचौघी # कुलस्वामिनी # कुळ स्वामिनी # दार उघडा ना गडे # अंतरपाट # वचन दिले तू मला # कशाला उद्याची बात # ओळख - ध्यास स्वप्नांचा # झुंज # बंध रेशमाचे # दोन किनारे दोघी आपण # तुजवीण सख्या रे # धर्मकन्या # सुवासिनी # अनोळखी दिशा # मांडला दोन घडीचा डाव # लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती # पंचनामा # माधुरी मिडलक्लास # मानसीचा चित्रकार तो # मन धागा धागा जोडते नवा # आम्ही दोघे राजा राणी # आराधना # आंबट गोड # अरे वेड्या मना # बे दुणे दहा # प्रीती परी तुजवरी # रुंजी # लगोरी - मैत्री रिटर्न्स # जयोस्तुते # येक नंबर # तू जिवाला गुंतवावे # तुमचं आमचं सेम असतं # छोटी मालकीण # दुहेरी # नकुशी तरीही हवीहवीशी # नशीबवान # गं सहाजणी # गोठ # ललित २०५ # साथ दे तू मला # साता जल्माच्या गाठी # शतदा प्रेम करावे # तुझ्या इश्काचा नादखुळा # वैजू नंबर १ # नवे लक्ष्य # प्रेमा तुझा रंग कसा # प्रेमा तुझा रंग कसा २ # स्पेशल ५ # जय देवा श्री गणेशा # दख्खनचा राजा जोतिबा # श्री गुरुदेव दत्त # विठू माऊली # जय भवानी जय शिवाजी ===अनुवादित मालिका=== # ५ स्टार किचन # देवांचे देव महादेव # महाभारत # श्री गणेश # [[रामायण (मालिका)|रामायण]] # [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]] ==कथाबाह्य कार्यक्रम== # [[आता होऊ दे धिंगाणा]] # [[भांडा सौख्य भरे]] # [[मी होणार सुपरस्टार]] # शिट्टी वाजली रे # आता होऊन जाऊ द्या # आम्ही ट्रॅव्हलकर # कॉमेडी बिमेडी # ढाबळ एक तास टाइमपास # ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला # एक टप्पा आऊट # जोडी जमली रे # जस्ट डान्स # किचनची सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा नच बलिये # मंडळ भारी आहे # नांदा सौख्य भरे # पोटोबा प्रसन्न # स्टार दरबार # सून सासू सून # सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी # विकता का उत्तर? # विसावा - एक घर मनासारखं # झेप ==टीआरपी== २०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले. {|class="wikitable sortable" style="text-align:center" !rowspan="2" | आठवडा आणि वर्ष !colspan="6" | BARC AMAs |- !मेगा सिटी !क्रमांक !हिंदी भाषिक मार्केट !क्रमांक !भारत !क्रमांक |- |आठवडा ३७, २०२१ |rowspan="23" colspan="2" {{N/A}} |1539.19 |5 |1556.26 |10 |- |आठवडा ३८, २०२१ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1551.06 |9 |- |आठवडा ४५, २०२१ |1517.06 |10 |- |आठवडा ४६, २०२१ |1576.53 |5 |1601.66 |8 |- |आठवडा ४७, २०२१ |1546.27 |5 |1568.70 |8 |- |आठवडा ४८, २०२१ |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1544.46 |10 |- |आठवडा ४९, २०२१ |1552.12 |10 |- |आठवडा १, २०२२ |1617.21 |10 |- |आठवडा २, २०२२ |1534.71 |10 |- |आठवडा ३, २०२२ |1513 |10 |- |आठवडा ९, २०२२ |1471.21 |5 |1495.43 |8 |- |आठवडा १०, २०२२ |1471.95 |5 |1497.25 |8 |- |आठवडा ११, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1482.54 |9 |- |आठवडा १२, २०२२ |1492.23 |10 |- |आठवडा १३, २०२२ |1442.28 |10 |- |आठवडा १४, २०२२ |1487.64 |5 |1517.08 |8 |- |आठवडा १५, २०२२ |1341.36 |5 |1363.42 |8 |- |आठवडा १६, २०२२ |1406.77 |5 |1424.58 |9 |- |आठवडा १७, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1416.39 |9 |- |आठवडा १९, २०२२ |1350.4 |10 |- |आठवडा २१, २०२२ |1381.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२२ |1480.72 |5 |1507.05 |8 |- |आठवडा २३, २०२२ |1381.56 |5 |1405.59 |9 |- |आठवडा २४, २०२२ |291.28 |5 |1474.45 |5 |1504.76 |9 |- |आठवडा २५, २०२२ |287.99 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २८, २०२२ |rowspan="9" colspan="2" {{N/A}} |1532.94 |9 |- |आठवडा २९, २०२२ |1504.15 |8 |- |आठवडा ३०, २०२२ |1440.66 |10 |- |आठवडा ३१, २०२२ |1514.69 |9 |- |आठवडा ३२, २०२२ |1500.53 |5 |1523.61 |9 |- |आठवडा ३३, २०२२ |1565.54 |5 |1593.55 |8 |- |आठवडा ३४, २०२२ |1584.93 |5 |1609.75 |7 |- |आठवडा ३५, २०२२ |colspan="2" {{N/A}} |1429.83 |10 |- |आठवडा ३७, २०२२ |1626.5 |4 |1649.99 |6 |- |आठवडा ३८, २०२२ |280.84 |5 |1565.88 |4 |1587.26 |6 |- |आठवडा ३९, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1487.64 |5 |1509.02 |7 |- |आठवडा ४०, २०२२ |1550.58 |5 |1575.49 |7 |- |आठवडा ४१, २०२२ |281.01 |5 |1572.55 |5 |1599.75 |8 |- |आठवडा ४२, २०२२ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1595.63 |5 |1616.71 |7 |- |आठवडा ४३, २०२२ |1562.95 |5 |1585.67 |7 |- |आठवडा ४४, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1667.66 |8 |- |आठवडा ४५, २०२२ |1669.9 |8 |- |आठवडा ४६, २०२२ |293.21 |5 |1639.66 |5 |1660.83 |7 |- |आठवडा ४७, २०२२ |288.15 |5 |1640.03 |5 |1662.68 |7 |- |आठवडा ४८, २०२२ |286.02 |5 |1651.62 |5 |1675.98 |7 |- |आठवडा ४९, २०२२ |284.08 |5 |1616.36 |5 |1643.6 |7 |- |आठवडा ५०, २०२२ |298.07 |5 |1602 |5 |1627.25 |7 |- |आठवडा ५१, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1534.69 |5 |1559 |8 |- |आठवडा ५२, २०२२ |1585.68 |5 |1610.02 |8 |- |आठवडा १, २०२३ |276.4 |5 |1596.73 |5 |1619.82 |7 |- |आठवडा २, २०२३ |292.83 |4 |1624.55 |5 |1644.4 |7 |- |आठवडा ३, २०२३ |314.32 |4 |1711.93 |5 |1732.54 |7 |- |आठवडा ४, २०२३ |307.1 |4 |1630.69 |5 |1648.57 |7 |- |आठवडा ५, २०२३ |303.49 |4 |1627.73 |5 |1646.8 |7 |- |आठवडा ६, २०२३ |292.82 |4 |1603.74 |5 |1625.13 |7 |- |आठवडा ७, २०२३ |298.62 |4 |1646.78 |5 |1672.17 |7 |- |आठवडा ८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1222.15 |5 |1246.77 |8 |- |आठवडा ९, २०२३ |290.3 |4 |1617.14 |4 |1638.73 |7 |- |आठवडा १०, २०२३ |284.31 |5 |1583.58 |5 |1602.8 |8 |- |आठवडा ११, २०२३ |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1568.32 |5 |1583.43 |8 |- |आठवडा १२, २०२३ |1586.79 |4 |1601.86 |7 |- |आठवडा १३, २०२३ |1511.79 |4 |1526.8 |7 |- |आठवडा १४, २०२३ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1404.25 |9 |- |आठवडा २०, २०२३ |1379.8 |10 |- |आठवडा २१, २०२३ |1336.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२३ |1432.9 |5 |1455.53 |9 |- |आठवडा २३, २०२३ |286.07 |5 |1450.61 |5 |1475.28 |9 |- |आठवडा २४, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1391.97 |5 |1413.13 |9 |- |आठवडा २५, २०२३ |297.47 |5 |1508.04 |5 |1529.61 |8 |- |आठवडा २६, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1508.18 |10 |- |आठवडा २७, २०२३ |311.63 |5 |1586.14 |9 |- |आठवडा २८, २०२३ |305.63 |5 |1576.27 |9 |- |आठवडा २९, २०२३ |305.11 |4 |1604.36 |9 |- |आठवडा ३०, २०२३ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1538.86 |10 |- |आठवडा ३१, २०२३ |1590.24 |10 |- |आठवडा ३२, २०२३ |300.09 |4 |1560.37 |10 |- |आठवडा ३३, २०२३ |312.78 |4 |1645.59 |5 |1666.5 |8 |- |आठवडा ३४, २०२३ |359.56 |2 |1773.39 |3 |1793.95 |5 |- |आठवडा ३५, २०२३ |319.48 |3 |1637.29 |5 |1656.78 |8 |- |आठवडा ३६, २०२३ |342.24 |2 |1726.76 |4 |1749.07 |7 |- |आठवडा ३७, २०२३ |326.07 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1643.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1493.7 |10 |- |आठवडा ३९, २०२३ |315.15 |5 |1606.96 |5 |1628.03 |8 |- |आठवडा ४०, २०२३ |371.71 |4 |1845.97 |3 |1868.71 |5 |- |आठवडा ४१, २०२३ |354.49 |5 |1746.04 |4 |1765.6 |7 |- |आठवडा ४२, २०२३ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1728.18 |4 |1748.5 |7 |- |आठवडा ४३, २०२३ |1688.71 |5 |1709.19 |8 |- |आठवडा ४४, २०२३ |1688.53 |5 |1709 |8 |- |आठवडा ४५, २०२३ |1688.86 |5 |1709.35 |8 |- |आठवडा ४६, २०२३ |314.47 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1602.99 |9 |- |आठवडा ४७, २०२३ |334.4 |5 |1761.59 |4 |1782.84 |6 |- |आठवडा ४८, २०२३ |340.02 |5 |1774.83 |3 |1797.74 |5 |- |आठवडा ४९, २०२३ |330.75 |3 |1733.14 |4 |1753.03 |6 |- |आठवडा ५०, २०२३ |345.59 |4 |1748.28 |4 |1773.41 |6 |- |आठवडा ५१, २०२३ |350.51 |4 |1787.22 |4 |1812.24 |6 |- |आठवडा ५२, २०२३ |334.81 |4 |1720.19 |5 |1743.27 |7 |- |आठवडा १, २०२४ |331.16 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1752.61 |8 |- |आठवडा २, २०२४ |328.3 |4 |1692.61 |5 |1717.1 |8 |- |आठवडा ३, २०२४ |335.95 |4 |1701.59 |4 |1727.75 |7 |- |आठवडा ४, २०२४ |313.03 |4 |1595.58 |5 |1619.65 |7 |- |आठवडा ५, २०२४ |324.83 |4 |1639.19 |4 |1663.48 |7 |- |आठवडा ६, २०२४ |340.76 |4 |1699.56 |3 |1729.21 |5 |- |आठवडा ७, २०२४ |335.94 |4 |1669.05 |3 |1697.39 |5 |- |आठवडा ८, २०२४ |330.64 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1616.1 |7 |- |आठवडा ९, २०२४ |328.81 |4 |1588.34 |5 |1609.17 |8 |- |आठवडा १०, २०२४ |340.62 |4 |1674.46 |3 |1700.32 |5 |- |आठवडा ११, २०२४ |362.68 |3 |1764.45 |3 |1793.48 |5 |- |आठवडा १२, २०२४ |'''391.66''' |1 |'''1917.04''' |3 |'''1944.9''' |5 |- |आठवडा १३, २०२४ |343.27 |4 |1720.83 |5 |1745.54 |7 |- |आठवडा १४, २०२४ |333.75 |4 |1678.56 |5 |1701.37 |7 |- |आठवडा १५, २०२४ |324.31 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1661.26 |8 |- |आठवडा १६, २०२४ |300.91 |4 |1466.09 |9 |- |आठवडा १७, २०२४ |329.14 |4 |1473.76 |5 |1497.09 |8 |- |आठवडा १८, २०२४ |313.84 |4 |1475.98 |5 |1503.38 |8 |- |आठवडा १९, २०२४ |308.96 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1480.3 |8 |- |आठवडा २०, २०२४ |290.19 |4 |1355.01 |10 |- |आठवडा २१, २०२४ |303.99 |4 |1445.34 |9 |- |आठवडा २२, २०२४ |310.75 |3 |1571.52 |5 |1599.8 |7 |- |आठवडा २३, २०२४ |313.07 |3 |1467.74 |5 |1491.59 |7 |- |आठवडा २४, २०२४ |331.61 |3 |colspan="2" {{N/A}} |1518.06 |9 |- |आठवडा २५, २०२४ |318.92 |4 |1513.29 |5 |1534.75 |8 |- |आठवडा २६, २०२४ |319.09 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1524.55 |10 |- |आठवडा २७, २०२४ |313.37 |3 |1514.53 |9 |- |आठवडा २८, २०२४ |318.09 |3 |1491.43 |5 |1518.17 |8 |- |आठवडा २९, २०२४ |325 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1577.98 |9 |- |आठवडा ३०, २०२४ |335.81 |4 |1602.54 |9 |- |आठवडा ३१, २०२४ |343.55 |3 |1689.2 |5 |1711.82 |7 |- |आठवडा ३२, २०२४ |329.03 |4 |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1621.83 |9 |- |आठवडा ३३, २०२४ |310.4 |4 |1549.35 |9 |- |आठवडा ३४, २०२४ |296.72 |5 |1498.66 |9 |- |आठवडा ३५, २०२४ |307.97 |5 |1681.19 |8 |- |आठवडा ३६, २०२४ |356.7 |3 |1797.18 |4 |1838.66 |6 |- |आठवडा ३७, २०२४ |310 |5 |1611.89 |5 |1651.56 |8 |- |आठवडा ३८, २०२४ |318.17 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1715.5 |8 |- |आठवडा ३९, २०२४ |313.2 |5 |1661.08 |8 |- |आठवडा ४०, २०२४ |307.53 |5 |1604.69 |8 |- |आठवडा ४१, २०२४ |305.13 |5 |1589.28 |5 |1628.91 |8 |- |आठवडा ४२, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1568.83 |5 |1595.94 |8 |- |आठवडा ४३, २०२४ |326.61 |4 |1675.11 |4 |1710.53 |6 |- |आठवडा ४४, २०२४ |302.04 |4 |1605.42 |5 |1640.45 |7 |- |आठवडा ४५, २०२४ |313.14 |4 |1632.44 |5 |1673.37 |7 |- |आठवडा ४६, २०२४ |307.54 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1660.51 |6 |- |आठवडा ४७, २०२४ |329.8 |5 |1646.53 |4 |1679.54 |7 |- |आठवडा ४८, २०२४ |325.14 |5 |1615.88 |4 |1661.67 |7 |- |आठवडा ४९, २०२४ |339.07 |4 |1642.63 |5 |1686.13 |8 |- |आठवडा ५०, २०२४ |320.93 |4 |1587.81 |5 |1634.79 |7 |- |आठवडा ५१, २०२४ |326 |5 |1628.15 |5 |1672.89 |7 |- |आठवडा ५२, २०२४ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1572 |5 |1610.61 |7 |- |आठवडा ५३, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1626.97 |8 |- |आठवडा १, २०२५ |317.92 |5 |1550.38 |5 |1600.06 |7 |- |आठवडा २, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1594.55 |9 |- |आठवडा ३, २०२५ |1577.74 |8 |- |आठवडा ४, २०२५ |307.77 |4 |1537.47 |9 |- |आठवडा ५, २०२५ |292.2 |5 |1496.48 |9 |- |आठवडा ६, २०२५ |328.06 |2 |1708.35 |4 |1757.59 |6 |- |आठवडा ७, २०२५ |318.97 |5 |1629.34 |5 |1665.16 |7 |- |आठवडा ८, २०२५ |293.83 |5 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1579.06 |8 |- |आठवडा ९, २०२५ |305.16 |5 |1661.1 |9 |- |आठवडा १०, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1578.58 |9 |- |आठवडा ११, २०२५ |334.98 |4 |1678.36 |5 |1717.9 |7 |- |आठवडा १२, २०२५ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="12" colspan="2" {{N/A}} |1544.6 |9 |- |आठवडा १३, २०२५ |1557.77 |9 |- |आठवडा १४, २०२५ |1566.95 |9 |- |आठवडा १६, २०२५ |1414.68 |10 |- |आठवडा १९, २०२५ |259.48 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २२, २०२५ |287.04 |5 |- |आठवडा २३, २०२५ |317.38 |5 |1535.46 |10 |- |आठवडा २४, २०२५ |296.19 |5 |1506.47 |10 |- |आठवडा २५, २०२५ |295.05 |5 |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २७, २०२५ |310.54 |5 |1512.98 |10 |- |आठवडा २८, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1509.22 |10 |- |आठवडा २९, २०२५ |1522.89 |10 |- |आठवडा ३०, २०२५ |320.26 |5 |1590.29 |5 |1646.37 |8 |- |आठवडा ३१, २०२५ |307.31 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1586.19 |8 |- |आठवडा ३२, २०२५ |329.73 |3 |1591.22 |5 |1658.19 |8 |- |आठवडा ३३, २०२५ |292.68 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1602.1 |8 |- |आठवडा ३४, २०२५ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1551.73 |9 |- |आठवडा ३५, २०२५ |1543.83 |8 |- |आठवडा ३६, २०२५ |1633.16 |7 |- |आठवडा ३७, २०२५ |291.62 |5 |1606.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२५ |rowspan="16" colspan="2" {{N/A}} |1571.52 |5 |1627.19 |8 |- |आठवडा ३९, २०२५ |1561.74 |5 |1624.6 |7 |- |आठवडा ४०, २०२५ |1630.86 |4 |1693.01 |6 |- |आठवडा ४१, २०२५ |1613.67 |4 |1670.28 |6 |- |आठवडा ४२, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1534.91 |8 |- |आठवडा ४३, २०२५ |1521.48 |5 |1576.6 |8 |- |आठवडा ४४, २०२५ |rowspan="10" colspan="2" {{N/A}} |1503.83 |9 |- |आठवडा ४५, २०२५ |1486.77 |8 |- |आठवडा ४६, २०२५ |1487.1 |9 |- |आठवडा ४७, २०२५ |1494.08 |9 |- |आठवडा ४८, २०२५ |1455.08 |9 |- |आठवडा ४९, २०२५ |1419.06 |9 |- |आठवडा ५०, २०२५ |1408.11 |8 |- |आठवडा ५१, २०२५ |1456.51 |9 |- |आठवडा ३, २०२६ |1352.26 |10 |- |आठवडा ५, २०२६ |1283.81 |10 |} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]] [[वर्ग:स्टार प्रवाह]] htsd2hony3s2k59jtqoxa1s0ylzsrzd 2686205 2686183 2026-05-27T03:55:37Z ~2026-31332-01 183550 /* प्रसारित कार्यक्रम */ 2686205 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी |नाव = स्टार प्रवाह |चित्र = Star Pravah 2023.png |चित्रसाईज = |चित्र_माहिती = |चित्र२ = |सुरुवात = २४ नोव्हेंबर २००८ |चित्र स्वरूप = |शेवटचे_प्रसारण = |चित्र_प्रकार = |प्रेक्षक_संख्या = |प्रेक्षक_संख्या_सध्या = |प्रेक्षक_संख्या_माहिती = |नेटवर्क = स्टार इंडिया |मालक = [[डिझ्नी स्टार]] |ब्रीदवाक्य = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह |देश = [[भारत]] |प्रसारण क्षेत्र = [[भारत]] |मुख्यालय = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] |जुने नाव = |बदललेले नाव = |भगिनी वाहिनी = [[प्रवाह पिक्चर]] |प्रसारण वेळ = दुपारी १ ते ३.३० आणि संध्या. ६.३० ते रात्री १२ (प्राइम टाइम) |संकेतस्थळ ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर }} '''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात. ==इतिहास== स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला "स्वप्नांना पंख नवे" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी "आता थांबायचं नाय" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी "मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!" या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले. ==पुरस्कार व सोहळे== {| class="wikitable sortable" ! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव |- |२०१४-२०१८ |''येरे येरे'' |- |२०१६ |''स्टार प्रवाह रत्न'' |- |२०२१-चालू |''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]'' |- |२०२१-चालू |''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव'' |- |२०२२ |''स्टार प्रवाह धुमधडाका'' |- |२०२३-चालू |''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी'' |} ==प्रसारित कार्यक्रम== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | ७ जुलै २०२५ | [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]] | दुपारी १ वाजता | |- | १५ सप्टेंबर २०२५ | लपंडाव | दुपारी १.४५ वाजता | |- | १९ जानेवारी २०२६ | तुझ्या सोबतीने | दुपारी २.३० वाजता | |- | १४ फेब्रुवारी २०२२ | [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] | दुपारी ३ वाजता | हिंदी मालिका सुहानी सी एक लडकी |- | १५ डिसेंबर २०२५ | वचन दिले तू मला | संध्या. ६.३० वाजता | बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी. |- | १६ डिसेंबर २०२४ | लग्नानंतर होईलच प्रेम | संध्या. ७ वाजता | तमिळ मालिका इरामना रोजावे २ |- | ५ जानेवारी २०२६ | [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] | संध्या. ७.३० वाजता | |- | १५ जून २०२६ | सुना येती घरा | संध्याकाळी ७.३० वाजता | |- | २३ डिसेंबर २०२४ | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री ८ वाजता | हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]] |- | ५ डिसेंबर २०२२ | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.३० वाजता | तमिळ मालिका रोजा |- | १ जून २०२६ | पाठराखीण | रात्री ९ वाजता | हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई |- | ३० मार्च २०२६ | आनंदी | रात्री ९.३० वाजता | हिंदी मालिका बंदिनी |- | २७ एप्रिल २०२६ | बाई तुझा आशीर्वाद | रात्री १० वाजता | तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई |- | १८ मार्च २०२४ | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | रात्री १०.४५ वाजता | हिंदी मालिका कहानी घर घर की |- | २७ मे २०२४ | येड लागलं प्रेमाचं | रात्री ११.३० वाजता | |} ==जुन्या मालिका== # [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]] # [[अग्निहोत्र २]] # [[अबोली (मालिका)|अबोली]] # [[आई कुठे काय करते!]] # [[कुन्या राजाची गं तू राणी]] # [[छत्रीवाली]] # [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]] # [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]] # [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]] # [[तुझेच मी गीत गात आहे]] # [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]] # [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]] # [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] # [[नकळत सारे घडले]] # [[पिंकीचा विजय असो!]] # [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]] # [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]] # [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]] # [[फुलाला सुगंध मातीचा]] # [[मन उधाण वाऱ्याचे]] # [[मुलगी झाली हो]] # [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]] # [[रंग माझा वेगळा]] # [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]] # [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]] # [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]] # [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]] # [[लेक माझी लाडकी]] # [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]] # [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] # [[सहकुटुंब सहपरिवार]] # [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]] # [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]] # [[सांग तू आहेस का?]] # [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]] # आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत! # कोण होतीस तू, काय झालीस तू! # काजळमाया # उदे गं अंबे # जे३ जंक्शन # गोष्ट एका लग्नाची # गोष्ट एका कॉलेजची # गोष्ट एका आनंदीची # गोष्ट एका जप्तीची # कुकुचकू # असे का घडले? # जिवलगा # जीवलगा # चारचौघी # कुलस्वामिनी # कुळ स्वामिनी # दार उघडा ना गडे # अंतरपाट # वचन दिले तू मला # कशाला उद्याची बात # ओळख - ध्यास स्वप्नांचा # झुंज # बंध रेशमाचे # दोन किनारे दोघी आपण # तुजवीण सख्या रे # धर्मकन्या # सुवासिनी # अनोळखी दिशा # मांडला दोन घडीचा डाव # लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती # पंचनामा # माधुरी मिडलक्लास # मानसीचा चित्रकार तो # मन धागा धागा जोडते नवा # आम्ही दोघे राजा राणी # आराधना # आंबट गोड # अरे वेड्या मना # बे दुणे दहा # प्रीती परी तुजवरी # रुंजी # लगोरी - मैत्री रिटर्न्स # जयोस्तुते # येक नंबर # तू जिवाला गुंतवावे # तुमचं आमचं सेम असतं # छोटी मालकीण # दुहेरी # नकुशी तरीही हवीहवीशी # नशीबवान # गं सहाजणी # गोठ # ललित २०५ # साथ दे तू मला # साता जल्माच्या गाठी # शतदा प्रेम करावे # तुझ्या इश्काचा नादखुळा # वैजू नंबर १ # नवे लक्ष्य # प्रेमा तुझा रंग कसा # प्रेमा तुझा रंग कसा २ # स्पेशल ५ # जय देवा श्री गणेशा # दख्खनचा राजा जोतिबा # श्री गुरुदेव दत्त # विठू माऊली # जय भवानी जय शिवाजी ===अनुवादित मालिका=== # ५ स्टार किचन # देवांचे देव महादेव # महाभारत # श्री गणेश # [[रामायण (मालिका)|रामायण]] # [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]] ==कथाबाह्य कार्यक्रम== # [[आता होऊ दे धिंगाणा]] # [[भांडा सौख्य भरे]] # [[मी होणार सुपरस्टार]] # शिट्टी वाजली रे # आता होऊन जाऊ द्या # आम्ही ट्रॅव्हलकर # कॉमेडी बिमेडी # ढाबळ एक तास टाइमपास # ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला # एक टप्पा आऊट # जोडी जमली रे # जस्ट डान्स # किचनची सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा नच बलिये # मंडळ भारी आहे # नांदा सौख्य भरे # पोटोबा प्रसन्न # स्टार दरबार # सून सासू सून # सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी # विकता का उत्तर? # विसावा - एक घर मनासारखं # झेप ==टीआरपी== २०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले. {|class="wikitable sortable" style="text-align:center" !rowspan="2" | आठवडा आणि वर्ष !colspan="6" | BARC AMAs |- !मेगा सिटी !क्रमांक !हिंदी भाषिक मार्केट !क्रमांक !भारत !क्रमांक |- |आठवडा ३७, २०२१ |rowspan="23" colspan="2" {{N/A}} |1539.19 |5 |1556.26 |10 |- |आठवडा ३८, २०२१ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1551.06 |9 |- |आठवडा ४५, २०२१ |1517.06 |10 |- |आठवडा ४६, २०२१ |1576.53 |5 |1601.66 |8 |- |आठवडा ४७, २०२१ |1546.27 |5 |1568.70 |8 |- |आठवडा ४८, २०२१ |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1544.46 |10 |- |आठवडा ४९, २०२१ |1552.12 |10 |- |आठवडा १, २०२२ |1617.21 |10 |- |आठवडा २, २०२२ |1534.71 |10 |- |आठवडा ३, २०२२ |1513 |10 |- |आठवडा ९, २०२२ |1471.21 |5 |1495.43 |8 |- |आठवडा १०, २०२२ |1471.95 |5 |1497.25 |8 |- |आठवडा ११, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1482.54 |9 |- |आठवडा १२, २०२२ |1492.23 |10 |- |आठवडा १३, २०२२ |1442.28 |10 |- |आठवडा १४, २०२२ |1487.64 |5 |1517.08 |8 |- |आठवडा १५, २०२२ |1341.36 |5 |1363.42 |8 |- |आठवडा १६, २०२२ |1406.77 |5 |1424.58 |9 |- |आठवडा १७, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1416.39 |9 |- |आठवडा १९, २०२२ |1350.4 |10 |- |आठवडा २१, २०२२ |1381.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२२ |1480.72 |5 |1507.05 |8 |- |आठवडा २३, २०२२ |1381.56 |5 |1405.59 |9 |- |आठवडा २४, २०२२ |291.28 |5 |1474.45 |5 |1504.76 |9 |- |आठवडा २५, २०२२ |287.99 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २८, २०२२ |rowspan="9" colspan="2" {{N/A}} |1532.94 |9 |- |आठवडा २९, २०२२ |1504.15 |8 |- |आठवडा ३०, २०२२ |1440.66 |10 |- |आठवडा ३१, २०२२ |1514.69 |9 |- |आठवडा ३२, २०२२ |1500.53 |5 |1523.61 |9 |- |आठवडा ३३, २०२२ |1565.54 |5 |1593.55 |8 |- |आठवडा ३४, २०२२ |1584.93 |5 |1609.75 |7 |- |आठवडा ३५, २०२२ |colspan="2" {{N/A}} |1429.83 |10 |- |आठवडा ३७, २०२२ |1626.5 |4 |1649.99 |6 |- |आठवडा ३८, २०२२ |280.84 |5 |1565.88 |4 |1587.26 |6 |- |आठवडा ३९, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1487.64 |5 |1509.02 |7 |- |आठवडा ४०, २०२२ |1550.58 |5 |1575.49 |7 |- |आठवडा ४१, २०२२ |281.01 |5 |1572.55 |5 |1599.75 |8 |- |आठवडा ४२, २०२२ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1595.63 |5 |1616.71 |7 |- |आठवडा ४३, २०२२ |1562.95 |5 |1585.67 |7 |- |आठवडा ४४, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1667.66 |8 |- |आठवडा ४५, २०२२ |1669.9 |8 |- |आठवडा ४६, २०२२ |293.21 |5 |1639.66 |5 |1660.83 |7 |- |आठवडा ४७, २०२२ |288.15 |5 |1640.03 |5 |1662.68 |7 |- |आठवडा ४८, २०२२ |286.02 |5 |1651.62 |5 |1675.98 |7 |- |आठवडा ४९, २०२२ |284.08 |5 |1616.36 |5 |1643.6 |7 |- |आठवडा ५०, २०२२ |298.07 |5 |1602 |5 |1627.25 |7 |- |आठवडा ५१, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1534.69 |5 |1559 |8 |- |आठवडा ५२, २०२२ |1585.68 |5 |1610.02 |8 |- |आठवडा १, २०२३ |276.4 |5 |1596.73 |5 |1619.82 |7 |- |आठवडा २, २०२३ |292.83 |4 |1624.55 |5 |1644.4 |7 |- |आठवडा ३, २०२३ |314.32 |4 |1711.93 |5 |1732.54 |7 |- |आठवडा ४, २०२३ |307.1 |4 |1630.69 |5 |1648.57 |7 |- |आठवडा ५, २०२३ |303.49 |4 |1627.73 |5 |1646.8 |7 |- |आठवडा ६, २०२३ |292.82 |4 |1603.74 |5 |1625.13 |7 |- |आठवडा ७, २०२३ |298.62 |4 |1646.78 |5 |1672.17 |7 |- |आठवडा ८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1222.15 |5 |1246.77 |8 |- |आठवडा ९, २०२३ |290.3 |4 |1617.14 |4 |1638.73 |7 |- |आठवडा १०, २०२३ |284.31 |5 |1583.58 |5 |1602.8 |8 |- |आठवडा ११, २०२३ |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1568.32 |5 |1583.43 |8 |- |आठवडा १२, २०२३ |1586.79 |4 |1601.86 |7 |- |आठवडा १३, २०२३ |1511.79 |4 |1526.8 |7 |- |आठवडा १४, २०२३ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1404.25 |9 |- |आठवडा २०, २०२३ |1379.8 |10 |- |आठवडा २१, २०२३ |1336.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२३ |1432.9 |5 |1455.53 |9 |- |आठवडा २३, २०२३ |286.07 |5 |1450.61 |5 |1475.28 |9 |- |आठवडा २४, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1391.97 |5 |1413.13 |9 |- |आठवडा २५, २०२३ |297.47 |5 |1508.04 |5 |1529.61 |8 |- |आठवडा २६, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1508.18 |10 |- |आठवडा २७, २०२३ |311.63 |5 |1586.14 |9 |- |आठवडा २८, २०२३ |305.63 |5 |1576.27 |9 |- |आठवडा २९, २०२३ |305.11 |4 |1604.36 |9 |- |आठवडा ३०, २०२३ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1538.86 |10 |- |आठवडा ३१, २०२३ |1590.24 |10 |- |आठवडा ३२, २०२३ |300.09 |4 |1560.37 |10 |- |आठवडा ३३, २०२३ |312.78 |4 |1645.59 |5 |1666.5 |8 |- |आठवडा ३४, २०२३ |359.56 |2 |1773.39 |3 |1793.95 |5 |- |आठवडा ३५, २०२३ |319.48 |3 |1637.29 |5 |1656.78 |8 |- |आठवडा ३६, २०२३ |342.24 |2 |1726.76 |4 |1749.07 |7 |- |आठवडा ३७, २०२३ |326.07 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1643.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1493.7 |10 |- |आठवडा ३९, २०२३ |315.15 |5 |1606.96 |5 |1628.03 |8 |- |आठवडा ४०, २०२३ |371.71 |4 |1845.97 |3 |1868.71 |5 |- |आठवडा ४१, २०२३ |354.49 |5 |1746.04 |4 |1765.6 |7 |- |आठवडा ४२, २०२३ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1728.18 |4 |1748.5 |7 |- |आठवडा ४३, २०२३ |1688.71 |5 |1709.19 |8 |- |आठवडा ४४, २०२३ |1688.53 |5 |1709 |8 |- |आठवडा ४५, २०२३ |1688.86 |5 |1709.35 |8 |- |आठवडा ४६, २०२३ |314.47 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1602.99 |9 |- |आठवडा ४७, २०२३ |334.4 |5 |1761.59 |4 |1782.84 |6 |- |आठवडा ४८, २०२३ |340.02 |5 |1774.83 |3 |1797.74 |5 |- |आठवडा ४९, २०२३ |330.75 |3 |1733.14 |4 |1753.03 |6 |- |आठवडा ५०, २०२३ |345.59 |4 |1748.28 |4 |1773.41 |6 |- |आठवडा ५१, २०२३ |350.51 |4 |1787.22 |4 |1812.24 |6 |- |आठवडा ५२, २०२३ |334.81 |4 |1720.19 |5 |1743.27 |7 |- |आठवडा १, २०२४ |331.16 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1752.61 |8 |- |आठवडा २, २०२४ |328.3 |4 |1692.61 |5 |1717.1 |8 |- |आठवडा ३, २०२४ |335.95 |4 |1701.59 |4 |1727.75 |7 |- |आठवडा ४, २०२४ |313.03 |4 |1595.58 |5 |1619.65 |7 |- |आठवडा ५, २०२४ |324.83 |4 |1639.19 |4 |1663.48 |7 |- |आठवडा ६, २०२४ |340.76 |4 |1699.56 |3 |1729.21 |5 |- |आठवडा ७, २०२४ |335.94 |4 |1669.05 |3 |1697.39 |5 |- |आठवडा ८, २०२४ |330.64 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1616.1 |7 |- |आठवडा ९, २०२४ |328.81 |4 |1588.34 |5 |1609.17 |8 |- |आठवडा १०, २०२४ |340.62 |4 |1674.46 |3 |1700.32 |5 |- |आठवडा ११, २०२४ |362.68 |3 |1764.45 |3 |1793.48 |5 |- |आठवडा १२, २०२४ |'''391.66''' |1 |'''1917.04''' |3 |'''1944.9''' |5 |- |आठवडा १३, २०२४ |343.27 |4 |1720.83 |5 |1745.54 |7 |- |आठवडा १४, २०२४ |333.75 |4 |1678.56 |5 |1701.37 |7 |- |आठवडा १५, २०२४ |324.31 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1661.26 |8 |- |आठवडा १६, २०२४ |300.91 |4 |1466.09 |9 |- |आठवडा १७, २०२४ |329.14 |4 |1473.76 |5 |1497.09 |8 |- |आठवडा १८, २०२४ |313.84 |4 |1475.98 |5 |1503.38 |8 |- |आठवडा १९, २०२४ |308.96 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1480.3 |8 |- |आठवडा २०, २०२४ |290.19 |4 |1355.01 |10 |- |आठवडा २१, २०२४ |303.99 |4 |1445.34 |9 |- |आठवडा २२, २०२४ |310.75 |3 |1571.52 |5 |1599.8 |7 |- |आठवडा २३, २०२४ |313.07 |3 |1467.74 |5 |1491.59 |7 |- |आठवडा २४, २०२४ |331.61 |3 |colspan="2" {{N/A}} |1518.06 |9 |- |आठवडा २५, २०२४ |318.92 |4 |1513.29 |5 |1534.75 |8 |- |आठवडा २६, २०२४ |319.09 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1524.55 |10 |- |आठवडा २७, २०२४ |313.37 |3 |1514.53 |9 |- |आठवडा २८, २०२४ |318.09 |3 |1491.43 |5 |1518.17 |8 |- |आठवडा २९, २०२४ |325 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1577.98 |9 |- |आठवडा ३०, २०२४ |335.81 |4 |1602.54 |9 |- |आठवडा ३१, २०२४ |343.55 |3 |1689.2 |5 |1711.82 |7 |- |आठवडा ३२, २०२४ |329.03 |4 |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1621.83 |9 |- |आठवडा ३३, २०२४ |310.4 |4 |1549.35 |9 |- |आठवडा ३४, २०२४ |296.72 |5 |1498.66 |9 |- |आठवडा ३५, २०२४ |307.97 |5 |1681.19 |8 |- |आठवडा ३६, २०२४ |356.7 |3 |1797.18 |4 |1838.66 |6 |- |आठवडा ३७, २०२४ |310 |5 |1611.89 |5 |1651.56 |8 |- |आठवडा ३८, २०२४ |318.17 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1715.5 |8 |- |आठवडा ३९, २०२४ |313.2 |5 |1661.08 |8 |- |आठवडा ४०, २०२४ |307.53 |5 |1604.69 |8 |- |आठवडा ४१, २०२४ |305.13 |5 |1589.28 |5 |1628.91 |8 |- |आठवडा ४२, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1568.83 |5 |1595.94 |8 |- |आठवडा ४३, २०२४ |326.61 |4 |1675.11 |4 |1710.53 |6 |- |आठवडा ४४, २०२४ |302.04 |4 |1605.42 |5 |1640.45 |7 |- |आठवडा ४५, २०२४ |313.14 |4 |1632.44 |5 |1673.37 |7 |- |आठवडा ४६, २०२४ |307.54 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1660.51 |6 |- |आठवडा ४७, २०२४ |329.8 |5 |1646.53 |4 |1679.54 |7 |- |आठवडा ४८, २०२४ |325.14 |5 |1615.88 |4 |1661.67 |7 |- |आठवडा ४९, २०२४ |339.07 |4 |1642.63 |5 |1686.13 |8 |- |आठवडा ५०, २०२४ |320.93 |4 |1587.81 |5 |1634.79 |7 |- |आठवडा ५१, २०२४ |326 |5 |1628.15 |5 |1672.89 |7 |- |आठवडा ५२, २०२४ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1572 |5 |1610.61 |7 |- |आठवडा ५३, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1626.97 |8 |- |आठवडा १, २०२५ |317.92 |5 |1550.38 |5 |1600.06 |7 |- |आठवडा २, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1594.55 |9 |- |आठवडा ३, २०२५ |1577.74 |8 |- |आठवडा ४, २०२५ |307.77 |4 |1537.47 |9 |- |आठवडा ५, २०२५ |292.2 |5 |1496.48 |9 |- |आठवडा ६, २०२५ |328.06 |2 |1708.35 |4 |1757.59 |6 |- |आठवडा ७, २०२५ |318.97 |5 |1629.34 |5 |1665.16 |7 |- |आठवडा ८, २०२५ |293.83 |5 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1579.06 |8 |- |आठवडा ९, २०२५ |305.16 |5 |1661.1 |9 |- |आठवडा १०, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1578.58 |9 |- |आठवडा ११, २०२५ |334.98 |4 |1678.36 |5 |1717.9 |7 |- |आठवडा १२, २०२५ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="12" colspan="2" {{N/A}} |1544.6 |9 |- |आठवडा १३, २०२५ |1557.77 |9 |- |आठवडा १४, २०२५ |1566.95 |9 |- |आठवडा १६, २०२५ |1414.68 |10 |- |आठवडा १९, २०२५ |259.48 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २२, २०२५ |287.04 |5 |- |आठवडा २३, २०२५ |317.38 |5 |1535.46 |10 |- |आठवडा २४, २०२५ |296.19 |5 |1506.47 |10 |- |आठवडा २५, २०२५ |295.05 |5 |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २७, २०२५ |310.54 |5 |1512.98 |10 |- |आठवडा २८, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1509.22 |10 |- |आठवडा २९, २०२५ |1522.89 |10 |- |आठवडा ३०, २०२५ |320.26 |5 |1590.29 |5 |1646.37 |8 |- |आठवडा ३१, २०२५ |307.31 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1586.19 |8 |- |आठवडा ३२, २०२५ |329.73 |3 |1591.22 |5 |1658.19 |8 |- |आठवडा ३३, २०२५ |292.68 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1602.1 |8 |- |आठवडा ३४, २०२५ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1551.73 |9 |- |आठवडा ३५, २०२५ |1543.83 |8 |- |आठवडा ३६, २०२५ |1633.16 |7 |- |आठवडा ३७, २०२५ |291.62 |5 |1606.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२५ |rowspan="16" colspan="2" {{N/A}} |1571.52 |5 |1627.19 |8 |- |आठवडा ३९, २०२५ |1561.74 |5 |1624.6 |7 |- |आठवडा ४०, २०२५ |1630.86 |4 |1693.01 |6 |- |आठवडा ४१, २०२५ |1613.67 |4 |1670.28 |6 |- |आठवडा ४२, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1534.91 |8 |- |आठवडा ४३, २०२५ |1521.48 |5 |1576.6 |8 |- |आठवडा ४४, २०२५ |rowspan="10" colspan="2" {{N/A}} |1503.83 |9 |- |आठवडा ४५, २०२५ |1486.77 |8 |- |आठवडा ४६, २०२५ |1487.1 |9 |- |आठवडा ४७, २०२५ |1494.08 |9 |- |आठवडा ४८, २०२५ |1455.08 |9 |- |आठवडा ४९, २०२५ |1419.06 |9 |- |आठवडा ५०, २०२५ |1408.11 |8 |- |आठवडा ५१, २०२५ |1456.51 |9 |- |आठवडा ३, २०२६ |1352.26 |10 |- |आठवडा ५, २०२६ |1283.81 |10 |} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]] [[वर्ग:स्टार प्रवाह]] efsulikukagn6jnlyro6ukgjpw4usur 2686233 2686205 2026-05-27T06:15:12Z ~2026-31571-01 183555 [[Special:Contributions/~2026-31332-01|~2026-31332-01]] ([[User talk:~2026-31332-01|चर्चा]])यांची आवृत्ती [[Special:Diff/2686205|2686205]] परतवली. 2686233 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी |नाव = स्टार प्रवाह |चित्र = Star Pravah 2023.png |चित्रसाईज = |चित्र_माहिती = |चित्र२ = |सुरुवात = २४ नोव्हेंबर २००८ |चित्र स्वरूप = |शेवटचे_प्रसारण = |चित्र_प्रकार = |प्रेक्षक_संख्या = |प्रेक्षक_संख्या_सध्या = |प्रेक्षक_संख्या_माहिती = |नेटवर्क = स्टार इंडिया |मालक = [[डिझ्नी स्टार]] |ब्रीदवाक्य = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह |देश = [[भारत]] |प्रसारण क्षेत्र = [[भारत]] |मुख्यालय = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] |जुने नाव = |बदललेले नाव = |भगिनी वाहिनी = [[प्रवाह पिक्चर]] |प्रसारण वेळ = दुपारी १ ते ३.३० आणि संध्या. ६.३० ते रात्री १२ (प्राइम टाइम) |संकेतस्थळ ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर }} '''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात. ==इतिहास== स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला "स्वप्नांना पंख नवे" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी "आता थांबायचं नाय" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी "मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!" या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले. ==पुरस्कार व सोहळे== {| class="wikitable sortable" ! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव |- |२०१४-२०१८ |''येरे येरे'' |- |२०१६ |''स्टार प्रवाह रत्न'' |- |२०२१-चालू |''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]'' |- |२०२१-चालू |''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव'' |- |२०२२ |''स्टार प्रवाह धुमधडाका'' |- |२०२३-चालू |''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी'' |} ==प्रसारित कार्यक्रम== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | ७ जुलै २०२५ | [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]] | दुपारी १ वाजता | |- | १५ सप्टेंबर २०२५ | लपंडाव | दुपारी १.४५ वाजता | |- | १९ जानेवारी २०२६ | तुझ्या सोबतीने | दुपारी २.३० वाजता | |- | १४ फेब्रुवारी २०२२ | [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] | दुपारी ३ वाजता | हिंदी मालिका सुहानी सी एक लडकी |- | १५ डिसेंबर २०२५ | वचन दिले तू मला | संध्या. ६.३० वाजता | बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी. |- | १६ डिसेंबर २०२४ | लग्नानंतर होईलच प्रेम | संध्या. ७ वाजता | तमिळ मालिका इरामना रोजावे २ |- | ५ जानेवारी २०२६ | [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] | संध्या. ७.३० वाजता | |- | १५ जून २०२६ | सुना येती घरा | संध्या. ७.३० वाजता | तमिळ मालिका पांडेयन स्टोर २ |- | २३ डिसेंबर २०२४ | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री ८ वाजता | हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]] |- | ५ डिसेंबर २०२२ | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.३० वाजता | तमिळ मालिका रोजा |- | १ जून २०२६ | पाठराखीण | रात्री ९ वाजता | हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई |- | ३० मार्च २०२६ | आनंदी | रात्री ९.३० वाजता | हिंदी मालिका बंदिनी |- | २७ एप्रिल २०२६ | बाई तुझा आशीर्वाद | रात्री १० वाजता | तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई |- | १८ मार्च २०२४ | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | रात्री १०.४५ वाजता | हिंदी मालिका कहानी घर घर की |- | २७ मे २०२४ | येड लागलं प्रेमाचं | रात्री ११.३० वाजता | |} ==जुन्या मालिका== # [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]] # [[अग्निहोत्र २]] # [[अबोली (मालिका)|अबोली]] # [[आई कुठे काय करते!]] # [[कुन्या राजाची गं तू राणी]] # [[छत्रीवाली]] # [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]] # [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]] # [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]] # [[तुझेच मी गीत गात आहे]] # [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]] # [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]] # [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] # [[नकळत सारे घडले]] # [[पिंकीचा विजय असो!]] # [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]] # [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]] # [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]] # [[फुलाला सुगंध मातीचा]] # [[मन उधाण वाऱ्याचे]] # [[मुलगी झाली हो]] # [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]] # [[रंग माझा वेगळा]] # [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]] # [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]] # [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]] # [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]] # [[लेक माझी लाडकी]] # [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]] # [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] # [[सहकुटुंब सहपरिवार]] # [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]] # [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]] # [[सांग तू आहेस का?]] # [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]] # आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत! # कोण होतीस तू, काय झालीस तू! # काजळमाया # उदे गं अंबे # जे३ जंक्शन # गोष्ट एका लग्नाची # गोष्ट एका कॉलेजची # गोष्ट एका आनंदीची # गोष्ट एका जप्तीची # कुकुचकू # असे का घडले? # जिवलगा # जीवलगा # चारचौघी # कुलस्वामिनी # कुळ स्वामिनी # दार उघडा ना गडे # अंतरपाट # वचन दिले तू मला # कशाला उद्याची बात # ओळख - ध्यास स्वप्नांचा # झुंज # बंध रेशमाचे # दोन किनारे दोघी आपण # तुजवीण सख्या रे # धर्मकन्या # सुवासिनी # अनोळखी दिशा # मांडला दोन घडीचा डाव # लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती # पंचनामा # माधुरी मिडलक्लास # मानसीचा चित्रकार तो # मन धागा धागा जोडते नवा # आम्ही दोघे राजा राणी # आराधना # आंबट गोड # अरे वेड्या मना # बे दुणे दहा # प्रीती परी तुजवरी # रुंजी # लगोरी - मैत्री रिटर्न्स # जयोस्तुते # येक नंबर # तू जिवाला गुंतवावे # तुमचं आमचं सेम असतं # छोटी मालकीण # दुहेरी # नकुशी तरीही हवीहवीशी # नशीबवान # गं सहाजणी # गोठ # ललित २०५ # साथ दे तू मला # साता जल्माच्या गाठी # शतदा प्रेम करावे # तुझ्या इश्काचा नादखुळा # वैजू नंबर १ # नवे लक्ष्य # प्रेमा तुझा रंग कसा # प्रेमा तुझा रंग कसा २ # स्पेशल ५ # जय देवा श्री गणेशा # दख्खनचा राजा जोतिबा # श्री गुरुदेव दत्त # विठू माऊली # जय भवानी जय शिवाजी ===अनुवादित मालिका=== # ५ स्टार किचन # देवांचे देव महादेव # महाभारत # श्री गणेश # [[रामायण (मालिका)|रामायण]] # [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]] ==कथाबाह्य कार्यक्रम== # [[आता होऊ दे धिंगाणा]] # [[भांडा सौख्य भरे]] # [[मी होणार सुपरस्टार]] # शिट्टी वाजली रे # आता होऊन जाऊ द्या # आम्ही ट्रॅव्हलकर # कॉमेडी बिमेडी # ढाबळ एक तास टाइमपास # ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला # एक टप्पा आऊट # जोडी जमली रे # जस्ट डान्स # किचनची सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा नच बलिये # मंडळ भारी आहे # नांदा सौख्य भरे # पोटोबा प्रसन्न # स्टार दरबार # सून सासू सून # सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी # विकता का उत्तर? # विसावा - एक घर मनासारखं # झेप ==टीआरपी== २०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले. {|class="wikitable sortable" style="text-align:center" !rowspan="2" | आठवडा आणि वर्ष !colspan="6" | BARC AMAs |- !मेगा सिटी !क्रमांक !हिंदी भाषिक मार्केट !क्रमांक !भारत !क्रमांक |- |आठवडा ३७, २०२१ |rowspan="23" colspan="2" {{N/A}} |1539.19 |5 |1556.26 |10 |- |आठवडा ३८, २०२१ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1551.06 |9 |- |आठवडा ४५, २०२१ |1517.06 |10 |- |आठवडा ४६, २०२१ |1576.53 |5 |1601.66 |8 |- |आठवडा ४७, २०२१ |1546.27 |5 |1568.70 |8 |- |आठवडा ४८, २०२१ |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1544.46 |10 |- |आठवडा ४९, २०२१ |1552.12 |10 |- |आठवडा १, २०२२ |1617.21 |10 |- |आठवडा २, २०२२ |1534.71 |10 |- |आठवडा ३, २०२२ |1513 |10 |- |आठवडा ९, २०२२ |1471.21 |5 |1495.43 |8 |- |आठवडा १०, २०२२ |1471.95 |5 |1497.25 |8 |- |आठवडा ११, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1482.54 |9 |- |आठवडा १२, २०२२ |1492.23 |10 |- |आठवडा १३, २०२२ |1442.28 |10 |- |आठवडा १४, २०२२ |1487.64 |5 |1517.08 |8 |- |आठवडा १५, २०२२ |1341.36 |5 |1363.42 |8 |- |आठवडा १६, २०२२ |1406.77 |5 |1424.58 |9 |- |आठवडा १७, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1416.39 |9 |- |आठवडा १९, २०२२ |1350.4 |10 |- |आठवडा २१, २०२२ |1381.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२२ |1480.72 |5 |1507.05 |8 |- |आठवडा २३, २०२२ |1381.56 |5 |1405.59 |9 |- |आठवडा २४, २०२२ |291.28 |5 |1474.45 |5 |1504.76 |9 |- |आठवडा २५, २०२२ |287.99 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २८, २०२२ |rowspan="9" colspan="2" {{N/A}} |1532.94 |9 |- |आठवडा २९, २०२२ |1504.15 |8 |- |आठवडा ३०, २०२२ |1440.66 |10 |- |आठवडा ३१, २०२२ |1514.69 |9 |- |आठवडा ३२, २०२२ |1500.53 |5 |1523.61 |9 |- |आठवडा ३३, २०२२ |1565.54 |5 |1593.55 |8 |- |आठवडा ३४, २०२२ |1584.93 |5 |1609.75 |7 |- |आठवडा ३५, २०२२ |colspan="2" {{N/A}} |1429.83 |10 |- |आठवडा ३७, २०२२ |1626.5 |4 |1649.99 |6 |- |आठवडा ३८, २०२२ |280.84 |5 |1565.88 |4 |1587.26 |6 |- |आठवडा ३९, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1487.64 |5 |1509.02 |7 |- |आठवडा ४०, २०२२ |1550.58 |5 |1575.49 |7 |- |आठवडा ४१, २०२२ |281.01 |5 |1572.55 |5 |1599.75 |8 |- |आठवडा ४२, २०२२ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1595.63 |5 |1616.71 |7 |- |आठवडा ४३, २०२२ |1562.95 |5 |1585.67 |7 |- |आठवडा ४४, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1667.66 |8 |- |आठवडा ४५, २०२२ |1669.9 |8 |- |आठवडा ४६, २०२२ |293.21 |5 |1639.66 |5 |1660.83 |7 |- |आठवडा ४७, २०२२ |288.15 |5 |1640.03 |5 |1662.68 |7 |- |आठवडा ४८, २०२२ |286.02 |5 |1651.62 |5 |1675.98 |7 |- |आठवडा ४९, २०२२ |284.08 |5 |1616.36 |5 |1643.6 |7 |- |आठवडा ५०, २०२२ |298.07 |5 |1602 |5 |1627.25 |7 |- |आठवडा ५१, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1534.69 |5 |1559 |8 |- |आठवडा ५२, २०२२ |1585.68 |5 |1610.02 |8 |- |आठवडा १, २०२३ |276.4 |5 |1596.73 |5 |1619.82 |7 |- |आठवडा २, २०२३ |292.83 |4 |1624.55 |5 |1644.4 |7 |- |आठवडा ३, २०२३ |314.32 |4 |1711.93 |5 |1732.54 |7 |- |आठवडा ४, २०२३ |307.1 |4 |1630.69 |5 |1648.57 |7 |- |आठवडा ५, २०२३ |303.49 |4 |1627.73 |5 |1646.8 |7 |- |आठवडा ६, २०२३ |292.82 |4 |1603.74 |5 |1625.13 |7 |- |आठवडा ७, २०२३ |298.62 |4 |1646.78 |5 |1672.17 |7 |- |आठवडा ८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1222.15 |5 |1246.77 |8 |- |आठवडा ९, २०२३ |290.3 |4 |1617.14 |4 |1638.73 |7 |- |आठवडा १०, २०२३ |284.31 |5 |1583.58 |5 |1602.8 |8 |- |आठवडा ११, २०२३ |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1568.32 |5 |1583.43 |8 |- |आठवडा १२, २०२३ |1586.79 |4 |1601.86 |7 |- |आठवडा १३, २०२३ |1511.79 |4 |1526.8 |7 |- |आठवडा १४, २०२३ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1404.25 |9 |- |आठवडा २०, २०२३ |1379.8 |10 |- |आठवडा २१, २०२३ |1336.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२३ |1432.9 |5 |1455.53 |9 |- |आठवडा २३, २०२३ |286.07 |5 |1450.61 |5 |1475.28 |9 |- |आठवडा २४, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1391.97 |5 |1413.13 |9 |- |आठवडा २५, २०२३ |297.47 |5 |1508.04 |5 |1529.61 |8 |- |आठवडा २६, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1508.18 |10 |- |आठवडा २७, २०२३ |311.63 |5 |1586.14 |9 |- |आठवडा २८, २०२३ |305.63 |5 |1576.27 |9 |- |आठवडा २९, २०२३ |305.11 |4 |1604.36 |9 |- |आठवडा ३०, २०२३ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1538.86 |10 |- |आठवडा ३१, २०२३ |1590.24 |10 |- |आठवडा ३२, २०२३ |300.09 |4 |1560.37 |10 |- |आठवडा ३३, २०२३ |312.78 |4 |1645.59 |5 |1666.5 |8 |- |आठवडा ३४, २०२३ |359.56 |2 |1773.39 |3 |1793.95 |5 |- |आठवडा ३५, २०२३ |319.48 |3 |1637.29 |5 |1656.78 |8 |- |आठवडा ३६, २०२३ |342.24 |2 |1726.76 |4 |1749.07 |7 |- |आठवडा ३७, २०२३ |326.07 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1643.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1493.7 |10 |- |आठवडा ३९, २०२३ |315.15 |5 |1606.96 |5 |1628.03 |8 |- |आठवडा ४०, २०२३ |371.71 |4 |1845.97 |3 |1868.71 |5 |- |आठवडा ४१, २०२३ |354.49 |5 |1746.04 |4 |1765.6 |7 |- |आठवडा ४२, २०२३ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1728.18 |4 |1748.5 |7 |- |आठवडा ४३, २०२३ |1688.71 |5 |1709.19 |8 |- |आठवडा ४४, २०२३ |1688.53 |5 |1709 |8 |- |आठवडा ४५, २०२३ |1688.86 |5 |1709.35 |8 |- |आठवडा ४६, २०२३ |314.47 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1602.99 |9 |- |आठवडा ४७, २०२३ |334.4 |5 |1761.59 |4 |1782.84 |6 |- |आठवडा ४८, २०२३ |340.02 |5 |1774.83 |3 |1797.74 |5 |- |आठवडा ४९, २०२३ |330.75 |3 |1733.14 |4 |1753.03 |6 |- |आठवडा ५०, २०२३ |345.59 |4 |1748.28 |4 |1773.41 |6 |- |आठवडा ५१, २०२३ |350.51 |4 |1787.22 |4 |1812.24 |6 |- |आठवडा ५२, २०२३ |334.81 |4 |1720.19 |5 |1743.27 |7 |- |आठवडा १, २०२४ |331.16 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1752.61 |8 |- |आठवडा २, २०२४ |328.3 |4 |1692.61 |5 |1717.1 |8 |- |आठवडा ३, २०२४ |335.95 |4 |1701.59 |4 |1727.75 |7 |- |आठवडा ४, २०२४ |313.03 |4 |1595.58 |5 |1619.65 |7 |- |आठवडा ५, २०२४ |324.83 |4 |1639.19 |4 |1663.48 |7 |- |आठवडा ६, २०२४ |340.76 |4 |1699.56 |3 |1729.21 |5 |- |आठवडा ७, २०२४ |335.94 |4 |1669.05 |3 |1697.39 |5 |- |आठवडा ८, २०२४ |330.64 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1616.1 |7 |- |आठवडा ९, २०२४ |328.81 |4 |1588.34 |5 |1609.17 |8 |- |आठवडा १०, २०२४ |340.62 |4 |1674.46 |3 |1700.32 |5 |- |आठवडा ११, २०२४ |362.68 |3 |1764.45 |3 |1793.48 |5 |- |आठवडा १२, २०२४ |'''391.66''' |1 |'''1917.04''' |3 |'''1944.9''' |5 |- |आठवडा १३, २०२४ |343.27 |4 |1720.83 |5 |1745.54 |7 |- |आठवडा १४, २०२४ |333.75 |4 |1678.56 |5 |1701.37 |7 |- |आठवडा १५, २०२४ |324.31 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1661.26 |8 |- |आठवडा १६, २०२४ |300.91 |4 |1466.09 |9 |- |आठवडा १७, २०२४ |329.14 |4 |1473.76 |5 |1497.09 |8 |- |आठवडा १८, २०२४ |313.84 |4 |1475.98 |5 |1503.38 |8 |- |आठवडा १९, २०२४ |308.96 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1480.3 |8 |- |आठवडा २०, २०२४ |290.19 |4 |1355.01 |10 |- |आठवडा २१, २०२४ |303.99 |4 |1445.34 |9 |- |आठवडा २२, २०२४ |310.75 |3 |1571.52 |5 |1599.8 |7 |- |आठवडा २३, २०२४ |313.07 |3 |1467.74 |5 |1491.59 |7 |- |आठवडा २४, २०२४ |331.61 |3 |colspan="2" {{N/A}} |1518.06 |9 |- |आठवडा २५, २०२४ |318.92 |4 |1513.29 |5 |1534.75 |8 |- |आठवडा २६, २०२४ |319.09 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1524.55 |10 |- |आठवडा २७, २०२४ |313.37 |3 |1514.53 |9 |- |आठवडा २८, २०२४ |318.09 |3 |1491.43 |5 |1518.17 |8 |- |आठवडा २९, २०२४ |325 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1577.98 |9 |- |आठवडा ३०, २०२४ |335.81 |4 |1602.54 |9 |- |आठवडा ३१, २०२४ |343.55 |3 |1689.2 |5 |1711.82 |7 |- |आठवडा ३२, २०२४ |329.03 |4 |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1621.83 |9 |- |आठवडा ३३, २०२४ |310.4 |4 |1549.35 |9 |- |आठवडा ३४, २०२४ |296.72 |5 |1498.66 |9 |- |आठवडा ३५, २०२४ |307.97 |5 |1681.19 |8 |- |आठवडा ३६, २०२४ |356.7 |3 |1797.18 |4 |1838.66 |6 |- |आठवडा ३७, २०२४ |310 |5 |1611.89 |5 |1651.56 |8 |- |आठवडा ३८, २०२४ |318.17 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1715.5 |8 |- |आठवडा ३९, २०२४ |313.2 |5 |1661.08 |8 |- |आठवडा ४०, २०२४ |307.53 |5 |1604.69 |8 |- |आठवडा ४१, २०२४ |305.13 |5 |1589.28 |5 |1628.91 |8 |- |आठवडा ४२, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1568.83 |5 |1595.94 |8 |- |आठवडा ४३, २०२४ |326.61 |4 |1675.11 |4 |1710.53 |6 |- |आठवडा ४४, २०२४ |302.04 |4 |1605.42 |5 |1640.45 |7 |- |आठवडा ४५, २०२४ |313.14 |4 |1632.44 |5 |1673.37 |7 |- |आठवडा ४६, २०२४ |307.54 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1660.51 |6 |- |आठवडा ४७, २०२४ |329.8 |5 |1646.53 |4 |1679.54 |7 |- |आठवडा ४८, २०२४ |325.14 |5 |1615.88 |4 |1661.67 |7 |- |आठवडा ४९, २०२४ |339.07 |4 |1642.63 |5 |1686.13 |8 |- |आठवडा ५०, २०२४ |320.93 |4 |1587.81 |5 |1634.79 |7 |- |आठवडा ५१, २०२४ |326 |5 |1628.15 |5 |1672.89 |7 |- |आठवडा ५२, २०२४ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1572 |5 |1610.61 |7 |- |आठवडा ५३, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1626.97 |8 |- |आठवडा १, २०२५ |317.92 |5 |1550.38 |5 |1600.06 |7 |- |आठवडा २, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1594.55 |9 |- |आठवडा ३, २०२५ |1577.74 |8 |- |आठवडा ४, २०२५ |307.77 |4 |1537.47 |9 |- |आठवडा ५, २०२५ |292.2 |5 |1496.48 |9 |- |आठवडा ६, २०२५ |328.06 |2 |1708.35 |4 |1757.59 |6 |- |आठवडा ७, २०२५ |318.97 |5 |1629.34 |5 |1665.16 |7 |- |आठवडा ८, २०२५ |293.83 |5 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1579.06 |8 |- |आठवडा ९, २०२५ |305.16 |5 |1661.1 |9 |- |आठवडा १०, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1578.58 |9 |- |आठवडा ११, २०२५ |334.98 |4 |1678.36 |5 |1717.9 |7 |- |आठवडा १२, २०२५ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="12" colspan="2" {{N/A}} |1544.6 |9 |- |आठवडा १३, २०२५ |1557.77 |9 |- |आठवडा १४, २०२५ |1566.95 |9 |- |आठवडा १६, २०२५ |1414.68 |10 |- |आठवडा १९, २०२५ |259.48 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २२, २०२५ |287.04 |5 |- |आठवडा २३, २०२५ |317.38 |5 |1535.46 |10 |- |आठवडा २४, २०२५ |296.19 |5 |1506.47 |10 |- |आठवडा २५, २०२५ |295.05 |5 |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २७, २०२५ |310.54 |5 |1512.98 |10 |- |आठवडा २८, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1509.22 |10 |- |आठवडा २९, २०२५ |1522.89 |10 |- |आठवडा ३०, २०२५ |320.26 |5 |1590.29 |5 |1646.37 |8 |- |आठवडा ३१, २०२५ |307.31 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1586.19 |8 |- |आठवडा ३२, २०२५ |329.73 |3 |1591.22 |5 |1658.19 |8 |- |आठवडा ३३, २०२५ |292.68 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1602.1 |8 |- |आठवडा ३४, २०२५ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1551.73 |9 |- |आठवडा ३५, २०२५ |1543.83 |8 |- |आठवडा ३६, २०२५ |1633.16 |7 |- |आठवडा ३७, २०२५ |291.62 |5 |1606.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२५ |rowspan="16" colspan="2" {{N/A}} |1571.52 |5 |1627.19 |8 |- |आठवडा ३९, २०२५ |1561.74 |5 |1624.6 |7 |- |आठवडा ४०, २०२५ |1630.86 |4 |1693.01 |6 |- |आठवडा ४१, २०२५ |1613.67 |4 |1670.28 |6 |- |आठवडा ४२, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1534.91 |8 |- |आठवडा ४३, २०२५ |1521.48 |5 |1576.6 |8 |- |आठवडा ४४, २०२५ |rowspan="10" colspan="2" {{N/A}} |1503.83 |9 |- |आठवडा ४५, २०२५ |1486.77 |8 |- |आठवडा ४६, २०२५ |1487.1 |9 |- |आठवडा ४७, २०२५ |1494.08 |9 |- |आठवडा ४८, २०२५ |1455.08 |9 |- |आठवडा ४९, २०२५ |1419.06 |9 |- |आठवडा ५०, २०२५ |1408.11 |8 |- |आठवडा ५१, २०२५ |1456.51 |9 |- |आठवडा ३, २०२६ |1352.26 |10 |- |आठवडा ५, २०२६ |1283.81 |10 |} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]] [[वर्ग:स्टार प्रवाह]] 47n87yzj5h699yifjtxorw8ai6gg69k 0 62571 2686161 2634571 2026-05-26T17:23:34Z संतोष गोरे 135680 /* बाह्य दुवे */ 2686161 wikitext text/x-wiki {{पक्षीचौकट | चित्र = CoppersmithBarbet(तांबट).jpg | मराठी नाव = {{लेखनाव}} | हिंदी नाव = | संस्कृत नाव = | इंग्रजी नाव = कॉपरस्मिथ बार्बेट<br /><small>(''Coppersmith Barbet'')</small> | शास्त्रीय नाव = <br /><small>(''Megalaima haemacephala'')</small> | कुळ = <br /><small>(''Megalaimidae'')</small> }} तांबट (शास्त्रीय नावः'' Megalaima haemacephala indica'') हा महाराष्ट्रात प्रामुख्याने मोठ्या प्रमाणावर आढळणारा पक्षी आहे. याला इंग्रजीत कॉपरस्मिथ किंवा क्रिमसनब्रेस्टेड बार्बेट तर हिंदीत छोटा बसंत असे म्हणतात. हा तांबूस रंगाचा असून साधारणपणे [[चिमणी]]च्या आकाराचा असतो. अतिशय दाट झाडीत याचे वास्तव्य असल्याने सहजपणे दिसत नाही. परंतु उन्हाळ्याच्या दिवसात यांचे दिवसभर तांब्यावर घण घालताना जसा आवाज येतो तसा दिवसभर आवाज काढत रहातो. त्यामुळे याचे अस्तित्त्व लक्षात येते. याचे पुकपुक्या असे स्थानिक नावही काही ठिकाणी आढळते. महाराष्ट्रातील अमरावती शहराचा शहर पक्षी म्हणून तांबट पक्ष्यांची निवड झाली आहे... == स्वरूप == या पक्ष्याच्या [[कपाळ]] आणि [[छाती]]वर [[किरमिजी]] रंग असतो. डोळ्यांच्या वर व खाली अर्धवर्तुळाकार पिवळे पट्टे असतात पिवळाधम्मक [[कंठ]] दिसून येतो तर हिरव्या-पांढऱ्या रंगाचा आरीयुक्त अंतर्भाग असतो. पक्ष्याच्या नर-मादीत फारसा फरक नसतो. तांबट पक्ष्याचे पिल्लू हे हिरव्या रंगाचे असते, परंतु त्याच्या डोक्यावर व छातीवर [[लाल]] रंग नसतो. == प्रकार == * दक्षिण भारतात तांबट पक्ष्याचे चार प्रकार दिसून येतात. [[तपकिरी]] डोक्याच्या तांबट (Brown headed barbet) या पक्ष्याचे डोके, छाती, कंठ तपकिरी रंगाचे असतात. * पांढऱ्या गालाच्या तांबट पक्ष्याच्या (White-cheekeel barbet) डोळ्यांची वरची कडा आणि गाल हे पांढऱ्या रंगाचे असतात. * किरमिजी रंगाच्या तांबट पक्ष्याच्या (Crimson fronted barbet) गळ्यावर व छातीवर किरमिजी रंग असतो व त्यामागे अनुक्रमे काळा आणि निळा पट्टा असतो. == आढळ == तांबट पक्ष्याचे वास्तव्य [[भारतीय उपखंड]] व दक्षिण-पूर्व आशियातील काही भागांत आढळते. हा येथील कायमचा रहिवाशी आहे. शेतात व बागेतील वृक्षांवर तसेच विरळ झाडीच्या प्रदेशातही तो आढळतो. [[हिमालय]]ात हा पक्षी तीन हजार फुटांपर्यंत आढळतो. शुष्क वाळंवटी प्रदेशात मात्र हा पक्षी आढळत नाही. मृत झाडांवर वा झाडांच्या मृत खोडांवर हे [[पक्षी]] पोकळी करून राहतात. अशा खोडाची निवड करण्यामागचे प्रमुख कारण म्हणजे या खोडांवर [[लाकूड]] पोखरणे त्यांना सोपे जाते. तांबट पक्षी या पोकळीचे घरटे म्हणून वापर करतो. तांबट पक्षी शक्यतो एकटा किंवा जोडीने आढळतो. [[वड]], [[पिंपळ]], [[अंजीर]], [[जांभूळ]] अशा झाडांवर हा पक्षी आढळून येतो. == आहार == या पक्ष्याच्या आहारात प्रामुख्याने [[फळ]]ांचा समावेश असतो. त्यातही [[वड]]-पिंपळाची फळे तो आवडीने खातो. त्याला रसयुक्त [[फळ]]े आवडतात. तसेच ठराविक फुलांच्या पाकळ्याही खातो. प्रथिनांची गरज भागवण्यासाठी तांबट पक्षी काही ठराविक [[कीटक]]ही खातो. तांबट आपल्या शरीराच्या दीड ते तीन पट फलाहार करतो असे आढळून येते. == मिलन == [[फेब्रुवारी महिना|फेब्रुवारी]] ते [[एप्रिल महिना|एप्रिल]] या कालावधीत तांबट पक्ष्यांचा विणीचा हंगाम असतो. तांबट पक्ष्याची जोडी आपले घरटे एका ठराविक उंचीवरील आडव्या फांदीवर करते असे आढळून येते. [[अंडी]] उबवण्याचे काम नर आणि मादी आळीपाळीने करतात. == अधिक वाचन == * [[मारुती चितमपल्ली]] लिखित [[पक्षिकोश]] हे पुस्तक पाहावे. * [[डॉ.सतीश पांडे]] लिखित Birds of Western Ghats * [[डॉ.सलीम अली]] लिखित Handbook of the Birds of India and Pakistan चौथा खंड पाहावा * [[बी.एस.कुलकर्णी]] लिखित पक्षी निरीक्षण पुस्तक ==चित्रदालन == <Gallery> File:Coppersmith barbet 4.jpg|तांबट पक्षी File:Coppersmith Barbet at Pune City.jpg| तांबट पक्षी पुणे,भारत. File:Megalaima haemacephala 6238.jpg </gallery> == बाह्य दुवे == {{Commons category|Psilopogon haemacephalus}} * [ तांबट : एक आत्मशोध] * [http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=142282:2011-03-11-10-37-27&catid=188:2009-08-13-19-26-05&Itemid=189 मुंबईचा तांबट] * [http://www.maayboli.com/node/5093 तांबट छायाचित्रे] [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:भारतीय उपखंडातील पक्षी]] jcefm9dlwrf8ooyup4ij3l5gxd3giij 2686162 2686161 2026-05-26T17:24:14Z संतोष गोरे 135680 /* बाह्य दुवे */ 2686162 wikitext text/x-wiki {{पक्षीचौकट | चित्र = CoppersmithBarbet(तांबट).jpg | मराठी नाव = {{लेखनाव}} | हिंदी नाव = | संस्कृत नाव = | इंग्रजी नाव = कॉपरस्मिथ बार्बेट<br /><small>(''Coppersmith Barbet'')</small> | शास्त्रीय नाव = <br /><small>(''Megalaima haemacephala'')</small> | कुळ = <br /><small>(''Megalaimidae'')</small> }} तांबट (शास्त्रीय नावः'' Megalaima haemacephala indica'') हा महाराष्ट्रात प्रामुख्याने मोठ्या प्रमाणावर आढळणारा पक्षी आहे. याला इंग्रजीत कॉपरस्मिथ किंवा क्रिमसनब्रेस्टेड बार्बेट तर हिंदीत छोटा बसंत असे म्हणतात. हा तांबूस रंगाचा असून साधारणपणे [[चिमणी]]च्या आकाराचा असतो. अतिशय दाट झाडीत याचे वास्तव्य असल्याने सहजपणे दिसत नाही. परंतु उन्हाळ्याच्या दिवसात यांचे दिवसभर तांब्यावर घण घालताना जसा आवाज येतो तसा दिवसभर आवाज काढत रहातो. त्यामुळे याचे अस्तित्त्व लक्षात येते. याचे पुकपुक्या असे स्थानिक नावही काही ठिकाणी आढळते. महाराष्ट्रातील अमरावती शहराचा शहर पक्षी म्हणून तांबट पक्ष्यांची निवड झाली आहे... == स्वरूप == या पक्ष्याच्या [[कपाळ]] आणि [[छाती]]वर [[किरमिजी]] रंग असतो. डोळ्यांच्या वर व खाली अर्धवर्तुळाकार पिवळे पट्टे असतात पिवळाधम्मक [[कंठ]] दिसून येतो तर हिरव्या-पांढऱ्या रंगाचा आरीयुक्त अंतर्भाग असतो. पक्ष्याच्या नर-मादीत फारसा फरक नसतो. तांबट पक्ष्याचे पिल्लू हे हिरव्या रंगाचे असते, परंतु त्याच्या डोक्यावर व छातीवर [[लाल]] रंग नसतो. == प्रकार == * दक्षिण भारतात तांबट पक्ष्याचे चार प्रकार दिसून येतात. [[तपकिरी]] डोक्याच्या तांबट (Brown headed barbet) या पक्ष्याचे डोके, छाती, कंठ तपकिरी रंगाचे असतात. * पांढऱ्या गालाच्या तांबट पक्ष्याच्या (White-cheekeel barbet) डोळ्यांची वरची कडा आणि गाल हे पांढऱ्या रंगाचे असतात. * किरमिजी रंगाच्या तांबट पक्ष्याच्या (Crimson fronted barbet) गळ्यावर व छातीवर किरमिजी रंग असतो व त्यामागे अनुक्रमे काळा आणि निळा पट्टा असतो. == आढळ == तांबट पक्ष्याचे वास्तव्य [[भारतीय उपखंड]] व दक्षिण-पूर्व आशियातील काही भागांत आढळते. हा येथील कायमचा रहिवाशी आहे. शेतात व बागेतील वृक्षांवर तसेच विरळ झाडीच्या प्रदेशातही तो आढळतो. [[हिमालय]]ात हा पक्षी तीन हजार फुटांपर्यंत आढळतो. शुष्क वाळंवटी प्रदेशात मात्र हा पक्षी आढळत नाही. मृत झाडांवर वा झाडांच्या मृत खोडांवर हे [[पक्षी]] पोकळी करून राहतात. अशा खोडाची निवड करण्यामागचे प्रमुख कारण म्हणजे या खोडांवर [[लाकूड]] पोखरणे त्यांना सोपे जाते. तांबट पक्षी या पोकळीचे घरटे म्हणून वापर करतो. तांबट पक्षी शक्यतो एकटा किंवा जोडीने आढळतो. [[वड]], [[पिंपळ]], [[अंजीर]], [[जांभूळ]] अशा झाडांवर हा पक्षी आढळून येतो. == आहार == या पक्ष्याच्या आहारात प्रामुख्याने [[फळ]]ांचा समावेश असतो. त्यातही [[वड]]-पिंपळाची फळे तो आवडीने खातो. त्याला रसयुक्त [[फळ]]े आवडतात. तसेच ठराविक फुलांच्या पाकळ्याही खातो. प्रथिनांची गरज भागवण्यासाठी तांबट पक्षी काही ठराविक [[कीटक]]ही खातो. तांबट आपल्या शरीराच्या दीड ते तीन पट फलाहार करतो असे आढळून येते. == मिलन == [[फेब्रुवारी महिना|फेब्रुवारी]] ते [[एप्रिल महिना|एप्रिल]] या कालावधीत तांबट पक्ष्यांचा विणीचा हंगाम असतो. तांबट पक्ष्याची जोडी आपले घरटे एका ठराविक उंचीवरील आडव्या फांदीवर करते असे आढळून येते. [[अंडी]] उबवण्याचे काम नर आणि मादी आळीपाळीने करतात. == अधिक वाचन == * [[मारुती चितमपल्ली]] लिखित [[पक्षिकोश]] हे पुस्तक पाहावे. * [[डॉ.सतीश पांडे]] लिखित Birds of Western Ghats * [[डॉ.सलीम अली]] लिखित Handbook of the Birds of India and Pakistan चौथा खंड पाहावा * [[बी.एस.कुलकर्णी]] लिखित पक्षी निरीक्षण पुस्तक ==चित्रदालन == <Gallery> File:Coppersmith barbet 4.jpg|तांबट पक्षी File:Coppersmith Barbet at Pune City.jpg| तांबट पक्षी पुणे,भारत. File:Megalaima haemacephala 6238.jpg </gallery> == बाह्य दुवे == {{Commons category|Psilopogon haemacephalus}} * [[ तांबट : एक आत्मशोध]] * [http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=142282:2011-03-11-10-37-27&catid=188:2009-08-13-19-26-05&Itemid=189 मुंबईचा तांबट] * [http://www.maayboli.com/node/5093 तांबट छायाचित्रे] [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:भारतीय उपखंडातील पक्षी]] r3t3gdqf5peyzf6gbe5mxpb77duod4x 0 65326 2686156 2343861 2026-05-26T17:10:39Z संतोष गोरे 135680 /* बाह्य दुवे */ 2686156 wikitext text/x-wiki [[File:Jhinjheri (Bauhinia racemosa) leaves & fruit pods in Hyderabad, AP W IMG 7117.jpg|thumb|आपटा]] '''आपटा''' हे एक झाड आहे. आपट्यास [[संस्कृत]] मध्ये अश्मंतक असे म्हणतात. आपटयाला शास्त्रीय नाव बौहिनिया रेसीमोसा Bouhinia racemosa आहे. या कुलातील झाडांना दोन दले असलेली पाने असल्यामुळे बौहिनिया हे नाव सोळाव्या शतकातील वनस्पतीशास्त्रज्ञ जॉन व कॅस्पर बौहिन या दोन भावांच्या स्मरणार्थ देण्यात आले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=5hFfAAAAcAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PP139&dq=Bauhinia+named&hl=en|title=The Botanical Magazine: Or, Flower Garden Displayed Etc|last=Curtis|first=William|date=1840|publisher=Couchman|language=en}}</ref> आपटा पानझडी वनांत आढळणारे झाड आहे. प्रामुख्याने [[भारत]], [[श्रीलंका]] व [[चीन]] या देशांतील जंगलात आपट्याची झाडे आढळून येतात. हे झाड भारतभरात सर्वत्र आढळते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=5ixCAAAAcAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA103&dq=Bauhinia+racemosa&hl=en|title=Cyclopaedia of India and of Eastern and Southern Asia, commercial, industrial and scientific...|last=Balfour|first=Edward Green|date=1857|publisher=Printed at the Scottish Press|language=en}}</ref> ==रचना== आपट्याचे झाड सरळ न वाढता वेडेवाकडे वाढत असते. याला भरपूर फांद्या असतात. याची पाने जुळी असतात, ती काळसर हिरव्या रंगाची असतात. याच्या शेंगा या लंबगोल व चपट्या आकाराच्या असतात. पाने साधी, दोन भागात विभागलेली असून वरून हिरवी तर खालून पांढऱ्या रंगाची असतात. फेब्रुवारी ते मे या काळात या झाडाला लहान, पांढरी, पिवळसर फुले येतात. फुलाला पाच पाकळ्या आणि दहा पुकेसर असतात. शेंगा चपट्या आणि वाकड्या असून १५ ते २५ सेमी लांबीच्या आणि १.८ ते २.५ सेमी रुंदीच्या असतात. नोव्हेंबर-डिसेंबरमध्ये शेंगा पिकतात आणि उन्हाळ्यात गळून पडतात. बौहीनिया जातीतील झाडांची पाने एकाच आकाराची असतात. [[कांचन]] हे झाडसुद्धा याच प्रजातीतील आहे. ==उपयोग== आपटा (बाउहिनिया रेसिमोसा) हे झाड बहुगुणी औषधी वनस्पती आहे. याची पाने, शेंगांच्या बिया, फुले व झाडाची साल औषध म्हणून वापर केला जातो. सालीपासून दोरखंड बनवतात. झाडापासून डिंकही मिळवला जातो. या झाडापासून टॅनिन मिळते. [[गुजरात]]<nowiki/>मध्ये पानांचा उपयोग विडी बनविण्याकरिता केला जातो. जुन्या काळात तोटयाच्या बंदुका वापरत, त्यासाठी लागणाऱ्या वाती या झाडाच्या आंतरसालीपासुन तयार होत असत . आपट्याचे अश्‍मंतक हे नाव दोन अर्थांनी महत्त्वाचे आहे. अश्‍मंतक म्हणजे दगडाचा, खडकाचा नाश करणारा. त्याची मुळे जमिनीत खोलवर जातात. खडकाच्या फटीत शिरून वाढतात, कालांतराने फटी मोठ्या होऊन खडक दुभंगतात, अक्षरशः फुटतात. त्यामुळे खडकाळ, मुरमाड, उघड्या, बोडक्‍या टेकड्यांवर आणि माळांवर वनीकरणासाठी हे एक आदर्श झाड आहे. अश्‍मंतक याचा दुसरा अर्थ "मूतखडा (किडनी स्टोन) होऊ न देणारा किंवा तो जिरवणारा, मूत्रावाटे बाहेर काढण्यास मदत करणारा होय.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://m.dailyhunt.in/news/india/marathi/dainik+prabhat-epaper-dailypra/aapata+aani+tyache+upayog-newsid-83401772|title=आपटा आणि त्याचे उपयोग - Dainik Prabhat|website=Dailyhunt|language=en|access-date=2020-10-23}}</ref>' धन्वन्तरी निघण्टूमध्ये आणखी औषधी उपयोग असे दिले आहेत. अश्‍मनंतकः कषायस्तु हिमः पित्तकफापहः। <br /> मधुरः शीतसंग्राही दाहतृष्णाप्रमेहजित्‌ ।। पित्त आणि कफदोषांवर गुणकारी; दाह, तृष्णा आणि प्रमेह यांवर विजय मिळवणारा. तेंदू पत्त्याप्रमाणेच आपट्याच्या पानांपासूनसुद्धा बिड्या वळल्या जातात. ==धार्मिक महत्त्व== आपट्याच्या झाडाची पाने सोने म्हणून [[दसरा]] या सणाला एकमेकांना वाटली जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/lifestyle-news/dasara-2019-dasra-vijayadashmi-how-and-why-festival-celebration-importance-of-day-nck-90-1988047/|title=जाणून घ्या दसऱ्याचे महत्त्व…|date=2019-10-08|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2020-10-23}}</ref> '''अश्मन्तक महावृक्ष महादोष निवारण | <br />इष्टानां दर्शनं देही कुरु शत्रुविनाशनम् ||''' '''अर्थ:''' आपट्याचा वृक्ष हा महावृक्ष असून तो महादोषांचे निवारण करतो.इष्ट(देवतेचे) दर्शन घडवितो व शत्रूंचा विनाश करतो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=mBBgAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%85%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%95+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%83%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&q=%E0%A4%85%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%95+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%83%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&hl=en|title=Ānandāśramasaṃskr̥tagranthāvaliḥ|publisher=Printed at the Ánandás'rama Press|language=hi}}</ref> हा वृक्ष शततारका नक्षत्राचा आणि कुंभ राशीचा आराध्यवृक्ष मानला गेला आहे. ==हे सुद्धा पहा== * [[विकिपीडिया:वनस्पती/यादी]] ==बाह्य दुवे== == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} [[वर्ग:औषधी वनस्पती]] [[वर्ग:वनसंपदा]] [[वर्ग:सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:पवित्र वनस्पती]] [[वर्ग:आराध्यवृक्ष]] [[वर्ग:शारदीय नवरात्र]] 8mytzq53ywc0jqmwblzfk52uxxb3xy9 0 66219 2686148 2651660 2026-05-26T17:03:03Z संतोष गोरे 135680 2686148 wikitext text/x-wiki '''बजाजी निंबाळकर''' हे [[विजापूर]]च्या [[आदिलशाही]]चे निष्ठावंत सेवक होते. आपली बहीण सईबाई हिचा विवाह त्यांनी [[छत्रपती शिवाजी|छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या]]शी लावून दिला होता. तद्पश्चातही निंबाळकर हे आदिलशाहीच्या दरबारी चाकरी करायचे. १६४८ साली [[आदिलशहा]]ने [[शहाजीराजे भोसले|शहाजीराजांना]] कैद करून शिवाजीवर फतेहखान व फरादखानास पाठविले होते. त्यावेळी त्यांच्यासमवेत [[फलटण]]चे निंबाळकरही स्वराज्यावर चालून आले होते. या बजाजी निंबाळकरांना जुलमाने बाटवून मुसलमान केले होते.{{संदर्भ हवा}} त्यांना शिवाजी महाराजांनी परत हिंदू धर्मात आणले. या धर्मराजकारणात राजमाता [[जिजाबाई]] राजांच्या पाठीशी ठाम उभ्या राहिल्या. एवढेच नव्हे तर, महाराजांनी बजाजी निंबाळकर यांचा मुलगा महादजीशी आपल्या सखुबाई नावाच्या मुलीचा विवाह करवून दिला. हा विवाह १६५५ साली झाला. त्यावेळी महादजी हे फलटणचे सरदार होते. या बजाजीराव निंबाळकरांचे निधन १६८२मध्ये झाले. त्यांची समाधी फलटण गावी आहे. बजाजी निंबाळकर यांचा मुलगा महादजी व सून सखुबाई यांची समाधी माळशिरस गावी आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.loksatta.com/old/daily/20090513/lsv01.htm | title = माळशिरसमधील ‘त्या’ दोन्ही समाधी शिवरायांच्या कन्या व जावयाच्या | भाषा = मराठी | ॲक्सेसदिनांक = ८ मे, इ.स. २०१२ | archive-date = 2021-03-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210306022943/https://www.loksatta.com/old/daily/20090513/lsv01.htm | url-status = dead }}</ref> {{जाणकार}} फलटण हे गाव आदिलशाहीच्या राज्यात महत्त्वाचे समजले जाई. महाराजांच्या काळात '''बजाजीराजे नाईक निंबाळकर''' हे तिथले जहागीरदार होते. फलटणचे बजाजी नाईक निंबाळकर यांच्यासबंधी एक प्रसिद्ध दंतकथा आहे. ती अशी की - “विजापूरच्या आदिलशहाने त्यास विजापूरला धरून नेले व त्याचे धर्मांतर केले. गावी परतल्यावर आपल्याकडून झालेल्या धर्मांतराचा बजाजींना पश्चात्ताप झाला. बजाजीराव ह्यांना छत्रपती शिवाजी महाराजांनी शिखर शिंगणापूर येथे विधिसर हिंदू धर्मात आणले. त्यानंतर काही दिवसांनी बजाजीचा मुलगा महादजी निंबाळकर यास शिवाजी महाराजानी आपली मुलगी दिली.” मात्र, असे धर्मांतर झाले असा कुठेही उल्लेख नाही आणि जर बजाजीराव यांचे धर्मांतर झालेच असेल तर मग त्यांचे ” मुसलमान “ नाव काय, हे आजतागायत कोणीही देत नाही. या कथेचा उल्लेख करताना कुठलीच तारीख – शक – संवत्सर काहीसुद्धा आजपर्यंत उपलब्ध झालेले नाही. दंतकथाकार कथेत बजाजीराजे हे १६४२ मधे मुसलमान झाले असे म्हणतात. त्या हिशोबे त्यांचे १६४२ ते १६५१ या कालखंडामध्ये जर धर्मांतर झाले असेल तर त्यांचा कागदोपत्री उल्लेख हा मुसलमान नावाने यायला हवा, पण तो येत तर नाहीच तर, याच दरम्यान त्यांचा उल्लेख समकालीन कागदपत्रामंध्ये हिंदू म्हणूनच केला जातो. == समकालीन पुरावे== १) शिवभारत हे अस्सल साधन आज उपलब्ध आहे, प्रथम त्याचा संदर्भ पाहू या - शिवभारत – अध्याय १३- श्लोक १० घांटीको (घाटगे) मत्तराजश्च कुलीशोपमसायकः | तथा फलस्थान (फलटण) पतिबलवान बाजनायकः || या मधे कवींद्र परमानंद हे बजाजीराजेंचा उल्लेख ” बाजनायक ” असा करतात, शिवभारतामध्ये येणारा हा उल्लेख १६४८ मधल्या प्रसंगाचा आहे. तेव्हा शिवाजीवर फतहखानाचे संकट आले होते. कवींद्र परमानंद यांनी बजाजीस फलटणचा अधिपती आणि बाजनायक असे म्हणले आहे, श्लोकामध्ये जर बजाजीराजांचे धर्मांतर झाले असेल तर त्यांच्या यावनी नामाचा उल्लेख अजिबात नाही, शिवभारत हे विश्वासार्ह आहे कारण ते समकालीन आहे आणि त्यावर विश्वास ठेवणे हे क्रमप्राप्त आहे.कवींद्र परमानंद हे शिवाजीचे निकटवर्ती होते. तेव्हा हा पुरावा निश्चित विश्वासपात्र आहे. २)निंबाळकर घराण्याची इ.स.१८२२मध्ये लिहिली गेलेली एक छोटी कैफियत बापूसाहेब निंबाळकर यांच्या दफ्तरात सापडली.तिच्यात असा एक उल्लेख आहे की बजाजीरावांनी इ.स.१६५१मध्ये बेगम (विजापूरची बडी बेगम ?) हिच्याकडून फलटणची सनद घेतली. इथेही बजाजीरावांचे नाव हिंदूच असून, त्यांच्या धर्मांतराचा काहीही उल्लेख नाही. ३) बजाजीराजे निंबाळकर अफजलखान स्वारीच्या वेळी सन १६५९मध्ये फलटण परिसरात होते.त्यांना अफजलखान याने पकडले व त्यांची सुंता करून त्यांना ठार मारण्याची धमकी दिली, त्यावेळी अफजलखानाकडील मराठी सरदार ” नाइकजीराजे पांढरे ” यांच्या मध्यस्थीने बजाजीराजे निंबाळकर यांच्याकडून ६० हजार होनांची खंडणी घेऊन अफजलखानाने त्यांना सोडले. ह्या संदर्भातील अस्सल पत्र खाली दिले आहे. - ” धनकोनाम जयचंदीभाई व जमामाव बाबानभाई मुक्काम मलवडी यास रिणकोनाम बजाजी नाइक निंबाळकर व सावित्रीबाई महादजी नाइक निंबाळकर देशमुख परगणे फलटण…कारणे लिहून दिला कर्जकतबा ऐसाजे बदल खान आजम आबदलाखान (अफजलखान) यासी पातशहानी साहेबी शिवाजी राजेवारी मसलत केलि. ते वख्ति आबदलाखान कुचावर कुच करून मलवडी उतरले, ते वख्ति अम्हाबद्दल शिवाजी राजे यानि नाइकजी राजेस (नाइकजीराजे पांढरे) बहुत प्रकारे कागद लिहला होता आम्हास दस्त करून गल्यात तोफ घालून सुनता करून हत्तीच्या पायाखाले घालून मारावे, तो नाइकजी राजे यांनी बहुत काही आडमुड होउन आबदलाखानास अर्ज केल्यावरी साठी हजरावारी करार करून, होन साठी हजारावर दरम्यान नाइकजी राजे पांढरे जमान होउन सोडिवले साक्षीदार – रतनजी माने देशमुख कसबे म्हसवड, मलजी राजे पांढरे, रविराव ढ़ोणे, जाधवराव देशमुख दौलताबाद, धूलाजी राजे सडगे, देवजी राजे धायगुड़े, तानाजी राजे कोकरे, दत्ताजी माने देशमुख कर्यात मलवडी, विठ्ठल भालेरावजी दीवाण निरत नाइकजी राजे पांढरे ” ( शिवकालीन पत्रसारसंग्रह – खंड – २ – लेख.क्र. – १७९७ ) जर इ.स १६५९मधे अफजलखान बजाजीराजे नाइक यांची सुंता करायची धमकी देतो. तर ह्यावरून सिद्ध होते की – १६५९ च्या आधी बजाजी निंबाळकर यांची सुंता झालीच नव्हती, कारण जर ती झालेली असती तर अफजलखानाने तशी धमकी बजाजीस दिलीच नसती. रणजित देसाई यांनी आपल्या श्रीमान योगी पुस्तकात बजाजी यांना मुसलमान केल्याचा उल्लेख केला आहे. ==संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:सैनिकी पेशातील मराठी व्यक्ती]] astfzqle9danecrjjv6try9x2q2e8fd 0 66424 2686203 2640688 2026-05-27T03:09:55Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2686203 wikitext text/x-wiki {{इतिहास लेखन}} {{हा लेख|{{लेखनाव}}|सुलतान}} {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = रझिया सुलतान | चित्र = चित्र:Tomb of Rajia Sultana9.jpg | चित्र_आकारमान = | चित्रशीर्षक = रझिया सुलतानाची कबर | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = | जन्म_दिनांक = इ.स. १२०५ | जन्म_स्थान = बदाऊन, [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] | मृत्यू_दिनांक = १४ ऑक्टोबर, १२४० (वय ३५ ) | मृत्यू_स्थान = [[दिल्ली]], [[दिल्ली सल्तनत]] | मृत्यू_कारण = | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | टोपणनावे = | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = [[भारतीय]] | शिक्षण = | कॉलेज = | पेशा = वैद्यकीय | कारकीर्द_काळ = | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = | मूळ_गाव = | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = | पदवी_हुद्दा = | कार्यकाळ = | पूर्ववर्ती = | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = | पूर्ण नाव = राज़िया बेगम बेन्ट शम्स-उद-दीन इल्तुतमिश | जोडीदार = याकूत व मलिक अल्टूनिया | अपत्ये = | वडील = इल्तुतमिश | आई = कुतुब बेगम | नातेवाईक = | पुरस्कार = | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = | संकीर्ण = }} '''रझिया सुलताना''' ([[इ.स. १२०५]]- [[इ.स. १२४०]]) ही दिल्लीचा सुलतान [[इल्तुमिश]] याची मुलगी होती. त्याने आपल्या पश्चात रझियाला वारसदार म्हणून निवडले होते. रझिया ही मध्ययुगीन काळात दिल्लीच्या सिंहासनावर बसलेली बहुधा एकमेव मुस्लिम महिला होती. राज्यकर्ती म्हणून गादीवर आल्यावर तिला अनेक बंडांना तोंड द्यावे लागले. न डगमगता शौर्य आणि कौशल्याच्या जोरावर तिने सर्व बंडे मोडून काढून दिल्ली सलतनतवर आपले स्वामित्व प्रस्थापित केले. रझियाची वाढती शक्ती तसेच पडदा पद्धत न पाळता दरबारात वावरणे काही मुस्लिम सरदारांना मान्य नसतानाही रझियाने त्यांची पर्वा केली नाही. ती शिकारसुद्धा करायची तसेच युद्धामध्ये तिच्या सेनेच नेतृत्व करायची. राजपुतांना काबूत आणण्यासाठी रझियाने रणंथंभोरच्या विरुद युद्धमोहीम आखली होती. तिच्या संपूर्ण राज्यात तिने उत्तम कानूनव्यवस्था प्रस्थापित केली होती, रझियाचे वाढते सामर्थ्य आपल्या हिताआड येत आहे हे पाहून काही तुर्की सरदारांनी तिचा शेवट केला. == वैयक्तिक आयुष्य== == माध्यमात == * [[रफिक झकेरिया]] यांनी ''रझिया, क्वीन ऑफ इंडिया'' हे इंग्लिश पुस्तक लिहिले आहे. * [[ईटीव्ही]] या हिंदी दूरचित्रवाहिनीवर [[रझिया सुलतान (दूरचित्रवाहिनी मालिका)|रझिया सुलतान]] ही मालिका २ मार्च, २०१५ पासून प्रदर्शित झाली. यात ती सुलतान होईपर्यंतचे तिच्या जीवनाचे वर्णन आहे. * इ.स. १९८३ साली रझियाच्या जीवनावर [[कमाल अमरोही]] दिग्दर्शित [[रझिया सुल्तान (१९८३ हिंदी चित्रपट)|रज़िया सुल्तान]] या हिंदी चित्रपटाची निर्मिती झाली. तिच्यात रझियाच्या भूमिकेत [[हेमा मालिनी]] होती. * सुल्तान रज़िया (मूळ हिंदी लेखक - मेवाराम; मराठी अनुवाद - किमया किशोर देशपांडे) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्यदुवे == http://www.projectcontinua.org/sultan-raziyya-bint-iltutmish/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171217104121/http://www.projectcontinua.org/sultan-raziyya-bint-iltutmish/ |date=2017-12-17 }} {{DEFAULTSORT: सुलतान, रझिया}} [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:दिल्ली सल्तनत]] [[वर्ग:भारतीय राजघराण्यातील स्त्रिया]] [[वर्ग:इ.स. १२०५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १२४० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:गुलाम घराणे]] eaxfsxwv6s906l06grulo85macvme4u 0 68362 2686190 2653377 2026-05-27T02:06:03Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2686190 wikitext text/x-wiki '''ब्रम्हपुरी विधानसभा मतदारसंघ - ७३''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार ब्रम्हपुरी मतदारसंघात [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर जिल्ह्यातील]] # सावली आणि # सिंदेवाही ही दोन संपूर्ण तालुके आणि # ब्रह्मपुरी तालुक्यातील गांगलवाडी, ब्रह्मपुरी ही महसूल मंडळे आणि ब्रह्मपुरी नगरपालिका क्षेत्राचा समावेश होतो. ब्रम्हपुरी हा विधानसभा मतदारसंघ [[गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाचे [[विजय नामदेवराव वडेट्टीवार]] हे ब्रम्हपुरी विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== ब्रह्मपुरी विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : # [[सिंदेवाही तालुका]] (संपूर्ण) # [[सावली तालुका (महाराष्ट्र)]] * ब्रह्मपुरी तालुका : गांगलवाडी आणि ब्रह्मपुरी महसूल मंडळ; तसेच [[ब्रह्मपुरी नगरपालिका]] == ब्रह्मपुरी मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५६)'' |- | [[मध्य प्रांत विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | मुरारीराव कृष्णराव नागमोटी | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५६-१९६०)'' |- | rowspan="2" |[[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]]<ref name="2mem" group="n">द्विसदस्यीय जागा.</ref> | [[मुरारीराव कृष्णराव नागमोटी]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[गोविंद बिजाजी मेश्राम]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | [[गोविंद बिजाजी मेश्राम]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | rowspan="2" |बळीराम गुरपुडे |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | [[बाबुराव श्रावणजी भेंडारकर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | rowspan="2" |सुरेश चिंतामण खानोरकर | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | style="background-color: {{भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | नामदेव बकराम दोनाडकर | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | [[सुरेश चिंतामण खानोरकर]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | उद्धव अंतराम शिंगाडे | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] | rowspan="2" |प्रा.अतुल देविदास देशकर |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | rowspan="3" |[[विजय नामदेवराव वडेट्टीवार]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] |- |[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] |} == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २०09 ! |- !colspan=3|ब्रम्हपूरी ! |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत ! |- |अतुल देविदास देशकर |[[भाजप]] |५०३४० | |- | [[संदीप वामनराव गड्डमवार]] |[[अपक्ष]] |४४८४५ | |- | पंकज मधुकर गुड्डेवार |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |३०२६५ | |- | नीलकंठ पुंडलिक उरकुडे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |७३०० | |- | अशोक पंढरीनाथ रामटेके |[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले)|रिपाई (आ)]] |४५३५ | |- |डॉ. रमेशकुमार बाबूरावजी गजबे |[[अपक्ष]] |४१०३ | |- |Shukla Dinkar IndraDutta |[[स्वतंत्र भारत पक्ष|स्वभाप]] |२३६८ | |- | विकास श्रीहरी हरणे |[[अपक्ष]] |१९४२ | |- | उद्धव अंतराम शिंगाडे |[[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] |१४२६ | |- | जितेंद्र आडकू राउत |[[अखिल भारतीय मानवता पक्ष]] |८८४ | |- | मनोहर प्रल्हाद गेडाम |[[अपक्ष]] |६६४ | |- | रविंद्र गुलाब नागोसे |[[अपक्ष]] |६०१ | |- | देवानंद सोनकुसरे |[[डेमोक्रॅटीक सेक्युलर पार्टी|डेसेपा]] |६०० | |- | देवानंद रामचंद्र पिलारे |[[अपक्ष]] |४९६ | |} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp157.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:चंद्रपूर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ]] 6olqbes0lqb1lnjq31mplu65zh58pcc 2686196 2686190 2026-05-27T02:10:07Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2686196 wikitext text/x-wiki '''ब्रम्हपुरी विधानसभा मतदारसंघ - ७३''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार ब्रम्हपुरी मतदारसंघात [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर जिल्ह्यातील]] # सावली व # सिंदेवाही ही २ संपूर्ण तालुके आणि # ब्रह्मपुरी तालुक्यातील गांगलवाडी, ब्रह्मपुरी ही महसूल मंडळे आणि ब्रह्मपुरी नगरपालिका क्षेत्राचा समावेश होतो. ब्रम्हपुरी हा विधानसभा मतदारसंघ [[गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाचे [[विजय नामदेवराव वडेट्टीवार]] हे ब्रम्हपुरी विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== ब्रह्मपुरी विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : # [[सिंदेवाही तालुका]] (संपूर्ण) # [[सावली तालुका (महाराष्ट्र)]] * ब्रह्मपुरी तालुका : गांगलवाडी आणि ब्रह्मपुरी महसूल मंडळ; तसेच [[ब्रह्मपुरी नगरपालिका]] == ब्रह्मपुरी मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५६)'' |- | [[मध्य प्रांत विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | मुरारीराव कृष्णराव नागमोटी | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५६-१९६०)'' |- | rowspan="2" |[[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]]<ref name="2mem" group="n">द्विसदस्यीय जागा.</ref> | [[मुरारीराव कृष्णराव नागमोटी]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[गोविंद बिजाजी मेश्राम]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | [[गोविंद बिजाजी मेश्राम]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | rowspan="2" |बळीराम गुरपुडे |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | [[बाबुराव श्रावणजी भेंडारकर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | rowspan="2" |सुरेश चिंतामण खानोरकर | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | style="background-color: {{भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | नामदेव बकराम दोनाडकर | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | [[सुरेश चिंतामण खानोरकर]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | उद्धव अंतराम शिंगाडे | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] | rowspan="2" |प्रा.अतुल देविदास देशकर |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | rowspan="3" |[[विजय नामदेवराव वडेट्टीवार]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] |- |[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] |} == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २०09 ! |- !colspan=3|ब्रम्हपूरी ! |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत ! |- |अतुल देविदास देशकर |[[भाजप]] |५०३४० | |- | [[संदीप वामनराव गड्डमवार]] |[[अपक्ष]] |४४८४५ | |- | पंकज मधुकर गुड्डेवार |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |३०२६५ | |- | नीलकंठ पुंडलिक उरकुडे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |७३०० | |- | अशोक पंढरीनाथ रामटेके |[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले)|रिपाई (आ)]] |४५३५ | |- |डॉ. रमेशकुमार बाबूरावजी गजबे |[[अपक्ष]] |४१०३ | |- |Shukla Dinkar IndraDutta |[[स्वतंत्र भारत पक्ष|स्वभाप]] |२३६८ | |- | विकास श्रीहरी हरणे |[[अपक्ष]] |१९४२ | |- | उद्धव अंतराम शिंगाडे |[[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] |१४२६ | |- | जितेंद्र आडकू राउत |[[अखिल भारतीय मानवता पक्ष]] |८८४ | |- | मनोहर प्रल्हाद गेडाम |[[अपक्ष]] |६६४ | |- | रविंद्र गुलाब नागोसे |[[अपक्ष]] |६०१ | |- | देवानंद सोनकुसरे |[[डेमोक्रॅटीक सेक्युलर पार्टी|डेसेपा]] |६०० | |- | देवानंद रामचंद्र पिलारे |[[अपक्ष]] |४९६ | |} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp157.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:चंद्रपूर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ]] rjt9lhp6qgzis81pdibh5gpuef2pt68 2686197 2686196 2026-05-27T02:10:28Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2686197 wikitext text/x-wiki '''ब्रम्हपुरी विधानसभा मतदारसंघ - ७३''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार ब्रम्हपुरी मतदारसंघात [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर जिल्ह्यातील]] # सावली व # सिंदेवाही ही दोन्ही संपूर्ण तालुके आणि # ब्रह्मपुरी तालुक्यातील गांगलवाडी, ब्रह्मपुरी ही महसूल मंडळे आणि ब्रह्मपुरी नगरपालिका क्षेत्राचा समावेश होतो. ब्रम्हपुरी हा विधानसभा मतदारसंघ [[गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाचे [[विजय नामदेवराव वडेट्टीवार]] हे ब्रम्हपुरी विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== ब्रह्मपुरी विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : # [[सिंदेवाही तालुका]] (संपूर्ण) # [[सावली तालुका (महाराष्ट्र)]] * ब्रह्मपुरी तालुका : गांगलवाडी आणि ब्रह्मपुरी महसूल मंडळ; तसेच [[ब्रह्मपुरी नगरपालिका]] == ब्रह्मपुरी मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५६)'' |- | [[मध्य प्रांत विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | मुरारीराव कृष्णराव नागमोटी | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५६-१९६०)'' |- | rowspan="2" |[[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]]<ref name="2mem" group="n">द्विसदस्यीय जागा.</ref> | [[मुरारीराव कृष्णराव नागमोटी]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[गोविंद बिजाजी मेश्राम]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | [[गोविंद बिजाजी मेश्राम]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | rowspan="2" |बळीराम गुरपुडे |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | [[बाबुराव श्रावणजी भेंडारकर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | rowspan="2" |सुरेश चिंतामण खानोरकर | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | style="background-color: {{भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | नामदेव बकराम दोनाडकर | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | [[सुरेश चिंतामण खानोरकर]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | उद्धव अंतराम शिंगाडे | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] | rowspan="2" |प्रा.अतुल देविदास देशकर |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | rowspan="3" |[[विजय नामदेवराव वडेट्टीवार]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] |- |[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] |} == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २०09 ! |- !colspan=3|ब्रम्हपूरी ! |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत ! |- |अतुल देविदास देशकर |[[भाजप]] |५०३४० | |- | [[संदीप वामनराव गड्डमवार]] |[[अपक्ष]] |४४८४५ | |- | पंकज मधुकर गुड्डेवार |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |३०२६५ | |- | नीलकंठ पुंडलिक उरकुडे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |७३०० | |- | अशोक पंढरीनाथ रामटेके |[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले)|रिपाई (आ)]] |४५३५ | |- |डॉ. रमेशकुमार बाबूरावजी गजबे |[[अपक्ष]] |४१०३ | |- |Shukla Dinkar IndraDutta |[[स्वतंत्र भारत पक्ष|स्वभाप]] |२३६८ | |- | विकास श्रीहरी हरणे |[[अपक्ष]] |१९४२ | |- | उद्धव अंतराम शिंगाडे |[[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] |१४२६ | |- | जितेंद्र आडकू राउत |[[अखिल भारतीय मानवता पक्ष]] |८८४ | |- | मनोहर प्रल्हाद गेडाम |[[अपक्ष]] |६६४ | |- | रविंद्र गुलाब नागोसे |[[अपक्ष]] |६०१ | |- | देवानंद सोनकुसरे |[[डेमोक्रॅटीक सेक्युलर पार्टी|डेसेपा]] |६०० | |- | देवानंद रामचंद्र पिलारे |[[अपक्ष]] |४९६ | |} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp157.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:चंद्रपूर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ]] nzn61fp12kz5y7tcz0hl2k6luegxkmw 2686198 2686197 2026-05-27T02:10:59Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2686198 wikitext text/x-wiki '''ब्रम्हपुरी विधानसभा मतदारसंघ - ७३''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार ब्रम्हपुरी मतदारसंघात [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर जिल्ह्यातील]] # सावली व # सिंदेवाही (ही दोन्ही संपूर्ण तालुके) आणि # ब्रह्मपुरी तालुक्यातील गांगलवाडी, ब्रह्मपुरी ही महसूल मंडळे आणि (ब्रह्मपुरी नगरपालिका) क्षेत्राचा समावेश होतो. ब्रम्हपुरी हा विधानसभा मतदारसंघ [[गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाचे [[विजय नामदेवराव वडेट्टीवार]] हे ब्रम्हपुरी विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== ब्रह्मपुरी विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : # [[सिंदेवाही तालुका]] (संपूर्ण) # [[सावली तालुका (महाराष्ट्र)]] * ब्रह्मपुरी तालुका : गांगलवाडी आणि ब्रह्मपुरी महसूल मंडळ; तसेच [[ब्रह्मपुरी नगरपालिका]] == ब्रह्मपुरी मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५६)'' |- | [[मध्य प्रांत विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | मुरारीराव कृष्णराव नागमोटी | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५६-१९६०)'' |- | rowspan="2" |[[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]]<ref name="2mem" group="n">द्विसदस्यीय जागा.</ref> | [[मुरारीराव कृष्णराव नागमोटी]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[गोविंद बिजाजी मेश्राम]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | [[गोविंद बिजाजी मेश्राम]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | rowspan="2" |बळीराम गुरपुडे |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | [[बाबुराव श्रावणजी भेंडारकर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | rowspan="2" |सुरेश चिंतामण खानोरकर | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | style="background-color: {{भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | नामदेव बकराम दोनाडकर | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | [[सुरेश चिंतामण खानोरकर]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | उद्धव अंतराम शिंगाडे | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] | rowspan="2" |प्रा.अतुल देविदास देशकर |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | rowspan="3" |[[विजय नामदेवराव वडेट्टीवार]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] |- |[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] |} == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २०09 ! |- !colspan=3|ब्रम्हपूरी ! |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत ! |- |अतुल देविदास देशकर |[[भाजप]] |५०३४० | |- | [[संदीप वामनराव गड्डमवार]] |[[अपक्ष]] |४४८४५ | |- | पंकज मधुकर गुड्डेवार |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |३०२६५ | |- | नीलकंठ पुंडलिक उरकुडे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |७३०० | |- | अशोक पंढरीनाथ रामटेके |[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले)|रिपाई (आ)]] |४५३५ | |- |डॉ. रमेशकुमार बाबूरावजी गजबे |[[अपक्ष]] |४१०३ | |- |Shukla Dinkar IndraDutta |[[स्वतंत्र भारत पक्ष|स्वभाप]] |२३६८ | |- | विकास श्रीहरी हरणे |[[अपक्ष]] |१९४२ | |- | उद्धव अंतराम शिंगाडे |[[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] |१४२६ | |- | जितेंद्र आडकू राउत |[[अखिल भारतीय मानवता पक्ष]] |८८४ | |- | मनोहर प्रल्हाद गेडाम |[[अपक्ष]] |६६४ | |- | रविंद्र गुलाब नागोसे |[[अपक्ष]] |६०१ | |- | देवानंद सोनकुसरे |[[डेमोक्रॅटीक सेक्युलर पार्टी|डेसेपा]] |६०० | |- | देवानंद रामचंद्र पिलारे |[[अपक्ष]] |४९६ | |} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp157.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:चंद्रपूर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ]] le4orie0hrtzrqgjlm8crgglk5tm2cn 2686199 2686198 2026-05-27T02:11:29Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2686199 wikitext text/x-wiki '''ब्रम्हपुरी विधानसभा मतदारसंघ - ७३''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. * लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार ब्रम्हपुरी मतदारसंघात [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर जिल्ह्यातील]] # सावली व # सिंदेवाही (ही दोन्ही संपूर्ण तालुके) आणि # ब्रह्मपुरी तालुक्यातील गांगलवाडी, ब्रह्मपुरी ही महसूल मंडळे आणि (ब्रह्मपुरी नगरपालिका) क्षेत्राचा समावेश होतो. ब्रम्हपुरी हा विधानसभा मतदारसंघ [[गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाचे [[विजय नामदेवराव वडेट्टीवार]] हे ब्रम्हपुरी विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== ब्रह्मपुरी विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : # [[सिंदेवाही तालुका]] (संपूर्ण) # [[सावली तालुका (महाराष्ट्र)]] * ब्रह्मपुरी तालुका : गांगलवाडी आणि ब्रह्मपुरी महसूल मंडळ; तसेच [[ब्रह्मपुरी नगरपालिका]] == ब्रह्मपुरी मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५६)'' |- | [[मध्य प्रांत विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | मुरारीराव कृष्णराव नागमोटी | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५६-१९६०)'' |- | rowspan="2" |[[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]]<ref name="2mem" group="n">द्विसदस्यीय जागा.</ref> | [[मुरारीराव कृष्णराव नागमोटी]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[गोविंद बिजाजी मेश्राम]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | [[गोविंद बिजाजी मेश्राम]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | rowspan="2" |बळीराम गुरपुडे |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | [[बाबुराव श्रावणजी भेंडारकर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | rowspan="2" |सुरेश चिंतामण खानोरकर | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | style="background-color: {{भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | नामदेव बकराम दोनाडकर | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | [[सुरेश चिंतामण खानोरकर]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | उद्धव अंतराम शिंगाडे | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] | rowspan="2" |प्रा.अतुल देविदास देशकर |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | rowspan="3" |[[विजय नामदेवराव वडेट्टीवार]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] |- |[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] |} == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २०09 ! |- !colspan=3|ब्रम्हपूरी ! |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत ! |- |अतुल देविदास देशकर |[[भाजप]] |५०३४० | |- | [[संदीप वामनराव गड्डमवार]] |[[अपक्ष]] |४४८४५ | |- | पंकज मधुकर गुड्डेवार |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |३०२६५ | |- | नीलकंठ पुंडलिक उरकुडे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |७३०० | |- | अशोक पंढरीनाथ रामटेके |[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले)|रिपाई (आ)]] |४५३५ | |- |डॉ. रमेशकुमार बाबूरावजी गजबे |[[अपक्ष]] |४१०३ | |- |Shukla Dinkar IndraDutta |[[स्वतंत्र भारत पक्ष|स्वभाप]] |२३६८ | |- | विकास श्रीहरी हरणे |[[अपक्ष]] |१९४२ | |- | उद्धव अंतराम शिंगाडे |[[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] |१४२६ | |- | जितेंद्र आडकू राउत |[[अखिल भारतीय मानवता पक्ष]] |८८४ | |- | मनोहर प्रल्हाद गेडाम |[[अपक्ष]] |६६४ | |- | रविंद्र गुलाब नागोसे |[[अपक्ष]] |६०१ | |- | देवानंद सोनकुसरे |[[डेमोक्रॅटीक सेक्युलर पार्टी|डेसेपा]] |६०० | |- | देवानंद रामचंद्र पिलारे |[[अपक्ष]] |४९६ | |} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp157.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:चंद्रपूर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ]] dr1xnpssu1w0mgt96qtixlpvr5aw3rc 0 69333 2686192 2625853 2026-05-27T02:07:27Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2686192 wikitext text/x-wiki '''चिमूर विधानसभा मतदारसंघ - ७४''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार चिमूर मतदारसंघात [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर जिल्ह्यातील]] #१) चिमूर आणि २) नागभीड ही तालुके आणि # ब्रह्मपुरी तालुक्यातील अहेर नवरगांव महसूल मंडळ यांचा समावेश होतो. चिमूर हा विधानसभा मतदारसंघ [[गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] पक्षाचे [[किर्तीकुमार भांगडिया| जितेश कुमार भांगडिया]] हे चिमूर विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== चिमूर विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : # [[चिमूर तालुका]] # [[नागभीड तालुका]] (संपूर्ण) * अंशतः [[ब्रह्मपुरी तालुका]]: अहेर नवरगांव महसूल मंडळ == चिमूर मतदारसंघातून निवडून आलेले सदस्य == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''१९६२ पूर्वी: [[ब्रह्मपुरी विधानसभा मतदारसंघ]]ाचा भाग'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | rowspan="2" |मारुतीराव दामोदर तुमपल्लीवार | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | [[मोतीराम बिरजे]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | आडकुजी शिवाजी सोनवणे | rowspan="4" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | [[यशोधरा भागीरथ बजाज]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | भुजंग मुकुंद बगडे |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | [[बाबुराव जसुजी वाघमारे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | डॉ. रमेशकुमार बापुराव गजबे | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | [[अविनाश मनोहर वारजुरकर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] | rowspan="3" |[[विजय नामदेवराव वडेट्टीवार]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] |- |२००६ ^ | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | rowspan="3" |[[किर्तीकुमार भांगडिया|बंटी जितेश भांगडिया]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] |- |[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] |- |} * ^ - पोट-निवडणूक == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९ |- !colspan=3|चिमूर |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[विजय नामदेवराव वडेट्टीवार]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |८९,३४१ |- | वसंतभाऊ नारायण वारजूरकर |[[भाजप]] |५८,७२५ |- | जे.टी. लोनबळे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |११,२०० |- | अरविंद आत्माराम सांदेकर |[[अपक्ष]] |१११० |- | प्रभाकर महागुजी दडमल |[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले)|रिपाई (आ)]] |१४५८ |- | संध्याताई जोगेश्वर वारजूरकर |[[अपक्ष]] |११८४ |- | विलासभाऊ डांगे |[[अपक्ष]] |९५० |- |QURESHI MOHMMAD IKHALAK |[[अपक्ष]] |६९६ |- | प्रमोद नागोराव बारापात्रे |[[डेमोक्रॅटीक सेक्युलर पार्टी|डेसेपा]] |५६४ |- | रमेश गणपतराव मडावी |[[अपक्ष]] |४६० |- | विजय हिरामण इंदूरकर |[[प्रबुद्ध रिपब्लिकन पार्टी|प्ररिप]] |४४२ |- | पेंदाम दिवाकर G. |[[अपक्ष]] |३९२ |- | अशोक मारोतराव मुळेवार |[[अपक्ष]] |३३९ |- | बाबुराव लक्ष्मण दांडेकर |[[अपक्ष]] |२१६ |- | हरगोविंद बंगाराम मसराम |[[गोंडवाना गणतंत्र पार्टी|गोंगपा]] |१६२ |} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp158.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:चंद्रपूर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ]] g917bghugrbpe70tohdnwp88u2h2dgz 2686193 2686192 2026-05-27T02:07:55Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2686193 wikitext text/x-wiki '''चिमूर विधानसभा मतदारसंघ - ७४''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार चिमूर मतदारसंघात [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर जिल्ह्यातील]] # चिमूर व नागभीड ही २ तालुके आणि # ब्रह्मपुरी तालुक्यातील अहेर नवरगांव महसूल मंडळ यांचा समावेश होतो. चिमूर हा विधानसभा मतदारसंघ [[गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] पक्षाचे [[किर्तीकुमार भांगडिया| जितेश कुमार भांगडिया]] हे चिमूर विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== चिमूर विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : # [[चिमूर तालुका]] # [[नागभीड तालुका]] (संपूर्ण) * अंशतः [[ब्रह्मपुरी तालुका]]: अहेर नवरगांव महसूल मंडळ == चिमूर मतदारसंघातून निवडून आलेले सदस्य == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''१९६२ पूर्वी: [[ब्रह्मपुरी विधानसभा मतदारसंघ]]ाचा भाग'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | rowspan="2" |मारुतीराव दामोदर तुमपल्लीवार | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | [[मोतीराम बिरजे]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | आडकुजी शिवाजी सोनवणे | rowspan="4" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | [[यशोधरा भागीरथ बजाज]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | भुजंग मुकुंद बगडे |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | [[बाबुराव जसुजी वाघमारे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | डॉ. रमेशकुमार बापुराव गजबे | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | [[अविनाश मनोहर वारजुरकर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] | rowspan="3" |[[विजय नामदेवराव वडेट्टीवार]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] |- |२००६ ^ | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | rowspan="3" |[[किर्तीकुमार भांगडिया|बंटी जितेश भांगडिया]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] |- |[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] |- |} * ^ - पोट-निवडणूक == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९ |- !colspan=3|चिमूर |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[विजय नामदेवराव वडेट्टीवार]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |८९,३४१ |- | वसंतभाऊ नारायण वारजूरकर |[[भाजप]] |५८,७२५ |- | जे.टी. लोनबळे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |११,२०० |- | अरविंद आत्माराम सांदेकर |[[अपक्ष]] |१११० |- | प्रभाकर महागुजी दडमल |[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले)|रिपाई (आ)]] |१४५८ |- | संध्याताई जोगेश्वर वारजूरकर |[[अपक्ष]] |११८४ |- | विलासभाऊ डांगे |[[अपक्ष]] |९५० |- |QURESHI MOHMMAD IKHALAK |[[अपक्ष]] |६९६ |- | प्रमोद नागोराव बारापात्रे |[[डेमोक्रॅटीक सेक्युलर पार्टी|डेसेपा]] |५६४ |- | रमेश गणपतराव मडावी |[[अपक्ष]] |४६० |- | विजय हिरामण इंदूरकर |[[प्रबुद्ध रिपब्लिकन पार्टी|प्ररिप]] |४४२ |- | पेंदाम दिवाकर G. |[[अपक्ष]] |३९२ |- | अशोक मारोतराव मुळेवार |[[अपक्ष]] |३३९ |- | बाबुराव लक्ष्मण दांडेकर |[[अपक्ष]] |२१६ |- | हरगोविंद बंगाराम मसराम |[[गोंडवाना गणतंत्र पार्टी|गोंगपा]] |१६२ |} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp158.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:चंद्रपूर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ]] r9ziwkap71zk2y7edrino7hudyhcz8c 2686194 2686193 2026-05-27T02:08:37Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2686194 wikitext text/x-wiki '''चिमूर विधानसभा मतदारसंघ - ७४''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार चिमूर मतदारसंघात [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर जिल्ह्यातील]] # चिमूर व नागभीड ही २ तालुके आणि # ब्रह्मपुरी तालुक्यातील अहेर नवरगांव महसूल मंडळ यांचा समावेश होतो. चिमूर हा विधानसभा मतदारसंघ [[गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] पक्षाचे [[किर्तीकुमार भांगडिया| जितेश कुमार भांगडिया]] हे चिमूर विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== चिमूर विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : # [[चिमूर तालुका]] # [[नागभीड तालुका]] (संपूर्ण) * अंशतः [[ब्रह्मपुरी तालुका]]: अहेर नवरगांव महसूल मंडळ == चिमूर मतदारसंघातून निवडून आलेले सदस्य == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''१९६२ पूर्वी: [[ब्रह्मपुरी विधानसभा मतदारसंघ]]ाचा भाग'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | rowspan="2" |मारुतीराव दामोदर तुमपल्लीवार | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | [[मोतीराम बिरजे]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | आडकुजी शिवाजी सोनवणे | rowspan="4" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | [[यशोधरा भागीरथ बजाज]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | भुजंग मुकुंद बगडे |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | [[बाबुराव जसुजी वाघमारे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | डॉ. रमेशकुमार बापुराव गजबे | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | [[अविनाश मनोहर वारजुरकर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] | rowspan="3" |[[विजय नामदेवराव वडेट्टीवार]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] |- |२००६ ^ | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | rowspan="3" |[[किर्तीकुमार भांगडिया|बंटी जितेश भांगडिया]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] |- |[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] |- |} * ^ - पोट-निवडणूक == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९ |- !colspan=3|चिमूर |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[विजय नामदेवराव वडेट्टीवार]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |८९,३४१ |- | वसंतभाऊ नारायण वारजूरकर |[[भाजप]] |५८,७२५ |- | जे.टी. लोनबळे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |११,२०० |- | अरविंद आत्माराम सांदेकर |[[अपक्ष]] |१११० |- | प्रभाकर महागुजी दडमल |[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले)|रिपाई (आ)]] |१४५८ |- | संध्याताई जोगेश्वर वारजूरकर |[[अपक्ष]] |११८४ |- | विलासभाऊ डांगे |[[अपक्ष]] |९५० |- |QURESHI MOHMMAD IKHALAK |[[अपक्ष]] |६९६ |- | प्रमोद नागोराव बारापात्रे |[[डेमोक्रॅटीक सेक्युलर पार्टी|डेसेपा]] |५६४ |- | रमेश गणपतराव मडावी |[[अपक्ष]] |४६० |- | विजय हिरामण इंदूरकर |[[प्रबुद्ध रिपब्लिकन पार्टी|प्ररिप]] |४४२ |- | पेंदाम दिवाकर G. |[[अपक्ष]] |३९२ |- | अशोक मारोतराव मुळेवार |[[अपक्ष]] |३३९ |- | बाबुराव लक्ष्मण दांडेकर |[[अपक्ष]] |२१६ |- | हरगोविंद बंगाराम मसराम |[[गोंडवाना गणतंत्र पार्टी|गोंगपा]] |१६२ |} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp158.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:चंद्रपूर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ]] s2iycqbb35p1zebqs6ohfphn8oeucf4 2686195 2686194 2026-05-27T02:09:11Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2686195 wikitext text/x-wiki '''७४-चिमूर विधानसभा मतदारसंघ''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार चिमूर मतदारसंघात [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर जिल्ह्यातील]] # चिमूर व नागभीड ही २ तालुके आणि # ब्रह्मपुरी तालुक्यातील अहेर नवरगांव महसूल मंडळ यांचा समावेश होतो. चिमूर हा विधानसभा मतदारसंघ [[गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] पक्षाचे [[किर्तीकुमार भांगडिया| जितेश कुमार भांगडिया]] हे चिमूर विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== चिमूर विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : # [[चिमूर तालुका]] # [[नागभीड तालुका]] (संपूर्ण) * अंशतः [[ब्रह्मपुरी तालुका]]: अहेर नवरगांव महसूल मंडळ == चिमूर मतदारसंघातून निवडून आलेले सदस्य == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''१९६२ पूर्वी: [[ब्रह्मपुरी विधानसभा मतदारसंघ]]ाचा भाग'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | rowspan="2" |मारुतीराव दामोदर तुमपल्लीवार | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | [[मोतीराम बिरजे]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | आडकुजी शिवाजी सोनवणे | rowspan="4" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | [[यशोधरा भागीरथ बजाज]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | भुजंग मुकुंद बगडे |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | [[बाबुराव जसुजी वाघमारे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | डॉ. रमेशकुमार बापुराव गजबे | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | [[अविनाश मनोहर वारजुरकर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] | rowspan="3" |[[विजय नामदेवराव वडेट्टीवार]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] |- |२००६ ^ | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | rowspan="3" |[[किर्तीकुमार भांगडिया|बंटी जितेश भांगडिया]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] |- |[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] |- |} * ^ - पोट-निवडणूक == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९ |- !colspan=3|चिमूर |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[विजय नामदेवराव वडेट्टीवार]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |८९,३४१ |- | वसंतभाऊ नारायण वारजूरकर |[[भाजप]] |५८,७२५ |- | जे.टी. लोनबळे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |११,२०० |- | अरविंद आत्माराम सांदेकर |[[अपक्ष]] |१११० |- | प्रभाकर महागुजी दडमल |[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले)|रिपाई (आ)]] |१४५८ |- | संध्याताई जोगेश्वर वारजूरकर |[[अपक्ष]] |११८४ |- | विलासभाऊ डांगे |[[अपक्ष]] |९५० |- |QURESHI MOHMMAD IKHALAK |[[अपक्ष]] |६९६ |- | प्रमोद नागोराव बारापात्रे |[[डेमोक्रॅटीक सेक्युलर पार्टी|डेसेपा]] |५६४ |- | रमेश गणपतराव मडावी |[[अपक्ष]] |४६० |- | विजय हिरामण इंदूरकर |[[प्रबुद्ध रिपब्लिकन पार्टी|प्ररिप]] |४४२ |- | पेंदाम दिवाकर G. |[[अपक्ष]] |३९२ |- | अशोक मारोतराव मुळेवार |[[अपक्ष]] |३३९ |- | बाबुराव लक्ष्मण दांडेकर |[[अपक्ष]] |२१६ |- | हरगोविंद बंगाराम मसराम |[[गोंडवाना गणतंत्र पार्टी|गोंगपा]] |१६२ |} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp158.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:चंद्रपूर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ]] qklk0482asj0tnv8u4x1fnd1afn3c2j 0 70709 2686246 2086467 2026-05-27T08:43:10Z Abhijitsathe 4193 2686246 wikitext text/x-wiki '''फणिंद्रनाथ रंगराजन कुमारमंगलम''' (तामिळ: ரங்கராஜன் குமாரமங்கலம்)([[मे १२]], [[इ.स. १९५२]]- [[ऑगस्ट २३]], [[इ.स. २०००|इ.स. २०००]]) हे [[मे]] [[इ.स. १९९५]] पर्यंत काँग्रेस पक्षाचे आणि [[डिसेंबर]] [[इ.स. १९९७]] नंतर भारतीय जनता पक्षाचे नेते होते. ते [[मे]] [[इ.स. १९९५]] ते [[डिसेंबर]] [[इ.स. १९९७]] या काळात [[तिवारी काँग्रेस]]चे सदस्य होते. ते [[इ.स. १९८४]], [[इ.स. १९८९]] आणि [[इ.स. १९९१]]च्या लोकसभा निवडणुकींमध्ये काँग्रेसचे उमेदवार म्हणून [[तामिळनाडू]] राज्यातील [[सेलम लोकसभा मतदारसंघ|सेलम]] तर [[इ.स. १९९८]] आणि [[इ.स. १९९९]]च्या लोकसभा निवडणुकींमध्ये भारतीय जनता पक्षाचे उमेदवार म्हणून [[तामिळनाडू]] राज्यातील [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरूचिरापल्ली]] लोकसभा मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले. ते [[इ.स. १९९८]] ते [[इ.स. २०००|इ.स. २०००]] या काळात [[अटलबिहारी वाजपेयी]] यांच्या मंत्रीमंडळात [[उर्जामंत्री]] आणि [[संसदीय कार्यमंत्री]] होते. [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय उर्जामंत्री]] [[वर्ग:भारतीय संसदीय कार्यमंत्री]] [[वर्ग:८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:९ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:सेलमचे खासदार]] [[वर्ग:तिरूचिरापल्लीचे खासदार]] [[वर्ग:इ.स. १९५२ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २००० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 26s6ja4xvn6lquq2qgk9hln7vaj7paj 0 71010 2686108 2592390 2026-05-26T15:21:22Z अभय नातू 206 प्रस्तावना 2686108 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''भारतीय चित्रपट आणि दूरदर्शन संस्था, पुणे''' ([[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]: ''Film and Television Institute of India'', ''फिल्म अँड टेलिव्हिजन इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडिया'' ; लघुरूप: ''FTII'', ''एफ.टी.आय.आय.'') ही [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातल्या]] [[पुणे]] शहरात असलेली [[चित्रपट]] व दूरचित्रवाणी माध्यमांविषयीचे प्रशिक्षण देणारी संस्था आहे. ही संस्था [[भारत सरकार|भारत सरकारच्या]] [[माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय (भारत)|माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयाची]] एक स्वायत्त संस्था आहे. ही संस्था पूर्वीच्या [[प्रभात फिल्म्स]] कंपनीच्या प्रांगणात वसलेली आहे. इ.स. १९६० साली ह्या संस्थेची स्थापना करण्यात आली. ही संस्था ''सायलेक्ट'' <ref name = "सायलेक्ट">सायलेक्ट ([[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]: ''International Liaison Centre of Schools of Cinema and Television'' , ''इंटरनॅशनल लिएझन सेंटर ऑफ सिनेमा ॲंड टेलिव्हिजन'' ; लघुरूप: ''CILECT'')</ref> ह्या जागतिक दर्जाच्या संस्थेशी संलग्न आहे. ==इतिहास== {{बदल}} संस्थेची स्थापना १९६० मध्ये झाली आणि १९६१ मध्ये तिचे अभ्यासक्रम सुरू झाले. पूर्वी [[नवी दिल्ली]] येथे कार्यरत असलेली दूरचित्रवाणी प्रशिक्षण शाखा १९७४ मध्ये [[पुणे|पुण्यात]] स्थलांतरित झाली. त्यानंतर, संस्थेला [[माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय (भारत)|माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयाकडून]] पूर्णपणे मदत मिळाली. जुलै २०११ मध्ये माहिती आणि प्रसारण मंत्री [[अंबिका सोनी|अंबिका सोनी यांनी]] सांगितले की FTII ला 'सेंटर ऑफ एक्सलन्स' म्हणून विकसित करण्यासाठी संसदेत एक विधेयक सादर केले जाईल. यामुळे संस्थेला विद्यापीठाचा शैक्षणिक दर्जा आणि विशेषाधिकारांचा आनंद घेता येईल. फेब्रुवारी २०१५ मध्ये [[गजेंद्र चौहान]] यांची संस्थेच्या अध्यक्षपदी नियुक्ती करण्यात आली, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bollywoodsunshine.com/india/Give-me-a-chance-Gajendra-Chauhan-post-FTII-furore/articleshow/47655616.cms|title=Give me a chance: Gajendra Chauhan post FTII furore - The Times of India|date=February 2019|access-date=2019-01-31}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ज्याने संस्थेतील विद्यार्थ्यांनी निषेध केला होता. १८ ऑगस्ट २०१५ रोजी, पोलिसांनी - रात्रीच्या वेळी केलेल्या कारवाईत संचालक प्रशांत पाठराबे आणि इतर कर्मचाऱ्यांना त्यांच्या कार्यालयात आठ तास कोंडून ठेवलेल्या संप करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना अटक केली. विद्यार्थ्यांनी आपला छळ केला आणि मानसिक छळ केला, असा दावा दिग्दर्शकाने केला. विद्यार्थ्यांची जामिनावर सुटका करण्यात आली. विद्यार्थ्यांनी संचालकाला घेराव घालत आणि आरडाओरडा करतानाचा व्हिडिओ व्यवस्थापनाने जारी केला. प्रत्युत्तरादाखल, विद्यार्थ्यांनी संचालकांच्या कार्यालयात विद्यार्थ्यांना मारहाण करताना आणि काचा फोडल्याचा एक अप्रसिद्ध व्हिडिओ जारी केला. पुणे पोलिसांनी मध्यरात्री येऊन विद्यार्थ्यांना अटक करण्याच्या कृत्याचा प्रहार विद्यार्थ्यांनी तीव्र शब्दात निषेध केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bollywoodsunshine.com/|title=FTII stir: Students protest Gajendra Chauhan's appointment - The Times of India|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102141412/https://www.bollywoodsunshine.com/|archive-date=2 January 2020|access-date=1 February 2019}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070805/spectrum/main6.htm|title=Bollywood's talent pool (Diploma films over the years)|date=5 August 2007|publisher=[[The Tribune (Chandigarh)]]}}</ref> ==व्यवस्थापन== FTII १८६० च्या सोसायटी नोंदणी कायद्यांतर्गत नोंदणीकृत आहे. सोसायटीचे अध्यक्ष अध्यक्ष असतात, जे गव्हर्निंग कौन्सिल, शैक्षणिक परिषद आणि स्थायी वित्त समितीचे अध्यक्ष म्हणूनही काम करतात. गव्हर्निंग कौन्सिलची स्थापना सोसायटीच्या सदस्यांमधून निवडून केली जाते. गव्हर्निंग कौन्सिल ही FTII ची सर्वोच्च संस्था आहे आणि संस्थेचे सर्व प्रमुख धोरणात्मक निर्णय घेण्यासाठी ती जबाबदार आहे. परिषद, त्या बदल्यात, शैक्षणिक परिषद आणि स्थायी वित्त समितीची नियुक्ती करते, या दोघांचे सदस्य शैक्षणिक व्यवहार आणि आर्थिक बाबींशी संबंधित धोरणात्मक बाबींमध्ये FTII ला सल्ला देण्यासाठी जबाबदार असतात. <ref name="Express">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/india/india-others/on-gajendra-chauhans-plate-admin-and-academics/|title=On Gajendra Chauhan's plate, admin and academics|date=13 July 2015|publisher=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=13 July 2015}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ftiindia.com/management.html|title=FTII Administrative Structure|date=13 July 2015|publisher=FTII|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518052018/http://ftiindia.com/management.html|archive-date=18 May 2017|access-date=13 July 2015}}</ref> एक संचालक संस्थेचा कार्यकारी प्रमुख म्हणून काम करतो आणि त्याची धोरणे आणि कार्यक्रम राबवतो. भारतीय माहिती सेवा (IIS) चे १९९२ बॅचचे अधिकारी प्रशांत पाठराबे यांना डीजे नारायण यांचा कार्यकाळ संपल्यानंतर संचालक म्हणून तात्पुरता पदभार देण्यात आला आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outlookindia.com/news/article/iis-officer-prashant-pathrabe-appointed-new-ftii-director/906949|title=IIS Officer Prashant Pathrabe Appointed New FTII Director|date=17 July 2015|publisher=FTII|access-date=17 July 2015}}</ref> गजेंद्र चौहान, गव्हर्निंग कौन्सिलचे पदसिद्ध अध्यक्ष, त्यांच्या नियुक्तीच्या विरोधामुळे, अद्याप सामील झालेले नाहीत. <ref name="Express2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/india/india-others/on-gajendra-chauhans-plate-admin-and-academics/|title=On Gajendra Chauhan's plate, admin and academics|date=13 July 2015|publisher=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=13 July 2015}}</ref> ९५ दिवसांहून अधिक काळ विरोध सुरू आहे, परंतु नियुक्तीबद्दलचा गोंधळ अद्यापही कायम आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.biharprabha.com/2015/09/govt-doing-nothing-to-end-logjam-ftii-students/|title=Govt doing nothing to end logjam: FTII students|date=15 September 2015|publisher=news.biharprabha.com|access-date=15 September 2015|agency=ANI}}</ref> ==उल्लेखनीय प्राध्यापक== * [[डेव्हिड लीन]] <ref name="Chandra">{{Cite magazine|last=Chandra, Anupama|date=15 March 1996|title=Searching for direction|url=http://indiatoday.intoday.in/story/not-just-market-pressures-and-structural-changes-ftii-beset-with-whole-lot-of-problems/1/283822.html|magazine=[[इंडिया टुडे (नियतकालिक)|इंडिया टुडे]]|access-date=14 July 2015}}</ref> * [[इस्तवान गाल]] * [[मणि कौल]] <ref name="Chandra" /> * [[ऋत्विक घटक]] <ref name="Chandra" /> * [[सत्यजित राय|सत्यजित रे]] <ref name="Chandra" /> * [[टॉम अल्टर]] <ref name="Chandra" /> == प्रसिद्ध विद्यार्थी == * [[अटूर गोपालकृष्णन]] * [[उमेश विनायक कुलकर्णी]] * [[सचिन कुंडलकर]] == संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.ftiindia.com/ | title = अधिकृत संकेतस्थळ | भाषा = इंग्लिश }} [[वर्ग:चित्रपट]] [[वर्ग:पुण्यातील शैक्षणिक संस्था]] [[वर्ग:इ.स. १९६० मधील निर्मिती]] qq4njyzeowxe2dvkjt1xrb0vlfybezb 0 72818 2686247 2082593 2026-05-27T08:44:04Z Abhijitsathe 4193 2686247 wikitext text/x-wiki '''एल. अदाईकलराज''' ([[मे ९]],[[इ.स. १९३६]]-हयात) हे भारत देशातील तमिळनाडू राज्यातील राजकारणी आहेत. ते [[इ.स. १९८४]], [[इ.स. १९८९]] आणि [[इ.स. १९९१]]च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाचे उमेदवार म्हणून तर [[इ.स. १९९६]]च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[तमिळ मनिला काँग्रेस]] पक्षाचे उमेदवार म्हणून तमिळनाडू राज्यातील [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरूचिरापल्ली]] लोकसभा मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले. [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:तमिळ मनीला काँग्रेस नेते]] [[वर्ग:८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:९ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:तिरूचिरापल्लीचे खासदार]] [[वर्ग:इ.स. १९३६ मधील जन्म]] 6asc677yv30ruj2mp4san41qgx8kjgp 0 72933 2686048 2086471 2026-05-26T12:11:08Z Abhijitsathe 4193 2686048 wikitext text/x-wiki '''पी.आर.एस. वेंकटेशन''' हे [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाचे नेते आहेत. ते [[इ.स. १९८४]] आणि [[इ.स. १९८९]]च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[कडलूर लोकसभा मतदारसंघ|कड्डल्लोर लोकसभा मतदारसंघातून]] [[काँग्रेस पक्ष|काँग्रेस पक्षाचे]] उमेदवार म्हणून तर [[इ.स. १९९६]]च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[तमिळ मनिला काँग्रेस]] पक्षाचे उमेदवार म्हणून लोकसभेवर निवडून गेले. {{DEFAULTSORT:वेंकटेशन, पी.आर.एस.}} [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:९ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:कड्डल्लोरचे खासदार]] q4sqglo1vyc2sx9230jz2eruhgvdr5s 0 73307 2686063 2685962 2026-05-26T12:24:49Z Abhijitsathe 4193 2686063 wikitext text/x-wiki '''संबंदम अळागिरी''' ([[ऑक्टोबर २२]], [[इ.स. १९५२]]- हयात) हे [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस पक्षाचे]] नेते आहेत. ते [[इ.स. २००९]]च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[कडलूर लोकसभा मतदारसंघ|कडल्लोर]] लोकसभा मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले. {{DEFAULTSORT:अळागिरी संबंदम}} [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:इ.स. १९५२ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] 9m3m1cyk99j7nk8uf0slbbmpj1zrg9r 0 80955 2686163 2685812 2026-05-26T17:24:50Z WordWise22 161849 Wikilink added 2686163 wikitext text/x-wiki {{अशुद्धलेखन}} '''गुरुकुल शिक्षण''' हे भारतातील अतिप्राचिन [[शिक्षण]] प्रकारातील एक आहे. गुरुकुल म्हणजे असे विद्यालय, जिथे विद्यार्थी आपल्या [[कुटुंब|कुटुंबापासून]] दूर राहून गुरुंच्या कुटुंबाचा एक भाग बनून शिक्षण घेतो. [[प्राचीन भारत|प्राचीन भारतात]] गुरुकुल हेच [[शिक्षण]] आणि अध्यापनाची प्रमुख केंद्रे होती. दूरदूरहून ब्रह्मचारी विद्यार्थी किंवा सत्याचा शोध घेणारे परिव्राजक आपले शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी तेथे जात असत. ही गुरुकुले लहान किंवा मोठी अशा सर्व प्रकारची असत. ==शिक्षणाची पद्धत== गुरुकुल शिक्षणाचा कालावधी अदमासे [[कौटिल्य|कौटिल्या]] आधीचा आहे. या शिक्षण पद्धतित विद्यार्थ्यास शिक्षकाच्या घरी , त्या कुटुंबाचा एक भाग बनून शिक्षण घ्यावे लागे. शिक्षकास 'गुरु' तर विद्यार्थ्यास 'शिष्य' हे संबोधन वापरले जात असे. वयाच्या ७ व्या किंवा ८व्या वर्षी गुरुं कडे पाठविण्याचा प्रघात होता. हे शिक्षण १२ वर्ष चाले. या शिक्षण पद्धतीत अनेक विद्यांचा समावेश होता. विद्याभ्यास, शस्राभ्यास, योगाभ्यास अशा अनेक प्रकारच्या शिक्षणाचा समावेश असे. गुरुंच्या घरी शिकत असताना शिष्यास घरातील अनेक कामात मदत करावी लागे. कपडे धुणे, भांडी धुणे, स्वयंपाक करणे अशा सर्व प्रकारच्या कामांचा समावेश असे. ही पद्धत पूर्ण भारतात प्रचलीत होती. नंतर ही पद्धत धार्मिक अभ्यासापुरती मर्यादित राहिली. या परंपरेत गुरू शिष्याकडून कोणतेहि मूल्य घेत नसे. शिक्षण पूर्ण झाल्यावर शिष्य गुरुंना विनम्रतेने गुरुदक्षिणा अर्पण करीत असत. गुरुदक्षिणेत कृतज्ञतेचा भाव जास्त असे. ===विद्याभ्यास=== अनेक विविध विद्यांचा अभ्यास येथे होत असे. उदा. वैदिक विद्या, विधिविद्या, इ. === शस्राभ्यास=== अनेक विविध शस्रांचा अभ्यास येथे होत असे.उदा.भाला, धनुष्य, गदायुद्ध, तलवार इ. ===शास्राभ्यास=== अनेक विविध शास्रांचा अभ्यास येथे होत असे. उदा. राज्यशास्त्र, धर्मशास्त्र, भाषाशास्त्र, वेदशास्त्र, इ. ===योगाभ्यास=== अनेक विविध योग विद्यांचा अभ्यास येथे होत असे. उदा.हटयोग, राजयोग, इ. ==संज्ञा== * गुरु, गुरुवर्य,आचार्य - ज्या व्यक्ति शिक्षण देतात किंवा शिक्षक म्हणून कार्यभार बघतात त्यांना ही संज्ञा वापरली जात असे. * गुरुमाता, गुरुपत्नी - शिक्षकांच्या पत्नीस ही संज्ञा वापरली जात असे. * गुरुकन्या, गुरुभगिनी - शिक्षकांच्या मुलीस ही संज्ञा वापरली जात असे. * गुरुबंधू - सहविद्यार्थ्यास. * आश्रम - शिक्षकांच्या घरास किंवा जिथे शिक्षण घेतले त्या जागेस ही संज्ञा वापरली जात असे. ==प्रकार== प्राचीन भारतात तीन प्रकारच्या शिक्षण संस्था पद्धति अस्तित्वात होत्या : (१) गुरुकुल- जिथे विद्यार्थी आश्रमात राहून विद्याध्ययन करीत. (२) परिषद- जिथे तज्ज्ञ शिक्षकांद्वारे शिकविले जात. (३) तपस्थली-जिथे मोठी सम्मेलन होत. गुरुकुल आश्रमामध्ये कालांतराने हजारों विद्यार्थी शिकावयास येत. अशा आश्रमांच्या प्रमुखांना 'कुलपति' म्हणत असत. [[वर्ग: शैक्षणिक संस्था]] lpes4hmq79vi59q5krobgg83i9r07s2 0 86362 2686239 2638321 2026-05-27T07:10:49Z Abhijitsathe 4193 2686239 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = ए. राजा | चित्र नाव = A_still_of_the_Union_Minister_for_Environment_&_Forests,_Shri_A._Raja_during_a_meeting_of_Chief_Wildlife_Wardens_and_Field_Directors_of_Project_Tiger_Reserves,_in_New_Delhi_on_May_26,_2005.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी]] | कार्यकाळ_आरंभ = २३ मे २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[सी. गोपालकृष्णन]] | पुढील = | मतदारसंघ1 = [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = २२ मे २००९ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = १६ मे २०१४ | मागील1 = [[आर. प्रभू]] | पुढील1 = [[सी. गोपालकृष्णन]] | मतदारसंघ2 = [[पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेराम्बलुर]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = ऑक्टोबर १९९९ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = मे २००९ | मागील2 = पी. राजा रेतिनम | पुढील2 = [[नेपोलियन (अभिनेता)|नेपोलियन]] | मतदारसंघ3 = [[पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेराम्बलुर ]] | कार्यकाळ_आरंभ3 = मे १९९६ | कार्यकाळ_समाप्ती3 = फेब्रुवारी १९९८ | मागील3 = [[ए. अशोकराज]] | पुढील3 = पी. राजा रेतिनम | पद4 = [[दूरसंचार मंत्रालय (भारत)|केंद्रीय दूरसंचार मंत्री]] | पंतप्रधान4 = [[मनमोहन सिंग]] | कार्यकाळ_आरंभ4 = मे २००७ | कार्यकाळ_समाप्ती4 = नोव्हेंबर २०१० | मागील4 = [[दयानिधी मारन]] | पुढील4 = [[कपिल सिबल]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1963|10|26}} | जन्मस्थान = [[अरियालूर जिल्हा]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''आंदिमुथू राजा''' ([[मे १०]], [[इ.स. १९६३]]) हे भारतीय राजकारणी आहेत. ते [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] पक्षाचे उमेदवार म्हणून [[इ.स. १९९६]],[[इ.स. १९९९]],[[इ.स. २००४]] च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[पेरांबालूर]] लोकसभा मतदारसंघातून तर [[इ.स. २००९]] च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[तमिळनाडू]] राज्यातीलच [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरीस]] लोकसभा मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले. [[मनमोहनसिंग]] सरकारमध्ये ते [[मे]] [[इ.स. २००४]] ते [[मे]] [[इ.स. २००७]] या काळात [[पर्यावरणमंत्री]]होते तर [[मे]] [[इ.स. २००७]] पासून ते [[दूरसंचारमंत्री]] होते. [[२जी स्पेक्ट्रम घोटाळा|टू जी स्पेक्ट्रम लिलाव व परवाने वाटपातील कोट्यवधी रूपयांच्या गैरव्यवहाराच्या]] आरोपाखाली ११ फेब्रुवारी २०११ रोजी त्यांची रवानगी तिहार जेलमध्ये करण्यात आली. दूरसंचार मंत्रिपदाचा गैरवापर करून निवडक खासगी कंपन्यांना लाभ मिळवून देणे असे आरोप राजा वरती आहेत.<ref>[http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/7415381.cms 'स्पेक्ट्रम' राजा गजाआड]{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> या 2G स्पेक्ट्रम घोटाळ्यासंदर्भात एकूण तीन खटले सुरू आहेत. त्यापैकी दोन सीबीआयच्या कोर्टात, तर तिसरा अंमलबजावणी संचलनालयाकडे आहे. या प्रकरणातील पहिल्या खटल्याचा निकाल २० डिसेंबर २०१७ रोजी आला व सर्व आरोपी निर्दोष सुटले. दिल्लीतील सीबीआय कोर्टाने यासंदर्भात निर्णय दिला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://abpmajha.abplive.in/india/a-raja-kanimozhi-other-16-accused-acquitted-in-2g-spectrum-allocation-scam-case-493191 |title=2G घोटाळा : ए राजा, कनिमोळींसह सर्व आरोपी निर्दोष |access-date=2017-12-21 |archive-date=2017-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222132747/http://abpmajha.abplive.in/india/a-raja-kanimozhi-other-16-accused-acquitted-in-2g-spectrum-allocation-scam-case-493191 |url-status=dead }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:राजा, आंदिमुथू}} [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:द्रविड मुन्नेत्र कळघम पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय पर्यावरणमंत्री]] [[वर्ग:भारतीय दूरसंचारमंत्री]] [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:पेरांबुलूरचे खासदार]] [[वर्ग:निलगिरीचे खासदार]] [[वर्ग:भारतातील भ्रष्टाचाराचे आरोपी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] hqmszy97kuu1o4rm1tdf4oanx7egiao 0 89566 2686151 2616032 2026-05-26T17:06:17Z संतोष गोरे 135680 2686151 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''संगोळी रायन्ना''' ( १५ ऑगस्ट १७९८ - मृत्यू २६ जानेवारी १८३१) हे स्वातंत्र्यपूर्व [[कित्तूर]] संस्थानचे सेनापती आणि भारतातील स्वातंत्र्यसेनानी होते. आयुष्याच्या शेवटच्या क्षणापर्यंत त्यांनी ब्रिटिशांशी निकराची झुंज दिली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.sahyadribana.com/2011/01/blog-post_262.html |title=संगोळी रायन्ना |access-date=2011-01-25 |archive-date=2020-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222121458/http://www.sahyadribana.com/2011/01/blog-post_262.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.marathivishvakosh.in/index.php?option=com_content&view=article&id=6333&Itemid=2&limitstart=3 |title=मराठी विश्वकोशातील उल्लेख |access-date=2012-10-03 |archive-date=2020-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928021324/http://www.marathivishvakosh.in/index.php?option=com_content&view=article&id=6333&Itemid=2&limitstart=3 |url-status=dead }}</ref> ==बालपण== त्यांचा जन्म १५ ऑगस्ट १७९८ रोजी कित्तूर (कर्नाटक) मधील संगोळी या छोट्या गावात एका कुरुबा (धनगर) कुटुंबात झाला. लहानपणापासूनच संगोळी रायन्ना हे काटक आणि धाडसी होते. याच गुणांचा फायदा त्यांना ब्रिटिशांविरुद्ध लढताना झाला. ==कित्तुरचे युद्ध== [[कित्तूर]] या राज्याची राणी होती [[राणी चेन्नम्मा]]. तिचा विवाह मल्लासर्जा यांच्याशी झाला होतं. त्यांना एक मुलगा होता. परंतु १८२४ मध्ये त्याचे निधन झाले. त्यामुळे राणी चेन्नम्मा ने शिवलिंगप्पा याला दत्तक घेतले आणि गादीवर बसवले. परंतु ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी ने या दत्तकपुत्राला मान्यता दिली नाही आणि त्याची सिंहासनावरून हकालपट्टी केली. परंतु स्वाभिमानी राणी चेन्नम्मा ने ब्रिटिशांविरुद्ध युद्ध पुकारले. हेच ते कित्तुरचे युद्ध. या युद्धात राणी चेन्नम्मा स्वतः घोड्यावर बसून ब्रिटिशांशी लढली. यावेळी राणी चेन्नम्माचा प्रमुख सेनापती होता संगोळी रायण्णा. संगोळी रायण्णानेही पराक्रमाची शर्थ केली. परंतु दुर्दैवाने राणी चेन्नम्माला बैलहोंगलच्या किल्ल्यावर पकडण्यात आले. तिचा मृत्यू २१ फेब्रुवारी १८२९ रोजी झाला. त्यानंतर मात्र संगोळी रायण्णाने गनिमी काव्याने ब्रिटिशांना चांगलीच झुंज दिली. त्याने गोरगरीब, सामान्य प्रजेतून सैन्य उभे केले. त्यांच्या मदतीने सरकारी मालमत्तेवर हल्ले कारणे, ब्रिटिशांचा खजिना लुटणे, जे सावकार आणि जमीनदार गरिबांना लुबाडत होते त्यांचे जमिनीची कागदपत्रे जाळून टाकणे अशा प्रकारे संगोळी रायण्णाने सामान्य जनतेला उठाव करण्यास प्रोत्साहित केले. परंतु फितुरी आणि दगा हे भारतीय समाजावरील कलंक आहेत. अखेर दगा करूनच ब्रिटिशांनी संगोळी रायण्णा यांना पकडले. स्वातंत्र्यासाठी आपल्या प्राणांची बाजी लावणारा एक थोर योद्धा जेरबंद झाला होता. जेव्हा संगोळी रायण्णा यांना पकडण्यात आले तेव्हा त्यांच्या तोंडी शब्द होते, “या भूमीवर परत एकदा जन्म घेऊन ब्रिटिशांना या देशातून हाकलून लावणे हीच माझी शेवटची इच्छा आहे.” मरण समोर दिसत असूनही आपल्या मातीच्या स्वातंत्र्यासाठी पुन्हा एकदा जन्म घेण्याची इच्छा बाळगणारे संगोळी रायण्णा खरोखर थोर क्रांतिकारक होते. == समाधी/स्मृती == २६ जानेवारी १८३१ रोजी बेळगाव जिल्ह्यातील खानापूर तालुक्यात नंदगड येथे रायण्णा यांना फाशी देण्यात आले. # नंदगड येथे रायण्णा नायकाची [http://karnatakatravel.blogspot.in/2010/11/sangolli-rayannas-memorial-at-nandaghad.html समाधी] आहे. # [[बंगळूर सिटी रेल्वे स्थानक|क्रांतीवीर संगोळ्ळी‌ रायाण्णा बंगळूर सिटी]] == संगोळी रायन्ना यांच्या कार्यावर चित्रपट == अखेर २६ जानेवारी १८३१ रोजी संगोळी रायण्णा यांचा मृत्यू झाला. कर्नाटकमध्ये मात्र काही प्रमाणात त्यांच्या स्मृती जपण्याचे कार्य सुरू आहे. हुबळी येथे संगोळी रायन्ना यांचा १३ फुटी ब्रांझचा पुतळा आहे. [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]चे अध्यक्ष महादेव जानकर संगोळी रायन्नाच्या कार्याचा प्रसार करण्यासाठी नेहमी प्रयत्नशील असतात. * संगोळी रायन्ना यांच्या कार्यावर एका चित्रपटचीही निर्मिती करण्यात आली आहे. संगोळी रायण्णा यांचे कार्य फक्त कर्नाटकपुरते मर्यादित न ठेवता त्याला सर्व भारतभर पसरवण्यासाठी संघटीत प्रयत्न करणे गरजेचे आहे. == संदर्भ == <references/> [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:इ.स. १७९८ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८३१ मधील मृत्यू]] bxru3h12qg4e6peph8b1zi3x692bf3i 2686152 2686151 2026-05-26T17:07:23Z संतोष गोरे 135680 2686152 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''संगोळी रायन्ना''' ( १५ ऑगस्ट १७९८ - मृत्यू २६ जानेवारी १८३१) हे स्वातंत्र्यपूर्व [[कित्तूर]] संस्थानचे सेनापती आणि भारतातील स्वातंत्र्यसेनानी होते. आयुष्याच्या शेवटच्या क्षणापर्यंत त्यांनी ब्रिटिशांशी निकराची झुंज दिली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.sahyadribana.com/2011/01/blog-post_262.html |title=संगोळी रायन्ना |access-date=2011-01-25 |archive-date=2020-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222121458/http://www.sahyadribana.com/2011/01/blog-post_262.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.marathivishvakosh.in/index.php?option=com_content&view=article&id=6333&Itemid=2&limitstart=3 |title=मराठी विश्वकोशातील उल्लेख |access-date=2012-10-03 |archive-date=2020-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928021324/http://www.marathivishvakosh.in/index.php?option=com_content&view=article&id=6333&Itemid=2&limitstart=3 |url-status=dead }}</ref> ==बालपण== त्यांचा जन्म १५ ऑगस्ट १७९८ रोजी कित्तूर (कर्नाटक) मधील संगोळी या छोट्या गावात एका कुरुबा (धनगर) कुटुंबात झाला. लहानपणापासूनच संगोळी रायन्ना हे काटक आणि धाडसी होते. याच गुणांचा फायदा त्यांना ब्रिटिशांविरुद्ध लढताना झाला. ==कित्तुरचे युद्ध== [[कित्तूर]] या राज्याची राणी होती [[राणी चेन्नम्मा]]. तिचा विवाह मल्लासर्जा यांच्याशी झाला होतं. त्यांना एक मुलगा होता. परंतु १८२४ मध्ये त्याचे निधन झाले. त्यामुळे राणी चेन्नम्मा ने शिवलिंगप्पा याला दत्तक घेतले आणि गादीवर बसवले. परंतु ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी ने या दत्तकपुत्राला मान्यता दिली नाही आणि त्याची सिंहासनावरून हकालपट्टी केली. परंतु स्वाभिमानी राणी चेन्नम्मा ने ब्रिटिशांविरुद्ध युद्ध पुकारले. हेच ते कित्तुरचे युद्ध. या युद्धात राणी चेन्नम्मा स्वतः घोड्यावर बसून ब्रिटिशांशी लढली. यावेळी राणी चेन्नम्माचा प्रमुख सेनापती होता संगोळी रायण्णा. संगोळी रायण्णानेही पराक्रमाची शर्थ केली. परंतु दुर्दैवाने राणी चेन्नम्माला बैलहोंगलच्या किल्ल्यावर पकडण्यात आले. तिचा मृत्यू २१ फेब्रुवारी १८२९ रोजी झाला. त्यानंतर मात्र संगोळी रायण्णाने गनिमी काव्याने ब्रिटिशांना चांगलीच झुंज दिली. त्याने गोरगरीब, सामान्य प्रजेतून सैन्य उभे केले. त्यांच्या मदतीने सरकारी मालमत्तेवर हल्ले कारणे, ब्रिटिशांचा खजिना लुटणे, जे सावकार आणि जमीनदार गरिबांना लुबाडत होते त्यांचे जमिनीची कागदपत्रे जाळून टाकणे अशा प्रकारे संगोळी रायण्णाने सामान्य जनतेला उठाव करण्यास प्रोत्साहित केले. परंतु फितुरी आणि दगा हे भारतीय समाजावरील कलंक आहेत. अखेर दगा करूनच ब्रिटिशांनी संगोळी रायण्णा यांना पकडले. स्वातंत्र्यासाठी आपल्या प्राणांची बाजी लावणारा एक थोर योद्धा जेरबंद झाला होता. जेव्हा संगोळी रायण्णा यांना पकडण्यात आले तेव्हा त्यांच्या तोंडी शब्द होते, “या भूमीवर परत एकदा जन्म घेऊन ब्रिटिशांना या देशातून हाकलून लावणे हीच माझी शेवटची इच्छा आहे.” मरण समोर दिसत असूनही आपल्या मातीच्या स्वातंत्र्यासाठी पुन्हा एकदा जन्म घेण्याची इच्छा बाळगणारे संगोळी रायण्णा खरोखर थोर क्रांतिकारक होते. == समाधी/स्मृती == २६ जानेवारी १८३१ रोजी बेळगाव जिल्ह्यातील खानापूर तालुक्यात नंदगड येथे रायण्णा यांना फाशी देण्यात आले. # नंदगड येथे रायण्णा नायकाची समाधी आहे. # [[बंगळूर सिटी रेल्वे स्थानक|क्रांतीवीर संगोळ्ळी‌ रायाण्णा बंगळूर सिटी]] == संगोळी रायन्ना यांच्या कार्यावर चित्रपट == अखेर २६ जानेवारी १८३१ रोजी संगोळी रायण्णा यांचा मृत्यू झाला. कर्नाटकमध्ये मात्र काही प्रमाणात त्यांच्या स्मृती जपण्याचे कार्य सुरू आहे. हुबळी येथे संगोळी रायन्ना यांचा १३ फुटी ब्रांझचा पुतळा आहे. [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]चे अध्यक्ष महादेव जानकर संगोळी रायन्नाच्या कार्याचा प्रसार करण्यासाठी नेहमी प्रयत्नशील असतात. * संगोळी रायन्ना यांच्या कार्यावर एका चित्रपटचीही निर्मिती करण्यात आली आहे. संगोळी रायण्णा यांचे कार्य फक्त कर्नाटकपुरते मर्यादित न ठेवता त्याला सर्व भारतभर पसरवण्यासाठी संघटीत प्रयत्न करणे गरजेचे आहे. == संदर्भ == <references/> [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:इ.स. १७९८ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८३१ मधील मृत्यू]] 8n6b49ltw3rxrb8fmr51qfe4lxhdpoc 0 91903 2686167 2684351 2026-05-26T17:40:51Z Wingstem 157534 /* प्रणाली */ 2686167 wikitext text/x-wiki {{क्षेपणास्त्रे |is_missile=yes |नाव=आकाश |चित्र= [[चित्र:Akash SAM.jpg|300px]] |चित्र_title= |राष्ट्र = [[भारत]] |प्रकार= जमिनीवरून हवेत मारा करणारे क्षेपणास्त्र |used_by= [[भारतीय लष्कर]]<br/>[[भारतीय वायुसेना]] |designer=[[संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था]] | manufacturer = [[आयुध निर्मिती बोर्ड]] <br/> [[भारत डायनामिक्स]] <br/> [[भारत इलेक्ट्रॉनिक्स]] |unit_cost= |propellant= |production_date= २००९ - | number= ३००० क्षेपणास्त्रे<ref name="aviation week">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://web02.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?topicName=india&id=news%2Fawx%2F2011%2F03%2F25%2Fawx_03_25_2011_p0-301846.xml&headline=Indian%20Army%20Orders%20Akash%20Missile%20System|title=इंडियन आर्मी ऑर्डर्स आकाश मिसाईल सिस्टिम|प्रकाशक=एव्हिएशन वीक|दिनांक=२०११-०३-२५|accessdate=2012-05-28|archive-date=2017-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827221431/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/more-akash-systems-for-army/article18620841.ece|url-status=dead}}</ref> |service= २००९- |engine= |engine_power= |वजन={{convert|720|kg|lb|abbr=on}} |लांबी={{convert|578|cm|ft|abbr=on}} |height= |diameter={{convert|35|cm|ft|abbr=on}} |wingspan=२५४ मिलीमीटर |speed=[[माक अंक|माक]] ३ |vehicle_range=३० किमी |ceiling={{convert|18|km|ft|abbr=on}} |altitude= |filling=अत्यंत स्फोटक विखंडन दिशात्मक बॉम्ब |filling_weight= {{convert|60|kg|lb|abbr=on}} |guidance=[[आदेश मार्गदर्शन]] |detonation=रडार प्रॉक्झिमिटी फ्युज |launch_platform= }} [[चित्र:Akash missile Aero India 2011.JPG|thumb|250px|right|आकाश क्षेपणास्त्र]] भारताच्या संरक्षण सामग्रीत असलेले हे '''आकाश क्षेपणास्त्र''' जमिनीवरून हवेत मारा करणारे [[क्षेपणास्त्र]] आहे. हे [[भारत|भारतीय]] बनावटीचे असून याचा पल्ला 25 किलोमीटरपर्यंत आहे. हे ५५ किलो स्फोटके घेऊन प्रवास करू शकते. ‘आकाश’चे वजन ७२० किलो असून त्याची लांबी ५.२ मीटर आहे. या क्षेपणास्त्रात अण्वस्त्रे वाहून नेण्याची क्षमता आहे. ध्वनीच्या साडेतीनपट वेगाने हे क्षेपणास्त्र प्रवास करते. त्याला वेळ पडल्यास जागा बदलणाऱ्या मोबाईल लॉंचरवरून डागण्याची क्षमता भारताने विकसित केली आहे. आकाश क्षेपणास्त्र प्रणालीतील एक बॅटरीमध्ये PESA 3D राजेंद्र रडार आणि प्रत्येकी तीन क्षेपणास्त्र असलेले चार प्रक्षेपक (लॉन्चर) असतात, आणि हे सर्व परस्पर जोडलेले असतात.प्रत्येक बॅटरी 64 लक्ष्यांचा मागोवा घेऊ शकते आणि त्यापैकी 12 वर हल्ला करू शकते.या क्षेपणास्त्रात 60 किलोग्रॅम वजनाचा उच्च-स्फोटक, पूर्व-तुकडे केलेला वॉरहेड असतो, ज्यामध्ये प्रॉक्सिमिटी फ्यूज असतो. आकाश प्रणाली पूर्णपणे गतिमान (मोबाइल) असून चालत्या वाहनांच्या ताफ्याचे संरक्षण करण्यास सक्षम आहे.प्रक्षेपण प्लॅटफॉर्मला चाकांवर चालणाऱ्या आणि ट्रॅक असलेल्या दोन्ही प्रकारच्या वाहनांशी एकत्रित केले गेले आहे. जरी आकाश प्रणाली मुख्यतः हवाई संरक्षणासाठीची क्षेपणास्त्र प्रणाली (SAM) म्हणून डिझाइन करण्यात आली असली, तरी ती क्षेपणास्त्र संरक्षणाच्या भूमिकेसाठीही चाचणी करण्यात आली आहे.ही प्रणाली सुमारे २००० कि.मी क्षेत्राला हवाई संरक्षण क्षेपणास्त्र कव्हरेज प्रदान करते. रडार प्रणालींसह (WLR आणि Surveillance) भारतीय सैन्यदलाने दिलेल्या आकाश क्षेपणास्त्र प्रणालीच्या एकत्रित आदेशांची एकूण किंमत इतकी आहे. <ref>[http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?topicName=india&id=news/awx/2010/10/08/awx_10_08_2010_p0-260585.xml Akash Missile Users Give Feedback To DRDO {{!}} AVIATION WEEK<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170827221431/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/more-akash-systems-for-army/article18620841.ece |date=27 August 2017 }}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?topicName=india&id=news/awx/2011/03/25/awx_03_25_2011_p0-301846.xml |title= More Akash systems for Army – NATIONAL – the Hindu|website=aviationweek.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827221431/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/more-akash-systems-for-army/article18620841.ece |archive-date=27 August 2017}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Kulkarni|first=Sushant|date=2021-09-28|title=Explained: What are the two advanced versions of Akash missile?|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-two-advanced-versions-of-akash-missile-7539643/|access-date=2021-09-29|website=The Indian Express}}</ref> ==वर्णन== ===प्रणाली=== [[File:Akash SAM.webm|thumb|आकाश क्षेपणास्त्र लक्ष्याचा नाश करताना|alt=|left]] प्रत्येक आकाश बॅटरीमध्ये चार स्वयंचलित प्रक्षेपक (प्रत्येकी तीन आकाश क्षेपणास्त्रे), बॅटरी-स्तरीय रडार – [[राजेंद्र रडार|राजेंद्र]], तसेच एक कमांड पोस्ट (बॅटरी नियंत्रण केंद्र) समाविष्ट असते. दोन बॅटऱ्या मिळून एक स्क्वाड्रन ([[भारतीय वायुदल|वायुदल]]) तयार होते, तर चारपर्यंत बॅटऱ्या मिळून आकाश गट/रेजिमेंट ([[भारतीय सेना|सेना]] संरचना) तयार होते. दोन्ही संरचनांमध्ये अतिरिक्त गट नियंत्रण केंद्र (Group Control Centre – GCC) समाविष्ट केले जाते, जे स्क्वाड्रन किंवा गटाच्या आदेश व नियंत्रण मुख्यालयाचे कार्य करते. एकाच चलनशील व्यासपीठावर आधारित असलेले GCC बॅटरी नियंत्रण केंद्रांशी संपर्क प्रस्थापित करते आणि कार्यक्षेत्रातील हवाई संरक्षण व्यवस्थेसोबत समन्वय साधून हवाई संरक्षण कार्यवाही पार पाडते. पूर्वसूचना मिळविण्यासाठी GCC हे Central Acquisition Radar (3D-CAR) वर अवलंबून असते. तथापि, स्वतंत्र बॅटऱ्या १०० किमीपेक्षा अधिक श्रेणी असलेल्या कमी खर्चिक २-डी BSR (बॅटरी सर्व्हेलन्स रडार) सोबतही तैनात केल्या जाऊ शकतात. निवडलेल्या यादीतील लक्ष्यांवर सर्वात लवकर कारवाई करू शकणाऱ्या BCC ला GCC कडून वास्तविक वेळेत लक्ष्य सोपवले जाते. या === इतिहास=== भारताची [[संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था]]- (डीआरडीओने) हे क्षेपणास्त्र तयार केले आहे. त्यासाठी [[इ.स. १९९०]] पासून संशोधन कार्य सुरू होते आणि सरतेशेवटी [[इ.स. १९९७]]मध्ये याची चाचणी यशस्वी झाली. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} [[वर्ग:भारताची क्षेपणास्त्रे]] 96offfo391xvoxom3mexiyw9dx9spll 2686168 2686167 2026-05-26T17:41:50Z Wingstem 157534 /* प्रणाली */ 2686168 wikitext text/x-wiki {{क्षेपणास्त्रे |is_missile=yes |नाव=आकाश |चित्र= [[चित्र:Akash SAM.jpg|300px]] |चित्र_title= |राष्ट्र = [[भारत]] |प्रकार= जमिनीवरून हवेत मारा करणारे क्षेपणास्त्र |used_by= [[भारतीय लष्कर]]<br/>[[भारतीय वायुसेना]] |designer=[[संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था]] | manufacturer = [[आयुध निर्मिती बोर्ड]] <br/> [[भारत डायनामिक्स]] <br/> [[भारत इलेक्ट्रॉनिक्स]] |unit_cost= |propellant= |production_date= २००९ - | number= ३००० क्षेपणास्त्रे<ref name="aviation week">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://web02.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?topicName=india&id=news%2Fawx%2F2011%2F03%2F25%2Fawx_03_25_2011_p0-301846.xml&headline=Indian%20Army%20Orders%20Akash%20Missile%20System|title=इंडियन आर्मी ऑर्डर्स आकाश मिसाईल सिस्टिम|प्रकाशक=एव्हिएशन वीक|दिनांक=२०११-०३-२५|accessdate=2012-05-28|archive-date=2017-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827221431/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/more-akash-systems-for-army/article18620841.ece|url-status=dead}}</ref> |service= २००९- |engine= |engine_power= |वजन={{convert|720|kg|lb|abbr=on}} |लांबी={{convert|578|cm|ft|abbr=on}} |height= |diameter={{convert|35|cm|ft|abbr=on}} |wingspan=२५४ मिलीमीटर |speed=[[माक अंक|माक]] ३ |vehicle_range=३० किमी |ceiling={{convert|18|km|ft|abbr=on}} |altitude= |filling=अत्यंत स्फोटक विखंडन दिशात्मक बॉम्ब |filling_weight= {{convert|60|kg|lb|abbr=on}} |guidance=[[आदेश मार्गदर्शन]] |detonation=रडार प्रॉक्झिमिटी फ्युज |launch_platform= }} [[चित्र:Akash missile Aero India 2011.JPG|thumb|250px|right|आकाश क्षेपणास्त्र]] भारताच्या संरक्षण सामग्रीत असलेले हे '''आकाश क्षेपणास्त्र''' जमिनीवरून हवेत मारा करणारे [[क्षेपणास्त्र]] आहे. हे [[भारत|भारतीय]] बनावटीचे असून याचा पल्ला 25 किलोमीटरपर्यंत आहे. हे ५५ किलो स्फोटके घेऊन प्रवास करू शकते. ‘आकाश’चे वजन ७२० किलो असून त्याची लांबी ५.२ मीटर आहे. या क्षेपणास्त्रात अण्वस्त्रे वाहून नेण्याची क्षमता आहे. ध्वनीच्या साडेतीनपट वेगाने हे क्षेपणास्त्र प्रवास करते. त्याला वेळ पडल्यास जागा बदलणाऱ्या मोबाईल लॉंचरवरून डागण्याची क्षमता भारताने विकसित केली आहे. आकाश क्षेपणास्त्र प्रणालीतील एक बॅटरीमध्ये PESA 3D राजेंद्र रडार आणि प्रत्येकी तीन क्षेपणास्त्र असलेले चार प्रक्षेपक (लॉन्चर) असतात, आणि हे सर्व परस्पर जोडलेले असतात.प्रत्येक बॅटरी 64 लक्ष्यांचा मागोवा घेऊ शकते आणि त्यापैकी 12 वर हल्ला करू शकते.या क्षेपणास्त्रात 60 किलोग्रॅम वजनाचा उच्च-स्फोटक, पूर्व-तुकडे केलेला वॉरहेड असतो, ज्यामध्ये प्रॉक्सिमिटी फ्यूज असतो. आकाश प्रणाली पूर्णपणे गतिमान (मोबाइल) असून चालत्या वाहनांच्या ताफ्याचे संरक्षण करण्यास सक्षम आहे.प्रक्षेपण प्लॅटफॉर्मला चाकांवर चालणाऱ्या आणि ट्रॅक असलेल्या दोन्ही प्रकारच्या वाहनांशी एकत्रित केले गेले आहे. जरी आकाश प्रणाली मुख्यतः हवाई संरक्षणासाठीची क्षेपणास्त्र प्रणाली (SAM) म्हणून डिझाइन करण्यात आली असली, तरी ती क्षेपणास्त्र संरक्षणाच्या भूमिकेसाठीही चाचणी करण्यात आली आहे.ही प्रणाली सुमारे २००० कि.मी क्षेत्राला हवाई संरक्षण क्षेपणास्त्र कव्हरेज प्रदान करते. रडार प्रणालींसह (WLR आणि Surveillance) भारतीय सैन्यदलाने दिलेल्या आकाश क्षेपणास्त्र प्रणालीच्या एकत्रित आदेशांची एकूण किंमत इतकी आहे. <ref>[http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?topicName=india&id=news/awx/2010/10/08/awx_10_08_2010_p0-260585.xml Akash Missile Users Give Feedback To DRDO {{!}} AVIATION WEEK<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170827221431/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/more-akash-systems-for-army/article18620841.ece |date=27 August 2017 }}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?topicName=india&id=news/awx/2011/03/25/awx_03_25_2011_p0-301846.xml |title= More Akash systems for Army – NATIONAL – the Hindu|website=aviationweek.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827221431/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/more-akash-systems-for-army/article18620841.ece |archive-date=27 August 2017}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Kulkarni|first=Sushant|date=2021-09-28|title=Explained: What are the two advanced versions of Akash missile?|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-two-advanced-versions-of-akash-missile-7539643/|access-date=2021-09-29|website=The Indian Express}}</ref> ==वर्णन== ===प्रणाली=== [[File:Akash SAM.webm|thumb|आकाश क्षेपणास्त्र लक्ष्याचा नाश करताना|alt=|left]] प्रत्येक आकाश बॅटरीमध्ये चार स्वयंचलित प्रक्षेपक (प्रत्येकी तीन आकाश क्षेपणास्त्रे), बॅटरी-स्तरीय रडार – [[राजेंद्र रडार|राजेंद्र]], तसेच एक कमांड पोस्ट (बॅटरी नियंत्रण केंद्र) समाविष्ट असते. दोन बॅटऱ्या मिळून एक स्क्वाड्रन ([[भारतीय वायुदल|वायुदल]]) तयार होते, तर चारपर्यंत बॅटऱ्या मिळून आकाश गट/रेजिमेंट ([[भारतीय सेना|सेना]] संरचना) तयार होते. दोन्ही संरचनांमध्ये अतिरिक्त गट नियंत्रण केंद्र (Group Control Centre – GCC) समाविष्ट केले जाते, जे स्क्वाड्रन किंवा गटाच्या आदेश व नियंत्रण मुख्यालयाचे कार्य करते. एकाच चलनशील व्यासपीठावर आधारित असलेले GCC बॅटरी नियंत्रण केंद्रांशी संपर्क प्रस्थापित करते आणि कार्यक्षेत्रातील हवाई संरक्षण व्यवस्थेसोबत समन्वय साधून हवाई संरक्षण कार्यवाही पार पाडते. पूर्वसूचना मिळविण्यासाठी GCC हे Central Acquisition Radar (3D-CAR) वर अवलंबून असते. तथापि, स्वतंत्र बॅटऱ्या १०० किमीपेक्षा अधिक श्रेणी असलेल्या कमी खर्चिक २-डी BSR (बॅटरी सर्व्हेलन्स रडार) सोबतही तैनात केल्या जाऊ शकतात. निवडलेल्या यादीतील लक्ष्यांवर सर्वात लवकर कारवाई करू शकणाऱ्या BCC ला GCC कडून वास्तविक वेळेत लक्ष्य सोपवले जाते. या प्रक्रियेदरम्यान क्षेपणास्त्रांची उपलब्धता आणि त्यांची कार्यस्थिती यांचाही विचार केला जातो. === इतिहास=== भारताची [[संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था]]- (डीआरडीओने) हे क्षेपणास्त्र तयार केले आहे. त्यासाठी [[इ.स. १९९०]] पासून संशोधन कार्य सुरू होते आणि सरतेशेवटी [[इ.स. १९९७]]मध्ये याची चाचणी यशस्वी झाली. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} [[वर्ग:भारताची क्षेपणास्त्रे]] 4v6i06eese5fg172fzmpwywx1o515dv 2686169 2686168 2026-05-26T17:42:23Z Wingstem 157534 /* प्रणाली */ 2686169 wikitext text/x-wiki {{क्षेपणास्त्रे |is_missile=yes |नाव=आकाश |चित्र= [[चित्र:Akash SAM.jpg|300px]] |चित्र_title= |राष्ट्र = [[भारत]] |प्रकार= जमिनीवरून हवेत मारा करणारे क्षेपणास्त्र |used_by= [[भारतीय लष्कर]]<br/>[[भारतीय वायुसेना]] |designer=[[संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था]] | manufacturer = [[आयुध निर्मिती बोर्ड]] <br/> [[भारत डायनामिक्स]] <br/> [[भारत इलेक्ट्रॉनिक्स]] |unit_cost= |propellant= |production_date= २००९ - | number= ३००० क्षेपणास्त्रे<ref name="aviation week">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://web02.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?topicName=india&id=news%2Fawx%2F2011%2F03%2F25%2Fawx_03_25_2011_p0-301846.xml&headline=Indian%20Army%20Orders%20Akash%20Missile%20System|title=इंडियन आर्मी ऑर्डर्स आकाश मिसाईल सिस्टिम|प्रकाशक=एव्हिएशन वीक|दिनांक=२०११-०३-२५|accessdate=2012-05-28|archive-date=2017-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827221431/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/more-akash-systems-for-army/article18620841.ece|url-status=dead}}</ref> |service= २००९- |engine= |engine_power= |वजन={{convert|720|kg|lb|abbr=on}} |लांबी={{convert|578|cm|ft|abbr=on}} |height= |diameter={{convert|35|cm|ft|abbr=on}} |wingspan=२५४ मिलीमीटर |speed=[[माक अंक|माक]] ३ |vehicle_range=३० किमी |ceiling={{convert|18|km|ft|abbr=on}} |altitude= |filling=अत्यंत स्फोटक विखंडन दिशात्मक बॉम्ब |filling_weight= {{convert|60|kg|lb|abbr=on}} |guidance=[[आदेश मार्गदर्शन]] |detonation=रडार प्रॉक्झिमिटी फ्युज |launch_platform= }} [[चित्र:Akash missile Aero India 2011.JPG|thumb|250px|right|आकाश क्षेपणास्त्र]] भारताच्या संरक्षण सामग्रीत असलेले हे '''आकाश क्षेपणास्त्र''' जमिनीवरून हवेत मारा करणारे [[क्षेपणास्त्र]] आहे. हे [[भारत|भारतीय]] बनावटीचे असून याचा पल्ला 25 किलोमीटरपर्यंत आहे. हे ५५ किलो स्फोटके घेऊन प्रवास करू शकते. ‘आकाश’चे वजन ७२० किलो असून त्याची लांबी ५.२ मीटर आहे. या क्षेपणास्त्रात अण्वस्त्रे वाहून नेण्याची क्षमता आहे. ध्वनीच्या साडेतीनपट वेगाने हे क्षेपणास्त्र प्रवास करते. त्याला वेळ पडल्यास जागा बदलणाऱ्या मोबाईल लॉंचरवरून डागण्याची क्षमता भारताने विकसित केली आहे. आकाश क्षेपणास्त्र प्रणालीतील एक बॅटरीमध्ये PESA 3D राजेंद्र रडार आणि प्रत्येकी तीन क्षेपणास्त्र असलेले चार प्रक्षेपक (लॉन्चर) असतात, आणि हे सर्व परस्पर जोडलेले असतात.प्रत्येक बॅटरी 64 लक्ष्यांचा मागोवा घेऊ शकते आणि त्यापैकी 12 वर हल्ला करू शकते.या क्षेपणास्त्रात 60 किलोग्रॅम वजनाचा उच्च-स्फोटक, पूर्व-तुकडे केलेला वॉरहेड असतो, ज्यामध्ये प्रॉक्सिमिटी फ्यूज असतो. आकाश प्रणाली पूर्णपणे गतिमान (मोबाइल) असून चालत्या वाहनांच्या ताफ्याचे संरक्षण करण्यास सक्षम आहे.प्रक्षेपण प्लॅटफॉर्मला चाकांवर चालणाऱ्या आणि ट्रॅक असलेल्या दोन्ही प्रकारच्या वाहनांशी एकत्रित केले गेले आहे. जरी आकाश प्रणाली मुख्यतः हवाई संरक्षणासाठीची क्षेपणास्त्र प्रणाली (SAM) म्हणून डिझाइन करण्यात आली असली, तरी ती क्षेपणास्त्र संरक्षणाच्या भूमिकेसाठीही चाचणी करण्यात आली आहे.ही प्रणाली सुमारे २००० कि.मी क्षेत्राला हवाई संरक्षण क्षेपणास्त्र कव्हरेज प्रदान करते. रडार प्रणालींसह (WLR आणि Surveillance) भारतीय सैन्यदलाने दिलेल्या आकाश क्षेपणास्त्र प्रणालीच्या एकत्रित आदेशांची एकूण किंमत इतकी आहे. <ref>[http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?topicName=india&id=news/awx/2010/10/08/awx_10_08_2010_p0-260585.xml Akash Missile Users Give Feedback To DRDO {{!}} AVIATION WEEK<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170827221431/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/more-akash-systems-for-army/article18620841.ece |date=27 August 2017 }}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?topicName=india&id=news/awx/2011/03/25/awx_03_25_2011_p0-301846.xml |title= More Akash systems for Army – NATIONAL – the Hindu|website=aviationweek.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827221431/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/more-akash-systems-for-army/article18620841.ece |archive-date=27 August 2017}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Kulkarni|first=Sushant|date=2021-09-28|title=Explained: What are the two advanced versions of Akash missile?|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-two-advanced-versions-of-akash-missile-7539643/|access-date=2021-09-29|website=The Indian Express}}</ref> ==वर्णन== ===प्रणाली=== [[File:Akash SAM.webm|thumb|आकाश क्षेपणास्त्र लक्ष्याचा नाश करताना|alt=|left]] प्रत्येक आकाश बॅटरीमध्ये चार स्वयंचलित प्रक्षेपक (प्रत्येकी तीन आकाश क्षेपणास्त्रे), बॅटरी-स्तरीय रडार – [[राजेंद्र रडार|राजेंद्र]], तसेच एक कमांड पोस्ट (बॅटरी नियंत्रण केंद्र) समाविष्ट असते. दोन बॅटऱ्या मिळून एक स्क्वाड्रन ([[भारतीय वायुदल|वायुदल]]) तयार होते, तर चारपर्यंत बॅटऱ्या मिळून आकाश गट/रेजिमेंट ([[भारतीय सेना|सेना]] संरचना) तयार होते. दोन्ही संरचनांमध्ये अतिरिक्त गट नियंत्रण केंद्र (Group Control Centre – GCC) समाविष्ट केले जाते, जे स्क्वाड्रन किंवा गटाच्या आदेश व नियंत्रण मुख्यालयाचे कार्य करते. एकाच चलनशील व्यासपीठावर आधारित असलेले GCC बॅटरी नियंत्रण केंद्रांशी संपर्क प्रस्थापित करते आणि कार्यक्षेत्रातील हवाई संरक्षण व्यवस्थेसोबत समन्वय साधून हवाई संरक्षण कार्यवाही पार पाडते. पूर्वसूचना मिळविण्यासाठी GCC हे Central Acquisition Radar (3D-CAR) वर अवलंबून असते. तथापि, स्वतंत्र बॅटऱ्या १०० किमीपेक्षा अधिक श्रेणी असलेल्या कमी खर्चिक २-डी BSR (बॅटरी सर्व्हेलन्स रडार) सोबतही तैनात केल्या जाऊ शकतात. निवडलेल्या यादीतील लक्ष्यांवर सर्वात लवकर कारवाई करू शकणाऱ्या BCC ला GCC कडून वास्तविक वेळेत लक्ष्य सोपवले जाते. या प्रक्रियेदरम्यान क्षेपणास्त्रांची उपलब्धता आणि त्यांची कार्यस्थिती यांचाही विचार केला जातो. नियुक्त केलेल्या लक्ष्यांवरील अडथळा कारवाई पूर्ण होताच नवीन लक्ष्ये सोपवली जातात === इतिहास=== भारताची [[संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था]]- (डीआरडीओने) हे क्षेपणास्त्र तयार केले आहे. त्यासाठी [[इ.स. १९९०]] पासून संशोधन कार्य सुरू होते आणि सरतेशेवटी [[इ.स. १९९७]]मध्ये याची चाचणी यशस्वी झाली. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} [[वर्ग:भारताची क्षेपणास्त्रे]] dqd5bqewywfmdujw2d66lbxkqwwpp0i 2686170 2686169 2026-05-26T17:43:11Z Wingstem 157534 /* प्रणाली */ 2686170 wikitext text/x-wiki {{क्षेपणास्त्रे |is_missile=yes |नाव=आकाश |चित्र= [[चित्र:Akash SAM.jpg|300px]] |चित्र_title= |राष्ट्र = [[भारत]] |प्रकार= जमिनीवरून हवेत मारा करणारे क्षेपणास्त्र |used_by= [[भारतीय लष्कर]]<br/>[[भारतीय वायुसेना]] |designer=[[संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था]] | manufacturer = [[आयुध निर्मिती बोर्ड]] <br/> [[भारत डायनामिक्स]] <br/> [[भारत इलेक्ट्रॉनिक्स]] |unit_cost= |propellant= |production_date= २००९ - | number= ३००० क्षेपणास्त्रे<ref name="aviation week">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://web02.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?topicName=india&id=news%2Fawx%2F2011%2F03%2F25%2Fawx_03_25_2011_p0-301846.xml&headline=Indian%20Army%20Orders%20Akash%20Missile%20System|title=इंडियन आर्मी ऑर्डर्स आकाश मिसाईल सिस्टिम|प्रकाशक=एव्हिएशन वीक|दिनांक=२०११-०३-२५|accessdate=2012-05-28|archive-date=2017-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827221431/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/more-akash-systems-for-army/article18620841.ece|url-status=dead}}</ref> |service= २००९- |engine= |engine_power= |वजन={{convert|720|kg|lb|abbr=on}} |लांबी={{convert|578|cm|ft|abbr=on}} |height= |diameter={{convert|35|cm|ft|abbr=on}} |wingspan=२५४ मिलीमीटर |speed=[[माक अंक|माक]] ३ |vehicle_range=३० किमी |ceiling={{convert|18|km|ft|abbr=on}} |altitude= |filling=अत्यंत स्फोटक विखंडन दिशात्मक बॉम्ब |filling_weight= {{convert|60|kg|lb|abbr=on}} |guidance=[[आदेश मार्गदर्शन]] |detonation=रडार प्रॉक्झिमिटी फ्युज |launch_platform= }} [[चित्र:Akash missile Aero India 2011.JPG|thumb|250px|right|आकाश क्षेपणास्त्र]] भारताच्या संरक्षण सामग्रीत असलेले हे '''आकाश क्षेपणास्त्र''' जमिनीवरून हवेत मारा करणारे [[क्षेपणास्त्र]] आहे. हे [[भारत|भारतीय]] बनावटीचे असून याचा पल्ला 25 किलोमीटरपर्यंत आहे. हे ५५ किलो स्फोटके घेऊन प्रवास करू शकते. ‘आकाश’चे वजन ७२० किलो असून त्याची लांबी ५.२ मीटर आहे. या क्षेपणास्त्रात अण्वस्त्रे वाहून नेण्याची क्षमता आहे. ध्वनीच्या साडेतीनपट वेगाने हे क्षेपणास्त्र प्रवास करते. त्याला वेळ पडल्यास जागा बदलणाऱ्या मोबाईल लॉंचरवरून डागण्याची क्षमता भारताने विकसित केली आहे. आकाश क्षेपणास्त्र प्रणालीतील एक बॅटरीमध्ये PESA 3D राजेंद्र रडार आणि प्रत्येकी तीन क्षेपणास्त्र असलेले चार प्रक्षेपक (लॉन्चर) असतात, आणि हे सर्व परस्पर जोडलेले असतात.प्रत्येक बॅटरी 64 लक्ष्यांचा मागोवा घेऊ शकते आणि त्यापैकी 12 वर हल्ला करू शकते.या क्षेपणास्त्रात 60 किलोग्रॅम वजनाचा उच्च-स्फोटक, पूर्व-तुकडे केलेला वॉरहेड असतो, ज्यामध्ये प्रॉक्सिमिटी फ्यूज असतो. आकाश प्रणाली पूर्णपणे गतिमान (मोबाइल) असून चालत्या वाहनांच्या ताफ्याचे संरक्षण करण्यास सक्षम आहे.प्रक्षेपण प्लॅटफॉर्मला चाकांवर चालणाऱ्या आणि ट्रॅक असलेल्या दोन्ही प्रकारच्या वाहनांशी एकत्रित केले गेले आहे. जरी आकाश प्रणाली मुख्यतः हवाई संरक्षणासाठीची क्षेपणास्त्र प्रणाली (SAM) म्हणून डिझाइन करण्यात आली असली, तरी ती क्षेपणास्त्र संरक्षणाच्या भूमिकेसाठीही चाचणी करण्यात आली आहे.ही प्रणाली सुमारे २००० कि.मी क्षेत्राला हवाई संरक्षण क्षेपणास्त्र कव्हरेज प्रदान करते. रडार प्रणालींसह (WLR आणि Surveillance) भारतीय सैन्यदलाने दिलेल्या आकाश क्षेपणास्त्र प्रणालीच्या एकत्रित आदेशांची एकूण किंमत इतकी आहे. <ref>[http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?topicName=india&id=news/awx/2010/10/08/awx_10_08_2010_p0-260585.xml Akash Missile Users Give Feedback To DRDO {{!}} AVIATION WEEK<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170827221431/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/more-akash-systems-for-army/article18620841.ece |date=27 August 2017 }}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?topicName=india&id=news/awx/2011/03/25/awx_03_25_2011_p0-301846.xml |title= More Akash systems for Army – NATIONAL – the Hindu|website=aviationweek.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827221431/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/more-akash-systems-for-army/article18620841.ece |archive-date=27 August 2017}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Kulkarni|first=Sushant|date=2021-09-28|title=Explained: What are the two advanced versions of Akash missile?|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-two-advanced-versions-of-akash-missile-7539643/|access-date=2021-09-29|website=The Indian Express}}</ref> ==वर्णन== ===प्रणाली=== [[File:Akash SAM.webm|thumb|आकाश क्षेपणास्त्र लक्ष्याचा नाश करताना|alt=|left]] प्रत्येक आकाश बॅटरीमध्ये चार स्वयंचलित प्रक्षेपक (प्रत्येकी तीन आकाश क्षेपणास्त्रे), बॅटरी-स्तरीय रडार – [[राजेंद्र रडार|राजेंद्र]], तसेच एक कमांड पोस्ट (बॅटरी नियंत्रण केंद्र) समाविष्ट असते. दोन बॅटऱ्या मिळून एक स्क्वाड्रन ([[भारतीय वायुदल|वायुदल]]) तयार होते, तर चारपर्यंत बॅटऱ्या मिळून आकाश गट/रेजिमेंट ([[भारतीय सेना|सेना]] संरचना) तयार होते. दोन्ही संरचनांमध्ये अतिरिक्त गट नियंत्रण केंद्र (Group Control Centre – GCC) समाविष्ट केले जाते, जे स्क्वाड्रन किंवा गटाच्या आदेश व नियंत्रण मुख्यालयाचे कार्य करते. एकाच चलनशील व्यासपीठावर आधारित असलेले GCC बॅटरी नियंत्रण केंद्रांशी संपर्क प्रस्थापित करते आणि कार्यक्षेत्रातील हवाई संरक्षण व्यवस्थेसोबत समन्वय साधून हवाई संरक्षण कार्यवाही पार पाडते. पूर्वसूचना मिळविण्यासाठी GCC हे Central Acquisition Radar (3D-CAR) वर अवलंबून असते. तथापि, स्वतंत्र बॅटऱ्या १०० किमीपेक्षा अधिक श्रेणी असलेल्या कमी खर्चिक २-डी BSR (बॅटरी सर्व्हेलन्स रडार) सोबतही तैनात केल्या जाऊ शकतात. निवडलेल्या यादीतील लक्ष्यांवर सर्वात लवकर कारवाई करू शकणाऱ्या BCC ला GCC कडून वास्तविक वेळेत लक्ष्य सोपवले जाते. या प्रक्रियेदरम्यान क्षेपणास्त्रांची उपलब्धता आणि त्यांची कार्यस्थिती यांचाही विचार केला जातो. नियुक्त केलेल्या लक्ष्यांवरील अडथळा कारवाई पूर्ण होताच नवीन लक्ष्ये सोपवली जातात. सेन्सरचे विविध घटक, मार्गदर्शन आदेश, क्षेपणास्त्रांची क्षमता आणि विनाश क्षेत्राच्या गणनांचा विचार करून या प्रणालीने एका क्षेपणास्त्राद्वारे लक्ष्य नष्ट करण्याची ८८% यशाची शक्यता साध्य केली आहे. === इतिहास=== भारताची [[संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था]]- (डीआरडीओने) हे क्षेपणास्त्र तयार केले आहे. त्यासाठी [[इ.स. १९९०]] पासून संशोधन कार्य सुरू होते आणि सरतेशेवटी [[इ.स. १९९७]]मध्ये याची चाचणी यशस्वी झाली. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} [[वर्ग:भारताची क्षेपणास्त्रे]] tc6u00sptyea6tw4x5h7drsmrmit752 0 122249 2686145 2201201 2026-05-26T16:59:36Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2686145 wikitext text/x-wiki '''विस्मृती''' म्हणजे स्मृतीचा विलोप. गोष्टी न आठवणे. कधी कधी विस्मृती काही भागांपुरतीच असू शकते, तर कधी कधी काहीच आठवत नाही.<ref>[http://www.esakal.com/esakal/20120302/5597866224014549321.htm विस्मृती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306134730/http://esakal.com/esakal/20120302/5597866224014549321.htm |date=2012-03-06 }} डॉ. ह. वि. सरदेसाई ] sakal</ref> आलेला अनुभव साचविणे आणि त्याची पुन्हा जाणीव करता येणे असे स्मृतीचे स्वरूप असते. अनुभवाची आठवण न होणे म्हणजे विस्मृती, विसरणे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} [[वर्ग:विकिप्रकल्प वैद्यकशास्त्र]] [[वर्ग:आरोग्य]] [[वर्ग:रोग]] ocqq4imfejwgpx1v7k05o4pacnv1od4 0 124829 2686146 2202541 2026-05-26T17:00:42Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2686146 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''४ जी''' हि मोबाईल जगताची चौथी श्रेणी आहे , या आधीच्या २जी आणि ३ जी , ३ जी टेक्नोलाजी मध्ये उपलब्ध असलेल्या आर्थोगोनल फ्रीक्वेंसी डिवीजन मल्टीपल एक्सेस ( ओ एफ डी एम )ज्याच्या मदतीने सध्या उपलब्ध असलेल्या टेक्नोलाजीला आणखी प्रगत करता येईल , ही पूर्णपणे आय पी आधारित सेवा आहे, ज्यात ध्वनी माहिती आणि मल्टी मिडिया हे सर्व एकसंथ वेगाने पाठवता येतील '''३ जी मधील अंतर''' ३ जी पेक्षा ४ जी मध्ये माहितीची देवाण घेवाण अधिक वेगाने होऊ शकते जवळ पास त्याचा वेग १०० एम बी पी एस पर्यंत होऊ शकतो. {{वर्ग}} f5c3oh9qg9ft6j2corg9q5vbbi97p9b 0 129794 2686149 2477977 2026-05-26T17:04:07Z संतोष गोरे 135680 2686149 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[File:Satish Chavan.png|Satish Chavan]] {{वर्ग}} नाव: '''सतीश भानुदासराव चव्हाण / (Satish Bhanudasrao Chavan)''' <br /> जन्म दिनांक :२६ जानेवारी १९६२ <br /> राजकीय पक्ष: राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी<br /> पत्ता :१०, सुप्रिया, ज्योतीनगर, औरंगाबाद-४३१००१<br /> संपर्क कार्यालय : ए-१ निर्माण हाऊसिंग सोसायटी, सहकारनगर, औरंगाबाद<br /> फोन :०२४०-२३६२२७७<br /> फॅक्स :०२४०-२३६२२८८<br /> ई-मेल : info@satishchavan.org<br /> संकेतस्थळ : [http://www.satishchavan.org www.satishchavan.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171123131143/http://www.satishchavan.org/ |date=2017-11-23 }} [http://www.satishchavan.in www.satishchavan.in] ज्ञात भाषा :मराठी, हिंदी, इंग्रजी <br /> शिक्षण :बी.ई. मेकॉनिकल (१९८३ मध्ये शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय, औरंगाबाद येथून विशेष प्रावीण्यासह उत्तीर्ण) '''सद्यः स्थितीत भूषवित असलेली पदे'''<br /> १. आमदार- मराठवाडा पदवीधर मतदारसंघ<br /> २. सदस्य- मराठवाडा कृषी विद्यापीठ कार्यकारी परिषद <br /> ३. कार्यकारी सदस्य- मराठवाडा शिक्षण प्रसारक मंडळ '''भूषविलेली पदे''' <br /> १. व्यवस्थापन परिषद सदस्य- डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ २०००-२००५ <br /> २. सेनेट सदस्य- डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ २०००-२००५ <br /> ३. विद्यार्थी संसद सचिव- शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय १९८२-८३ <br /> ४. राष्ट्रवादी पक्षाच्या विविध कार्यक्रमांच्या आयोजनात सक्रीय सहभाग <br /> ५. कै.आ.वसंतराव काळे यांच्यासोबत १९७७ पासून विविध चळवळीत सहभाग <br /> ६. १९८४ पासून पदवीधर मतदारसंघात नावनोंदणीपासून प्रचाराच्या कामात सहभाग '''सतीश चव्हाण यांनी आमदार म्हणून आतापर्यंत केलेले उल्लेखनीय कार्य''' <br /> १) गेल्या तीन वर्षाच्या कालावधीत शैक्षणिक क्षेत्राशी संबंधित विविध प्रश्न मार्गी लावण्यात यश आले आहे. कायम वीणा अनुदान धोरण रद्द करण्यात यावे यासाठी आ. सतीश चव्हाण व आ. विक्रम काळे विधानपरिषदेत नेहमीच आघाडीवर राहिले. यासाठी त्यांनी वेळोवेळी शासनाकडे पाठपुरावा केला. अखेर धोरण रद्द करण्यात यश मिळाले. या धोरणामुळे ग्रामीण भागातील शिक्षणाचे नुकसानच झाले होते. ग्रामीण विद्यार्थांसाठी हे धोरण मारक ठरू लागले होते. त्यामुळे त्यात बदल करणे महत्त्ववाचे होते. त्यात यश आल्याचे फार मोठे समाधान वाटते. <br /> २) औरंगाबाद येथे ‘एआयईईई’चे परीक्षा केंद्र सुरू करण्यासाठी पुढाकार घेतला. त्यात यशही आले. पूर्वी मराठवाड्यातील विद्यार्थ्यांना ही परीक्षा देण्यासाठी मुंबई-पुण्याला जावे लागत असे. काही वेळा हुशार परंतु गरीब विद्यार्थी लांब अंतरामुळे अशा स्पर्धा परीक्षांपासून वंचित राहतात. हे लक्षात घेऊन या परीक्षांचे केंद्र मराठवाड्यात सुरू करण्याची आग्रहाची भूमिका घेतली. आता हे केंद्र मराठवाड्यात सुरू झाल्यामुळे मराठवाड्यातील विद्यार्थ्यांना दूर जावे लागत नाही. <br /> ३) औरंगबादेत ‘नॅशनल लॉ स्कूल’ सुरू व्हावे यासाठी शासनाकडे सतत पाठपुरावा केला. त्यातही यश आले असून यावर्षीपासून औरंगाबादेत ‘नॅशनल लॉ स्कूल’ सुरू होणार आहे. <br /> ४) औरंगाबाद येथील घाटी रुग्णालयाच्या विविध कामांसाठी मा. उपमुख्यमंत्री अजितदादा पवार यांच्यासोबत वेळोवेळी चर्चा केली. घाटीच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना सोबत घेऊन मुंबईत अजितदादा पवार यांच्यासोबत बैठका घेतल्या. अजितदादांनी देखील अर्थसंकल्पात घाटीसाठी ३२ कोटींची भरीव तरतूद केली. <br /> ५) शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालयात भौतिक सुविधा उभारण्यासाठी दहा कोटींचा निधी एप्रिल २०११ मध्ये झालेल्या राज्याच्या अर्थसंकल्पात मंजूर करून घेतला. <br /> ६) शैक्षणिक प्रश्नावर मुंबई येथे २०१० मध्ये झालेल्या पावसाळी अधिवेशनात विधान भवनासमोर धरणे आंदोलन केले. <br /> ७) पदवीधर विद्यार्थ्यांच्या समस्या जाणून घेण्यासाठी मागील तीन वर्षात अनेक वेळा मराठवाड्यातील विद्यापीठांना भेटी देऊन विद्यार्थ्यांशी प्रत्यक्ष संवाद साधण्यात येत आहे. <br /> ८) दहावी, बारावीनंतर शिक्षणाच्या अनेक संधी उपलब्ध असतात. मात्र ग्रामीण भागातील पालकांना, विद्यार्थ्यांना त्या माहिती नसतात त्यामुळे त्या संधी ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना माहिती व्हाव्यात म्हणून मागील तीन वर्षापासून मराठवाड्यात विविध ठिकाणी वेध भविष्याचा या कारकीर्द मार्गदर्शन मेळाव्याचे आयोजन करण्यात येत आहे. या मेळाव्यात विविध क्षेत्रातील तज्ञ विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करीत असतात. <br /> ९) मराठवाड्यातील महिला आर्थिक व मानसिकदृष्टया सक्षम व्हाव्यात म्हणून उपमुख्यमंत्री अजितदादा पवार यांच्या वाढदिवसानिमित्त २२ जुलै २०१० पासून औरंगाबाद येथील राष्ट्रवादी भवनात महिलांसाठी मोफत संगणक प्रशिक्षण केंद्र सुरू करण्यात आले. याद्वारे आतापर्यंत जवळपास १०००हून अधिक महिलांनी संगणकाचे ज्ञान अवगत केले आहे. याद्वारे अनेक महिलांना चांगल्या ठिकाणी रोजगार देखील मिळाला आहे. तसेच नुकतीच येथे मुक्त विद्यापीठाची मान्यता असलेले अनेक कोर्सेस सुरू करण्यात आले असून याला देखील महिलांचा प्रचंड प्रतिसाद मिळत आहे. <br /> १०) विद्यार्थ्यांच्या कला गुणांना हक्काचे व्यासपीठ मिळावे म्हणून मागील दोन वर्षापासून केंद्रीय कृषिमंत्री शरदचंद्रजी पवार यांच्या वाढदिवसानिमित्त मराठवाड्याचा युवावक्ता ही आंतरमहाविद्यालयीन वकृत्व स्पर्धा आयोजित करण्यात येत आहे. संपूर्ण मराठवाड्यात सर्वप्रथम स्पर्धेच्या जिल्हानिहाय फेऱ्या घेण्यात येतात. त्यातून प्रथम, द्वितीय व तृतीय क्रमांक प्राप्त करणाऱ्या स्पर्धकांची महाअंतिम फेरी घेण्यात येते. व त्यातून प्रथम, द्वितीय व तृतीय क्रमांक प्राप्त करणाऱ्या स्पर्धकांना अनुक्रमे रोख रु १५, १० व ५ हजार, स्मृतीचिन्ह व प्रमाणपत्र देऊन त्यांचा गौरव करण्यात येतो. विशेष म्हणजे ही स्पर्धा निशुल्क असते. <br /> ११) डॉ बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठाने मुद्रण तंत्रज्ञान विभागाच्या विविध अभ्यासक्रमासाठी भरमसाठ शुल्क वाढ केली होती. विद्यार्थ्यांच्या हिताचा विचार करत ही वाढीव शुल्क कमी करून घेतली. <br /> १२) मराठवाड्यातील सुशिक्षित बेरोजगार तरुणासाठी राष्ट्रवादी नोकरी महोत्सवाचे आयोजन करून हजारो सुशिक्षित बेरोजगार तरुणांना रोजगार मिळून दिला. अशा प्रकारचा महोत्सव मराठवाड्यात पहिल्यांदाच आयोजित करण्यात आला होता. <br /> १३) आर्थिक दुर्बल घटकांनीही आरक्षण देण्यात यावे यासाठी शासनाकडे पाठपुरावा सुरू आहे. राज्यामध्ये आदिवासी, मागासवर्गीय आणि इतर मागासवर्गीय, भटके व विमुक्त प्रवर्गातील लाभार्थींना शैक्षणिक, नोकऱ्यांमध्ये आरक्षण देण्यात यावे यासाठी विधान परिषदेत आक्रमक भूमिका मांडली. <br /> १४) राज्यातील वरिष्ठ महाविद्यालयीन प्राध्यापकांची सहाव्या वेतन आयोगाची दहा महिन्याची थकबाकी राज्य शासनाकडे देय होती. प्राध्यापकांना त्यांची दहा महिन्याची थकबाकी मिळावी यासाठी राज्य शासनाकडे वेळोवेळी पाठपुरावा केला. तसेच नुकत्याच झालेल्या अधिवेशनात यासंबधी तारांकित प्रश्न उपस्थित करून आक्रमक भूमिका घेतली. परिणामी राज्य शासनाने यासंबधीचा जी.आर. प्रसिद्ध केला. त्यामुळे प्राध्यापकांचा महत्त्वाचा प्रश्न मार्गी लावण्यात आले. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{वर्ग}} 4e352tkoppe6a8q52jzf67g5ouxsiag 2686150 2686149 2026-05-26T17:05:23Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2686150 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[File:Satish Chavan.png|Satish Chavan|इवलेसे]] {{वर्ग}} नाव: '''सतीश भानुदासराव चव्हाण / (Satish Bhanudasrao Chavan)''' <br /> जन्म दिनांक :२६ जानेवारी १९६२ <br /> राजकीय पक्ष: राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी<br /> पत्ता :१०, सुप्रिया, ज्योतीनगर, औरंगाबाद-४३१००१<br /> संपर्क कार्यालय : ए-१ निर्माण हाऊसिंग सोसायटी, सहकारनगर, औरंगाबाद<br /> फोन :०२४०-२३६२२७७<br /> फॅक्स :०२४०-२३६२२८८<br /> ई-मेल : info@satishchavan.org<br /> संकेतस्थळ : [http://www.satishchavan.in www.satishchavan.in] ज्ञात भाषा :मराठी, हिंदी, इंग्रजी <br /> शिक्षण :बी.ई. मेकॉनिकल (१९८३ मध्ये शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय, औरंगाबाद येथून विशेष प्रावीण्यासह उत्तीर्ण) '''सद्यः स्थितीत भूषवित असलेली पदे'''<br /> १. आमदार- मराठवाडा पदवीधर मतदारसंघ<br /> २. सदस्य- मराठवाडा कृषी विद्यापीठ कार्यकारी परिषद <br /> ३. कार्यकारी सदस्य- मराठवाडा शिक्षण प्रसारक मंडळ '''भूषविलेली पदे''' <br /> १. व्यवस्थापन परिषद सदस्य- डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ २०००-२००५ <br /> २. सेनेट सदस्य- डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ २०००-२००५ <br /> ३. विद्यार्थी संसद सचिव- शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय १९८२-८३ <br /> ४. राष्ट्रवादी पक्षाच्या विविध कार्यक्रमांच्या आयोजनात सक्रीय सहभाग <br /> ५. कै.आ.वसंतराव काळे यांच्यासोबत १९७७ पासून विविध चळवळीत सहभाग <br /> ६. १९८४ पासून पदवीधर मतदारसंघात नावनोंदणीपासून प्रचाराच्या कामात सहभाग '''सतीश चव्हाण यांनी आमदार म्हणून आतापर्यंत केलेले उल्लेखनीय कार्य''' <br /> १) गेल्या तीन वर्षाच्या कालावधीत शैक्षणिक क्षेत्राशी संबंधित विविध प्रश्न मार्गी लावण्यात यश आले आहे. कायम वीणा अनुदान धोरण रद्द करण्यात यावे यासाठी आ. सतीश चव्हाण व आ. विक्रम काळे विधानपरिषदेत नेहमीच आघाडीवर राहिले. यासाठी त्यांनी वेळोवेळी शासनाकडे पाठपुरावा केला. अखेर धोरण रद्द करण्यात यश मिळाले. या धोरणामुळे ग्रामीण भागातील शिक्षणाचे नुकसानच झाले होते. ग्रामीण विद्यार्थांसाठी हे धोरण मारक ठरू लागले होते. त्यामुळे त्यात बदल करणे महत्त्ववाचे होते. त्यात यश आल्याचे फार मोठे समाधान वाटते. <br /> २) औरंगाबाद येथे ‘एआयईईई’चे परीक्षा केंद्र सुरू करण्यासाठी पुढाकार घेतला. त्यात यशही आले. पूर्वी मराठवाड्यातील विद्यार्थ्यांना ही परीक्षा देण्यासाठी मुंबई-पुण्याला जावे लागत असे. काही वेळा हुशार परंतु गरीब विद्यार्थी लांब अंतरामुळे अशा स्पर्धा परीक्षांपासून वंचित राहतात. हे लक्षात घेऊन या परीक्षांचे केंद्र मराठवाड्यात सुरू करण्याची आग्रहाची भूमिका घेतली. आता हे केंद्र मराठवाड्यात सुरू झाल्यामुळे मराठवाड्यातील विद्यार्थ्यांना दूर जावे लागत नाही. <br /> ३) औरंगबादेत ‘नॅशनल लॉ स्कूल’ सुरू व्हावे यासाठी शासनाकडे सतत पाठपुरावा केला. त्यातही यश आले असून यावर्षीपासून औरंगाबादेत ‘नॅशनल लॉ स्कूल’ सुरू होणार आहे. <br /> ४) औरंगाबाद येथील घाटी रुग्णालयाच्या विविध कामांसाठी मा. उपमुख्यमंत्री अजितदादा पवार यांच्यासोबत वेळोवेळी चर्चा केली. घाटीच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना सोबत घेऊन मुंबईत अजितदादा पवार यांच्यासोबत बैठका घेतल्या. अजितदादांनी देखील अर्थसंकल्पात घाटीसाठी ३२ कोटींची भरीव तरतूद केली. <br /> ५) शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालयात भौतिक सुविधा उभारण्यासाठी दहा कोटींचा निधी एप्रिल २०११ मध्ये झालेल्या राज्याच्या अर्थसंकल्पात मंजूर करून घेतला. <br /> ६) शैक्षणिक प्रश्नावर मुंबई येथे २०१० मध्ये झालेल्या पावसाळी अधिवेशनात विधान भवनासमोर धरणे आंदोलन केले. <br /> ७) पदवीधर विद्यार्थ्यांच्या समस्या जाणून घेण्यासाठी मागील तीन वर्षात अनेक वेळा मराठवाड्यातील विद्यापीठांना भेटी देऊन विद्यार्थ्यांशी प्रत्यक्ष संवाद साधण्यात येत आहे. <br /> ८) दहावी, बारावीनंतर शिक्षणाच्या अनेक संधी उपलब्ध असतात. मात्र ग्रामीण भागातील पालकांना, विद्यार्थ्यांना त्या माहिती नसतात त्यामुळे त्या संधी ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना माहिती व्हाव्यात म्हणून मागील तीन वर्षापासून मराठवाड्यात विविध ठिकाणी वेध भविष्याचा या कारकीर्द मार्गदर्शन मेळाव्याचे आयोजन करण्यात येत आहे. या मेळाव्यात विविध क्षेत्रातील तज्ञ विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करीत असतात. <br /> ९) मराठवाड्यातील महिला आर्थिक व मानसिकदृष्टया सक्षम व्हाव्यात म्हणून उपमुख्यमंत्री अजितदादा पवार यांच्या वाढदिवसानिमित्त २२ जुलै २०१० पासून औरंगाबाद येथील राष्ट्रवादी भवनात महिलांसाठी मोफत संगणक प्रशिक्षण केंद्र सुरू करण्यात आले. याद्वारे आतापर्यंत जवळपास १०००हून अधिक महिलांनी संगणकाचे ज्ञान अवगत केले आहे. याद्वारे अनेक महिलांना चांगल्या ठिकाणी रोजगार देखील मिळाला आहे. तसेच नुकतीच येथे मुक्त विद्यापीठाची मान्यता असलेले अनेक कोर्सेस सुरू करण्यात आले असून याला देखील महिलांचा प्रचंड प्रतिसाद मिळत आहे. <br /> १०) विद्यार्थ्यांच्या कला गुणांना हक्काचे व्यासपीठ मिळावे म्हणून मागील दोन वर्षापासून केंद्रीय कृषिमंत्री शरदचंद्रजी पवार यांच्या वाढदिवसानिमित्त मराठवाड्याचा युवावक्ता ही आंतरमहाविद्यालयीन वकृत्व स्पर्धा आयोजित करण्यात येत आहे. संपूर्ण मराठवाड्यात सर्वप्रथम स्पर्धेच्या जिल्हानिहाय फेऱ्या घेण्यात येतात. त्यातून प्रथम, द्वितीय व तृतीय क्रमांक प्राप्त करणाऱ्या स्पर्धकांची महाअंतिम फेरी घेण्यात येते. व त्यातून प्रथम, द्वितीय व तृतीय क्रमांक प्राप्त करणाऱ्या स्पर्धकांना अनुक्रमे रोख रु १५, १० व ५ हजार, स्मृतीचिन्ह व प्रमाणपत्र देऊन त्यांचा गौरव करण्यात येतो. विशेष म्हणजे ही स्पर्धा निशुल्क असते. <br /> ११) डॉ बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठाने मुद्रण तंत्रज्ञान विभागाच्या विविध अभ्यासक्रमासाठी भरमसाठ शुल्क वाढ केली होती. विद्यार्थ्यांच्या हिताचा विचार करत ही वाढीव शुल्क कमी करून घेतली. <br /> १२) मराठवाड्यातील सुशिक्षित बेरोजगार तरुणासाठी राष्ट्रवादी नोकरी महोत्सवाचे आयोजन करून हजारो सुशिक्षित बेरोजगार तरुणांना रोजगार मिळून दिला. अशा प्रकारचा महोत्सव मराठवाड्यात पहिल्यांदाच आयोजित करण्यात आला होता. <br /> १३) आर्थिक दुर्बल घटकांनीही आरक्षण देण्यात यावे यासाठी शासनाकडे पाठपुरावा सुरू आहे. राज्यामध्ये आदिवासी, मागासवर्गीय आणि इतर मागासवर्गीय, भटके व विमुक्त प्रवर्गातील लाभार्थींना शैक्षणिक, नोकऱ्यांमध्ये आरक्षण देण्यात यावे यासाठी विधान परिषदेत आक्रमक भूमिका मांडली. <br /> १४) राज्यातील वरिष्ठ महाविद्यालयीन प्राध्यापकांची सहाव्या वेतन आयोगाची दहा महिन्याची थकबाकी राज्य शासनाकडे देय होती. प्राध्यापकांना त्यांची दहा महिन्याची थकबाकी मिळावी यासाठी राज्य शासनाकडे वेळोवेळी पाठपुरावा केला. तसेच नुकत्याच झालेल्या अधिवेशनात यासंबधी तारांकित प्रश्न उपस्थित करून आक्रमक भूमिका घेतली. परिणामी राज्य शासनाने यासंबधीचा जी.आर. प्रसिद्ध केला. त्यामुळे प्राध्यापकांचा महत्त्वाचा प्रश्न मार्गी लावण्यात आले. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{वर्ग}} shm3m07l9jdokn6dq4z3j3htnd3l99q 2 130759 2686067 2396150 2026-05-26T12:34:01Z Angad garud 18177 टंकनदोष सुधरविला 2686067 wikitext text/x-wiki माझं नाव - निवेदक अंगद गरुड, वडिलांचे नाव - माणिकराव गरुड, आई चे नाव - श्रीमती पुष्पा गरुड, जन्म तारीख - १५ फेब्रुवारी १९८८ शिक्षकन - बि. जे पत्रकारिता, पेशा - निवेदक, व्हॉइस आर्टिस्ट, सूत्रसंचालन महाराष्ट्रा, स्टुडिओ - ए. डी. रेकॉर्डिंग स्टुडिओ, परभणी, पत्नीचे नाव - शितल गरुड, मुलगा - सानिध्य गरुड, मुलगी - अर्णवी गरुड, पत्ता - शिवराम नगर, परभणी, निवेदक सूत्रसंचलक अंगद गरुड मो 98235555982 16e5h3larl86v2r0y8elpepydkwhrkc 0 131467 2686153 1510577 2026-05-26T17:08:34Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2686153 wikitext text/x-wiki '''विजय बळवंत पांढरे''' हे महाराष्ट्र अभियांत्रिकी प्रशिक्षण प्रबोधिनीच्या (मेटा) या शासकीय संस्थेचे मुख्य अभियंता (संकल्पन, प्रशिक्षण, संशोधन, सुरक्षितता), तांत्रिक सल्लागार समितीचे सदस्य आणि संतसाहित्याचे अभ्यासक आहेत.<ref>कोण आहेत हे पांढरे? http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=252209:2012-09-25-22-12-48&catid=25:2009-07-09-02-01-06&Itemid=2 {{मृत दुवा}}</ref> ==शिक्षण == [[स्वामी विवेकानंद]] यांच्या विचारांचा विशेष पगडा महाविद्यालयीन जीवनात पांढरे यांच्यावर पडला. [[पुणे|पुण्याच्या]] शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालयातून स्थापत्य अभियांत्रिकीचे पदव्युत्तर शिक्षण त्यांनी घेतले. ==जलसंपदा विभागातील कारकीर्द== १९८० मध्ये महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाची परीक्षा उत्तीर्ण होऊन पांढरे महाराष्ट्र शासनाच्या सेवेत दाखल झाले. पुढे पाटबंधारे विभागात सहाय्यक कार्यकारी अभियंता म्हणून ते रुजू झाले. दशकभरानंतर त्यांना कार्यकारी अभियंता म्हणून बढती मिळाली. काही वर्षांनंतर त्यांनी ‘मेरी’चे मुख्य अभियंता म्हणून जबाबदारी स्वीकारली. या पदावर ते सात वर्ष कार्यरत होते. अलीकडेच त्यांची या संस्थेचा एक भाग असलेल्या महाराष्ट्र अभियांत्रिकी प्रशिक्षण प्रबोधिनीच्या (मेटा) मुख्य अभियंतापदी नियुक्ती झाली. जलसंपदाच्या गुणवत्ता नियंत्रण विभागाचेही काम त्यांनी प्रदीर्घ काळ पाहिले आहे. राज्यातील धरणांची कामे, धरणांचा आराखडा, संशोधन, धरणांची सुरक्षा व प्रशिक्षण, या कामांचा प्रदीर्घ अनुभव त्यांना आहे. शासनाने त्यांची नियुक्ती धरणांची गुणवत्ता सांभाळणाऱ्या तांत्रिक सल्लागार समितीच्या सदस्यपदी केली. अनेक धरणांचे धोरण आणि अहवाल तयार करण्यासाठी अनेक समित्यांवर त्यांची आजवर नियुक्ती झाली आहे. ==संतसाहित्याचे अभ्यासक== पांढरे हे मराठी संतसाहित्याचे अभ्यासक आहेत. संत साहित्य संमेलनात पांढरे यांनी सुबोध मराठीत भाषांतरित केलेल्या ‘[[ज्ञानेश्वरी]]’चे प्रकाशन करण्यात आले होते. ‘ज्ञानेश्वरी’च्या पद्यमय स्वरूपाचे सोप्या मराठीत रूपांतर, मूळ [[संस्कृत]] भाषेतील भगवद्गीतेचे मराठीत भाषांतर, ‘[[अमृतानुभव]]’ आणि ‘[[चांगदेव पासष्टी]]’ आदी पुस्तकांच्या भाषांतराचे कामही त्यांनी केले आहे. जानेवारी २०१२ मध्ये [[नाशिक]] येथे संत साहित्य संमेलन झाले. या संमेलनात पांढरे यांनी ‘शासकीय अधिकारी व अध्यात्म’ या विषयावर व्याख्यान दिले. या व्याख्यानातही त्यांनी शासकीय अधिकारी अध्यात्माशी जोडले गेले तर चुकीचे काम करण्यास धजावणार नाहीत, असे स्पष्टपणे नमूद केले . साहित्य क्षेत्रातील त्यांच्या योगदानाबद्दल ज्येष्ठ कविवर्य मंगेश पाडगावकर यांनाही त्यांचा गौरव करावासा वाटला. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{आम आदमी पक्ष}} [[वर्ग:मराठी अभियंते]] 0gn0airwf4b41awjtqauulmbbs1qxqx 0 131609 2686154 2564230 2026-05-26T17:09:40Z संतोष गोरे 135680 /* एच. आर. वढेरांचे आंतरधर्मीय घराणे */ 2686154 wikitext text/x-wiki {{विकिकरण}} {{वर्ग}} सोनिया गांधी या काँग्रेसच्या विद्यमान अध्यक्षांच्या कन्या प्रियांका गांधी यांचा विवाह '''वढेरा''' आडनावाच्या रॉबर्टशी झाला. वढेरा घराण्याचे सर्व प्रमुख धर्मीयांशी नाते संबंध आहेत. == आडनावाचे लेखन == आडनावाचे इतर लेखन वड्रा/वाड्रा/बढेरा.दिल्ली-पंजाब या भागात अनेकदा बोलताना शब्दातल्या दुसऱ्या अक्षराचा उच्चार हलन्त होतो. इंदिराचा उच्चार इंद्रा, सोनियाचा सोन्या, आणि म्हणून वढेराचे वढ्रा. इंग्रजीत ढ नाही म्हणून वढ्राचे वड्रा वा वाड्रा. वड्राचे बंगाली पद्धतीने बड्रा आणि हिंदी पद्धतीने वद्रा. == व्यवसाय आणि इतिहास == फाळणीपूर्व काळात सियालकोट येथे हुकुमत राय वढेरांचा खेळाच्या वस्तूंचा(स्पोर्ट्‌स) व्यवसाय होता. तो त्यांनी भारतात स्थलांतरित होताना सोडून दिला व ते आपल्या पत्नी आणि सहा मुले यांच्या समवेत बेंगलोर येथे आले. तेथून निघून ते १९५४ पर्यंत दिल्लीपासून १६७ कि.मी. अंतरावरील उत्तर प्रदेशातील मुरादाबाद येथे स्थायिक झाले. हुकुमत राय वढेरांनी Mysore Electroplating या नावाने सुरू केलेला व्यवसाय ८० च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत व्यवस्थित चालू होता आणि त्यातून त्यांना पुरेशी प्राप्ती होत होती. (संदर्भ :http://www.outlookindia.com/article.aspx?202854 आणि http://www.sundaytimes.lk/970302/plus2.html ). मध्यंतरीच्या काळात राजींदर वढेरांनी नवी दिल्लीत पण त्यानंतर व्यवसायास उतरती कळा लागली .१९८८ मध्ये कौटूंबीक व्यवसायाच्या वाटण्या झाल्या नंतर हुकुमत राय वढेरा हे हॅरी हे टोपणनाव देखील वापरत. काहींच्या मते हे नाव त्यांची सून मौरीन यांनी त्यांना दिले, तर काहींच्या मते आयात-निर्यातीच्या व्यापारात संभाषणाकरता सुलभ म्हणून त्यांनी हॅरी हे नाव आणि त्यांचे एक सुपुत्र राजिंदर यांनी एरिक हे नाव धारण केले. == एच. आर. वढेरांचे आंतरधर्मीय घराणे == एच. आर. वढेरांना ओमप्रकाश वढेरा आणि राजिंदर वढेरा अशी दोन अपत्ये. यातील ओमप्रकाश वढेरांनी आपली काही स्थावर संपत्ती आपल्या मुलांच्या स्मरणार्थ एका रा.स्व.संघ प्रणीत शाळेस दान केली, पण ही शाळा संघ चालवतो हे आपणास माहित नव्हते असे नंतरच्या काळात सांगितले. राजिंदर उर्फ एरिक वढेरा यांचा विवाह रोम कॅथॉलिक असलेल्या मौरीन या स्कॉटिश स्त्रीशी झाला. त्यांना तीन अपत्ये झाली. त्यांनी आपल्या मुलांना बाप्तिस्मा देऊन ख्रिश्चन केले. या दोघांचे सर्वात मोठे सुपुत्र रिचर्ड यांचा विवाह सायरा यांच्याशी झाला. सायराची आई रोमन कॅथॉलिक आणि वडील मुस्लिम. या दोघांचे दुसरे पुत्र रॉबर्ट यांचा विवाह प्रियांका गांधी यांच्याशी झाला. फिरोझ गांधी यांच्या घराण्यातील म्हणून प्रियांका गांधी पारशी, आजीकडून हिंदू, आईकडून ख्रिश्चन. त्यांचे लग्नही ख्रिश्चन घरात झाले. qcp5e3fcjunkhpchmwhyjz1y063vz5c 0 134717 2686158 2467341 2026-05-26T17:13:20Z संतोष गोरे 135680 2686158 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = क्रांति साडेकर | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = सौ. क्रांति माधव साडेकर | टोपण_नाव = क्रांति / रूह | जन्म_दिनांक = [[ऑक्टोबर २०]], [[इ.स. १९६२]] | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | कार्यक्षेत्र = [[साहित्य]], | राष्ट्रीयत्व = | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = [[कविता]] | विषय = | चळवळ = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्‍नी_नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''क्रांति माधव साडेकर''' उर्फ '''क्रांति, रूह''' ([[ऑक्टोबर २०]], [[इ.स. १९६२]] - हयात) या [[मराठा|मराठी]] कवयित्री व लेखिका आहेत. == जीवन == क्रांति साडेकर यांनी एम. ए. पदवी अभ्यासक्रमापर्यंत शिक्षण केले. == प्रकाशित साहित्य == {| class="wikitable sortable" |- ! शीर्षक !! साहित्यप्रकार !! प्रकाशक !! प्रकाशनवर्ष (इ.स.) !! भाषा |- | अग्नीसखा <ref>[http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=175394:2011-08-08-17-41-48&Itemid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309190709/http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=175394:2011-08-08-17-41-48&Itemid=1 |date=2016-03-09 }}लोकसत्ता ला आलेली पुस्तकांची बातमी</ref>|| काव्यसंग्रह || विजय प्रकाशन || २८ जुलै २०११|| मराठी |- | असेही तसेही || काव्यसंग्रह (गझलसंग्रह) || विजय प्रकाशन || २८ जुलै २०११ || मराठी |- | काव्य मकरंद || काव्यसंग्रह (सामूहिक) || विजय प्रकाशन || १ जानेवारी २०१३ || मराठी |} == पुरस्कार == # असेही-तसेही या गझलसंग्रहाला [[विदर्भ साहित्य संघ]] संस्थेचा नवोदित लेखनासाठीचा पुरस्कार. <ref>[http://www.maayboli.com/node/30811] पुरस्कारावर मायबोली वर प्रकाशित लेख.</ref><ref>[http://www.esakal.com/esakal/20120115/5301439222930315238.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415121838/http://esakal.com/esakal/20120115/5301439222930315238.htm |date=2012-04-15 }}डहाकेंच्या भाषणाचा सकाळ मधे आलेला लेख</ref> == सहभाग == # वाशीम येथे आयोजित ६१ वे [[विदर्भ साहित्य संमेलन]], # [[यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान]]च्या नागपूर शाखेचा उपक्रम ‘नव्या जाणिवांचे कवी’, # आकाशवाणी तसेच अन्य स्थानिक व महाराष्ट्रातील इतर ठिकाणच्या कार्यक्रमांत काव्यवाचन. <ref>[http://www.maayboli.com/node/38419]मायबोली संकेतस्थळावरील 'चांदणे शिपीत जा' चा उल्लेख</ref> # तसेच लोकमत व अन्य दिवाळी अंकांसाठी कविता लेखन. # कवितासंग्रहांवर अभ्यासपूर्ण विवेचन आणि कविता संग्रहांच्या प्रकाशनामध्ये अध्यक्ष म्हणून सहभाग <ref>[http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/17903690.cms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130110200056/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/17903690.cms |date=2013-01-10 }}महाराष्ट्र टाईम्स मधे प्रकाशित तुष्की च्या कार्यक्रमाचा उल्लेख</ref> == अन्य [आंतरजालीय] == # आंतरजालावरील [Internet] दिवाळी अंकांसाठी संपादन सहाय्य, # विविध काव्यस्पर्धांचे परिक्षण, # फेसबुकवर आणि ऑर्कुटवर कार्यरत असलेल्या ‘मराठी कविता समूह’ या काव्यसमूहाचे संचालन, # कवितासमूहातील विविध उपक्रमांचे आयोजन व संचालन, # ‘मराठी साहित्य समूह’ या ललित लेखनविषयक समुहाचे संचालन, # काव्यविषयक व ललितलेखनविषयक चर्चांमध्ये सक्रीय सहभाग, # ‘मराठी कविता समूह’ या काव्यसमूहाचे ‘कविताविश्व’ या ई-पुस्तक प्रकाशनाच्या कविताविषयक ई-पुस्तकांचे संपादन, # मायबोली, मिसळपाव, सुरेशभट, ऐलपैल, मीमराठी अशा अनेक संस्थळांवर काव्य व ललितलेखन. == ब्लॉग्ज == # अग्निसखा [मराठी कविता], # रूह की शायरी [हिंदी-उर्दू कविता], # सृजनस्वप्न [ललितलेखन] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} {{मराठी कवी}} {{DEFAULTSORT:साडेकर, क्रांति}} [[वर्ग:मराठी कवयित्री]] [[वर्ग:मराठी लेखिका]] [[वर्ग:इ.स. १९६२ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] cjx5be6mpnfk5d9wzea57x6uepcxxmb 0 134784 2686159 2226468 2026-05-26T17:14:56Z संतोष गोरे 135680 2686159 wikitext text/x-wiki तर्कांतील त्रुटींमुळे मूलतः उणीववयुक्त निष्कर्षांचा आभास होतो. तर्कातील अशा त्रुटी आणि उणीवांना तर्कदोष असे म्हणतात. मराठी भाषेत क्वचित हेत्वाभास अथवा तर्कदुष्ट हे शब्द वापरलेले दिसतात परंतु तार्किक उणीवांची निर्मिती, श्रोत्यास, वाचकास फसवण्यासाठी हेतुत: अथवा दुष्टपणातूनच झाली असेलच असे नाही. युक्तिवादाच्या मुळाशी असलेली गृहीते चिकित्सक दृष्टीने अभ्यासण्यात तपासण्यात झालेल्या गफलतींमुळे एखादे गृहीत तत्त्व विचारात घ्यावयाचे राहून गेल्याने अथवा गृहीतांना योग्य त्या प्रमाणांत लक्षात घेणे राहिल्यामुळे, अथवा अनवधानानेसुद्धा तार्किक त्रुटी आणि उणीवा निर्माण होतात. तार्किक उणीवांमधील दोष युक्तिवाद आणि निष्कर्षांना दुबळेपणा आणत असले तरी असे तर्क, वरकरणी सत्याचा आभास निर्माण करण्यात आणि त्यावर आधारित श्रद्धा वा विश्वास निर्माण करत मने वळवण्यात मोठ्या प्रमाणावर यशस्वीसुद्धा होताना दिसतात. हेतुत: असो नसो, श्रोता वाचकवर्ग मोठ्या प्रमाणावर फसतातसुद्धा. स्पष्ट आणि चपखल शब्दांची निवड अथवा युक्तिवादाचे समर्थन करण्याकरीता पार्श्वभूमिका सबळपणे मांडण्यात आलेल्या अपयशानेसुद्धा तार्किक उणीवांची निर्मिती होऊ शकते. तार्किक उणीवांचे दोष युक्तिवाद आणि निष्कर्षांना दुबळेपणा आणत असले तरी असे तर्क केवळ युक्तिवाद मांडणाऱ्या व्यक्तीची मांडणी क्षमतेची मर्यादा असू शकतात.. तर्कदोषांनी दुबळे झालेल्या युक्तिवादाने समर्थनाचा प्रयत्न झालेले निष्कर्ष कदाचित, मूलत: सत्यही असू शकते. <ref>http://www.freerepublic.com/focus/f-news/900422/posts</ref> ==कामचालू== विविध कारणांनी आणि हितसंबंधांनी अधिकाधिक ध्रुवीकरण होणाऱ्या जगात समीक्षक, इतिहासकार, राजकारणी आणि इतर यांनी, 'स्नान घातलेले बाळ', आणि 'त्याने स्नान केलेले गढूळलेले पाणी', यांतील एकाला निवडताना आणि दुसऱ्याला दूर सारताना, या दोहोतील फरक, नम्रतेने आणि समंजसपणाने व्यवस्थिथीत समजून घेतला पाहीजे. <ref>[http://www.goodreads.com/review/show/213530746 Historians' Fallacies: Toward a Logic of Historical Thought या ग्रंथाचा 'Nate' यांचे समीक्षण गुडरीड्स डॉटकॉम संकेतस्थळावर] दिनांक २९ जून २०१३ रोजी भाप्रवे रात्री १० वाजता जसे दिसले.</ref> फिशर यांच्या मते शैक्षणिक क्षेत्रातील इतिहास संशोधकांकडून होणाऱ्या वस्तुनिष्ठतेतील त्रुटी क्वचितच जाणीवपूर्वक असतात. सदोष तर्कांमुळे ज्याचे स्वतःचे संशोधन आणि निष्कर्ष दूषित अथवा प्रभावित होतील, असा इतिहासकार त्याच्या वाचकांना्च केवळ भ्रमात टाकेल याची खरी भिती नाही, तर तो स्वतःलाच भ्रमात टाकेल याची आहे. ==बौद्धिक कृष्णविवर== लोकांची विशिष्ट विचारधारेशी (मतप्रणालीशी) बांधिलकी होते आणि मग मिळालेली 'माहिती' विशिष्ट विचारधारेशी(मतप्रणालीशी) जुळवून घेण्याकरिता वापरली जाते. विचारधारेशी(मतप्रणालीशी) विसंगत माहिती दुर्लक्षित (अस्वीकृत) केली जाते. बौद्धिक कृष्णविवरात सापडलेल्या लोकांना, उपलब्ध माहिती अधिक समजून घेणाऱ्या, समजवणाऱ्या नव्या उपपत्ती थिअरी/सिद्धान्तामधे रस नसतो कारण त्यांची बांधिलकी विशिष्ट विचारधारेला/मतप्रणालीला आधीच झालेली असते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://atheism.about.com/b/2012/02/16/going-nuclear-to-protect-intellectual-black-holes.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2013-01-14 |archive-date=2013-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070700/http://atheism.about.com/b/2012/02/16/going-nuclear-to-protect-intellectual-black-holes.htm |url-status=dead }}</ref> युक्तिवादाने कोंडी केलीच तर बौद्धिक कृष्णविवरात फसलेल्या व्यक्ती तर्कांबद्दल संशय दर्शवतात. कोंडी करणाऱ्या तर्कास आणि युक्तिवादास 'ती एक निराळी श्रद्धा प्रणाली आहे' असे सांगून बोळवण करून स्वतःची सुटका करून घेण्याचा असतो. या कॢप्तीत सर्व युक्तिवाद, श्रद्धा, विचारधारा एकाच पातळीवर असून सरसकट (equally) "सयुक्तिक (reasonable)" अथवा "असयुक्तिक (unreasonable)" असल्याचा आभास निर्माण केला जातो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://atheism.about.com/b/2012/02/16/going-nuclear-to-protect-intellectual-black-holes.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2013-01-14 |archive-date=2013-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070700/http://atheism.about.com/b/2012/02/16/going-nuclear-to-protect-intellectual-black-holes.htm |url-status=dead }}</ref>.'तुमचा विश्वास जेवढा योग्य आहे तेवढाच माझा विश्वास योग्य आहे' असे दाखवण्याचा प्रयास करत वेळ मारून नेत स्वतःची हार होतानासुद्धा ताठ मानेने बाहेर पडण्याच्या प्रयत्नास Stephen Law न्युक्लिअर बटन म्हणजे शेवटचा सुटकेचा मार्ग म्हणतात ज्यात तत्त्वज्ञानातील प्रॉब्लेमला smokescreen{{मराठी शब्द सुचवा}}(धूम्रावरण/धुराचा पडदा) म्हणून वापरले जाते, त्यामुळे त्यांचा तर्कांबद्दल संशय विशुद्ध ठरत नाही. .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://atheism.about.com/b/2012/02/16/going-nuclear-to-protect-intellectual-black-holes.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2013-01-14 |archive-date=2013-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514070700/http://atheism.about.com/b/2012/02/16/going-nuclear-to-protect-intellectual-black-holes.htm |url-status=dead }}</ref> विशिष्ट विचारधारेसच बांधिलकी कायम ठेवण्यास चुकीची बौद्धिक दिशा आणि कॢप्त्या स्वीकारणे, कोणत्याही तर्कसंगत (रॅशनल) युक्तिवादास दुर्लक्षित करणे अथवा त्याला वळसा घालण्याचे कारस्थान करणाऱ्या संशयवादींच्या सहभागाचा प्रयत्न कोणत्याही तर्कसंगत चर्चेमुळे साध्य होत नाही. तर्कशास्त्र सुचविते की, अशा कारस्थानी सिद्धान्तवादी लोकांना(किंवा अशा प्रकारच्या धारणेकडे घसरलेल्या/झुकलेल्या लोकांना) बौद्धिक कृष्णविवरातून बाहेर काढण्याचा एकच मार्ग आहे, तो म्हणजे असा की त्यांच्या विधानांच्या पद्धतीकडे त्यांचे लक्ष वेधणे, न की त्यांच्या विधानांच्या अर्थाकडे. (बहुतेक लोक नंतरचेच काम करतात). ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:तार्किक उणीवा]] [[it:Sofisma]] [[pl:Sofizmat]] 1zgmzjiljz0ntkhdv2z6kxo32kbzca8 0 138947 2686260 2684689 2026-05-27T11:06:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2686260 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट अभिनेता | नाव = सत्यजित खारकर | जन्म_दिनांक = [[जानेवारी १९]], [[इ.स. १९७०]] | कार्यक्षेत्र = चित्रपट<br>लघुपट<br>लेखन | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[Image:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[इंग्रजी भाषा|इंग्रजी]] | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. २००८]] पासून पुढे | प्रमुख_चित्रपट = [[कॉइनटॉस]] — इंग्रजी फीचर फिल्म (अमेरिका) | शिक्षण = [[बी.ई.]] (रासायनिक अभियांत्रिकी), [[पदव्युत्तर पदविका]] (प्लास्टिक अभियांत्रिकी), [[एम.ए.]], [[पीएच.डी.]] (क्रिएटिव्हिटी) | प्रमुख_नाटके = [[सांगा, कसं जगायचं?]], येस, आय एम गिल्टी }} '''सत्यजित खारकर''' हे लेखक आणि चित्रपट दिग्दर्शक आहेत. =='''रंगभूमीची पार्श्वभूमी'''== सत्यजित खारकर यांचा चित्रपट क्षेत्रातील प्रवास रंगभूमीच्या माध्यमातून सुरू झाला. औरंगाबादेत मराठी रंगभूमीवर काम केल्यानंतर त्यांनी [[शिकागो]] उपनगरातील एका सामुदायिक रंगभूमीवर इंग्रजी नाटकांत अभिनय सुरू केला. ''इंटेलिजंट डिझाइन ऑफ जेनी चाऊ'' (''[[:en:The_Intelligent_Design_of_Jenny_Chow|The Intelligent Design of Jenny Chow]]'') या नाटकात रशियन पात्राच्या भूमिकेसाठी त्यांची निवड झाली, हे त्यांच्या रंगभूमीवरील महत्त्वाचे पाऊल ठरले.<ref name="daijiworld">{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay?newsID=161966|title=Aurangabad native lives his passion in Chicago|date=26 January 2013|work=Daijiworld / IANS|access-date=१७ मे २०२६}}</ref> २०१० साली एल्जिन थिएटर कंपनीने सादर केलेल्या लोकप्रिय अमेरिकन दूरचित्रवाणी मालिका ''[[:en:M*A*S*H_(TV_series)|M*A*S*H]]'' च्या रंगमंचीय रूपांतरात त्यांनी सहायक दिग्दर्शक म्हणून काम पाहिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.imdb.com/name/nm3339237/bio|title=Satya Kharkar – Biography|संकेतस्थळ=IMDb|access-date=१७ मे २०२६}}</ref> चित्रपट निर्मितीचे औपचारिक शिक्षण न घेताही रंगभूमीवरील या अनुभवांमुळे आपल्याला सिनेमाची तयारी झाली, असे खारकर एका मुलाखतीत म्हणाले आहेत.<ref name="daijiworld" /> =='''चित्रपट'''== === कॉईन टॉस === '''सत्यजित खारकर''' यांनी दिग्दर्शित केलेला इंग्रजी चित्रपट [[कॉईन टॉस]] हॉलीवूडमध्ये तयार झाला. <ref>[http://online3.esakal.com/esakal/20130110/4655636763219520750.htm चित] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119113801/http://online3.esakal.com/esakal/20130110/4655636763219520750.htm |date=2013-01-19 }} क्रिएटिव्हिटी याच विषयातील आहे[http://online3.esakal.com/esakal/20130110/4655636763219520750.htm ्रपटाचा छंद जोणारा सॉफ़्टवेअर इंजिनिअर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119113801/http://online3.esakal.com/esakal/20130110/4655636763219520750.htm |date=2013-01-19 }} डॉ. विनता कुलकर्णी, अमेरिका - सकाळ</ref><ref>[http://divyamarathi.bhaskar.com/article/MAG-satyajeet-in-shikago-2957578.html औरंगाबादचा सत्यजित शिकागोत फिल्ममेकर] डॉ. जयश्री गोडसे, औरंगाबाद </ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/-/articleshow/25337705.cms|title=चित्रपट चावडी|last=|first=|date=Nov 7, 2013|work=Maharashtra Times|access-date=30/12/2018|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== कथानक ==== एका आजारी आईने आपल्या मुलाला मृत्युपूर्वी दिलेले एक 'लकी नाणे' त्याच्या आयुष्यात कशी धमाल घडवते, अशी या सिनेमाची कथा आहे. सिनेमात भारतीय आणि अमेरिकन कलाकार आहेत. सप्टेंबर २०१२ मध्ये या चित्रपटाचा शिकागो परिसरातील प्रिमियर वुडरिज येथील हॉलीवूड सिनेमाज् मध्ये झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.theindependentcritic.com/coin_toss|title="Coin Toss" an Audience Fave at Route 66 Film Fest|last=Propes|first=Richard|संकेतस्थळ=The Independent Critic|access-date=१७ मे २०२६}}</ref> त्यानंतर ९ मार्च २०१३ रोजी [[लंडन]] येथील महाराष्ट्र मंडळ लंडनमध्ये (Maharashtra Mandal London, डॉलिस हिल लेन) या चित्रपटाचे विशेष प्रदर्शन झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.allinlondon.co.uk/whats-on/event-99968-coin-toss-award-winning-movie-screening|title=Coin Toss - Award winning movie screening (Maharashtra Mandal London)|संकेतस्थळ=AllInLondon|access-date=१७ मे २०२६}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":0">{{स्रोत बातमी|दुवा=https://m.maharashtratimes.com/-/amp_articleshow/26708671.cms|title=शिकागोत उलगडला रुपेरीपट|last=|first=|date=2/Dec/2013|work=Maharashtra Times|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}{{मृत दुवा|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== पुरस्कार ==== २०१२ साली अमेरिकेतील ‘इलिनोइस’ ज्याची राजधानी असलेल्या ‘स्प्रिंगफील्ड’ शहरात अकराव्या "राऊट 66" आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवाची सांगता झाली. जगभरातील अनेक सिनेमांमधून निवडक सिनेमे या महोत्सवामध्ये दाखविण्यात आले. ‘ऑडियन्स फेव्हरिट डेब्यू फिल्म’ हा पुरस्कार या सिनेमाने पटकाविला.<ref name=":1">{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/-/articleshow/17185806.cms|title='आयएफएफ'मध्ये 'कॉईन टॉस'ची धूम|last=कुलकर्णी|first=धनंजय|date=Nov 12, 2012|work=Maharashtra Times|access-date=30/12/2018|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":2">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://theindependentcritic.com/coin_toss|title="Coin Toss" an Audience Fave at Route 66 Film Fest|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=theindependentcritic.com|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=}}</ref> =='''लघुपट'''== === '''माय डॅड माय हिरो''' === २०११ साली सत्यजित खारकर यांच्या "माय डॅड माय हिरो" या लघुपटास लॉस एंजेलस येथील लाईफ फिल्म फेस्टिव्हल मध्ये ऑडियन्स फेव्हरेट आणि सर्वोत्कृष्ट लघुपट असे दोन पुरस्कार मिळाले. <ref name=":3">{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.wnd.com/2011/04/288741/|title=Drifters Story Captures Attention|last=|first=|date=|work=WND|access-date=29/Dec/2018|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> === '''[https://www.youtube.com/watch?v=9XHJEJmwV3k आणि जगण्याचा अर्थ गवसला]''' === सत्यजित खारकर यांनी ओंकार वैद्य या बालश्री पुरस्कार विजेत्या दिव्यांग तरुणावर त्याची जिद्द बघून "आणि जगण्याचा अर्थ गवसला"[https://www.youtube.com/watch?v=9XHJEJmwV3k] हा स्फूर्तिदायक माहितीपट बनवला. <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/lifestyle-news/relationships/-just-say-fight/articleshow/66905295.cms|title=...फक्त लढ म्हणा|last=|first=|date=|work=Maharashtra Times|access-date=29 Dec 2018|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === [https://www.youtube.com/watch?v=riUJTvSGd08 '''पायथागोरसचे अदभुत प्रकरण'''] === २०१७ साली [[:en:Dr._Babasaheb_Ambedkar_Marathwada_University|औरंगाबादच्या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठानाट्य शास्त्र विभागाने]] त्यांना अतिथी दिग्दर्शक आणि लेखक म्हणून आमंत्रित केले. नाट्यशास्त्र विभागाच्या विद्यार्थ्यां सोबत त्यांनी  [https://www.youtube.com/watch?v=riUJTvSGd08 "पायथागोरसचे अदभुत प्रकरण"] हा विनोदी लघुपट बनविला.   === [https://www.youtube.com/watch?v=vzTSwCXMG4c '''दिशा'''] === २०१८ साली सत्यजित खारकर यांनी शेतकऱ्यांच्या शोषणावर थेट भाष्य करणारा व या समस्येवर सनदशीर पर्याय सांगणारा ​[https://www.youtube.com/watch?v=vzTSwCXMG4c दिशा] हा लघुपटही दिग्दर्शित केला. या चित्रपटामध्ये [[:en:Bharat_Ganeshpure|भारत गणेशपुरे]] याची मध्यवर्ती भूमिका आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/shortfilm-on-farmers-issue/articleshow/61073896.cms|title=शेतकऱ्यांची व्यथा ‘दिशा’तून मांडली|last=|first=|date=|work=Maharashtra Times|access-date=29/Dec/2018|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}{{मृत दुवा|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == '''साहित्य''' == === '''कथासंग्रह''' === ==== '''करू का गुदगुल्या''' ==== स्नेहवर्धन प्रकाशन, पुणे (२०१८) तर्फे प्रकाशित '''"करू का गुदगुल्या"''' या विनोदी कथासंग्रहाची प्रस्तावना ज्येष्ठ अभिनेते-लेखक श्री [[दिलीप प्रभावळकर]] यांची आहे. आपल्या प्रस्तावनेत प्रभावळकर म्हणतात की "सत्यजितने निर्माण केलेले हे वेगळेच जग आहे. स्लॅपस्टिक कॉमेडी प्रकारात मोडणारी रॉकेट ही कथा वाचताना तर मला लॉरेल हार्डी किंवा मार्क्स ब्रदर्सचा सिनेमा पाहतोय असे वाटले."<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://epaperdivyamarathi.bhaskar.com/thumbnail/aurangabad/divya-city/243/06092018/0/1/|title=करू का गुदगुल्या खट्याळ अन खोडकर कथांची मालिकाच|last=सराफ|first=श्रीकांत|work=Divya Marathi|access-date=29 डिसेंबर २०१८}}{{मृत दुवा|date=May 2024}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://epaper.timesgroup.com/olive/apa/timesofindia/SharedView.Article.aspx?href=MTAUR%2F2018%2F02%2F04&id=Ar00804&sk=73A35972&viewMode=image|title=वास्तविक जगातले मार्मिक पुस्तक|last=देशपांडे|पहिले नाव=डॉ. यशवंत|दिनांक=4 फेब्रुवारी 2018|संकेतस्थळ=Maharashtra Times|ॲक्सेसदिनांक=29 डिसेंबर 2018}}</ref> या कथासंग्रहाला २०१८चा कै. '''सावित्रीबाई जोशी स्मृती प्रतिष्ठान पुरस्कार''' मिळाला आहे.<ref name=":4">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://epaperlokmat.in/Archive/epapernew.php?articleid=LOK_HABD_20190110_2_1&arted=Hello%20Aurangabad&width=81.6px|title=लेखक म्हणून मान्यता देणारा पुरस्कार|date=10 जानेवारी 2019|work=Lokmat|access-date=14 जानेवारी 2019}}</ref><ref name=":5">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://124.30.219.86/EpaperData/Sakal/Aurangabad/2018/12/29/Aurangabad-Today/Sakal_Aurangabad_2018_12_29_Aurangabad-Today_TD_008/1220_2180_1906_3006.jpg|title=सावित्रीबाई जोशी पुरस्कार सत्यजित खारकर याना प्रदान|work=Sakal|archive-url=https://web.archive.org/web/20190731102329/http://124.30.219.86/EpaperData/Sakal/Aurangabad/2018/12/29/Aurangabad-Today/Sakal_Aurangabad_2018_12_29_Aurangabad-Today_TD_008/1220_2180_1906_3006.jpg|archive-date=2019-07-31|url-status=dead}}</ref> == '''नाटक''' == === नाटक === ==== सांगा, कसं जगायचं? ==== सत्यजित खारकर लिखित 'सांगा, कसं जगायचं?' हे [[भद्रकाली प्रॉडक्शन|भद्रकाली प्रॉडक्शन्स]]<nowiki/>चे व्यावसायिक मराठी नाटक आहे. [[स्पृहा जोशी]] आणि [[स्वानंदी टिकेकर]] यांच्या या नाटकात प्रमुख भूमिका आहेत. {{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.saamana.com/marathi-drama-sanga-kasa-jagaycha-by-parag-khot/|title='सांगा, कसं जगायचं?' : विचार करायला लावणारं नाटक|last=खोत|first=पराग|work=सामना|access-date=2026-05-17}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://myrangabhoomi.com/natak/sanga-kasa-jagaaycha/|title=सांगा, कसं जगायचं? Marathi Natak Info & Upcoming Shows • मायरंगभूमी|date=2026-05-15|website=https://myrangabhoomi.com/|language=en-US|access-date=2026-05-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mumbaitheatreguide.com/dramas/marathi/sanga-kasa-jagaycha-marathi-play-preview.asp#|title=SANGA KASA JAGAYCHA Marathi Play/Drama - www.MumbaiTheatreGuide.com|website=www.mumbaitheatreguide.com|access-date=2026-05-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/sanga-kasa-jagayacha-marathi-natak-review-spruha-joshi-swanandi-tikekar-ivf-legal-battle-amy-95-5903111/|title=नाट्यरंग: सांगा, कसं जगायचं ? जगण्यातल्या तिढ्याची विचारप्रवर्तक गोष्ट|date=2026-05-17|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-05-17}}</ref> ==== येस, आय एम गिल्टी ==== अत्यंत आगळ्या विषयाचे मेडिको-लीगल नाटक. कार अपघातामुळे कोमा मध्ये असलेल्या पतीचे स्पर्म्स आय. व्ही. एफ. साठी देण्यात यावेत अशी कोर्टात लढाई लढणाऱ्या एका आधुनिक स्त्रीची कहाणी खारकर यांनी या नाटकात सांगितली आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/deepak-kulkarni-madhurima-article-about-yes-i-am-guilty-play-126305571.html|title=कायद्याच्या उणिवांवर नेमकेपणाने बोट ठेवणारे नाटक|last=|first=|date=|work=divyamarathi|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref><ref name=":7">{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/drama-is-the-language-of-vibration/articleshow/72075629.cms|title=पहिल्या नाटकाला प्रतिसाद|last=|first=|date=|work=Maharashtra Times|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":8">{{स्रोत बातमी|दुवा=https://digitalimages.bhaskar.com/divyamarathi/epaperimages/02032020/1aurangabad%20pullout-pg3-0_1b133c39-1ac9-4062-a5c1-f155c065be7f-large.jpg|title=सहज मानवी भावनांना फुलवणारे "येस, आय एम गिल्टी"|last=|first=|date=2/March/2020|work=Divya Marathi|access-date=2/March/2020|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}{{मृत दुवा|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br /> =='''शैक्षणिक संशोधन'''== खारकर हे क्रिएटिव्हिटी (सर्जनशीलता) या विषयाचे संशोधक असून त्यांनी [https://www.mgmu.ac.in/ एमजीएम विद्यापीठ, छत्रपती संभाजीनगर] येथे रिसर्च स्कॉलर म्हणून पीएच.डी. संशोधन केले.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.lokmattimes.com/aurangabad/satyajit-kharkar-gets-ph-d/|title=Satyajit Kharkar gets Ph.D.|work=Lokmat Times|date=15 July 2025|access-date=१७ मे २०२६}}</ref> ''The International Journal of Indian Psychology'' (IJIP) या समीक्षित (peer-reviewed) नियतकालिकात त्यांचे क्रिएटिव्हिटी आणि चित्रपट-समाजसंवाद यांविषयीचे संशोधनलेख प्रकाशित झाले आहेत. === '''प्रकाशित संशोधनलेख''' === * '''Exploring the Role of Sensory Input in Creative Thinking''' (२०२३) — दृश्य, श्रवण, घ्राण, चव आणि स्पर्श या पंचेंद्रियांच्या संवेदनांचा सर्जनशील विचारप्रक्रियेवर होणाऱ्या परिणामांचा आढावा घेणारा हा समीक्षा लेख आहे.<ref>{{स्रोत जर्नल|last1=Kharkar|first1=Satyajit|last2=Sabde|first2=Pratima|year=2023|title=Exploring the Role of Sensory Input in Creative Thinking|journal=International Journal of Indian Psychology|volume=11|issue=2|pages=849–856|doi=10.25215/1102.087|url=https://ijip.in/articles/exploring-the-role-of-sensory-input-in-creative-thinking/}}</ref> * '''The Paradox of Trauma: How Adversity can Foster Creative Thinking''' (२०२३) — आघातदायक अनुभव आणि सर्जनशीलता यांतील विरोधाभासी पण सकारात्मक संबंधाचा अभ्यास. यात न्यूरोप्लास्टिसिटी, बोधनिक लवचिकता (cognitive flexibility) आणि भावना-नियंत्रणाची भूमिका तपासलेली आहे.<ref>{{स्रोत जर्नल|last1=Kharkar|first1=Satyajit|last2=Sabde|first2=Pratima|year=2023|title=The Paradox of Trauma: How Adversity can Foster Creative Thinking|journal=International Journal of Indian Psychology|volume=11|issue=2|pages=884–891|doi=10.25215/1102.091|url=https://ijip.in/articles/the-paradox-of-trauma-how-adversity-can-foster-creative-thinking/}}</ref> * '''Using Cinema Theaters to Promote Road Safety Education: A Conceptual Proposal for India''' (२०२३) — भारतातील रस्ता-सुरक्षा शिक्षणासाठी चित्रपटगृहांचा एक प्रभावी जनजागृती-माध्यम म्हणून वापर करण्याची संकल्पनात्मक मांडणी.<ref>{{स्रोत जर्नल|last=Kharkar|first=Satyajit|year=2023|title=Using Cinema Theaters to Promote Road Safety Education: A Conceptual Proposal for India|journal=International Journal of Indian Psychology|volume=11|issue=3|url=https://ijip.in/articles/using-cinema-theaters-to-promote-road-safety-education-a-conceptual-proposal-for-india/}}</ref> === लेखन पुरस्कार === ==== कै. सावित्रीबाई जोशी स्मृती प्रतिष्टान पुरस्कार ==== सत्यजित खारकर यांच्या '''"करू का गुदगुल्या "''' या मराठी विनोदी कथा संग्रहाला २०१८ चा कै. सावित्रीबाई पुरस्कार मिळाला आहे. <ref name=":4" /> <ref name=":5" /> <ref name=":6" /> === चित्रपट  पुरस्कार === ==== झी टॉकीज कथायण चषक [https://zeenews.india.com/marathi/entertainment/zee-talkies-will-provide-a-unique-platform-to-present-your-story/548633 2021] ==== '''येस, आय एम गिल्टी''' या पटकथेस झी टॉकीज कथायण चषक २०२१चा पुरस्कार मिळाला. या खुल्या स्पर्धेत एक हजारांहून अधिक पटकथांमधून पाच पटकथा निवडण्यात आल्या, त्यापैकी एक खारकर यांची होती. प्रसिद्ध नाटककार [[संजय पवार]], चित्रपट दिग्दर्शक व पटकथाकार [[गजेंद्र अहिरे]] आणि चित्रपट दिग्दर्शक संजय पाटील यांनी या स्पर्धेचे परीक्षक म्हणून काम पाहिले.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.lokmattimes.com/aurangabad/yes-im-guilty-selected-for-kathayan-chashak/|title='Yes I'm Guilty' selected for Kathayan Chashak|date=8 December 2021|work=Lokmat Times|location=Aurangabad|access-date=१७ मे २०२६}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.facebook.com/zeetalkiesofficial/videos/%E0%A4%9D%E0%A5%80-%E0%A4%9F%E0%A5%89%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%9C-%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3-%E0%A4%9A%E0%A4%B7%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A5%87-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80/1031668614282286/?__so__=permalink&__rv__=related_videos|title=झी टॉकीज कथायण चषक स्पर्धेचे मानकरी|date=05 November 2021|url-status=live|access-date=11 November 2021}}</ref><ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.lokmattimes.com/aurangabad/yes-im-guilty-selected-for-kathayan-chashak/|title=https://www.lokmattimes.com/aurangabad/yes-im-guilty-selected-for-kathayan-chashak/|publisher=Lokmat Times|year=2021|location=Aurangabad, India}}</ref> ==== राऊट 66 आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव ==== २०१२ साली अमेरिकेतील ‘इलिनोइस’ राज्याची राजधानी असलेल्या ‘स्प्रिंगफील्ड’ शहरात अकराव्या "राऊट 66" आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवाची सांगता झाली. जगभरातील अनेक सिनेमांमधून निवडक सिनेमे या महोत्सवामध्ये दाखविण्यात आले. ‘ऑडियन्स फेव्हरिट डेब्यू फिल्म’ हा पुरस्कार या सिनेमाने पटकाविला.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> ==== लाईफ फिल्म फेस्टिव्हल ==== २०११ साली सत्यजित खारकर यांच्या "माय डॅड माय हिरो" या लघुपटास लॉस एंजेलस येथील लाईफ फिल्म फेस्टिव्हल मध्ये ऑडियन्स फेव्हरेट आणि सर्वोत्कृष्ट लघुपट असे दोन पुरस्कार मिळाले. <ref name=":3" /> == '''इतर''' == * सत्यजित खारकर यांनी २०११मध्ये ‘बीएमएम’च्या अधिवेशनासाठी शिकागो येथील अबालवृद्धांना घेऊन ‘वेलकम टू शिकागो’ हा लघुपटही तयार केला होता.<ref name=":0" /> * सप्टेंबर २०१४ साली शिकागो येथे झालेल्या दक्षिण आशियायी लेखक व कलावंतांसाठी महत्त्वाचे व्यासपीठ समजल्या जाणाऱ्या कृती फेस्टिव्हलमध्ये सत्यजित खारकर यांची पॅनेल सदस्य म्हणून निवड झाली होती. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://kritifestival.org/panelists/|title=Kriti Festival|last=|पहिले नाव=|दिनांक=September 25 – 28, 2014|संकेतस्थळ=http://kritifestival.org/panelists/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831044600/http://kritifestival.org/panelists/|archive-date=2018-08-31|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=|url-status=dead}}</ref> * भारतातील रोड अपघातांच्या भीषण समस्येविषयी सत्यजित खारकर यांनी दिव्य मराठी वृत्तपत्रास दिलेल्या एका मुलाखतीत लोकांची मानसिकता बदलण्यासाठी सिनेमागृहात अपघाताचे धडकी भरवणारे सीसी टीव्ही फुटेज दाखवावे असा उपाय सुचवला  <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://epaperdivyamarathi.bhaskar.com/thumbnail/aurangabad/divya-city/243/23072018/0/1/|title=दिव्यमराठी विशेष|last=Dole|first=Sumeet|date=23/July/2018|work=Divya Marathi|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}{{मृत दुवा|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * भारत सरकारच्या स्वच्छ भारत मिशनने प्रेरित होऊन औरंगाबादच्या तरुणांना घेऊन त्यांनी स्वच्छतेचा संदेश देणारा "स्वच्छ भाई" नावाचा लघुपट बनविला. ५० वर्षांचा एक डॉन प्रेमासाठी भाईगिरी सोडून स्वच्छतेकडे कसा वळतो अशी या सिनेमाची कथा आहे . ज्येष्ठ पत्रकार व अमेरिकेत स्थायिक झालेले [[:en:Mayank_Chhaya|मयांक छाया]] यांनी सिनेमाचे लेखन केले.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/aurangabad-times/articleshow/54742178.cms|title=लघुपटातून मांडली तरुणांनी ‘स्वच्छतागिरी’|last=|first=|date=Oct 8, 2016|work=Maharashtra Times|access-date=30/12/2018|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmattimes.com/aurangabad/satyajit-kharkar-gets-ph-d/|title=Satyajit Kharkar gets Ph D - www.lokmattimes.com|last=author/lokmat-english-desk|date=2025-07-15|website=Lokmat Times|language=en|access-date=2026-05-16}}</ref> <br /> =='''संदर्भ'''== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://www.imdb.com/name/nm3339237/ IMDb वर सत्यजित खारकर] [[वर्ग:चित्रपट दिग्दर्शक]] [[वर्ग:मराठी दिग्दर्शक]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] dp6ib2q34n2j0s28255cr30a1flvgcz 0 144392 2686164 2520752 2026-05-26T17:25:19Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2686164 wikitext text/x-wiki {{विकिकरण}} {{कॉपीपेस्ट|लेखातील मजकूर| दुवा = [http://siddharthsarawade.blogspot.in/]| दिनांक =ऑगस्ट २०१३}} {{अधिकृत संदर्भां}} पठ्ठे कृष्णाजी सरवदे,(? मृत्यू:?),शाहीर [[पठ्ठे बापूराव]] आणि शाहीर शिवा-संभा (तमासगीर काळु-बाळु यांचे वडील) यांचे समकालीन; गाव गव्हाण तालुका [[तासगांव]] जिल्हा [[सांगली]], येथील शाहीर होते.{{दुजोरा हवा}} == '''शाहीर पठ्ठे कृष्णाजी सरवदे''' == === ओळख === शाहीर पठ्ठे कृष्णाजी सरवदे गाव गव्हाण [[तालुका]] [[तासगांव]] जिल्हा [[सांगली]] येथे होऊन गेले. त्यांची ख्याती अशी की, ते सवाल जवाबात कधीच हरले नव्हते.सिद्धार्थ सरवदे यांच्या अनुदिनी (ब्लॉगवरील) उल्लेखानुसार शाहीर पठ्ठे कृष्णाजी सरवदे,यांनी संपादन केलेले यश महार समाजाच्या दृष्टीने अभिमानास्पद होते.<ref>[http://siddharthsarawade.blogspot.in/2013/07/blog-post.html सिद्धार्थ सरवदे यांची अनुदिनी] दिनांक १० ऑगस्ट,२०१३,भाप्रवे : सकाळी ११ वाजता जशी अभ्यासली</ref>{{दुजोरा हवा}} ==कथित जीवन प्रसंग== त्यांचे वाढते वर्चस्व प्रसिद्धी लक्षात घेता, दस्तुरखुद्द पठ्ठे बापूरावांनी गव्हाणमधे जाऊन त्यांची भेट घेण्याचे ठरवले व ते गव्हाणमधे दाखल झाले.आता तिथे सांगितल्या जाणाऱ्या सत्यकथेनुसार, विचारत विचारत बापुराव कृष्णाजी सरवदेंच्या घरी निघाले. एकाला विचारताना, त्या व्यक्तिने पठ्ठे बापूरावांची चौकशी केली. त्यावेळी आविर्भावात गर्वात आपली ओळख सांगुन बापुरावांनी कृष्णाजी महारास भेटण्यास आलो, असे सांगितले. त्यावेळी त्या व्यक्तिने एक प्रश्न विचारला व त्याचे उत्तराची विचारणा केली परंतु बापुराव गडबडले उत्तर काही सापडेना... त्यावेळी ती व्यक्ति म्हणाली, ‘जावा राव आपल्या घरी, माझ्यासारख्या साधारण माणसांच्या सवालाचे उत्तर नाही, तर त्या कृष्णाजी महाराच्या सवालांची काय उत्तरे देणार...’. झालेला प्रकार सहन न झाल्यामुळे बापुराव न भेटताच परत आपल्या गावी फिरले परंतु ती भेटलेली व्यक्ति दुसरी तिसरी कोणी नसुन पठ्ठे कृष्णाजी सरवदेच होते.{{दुजोरा हवा}} असेच एकदा बडोद्याची एक व्यक्ती [[उंट]] घेऊन आली होती. त्या व्यक्तीने तर पुरा डामडौल करुण कृष्णाजींचे नामोहरण करण्यासाठी आला होता. परंतु प्रत्यक्ष भेटीत अचंभीत करणाऱ्या सवालांना उत्तर न देता आल्यामुळे ते उंट व त्यासोबत आणलेले लेजामोजा सोडुन जायला ती व्यक्ती तयार झाली परंतु कृष्णाजीने ते ठेवून न घेता त्याला सगळे घेऊन जाण्याची आज्ञा केली.{{दुजोरा हवा}} त्यांचा अभ्यास यावरुण कळतो की, त्यांना केलेले प्रश्न हे बहुत करुण अनिष्ठ रुढी परंपरा तसेच पौराणिक कथेलाही आव्हाण करणारे होते. त्यामुळेच की काय समोरचा उत्तरच नसल्यासारखा लगेच त्यांच्यापुढे हार मानत असे. तमासगीर काळु-बाळु यांचे वडील तमासगीर शिवा-संभा यांना देखिल सवालजवाबामधे कृष्णाजीने सवाल करून हारवले त्यावेळी त्यांनी उत्तर न देता आल्यामुळे जाहीर शपथ घेतली की, गव्हाणमधे कधीच तमाशाचा कार्यक्रम करणार नाही. तशी त्यांनी ती शपथ पाळली देखिल. आजही त्यांचे वंशज गव्हाण गांवामधे तमाशा करायला तयार होताना दिसत नाहीत...{{दुजोरा हवा}} ==मृत्यू आणि वारसा== कृष्णाजी यांचे कुटकुळी येथे त्यांच्या बहीणीच्या गांवी मृत्यु झाला. त्यांचे नंतर कोणी त्यांचा वारसा चालवला नाही व इतरांनीही कोणी प्रयत्न केला नाही. त्यांचे पुत्र ‘लक्ष्मण सरवदे’ यांनी कालांतराने घरी असणारी सारे लिखाणाची गढडी अडचणी वाटता, आता काय कामाची म्हणुन अग्रणी नदीत सोडुन आले.{{संदर्भ हवा}} तुकारामांचे लिखाण जसे नदीत सोडुन दिल्यानंतर त्यांच्या अनुयायांनी त्यांनी सगळे पुन्हा लिखाण करुण भेट दिली तसेच काही अव्वल तमाशाप्रेमीनी त्यांचे विचार, कवीता, गाणी, लावण्या व सवाल-जवाब लिखित स्वरूपात जतन करुण त्यांचे नंतर त्यांना अभिवादन करुण तमाशाला सुरुवात करत असे. तसे त्याचे पुरावे सखा हिंगणगांवकर तमाशगीर [सांगली] तसेच सोलापूर व काही कर्नाटक मधील तमाशागीरांकडे आढळतील.{{दुजोरा हवा}} ते सगळे लिखाण नदीत सोडताना त्यांनी ती गढडी नाही बुडवली तर गव्हाण गावांचा तासगांव तालुक्याचा तसाच सांगली जिल्ह्याचा गर्वाचा इतिहास बुडविला. समस्त महार जातीचा अभिमान पाण्यात पालथा केला... दुख: एव्हढेच वाटते की, आजही तमाशा सादर करताना पठ्ठे बापुरावांची गवळण सादर केली जाते व त्यांचे नांव देखिल घेतले जाते. कृष्णाजींचे नांव अगदी १९६० दशकात घेतले जात होते. त्याचे जिवंत पुरावे म्हणजे [[सांगली]]-[[सोलापूर]]-[[कोल्हापुर]] मधील वयस्क तमाशाप्रेमी. नंतर काय झाले कोणास ठाऊक परंतु आगळ्या वेगळ्या पठ्ठ्याचे सांगलीचे तमासगीर पुराव्या अभावी नांव घेताना देखिल आढळत नाही.{{संदर्भ हवा}} {{दुजोरा हवा}} ===शिष्य थळु तमाशगीर=== [[कोल्हापुर]] जिल्ह्यातील बोरगांव [सदलगं /लाटणं] येथील थळु तमाशगीराचे कृष्णाजी वरचे प्रेम तर आगळे वेगळे होते. त्याने त्यांना आपले गुरू मानले होते. ज्योतिबाच्या यात्रेला ५-७ कुटुंबे गेली असता पुरुष मंडळी रात्रीचे वेळी कुटुबांसोबत थांबण्यापेक्षा यात्रेनिम्मीत आलेला तमाशा पहावयास गेले. तसे ते तमाशाप्रेमीच शेवटी... तिथे गेल्यावर थोड्या वेळातच तमाशा चालु झाला व त्यामधल्या शाहीराने कृष्णाजी सरवदे यांचे नांव घेतल्यावर सगळे उपस्थित गव्हाणकरांमधे वीज चमकली. शेवटी कार्यक्रमा नंतर ते त्यांच्या मंडपात गेले. परंतु त्यावेळी ते जेवण करायला बसले होते. कोणाचा तरी आवाज येताना तमाशगीरांनी कोण आहे? असे विचारले असता ‘गव्हाणकर’ म्हणताना तो वयस्कर शाहीर खरकाट्या हातानेच अर्धवट जेवण सोडुन त्यांच्याकडे गेला व त्या सर्व गव्हाणकरांच्या पाया पडला व म्हणाला तुम्ही सर्व माझ्या गुरूच्या गांवचे आहात. नंतर थोडी चर्चा झाल्या नंतर शाहीर थळुने मला गव्हाण मधे तमाशा कार्यक्रम करण्याची संधी देण्याची विनंती केली. आणि तो त्यांचा शेवटचा कार्यक्रम असेल त्यासाठी कोणतेही मानधन नको जमल्यास तुमच्या घरच्या शिळ्या पोळ्या तेवढ्या कलाकारांना जेऊ घाला, असेही सुचवले. अखेर त्यांनी गव्हाणमधेच शेवटचा आपला कार्यक्रम केला.{{संदर्भ हवा}} {{दुजोरा हवा}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:शाहीर]] 2lfzq0nzusrlqu8ft371iwka0aqeciz 2686165 2686164 2026-05-26T17:25:42Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2686165 wikitext text/x-wiki {{विकिकरण}} {{कॉपीपेस्ट|लेखातील मजकूर| दुवा = [http://siddharthsarawade.blogspot.in/]| दिनांक =ऑगस्ट २०१३}} पठ्ठे कृष्णाजी सरवदे,(? मृत्यू:?),शाहीर [[पठ्ठे बापूराव]] आणि शाहीर शिवा-संभा (तमासगीर काळु-बाळु यांचे वडील) यांचे समकालीन; गाव गव्हाण तालुका [[तासगांव]] जिल्हा [[सांगली]], येथील शाहीर होते.{{दुजोरा हवा}} == '''शाहीर पठ्ठे कृष्णाजी सरवदे''' == === ओळख === शाहीर पठ्ठे कृष्णाजी सरवदे गाव गव्हाण [[तालुका]] [[तासगांव]] जिल्हा [[सांगली]] येथे होऊन गेले. त्यांची ख्याती अशी की, ते सवाल जवाबात कधीच हरले नव्हते.सिद्धार्थ सरवदे यांच्या अनुदिनी (ब्लॉगवरील) उल्लेखानुसार शाहीर पठ्ठे कृष्णाजी सरवदे,यांनी संपादन केलेले यश महार समाजाच्या दृष्टीने अभिमानास्पद होते.<ref>[http://siddharthsarawade.blogspot.in/2013/07/blog-post.html सिद्धार्थ सरवदे यांची अनुदिनी] दिनांक १० ऑगस्ट,२०१३,भाप्रवे : सकाळी ११ वाजता जशी अभ्यासली</ref>{{दुजोरा हवा}} ==कथित जीवन प्रसंग== त्यांचे वाढते वर्चस्व प्रसिद्धी लक्षात घेता, दस्तुरखुद्द पठ्ठे बापूरावांनी गव्हाणमधे जाऊन त्यांची भेट घेण्याचे ठरवले व ते गव्हाणमधे दाखल झाले.आता तिथे सांगितल्या जाणाऱ्या सत्यकथेनुसार, विचारत विचारत बापुराव कृष्णाजी सरवदेंच्या घरी निघाले. एकाला विचारताना, त्या व्यक्तिने पठ्ठे बापूरावांची चौकशी केली. त्यावेळी आविर्भावात गर्वात आपली ओळख सांगुन बापुरावांनी कृष्णाजी महारास भेटण्यास आलो, असे सांगितले. त्यावेळी त्या व्यक्तिने एक प्रश्न विचारला व त्याचे उत्तराची विचारणा केली परंतु बापुराव गडबडले उत्तर काही सापडेना... त्यावेळी ती व्यक्ति म्हणाली, ‘जावा राव आपल्या घरी, माझ्यासारख्या साधारण माणसांच्या सवालाचे उत्तर नाही, तर त्या कृष्णाजी महाराच्या सवालांची काय उत्तरे देणार...’. झालेला प्रकार सहन न झाल्यामुळे बापुराव न भेटताच परत आपल्या गावी फिरले परंतु ती भेटलेली व्यक्ति दुसरी तिसरी कोणी नसुन पठ्ठे कृष्णाजी सरवदेच होते.{{दुजोरा हवा}} असेच एकदा बडोद्याची एक व्यक्ती [[उंट]] घेऊन आली होती. त्या व्यक्तीने तर पुरा डामडौल करुण कृष्णाजींचे नामोहरण करण्यासाठी आला होता. परंतु प्रत्यक्ष भेटीत अचंभीत करणाऱ्या सवालांना उत्तर न देता आल्यामुळे ते उंट व त्यासोबत आणलेले लेजामोजा सोडुन जायला ती व्यक्ती तयार झाली परंतु कृष्णाजीने ते ठेवून न घेता त्याला सगळे घेऊन जाण्याची आज्ञा केली.{{दुजोरा हवा}} त्यांचा अभ्यास यावरुण कळतो की, त्यांना केलेले प्रश्न हे बहुत करुण अनिष्ठ रुढी परंपरा तसेच पौराणिक कथेलाही आव्हाण करणारे होते. त्यामुळेच की काय समोरचा उत्तरच नसल्यासारखा लगेच त्यांच्यापुढे हार मानत असे. तमासगीर काळु-बाळु यांचे वडील तमासगीर शिवा-संभा यांना देखिल सवालजवाबामधे कृष्णाजीने सवाल करून हारवले त्यावेळी त्यांनी उत्तर न देता आल्यामुळे जाहीर शपथ घेतली की, गव्हाणमधे कधीच तमाशाचा कार्यक्रम करणार नाही. तशी त्यांनी ती शपथ पाळली देखिल. आजही त्यांचे वंशज गव्हाण गांवामधे तमाशा करायला तयार होताना दिसत नाहीत...{{दुजोरा हवा}} ==मृत्यू आणि वारसा== कृष्णाजी यांचे कुटकुळी येथे त्यांच्या बहीणीच्या गांवी मृत्यु झाला. त्यांचे नंतर कोणी त्यांचा वारसा चालवला नाही व इतरांनीही कोणी प्रयत्न केला नाही. त्यांचे पुत्र ‘लक्ष्मण सरवदे’ यांनी कालांतराने घरी असणारी सारे लिखाणाची गढडी अडचणी वाटता, आता काय कामाची म्हणुन अग्रणी नदीत सोडुन आले.{{संदर्भ हवा}} तुकारामांचे लिखाण जसे नदीत सोडुन दिल्यानंतर त्यांच्या अनुयायांनी त्यांनी सगळे पुन्हा लिखाण करुण भेट दिली तसेच काही अव्वल तमाशाप्रेमीनी त्यांचे विचार, कवीता, गाणी, लावण्या व सवाल-जवाब लिखित स्वरूपात जतन करुण त्यांचे नंतर त्यांना अभिवादन करुण तमाशाला सुरुवात करत असे. तसे त्याचे पुरावे सखा हिंगणगांवकर तमाशगीर [सांगली] तसेच सोलापूर व काही कर्नाटक मधील तमाशागीरांकडे आढळतील.{{दुजोरा हवा}} ते सगळे लिखाण नदीत सोडताना त्यांनी ती गढडी नाही बुडवली तर गव्हाण गावांचा तासगांव तालुक्याचा तसाच सांगली जिल्ह्याचा गर्वाचा इतिहास बुडविला. समस्त महार जातीचा अभिमान पाण्यात पालथा केला... दुख: एव्हढेच वाटते की, आजही तमाशा सादर करताना पठ्ठे बापुरावांची गवळण सादर केली जाते व त्यांचे नांव देखिल घेतले जाते. कृष्णाजींचे नांव अगदी १९६० दशकात घेतले जात होते. त्याचे जिवंत पुरावे म्हणजे [[सांगली]]-[[सोलापूर]]-[[कोल्हापुर]] मधील वयस्क तमाशाप्रेमी. नंतर काय झाले कोणास ठाऊक परंतु आगळ्या वेगळ्या पठ्ठ्याचे सांगलीचे तमासगीर पुराव्या अभावी नांव घेताना देखिल आढळत नाही.{{संदर्भ हवा}} {{दुजोरा हवा}} ===शिष्य थळु तमाशगीर=== [[कोल्हापुर]] जिल्ह्यातील बोरगांव [सदलगं /लाटणं] येथील थळु तमाशगीराचे कृष्णाजी वरचे प्रेम तर आगळे वेगळे होते. त्याने त्यांना आपले गुरू मानले होते. ज्योतिबाच्या यात्रेला ५-७ कुटुंबे गेली असता पुरुष मंडळी रात्रीचे वेळी कुटुबांसोबत थांबण्यापेक्षा यात्रेनिम्मीत आलेला तमाशा पहावयास गेले. तसे ते तमाशाप्रेमीच शेवटी... तिथे गेल्यावर थोड्या वेळातच तमाशा चालु झाला व त्यामधल्या शाहीराने कृष्णाजी सरवदे यांचे नांव घेतल्यावर सगळे उपस्थित गव्हाणकरांमधे वीज चमकली. शेवटी कार्यक्रमा नंतर ते त्यांच्या मंडपात गेले. परंतु त्यावेळी ते जेवण करायला बसले होते. कोणाचा तरी आवाज येताना तमाशगीरांनी कोण आहे? असे विचारले असता ‘गव्हाणकर’ म्हणताना तो वयस्कर शाहीर खरकाट्या हातानेच अर्धवट जेवण सोडुन त्यांच्याकडे गेला व त्या सर्व गव्हाणकरांच्या पाया पडला व म्हणाला तुम्ही सर्व माझ्या गुरूच्या गांवचे आहात. नंतर थोडी चर्चा झाल्या नंतर शाहीर थळुने मला गव्हाण मधे तमाशा कार्यक्रम करण्याची संधी देण्याची विनंती केली. आणि तो त्यांचा शेवटचा कार्यक्रम असेल त्यासाठी कोणतेही मानधन नको जमल्यास तुमच्या घरच्या शिळ्या पोळ्या तेवढ्या कलाकारांना जेऊ घाला, असेही सुचवले. अखेर त्यांनी गव्हाणमधेच शेवटचा आपला कार्यक्रम केला.{{संदर्भ हवा}} {{दुजोरा हवा}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:शाहीर]] 2i0zvjt05tpaum808cejex308e26wl5 2686166 2686165 2026-05-26T17:26:44Z संतोष गोरे 135680 /* ओळख */ 2686166 wikitext text/x-wiki {{विकिकरण}} {{कॉपीपेस्ट|लेखातील मजकूर| दुवा = [http://siddharthsarawade.blogspot.in/]| दिनांक =ऑगस्ट २०१३}} पठ्ठे कृष्णाजी सरवदे,(? मृत्यू:?),शाहीर [[पठ्ठे बापूराव]] आणि शाहीर शिवा-संभा (तमासगीर काळु-बाळु यांचे वडील) यांचे समकालीन; गाव गव्हाण तालुका [[तासगांव]] जिल्हा [[सांगली]], येथील शाहीर होते.{{दुजोरा हवा}} == '''शाहीर पठ्ठे कृष्णाजी सरवदे''' == === ओळख === शाहीर पठ्ठे कृष्णाजी सरवदे गाव गव्हाण [[तालुका]] [[तासगांव]] जिल्हा [[सांगली]] येथे होऊन गेले. त्यांची ख्याती अशी की, ते सवाल जवाबात कधीच हरले नव्हते.सिद्धार्थ सरवदे यांच्या अनुदिनी (ब्लॉगवरील) उल्लेखानुसार शाहीर पठ्ठे कृष्णाजी सरवदे,यांनी संपादन केलेले यश महार समाजाच्या दृष्टीने अभिमानास्पद होते.<ref> : सकाळी ११ वाजता जशी अभ्यासली</ref>{{दुजोरा हवा}} ==कथित जीवन प्रसंग== त्यांचे वाढते वर्चस्व प्रसिद्धी लक्षात घेता, दस्तुरखुद्द पठ्ठे बापूरावांनी गव्हाणमधे जाऊन त्यांची भेट घेण्याचे ठरवले व ते गव्हाणमधे दाखल झाले.आता तिथे सांगितल्या जाणाऱ्या सत्यकथेनुसार, विचारत विचारत बापुराव कृष्णाजी सरवदेंच्या घरी निघाले. एकाला विचारताना, त्या व्यक्तिने पठ्ठे बापूरावांची चौकशी केली. त्यावेळी आविर्भावात गर्वात आपली ओळख सांगुन बापुरावांनी कृष्णाजी महारास भेटण्यास आलो, असे सांगितले. त्यावेळी त्या व्यक्तिने एक प्रश्न विचारला व त्याचे उत्तराची विचारणा केली परंतु बापुराव गडबडले उत्तर काही सापडेना... त्यावेळी ती व्यक्ति म्हणाली, ‘जावा राव आपल्या घरी, माझ्यासारख्या साधारण माणसांच्या सवालाचे उत्तर नाही, तर त्या कृष्णाजी महाराच्या सवालांची काय उत्तरे देणार...’. झालेला प्रकार सहन न झाल्यामुळे बापुराव न भेटताच परत आपल्या गावी फिरले परंतु ती भेटलेली व्यक्ति दुसरी तिसरी कोणी नसुन पठ्ठे कृष्णाजी सरवदेच होते.{{दुजोरा हवा}} असेच एकदा बडोद्याची एक व्यक्ती [[उंट]] घेऊन आली होती. त्या व्यक्तीने तर पुरा डामडौल करुण कृष्णाजींचे नामोहरण करण्यासाठी आला होता. परंतु प्रत्यक्ष भेटीत अचंभीत करणाऱ्या सवालांना उत्तर न देता आल्यामुळे ते उंट व त्यासोबत आणलेले लेजामोजा सोडुन जायला ती व्यक्ती तयार झाली परंतु कृष्णाजीने ते ठेवून न घेता त्याला सगळे घेऊन जाण्याची आज्ञा केली.{{दुजोरा हवा}} त्यांचा अभ्यास यावरुण कळतो की, त्यांना केलेले प्रश्न हे बहुत करुण अनिष्ठ रुढी परंपरा तसेच पौराणिक कथेलाही आव्हाण करणारे होते. त्यामुळेच की काय समोरचा उत्तरच नसल्यासारखा लगेच त्यांच्यापुढे हार मानत असे. तमासगीर काळु-बाळु यांचे वडील तमासगीर शिवा-संभा यांना देखिल सवालजवाबामधे कृष्णाजीने सवाल करून हारवले त्यावेळी त्यांनी उत्तर न देता आल्यामुळे जाहीर शपथ घेतली की, गव्हाणमधे कधीच तमाशाचा कार्यक्रम करणार नाही. तशी त्यांनी ती शपथ पाळली देखिल. आजही त्यांचे वंशज गव्हाण गांवामधे तमाशा करायला तयार होताना दिसत नाहीत...{{दुजोरा हवा}} ==मृत्यू आणि वारसा== कृष्णाजी यांचे कुटकुळी येथे त्यांच्या बहीणीच्या गांवी मृत्यु झाला. त्यांचे नंतर कोणी त्यांचा वारसा चालवला नाही व इतरांनीही कोणी प्रयत्न केला नाही. त्यांचे पुत्र ‘लक्ष्मण सरवदे’ यांनी कालांतराने घरी असणारी सारे लिखाणाची गढडी अडचणी वाटता, आता काय कामाची म्हणुन अग्रणी नदीत सोडुन आले.{{संदर्भ हवा}} तुकारामांचे लिखाण जसे नदीत सोडुन दिल्यानंतर त्यांच्या अनुयायांनी त्यांनी सगळे पुन्हा लिखाण करुण भेट दिली तसेच काही अव्वल तमाशाप्रेमीनी त्यांचे विचार, कवीता, गाणी, लावण्या व सवाल-जवाब लिखित स्वरूपात जतन करुण त्यांचे नंतर त्यांना अभिवादन करुण तमाशाला सुरुवात करत असे. तसे त्याचे पुरावे सखा हिंगणगांवकर तमाशगीर [सांगली] तसेच सोलापूर व काही कर्नाटक मधील तमाशागीरांकडे आढळतील.{{दुजोरा हवा}} ते सगळे लिखाण नदीत सोडताना त्यांनी ती गढडी नाही बुडवली तर गव्हाण गावांचा तासगांव तालुक्याचा तसाच सांगली जिल्ह्याचा गर्वाचा इतिहास बुडविला. समस्त महार जातीचा अभिमान पाण्यात पालथा केला... दुख: एव्हढेच वाटते की, आजही तमाशा सादर करताना पठ्ठे बापुरावांची गवळण सादर केली जाते व त्यांचे नांव देखिल घेतले जाते. कृष्णाजींचे नांव अगदी १९६० दशकात घेतले जात होते. त्याचे जिवंत पुरावे म्हणजे [[सांगली]]-[[सोलापूर]]-[[कोल्हापुर]] मधील वयस्क तमाशाप्रेमी. नंतर काय झाले कोणास ठाऊक परंतु आगळ्या वेगळ्या पठ्ठ्याचे सांगलीचे तमासगीर पुराव्या अभावी नांव घेताना देखिल आढळत नाही.{{संदर्भ हवा}} {{दुजोरा हवा}} ===शिष्य थळु तमाशगीर=== [[कोल्हापुर]] जिल्ह्यातील बोरगांव [सदलगं /लाटणं] येथील थळु तमाशगीराचे कृष्णाजी वरचे प्रेम तर आगळे वेगळे होते. त्याने त्यांना आपले गुरू मानले होते. ज्योतिबाच्या यात्रेला ५-७ कुटुंबे गेली असता पुरुष मंडळी रात्रीचे वेळी कुटुबांसोबत थांबण्यापेक्षा यात्रेनिम्मीत आलेला तमाशा पहावयास गेले. तसे ते तमाशाप्रेमीच शेवटी... तिथे गेल्यावर थोड्या वेळातच तमाशा चालु झाला व त्यामधल्या शाहीराने कृष्णाजी सरवदे यांचे नांव घेतल्यावर सगळे उपस्थित गव्हाणकरांमधे वीज चमकली. शेवटी कार्यक्रमा नंतर ते त्यांच्या मंडपात गेले. परंतु त्यावेळी ते जेवण करायला बसले होते. कोणाचा तरी आवाज येताना तमाशगीरांनी कोण आहे? असे विचारले असता ‘गव्हाणकर’ म्हणताना तो वयस्कर शाहीर खरकाट्या हातानेच अर्धवट जेवण सोडुन त्यांच्याकडे गेला व त्या सर्व गव्हाणकरांच्या पाया पडला व म्हणाला तुम्ही सर्व माझ्या गुरूच्या गांवचे आहात. नंतर थोडी चर्चा झाल्या नंतर शाहीर थळुने मला गव्हाण मधे तमाशा कार्यक्रम करण्याची संधी देण्याची विनंती केली. आणि तो त्यांचा शेवटचा कार्यक्रम असेल त्यासाठी कोणतेही मानधन नको जमल्यास तुमच्या घरच्या शिळ्या पोळ्या तेवढ्या कलाकारांना जेऊ घाला, असेही सुचवले. अखेर त्यांनी गव्हाणमधेच शेवटचा आपला कार्यक्रम केला.{{संदर्भ हवा}} {{दुजोरा हवा}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:शाहीर]] 7kn5bl7sewmpbq5zvmtkgrs7d51oqv3 0 161598 2686243 2685921 2026-05-27T07:45:04Z ~2026-31374-72 183510 /* २) खैरे कुणबी */ 2686243 wikitext text/x-wiki '''[[कुणबी मराठा]]''' '''(कृषी करणारे क्षत्रिय)'''' ही महाराष्ट्रातील शेती करणारी मराठा शेतकरी जमात आहे. या समाजातील लोक प्रामुख्याने [[शेती]]चा व्यवसाय करतात. कुणबा हा मूळ फारशी आणि उर्दू आणि हिंदी मध्ये वापरला जाणारा शब्द आहे.हा शब्द संस्कृत कुटुंबी या शब्दाचा अपभ्रंश होऊन तयार झालाआहे. कुनबा या फारशी उर्दु, शब्दाचा अर्थ आहे .परिवार..खानदान, कुळ,भावकी.म्हणजे जे लोकं कुटुंब ,परिवार किवा कुळ तयार करून राहिले ते लोकं म्हणजे ज्यांचा कूनबा म्हणजे खानदान ज्यांचे घरदार एका ठिकाणी स्थीर होते असे कुणबा (परिवार, खानदान) तसेच संत गुलाबराव महाराज (६ जुलै १८८१ - २७ सप्टेंबर १९१५) हे महाराष्ट्रातील एक कुणबी हिंदू संत होते.  त्यांनी 34 वर्षांच्या आयुष्यात 6000 हून अधिक पाने, 130 भाष्ये आणि कवितेतील सुमारे 25,000 श्लोक असलेली विविध विषयांवर 139 पुस्तके लिहिली. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे गुरू म्हणजेच जगतगुरू श्री संत तुकाराम महाराज हे कुणबी समाजाचे समजले जातात. त्यांनी आपल्या अभंगात आपण कुणबी असल्याचे सांगितले आहे. महाराष्ट्राच्या बाहेर कुणबी समाज वेगवेगळ्या नावांनी ओळखला जातो. गुजरातमध्ये कुणबी समाज पाटीदार म्हणून ओळखला जातो. त्याचप्रमाणे केरळमध्ये कुडुंबी म्हणून ओळखले जाते. अंबी खोऱ्यातल्या भरपूर पावसाच्या डोंगरी मुलुखातल्या अगदी साध्या रचनेच्या समाजात कुणबी आणि धनगर गवळ्यांच्या लहान लहान वस्त्या होत्या. बहुतेक वस्त्यांच्यात केवळ एक एक गोतावळ्यातले लोक रहात होते. कुणबी आंबीच्या काठी भात शेती आणि खालच्या डोंगर उतारांवर १५ वर्षाच्या चक्रातली फिरती कुमरी शेती करायचे. ते केवळ शेतीच्या कामासाठी थोडेसे बैल-गायी सांभाळायचे. त्या गायी फारसे दूध द्यायच्या नाहीत. त्यांच्या प्रथिनांच्या गरजा भागवण्यासाठी ते डोंगरात भरपूर संख्येने आढळणाऱ्या भेकर, रान डुक्कर, सायाळ आणि घोरपडींची शिकार करायचे. धनगर-गवळी डोंगरात वरवरच्या पठारांवर आणि सड्यांवर राहायचे. म्हशी आणि गायींचे मोठमोठे कळप पाळणे हा त्यांचा पारंपारिक व्यवसाय होता. पुण्याला दूध पुरवणे सुरू व्हायच्या आधी ते बहुतेक सर्व दुधाचे ताक करायचे, घरीच ताक प्यायचे आणि धान्याच्या बदली कुणब्यांना लोणी द्यायचे. अल्पप्रमाणात ते वरच्या डोंगर उतारांवर कुमरी शेती करायचे. ताकातून भरपूर प्रथिन मिळत असल्याने ते फारशी शिकार करायचे नाहीत. एकूण कुणबी नदीकाठी आणि खालच्या डोंगर उतारावरची शेती आणि पुऱ्या डोंगरात शिकार करायचे. धनगर-गवळी वरच्या डोंगर उतारांवर शेती आणि पशुपालन करायचे; फारशी शिकार करत नसत. नैसर्गिक संसाधनांच्या वापराच्या संदर्भात या दोन समाजांची भूमिका अगदी वेगळी वेगळी होती किंवा परिसर शास्त्राच्या परिभाषेत एकाच भौगोलिक क्षेत्रात राहणाऱ्या या दोन हिंदू जातींची परिभूमिका पूर्णपणे वेगळी वेगळी होती. या परंपरागत व्यवस्थेत विशिष्ट संसाधनांवर या दोन गटांची आपापली मक्तेदारी होती, आणि ही मक्तेदारी टिकून राहील अशी शाश्वती असताना ते गट आपापली संसाधने काळजीपूर्वक सांभाळून संयमाने वापरत होते. आम्ही अभ्यास केला त्या वेळी धरण आणि त्यातून बाहेरच्या समाजाशी संपर्क आल्याने ही परंपरा व व्यवस्था कोलमडून पडायला लागली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rajhansprakashan.com/product-details/sahyachala-ani-mee-sahayacal-aanae-ma-eka-paramakahanae|title=Buy Sahyachala Ani Mee {{!}} सह्याचला आणि मी - एक प्रेमकहाणी by Madhav Gadgil {{!}} माधव गाडगीळ online from original publisher Rajhans Prakashan|website=www.rajhansprakashan.com|access-date=2024-05-13}}</ref> [[मराठवाडा]], [[ठाणे]], [[पालघर]], [[रायगड]], [[रत्‍नागिरी]], अमरावती, अकोला, यवतमाळ, तसेच[[विदर्भ]]ात मोठ्या संख्येने हा समाज आहे. महाराष्ट्रात या समाजाचे एकूण प्रमाण सुमारे ३२% असून तो [[इतर मागास वर्ग]] (ओबीसी) या प्रवर्गात मोडतो. {{Infobox ethnic group | group = कुणबी | image = | image_size =220px | image_caption = | total_ref = | population = | country = [[भारत]] | regions = {{flag|India}}[[महाराष्ट्र]], [[गोवा]] तसेच [[मध्य प्रदेश]] | populated_states = अधिकांश: [[महाराष्ट्र]] | languages = {{unbulleted list|[[मराठी]]|[[कोंकणी]]}}<ref>The Tribes and Castes of Bombay, vol.2, by R. E. Enthoven.</ref> | native_name = | native_name_lang = | religions = [[हिंदू]][[File:1 Om.svg|25px|]] (क्षत्रिय) }} चौदाव्या शतकात आणि नंतरच्या काळात अनेक कुणबी, ज्यांनी विविध राज्यकर्त्यांच्या सैन्यात लष्करी पुरुष म्हणून नोकरी केली होती. कुणबी लोकांची [[कुणबी बोलीभाषा]] असून ती वेगवेगळ्या प्रदेशात वेगवेगळी बोलली जात असली तरी त्या भाषेमध्ये येणारे विशिष्ट काही शब्द, गाणी, चाली-रीती, म्हणी, संदर्भ हे फक्त त्याचं बोलीभाषेमध्ये दिसून येत असून त्याद्वारे कुणबीयांची संस्कृती दिसते. कुणबी, कणबी किंवा कुळंबी अशीहि या जातींची नावे आढळतात. मनुस्मृतींच्या ७ व्या अध्यायांत ११९ वा श्लोक व त्यावरील कुल्लूकाची व्याख्या यांच्या आधारें कुळंबी यांची फोड पुढीलप्रमाणे होते. एकेक नांगरास सहा बैल लागतात याला षड्ग व नांगर म्हणतात. अशा दोन नांगरांनीं जेवढी जमीन वाहिली जाईल तेवढील कूल अशी संज्ञा आहे. यावरून कूल हा शब्द मनुसंहितेपासून भारतवर्षांत प्रचलित आहे. या कूल शब्दाचा उच्चार मराठींत आदेशप्रक्रियान्वयें कूळ असा होतो. एका कुळाचा म्हणजे १२ बैलांनीं वाहिलेल्या जमीनीचा जो कर्ता त्यांचें नांव कुळपति. '''कुळपति-कुळवइ-कुळवी-कुणबी''' असा हा शब्द बनला असावा. पूर्वी कुणबी ही जात नव्हती तर नुसता व्यवसाय होता. ती नंतर जात झाली. कुनब्यांची लोकसंख्या मध्यप्रदेश आणि छतीसगढ राज्यात सुद्धा आहे. == वैदर्भीय कुणबी == महाराष्ट्रातील विदर्भ ह्या भागात बहुजातीय कुणबी राहतात. कुणबी ही जात नसून तो जातींचा समूह म्हणून मानल्या जातो. कुणबिकी (शेती) करतो तो त्याला कुणबी म्हटल्या जायचे. हा समाज मुख्यतः बुलढाणा, अकोला, वाशीम, अमरावती येथे बहुसंखेने आहे. तर इतरजातीय कुणबी जसे- तिरळे कुणबी, धनोजे-कुणबी, झाडे कुणबी, खैरे कुणबी, बावणे कुणबी, वाडेकर कुणबी, वंजारी कुणबी, राजपूत कुणबी, धनगर कुणबी हा समाज प्रामुख्याने अमरावती, यवतमाळ, वर्धा, नागपूर, गडचिरोली, भंडारा,गोंदिया ह्या भागात आहेत. ह्या कुणबी जाती आपापसात बेटी व्यवहार करत नाहीत. === १) तिरळे कुणबी समाज === विदर्भात इतर कुणबी पेक्षा बहुसंख्य हे तिरळे कुणबी आहे. पश्चिम महाराष्ट्र, मराठवाडा येथे जे ९६ कुळी मराठा आहे तेच विदर्भात तिरळे कुणबी होय. तिरळे हे मराठा साम्राज्यात सरदार, जहागीरदार, सरंजामदार, देशमुख, पाटील होते. इंग्रज साम्राज्याचा उदय होऊन, मराठा साम्राज्याचा अस्त झाल्याने यांना आपल्या मूळ शेती व्यवसायाकडे वळावे लागले. तिरळे व ९६ कुळी मराठा हे भिन्न नसून एकच असल्याने यांच्यात सुरुवाती पासूनच वैवाहिक संबंध होतात. यांच्यात विधवा पुनर्विवाहाला निषेध आहे. अमरावती, अकोला, वर्धा, नागपूर येथे हे बहुसंख्य असून चंद्रपूर, भंडारा, गोंदिया, गडचिरोली येथे कमी प्रमाणत आहे. === २) खैरे कुणबी === खैरे कुणबी हा समाज वर्धा, नागपूर, यवतमाळ, चंद्रपूर, भंडारा व गडचिरोली या जिल्यात मुख्यता आढळून येतोआणिकोकण भागात मोठ्या संख्येने राहतो. मुख्यता यांचा व्यवसाय शेती व इतर शेती संबंधित व्यवसाय आहे.हा एक प्रमुख शेतकरी व जमीनदार समाज आहे. प्राचीन काळात खैराच्या झाडापासून काथ काढणे व शेती करणे हा मुख्य व्यवसाय होते.मध्य भारतात हजारो वर्षापासून चालेल्या लढाई युद्धात या समाजाचा सहभाग होता.नागपूर चे भोसले तसेच निझाम व इतर सम्राज्यासाठी खैरे कुंब्यानी देशमुखाई गोळा करण्याचा हक्क मिळाला होता. त्यामुळे हा समाज मध्यप्रदेश,छत्तीसगढ व विदर्भात पसरला. आजही विदर्भातील अनेक गावात खैरे कुणबी जातीची दोन चार घरे आढळून येतात, या मागील कारण म्हणजे निझाम आणि भोसले शाहीत या समाजाने देशमुखी गोळा करण्याचे काम केले व त्यांच्या राजकारणात आणि सैन्यात हातभार लावला.त्यात अनेक खैरे कुणबी लोकांना देशमुख आडनाव प्राप्त झाले.अनेकांना पाटीलकी मिळाली. हा समाज मुख्यतो आज ही गावातील पाटील पद भूषवतो.इतर कुणबी पोट जाती पेक्षा खैरे कुणबी समाजाची संख्या विदर्भात कमीआहे. वाघोबा,धर्मराया,भवानी,,हनुमान, महादेव इ. कूलदैवत म्हणून पूजन केल्या जाते.मांसाहार केल्या जात नाही. बैलजोडी शर्यत प्रौढ पुरुषांचा प्राचीन काळापासून प्रसिद्ध खेळ आहे.बैलपोळा सोबतच इतर सर्व हिंदू सण उत्सव साजरे केले जातात.सर्व पुरुष महिलांच्या हातात आज ही धागा बांधल्या जाते व टिळा लावल्या जाते व हे धार्मिक असतात. === ३) घाटोळे कुणबी === घाटोळे कुणबी हे मराठा साम्राज्यातील एक प्रस्थापित समाज आहे .मराठा साम्राज्यातील विविध ठिकाणी पाटील की भोगलेले आहे. या समाजातील मराठा साम्राज्यामध्ये बहुतांश लोक सरसेनापती, सेनापती आणि उच्च पदावर कार्यरत असलेले इतिहासामध्ये पाहायला मिळेल. आणि सध्या हा समाज विदर्भ ,मराठवाडा यात खूप जास्त व्यापलेला आहे. राजकारण, समाजकारण, शिक्षण संस्था , व्यापार या सर्व क्षेत्रांमध्ये ते उच्च स्थानी आहे. === ४) खेडूले कुणबी === विदर्भातील चंद्रपूर, भंडारा जिल्ह्यातील ही प्रमुख कुणबी पोट जात असून प्रमुख व्यवसाय शेती आहे.इतर कुणबी पोट जातीच्या तुलनेत हा समाज मागास आहे. मुलांचे सरासरी लग्नाचे वय २१-२५ वर्ष आहे तर मुलींचे १८-२१ वर्ष आहे. राजकीयदृष्ट्या ही कुणबी पोट जात मजबूत असूनही सामाजिक स्थितीत मागास आहे. धर्मराया,हनुमान,वाघोबा ई. कुळदैवत म्हणून पुजल्या जाते.मांसाहार मोठ्या प्रमाणात केला जातो. पोळा प्रमुख सण असून शैवपंथाचा प्रभाव जाणवतो. == '''कोकणी कुणबी समाज''' == कोकणातील कुणबी समाज हा वैदर्भीय कुणबी समाजापेक्षा भिन्न आहे. विदर्भासारखा कोकणातील कुणबी समाज हा बहुजातीय नाही. कोकणातील कुणबी समाजात मुख्यत्वे तील्लोरी कुणबी ही जात दिसून येते. कोकणातील तील्लोरी आणि विदर्भाचे तिरळे ह्यात जरी शब्दसाम्य दिसत असेल, परंतु हे दोन्ही समाज भिन्न आहे. कोकणात कुणबी आणि मराठा समाज हे वेगळे समजल्या जातात. किनारपट्टीवर निवास असल्यामुळे कोकणी-कुणबी हे बहुतांश मांसाहारी आहेत. त्यांच्या आहारात मासे आणि भात हा महत्वाचा घटक असतो. कोकणात ८०% असलेला कुणबी समाज फक्त भातशेती करणारा असला तरीही इतर भागातील कुणबी लग्न रूढी - परंपरा मध्ये हुंडा घेतला जातो तसे कोकणात ही प्रथा कधीच नव्हती. कोकणातील कुणबी अधिकतम मुंबई, ठाणे शहरात वास्तवास असल्यामुळे अनेक राजकीय पक्षात विखुरलेला आहे. कोकणात अनेकांनी कुणबी नावावर मतदान मागून पहिले पण मतदान काही मिळालेले नाही. कोकणातील संगमेश्वर तालुका मधील [[खडीकोळवण]] ही गावे १००% कुणबी समाजाची आहेत. कोकणातील कुणबी हा राजकारणी यांनी संभ्रम करून ठेवलेला समाज आहे. ==हे सुद्धा पहा== * [[हेंद्रे पाटील]] ==बाह्य दुवे== * [http://kunbisamaj.com/Introduction.php कुणबी समाज का परिचय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307042651/http://kunbisamaj.com/Introduction.php |date=2014-03-07 }} [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]] [[वर्ग:मराठी समाज]] tvnpihpxvzcii4s1j38expixb11kwaw 0 177817 2686264 2596255 2026-05-27T11:30:49Z संतोष गोरे 135680 Restored revision 2175838 by [[Special:Contributions/Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[User talk:Khirid Harshad|talk]]): उत्पात हटवला (TwinkleGlobal) 2686264 wikitext text/x-wiki '''तुकाराम जाधव''' हे एक [[मुंबई]]तील [[विले पार्ले|विले पार्ल्याच्या]] [[दीनानाथ नाट्य गृह|दीनानाथ नाट्य मंदिरात]] नाटकांचे फलक रंगवणारे एक कलावंत आहेत. ते [[इ.स. १९७८]]पासून हे काम करीत आहेत. याशिवाय जाधव हे गिऱ्यारोहकही आहेत. ३०० वर्षे मानवाचा स्पर्श झालेला लिंगाणा ते चढून गेले आहेत. दुर्गम भवानी कड्यावरचे आरोहण आणि पौर्णिमेच्या रात्री [[रायगड]]च्या [[हिरकणी कडा|हिरकणी कड्यावर]] केलेले आरोहण त्यांनी प्रत्यक्षात आणले आहे. यांव्यतिरिक्त त्यांनी आणखी ३५ दुर्गम कड्यांवर प्रस्तरारोहण केले आहे. तुकाराम जाधव यांना २०१५ सालचा [[शिवपुण्यस्मृती रायगड पुरस्कार]] दिला गेला आहे. ==तुकाराम जाधव यांनी दुर्गभ्रमणाच्या अनुभवांवर लिहिलेली व काही अनुषंगिक पुस्तके== * गिरिदुर्ग आम्हा सगेसोयरे * शिवरायांचा आठवावा प्रताप * श्रीमंत योगी * स्वामी विवेकानंद (अप्रकाशित) ==तुकाराम जाधव यांना मिळालेले सन्मान आणि पुरस्कार== * शिवशाहीर [[बाबासाहेब पुरंदरे]] यांनी ''भवानीवीर'' म्हणून केलेला सन्मान. * शि‍वसेनाप्रमुख [[बाळासाहेब ठाकरे]] यांच्याकडून ''हिरकणी वीर'' हा सन्मान. * सतत चौदावेळा किल्ले रायगडाची प्रदक्षिणा केल्याबद्दल ज्येष्ठ साहित्यिक आणि दुर्गप्रेमी [[गो.नी. दांडेकर]] यांनी त्यांना ''रायगडभूषण'' हा विशेष किताब दिला. * पार्ल्याच्या नागरिकांनी ''पार्लेभूषण'' म्हणून केलेला गौरव. * पुण्यातील 'श्री शिवाजी रायगड स्मारक मंडळ' आणि महाडची 'स्थानिक उत्सव समिती' यांनी दिलेला श्री [[शिवपुण्यस्मृती रायगड पुरस्कार]]. (२०१५) {{DEFAULTSORT:जाधव, तुकाराम}} [[वर्ग:गिर्यारोहक]] [[वर्ग:मराठी गिर्यारोहक]] q47k57het1ry96ejwz76974r2fc94so 0 179173 2686076 2195856 2026-05-26T12:49:52Z Abhijitsathe 4193 2686076 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Arani lok sabha constituency.png|250 px|इवलेसे|तमिळनाडूच्या नकाशावर आरणी मतदारसंघ]] '''आरणी''' हा [[भारत]]ाच्या [[तमिळनाडू]] राज्यातील एक [[लोकसभा]] मतदारसंघ आहे. २००० साली केलेल्या पुनर्रचनेदरम्यान निर्माण करण्यात आलेल्या आरणी मतदारसंघामध्ये [[तिरुवनमलाई जिल्हा|तिरुवनमलाई जिल्ह्यातील]] ४, तर [[विलुपुरम जिल्हा|विलुपुरम जिल्ह्यातील]] २, असे एकूण ६ [[विधानसभा]] मतदारसंघ आहेत. == खासदार == {{लोकसभा मतदारसंघ खासदार सूची‎ |खा१५=[[एम. कृष्णस्वामी]] |प१५= [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१६= [[व्ही. एलुमलाई]] |प१६= [[अण्णा द्रमुक]] |खा१७= [[एम.के. विष्णू प्रसाद]] |प१७= [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१८= [[एम.एस. थरानीवेंदन]] |प१८= [[द्रमुक]] }} {{तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] rok3e5dpkdc986iqdz0w0x1cdl183kc 0 198189 2686265 1647856 2026-05-27T11:34:07Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2686265 wikitext text/x-wiki {{लेख उल्लेखनीयता}} '''श्रीराम गोजमगुंडे''' ([[२५ ऑगस्ट]], [[इ.स. १९४५|१९४५]]:[[लातूर]] - [[१ डिसेंबर]], [[इ.स. २०१६|२०१६]]: [[मुंबई]]) हे एक मराठी अभिनेते, दिग्दर्शक आणि नाट्य-चित्रपट निर्माते होते. हे मूळचे लातूरचे होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/mah-mar-veteran-actor-director-sriram-gojamgunde-death-5472193-nor.html |title=नाट्य आणि चित्रपट या दोन्ही मंचावर लीलया वावरणारे ज्येष्ठ अभिनेते-दिग्दर्शक श्रीराम गोजमगुंडे यांचे निधन |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=दिव्यमराठी |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२७ मे २०३६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> कॉलेजमध्ये असताना त्यांनी गणेशमंडळामध्ये सादर केलेली नाटिका पाहून [[दयानंद कॉलेज]]चे त्यावेळचे प्राचार्य के.एच. पुरोहित यांनी कॉलेजच्या वार्षिक स्नेहसंमेलनाची जबाबदारी गोजमगुंडे यांना दिली. ==नाटके== ===नाट्य स्पर्धेसाठी बसवलेली नाटके=== * निष्पर्ण * पुन्हा पुन्हा मोहन जोदाडे * फास * बंदीशाळा ===व्यावसायिक नाटके=== * शेवंता जीती हाय ==दूरचित्रवाणी मालिका अभिनय== * तिसरा डोळा * दामिनी * बंदिनी * १०० ==मराठी चित्रपट== ===दिग्दर्शन आणि निर्मिती=== * चलबिचल * झटपट करू दे खटपट * निखारे * बाई तिथे घाई ===अभिनय=== * अंजान भारत * आपलेच दात, आपलेच ओठ * गड जेजुरी जेजुरी * झाकोळ * पारध * पिंजरा पिरतिचा * या सुखांनो या * राजा शिवछत्रपती * सुळावरची पोळी ==सन्मान आणि पुरस्कार== * नाटकासाठी आठ राज्यस्तरीय सुवर्णपदके * नटवर्य छोटू पाटील पुरस्कार * मराठवाडा भूषण पुरस्कार, वगैरे * सह्याद्री प्रतिष्ठानतर्फे रंगकर्मींना गोजमगुंडे याच्या नावाचे काही पुरस्कार दिले जातात. {{DEFAULTSORT:गोजमगुंडे, श्रीराम}} [[वर्ग:मराठी अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी दिग्दर्शक]] [[वर्ग:इ.स. १९४५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील मृत्यू]] ic7kfl1c3vhsj15c5o3yyw203rywewy 2686266 2686265 2026-05-27T11:34:43Z संतोष गोरे 135680 2686266 wikitext text/x-wiki {{लेख उल्लेखनीयता}} '''श्रीराम गोजमगुंडे''' ([[२५ ऑगस्ट]], [[इ.स. १९४५|१९४५]]:[[लातूर]] - [[१ डिसेंबर]], [[इ.स. २०१६|२०१६]]: [[मुंबई]]) हे एक मराठी अभिनेते, दिग्दर्शक आणि नाट्य-चित्रपट निर्माते होते. हे मूळचे लातूरचे होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/mah-mar-veteran-actor-director-sriram-gojamgunde-death-5472193-nor.html |title=नाट्य आणि चित्रपट या दोन्ही मंचावर लीलया वावरणारे ज्येष्ठ अभिनेते-दिग्दर्शक श्रीराम गोजमगुंडे यांचे निधन |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=दिव्यमराठी |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२७ मे २०३६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> कॉलेजमध्ये असताना त्यांनी गणेशमंडळामध्ये सादर केलेली नाटिका पाहून [[दयानंद कॉलेज]]चे त्यावेळचे प्राचार्य के.एच. पुरोहित यांनी कॉलेजच्या वार्षिक स्नेहसंमेलनाची जबाबदारी गोजमगुंडे यांना दिली. ==नाटके== ===नाट्य स्पर्धेसाठी बसवलेली नाटके=== * निष्पर्ण * पुन्हा पुन्हा मोहन जोदाडे * फास * बंदीशाळा ===व्यावसायिक नाटके=== * शेवंता जीती हाय ==दूरचित्रवाणी मालिका अभिनय== * तिसरा डोळा * दामिनी * बंदिनी * १०० ==मराठी चित्रपट== ===दिग्दर्शन आणि निर्मिती=== * चलबिचल * झटपट करू दे खटपट * निखारे * बाई तिथे घाई ===अभिनय=== * अंजान भारत * आपलेच दात, आपलेच ओठ * गड जेजुरी जेजुरी * झाकोळ * पारध * पिंजरा पिरतिचा * या सुखांनो या * राजा शिवछत्रपती * सुळावरची पोळी ==सन्मान आणि पुरस्कार== * नाटकासाठी आठ राज्यस्तरीय सुवर्णपदके * नटवर्य छोटू पाटील पुरस्कार * मराठवाडा भूषण पुरस्कार, वगैरे * सह्याद्री प्रतिष्ठानतर्फे रंगकर्मींना गोजमगुंडे याच्या नावाचे काही पुरस्कार दिले जातात. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:गोजमगुंडे, श्रीराम}} [[वर्ग:मराठी अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी दिग्दर्शक]] [[वर्ग:इ.स. १९४५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील मृत्यू]] 36p9iwpm17rzvfp0thikjgt9on7zhcg 2686267 2686266 2026-05-27T11:35:02Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2686267 wikitext text/x-wiki {{लेख उल्लेखनीयता}} '''श्रीराम गोजमगुंडे''' ([[२५ ऑगस्ट]], [[इ.स. १९४५|१९४५]]:[[लातूर]] - [[१ डिसेंबर]], [[इ.स. २०१६|२०१६]]: [[मुंबई]]) हे एक मराठी अभिनेते, दिग्दर्शक आणि नाट्य-चित्रपट निर्माते होते. हे मूळचे लातूरचे होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/mah-mar-veteran-actor-director-sriram-gojamgunde-death-5472193-nor.html |title=नाट्य आणि चित्रपट या दोन्ही मंचावर लीलया वावरणारे ज्येष्ठ अभिनेते-दिग्दर्शक श्रीराम गोजमगुंडे यांचे निधन |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=दिव्यमराठी |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२७ मे २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> कॉलेजमध्ये असताना त्यांनी गणेशमंडळामध्ये सादर केलेली नाटिका पाहून [[दयानंद कॉलेज]]चे त्यावेळचे प्राचार्य के.एच. पुरोहित यांनी कॉलेजच्या वार्षिक स्नेहसंमेलनाची जबाबदारी गोजमगुंडे यांना दिली. ==नाटके== ===नाट्य स्पर्धेसाठी बसवलेली नाटके=== * निष्पर्ण * पुन्हा पुन्हा मोहन जोदाडे * फास * बंदीशाळा ===व्यावसायिक नाटके=== * शेवंता जीती हाय ==दूरचित्रवाणी मालिका अभिनय== * तिसरा डोळा * दामिनी * बंदिनी * १०० ==मराठी चित्रपट== ===दिग्दर्शन आणि निर्मिती=== * चलबिचल * झटपट करू दे खटपट * निखारे * बाई तिथे घाई ===अभिनय=== * अंजान भारत * आपलेच दात, आपलेच ओठ * गड जेजुरी जेजुरी * झाकोळ * पारध * पिंजरा पिरतिचा * या सुखांनो या * राजा शिवछत्रपती * सुळावरची पोळी ==सन्मान आणि पुरस्कार== * नाटकासाठी आठ राज्यस्तरीय सुवर्णपदके * नटवर्य छोटू पाटील पुरस्कार * मराठवाडा भूषण पुरस्कार, वगैरे * सह्याद्री प्रतिष्ठानतर्फे रंगकर्मींना गोजमगुंडे याच्या नावाचे काही पुरस्कार दिले जातात. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:गोजमगुंडे, श्रीराम}} [[वर्ग:मराठी अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी दिग्दर्शक]] [[वर्ग:इ.स. १९४५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील मृत्यू]] h089hggw3gls4f86fk4m8jhap1mic4i 2686269 2686267 2026-05-27T11:36:04Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2686269 wikitext text/x-wiki {{लेख उल्लेखनीयता}} '''श्रीराम गोजमगुंडे''' ([[२५ ऑगस्ट]], [[इ.स. १९४५|१९४५]]:[[लातूर]] - [[१ डिसेंबर]], [[इ.स. २०१६|२०१६]]: [[मुंबई]]) हे एक मराठी अभिनेते, दिग्दर्शक आणि नाट्य-चित्रपट निर्माते होते. हे मूळचे लातूरचे होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/mah-mar-veteran-actor-director-sriram-gojamgunde-death-5472193-nor.html |title=नाट्य आणि चित्रपट या दोन्ही मंचावर लीलया वावरणारे ज्येष्ठ अभिनेते-दिग्दर्शक श्रीराम गोजमगुंडे यांचे निधन |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=दिव्यमराठी |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२७ मे २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> कॉलेजमध्ये असताना त्यांनी गणेशमंडळामध्ये सादर केलेली नाटिका पाहून [[दयानंद महाविद्यालय (लातूर)|दयानंद महाविद्यालयाचे]] त्यावेळचे प्राचार्य के.एच. पुरोहित यांनी कॉलेजच्या वार्षिक स्नेहसंमेलनाची जबाबदारी गोजमगुंडे यांना दिली. ==नाटके== ===नाट्य स्पर्धेसाठी बसवलेली नाटके=== * निष्पर्ण * पुन्हा पुन्हा मोहन जोदाडे * फास * बंदीशाळा ===व्यावसायिक नाटके=== * शेवंता जीती हाय ==दूरचित्रवाणी मालिका अभिनय== * तिसरा डोळा * दामिनी * बंदिनी * १०० ==मराठी चित्रपट== ===दिग्दर्शन आणि निर्मिती=== * चलबिचल * झटपट करू दे खटपट * निखारे * बाई तिथे घाई ===अभिनय=== * अंजान भारत * आपलेच दात, आपलेच ओठ * गड जेजुरी जेजुरी * झाकोळ * पारध * पिंजरा पिरतिचा * या सुखांनो या * राजा शिवछत्रपती * सुळावरची पोळी ==सन्मान आणि पुरस्कार== * नाटकासाठी आठ राज्यस्तरीय सुवर्णपदके * नटवर्य छोटू पाटील पुरस्कार * मराठवाडा भूषण पुरस्कार, वगैरे * सह्याद्री प्रतिष्ठानतर्फे रंगकर्मींना गोजमगुंडे याच्या नावाचे काही पुरस्कार दिले जातात. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:गोजमगुंडे, श्रीराम}} [[वर्ग:मराठी अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी दिग्दर्शक]] [[वर्ग:इ.स. १९४५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील मृत्यू]] 4mmv6pdiybx75xo8esp8tzng8nbctf0 2686270 2686269 2026-05-27T11:36:26Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2686270 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''श्रीराम गोजमगुंडे''' ([[२५ ऑगस्ट]], [[इ.स. १९४५|१९४५]]:[[लातूर]] - [[१ डिसेंबर]], [[इ.स. २०१६|२०१६]]: [[मुंबई]]) हे एक मराठी अभिनेते, दिग्दर्शक आणि नाट्य-चित्रपट निर्माते होते. हे मूळचे लातूरचे होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/mah-mar-veteran-actor-director-sriram-gojamgunde-death-5472193-nor.html |title=नाट्य आणि चित्रपट या दोन्ही मंचावर लीलया वावरणारे ज्येष्ठ अभिनेते-दिग्दर्शक श्रीराम गोजमगुंडे यांचे निधन |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=दिव्यमराठी |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२७ मे २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> कॉलेजमध्ये असताना त्यांनी गणेशमंडळामध्ये सादर केलेली नाटिका पाहून [[दयानंद महाविद्यालय (लातूर)|दयानंद महाविद्यालयाचे]] त्यावेळचे प्राचार्य के.एच. पुरोहित यांनी कॉलेजच्या वार्षिक स्नेहसंमेलनाची जबाबदारी गोजमगुंडे यांना दिली. ==नाटके== ===नाट्य स्पर्धेसाठी बसवलेली नाटके=== * निष्पर्ण * पुन्हा पुन्हा मोहन जोदाडे * फास * बंदीशाळा ===व्यावसायिक नाटके=== * शेवंता जीती हाय ==दूरचित्रवाणी मालिका अभिनय== * तिसरा डोळा * दामिनी * बंदिनी * १०० ==मराठी चित्रपट== ===दिग्दर्शन आणि निर्मिती=== * चलबिचल * झटपट करू दे खटपट * निखारे * बाई तिथे घाई ===अभिनय=== * अंजान भारत * आपलेच दात, आपलेच ओठ * गड जेजुरी जेजुरी * झाकोळ * पारध * पिंजरा पिरतिचा * या सुखांनो या * राजा शिवछत्रपती * सुळावरची पोळी ==सन्मान आणि पुरस्कार== * नाटकासाठी आठ राज्यस्तरीय सुवर्णपदके * नटवर्य छोटू पाटील पुरस्कार * मराठवाडा भूषण पुरस्कार, वगैरे * सह्याद्री प्रतिष्ठानतर्फे रंगकर्मींना गोजमगुंडे याच्या नावाचे काही पुरस्कार दिले जातात. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:गोजमगुंडे, श्रीराम}} [[वर्ग:मराठी अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी दिग्दर्शक]] [[वर्ग:इ.स. १९४५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील मृत्यू]] hjvb6ilei4o84r3015ocyvcrufnrejx 0 200486 2686088 1934307 2026-05-26T14:22:08Z अभय नातू 206 माहिती 2686088 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Indianapolis International Airport (USGS).jpg|इवलेसे]] '''इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|IND|KIND|IND}} हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[इंडियानापोलिस]] शहरातील विमानतळ आहे. शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून ११ किमी आग्नेयेस असलेला हा विमानतळ [[फेडेक्स एक्सप्रेस]]चा दुय्यम तळ आहे. येथून उत्तर अमेरिकेतील बव्हंश मोठ्या शहरांना प्रवासी सेवा तसेच मालवाहतूक सेवा उपलब्ध आहे. == विमानसेवा आणि गंतव्यस्थाने == === प्रवासी सेवा === {| class="sortable wikitable" style="background-color: #f9f9f9;" |- ! विमान कंपनी !! गंतव्यस्थान !! संदर्भ |- | [[एर लिंगस]] | [[डब्लिन विमानतळ|डब्लिन]]<ref>{{Cite web|url=https://airlinegeeks.com/2024/10/20/indianapolis-gains-new-transatlantic-service/|title=इंडियानापोलिसला नवीन ट्रान्साटलांटिक सेवा मिळाली|publisher=AirlineGeeks|accessdate=२० ऑक्टोबर २०२४}}</ref> | <ref>{{cite web|url=https://www.aerlingus.com/html/flights-time-table.html|title=वेळापत्रक|publisher=एर लिंगस|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- | [[एर कॅनडा एक्सप्रेस]] | '''हंगामी:''' [[टोरोंटो पिअरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरोंटो–पिअरसन]]<ref>{{OAGWorldJuly2025Ref|title=टोरोंटो, ओंटारियो, कॅनडा YTO|pages=११५६-११६२}}</ref> | <ref name="AirCanadaRoutes">{{cite web|title=विमान वेळापत्रक|url=https://beta.aircanada.com/us/en/aco/home/book/routes-and-partners/flight-schedules.html|access-date=७ जानेवारी २०१७}}</ref> |- | [[अलास्का एरलाइन्स]] | [[सिएटल-टाकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिएटल/टाकोमा]]<ref name="IND1">{{cite web |last=फ्रिट्झ |first=सॅम |title=इंडियानापोलिस विमानतळ नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा जोडत आहे |url=https://wibc.com/283477/indianapolis-airport-adding-new-nonstop-flights/ |date=५ मार्च २०२४ |access-date=३० मार्च २०२६}}</ref> | <ref>{{cite news|title=विमान वेळापत्रक|newspaper=अलास्का एरलाइन्स|url=https://www.alaskaair.com/content/travel-info/timetables.aspx|access-date=२९ जानेवारी २०१७}}</ref> |- | [[अलेजियंट एर]] | [[हॉलिवूड बरबँक विमानतळ|बरबँक]],<ref>{{cite web|last=जोन्स|first=झॅकरी|title=अलेजियंटद्वारे इंडियानापोलिस ते हॉलिवूड नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा|url=https://www.wthr.com/article/travel/new-nonstop-route-indianapolis-hollywood-offered-allegiant-travel-company-airlines-flights-news/531-6adb85d2-c13e-4899-9624-69119385aebf|publisher=wthr.com|date=१८ नोव्हेंबर २०२५|access-date=२१ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> [[डेस्टिन–फोर्ट वॉल्टन बीच विमानतळ|डेस्टिन/फोर्ट वॉल्टन बीच]],<ref name="G41">{{cite press release |title=अलेजियंट एरने आज इंडियानापोलिस विमानतळावरून फीनिक्ससाठी नवीन मार्ग सुरू केला |url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/allegiant-air-launches-new-route-to-phoenix-today-out-of-indy-airport |publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण |date=१७ नोव्हेंबर २०१७ |access-date=२८ मार्च २०२६}}</ref> [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="G41" /> [[जॅक्सनव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सनव्हिल (फ्लोरिडा)]],<ref name="G41" /> [[की वेस्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|की वेस्ट]], [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="G41" /> [[ओर्लँडो सॅनफोर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो/सॅनफोर्ड]],<ref name="G41" /> [[पुंटा गोर्डा विमानतळ (फ्लोरिडा)|पुंटा गोर्डा (फ्लोरिडा)]],<ref name="G41" /> [[सारासोटा–ब्रॅडेंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सारासोटा]], [[सेंट पीट–क्लिअरवॉटर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग/क्लिअरवॉटर]]<ref name="G41" /> <br />'''हंगामी:''' [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]],<ref>{{cite press release |title=अलेजियंटने इंडियानापोलिस विमानतळावरून तीन नवीन नॉनस्टॉप मार्ग जोडले |url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/allegiant-adds-three-new-nonstop-routes-out-of-indy-airport |publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण |date=९ फेब्रुवारी २०२१ |access-date=२८ मार्च २०२६}}</ref> [[चार्ल्सटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चार्ल्सटन (साउथ कॅरोलिना)]],<ref>{{cite press release |title=अलेजियंटने आज चार्ल्सटनसाठी नवीन विमानसेवा सुरू केली |url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/allegiant-launches-new-flight-to-charleston |publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण |date=१८ एप्रिल २०१८ |access-date=२८ मार्च २०२६}}</ref> [[मर्टल बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मर्टल बीच]],<ref name="G41" /> [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (ओरेगॉन)]],<ref>{{Cite web|url=https://www.streetinsider.com/PRNewswire/Allegiant+Ties+Record+for+Largest+Expansion+in+Company+History+with+44+New+Nonstop+Routes%2C+plus+3+New+Cities/24000698.html|title=अलेजियंटने ४४ नवीन नॉनस्टॉप मार्गांसह कंपनीच्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या विस्ताराचा विक्रम केला|publisher=Street Insider|accessdate=१९ नोव्हेंबर २०२४}}</ref> [[सवाना/हिल्टन हेड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सवाना]] | <ref name="AllegiantRoutes">{{cite web|title=अलेजियंट एर|url=https://www.allegiantair.com/interactive-routemap|access-date=३ जून २०२४}}</ref> |- | [[अमेरिकन एरलाइन्स]] | [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]],<ref name="CLT" /> [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]],<ref name="DFW">{{cite web |title=इंडियानापोलिस ते डॅलस-फोर्ट वर्थ थेट विमानसेवा |url=https://www.flightconnections.com/flights-from-ind-to-dfw |access-date=२४ जानेवारी २०२६}}</ref> [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]], [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]]<br />'''हंगामी:''' [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]],<ref name="AAORD">{{cite web |last=सर्जियो |first=अरियाना |title=अमेरिकन एरलाइन्सने इंडियानापोलिस विमानतळावरून २ विमानसेवा जोडल्या |url=https://www.wthr.com/article/travel/american-airlines-adds-2-flights-from-indianapolis-airport-indiana-chicago-ind-ord-travel/531-7424ee50-3629-4ea2-bfa3-94d9e904b008 |date=३० डिसेंबर २०२५ |access-date=३० मार्च २०२६}}</ref> [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[पुंटा काना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पुंटा काना]],<ref name="auto2"/> [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन राष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–राष्ट्रीय]]| <ref name="AmericanRoutes">{{cite web|title=विमान वेळापत्रक|url=https://www.aa.com/travelInformation/flights/schedule|access-date=३ जून २०२४}}</ref> |- | [[अमेरिकन ईगल]] | [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]],<ref name="AAORD" /> [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूयॉर्क–जेएफके]], [[लाग्वार्डिया विमानतळ|न्यूयॉर्क–लाग्वार्डिया]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन राष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–राष्ट्रीय]]<br />'''हंगामी:''' [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]],<ref name="CLT">{{cite web |title=इंडियानापोलिस ते शार्लट थेट विमानसेवा |url=https://www.flightconnections.com/flights-from-ind-to-clt |access-date=३१ जानेवारी २०२६}}</ref> [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]]| <ref name="AmericanRoutes" /> |- | [[अव्हेलो एरलाइन्स]] | [[कॉन्कॉर्ड–पॅजेट प्रादेशिक विमानतळ|शार्लट/कॉन्कॉर्ड]], [[ट्वीड न्यू हेवन विमानतळ|न्यू हेवन]] (दोन्ही १८ जून २०२६ पासून सुरू होतील)<ref>{{cite web |title=इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर नवीन विमान कंपनी येत आहे |url=https://www.wrtv.com/news/local-news/new-airline-coming-to-indianapolis-international-airport-expanding-nonstop-options-for-hoosiers |publisher=WRTV |access-date=१८ मार्च २०२६}}</ref>| <ref>{{cite web |title=अव्हेलो एरलाइन्स मार्ग नकाशा |url=https://www.aveloair.com/destinations |publisher=अव्हेलो एरलाइन्स |access-date=१८ मार्च २०२६}}</ref> |- | [[डेल्टा एर लाइन्स]] | [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="DLflights"/> [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]],<ref name="DLflights"/> [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]],<ref name="DLflights"/> [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]]<ref name="DLflights"/> <br/> '''हंगामी''': [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]],<ref name="auto"/> [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]]<ref name="DLflights"/>| <ref name="DeltaRoutes">{{cite web|title=विमान वेळापत्रक|url=https://www.delta.com/us/en/travel-planning-center/find-your-destination/route-map|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- | [[डेल्टा कनेक्शन]] | [[ऑस्टिन–बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]],<ref name="DLflights">{{cite web|url=https://www.wthr.com/article/travel/delta-airlines-to-have-up-to-3-daily-flights-from-indianapolis-indiana-to-austin-texas-austin-bergstrom-international-airport-skywest-travel/531-efcd2607-a3e7-47c0-8962-5c5804e68b34 |title=डेल्टाची इंडियानापोलिस ते ऑस्टिन, टेक्सास दररोज ३ विमानसेवा |website=WTHR|date=२५ ऑगस्ट २०२५|access-date=२५ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]],<ref name="DLflights"/> [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]],<ref name="DLflights"/> [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूयॉर्क–जेएफके]],<ref name="DLflights"/> [[लाग्वार्डिया विमानतळ|न्यूयॉर्क–लाग्वार्डिया]],<ref name="DLflights"/> [[रॅले–डरहॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅले/डरहॅम]]<ref>{{cite web |title=डेल्टाने रॅले-डरहॅम येथून मार्ग पुन्हा सुरू केला |url=https://thebulkheadseat.com/delta-adds-back-flight-route-from-raleigh-durham-amid-focus-city-growth/ |website=The Bulkhead Seat |date=३१ मे २०२५ |access-date=३१ मे २०२५}}</ref><br />'''हंगामी:''' [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]],<ref name="DLflights"/> [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]]<ref>{{cite web | url=https://aviationa2z.com/index.php/2025/05/02/delta-adds-new-routes-from-orlando-austin-jfk-and-more/ | title=डेल्टा एर लाइन्सने ओर्लँडो, ऑस्टिन, जेएफके आणि अधिक ठिकाणांसाठी नवीन मार्ग जोडले | website=Aviation A2Z | date=२ मे २०२५ | access-date=२ मे २०२५ }}</ref> | <ref name="DeltaRoutes"/><ref name="DLflights"/> |- | [[फ्रंटियर एरलाइन्स]] | [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="Frontier25">{{cite web |title=फ्रंटियर एरलाइन्स १Q२५ नेटवर्क पुनरारंभ |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241120-f91q25 |website=Aeroroutes |access-date=२० नोव्हेंबर २०२४}}</ref> [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]],<ref>{{cite web | url=https://news.flyfrontier.com/frontier-airlines-announces-new-routes-expanding-operations-across-38-airports/ | title=फ्रंटियर एरलाइन्सने नवीन मार्गांची घोषणा केली | access-date=२४ जानेवारी २०२४ }}</ref> [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="F94">{{cite web|last=थॉमस|first=काईली|title=फ्रंटियर एरलाइन्सने इंडियानापोलिस विमानतळावरून ४ नवीन मार्ग जोडले|url=https://www.wthr.com/article/travel/frontier-airlines-adds-four-new-routes-from-indianapolis-international-airport/531-3ae63b98-b7a3-4c5f-a0da-3f8c7a5a5cb2|publisher=WTHR 13|date=४ डिसेंबर २०२५|access-date=४ डिसेंबर २०२५}}</ref> [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]] <br />'''हंगामी:''' [[साउथवेस्ट फ्लोरिडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट मायर्स]],<ref name="F94" /> [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="F94" /> [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]]<ref name="F94" /> | <ref name="FrontierRoutes">{{cite web|title=फ्रंटियर|url=https://www.flyfrontier.com|access-date=७ जानेवारी २०१७}}</ref> |- | [[जेटब्लू]] | [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]] (३ नोव्हेंबर २०२६ पासून सुरू)<ref>{{cite web |title=जेटब्लूने फोर्ट लॉडरडेल येथून ११ नवीन गंतव्यस्थाने जोडण्याची योजना जाहीर केली |url=https://ir.jetblue.com/news/news-details/2026/JetBlue-Steps-in-to-Help-Stranded-Spirit-Customers-with-99-Rescue-Fares-Announces-Plans-to-Add-11-Destinations-From-Fort-Lauderdale/default.aspx |publisher=जेटब्लू |access-date=२ मे २०२६}}</ref> | <ref>{{cite web |title=जेटब्लू |url=https://www.jetblue.com |publisher=जेटब्लू |access-date=२ मे २०२६}}</ref> |- | [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]] | [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="SWflights" /> [[ऑस्टिन–बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]],<ref name="SWflights" /> [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाल्टिमोर]],<ref name="SWflights" /> [[मिडवे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–मिडवे]],<ref name="SWflights">{{cite web|url=https://www.wthr.com/article/travel/4msouthwest-brings-back-nonstop-flight-indianapolis-international-airport-chicago-midway-nearly-5-year-hiatus-travel-flying-indiana-illinois-midwest/531-13a8c717-26fd-42bd-bc39-17f20931e4af|title=साउथवेस्टने इंडियानापोलिस ते शिकागो मिडवे नॉनस्टॉप विमानसेवा पुन्हा सुरू केली|date=१८ डिसेंबर २०२४ |publisher=WTHR|accessdate=१८ डिसेंबर २०२४}}</ref> [[डॅलस लव फील्ड|डॅलस–लव]],<ref name="SWflights" /> [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]],<ref name="SWflights" /> [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="SWflights" /> [[साउथवेस्ट फ्लोरिडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट मायर्स]],<ref name="SWflights" /> [[विल्यम पी. हॉबी विमानतळ|ह्युस्टन–हॉबी]],<ref name="SWflights" /> [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]],<ref name="SWflights" /> [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="SWflights" /> [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]] (२१ नोव्हेंबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू),<ref>{{cite web |title=इंडियानापोलिस ते लॉस एंजेलिस थेट विमानसेवा |url=https://www.flightconnections.com/flights-from-ind-to-lax |access-date=४ मे २०२६}}</ref> [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]],<ref>{{Cite web|url=https://www.wthr.com/article/travel/indianapolis-international-airport-adding-nonstop-flight-nashville-tennessee-daily-flights-airplane/531-17c96075-c4c2-4081-bb9d-5a26abfef0a5|title=इंडियानापोलिस विमानतळ नॅशव्हिलसाठी नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा जोडत आहे|date=२२ ऑगस्ट २०२४|publisher=WTHR|accessdate=२२ ऑगस्ट २०२४}}</ref> [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]],<ref name="SWflights" /> [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]],<ref name="SWflights" /> [[सॅन डिएगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन डिएगो]],<ref name="SWflights" /> [[सारासोटा–ब्रॅडेंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सारासोटा]],<ref name="SWflights" /> [[टँपा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टँपा]]<ref name="SWflights" /><br />'''हंगामी:''' [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]],<ref name="SWflights" /> [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]],<ref name="WNMIA&ECP">{{Cite web |title=साउथवेस्टने इंडियानापोलिसपासून मायामी आणि पनामा सिटीसाठी दोन नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा जोडल्या |date=१० मे २०२१ |url=https://www.wrtv.com/news/local-news/southwest-adds-two-new-nonstop-flights-from-indianapolis-international-airport-to-miami-and-panama-city |access-date=६ एप्रिल २०२५}}</ref> [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पनामा सिटी (फ्लोरिडा)]],<ref name="WNMIA&ECP"/> [[लॉस काबोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होसे देल काबो]],<ref name="auto1"/> [[लुईस मुनोज मारिन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन जुआन]] (६ जून २०२६ पासून सुरू)<ref name=WNSJU>{{cite press release|title=इंडियानापोलिस विमानतळावरून सॅन जुआनसाठी नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा|url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/new-nonstop-to-san-juan-coming-to-the-indy-airport|website=ind.com|publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण|access-date=१६ ऑक्टोबर २०२५|date=१० ऑक्टोबर २०२५}}</ref> | <ref name="SWflights" /> |- | [[सन कंट्री एरलाइन्स]] | '''हंगामी:''' [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]]<ref>{{Cite press release |last=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण|title=सन कंट्री एरलाइन्स आता इंडियानापोलिस विमानतळावरून विमानसेवा देणार |url= https://www.ind.com/about/media/media-releases/its-official-sun-country-airlines-flies-out-of-indy-airport |access-date=६ एप्रिल २०२५}}</ref> | <ref name="bizjournals.com">{{cite web|url=https://www.bizjournals.com/twincities/news/2021/01/25/sun-country-airlines-announces-16-new-routes.html|title=सन कंट्रीने १६ नवीन मार्गांची घोषणा केली|date=२५ जानेवारी २०२१|publisher=Minneapolis / St. Paul Business Journal|access-date=१० मे २०२२}}</ref> |- | [[युनायटेड एरलाइन्स]] | [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन–आंतरखंडीय]], [[सॅन फ्रान्सिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन फ्रान्सिस्को]]<ref name="IND1" /> <br />'''हंगामी:''' [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]] | <ref name="UnitedRoutes">{{cite web|title=वेळापत्रक|url=https://www.united.com/en/us/destination-map|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- | [[युनायटेड एक्सप्रेस]] | [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन–आंतरखंडीय]], [[नेवार्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेवार्क]], [[डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–डलेस]]<ref>{{cite web|title=युनायटेड २H२५ उत्तर अमेरिका नेटवर्क विस्तार|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250617-ua2h2531973g|date=१७ जून २०२५|access-date=१८ जून २०२५}}</ref> | <ref name="UnitedRoutes"/> |} <small>* '''''सामान्य स्रोत:<ref name="INDAirlines" /><ref>{{Cite web |title=गंतव्यस्थान: एप्रिल २०२६ वेबसाइट अपडेट |url=https://d1j6zi7czwjuok.cloudfront.net/iaa-images/other/April-Weekly-Flight-List-Update.pdf |access-date=१० एप्रिल २०२६ |website=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण}}</ref>''''' </small> === मालवाहू सेवा === {| class="sortable wikitable" style="background-color: #f9f9f9;" |- ! विमान कंपनी !! गंतव्यस्थान !! संदर्भ |- | [[अ‍ॅटलास एर]] | [[लक्झेंबर्ग विमानतळ|लक्झेंबर्ग]] | <ref>{{cite web |title=विमान वेळापत्रक |url=https://jumpseat.atlasair.com/jumpseat/Schedule/Schedule |access-date=३ मार्च २०२६}}</ref> |- | [[कार्गोलक्स]] | [[लक्झेंबर्ग विमानतळ|लक्झेंबर्ग]] | <ref>{{cite web|title=विमानसेवा गंतव्यस्थाने|url=https://www.cargolux.com/network/|website=cargolux.com|access-date=२८ सप्टेंबर २०२५}}</ref><ref name="BTSCargo">{{cite web |title=एर कॅरिअर्स : T-१०० विभाग |url=https://www.transtats.bts.gov/DL_SelectFields.aspx?gnoyr_VQ=FMG&QO_fu146_anzr=Nv4%20Pn44vr45 |publisher=ब्युरो ऑफ ट्रान्सपोर्टेशन स्टॅटिस्टिक्स}}</ref> |- | [[कॅसल एव्हिएशन]] | [[ॲक्रॉन-कँटन विमानतळ|ॲक्रॉन–कँटन]], [[जॉन सी. मुनरो हॅमिल्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हॅमिल्टन (ओंटारियो)]] | <ref name="BTSCargo" /> |- | [[फेडएक्स एक्सप्रेस]]<ref>{{cite web |title=फेडएक्स प्रणालीतील एर फ्रेट हब: इंधन वापराचे विश्लेषण |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0969699713001464 |access-date=२८ फेब्रुवारी २०२६}}</ref>| [[लेहाय व्हॅली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ॲलेन्टाउन]], [[टेड स्टीव्हन्स अँकोरेज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अँकोरेज]],<ref name="auto3">{{cite web |title=फेडएक्स सुट्टीकालीन ऑपरेशन्सच्या पडद्यामागील दृश्य |url=https://www.wrtv.com/news/local-news/behind-the-scenes-of-fedex-holiday-operationse |access-date=२३ जानेवारी २०२६}}</ref> [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]], [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाल्टिमोर]], [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[बफेलो नायगारा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बफेलो]], [[ईस्टर्न आयोवा विमानतळ|सीडर रॅपिड्स/आयोवा सिटी]], [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], [[क्लीव्हलँड हॉपकिन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्लीव्हलँड]], [[रिकेनबॅकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबस–रिकेनबॅकर]], [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]], [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]], [[डब्लिन विमानतळ|डब्लिन]], [[एल पासा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एल पासा]], [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]], [[जेराल्ड आर. फोर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रँड रॅपिड्स]], [[पिडमोंट ट्रायड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रीन्सबोरो]], [[हॅरिसबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हॅरिसबर्ग]], [[ब्रॅडली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हार्टफोर्ड]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन–आंतरखंडीय]], [[जॅक्सनव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सनव्हिल (फ्लोरिडा)]], [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]], [[मॅकगी टायसन विमानतळ|नॉक्सव्हिल]], [[लिएज विमानतळ|लिएज]], [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]], [[लुईव्हिल मुहम्मद अली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुईव्हिल]], [[मेम्फिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेम्फिस]], [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]], [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]], [[मॉन्ट्रियल–मिराबेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉन्ट्रियल–मिराबेल]], [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]], [[स्टुअर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूबर्ग]], [[लुई आर्मस्ट्राँग न्यू ऑर्लीन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू ऑर्लीन्स]], [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूयॉर्क–जेएफके]], [[नेवार्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेवार्क]], [[ओकलँड सॅन फ्रान्सिस्को बे विमानतळ|ओकलँड]], [[ओंटारियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओंटारियो]], [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]], [[चार्ल्स डी गॉल विमानतळ|पॅरिस–चार्ल्स डी गॉल]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]], [[पिट्सबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पिट्सबर्ग]], [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (ओरेगॉन)]], [[रॅले–डरहॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅले/डरहॅम]], [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]], [[सॅन डिएगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन डिएगो]], [[सॅन होसे मिनेटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होसे (कॅलिफोर्निया)]], [[सिएटल-टाकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिएटल/टाकोमा]], [[सेंट लुईस लॅम्बर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट लुईस]], [[सॅयरॅक्युज हॅन्कॉक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅयरॅक्युज]], [[टँपा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टँपा]], [[टोरोंटो पिअरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरोंटो–पिअरसन]], [[डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–डलेस]] | <ref name="BTSCargo" /> |- | [[फेडएक्स फीडर]] | [[रिकेनबाकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबस–रिकेनबाकर]], [[साउथ बेंड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|साउथ बेंड]] | <ref name="BTSCargo" /> |} [[वर्ग:अमेरिकेतील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] [[वर्ग:इंडियानापोलिस|विमानतळ]] irvgvy30e2c96enm8csx4rtttlyrk9f 2686089 2686088 2026-05-26T14:22:10Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — शहराचे अचूक नाव ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#शहराचे अचूक नाव|अधिक माहिती]]) 2686089 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Indianapolis International Airport (USGS).jpg|इवलेसे]] '''इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|IND|KIND|IND}} हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[इंडियानापोलिस]] शहरातील विमानतळ आहे. शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून ११ किमी आग्नेयेस असलेला हा विमानतळ [[फेडेक्स एक्सप्रेस]]चा दुय्यम तळ आहे. येथून उत्तर अमेरिकेतील बव्हंश मोठ्या शहरांना प्रवासी सेवा तसेच मालवाहतूक सेवा उपलब्ध आहे. == विमानसेवा आणि गंतव्यस्थाने == === प्रवासी सेवा === {| class="sortable wikitable" style="background-color: #f9f9f9;" |- ! विमान कंपनी !! गंतव्यस्थान !! संदर्भ |- | [[एर लिंगस]] | [[डब्लिन विमानतळ|डब्लिन]]<ref>{{Cite web|url=https://airlinegeeks.com/2024/10/20/indianapolis-gains-new-transatlantic-service/|title=इंडियानापोलिसला नवीन ट्रान्साटलांटिक सेवा मिळाली|publisher=AirlineGeeks|accessdate=२० ऑक्टोबर २०२४}}</ref> | <ref>{{cite web|url=https://www.aerlingus.com/html/flights-time-table.html|title=वेळापत्रक|publisher=एर लिंगस|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- | [[एर कॅनडा एक्सप्रेस]] | '''हंगामी:''' [[टोरोंटो पिअरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरोंटो–पिअरसन]]<ref>{{OAGWorldJuly2025Ref|title=टोरोंटो, ओंटारियो, कॅनडा YTO|pages=११५६-११६२}}</ref> | <ref name="AirCanadaRoutes">{{cite web|title=विमान वेळापत्रक|url=https://beta.aircanada.com/us/en/aco/home/book/routes-and-partners/flight-schedules.html|access-date=७ जानेवारी २०१७}}</ref> |- | [[अलास्का एरलाइन्स]] | [[सिएटल-टाकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिएटल/टाकोमा]]<ref name="IND1">{{cite web |last=फ्रिट्झ |first=सॅम |title=इंडियानापोलिस विमानतळ नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा जोडत आहे |url=https://wibc.com/283477/indianapolis-airport-adding-new-nonstop-flights/ |date=५ मार्च २०२४ |access-date=३० मार्च २०२६}}</ref> | <ref>{{cite news|title=विमान वेळापत्रक|newspaper=अलास्का एरलाइन्स|url=https://www.alaskaair.com/content/travel-info/timetables.aspx|access-date=२९ जानेवारी २०१७}}</ref> |- | [[अलेजियंट एर]] | [[हॉलिवूड बरबँक विमानतळ|बरबँक]],<ref>{{cite web|last=जोन्स|first=झॅकरी|title=अलेजियंटद्वारे इंडियानापोलिस ते हॉलिवूड नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा|url=https://www.wthr.com/article/travel/new-nonstop-route-indianapolis-hollywood-offered-allegiant-travel-company-airlines-flights-news/531-6adb85d2-c13e-4899-9624-69119385aebf|publisher=wthr.com|date=१८ नोव्हेंबर २०२५|access-date=२१ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> [[डेस्टिन–फोर्ट वॉल्टन बीच विमानतळ|डेस्टिन/फोर्ट वॉल्टन बीच]],<ref name="G41">{{cite press release |title=अलेजियंट एरने आज इंडियानापोलिस विमानतळावरून फीनिक्ससाठी नवीन मार्ग सुरू केला |url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/allegiant-air-launches-new-route-to-phoenix-today-out-of-indy-airport |publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण |date=१७ नोव्हेंबर २०१७ |access-date=२८ मार्च २०२६}}</ref> [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="G41" /> [[जॅक्सनव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सनव्हिल (फ्लोरिडा)]],<ref name="G41" /> [[की वेस्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|की वेस्ट]], [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="G41" /> [[ओर्लँडो सॅनफोर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो/सॅनफोर्ड]],<ref name="G41" /> [[पुंटा गोर्डा विमानतळ (फ्लोरिडा)|पुंटा गोर्डा (फ्लोरिडा)]],<ref name="G41" /> [[सारासोटा–ब्रॅडेंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सारासोटा]], [[सेंट पीट–क्लिअरवॉटर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग/क्लिअरवॉटर]]<ref name="G41" /> <br />'''हंगामी:''' [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]],<ref>{{cite press release |title=अलेजियंटने इंडियानापोलिस विमानतळावरून तीन नवीन नॉनस्टॉप मार्ग जोडले |url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/allegiant-adds-three-new-nonstop-routes-out-of-indy-airport |publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण |date=९ फेब्रुवारी २०२१ |access-date=२८ मार्च २०२६}}</ref> [[चार्ल्सटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चार्ल्सटन (साउथ कॅरोलिना)]],<ref>{{cite press release |title=अलेजियंटने आज चार्ल्सटनसाठी नवीन विमानसेवा सुरू केली |url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/allegiant-launches-new-flight-to-charleston |publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण |date=१८ एप्रिल २०१८ |access-date=२८ मार्च २०२६}}</ref> [[मर्टल बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मर्टल बीच]],<ref name="G41" /> [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (ओरेगॉन)]],<ref>{{Cite web|url=https://www.streetinsider.com/PRNewswire/Allegiant+Ties+Record+for+Largest+Expansion+in+Company+History+with+44+New+Nonstop+Routes%2C+plus+3+New+Cities/24000698.html|title=अलेजियंटने ४४ नवीन नॉनस्टॉप मार्गांसह कंपनीच्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या विस्ताराचा विक्रम केला|publisher=Street Insider|accessdate=१९ नोव्हेंबर २०२४}}</ref> [[सवाना/हिल्टन हेड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सवाना]] | <ref name="AllegiantRoutes">{{cite web|title=अलेजियंट एर|url=https://www.allegiantair.com/interactive-routemap|access-date=३ जून २०२४}}</ref> |- | [[अमेरिकन एरलाइन्स]] | [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]],<ref name="CLT" /> [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]],<ref name="DFW">{{cite web |title=इंडियानापोलिस ते डॅलस-फोर्ट वर्थ थेट विमानसेवा |url=https://www.flightconnections.com/flights-from-ind-to-dfw |access-date=२४ जानेवारी २०२६}}</ref> [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]], [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]]<br />'''हंगामी:''' [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]],<ref name="AAORD">{{cite web |last=सर्जियो |first=अरियाना |title=अमेरिकन एरलाइन्सने इंडियानापोलिस विमानतळावरून २ विमानसेवा जोडल्या |url=https://www.wthr.com/article/travel/american-airlines-adds-2-flights-from-indianapolis-airport-indiana-chicago-ind-ord-travel/531-7424ee50-3629-4ea2-bfa3-94d9e904b008 |date=३० डिसेंबर २०२५ |access-date=३० मार्च २०२६}}</ref> [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[पुंटा काना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पुंटा काना]],<ref name="auto2"/> [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन राष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–राष्ट्रीय]]| <ref name="AmericanRoutes">{{cite web|title=विमान वेळापत्रक|url=https://www.aa.com/travelInformation/flights/schedule|access-date=३ जून २०२४}}</ref> |- | [[अमेरिकन ईगल]] | [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]],<ref name="AAORD" /> [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क–जेएफके]], [[लाग्वार्डिया विमानतळ|न्यू यॉर्क–लाग्वार्डिया]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन राष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–राष्ट्रीय]]<br />'''हंगामी:''' [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]],<ref name="CLT">{{cite web |title=इंडियानापोलिस ते शार्लट थेट विमानसेवा |url=https://www.flightconnections.com/flights-from-ind-to-clt |access-date=३१ जानेवारी २०२६}}</ref> [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]]| <ref name="AmericanRoutes" /> |- | [[अव्हेलो एरलाइन्स]] | [[कॉन्कॉर्ड–पॅजेट प्रादेशिक विमानतळ|शार्लट/कॉन्कॉर्ड]], [[ट्वीड न्यू हेवन विमानतळ|न्यू हेवन]] (दोन्ही १८ जून २०२६ पासून सुरू होतील)<ref>{{cite web |title=इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर नवीन विमान कंपनी येत आहे |url=https://www.wrtv.com/news/local-news/new-airline-coming-to-indianapolis-international-airport-expanding-nonstop-options-for-hoosiers |publisher=WRTV |access-date=१८ मार्च २०२६}}</ref>| <ref>{{cite web |title=अव्हेलो एरलाइन्स मार्ग नकाशा |url=https://www.aveloair.com/destinations |publisher=अव्हेलो एरलाइन्स |access-date=१८ मार्च २०२६}}</ref> |- | [[डेल्टा एर लाइन्स]] | [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="DLflights"/> [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]],<ref name="DLflights"/> [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]],<ref name="DLflights"/> [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]]<ref name="DLflights"/> <br/> '''हंगामी''': [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]],<ref name="auto"/> [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]]<ref name="DLflights"/>| <ref name="DeltaRoutes">{{cite web|title=विमान वेळापत्रक|url=https://www.delta.com/us/en/travel-planning-center/find-your-destination/route-map|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- | [[डेल्टा कनेक्शन]] | [[ऑस्टिन–बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]],<ref name="DLflights">{{cite web|url=https://www.wthr.com/article/travel/delta-airlines-to-have-up-to-3-daily-flights-from-indianapolis-indiana-to-austin-texas-austin-bergstrom-international-airport-skywest-travel/531-efcd2607-a3e7-47c0-8962-5c5804e68b34 |title=डेल्टाची इंडियानापोलिस ते ऑस्टिन, टेक्सास दररोज ३ विमानसेवा |website=WTHR|date=२५ ऑगस्ट २०२५|access-date=२५ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]],<ref name="DLflights"/> [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]],<ref name="DLflights"/> [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क–जेएफके]],<ref name="DLflights"/> [[लाग्वार्डिया विमानतळ|न्यू यॉर्क–लाग्वार्डिया]],<ref name="DLflights"/> [[रॅले–डरहॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅले/डरहॅम]]<ref>{{cite web |title=डेल्टाने रॅले-डरहॅम येथून मार्ग पुन्हा सुरू केला |url=https://thebulkheadseat.com/delta-adds-back-flight-route-from-raleigh-durham-amid-focus-city-growth/ |website=The Bulkhead Seat |date=३१ मे २०२५ |access-date=३१ मे २०२५}}</ref><br />'''हंगामी:''' [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]],<ref name="DLflights"/> [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]]<ref>{{cite web | url=https://aviationa2z.com/index.php/2025/05/02/delta-adds-new-routes-from-orlando-austin-jfk-and-more/ | title=डेल्टा एर लाइन्सने ओर्लँडो, ऑस्टिन, जेएफके आणि अधिक ठिकाणांसाठी नवीन मार्ग जोडले | website=Aviation A2Z | date=२ मे २०२५ | access-date=२ मे २०२५ }}</ref> | <ref name="DeltaRoutes"/><ref name="DLflights"/> |- | [[फ्रंटियर एरलाइन्स]] | [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="Frontier25">{{cite web |title=फ्रंटियर एरलाइन्स १Q२५ नेटवर्क पुनरारंभ |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241120-f91q25 |website=Aeroroutes |access-date=२० नोव्हेंबर २०२४}}</ref> [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]],<ref>{{cite web | url=https://news.flyfrontier.com/frontier-airlines-announces-new-routes-expanding-operations-across-38-airports/ | title=फ्रंटियर एरलाइन्सने नवीन मार्गांची घोषणा केली | access-date=२४ जानेवारी २०२४ }}</ref> [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="F94">{{cite web|last=थॉमस|first=काईली|title=फ्रंटियर एरलाइन्सने इंडियानापोलिस विमानतळावरून ४ नवीन मार्ग जोडले|url=https://www.wthr.com/article/travel/frontier-airlines-adds-four-new-routes-from-indianapolis-international-airport/531-3ae63b98-b7a3-4c5f-a0da-3f8c7a5a5cb2|publisher=WTHR 13|date=४ डिसेंबर २०२५|access-date=४ डिसेंबर २०२५}}</ref> [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]] <br />'''हंगामी:''' [[साउथवेस्ट फ्लोरिडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट मायर्स]],<ref name="F94" /> [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="F94" /> [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]]<ref name="F94" /> | <ref name="FrontierRoutes">{{cite web|title=फ्रंटियर|url=https://www.flyfrontier.com|access-date=७ जानेवारी २०१७}}</ref> |- | [[जेटब्लू]] | [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]] (३ नोव्हेंबर २०२६ पासून सुरू)<ref>{{cite web |title=जेटब्लूने फोर्ट लॉडरडेल येथून ११ नवीन गंतव्यस्थाने जोडण्याची योजना जाहीर केली |url=https://ir.jetblue.com/news/news-details/2026/JetBlue-Steps-in-to-Help-Stranded-Spirit-Customers-with-99-Rescue-Fares-Announces-Plans-to-Add-11-Destinations-From-Fort-Lauderdale/default.aspx |publisher=जेटब्लू |access-date=२ मे २०२६}}</ref> | <ref>{{cite web |title=जेटब्लू |url=https://www.jetblue.com |publisher=जेटब्लू |access-date=२ मे २०२६}}</ref> |- | [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]] | [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="SWflights" /> [[ऑस्टिन–बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]],<ref name="SWflights" /> [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाल्टिमोर]],<ref name="SWflights" /> [[मिडवे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–मिडवे]],<ref name="SWflights">{{cite web|url=https://www.wthr.com/article/travel/4msouthwest-brings-back-nonstop-flight-indianapolis-international-airport-chicago-midway-nearly-5-year-hiatus-travel-flying-indiana-illinois-midwest/531-13a8c717-26fd-42bd-bc39-17f20931e4af|title=साउथवेस्टने इंडियानापोलिस ते शिकागो मिडवे नॉनस्टॉप विमानसेवा पुन्हा सुरू केली|date=१८ डिसेंबर २०२४ |publisher=WTHR|accessdate=१८ डिसेंबर २०२४}}</ref> [[डॅलस लव फील्ड|डॅलस–लव]],<ref name="SWflights" /> [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]],<ref name="SWflights" /> [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="SWflights" /> [[साउथवेस्ट फ्लोरिडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट मायर्स]],<ref name="SWflights" /> [[विल्यम पी. हॉबी विमानतळ|ह्युस्टन–हॉबी]],<ref name="SWflights" /> [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]],<ref name="SWflights" /> [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="SWflights" /> [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]] (२१ नोव्हेंबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू),<ref>{{cite web |title=इंडियानापोलिस ते लॉस एंजेलिस थेट विमानसेवा |url=https://www.flightconnections.com/flights-from-ind-to-lax |access-date=४ मे २०२६}}</ref> [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]],<ref>{{Cite web|url=https://www.wthr.com/article/travel/indianapolis-international-airport-adding-nonstop-flight-nashville-tennessee-daily-flights-airplane/531-17c96075-c4c2-4081-bb9d-5a26abfef0a5|title=इंडियानापोलिस विमानतळ नॅशव्हिलसाठी नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा जोडत आहे|date=२२ ऑगस्ट २०२४|publisher=WTHR|accessdate=२२ ऑगस्ट २०२४}}</ref> [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]],<ref name="SWflights" /> [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]],<ref name="SWflights" /> [[सॅन डिएगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन डिएगो]],<ref name="SWflights" /> [[सारासोटा–ब्रॅडेंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सारासोटा]],<ref name="SWflights" /> [[टँपा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टँपा]]<ref name="SWflights" /><br />'''हंगामी:''' [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]],<ref name="SWflights" /> [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]],<ref name="WNMIA&ECP">{{Cite web |title=साउथवेस्टने इंडियानापोलिसपासून मायामी आणि पनामा सिटीसाठी दोन नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा जोडल्या |date=१० मे २०२१ |url=https://www.wrtv.com/news/local-news/southwest-adds-two-new-nonstop-flights-from-indianapolis-international-airport-to-miami-and-panama-city |access-date=६ एप्रिल २०२५}}</ref> [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पनामा सिटी (फ्लोरिडा)]],<ref name="WNMIA&ECP"/> [[लॉस काबोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होसे देल काबो]],<ref name="auto1"/> [[लुईस मुनोज मारिन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन जुआन]] (६ जून २०२६ पासून सुरू)<ref name=WNSJU>{{cite press release|title=इंडियानापोलिस विमानतळावरून सॅन जुआनसाठी नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा|url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/new-nonstop-to-san-juan-coming-to-the-indy-airport|website=ind.com|publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण|access-date=१६ ऑक्टोबर २०२५|date=१० ऑक्टोबर २०२५}}</ref> | <ref name="SWflights" /> |- | [[सन कंट्री एरलाइन्स]] | '''हंगामी:''' [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]]<ref>{{Cite press release |last=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण|title=सन कंट्री एरलाइन्स आता इंडियानापोलिस विमानतळावरून विमानसेवा देणार |url= https://www.ind.com/about/media/media-releases/its-official-sun-country-airlines-flies-out-of-indy-airport |access-date=६ एप्रिल २०२५}}</ref> | <ref name="bizjournals.com">{{cite web|url=https://www.bizjournals.com/twincities/news/2021/01/25/sun-country-airlines-announces-16-new-routes.html|title=सन कंट्रीने १६ नवीन मार्गांची घोषणा केली|date=२५ जानेवारी २०२१|publisher=Minneapolis / St. Paul Business Journal|access-date=१० मे २०२२}}</ref> |- | [[युनायटेड एरलाइन्स]] | [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन–आंतरखंडीय]], [[सॅन फ्रान्सिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन फ्रान्सिस्को]]<ref name="IND1" /> <br />'''हंगामी:''' [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]] | <ref name="UnitedRoutes">{{cite web|title=वेळापत्रक|url=https://www.united.com/en/us/destination-map|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- | [[युनायटेड एक्सप्रेस]] | [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन–आंतरखंडीय]], [[नेवार्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेवार्क]], [[डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–डलेस]]<ref>{{cite web|title=युनायटेड २H२५ उत्तर अमेरिका नेटवर्क विस्तार|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250617-ua2h2531973g|date=१७ जून २०२५|access-date=१८ जून २०२५}}</ref> | <ref name="UnitedRoutes"/> |} <small>* '''''सामान्य स्रोत:<ref name="INDAirlines" /><ref>{{Cite web |title=गंतव्यस्थान: एप्रिल २०२६ वेबसाइट अपडेट |url=https://d1j6zi7czwjuok.cloudfront.net/iaa-images/other/April-Weekly-Flight-List-Update.pdf |access-date=१० एप्रिल २०२६ |website=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण}}</ref>''''' </small> === मालवाहू सेवा === {| class="sortable wikitable" style="background-color: #f9f9f9;" |- ! विमान कंपनी !! गंतव्यस्थान !! संदर्भ |- | [[अ‍ॅटलास एर]] | [[लक्झेंबर्ग विमानतळ|लक्झेंबर्ग]] | <ref>{{cite web |title=विमान वेळापत्रक |url=https://jumpseat.atlasair.com/jumpseat/Schedule/Schedule |access-date=३ मार्च २०२६}}</ref> |- | [[कार्गोलक्स]] | [[लक्झेंबर्ग विमानतळ|लक्झेंबर्ग]] | <ref>{{cite web|title=विमानसेवा गंतव्यस्थाने|url=https://www.cargolux.com/network/|website=cargolux.com|access-date=२८ सप्टेंबर २०२५}}</ref><ref name="BTSCargo">{{cite web |title=एर कॅरिअर्स : T-१०० विभाग |url=https://www.transtats.bts.gov/DL_SelectFields.aspx?gnoyr_VQ=FMG&QO_fu146_anzr=Nv4%20Pn44vr45 |publisher=ब्युरो ऑफ ट्रान्सपोर्टेशन स्टॅटिस्टिक्स}}</ref> |- | [[कॅसल एव्हिएशन]] | [[ॲक्रॉन-कँटन विमानतळ|ॲक्रॉन–कँटन]], [[जॉन सी. मुनरो हॅमिल्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हॅमिल्टन (ओंटारियो)]] | <ref name="BTSCargo" /> |- | [[फेडएक्स एक्सप्रेस]]<ref>{{cite web |title=फेडएक्स प्रणालीतील एर फ्रेट हब: इंधन वापराचे विश्लेषण |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0969699713001464 |access-date=२८ फेब्रुवारी २०२६}}</ref>| [[लेहाय व्हॅली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ॲलेन्टाउन]], [[टेड स्टीव्हन्स अँकोरेज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अँकोरेज]],<ref name="auto3">{{cite web |title=फेडएक्स सुट्टीकालीन ऑपरेशन्सच्या पडद्यामागील दृश्य |url=https://www.wrtv.com/news/local-news/behind-the-scenes-of-fedex-holiday-operationse |access-date=२३ जानेवारी २०२६}}</ref> [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]], [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाल्टिमोर]], [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[बफेलो नायगारा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बफेलो]], [[ईस्टर्न आयोवा विमानतळ|सीडर रॅपिड्स/आयोवा सिटी]], [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], [[क्लीव्हलँड हॉपकिन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्लीव्हलँड]], [[रिकेनबॅकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबस–रिकेनबॅकर]], [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]], [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]], [[डब्लिन विमानतळ|डब्लिन]], [[एल पासा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एल पासा]], [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]], [[जेराल्ड आर. फोर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रँड रॅपिड्स]], [[पिडमोंट ट्रायड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रीन्सबोरो]], [[हॅरिसबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हॅरिसबर्ग]], [[ब्रॅडली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हार्टफोर्ड]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन–आंतरखंडीय]], [[जॅक्सनव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सनव्हिल (फ्लोरिडा)]], [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]], [[मॅकगी टायसन विमानतळ|नॉक्सव्हिल]], [[लिएज विमानतळ|लिएज]], [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]], [[लुईव्हिल मुहम्मद अली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुईव्हिल]], [[मेम्फिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेम्फिस]], [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]], [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]], [[मॉन्ट्रियल–मिराबेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉन्ट्रियल–मिराबेल]], [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]], [[स्टुअर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूबर्ग]], [[लुई आर्मस्ट्राँग न्यू ऑर्लीन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू ऑर्लीन्स]], [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क–जेएफके]], [[नेवार्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेवार्क]], [[ओकलँड सॅन फ्रान्सिस्को बे विमानतळ|ओकलँड]], [[ओंटारियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओंटारियो]], [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]], [[चार्ल्स डी गॉल विमानतळ|पॅरिस–चार्ल्स डी गॉल]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]], [[पिट्सबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पिट्सबर्ग]], [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (ओरेगॉन)]], [[रॅले–डरहॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅले/डरहॅम]], [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]], [[सॅन डिएगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन डिएगो]], [[सॅन होसे मिनेटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होसे (कॅलिफोर्निया)]], [[सिएटल-टाकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिएटल/टाकोमा]], [[सेंट लुईस लॅम्बर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट लुईस]], [[सॅयरॅक्युज हॅन्कॉक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅयरॅक्युज]], [[टँपा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टँपा]], [[टोरोंटो पिअरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरोंटो–पिअरसन]], [[डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–डलेस]] | <ref name="BTSCargo" /> |- | [[फेडएक्स फीडर]] | [[रिकेनबाकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबस–रिकेनबाकर]], [[साउथ बेंड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|साउथ बेंड]] | <ref name="BTSCargo" /> |} [[वर्ग:अमेरिकेतील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] [[वर्ग:इंडियानापोलिस|विमानतळ]] nal04rue0swop55gomiw4hbysluwxc4 2686090 2686089 2026-05-26T14:26:21Z अभय नातू 206 /* विमानसेवा आणि गंतव्यस्थाने */ 2686090 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Indianapolis International Airport (USGS).jpg|इवलेसे]] '''इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|IND|KIND|IND}} हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[इंडियानापोलिस]] शहरातील विमानतळ आहे. शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून ११ किमी आग्नेयेस असलेला हा विमानतळ [[फेडेक्स एक्सप्रेस]]चा दुय्यम तळ आहे. येथून उत्तर अमेरिकेतील बव्हंश मोठ्या शहरांना प्रवासी सेवा तसेच मालवाहतूक सेवा उपलब्ध आहे. == विमानसेवा आणि गंतव्यस्थाने == === प्रवासी सेवा === {| class="sortable wikitable" style="background-color: #f9f9f9;" |- ! विमान कंपनी !! गंतव्यस्थान !! संदर्भ |- | [[एर लिंगस]] | [[डब्लिन विमानतळ|डब्लिन]]<ref>{{Cite web|url=https://airlinegeeks.com/2024/10/20/indianapolis-gains-new-transatlantic-service/|title=इंडियानापोलिसला नवीन ट्रान्साटलांटिक सेवा मिळाली|publisher=AirlineGeeks|accessdate=२० ऑक्टोबर २०२४}}</ref> | <ref>{{cite web|url=https://www.aerlingus.com/html/flights-time-table.html|title=वेळापत्रक|publisher=एर लिंगस|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- | [[एर कॅनडा एक्सप्रेस]] | '''हंगामी:''' [[टोरोंटो पिअरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरोंटो–पिअरसन]]<ref>{{OAGWorldJuly2025Ref|title=टोरोंटो, ओंटारियो, कॅनडा YTO|pages=११५६-११६२}}</ref> | <ref name="AirCanadaRoutes">{{cite web|title=विमान वेळापत्रक|url=https://beta.aircanada.com/us/en/aco/home/book/routes-and-partners/flight-schedules.html|access-date=७ जानेवारी २०१७}}</ref> |- | [[अलास्का एरलाइन्स]] | [[सिएटल-टाकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिएटल/टाकोमा]]<ref name="IND1">{{cite web |last=फ्रिट्झ |first=सॅम |title=इंडियानापोलिस विमानतळ नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा जोडत आहे |url=https://wibc.com/283477/indianapolis-airport-adding-new-nonstop-flights/ |date=५ मार्च २०२४ |access-date=३० मार्च २०२६}}</ref> | <ref>{{cite news|title=विमान वेळापत्रक|newspaper=अलास्का एरलाइन्स|url=https://www.alaskaair.com/content/travel-info/timetables.aspx|access-date=२९ जानेवारी २०१७}}</ref> |- | [[अलेजियंट एर]] | [[हॉलिवूड बरबँक विमानतळ|बरबँक]],<ref>{{cite web|last=जोन्स|first=झॅकरी|title=अलेजियंटद्वारे इंडियानापोलिस ते हॉलिवूड नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा|url=https://www.wthr.com/article/travel/new-nonstop-route-indianapolis-hollywood-offered-allegiant-travel-company-airlines-flights-news/531-6adb85d2-c13e-4899-9624-69119385aebf|publisher=wthr.com|date=१८ नोव्हेंबर २०२५|access-date=२१ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> [[डेस्टिन–फोर्ट वॉल्टन बीच विमानतळ|डेस्टिन/फोर्ट वॉल्टन बीच]],<ref name="G41">{{cite press release |title=अलेजियंट एरने आज इंडियानापोलिस विमानतळावरून फीनिक्ससाठी नवीन मार्ग सुरू केला |url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/allegiant-air-launches-new-route-to-phoenix-today-out-of-indy-airport |publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण |date=१७ नोव्हेंबर २०१७ |access-date=२८ मार्च २०२६}}</ref> [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="G41" /> [[जॅक्सनव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सनव्हिल (फ्लोरिडा)]],<ref name="G41" /> [[की वेस्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|की वेस्ट]], [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="G41" /> [[ओर्लँडो सॅनफोर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो/सॅनफोर्ड]],<ref name="G41" /> [[पुंटा गोर्डा विमानतळ (फ्लोरिडा)|पुंटा गोर्डा (फ्लोरिडा)]],<ref name="G41" /> [[सारासोटा–ब्रॅडेंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सारासोटा]], [[सेंट पीट–क्लिअरवॉटर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग/क्लिअरवॉटर]]<ref name="G41" /> <br />'''हंगामी:''' [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]],<ref>{{cite press release |title=अलेजियंटने इंडियानापोलिस विमानतळावरून तीन नवीन नॉनस्टॉप मार्ग जोडले |url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/allegiant-adds-three-new-nonstop-routes-out-of-indy-airport |publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण |date=९ फेब्रुवारी २०२१ |access-date=२८ मार्च २०२६}}</ref> [[चार्ल्सटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चार्ल्सटन (साउथ कॅरोलिना)]],<ref>{{cite press release |title=अलेजियंटने आज चार्ल्सटनसाठी नवीन विमानसेवा सुरू केली |url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/allegiant-launches-new-flight-to-charleston |publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण |date=१८ एप्रिल २०१८ |access-date=२८ मार्च २०२६}}</ref> [[मर्टल बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मर्टल बीच]],<ref name="G41" /> [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (ओरेगॉन)]],<ref>{{Cite web|url=https://www.streetinsider.com/PRNewswire/Allegiant+Ties+Record+for+Largest+Expansion+in+Company+History+with+44+New+Nonstop+Routes%2C+plus+3+New+Cities/24000698.html|title=अलेजियंटने ४४ नवीन नॉनस्टॉप मार्गांसह कंपनीच्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या विस्ताराचा विक्रम केला|publisher=Street Insider|accessdate=१९ नोव्हेंबर २०२४}}</ref> [[सवाना/हिल्टन हेड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सवाना]] | <ref name="AllegiantRoutes">{{cite web|title=अलेजियंट एर|url=https://www.allegiantair.com/interactive-routemap|access-date=३ जून २०२४}}</ref> |- | [[अमेरिकन एरलाइन्स]] | [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]],<ref name="CLT" /> [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]],<ref name="DFW">{{cite web |title=इंडियानापोलिस ते डॅलस-फोर्ट वर्थ थेट विमानसेवा |url=https://www.flightconnections.com/flights-from-ind-to-dfw |access-date=२४ जानेवारी २०२६}}</ref> [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]], [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]]<br />'''हंगामी:''' [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]],<ref name="AAORD">{{cite web |last=सर्जियो |first=अरियाना |title=अमेरिकन एरलाइन्सने इंडियानापोलिस विमानतळावरून २ विमानसेवा जोडल्या |url=https://www.wthr.com/article/travel/american-airlines-adds-2-flights-from-indianapolis-airport-indiana-chicago-ind-ord-travel/531-7424ee50-3629-4ea2-bfa3-94d9e904b008 |date=३० डिसेंबर २०२५ |access-date=३० मार्च २०२६}}</ref> [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[पुंटा काना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पुंटा काना]],<ref name="auto2"/> [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन राष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–राष्ट्रीय]]| <ref name="AmericanRoutes">{{cite web|title=विमान वेळापत्रक|url=https://www.aa.com/travelInformation/flights/schedule|access-date=३ जून २०२४}}</ref> |- | [[अमेरिकन ईगल]] | [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]],<ref name="AAORD" /> [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क–जेएफके]], [[लाग्वार्डिया विमानतळ|न्यू यॉर्क–लाग्वार्डिया]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन राष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–राष्ट्रीय]]<br />'''हंगामी:''' [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]],<ref name="CLT">{{cite web |title=इंडियानापोलिस ते शार्लट थेट विमानसेवा |url=https://www.flightconnections.com/flights-from-ind-to-clt |access-date=३१ जानेवारी २०२६}}</ref> [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]]| <ref name="AmericanRoutes" /> |- | [[अव्हेलो एरलाइन्स]] | [[कॉन्कॉर्ड–पॅजेट प्रादेशिक विमानतळ|शार्लट/कॉन्कॉर्ड]], [[ट्वीड न्यू हेवन विमानतळ|न्यू हेवन]] (दोन्ही १८ जून २०२६ पासून सुरू होतील)<ref>{{cite web |title=इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर नवीन विमान कंपनी येत आहे |url=https://www.wrtv.com/news/local-news/new-airline-coming-to-indianapolis-international-airport-expanding-nonstop-options-for-hoosiers |publisher=WRTV |access-date=१८ मार्च २०२६}}</ref>| <ref>{{cite web |title=अव्हेलो एरलाइन्स मार्ग नकाशा |url=https://www.aveloair.com/destinations |publisher=अव्हेलो एरलाइन्स |access-date=१८ मार्च २०२६}}</ref> |- | [[डेल्टा एर लाइन्स]] | [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="DLflights"/> [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]],<ref name="DLflights"/> [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]],<ref name="DLflights"/> [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]]<ref name="DLflights"/> <br/> '''हंगामी''': [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]],<ref name="auto"/> [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]]<ref name="DLflights"/>| <ref name="DeltaRoutes">{{cite web|title=विमान वेळापत्रक|url=https://www.delta.com/us/en/travel-planning-center/find-your-destination/route-map|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- | [[डेल्टा कनेक्शन]] | [[ऑस्टिन–बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]],<ref name="DLflights">{{cite web|url=https://www.wthr.com/article/travel/delta-airlines-to-have-up-to-3-daily-flights-from-indianapolis-indiana-to-austin-texas-austin-bergstrom-international-airport-skywest-travel/531-efcd2607-a3e7-47c0-8962-5c5804e68b34 |title=डेल्टाची इंडियानापोलिस ते ऑस्टिन, टेक्सास दररोज ३ विमानसेवा |website=WTHR|date=२५ ऑगस्ट २०२५|access-date=२५ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]],<ref name="DLflights"/> [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]],<ref name="DLflights"/> [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क–जेएफके]],<ref name="DLflights"/> [[लाग्वार्डिया विमानतळ|न्यू यॉर्क–लाग्वार्डिया]],<ref name="DLflights"/> [[रॅले–डरहॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅले/डरहॅम]]<ref>{{cite web |title=डेल्टाने रॅले-डरहॅम येथून मार्ग पुन्हा सुरू केला |url=https://thebulkheadseat.com/delta-adds-back-flight-route-from-raleigh-durham-amid-focus-city-growth/ |website=The Bulkhead Seat |date=३१ मे २०२५ |access-date=३१ मे २०२५}}</ref><br />'''हंगामी:''' [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]],<ref name="DLflights"/> [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]]<ref>{{cite web | url=https://aviationa2z.com/index.php/2025/05/02/delta-adds-new-routes-from-orlando-austin-jfk-and-more/ | title=डेल्टा एर लाइन्सने ओर्लँडो, ऑस्टिन, जेएफके आणि अधिक ठिकाणांसाठी नवीन मार्ग जोडले | website=Aviation A2Z | date=२ मे २०२५ | access-date=२ मे २०२५ }}</ref> | <ref name="DeltaRoutes"/><ref name="DLflights"/> |- | [[फ्रंटियर एरलाइन्स]] | [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="Frontier25">{{cite web |title=फ्रंटियर एरलाइन्स १Q२५ नेटवर्क पुनरारंभ |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241120-f91q25 |website=Aeroroutes |access-date=२० नोव्हेंबर २०२४}}</ref> [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]],<ref>{{cite web | url=https://news.flyfrontier.com/frontier-airlines-announces-new-routes-expanding-operations-across-38-airports/ | title=फ्रंटियर एरलाइन्सने नवीन मार्गांची घोषणा केली | access-date=२४ जानेवारी २०२४ }}</ref> [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="F94">{{cite web|last=थॉमस|first=काईली|title=फ्रंटियर एरलाइन्सने इंडियानापोलिस विमानतळावरून ४ नवीन मार्ग जोडले|url=https://www.wthr.com/article/travel/frontier-airlines-adds-four-new-routes-from-indianapolis-international-airport/531-3ae63b98-b7a3-4c5f-a0da-3f8c7a5a5cb2|publisher=WTHR 13|date=४ डिसेंबर २०२५|access-date=४ डिसेंबर २०२५}}</ref> [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]] <br />'''हंगामी:''' [[साउथवेस्ट फ्लोरिडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट मायर्स]],<ref name="F94" /> [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="F94" /> [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]]<ref name="F94" /> | <ref name="FrontierRoutes">{{cite web|title=फ्रंटियर|url=https://www.flyfrontier.com|access-date=७ जानेवारी २०१७}}</ref> |- | [[जेटब्लू]] | [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]] (३ नोव्हेंबर २०२६ पासून सुरू)<ref>{{cite web |title=जेटब्लूने फोर्ट लॉडरडेल येथून ११ नवीन गंतव्यस्थाने जोडण्याची योजना जाहीर केली |url=https://ir.jetblue.com/news/news-details/2026/JetBlue-Steps-in-to-Help-Stranded-Spirit-Customers-with-99-Rescue-Fares-Announces-Plans-to-Add-11-Destinations-From-Fort-Lauderdale/default.aspx |publisher=जेटब्लू |access-date=२ मे २०२६}}</ref> | <ref>{{cite web |title=जेटब्लू |url=https://www.jetblue.com |publisher=जेटब्लू |access-date=२ मे २०२६}}</ref> |- | [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]] | [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="SWflights" /> [[ऑस्टिन–बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]],<ref name="SWflights" /> [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाल्टिमोर]],<ref name="SWflights" /> [[मिडवे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–मिडवे]],<ref name="SWflights">{{cite web|url=https://www.wthr.com/article/travel/4msouthwest-brings-back-nonstop-flight-indianapolis-international-airport-chicago-midway-nearly-5-year-hiatus-travel-flying-indiana-illinois-midwest/531-13a8c717-26fd-42bd-bc39-17f20931e4af|title=साउथवेस्टने इंडियानापोलिस ते शिकागो मिडवे नॉनस्टॉप विमानसेवा पुन्हा सुरू केली|date=१८ डिसेंबर २०२४ |publisher=WTHR|accessdate=१८ डिसेंबर २०२४}}</ref> [[डॅलस लव फील्ड|डॅलस–लव]],<ref name="SWflights" /> [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]],<ref name="SWflights" /> [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="SWflights" /> [[साउथवेस्ट फ्लोरिडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट मायर्स]],<ref name="SWflights" /> [[विल्यम पी. हॉबी विमानतळ|ह्युस्टन–हॉबी]],<ref name="SWflights" /> [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]],<ref name="SWflights" /> [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="SWflights" /> [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]] (२१ नोव्हेंबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू),<ref>{{cite web |title=इंडियानापोलिस ते लॉस एंजेलिस थेट विमानसेवा |url=https://www.flightconnections.com/flights-from-ind-to-lax |access-date=४ मे २०२६}}</ref> [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]],<ref>{{Cite web|url=https://www.wthr.com/article/travel/indianapolis-international-airport-adding-nonstop-flight-nashville-tennessee-daily-flights-airplane/531-17c96075-c4c2-4081-bb9d-5a26abfef0a5|title=इंडियानापोलिस विमानतळ नॅशव्हिलसाठी नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा जोडत आहे|date=२२ ऑगस्ट २०२४|publisher=WTHR|accessdate=२२ ऑगस्ट २०२४}}</ref> [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]],<ref name="SWflights" /> [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]],<ref name="SWflights" /> [[सॅन डिएगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन डिएगो]],<ref name="SWflights" /> [[सारासोटा–ब्रॅडेंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सारासोटा]],<ref name="SWflights" /> [[टँपा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टँपा]]<ref name="SWflights" /><br />'''हंगामी:''' [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]],<ref name="SWflights" /> [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]],<ref name="WNMIA&ECP">{{Cite web |title=साउथवेस्टने इंडियानापोलिसपासून मायामी आणि पनामा सिटीसाठी दोन नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा जोडल्या |date=१० मे २०२१ |url=https://www.wrtv.com/news/local-news/southwest-adds-two-new-nonstop-flights-from-indianapolis-international-airport-to-miami-and-panama-city |access-date=६ एप्रिल २०२५}}</ref> [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पनामा सिटी (फ्लोरिडा)]],<ref name="WNMIA&ECP"/> [[लॉस काबोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होसे देल काबो]],<ref name="auto1"/> [[लुईस मुनोज मारिन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन जुआन]] (६ जून २०२६ पासून सुरू)<ref name=WNSJU>{{cite press release|title=इंडियानापोलिस विमानतळावरून सॅन जुआनसाठी नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा|url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/new-nonstop-to-san-juan-coming-to-the-indy-airport|website=ind.com|publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण|access-date=१६ ऑक्टोबर २०२५|date=१० ऑक्टोबर २०२५}}</ref> | <ref name="SWflights" /> |- | [[सन कंट्री एरलाइन्स]] | '''हंगामी:''' [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]]<ref>{{Cite press release |last=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण|title=सन कंट्री एरलाइन्स आता इंडियानापोलिस विमानतळावरून विमानसेवा देणार |url= https://www.ind.com/about/media/media-releases/its-official-sun-country-airlines-flies-out-of-indy-airport |access-date=६ एप्रिल २०२५}}</ref> | <ref name="bizjournals.com">{{cite web|url=https://www.bizjournals.com/twincities/news/2021/01/25/sun-country-airlines-announces-16-new-routes.html|title=सन कंट्रीने १६ नवीन मार्गांची घोषणा केली|date=२५ जानेवारी २०२१|publisher=Minneapolis / St. Paul Business Journal|access-date=१० मे २०२२}}</ref> |- | [[युनायटेड एरलाइन्स]] | [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन–आंतरखंडीय]], [[सॅन फ्रान्सिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन फ्रान्सिस्को]]<ref name="IND1" /> <br />'''हंगामी:''' [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]] | <ref name="UnitedRoutes">{{cite web|title=वेळापत्रक|url=https://www.united.com/en/us/destination-map|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- | [[युनायटेड एक्सप्रेस]] | [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन–आंतरखंडीय]], [[नेवार्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेवार्क]], [[डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–डलेस]]<ref>{{cite web|title=युनायटेड २H२५ उत्तर अमेरिका नेटवर्क विस्तार|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250617-ua2h2531973g|date=१७ जून २०२५|access-date=१८ जून २०२५}}</ref> | <ref name="UnitedRoutes"/> |} <small>* '''''सामान्य स्रोत:<ref name="INDAirlines" /><ref>{{Cite web |title=गंतव्यस्थान: एप्रिल २०२६ वेबसाइट अपडेट |url=https://d1j6zi7czwjuok.cloudfront.net/iaa-images/other/April-Weekly-Flight-List-Update.pdf |access-date=१० एप्रिल २०२६ |website=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण}}</ref>''''' </small> === मालवाहू सेवा === {| class="sortable wikitable" style="background-color: #f9f9f9;" |- ! विमान कंपनी !! गंतव्यस्थान !! संदर्भ |- | [[अ‍ॅटलास एर]] | [[लक्झेंबर्ग विमानतळ|लक्झेंबर्ग]] | <ref>{{cite web |title=विमान वेळापत्रक |url=https://jumpseat.atlasair.com/jumpseat/Schedule/Schedule |access-date=३ मार्च २०२६}}</ref> |- | [[कार्गोलक्स]] | [[लक्झेंबर्ग विमानतळ|लक्झेंबर्ग]] | <ref>{{cite web|title=विमानसेवा गंतव्यस्थाने|url=https://www.cargolux.com/network/|website=cargolux.com|access-date=२८ सप्टेंबर २०२५}}</ref><ref name="BTSCargo">{{cite web |title=एर कॅरिअर्स : T-१०० विभाग |url=https://www.transtats.bts.gov/DL_SelectFields.aspx?gnoyr_VQ=FMG&QO_fu146_anzr=Nv4%20Pn44vr45 |publisher=ब्युरो ऑफ ट्रान्सपोर्टेशन स्टॅटिस्टिक्स}}</ref> |- | [[कॅसल एव्हिएशन]] | [[ॲक्रॉन-कँटन विमानतळ|ॲक्रॉन–कँटन]], [[जॉन सी. मुनरो हॅमिल्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हॅमिल्टन (ओंटारियो)]] | <ref name="BTSCargo" /> |- | [[फेडएक्स एक्सप्रेस]]<ref>{{cite web |title=फेडएक्स प्रणालीतील एर फ्रेट हब: इंधन वापराचे विश्लेषण |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0969699713001464 |access-date=२८ फेब्रुवारी २०२६}}</ref>| [[लेहाय व्हॅली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ॲलेन्टाउन]], [[टेड स्टीव्हन्स अँकोरेज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अँकोरेज]],<ref name="auto3">{{cite web |title=फेडएक्स सुट्टीकालीन ऑपरेशन्सच्या पडद्यामागील दृश्य |url=https://www.wrtv.com/news/local-news/behind-the-scenes-of-fedex-holiday-operationse |access-date=२३ जानेवारी २०२६}}</ref> [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]], [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाल्टिमोर]], [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[बफेलो नायगारा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बफेलो]], [[ईस्टर्न आयोवा विमानतळ|सीडर रॅपिड्स/आयोवा सिटी]], [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], [[क्लीव्हलँड हॉपकिन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्लीव्हलँड]], [[रिकेनबॅकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबस–रिकेनबॅकर]], [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]], [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]], [[डब्लिन विमानतळ|डब्लिन]], [[एल पासा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एल पासा]], [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]], [[जेराल्ड आर. फोर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रँड रॅपिड्स]], [[पिडमोंट ट्रायड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रीन्सबोरो]], [[हॅरिसबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हॅरिसबर्ग]], [[ब्रॅडली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हार्टफोर्ड]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन–आंतरखंडीय]], [[जॅक्सनव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सनव्हिल (फ्लोरिडा)]], [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]], [[मॅकगी टायसन विमानतळ|नॉक्सव्हिल]], [[लिएज विमानतळ|लिएज]], [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]], [[लुईव्हिल मुहम्मद अली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुईव्हिल]], [[मेम्फिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेम्फिस]], [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]], [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]], [[मॉन्ट्रियल–मिराबेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉन्ट्रियल–मिराबेल]], [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]], [[स्टुअर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूबर्ग]], [[लुई आर्मस्ट्राँग न्यू ऑर्लीन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू ऑर्लीन्स]], [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क–जेएफके]], [[नेवार्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेवार्क]], [[ओकलँड सॅन फ्रान्सिस्को बे विमानतळ|ओकलँड]], [[ओंटारियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओंटारियो]], [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]], [[चार्ल्स डी गॉल विमानतळ|पॅरिस–चार्ल्स डी गॉल]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]], [[पिट्सबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पिट्सबर्ग]], [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (ओरेगॉन)]], [[रॅले–डरहॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅले/डरहॅम]], [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]], [[सॅन डिएगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन डिएगो]], [[सॅन होसे मिनेटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होसे (कॅलिफोर्निया)]], [[सिएटल-टाकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिएटल/टाकोमा]], [[सेंट लुईस लॅम्बर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट लुईस]], [[सॅयरॅक्युज हॅन्कॉक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅयरॅक्युज]], [[टँपा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टँपा]], [[टोरोंटो पिअरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरोंटो–पिअरसन]], [[डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–डलेस]] | <ref name="BTSCargo" /> |- | [[फेडएक्स फीडर]] | [[रिकेनबाकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबस–रिकेनबाकर]], [[साउथ बेंड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|साउथ बेंड]] | <ref name="BTSCargo" /> |} [[वर्ग:अमेरिकेतील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] [[वर्ग:इंडियानापोलिस|विमानतळ]] p11am3iy0950p1bomhg5phfrmo8o0uz 2686092 2686090 2026-05-26T14:28:29Z अभय नातू 206 /* प्रवासी सेवा */ 2686092 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Indianapolis International Airport (USGS).jpg|इवलेसे]] '''इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|IND|KIND|IND}} हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[इंडियानापोलिस]] शहरातील विमानतळ आहे. शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून ११ किमी आग्नेयेस असलेला हा विमानतळ [[फेडेक्स एक्सप्रेस]]चा दुय्यम तळ आहे. येथून उत्तर अमेरिकेतील बव्हंश मोठ्या शहरांना प्रवासी सेवा तसेच मालवाहतूक सेवा उपलब्ध आहे. == विमानसेवा आणि गंतव्यस्थाने == === प्रवासी सेवा === {| class="sortable wikitable" style="background-color: #f9f9f9;" |- ! विमान कंपनी !! गंतव्यस्थान !! संदर्भ |- | [[एर लिंगस]] | [[डब्लिन विमानतळ|डब्लिन]]<ref>{{Cite web|url=https://airlinegeeks.com/2024/10/20/indianapolis-gains-new-transatlantic-service/|title=इंडियानापोलिसला नवीन ट्रान्साटलांटिक सेवा मिळाली|publisher=AirlineGeeks|accessdate=२० ऑक्टोबर २०२४}}</ref> | <ref>{{cite web|url=https://www.aerlingus.com/html/flights-time-table.html|title=वेळापत्रक|publisher=एर लिंगस|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- | [[एर कॅनडा एक्सप्रेस]] | '''हंगामी:''' [[टोरोंटो पिअरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरोंटो–पिअरसन]]<ref>{{OAGWorldJuly2025Ref|title=टोरोंटो, ओंटारियो, कॅनडा YTO|pages=११५६-११६२}}</ref> | <ref name="AirCanadaRoutes">{{cite web|title=विमान वेळापत्रक|url=https://beta.aircanada.com/us/en/aco/home/book/routes-and-partners/flight-schedules.html|access-date=७ जानेवारी २०१७}}</ref> |- | [[अलास्का एरलाइन्स]] | [[सिएटल-टाकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिएटल/टाकोमा]]<ref name="IND1">{{cite web |last=फ्रिट्झ |first=सॅम |title=इंडियानापोलिस विमानतळ नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा जोडत आहे |url=https://wibc.com/283477/indianapolis-airport-adding-new-nonstop-flights/ |date=५ मार्च २०२४ |access-date=३० मार्च २०२६}}</ref> | <ref>{{cite news|title=विमान वेळापत्रक|newspaper=अलास्का एरलाइन्स|url=https://www.alaskaair.com/content/travel-info/timetables.aspx|access-date=२९ जानेवारी २०१७}}</ref> |- | [[अलेजियंट एर]] | [[हॉलिवूड बरबँक विमानतळ|बरबँक]],<ref>{{cite web|last=जोन्स|first=झॅकरी|title=अलेजियंटद्वारे इंडियानापोलिस ते हॉलिवूड नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा|url=https://www.wthr.com/article/travel/new-nonstop-route-indianapolis-hollywood-offered-allegiant-travel-company-airlines-flights-news/531-6adb85d2-c13e-4899-9624-69119385aebf|publisher=wthr.com|date=१८ नोव्हेंबर २०२५|access-date=२१ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> [[डेस्टिन–फोर्ट वॉल्टन बीच विमानतळ|डेस्टिन/फोर्ट वॉल्टन बीच]],<ref name="G41">{{cite press release |title=अलेजियंट एरने आज इंडियानापोलिस विमानतळावरून फीनिक्ससाठी नवीन मार्ग सुरू केला |url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/allegiant-air-launches-new-route-to-phoenix-today-out-of-indy-airport |publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण |date=१७ नोव्हेंबर २०१७ |access-date=२८ मार्च २०२६}}</ref> [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="G41" /> [[जॅक्सनव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सनव्हिल (फ्लोरिडा)]],<ref name="G41" /> [[की वेस्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|की वेस्ट]], [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="G41" /> [[ओर्लँडो सॅनफोर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो/सॅनफोर्ड]],<ref name="G41" /> [[पुंटा गोर्डा विमानतळ (फ्लोरिडा)|पुंटा गोर्डा (फ्लोरिडा)]],<ref name="G41" /> [[सारासोटा–ब्रॅडेंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सारासोटा]], [[सेंट पीट–क्लिअरवॉटर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग/क्लिअरवॉटर]]<ref name="G41" /> <br />'''हंगामी:''' [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]],<ref>{{cite press release |title=अलेजियंटने इंडियानापोलिस विमानतळावरून तीन नवीन नॉनस्टॉप मार्ग जोडले |url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/allegiant-adds-three-new-nonstop-routes-out-of-indy-airport |publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण |date=९ फेब्रुवारी २०२१ |access-date=२८ मार्च २०२६}}</ref> [[चार्ल्सटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चार्ल्सटन (साउथ कॅरोलिना)]],<ref>{{cite press release |title=अलेजियंटने आज चार्ल्सटनसाठी नवीन विमानसेवा सुरू केली |url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/allegiant-launches-new-flight-to-charleston |publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण |date=१८ एप्रिल २०१८ |access-date=२८ मार्च २०२६}}</ref> [[मर्टल बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मर्टल बीच]],<ref name="G41" /> [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (ओरेगॉन)]],<ref>{{Cite web|url=https://www.streetinsider.com/PRNewswire/Allegiant+Ties+Record+for+Largest+Expansion+in+Company+History+with+44+New+Nonstop+Routes%2C+plus+3+New+Cities/24000698.html|title=अलेजियंटने ४४ नवीन नॉनस्टॉप मार्गांसह कंपनीच्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या विस्ताराचा विक्रम केला|publisher=Street Insider|accessdate=१९ नोव्हेंबर २०२४}}</ref> [[सवाना/हिल्टन हेड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सवाना]] | <ref name="AllegiantRoutes">{{cite web|title=अलेजियंट एर|url=https://www.allegiantair.com/interactive-routemap|access-date=३ जून २०२४}}</ref> |- | [[अमेरिकन एरलाइन्स]] | [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]],<ref name="CLT" /> [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]],<ref name="DFW">{{cite web |title=इंडियानापोलिस ते डॅलस-फोर्ट वर्थ थेट विमानसेवा |url=https://www.flightconnections.com/flights-from-ind-to-dfw |access-date=२४ जानेवारी २०२६}}</ref> [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]], [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]]<br />'''हंगामी:''' [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]],<ref name="AAORD">{{cite web |last=सर्जियो |first=अरियाना |title=अमेरिकन एरलाइन्सने इंडियानापोलिस विमानतळावरून २ विमानसेवा जोडल्या |url=https://www.wthr.com/article/travel/american-airlines-adds-2-flights-from-indianapolis-airport-indiana-chicago-ind-ord-travel/531-7424ee50-3629-4ea2-bfa3-94d9e904b008 |date=३० डिसेंबर २०२५ |access-date=३० मार्च २०२६}}</ref> [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[पुंटा काना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पुंटा काना]],<ref name="auto2"/> [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन राष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–राष्ट्रीय]] | <ref name="AmericanRoutes">{{cite web|title=विमान वेळापत्रक|url=https://www.aa.com/travelInformation/flights/schedule|access-date=३ जून २०२४}}</ref> |- | [[अमेरिकन ईगल]] | [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]],<ref name="AAORD" /> [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क–जेएफके]], [[लाग्वार्डिया विमानतळ|न्यू यॉर्क–लाग्वार्डिया]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन राष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–राष्ट्रीय]]<br />'''हंगामी:''' [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]],<ref name="CLT">{{cite web |title=इंडियानापोलिस ते शार्लट थेट विमानसेवा |url=https://www.flightconnections.com/flights-from-ind-to-clt |access-date=३१ जानेवारी २०२६}}</ref> [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]]| <ref name="AmericanRoutes" /> |- | [[अव्हेलो एरलाइन्स]] | [[कॉन्कॉर्ड–पॅजेट प्रादेशिक विमानतळ|शार्लट/कॉन्कॉर्ड]], [[ट्वीड न्यू हेवन विमानतळ|न्यू हेवन]] (दोन्ही १८ जून २०२६ पासून सुरू होतील)<ref>{{cite web |title=इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर नवीन विमान कंपनी येत आहे |url=https://www.wrtv.com/news/local-news/new-airline-coming-to-indianapolis-international-airport-expanding-nonstop-options-for-hoosiers |publisher=WRTV |access-date=१८ मार्च २०२६}}</ref>| <ref>{{cite web |title=अव्हेलो एरलाइन्स मार्ग नकाशा |url=https://www.aveloair.com/destinations |publisher=अव्हेलो एरलाइन्स |access-date=१८ मार्च २०२६}}</ref> |- | [[डेल्टा एर लाइन्स]] | [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="DLflights"/> [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]],<ref name="DLflights"/> [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]],<ref name="DLflights"/> [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]]<ref name="DLflights"/> <br/> '''हंगामी''': [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]],<ref name="auto"/> [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]]<ref name="DLflights"/> | <ref name="DeltaRoutes">{{cite web|title=विमान वेळापत्रक|url=https://www.delta.com/us/en/travel-planning-center/find-your-destination/route-map|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- | [[डेल्टा कनेक्शन]] | [[ऑस्टिन–बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]],<ref name="DLflights">{{cite web|url=https://www.wthr.com/article/travel/delta-airlines-to-have-up-to-3-daily-flights-from-indianapolis-indiana-to-austin-texas-austin-bergstrom-international-airport-skywest-travel/531-efcd2607-a3e7-47c0-8962-5c5804e68b34 |title=डेल्टाची इंडियानापोलिस ते ऑस्टिन, टेक्सास दररोज ३ विमानसेवा |website=WTHR|date=२५ ऑगस्ट २०२५|access-date=२५ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]],<ref name="DLflights"/> [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]],<ref name="DLflights"/> [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क–जेएफके]],<ref name="DLflights"/> [[लाग्वार्डिया विमानतळ|न्यू यॉर्क–लाग्वार्डिया]],<ref name="DLflights"/> [[रॅले–डरहॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅले/डरहॅम]]<ref>{{cite web |title=डेल्टाने रॅले-डरहॅम येथून मार्ग पुन्हा सुरू केला |url=https://thebulkheadseat.com/delta-adds-back-flight-route-from-raleigh-durham-amid-focus-city-growth/ |website=The Bulkhead Seat |date=३१ मे २०२५ |access-date=३१ मे २०२५}}</ref><br />'''हंगामी:''' [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]],<ref name="DLflights"/> [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]]<ref>{{cite web | url=https://aviationa2z.com/index.php/2025/05/02/delta-adds-new-routes-from-orlando-austin-jfk-and-more/ | title=डेल्टा एर लाइन्सने ओर्लँडो, ऑस्टिन, जेएफके आणि अधिक ठिकाणांसाठी नवीन मार्ग जोडले | website=Aviation A2Z | date=२ मे २०२५ | access-date=२ मे २०२५ }}</ref> | <ref name="DeltaRoutes"/><ref name="DLflights"/> |- | [[फ्रंटियर एरलाइन्स]] | [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="Frontier25">{{cite web |title=फ्रंटियर एरलाइन्स १Q२५ नेटवर्क पुनरारंभ |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241120-f91q25 |website=Aeroroutes |access-date=२० नोव्हेंबर २०२४}}</ref> [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]],<ref>{{cite web | url=https://news.flyfrontier.com/frontier-airlines-announces-new-routes-expanding-operations-across-38-airports/ | title=फ्रंटियर एरलाइन्सने नवीन मार्गांची घोषणा केली | access-date=२४ जानेवारी २०२४ }}</ref> [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="F94">{{cite web|last=थॉमस|first=काईली|title=फ्रंटियर एरलाइन्सने इंडियानापोलिस विमानतळावरून ४ नवीन मार्ग जोडले|url=https://www.wthr.com/article/travel/frontier-airlines-adds-four-new-routes-from-indianapolis-international-airport/531-3ae63b98-b7a3-4c5f-a0da-3f8c7a5a5cb2|publisher=WTHR 13|date=४ डिसेंबर २०२५|access-date=४ डिसेंबर २०२५}}</ref> [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]] <br />'''हंगामी:''' [[साउथवेस्ट फ्लोरिडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट मायर्स]],<ref name="F94" /> [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="F94" /> [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]]<ref name="F94" /> | <ref name="FrontierRoutes">{{cite web|title=फ्रंटियर|url=https://www.flyfrontier.com|access-date=७ जानेवारी २०१७}}</ref> |- | [[जेटब्लू]] | [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]] (३ नोव्हेंबर २०२६ पासून सुरू)<ref>{{cite web |title=जेटब्लूने फोर्ट लॉडरडेल येथून ११ नवीन गंतव्यस्थाने जोडण्याची योजना जाहीर केली |url=https://ir.jetblue.com/news/news-details/2026/JetBlue-Steps-in-to-Help-Stranded-Spirit-Customers-with-99-Rescue-Fares-Announces-Plans-to-Add-11-Destinations-From-Fort-Lauderdale/default.aspx |publisher=जेटब्लू |access-date=२ मे २०२६}}</ref> | <ref>{{cite web |title=जेटब्लू |url=https://www.jetblue.com |publisher=जेटब्लू |access-date=२ मे २०२६}}</ref> |- | [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]] | [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="SWflights" /> [[ऑस्टिन–बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]],<ref name="SWflights" /> [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाल्टिमोर]],<ref name="SWflights" /> [[मिडवे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–मिडवे]],<ref name="SWflights">{{cite web|url=https://www.wthr.com/article/travel/4msouthwest-brings-back-nonstop-flight-indianapolis-international-airport-chicago-midway-nearly-5-year-hiatus-travel-flying-indiana-illinois-midwest/531-13a8c717-26fd-42bd-bc39-17f20931e4af|title=साउथवेस्टने इंडियानापोलिस ते शिकागो मिडवे नॉनस्टॉप विमानसेवा पुन्हा सुरू केली|date=१८ डिसेंबर २०२४ |publisher=WTHR|accessdate=१८ डिसेंबर २०२४}}</ref> [[डॅलस लव फील्ड|डॅलस–लव]],<ref name="SWflights" /> [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]],<ref name="SWflights" /> [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="SWflights" /> [[साउथवेस्ट फ्लोरिडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट मायर्स]],<ref name="SWflights" /> [[विल्यम पी. हॉबी विमानतळ|ह्युस्टन–हॉबी]],<ref name="SWflights" /> [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]],<ref name="SWflights" /> [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="SWflights" /> [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]] (२१ नोव्हेंबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू),<ref>{{cite web |title=इंडियानापोलिस ते लॉस एंजेलिस थेट विमानसेवा |url=https://www.flightconnections.com/flights-from-ind-to-lax |access-date=४ मे २०२६}}</ref> [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]],<ref>{{Cite web|url=https://www.wthr.com/article/travel/indianapolis-international-airport-adding-nonstop-flight-nashville-tennessee-daily-flights-airplane/531-17c96075-c4c2-4081-bb9d-5a26abfef0a5|title=इंडियानापोलिस विमानतळ नॅशव्हिलसाठी नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा जोडत आहे|date=२२ ऑगस्ट २०२४|publisher=WTHR|accessdate=२२ ऑगस्ट २०२४}}</ref> [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]],<ref name="SWflights" /> [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]],<ref name="SWflights" /> [[सॅन डिएगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन डिएगो]],<ref name="SWflights" /> [[सारासोटा–ब्रॅडेंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सारासोटा]],<ref name="SWflights" /> [[टँपा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टँपा]]<ref name="SWflights" /><br />'''हंगामी:''' [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]],<ref name="SWflights" /> [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]],<ref name="WNMIA&ECP">{{Cite web |title=साउथवेस्टने इंडियानापोलिसपासून मायामी आणि पनामा सिटीसाठी दोन नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा जोडल्या |date=१० मे २०२१ |url=https://www.wrtv.com/news/local-news/southwest-adds-two-new-nonstop-flights-from-indianapolis-international-airport-to-miami-and-panama-city |access-date=६ एप्रिल २०२५}}</ref> [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पनामा सिटी (फ्लोरिडा)]],<ref name="WNMIA&ECP"/> [[लॉस काबोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होसे देल काबो]],<ref name="auto1"/> [[लुईस मुनोज मारिन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन जुआन]] (६ जून २०२६ पासून सुरू)<ref name=WNSJU>{{cite press release|title=इंडियानापोलिस विमानतळावरून सॅन जुआनसाठी नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा|url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/new-nonstop-to-san-juan-coming-to-the-indy-airport|website=ind.com|publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण|access-date=१६ ऑक्टोबर २०२५|date=१० ऑक्टोबर २०२५}}</ref> | <ref name="SWflights" /> |- | [[सन कंट्री एरलाइन्स]] | '''हंगामी:''' [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]]<ref>{{Cite press release |last=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण|title=सन कंट्री एरलाइन्स आता इंडियानापोलिस विमानतळावरून विमानसेवा देणार |url= https://www.ind.com/about/media/media-releases/its-official-sun-country-airlines-flies-out-of-indy-airport |access-date=६ एप्रिल २०२५}}</ref> | <ref name="bizjournals.com">{{cite web|url=https://www.bizjournals.com/twincities/news/2021/01/25/sun-country-airlines-announces-16-new-routes.html|title=सन कंट्रीने १६ नवीन मार्गांची घोषणा केली|date=२५ जानेवारी २०२१|publisher=Minneapolis / St. Paul Business Journal|access-date=१० मे २०२२}}</ref> |- | [[युनायटेड एरलाइन्स]] | [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन–आंतरखंडीय]], [[सॅन फ्रान्सिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन फ्रान्सिस्को]]<ref name="IND1" /> <br />'''हंगामी:''' [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]] | <ref name="UnitedRoutes">{{cite web|title=वेळापत्रक|url=https://www.united.com/en/us/destination-map|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- | [[युनायटेड एक्सप्रेस]] | [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन–आंतरखंडीय]], [[नेवार्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेवार्क]], [[डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–डलेस]]<ref>{{cite web|title=युनायटेड २H२५ उत्तर अमेरिका नेटवर्क विस्तार|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250617-ua2h2531973g|date=१७ जून २०२५|access-date=१८ जून २०२५}}</ref> | <ref name="UnitedRoutes"/> |} <small>* '''''सामान्य स्रोत:<ref name="INDAirlines" /><ref>{{Cite web |title=गंतव्यस्थान: एप्रिल २०२६ वेबसाइट अपडेट |url=https://d1j6zi7czwjuok.cloudfront.net/iaa-images/other/April-Weekly-Flight-List-Update.pdf |access-date=१० एप्रिल २०२६ |website=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण}}</ref>''''' </small> === मालवाहू सेवा === {| class="sortable wikitable" style="background-color: #f9f9f9;" |- ! विमान कंपनी !! गंतव्यस्थान !! संदर्भ |- | [[अ‍ॅटलास एर]] | [[लक्झेंबर्ग विमानतळ|लक्झेंबर्ग]] | <ref>{{cite web |title=विमान वेळापत्रक |url=https://jumpseat.atlasair.com/jumpseat/Schedule/Schedule |access-date=३ मार्च २०२६}}</ref> |- | [[कार्गोलक्स]] | [[लक्झेंबर्ग विमानतळ|लक्झेंबर्ग]] | <ref>{{cite web|title=विमानसेवा गंतव्यस्थाने|url=https://www.cargolux.com/network/|website=cargolux.com|access-date=२८ सप्टेंबर २०२५}}</ref><ref name="BTSCargo">{{cite web |title=एर कॅरिअर्स : T-१०० विभाग |url=https://www.transtats.bts.gov/DL_SelectFields.aspx?gnoyr_VQ=FMG&QO_fu146_anzr=Nv4%20Pn44vr45 |publisher=ब्युरो ऑफ ट्रान्सपोर्टेशन स्टॅटिस्टिक्स}}</ref> |- | [[कॅसल एव्हिएशन]] | [[ॲक्रॉन-कँटन विमानतळ|ॲक्रॉन–कँटन]], [[जॉन सी. मुनरो हॅमिल्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हॅमिल्टन (ओंटारियो)]] | <ref name="BTSCargo" /> |- | [[फेडएक्स एक्सप्रेस]]<ref>{{cite web |title=फेडएक्स प्रणालीतील एर फ्रेट हब: इंधन वापराचे विश्लेषण |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0969699713001464 |access-date=२८ फेब्रुवारी २०२६}}</ref>| [[लेहाय व्हॅली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ॲलेन्टाउन]], [[टेड स्टीव्हन्स अँकोरेज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अँकोरेज]],<ref name="auto3">{{cite web |title=फेडएक्स सुट्टीकालीन ऑपरेशन्सच्या पडद्यामागील दृश्य |url=https://www.wrtv.com/news/local-news/behind-the-scenes-of-fedex-holiday-operationse |access-date=२३ जानेवारी २०२६}}</ref> [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]], [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाल्टिमोर]], [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[बफेलो नायगारा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बफेलो]], [[ईस्टर्न आयोवा विमानतळ|सीडर रॅपिड्स/आयोवा सिटी]], [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], [[क्लीव्हलँड हॉपकिन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्लीव्हलँड]], [[रिकेनबॅकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबस–रिकेनबॅकर]], [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]], [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]], [[डब्लिन विमानतळ|डब्लिन]], [[एल पासा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एल पासा]], [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]], [[जेराल्ड आर. फोर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रँड रॅपिड्स]], [[पिडमोंट ट्रायड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रीन्सबोरो]], [[हॅरिसबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हॅरिसबर्ग]], [[ब्रॅडली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हार्टफोर्ड]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन–आंतरखंडीय]], [[जॅक्सनव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सनव्हिल (फ्लोरिडा)]], [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]], [[मॅकगी टायसन विमानतळ|नॉक्सव्हिल]], [[लिएज विमानतळ|लिएज]], [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]], [[लुईव्हिल मुहम्मद अली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुईव्हिल]], [[मेम्फिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेम्फिस]], [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]], [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]], [[मॉन्ट्रियल–मिराबेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉन्ट्रियल–मिराबेल]], [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]], [[स्टुअर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूबर्ग]], [[लुई आर्मस्ट्राँग न्यू ऑर्लीन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू ऑर्लीन्स]], [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क–जेएफके]], [[नेवार्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेवार्क]], [[ओकलँड सॅन फ्रान्सिस्को बे विमानतळ|ओकलँड]], [[ओंटारियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओंटारियो]], [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]], [[चार्ल्स डी गॉल विमानतळ|पॅरिस–चार्ल्स डी गॉल]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]], [[पिट्सबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पिट्सबर्ग]], [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (ओरेगॉन)]], [[रॅले–डरहॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅले/डरहॅम]], [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]], [[सॅन डिएगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन डिएगो]], [[सॅन होसे मिनेटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होसे (कॅलिफोर्निया)]], [[सिएटल-टाकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिएटल/टाकोमा]], [[सेंट लुईस लॅम्बर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट लुईस]], [[सॅयरॅक्युज हॅन्कॉक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅयरॅक्युज]], [[टँपा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टँपा]], [[टोरोंटो पिअरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरोंटो–पिअरसन]], [[डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–डलेस]] | <ref name="BTSCargo" /> |- | [[फेडएक्स फीडर]] | [[रिकेनबाकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबस–रिकेनबाकर]], [[साउथ बेंड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|साउथ बेंड]] | <ref name="BTSCargo" /> |} [[वर्ग:अमेरिकेतील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] [[वर्ग:इंडियानापोलिस|विमानतळ]] 4cjkx5gy2fnpro5z8gps1n1czhlivv2 2686093 2686092 2026-05-26T14:30:26Z अभय नातू 206 /* मालवाहू सेवा */ 2686093 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Indianapolis International Airport (USGS).jpg|इवलेसे]] '''इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|IND|KIND|IND}} हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[इंडियानापोलिस]] शहरातील विमानतळ आहे. शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून ११ किमी आग्नेयेस असलेला हा विमानतळ [[फेडेक्स एक्सप्रेस]]चा दुय्यम तळ आहे. येथून उत्तर अमेरिकेतील बव्हंश मोठ्या शहरांना प्रवासी सेवा तसेच मालवाहतूक सेवा उपलब्ध आहे. == विमानसेवा आणि गंतव्यस्थाने == === प्रवासी सेवा === {| class="sortable wikitable" style="background-color: #f9f9f9;" |- ! विमान कंपनी !! गंतव्यस्थान !! संदर्भ |- | [[एर लिंगस]] | [[डब्लिन विमानतळ|डब्लिन]]<ref>{{Cite web|url=https://airlinegeeks.com/2024/10/20/indianapolis-gains-new-transatlantic-service/|title=इंडियानापोलिसला नवीन ट्रान्साटलांटिक सेवा मिळाली|publisher=AirlineGeeks|accessdate=२० ऑक्टोबर २०२४}}</ref> | <ref>{{cite web|url=https://www.aerlingus.com/html/flights-time-table.html|title=वेळापत्रक|publisher=एर लिंगस|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- | [[एर कॅनडा एक्सप्रेस]] | '''हंगामी:''' [[टोरोंटो पिअरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरोंटो–पिअरसन]]<ref>{{OAGWorldJuly2025Ref|title=टोरोंटो, ओंटारियो, कॅनडा YTO|pages=११५६-११६२}}</ref> | <ref name="AirCanadaRoutes">{{cite web|title=विमान वेळापत्रक|url=https://beta.aircanada.com/us/en/aco/home/book/routes-and-partners/flight-schedules.html|access-date=७ जानेवारी २०१७}}</ref> |- | [[अलास्का एरलाइन्स]] | [[सिएटल-टाकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिएटल/टाकोमा]]<ref name="IND1">{{cite web |last=फ्रिट्झ |first=सॅम |title=इंडियानापोलिस विमानतळ नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा जोडत आहे |url=https://wibc.com/283477/indianapolis-airport-adding-new-nonstop-flights/ |date=५ मार्च २०२४ |access-date=३० मार्च २०२६}}</ref> | <ref>{{cite news|title=विमान वेळापत्रक|newspaper=अलास्का एरलाइन्स|url=https://www.alaskaair.com/content/travel-info/timetables.aspx|access-date=२९ जानेवारी २०१७}}</ref> |- | [[अलेजियंट एर]] | [[हॉलिवूड बरबँक विमानतळ|बरबँक]],<ref>{{cite web|last=जोन्स|first=झॅकरी|title=अलेजियंटद्वारे इंडियानापोलिस ते हॉलिवूड नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा|url=https://www.wthr.com/article/travel/new-nonstop-route-indianapolis-hollywood-offered-allegiant-travel-company-airlines-flights-news/531-6adb85d2-c13e-4899-9624-69119385aebf|publisher=wthr.com|date=१८ नोव्हेंबर २०२५|access-date=२१ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> [[डेस्टिन–फोर्ट वॉल्टन बीच विमानतळ|डेस्टिन/फोर्ट वॉल्टन बीच]],<ref name="G41">{{cite press release |title=अलेजियंट एरने आज इंडियानापोलिस विमानतळावरून फीनिक्ससाठी नवीन मार्ग सुरू केला |url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/allegiant-air-launches-new-route-to-phoenix-today-out-of-indy-airport |publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण |date=१७ नोव्हेंबर २०१७ |access-date=२८ मार्च २०२६}}</ref> [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="G41" /> [[जॅक्सनव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सनव्हिल (फ्लोरिडा)]],<ref name="G41" /> [[की वेस्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|की वेस्ट]], [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="G41" /> [[ओर्लँडो सॅनफोर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो/सॅनफोर्ड]],<ref name="G41" /> [[पुंटा गोर्डा विमानतळ (फ्लोरिडा)|पुंटा गोर्डा (फ्लोरिडा)]],<ref name="G41" /> [[सारासोटा–ब्रॅडेंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सारासोटा]], [[सेंट पीट–क्लिअरवॉटर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग/क्लिअरवॉटर]]<ref name="G41" /> <br />'''हंगामी:''' [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]],<ref>{{cite press release |title=अलेजियंटने इंडियानापोलिस विमानतळावरून तीन नवीन नॉनस्टॉप मार्ग जोडले |url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/allegiant-adds-three-new-nonstop-routes-out-of-indy-airport |publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण |date=९ फेब्रुवारी २०२१ |access-date=२८ मार्च २०२६}}</ref> [[चार्ल्सटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चार्ल्सटन (साउथ कॅरोलिना)]],<ref>{{cite press release |title=अलेजियंटने आज चार्ल्सटनसाठी नवीन विमानसेवा सुरू केली |url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/allegiant-launches-new-flight-to-charleston |publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण |date=१८ एप्रिल २०१८ |access-date=२८ मार्च २०२६}}</ref> [[मर्टल बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मर्टल बीच]],<ref name="G41" /> [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (ओरेगॉन)]],<ref>{{Cite web|url=https://www.streetinsider.com/PRNewswire/Allegiant+Ties+Record+for+Largest+Expansion+in+Company+History+with+44+New+Nonstop+Routes%2C+plus+3+New+Cities/24000698.html|title=अलेजियंटने ४४ नवीन नॉनस्टॉप मार्गांसह कंपनीच्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या विस्ताराचा विक्रम केला|publisher=Street Insider|accessdate=१९ नोव्हेंबर २०२४}}</ref> [[सवाना/हिल्टन हेड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सवाना]] | <ref name="AllegiantRoutes">{{cite web|title=अलेजियंट एर|url=https://www.allegiantair.com/interactive-routemap|access-date=३ जून २०२४}}</ref> |- | [[अमेरिकन एरलाइन्स]] | [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]],<ref name="CLT" /> [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]],<ref name="DFW">{{cite web |title=इंडियानापोलिस ते डॅलस-फोर्ट वर्थ थेट विमानसेवा |url=https://www.flightconnections.com/flights-from-ind-to-dfw |access-date=२४ जानेवारी २०२६}}</ref> [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]], [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]]<br />'''हंगामी:''' [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]],<ref name="AAORD">{{cite web |last=सर्जियो |first=अरियाना |title=अमेरिकन एरलाइन्सने इंडियानापोलिस विमानतळावरून २ विमानसेवा जोडल्या |url=https://www.wthr.com/article/travel/american-airlines-adds-2-flights-from-indianapolis-airport-indiana-chicago-ind-ord-travel/531-7424ee50-3629-4ea2-bfa3-94d9e904b008 |date=३० डिसेंबर २०२५ |access-date=३० मार्च २०२६}}</ref> [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[पुंटा काना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पुंटा काना]],<ref name="auto2"/> [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन राष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–राष्ट्रीय]] | <ref name="AmericanRoutes">{{cite web|title=विमान वेळापत्रक|url=https://www.aa.com/travelInformation/flights/schedule|access-date=३ जून २०२४}}</ref> |- | [[अमेरिकन ईगल]] | [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]],<ref name="AAORD" /> [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क–जेएफके]], [[लाग्वार्डिया विमानतळ|न्यू यॉर्क–लाग्वार्डिया]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन राष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–राष्ट्रीय]]<br />'''हंगामी:''' [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]],<ref name="CLT">{{cite web |title=इंडियानापोलिस ते शार्लट थेट विमानसेवा |url=https://www.flightconnections.com/flights-from-ind-to-clt |access-date=३१ जानेवारी २०२६}}</ref> [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]]| <ref name="AmericanRoutes" /> |- | [[अव्हेलो एरलाइन्स]] | [[कॉन्कॉर्ड–पॅजेट प्रादेशिक विमानतळ|शार्लट/कॉन्कॉर्ड]], [[ट्वीड न्यू हेवन विमानतळ|न्यू हेवन]] (दोन्ही १८ जून २०२६ पासून सुरू होतील)<ref>{{cite web |title=इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर नवीन विमान कंपनी येत आहे |url=https://www.wrtv.com/news/local-news/new-airline-coming-to-indianapolis-international-airport-expanding-nonstop-options-for-hoosiers |publisher=WRTV |access-date=१८ मार्च २०२६}}</ref>| <ref>{{cite web |title=अव्हेलो एरलाइन्स मार्ग नकाशा |url=https://www.aveloair.com/destinations |publisher=अव्हेलो एरलाइन्स |access-date=१८ मार्च २०२६}}</ref> |- | [[डेल्टा एर लाइन्स]] | [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="DLflights"/> [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]],<ref name="DLflights"/> [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]],<ref name="DLflights"/> [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]]<ref name="DLflights"/> <br/> '''हंगामी''': [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]],<ref name="auto"/> [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]]<ref name="DLflights"/> | <ref name="DeltaRoutes">{{cite web|title=विमान वेळापत्रक|url=https://www.delta.com/us/en/travel-planning-center/find-your-destination/route-map|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- | [[डेल्टा कनेक्शन]] | [[ऑस्टिन–बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]],<ref name="DLflights">{{cite web|url=https://www.wthr.com/article/travel/delta-airlines-to-have-up-to-3-daily-flights-from-indianapolis-indiana-to-austin-texas-austin-bergstrom-international-airport-skywest-travel/531-efcd2607-a3e7-47c0-8962-5c5804e68b34 |title=डेल्टाची इंडियानापोलिस ते ऑस्टिन, टेक्सास दररोज ३ विमानसेवा |website=WTHR|date=२५ ऑगस्ट २०२५|access-date=२५ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]],<ref name="DLflights"/> [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]],<ref name="DLflights"/> [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क–जेएफके]],<ref name="DLflights"/> [[लाग्वार्डिया विमानतळ|न्यू यॉर्क–लाग्वार्डिया]],<ref name="DLflights"/> [[रॅले–डरहॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅले/डरहॅम]]<ref>{{cite web |title=डेल्टाने रॅले-डरहॅम येथून मार्ग पुन्हा सुरू केला |url=https://thebulkheadseat.com/delta-adds-back-flight-route-from-raleigh-durham-amid-focus-city-growth/ |website=The Bulkhead Seat |date=३१ मे २०२५ |access-date=३१ मे २०२५}}</ref><br />'''हंगामी:''' [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]],<ref name="DLflights"/> [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]]<ref>{{cite web | url=https://aviationa2z.com/index.php/2025/05/02/delta-adds-new-routes-from-orlando-austin-jfk-and-more/ | title=डेल्टा एर लाइन्सने ओर्लँडो, ऑस्टिन, जेएफके आणि अधिक ठिकाणांसाठी नवीन मार्ग जोडले | website=Aviation A2Z | date=२ मे २०२५ | access-date=२ मे २०२५ }}</ref> | <ref name="DeltaRoutes"/><ref name="DLflights"/> |- | [[फ्रंटियर एरलाइन्स]] | [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="Frontier25">{{cite web |title=फ्रंटियर एरलाइन्स १Q२५ नेटवर्क पुनरारंभ |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241120-f91q25 |website=Aeroroutes |access-date=२० नोव्हेंबर २०२४}}</ref> [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]],<ref>{{cite web | url=https://news.flyfrontier.com/frontier-airlines-announces-new-routes-expanding-operations-across-38-airports/ | title=फ्रंटियर एरलाइन्सने नवीन मार्गांची घोषणा केली | access-date=२४ जानेवारी २०२४ }}</ref> [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="F94">{{cite web|last=थॉमस|first=काईली|title=फ्रंटियर एरलाइन्सने इंडियानापोलिस विमानतळावरून ४ नवीन मार्ग जोडले|url=https://www.wthr.com/article/travel/frontier-airlines-adds-four-new-routes-from-indianapolis-international-airport/531-3ae63b98-b7a3-4c5f-a0da-3f8c7a5a5cb2|publisher=WTHR 13|date=४ डिसेंबर २०२५|access-date=४ डिसेंबर २०२५}}</ref> [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]] <br />'''हंगामी:''' [[साउथवेस्ट फ्लोरिडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट मायर्स]],<ref name="F94" /> [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="F94" /> [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]]<ref name="F94" /> | <ref name="FrontierRoutes">{{cite web|title=फ्रंटियर|url=https://www.flyfrontier.com|access-date=७ जानेवारी २०१७}}</ref> |- | [[जेटब्लू]] | [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]] (३ नोव्हेंबर २०२६ पासून सुरू)<ref>{{cite web |title=जेटब्लूने फोर्ट लॉडरडेल येथून ११ नवीन गंतव्यस्थाने जोडण्याची योजना जाहीर केली |url=https://ir.jetblue.com/news/news-details/2026/JetBlue-Steps-in-to-Help-Stranded-Spirit-Customers-with-99-Rescue-Fares-Announces-Plans-to-Add-11-Destinations-From-Fort-Lauderdale/default.aspx |publisher=जेटब्लू |access-date=२ मे २०२६}}</ref> | <ref>{{cite web |title=जेटब्लू |url=https://www.jetblue.com |publisher=जेटब्लू |access-date=२ मे २०२६}}</ref> |- | [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]] | [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="SWflights" /> [[ऑस्टिन–बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]],<ref name="SWflights" /> [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाल्टिमोर]],<ref name="SWflights" /> [[मिडवे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–मिडवे]],<ref name="SWflights">{{cite web|url=https://www.wthr.com/article/travel/4msouthwest-brings-back-nonstop-flight-indianapolis-international-airport-chicago-midway-nearly-5-year-hiatus-travel-flying-indiana-illinois-midwest/531-13a8c717-26fd-42bd-bc39-17f20931e4af|title=साउथवेस्टने इंडियानापोलिस ते शिकागो मिडवे नॉनस्टॉप विमानसेवा पुन्हा सुरू केली|date=१८ डिसेंबर २०२४ |publisher=WTHR|accessdate=१८ डिसेंबर २०२४}}</ref> [[डॅलस लव फील्ड|डॅलस–लव]],<ref name="SWflights" /> [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]],<ref name="SWflights" /> [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="SWflights" /> [[साउथवेस्ट फ्लोरिडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट मायर्स]],<ref name="SWflights" /> [[विल्यम पी. हॉबी विमानतळ|ह्युस्टन–हॉबी]],<ref name="SWflights" /> [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]],<ref name="SWflights" /> [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="SWflights" /> [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]] (२१ नोव्हेंबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू),<ref>{{cite web |title=इंडियानापोलिस ते लॉस एंजेलिस थेट विमानसेवा |url=https://www.flightconnections.com/flights-from-ind-to-lax |access-date=४ मे २०२६}}</ref> [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]],<ref>{{Cite web|url=https://www.wthr.com/article/travel/indianapolis-international-airport-adding-nonstop-flight-nashville-tennessee-daily-flights-airplane/531-17c96075-c4c2-4081-bb9d-5a26abfef0a5|title=इंडियानापोलिस विमानतळ नॅशव्हिलसाठी नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा जोडत आहे|date=२२ ऑगस्ट २०२४|publisher=WTHR|accessdate=२२ ऑगस्ट २०२४}}</ref> [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]],<ref name="SWflights" /> [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]],<ref name="SWflights" /> [[सॅन डिएगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन डिएगो]],<ref name="SWflights" /> [[सारासोटा–ब्रॅडेंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सारासोटा]],<ref name="SWflights" /> [[टँपा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टँपा]]<ref name="SWflights" /><br />'''हंगामी:''' [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]],<ref name="SWflights" /> [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]],<ref name="WNMIA&ECP">{{Cite web |title=साउथवेस्टने इंडियानापोलिसपासून मायामी आणि पनामा सिटीसाठी दोन नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा जोडल्या |date=१० मे २०२१ |url=https://www.wrtv.com/news/local-news/southwest-adds-two-new-nonstop-flights-from-indianapolis-international-airport-to-miami-and-panama-city |access-date=६ एप्रिल २०२५}}</ref> [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पनामा सिटी (फ्लोरिडा)]],<ref name="WNMIA&ECP"/> [[लॉस काबोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होसे देल काबो]],<ref name="auto1"/> [[लुईस मुनोज मारिन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन जुआन]] (६ जून २०२६ पासून सुरू)<ref name=WNSJU>{{cite press release|title=इंडियानापोलिस विमानतळावरून सॅन जुआनसाठी नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा|url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/new-nonstop-to-san-juan-coming-to-the-indy-airport|website=ind.com|publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण|access-date=१६ ऑक्टोबर २०२५|date=१० ऑक्टोबर २०२५}}</ref> | <ref name="SWflights" /> |- | [[सन कंट्री एरलाइन्स]] | '''हंगामी:''' [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]]<ref>{{Cite press release |last=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण|title=सन कंट्री एरलाइन्स आता इंडियानापोलिस विमानतळावरून विमानसेवा देणार |url= https://www.ind.com/about/media/media-releases/its-official-sun-country-airlines-flies-out-of-indy-airport |access-date=६ एप्रिल २०२५}}</ref> | <ref name="bizjournals.com">{{cite web|url=https://www.bizjournals.com/twincities/news/2021/01/25/sun-country-airlines-announces-16-new-routes.html|title=सन कंट्रीने १६ नवीन मार्गांची घोषणा केली|date=२५ जानेवारी २०२१|publisher=Minneapolis / St. Paul Business Journal|access-date=१० मे २०२२}}</ref> |- | [[युनायटेड एरलाइन्स]] | [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन–आंतरखंडीय]], [[सॅन फ्रान्सिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन फ्रान्सिस्को]]<ref name="IND1" /> <br />'''हंगामी:''' [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]] | <ref name="UnitedRoutes">{{cite web|title=वेळापत्रक|url=https://www.united.com/en/us/destination-map|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- | [[युनायटेड एक्सप्रेस]] | [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन–आंतरखंडीय]], [[नेवार्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेवार्क]], [[डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–डलेस]]<ref>{{cite web|title=युनायटेड २H२५ उत्तर अमेरिका नेटवर्क विस्तार|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250617-ua2h2531973g|date=१७ जून २०२५|access-date=१८ जून २०२५}}</ref> | <ref name="UnitedRoutes"/> |} <small>* '''''सामान्य स्रोत:<ref name="INDAirlines" /><ref>{{Cite web |title=गंतव्यस्थान: एप्रिल २०२६ वेबसाइट अपडेट |url=https://d1j6zi7czwjuok.cloudfront.net/iaa-images/other/April-Weekly-Flight-List-Update.pdf |access-date=१० एप्रिल २०२६ |website=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण}}</ref>''''' </small> === मालवाहू सेवा === {| class="sortable wikitable" style="background-color: #f9f9f9;" |- ! विमान कंपनी !! गंतव्यस्थान !! संदर्भ |- | [[अ‍ॅटलास एर]] | [[लक्झेंबर्ग विमानतळ|लक्झेंबर्ग]] | <ref>{{cite web |title=विमान वेळापत्रक |url=https://jumpseat.atlasair.com/jumpseat/Schedule/Schedule |access-date=३ मार्च २०२६}}</ref> |- | [[कार्गोलक्स]] | [[लक्झेंबर्ग विमानतळ|लक्झेंबर्ग]] | <ref>{{cite web|title=विमानसेवा गंतव्यस्थाने|url=https://www.cargolux.com/network/|website=cargolux.com|access-date=२८ सप्टेंबर २०२५}}</ref><ref name="BTSCargo">{{cite web |title=एर कॅरिअर्स : T-१०० विभाग |url=https://www.transtats.bts.gov/DL_SelectFields.aspx?gnoyr_VQ=FMG&QO_fu146_anzr=Nv4%20Pn44vr45 |publisher=ब्युरो ऑफ ट्रान्सपोर्टेशन स्टॅटिस्टिक्स}}</ref> |- | [[कॅसल एव्हिएशन]] | [[ॲक्रॉन-कँटन विमानतळ|ॲक्रॉन–कँटन]], [[जॉन सी. मुनरो हॅमिल्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हॅमिल्टन (ओंटारियो)]] | <ref name="BTSCargo" /> |- | [[फेडएक्स एक्सप्रेस]]<ref>{{cite web |title=फेडएक्स प्रणालीतील एर फ्रेट हब: इंधन वापराचे विश्लेषण |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0969699713001464 |access-date=२८ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> | [[लेहाय व्हॅली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ॲलेन्टाउन]], [[टेड स्टीव्हन्स अँकोरेज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अँकोरेज]],<ref name="auto3">{{cite web |title=फेडएक्स सुट्टीकालीन ऑपरेशन्सच्या पडद्यामागील दृश्य |url=https://www.wrtv.com/news/local-news/behind-the-scenes-of-fedex-holiday-operationse |access-date=२३ जानेवारी २०२६}}</ref> [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]], [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाल्टिमोर]], [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[बफेलो नायगारा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बफेलो]], [[ईस्टर्न आयोवा विमानतळ|सीडर रॅपिड्स/आयोवा सिटी]], [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], [[क्लीव्हलँड हॉपकिन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्लीव्हलँड]], [[रिकेनबॅकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबस–रिकेनबॅकर]], [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]], [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]], [[डब्लिन विमानतळ|डब्लिन]], [[एल पासा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एल पासा]], [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]], [[जेराल्ड आर. फोर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रँड रॅपिड्स]], [[पिडमोंट ट्रायड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रीन्सबोरो]], [[हॅरिसबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हॅरिसबर्ग]], [[ब्रॅडली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हार्टफोर्ड]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन–आंतरखंडीय]], [[जॅक्सनव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सनव्हिल (फ्लोरिडा)]], [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]], [[मॅकगी टायसन विमानतळ|नॉक्सव्हिल]], [[लिएज विमानतळ|लिएज]], [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]], [[लुईव्हिल मुहम्मद अली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुईव्हिल]], [[मेम्फिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेम्फिस]], [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]], [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]], [[मॉन्ट्रियल–मिराबेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉन्ट्रियल–मिराबेल]], [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]], [[स्टुअर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूबर्ग]], [[लुई आर्मस्ट्राँग न्यू ऑर्लीन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू ऑर्लीन्स]], [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क–जेएफके]], [[नेवार्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेवार्क]], [[ओकलँड सॅन फ्रान्सिस्को बे विमानतळ|ओकलँड]], [[ओंटारियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओंटारियो]], [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]], [[चार्ल्स डी गॉल विमानतळ|पॅरिस–चार्ल्स डी गॉल]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]], [[पिट्सबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पिट्सबर्ग]], [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (ओरेगॉन)]], [[रॅले–डरहॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅले/डरहॅम]], [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]], [[सॅन डिएगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन डिएगो]], [[सॅन होसे मिनेटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होसे (कॅलिफोर्निया)]], [[सिएटल-टाकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिएटल/टाकोमा]], [[सेंट लुईस लॅम्बर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट लुईस]], [[सॅयरॅक्युज हॅन्कॉक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅयरॅक्युज]], [[टँपा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टँपा]], [[टोरोंटो पिअरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरोंटो–पिअरसन]], [[डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–डलेस]] | <ref name="BTSCargo" /> |- | [[फेडएक्स फीडर]] | [[रिकेनबाकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबस–रिकेनबाकर]], [[साउथ बेंड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|साउथ बेंड]] | <ref name="BTSCargo" /> |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अमेरिकेतील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] [[वर्ग:इंडियानापोलिस|विमानतळ]] 95ynqdhib5zp1y2do06873bc0ghhwzx 2686100 2686093 2026-05-26T14:37:04Z अभय नातू 206 /* मालवाहू सेवा */ 2686100 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Indianapolis International Airport (USGS).jpg|इवलेसे]] '''इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|IND|KIND|IND}} हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[इंडियानापोलिस]] शहरातील विमानतळ आहे. शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून ११ किमी आग्नेयेस असलेला हा विमानतळ [[फेडेक्स एक्सप्रेस]]चा दुय्यम तळ आहे. येथून उत्तर अमेरिकेतील बव्हंश मोठ्या शहरांना प्रवासी सेवा तसेच मालवाहतूक सेवा उपलब्ध आहे. == विमानसेवा आणि गंतव्यस्थाने == === प्रवासी सेवा === {| class="sortable wikitable" style="background-color: #f9f9f9;" |- ! विमान कंपनी !! गंतव्यस्थान !! संदर्भ |- | [[एर लिंगस]] | [[डब्लिन विमानतळ|डब्लिन]]<ref>{{Cite web|url=https://airlinegeeks.com/2024/10/20/indianapolis-gains-new-transatlantic-service/|title=इंडियानापोलिसला नवीन ट्रान्साटलांटिक सेवा मिळाली|publisher=AirlineGeeks|accessdate=२० ऑक्टोबर २०२४}}</ref> | <ref>{{cite web|url=https://www.aerlingus.com/html/flights-time-table.html|title=वेळापत्रक|publisher=एर लिंगस|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- | [[एर कॅनडा एक्सप्रेस]] | '''हंगामी:''' [[टोरोंटो पिअरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरोंटो–पिअरसन]]<ref>{{OAGWorldJuly2025Ref|title=टोरोंटो, ओंटारियो, कॅनडा YTO|pages=११५६-११६२}}</ref> | <ref name="AirCanadaRoutes">{{cite web|title=विमान वेळापत्रक|url=https://beta.aircanada.com/us/en/aco/home/book/routes-and-partners/flight-schedules.html|access-date=७ जानेवारी २०१७}}</ref> |- | [[अलास्का एरलाइन्स]] | [[सिएटल-टाकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिएटल/टाकोमा]]<ref name="IND1">{{cite web |last=फ्रिट्झ |first=सॅम |title=इंडियानापोलिस विमानतळ नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा जोडत आहे |url=https://wibc.com/283477/indianapolis-airport-adding-new-nonstop-flights/ |date=५ मार्च २०२४ |access-date=३० मार्च २०२६}}</ref> | <ref>{{cite news|title=विमान वेळापत्रक|newspaper=अलास्का एरलाइन्स|url=https://www.alaskaair.com/content/travel-info/timetables.aspx|access-date=२९ जानेवारी २०१७}}</ref> |- | [[अलेजियंट एर]] | [[हॉलिवूड बरबँक विमानतळ|बरबँक]],<ref>{{cite web|last=जोन्स|first=झॅकरी|title=अलेजियंटद्वारे इंडियानापोलिस ते हॉलिवूड नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा|url=https://www.wthr.com/article/travel/new-nonstop-route-indianapolis-hollywood-offered-allegiant-travel-company-airlines-flights-news/531-6adb85d2-c13e-4899-9624-69119385aebf|publisher=wthr.com|date=१८ नोव्हेंबर २०२५|access-date=२१ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> [[डेस्टिन–फोर्ट वॉल्टन बीच विमानतळ|डेस्टिन/फोर्ट वॉल्टन बीच]],<ref name="G41">{{cite press release |title=अलेजियंट एरने आज इंडियानापोलिस विमानतळावरून फीनिक्ससाठी नवीन मार्ग सुरू केला |url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/allegiant-air-launches-new-route-to-phoenix-today-out-of-indy-airport |publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण |date=१७ नोव्हेंबर २०१७ |access-date=२८ मार्च २०२६}}</ref> [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="G41" /> [[जॅक्सनव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सनव्हिल (फ्लोरिडा)]],<ref name="G41" /> [[की वेस्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|की वेस्ट]], [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="G41" /> [[ओर्लँडो सॅनफोर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो/सॅनफोर्ड]],<ref name="G41" /> [[पुंटा गोर्डा विमानतळ (फ्लोरिडा)|पुंटा गोर्डा (फ्लोरिडा)]],<ref name="G41" /> [[सारासोटा–ब्रॅडेंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सारासोटा]], [[सेंट पीट–क्लिअरवॉटर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग/क्लिअरवॉटर]]<ref name="G41" /> <br />'''हंगामी:''' [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]],<ref>{{cite press release |title=अलेजियंटने इंडियानापोलिस विमानतळावरून तीन नवीन नॉनस्टॉप मार्ग जोडले |url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/allegiant-adds-three-new-nonstop-routes-out-of-indy-airport |publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण |date=९ फेब्रुवारी २०२१ |access-date=२८ मार्च २०२६}}</ref> [[चार्ल्सटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चार्ल्सटन (साउथ कॅरोलिना)]],<ref>{{cite press release |title=अलेजियंटने आज चार्ल्सटनसाठी नवीन विमानसेवा सुरू केली |url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/allegiant-launches-new-flight-to-charleston |publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण |date=१८ एप्रिल २०१८ |access-date=२८ मार्च २०२६}}</ref> [[मर्टल बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मर्टल बीच]],<ref name="G41" /> [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (ओरेगॉन)]],<ref>{{Cite web|url=https://www.streetinsider.com/PRNewswire/Allegiant+Ties+Record+for+Largest+Expansion+in+Company+History+with+44+New+Nonstop+Routes%2C+plus+3+New+Cities/24000698.html|title=अलेजियंटने ४४ नवीन नॉनस्टॉप मार्गांसह कंपनीच्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या विस्ताराचा विक्रम केला|publisher=Street Insider|accessdate=१९ नोव्हेंबर २०२४}}</ref> [[सवाना/हिल्टन हेड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सवाना]] | <ref name="AllegiantRoutes">{{cite web|title=अलेजियंट एर|url=https://www.allegiantair.com/interactive-routemap|access-date=३ जून २०२४}}</ref> |- | [[अमेरिकन एरलाइन्स]] | [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]],<ref name="CLT" /> [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]],<ref name="DFW">{{cite web |title=इंडियानापोलिस ते डॅलस-फोर्ट वर्थ थेट विमानसेवा |url=https://www.flightconnections.com/flights-from-ind-to-dfw |access-date=२४ जानेवारी २०२६}}</ref> [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]], [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]]<br />'''हंगामी:''' [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]],<ref name="AAORD">{{cite web |last=सर्जियो |first=अरियाना |title=अमेरिकन एरलाइन्सने इंडियानापोलिस विमानतळावरून २ विमानसेवा जोडल्या |url=https://www.wthr.com/article/travel/american-airlines-adds-2-flights-from-indianapolis-airport-indiana-chicago-ind-ord-travel/531-7424ee50-3629-4ea2-bfa3-94d9e904b008 |date=३० डिसेंबर २०२५ |access-date=३० मार्च २०२६}}</ref> [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[पुंटा काना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पुंटा काना]],<ref name="auto2"/> [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन राष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–राष्ट्रीय]] | <ref name="AmericanRoutes">{{cite web|title=विमान वेळापत्रक|url=https://www.aa.com/travelInformation/flights/schedule|access-date=३ जून २०२४}}</ref> |- | [[अमेरिकन ईगल]] | [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]],<ref name="AAORD" /> [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क–जेएफके]], [[लाग्वार्डिया विमानतळ|न्यू यॉर्क–लाग्वार्डिया]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन राष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–राष्ट्रीय]]<br />'''हंगामी:''' [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]],<ref name="CLT">{{cite web |title=इंडियानापोलिस ते शार्लट थेट विमानसेवा |url=https://www.flightconnections.com/flights-from-ind-to-clt |access-date=३१ जानेवारी २०२६}}</ref> [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]]| <ref name="AmericanRoutes" /> |- | [[अव्हेलो एरलाइन्स]] | [[कॉन्कॉर्ड–पॅजेट प्रादेशिक विमानतळ|शार्लट/कॉन्कॉर्ड]], [[ट्वीड न्यू हेवन विमानतळ|न्यू हेवन]] (दोन्ही १८ जून २०२६ पासून सुरू होतील)<ref>{{cite web |title=इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर नवीन विमान कंपनी येत आहे |url=https://www.wrtv.com/news/local-news/new-airline-coming-to-indianapolis-international-airport-expanding-nonstop-options-for-hoosiers |publisher=WRTV |access-date=१८ मार्च २०२६}}</ref>| <ref>{{cite web |title=अव्हेलो एरलाइन्स मार्ग नकाशा |url=https://www.aveloair.com/destinations |publisher=अव्हेलो एरलाइन्स |access-date=१८ मार्च २०२६}}</ref> |- | [[डेल्टा एर लाइन्स]] | [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="DLflights"/> [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]],<ref name="DLflights"/> [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]],<ref name="DLflights"/> [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]]<ref name="DLflights"/> <br/> '''हंगामी''': [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]],<ref name="auto"/> [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]]<ref name="DLflights"/> | <ref name="DeltaRoutes">{{cite web|title=विमान वेळापत्रक|url=https://www.delta.com/us/en/travel-planning-center/find-your-destination/route-map|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- | [[डेल्टा कनेक्शन]] | [[ऑस्टिन–बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]],<ref name="DLflights">{{cite web|url=https://www.wthr.com/article/travel/delta-airlines-to-have-up-to-3-daily-flights-from-indianapolis-indiana-to-austin-texas-austin-bergstrom-international-airport-skywest-travel/531-efcd2607-a3e7-47c0-8962-5c5804e68b34 |title=डेल्टाची इंडियानापोलिस ते ऑस्टिन, टेक्सास दररोज ३ विमानसेवा |website=WTHR|date=२५ ऑगस्ट २०२५|access-date=२५ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]],<ref name="DLflights"/> [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]],<ref name="DLflights"/> [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क–जेएफके]],<ref name="DLflights"/> [[लाग्वार्डिया विमानतळ|न्यू यॉर्क–लाग्वार्डिया]],<ref name="DLflights"/> [[रॅले–डरहॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅले/डरहॅम]]<ref>{{cite web |title=डेल्टाने रॅले-डरहॅम येथून मार्ग पुन्हा सुरू केला |url=https://thebulkheadseat.com/delta-adds-back-flight-route-from-raleigh-durham-amid-focus-city-growth/ |website=The Bulkhead Seat |date=३१ मे २०२५ |access-date=३१ मे २०२५}}</ref><br />'''हंगामी:''' [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]],<ref name="DLflights"/> [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]]<ref>{{cite web | url=https://aviationa2z.com/index.php/2025/05/02/delta-adds-new-routes-from-orlando-austin-jfk-and-more/ | title=डेल्टा एर लाइन्सने ओर्लँडो, ऑस्टिन, जेएफके आणि अधिक ठिकाणांसाठी नवीन मार्ग जोडले | website=Aviation A2Z | date=२ मे २०२५ | access-date=२ मे २०२५ }}</ref> | <ref name="DeltaRoutes"/><ref name="DLflights"/> |- | [[फ्रंटियर एरलाइन्स]] | [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="Frontier25">{{cite web |title=फ्रंटियर एरलाइन्स १Q२५ नेटवर्क पुनरारंभ |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241120-f91q25 |website=Aeroroutes |access-date=२० नोव्हेंबर २०२४}}</ref> [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]],<ref>{{cite web | url=https://news.flyfrontier.com/frontier-airlines-announces-new-routes-expanding-operations-across-38-airports/ | title=फ्रंटियर एरलाइन्सने नवीन मार्गांची घोषणा केली | access-date=२४ जानेवारी २०२४ }}</ref> [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="F94">{{cite web|last=थॉमस|first=काईली|title=फ्रंटियर एरलाइन्सने इंडियानापोलिस विमानतळावरून ४ नवीन मार्ग जोडले|url=https://www.wthr.com/article/travel/frontier-airlines-adds-four-new-routes-from-indianapolis-international-airport/531-3ae63b98-b7a3-4c5f-a0da-3f8c7a5a5cb2|publisher=WTHR 13|date=४ डिसेंबर २०२५|access-date=४ डिसेंबर २०२५}}</ref> [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]] <br />'''हंगामी:''' [[साउथवेस्ट फ्लोरिडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट मायर्स]],<ref name="F94" /> [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="F94" /> [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]]<ref name="F94" /> | <ref name="FrontierRoutes">{{cite web|title=फ्रंटियर|url=https://www.flyfrontier.com|access-date=७ जानेवारी २०१७}}</ref> |- | [[जेटब्लू]] | [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]] (३ नोव्हेंबर २०२६ पासून सुरू)<ref>{{cite web |title=जेटब्लूने फोर्ट लॉडरडेल येथून ११ नवीन गंतव्यस्थाने जोडण्याची योजना जाहीर केली |url=https://ir.jetblue.com/news/news-details/2026/JetBlue-Steps-in-to-Help-Stranded-Spirit-Customers-with-99-Rescue-Fares-Announces-Plans-to-Add-11-Destinations-From-Fort-Lauderdale/default.aspx |publisher=जेटब्लू |access-date=२ मे २०२६}}</ref> | <ref>{{cite web |title=जेटब्लू |url=https://www.jetblue.com |publisher=जेटब्लू |access-date=२ मे २०२६}}</ref> |- | [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]] | [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="SWflights" /> [[ऑस्टिन–बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]],<ref name="SWflights" /> [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाल्टिमोर]],<ref name="SWflights" /> [[मिडवे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–मिडवे]],<ref name="SWflights">{{cite web|url=https://www.wthr.com/article/travel/4msouthwest-brings-back-nonstop-flight-indianapolis-international-airport-chicago-midway-nearly-5-year-hiatus-travel-flying-indiana-illinois-midwest/531-13a8c717-26fd-42bd-bc39-17f20931e4af|title=साउथवेस्टने इंडियानापोलिस ते शिकागो मिडवे नॉनस्टॉप विमानसेवा पुन्हा सुरू केली|date=१८ डिसेंबर २०२४ |publisher=WTHR|accessdate=१८ डिसेंबर २०२४}}</ref> [[डॅलस लव फील्ड|डॅलस–लव]],<ref name="SWflights" /> [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]],<ref name="SWflights" /> [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="SWflights" /> [[साउथवेस्ट फ्लोरिडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट मायर्स]],<ref name="SWflights" /> [[विल्यम पी. हॉबी विमानतळ|ह्युस्टन–हॉबी]],<ref name="SWflights" /> [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]],<ref name="SWflights" /> [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="SWflights" /> [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]] (२१ नोव्हेंबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू),<ref>{{cite web |title=इंडियानापोलिस ते लॉस एंजेलिस थेट विमानसेवा |url=https://www.flightconnections.com/flights-from-ind-to-lax |access-date=४ मे २०२६}}</ref> [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]],<ref>{{Cite web|url=https://www.wthr.com/article/travel/indianapolis-international-airport-adding-nonstop-flight-nashville-tennessee-daily-flights-airplane/531-17c96075-c4c2-4081-bb9d-5a26abfef0a5|title=इंडियानापोलिस विमानतळ नॅशव्हिलसाठी नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा जोडत आहे|date=२२ ऑगस्ट २०२४|publisher=WTHR|accessdate=२२ ऑगस्ट २०२४}}</ref> [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]],<ref name="SWflights" /> [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]],<ref name="SWflights" /> [[सॅन डिएगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन डिएगो]],<ref name="SWflights" /> [[सारासोटा–ब्रॅडेंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सारासोटा]],<ref name="SWflights" /> [[टँपा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टँपा]]<ref name="SWflights" /><br />'''हंगामी:''' [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]],<ref name="SWflights" /> [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]],<ref name="WNMIA&ECP">{{Cite web |title=साउथवेस्टने इंडियानापोलिसपासून मायामी आणि पनामा सिटीसाठी दोन नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा जोडल्या |date=१० मे २०२१ |url=https://www.wrtv.com/news/local-news/southwest-adds-two-new-nonstop-flights-from-indianapolis-international-airport-to-miami-and-panama-city |access-date=६ एप्रिल २०२५}}</ref> [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पनामा सिटी (फ्लोरिडा)]],<ref name="WNMIA&ECP"/> [[लॉस काबोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होसे देल काबो]],<ref name="auto1"/> [[लुईस मुनोज मारिन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन जुआन]] (६ जून २०२६ पासून सुरू)<ref name=WNSJU>{{cite press release|title=इंडियानापोलिस विमानतळावरून सॅन जुआनसाठी नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा|url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/new-nonstop-to-san-juan-coming-to-the-indy-airport|website=ind.com|publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण|access-date=१६ ऑक्टोबर २०२५|date=१० ऑक्टोबर २०२५}}</ref> | <ref name="SWflights" /> |- | [[सन कंट्री एरलाइन्स]] | '''हंगामी:''' [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]]<ref>{{Cite press release |last=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण|title=सन कंट्री एरलाइन्स आता इंडियानापोलिस विमानतळावरून विमानसेवा देणार |url= https://www.ind.com/about/media/media-releases/its-official-sun-country-airlines-flies-out-of-indy-airport |access-date=६ एप्रिल २०२५}}</ref> | <ref name="bizjournals.com">{{cite web|url=https://www.bizjournals.com/twincities/news/2021/01/25/sun-country-airlines-announces-16-new-routes.html|title=सन कंट्रीने १६ नवीन मार्गांची घोषणा केली|date=२५ जानेवारी २०२१|publisher=Minneapolis / St. Paul Business Journal|access-date=१० मे २०२२}}</ref> |- | [[युनायटेड एरलाइन्स]] | [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन–आंतरखंडीय]], [[सॅन फ्रान्सिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन फ्रान्सिस्को]]<ref name="IND1" /> <br />'''हंगामी:''' [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]] | <ref name="UnitedRoutes">{{cite web|title=वेळापत्रक|url=https://www.united.com/en/us/destination-map|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- | [[युनायटेड एक्सप्रेस]] | [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन–आंतरखंडीय]], [[नेवार्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेवार्क]], [[डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–डलेस]]<ref>{{cite web|title=युनायटेड २H२५ उत्तर अमेरिका नेटवर्क विस्तार|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250617-ua2h2531973g|date=१७ जून २०२५|access-date=१८ जून २०२५}}</ref> | <ref name="UnitedRoutes"/> |} <small>* '''''सामान्य स्रोत:<ref name="INDAirlines" /><ref>{{Cite web |title=गंतव्यस्थान: एप्रिल २०२६ वेबसाइट अपडेट |url=https://d1j6zi7czwjuok.cloudfront.net/iaa-images/other/April-Weekly-Flight-List-Update.pdf |access-date=१० एप्रिल २०२६ |website=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण}}</ref>''''' </small> === मालवाहू सेवा === {| class="sortable wikitable" style="background-color: #f9f9f9;" |- ! विमान कंपनी !! गंतव्यस्थान !! संदर्भ |- | [[अ‍ॅटलास एर]] | [[लक्झेंबर्ग विमानतळ|लक्झेंबर्ग]] | <ref>{{cite web |title=विमान वेळापत्रक |url=https://jumpseat.atlasair.com/jumpseat/Schedule/Schedule |access-date=३ मार्च २०२६}}</ref> |- | [[कार्गोलक्स]] | [[लक्झेंबर्ग विमानतळ|लक्झेंबर्ग]] | <ref>{{cite web|title=विमानसेवा गंतव्यस्थाने|url=https://www.cargolux.com/network/|website=cargolux.com|access-date=२८ सप्टेंबर २०२५}}</ref><ref name="BTSCargo">{{cite web |title=एर कॅरिअर्स : T-१०० विभाग |url=https://www.transtats.bts.gov/DL_SelectFields.aspx?gnoyr_VQ=FMG&QO_fu146_anzr=Nv4%20Pn44vr45 |publisher=ब्युरो ऑफ ट्रान्सपोर्टेशन स्टॅटिस्टिक्स}}</ref> |- | [[कॅसल एव्हिएशन]] | [[ॲक्रॉन-कँटन विमानतळ|ॲक्रॉन–कँटन]], [[जॉन सी. मुनरो हॅमिल्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हॅमिल्टन (ओंटारियो)]] | <ref name="BTSCargo" /> |- | [[फेडएक्स एक्सप्रेस]]<ref>{{cite web |title=फेडएक्स प्रणालीतील एर फ्रेट हब: इंधन वापराचे विश्लेषण |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0969699713001464 |access-date=२८ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> | [[लेहाय व्हॅली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ॲलेन्टाउन]], [[टेड स्टीव्हन्स अँकोरेज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अँकोरेज]],<ref name="auto3">{{cite web |title=फेडएक्स सुट्टीकालीन ऑपरेशन्सच्या पडद्यामागील दृश्य |url=https://www.wrtv.com/news/local-news/behind-the-scenes-of-fedex-holiday-operationse |access-date=२३ जानेवारी २०२६}}</ref> [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]], [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाल्टिमोर]], [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[बफेलो नायगारा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बफेलो]], [[ईस्टर्न आयोवा विमानतळ|सीडर रॅपिड्स/आयोवा सिटी]], [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], [[क्लीव्हलँड हॉपकिन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्लीव्हलँड]], [[रिकेनबॅकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबस–रिकेनबॅकर]], [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]], [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]], [[डब्लिन विमानतळ|डब्लिन]], [[एल पासो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एल पासो]], [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]], [[जेराल्ड आर. फोर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रँड रॅपिड्स]], [[पिडमोंट ट्रायड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रीन्सबोरो]], [[हॅरिसबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हॅरिसबर्ग]], [[ब्रॅडली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हार्टफोर्ड]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन–आंतरखंडीय]], [[जॅक्सनव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सनव्हिल (फ्लोरिडा)]], [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]], [[मॅकगी टायसन विमानतळ|नॉक्सव्हिल]], [[लिएज विमानतळ|लिएज]], [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]], [[लुईव्हिल मुहम्मद अली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुईव्हिल]], [[मेम्फिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेम्फिस]], [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]], [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]], [[मॉन्ट्रियल–मिराबेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉन्ट्रियल–मिराबेल]], [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]], [[स्टुअर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूबर्ग]], [[लुई आर्मस्ट्राँग न्यू ऑर्लीन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू ऑर्लीन्स]], [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क–जेएफके]], [[नेवार्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेवार्क]], [[ओकलँड सॅन फ्रान्सिस्को बे विमानतळ|ओकलँड]], [[ओंटारियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओंटारियो]], [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]], [[चार्ल्स डी गॉल विमानतळ|पॅरिस–चार्ल्स डी गॉल]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]], [[पिट्सबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पिट्सबर्ग]], [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (ओरेगॉन)]], [[रॅले–डरहॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅले/डरहॅम]], [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]], [[सॅन डिएगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन डिएगो]], [[सॅन होसे मिनेटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होसे (कॅलिफोर्निया)]], [[सिएटल-टाकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिएटल/टाकोमा]], [[सेंट लुईस लॅम्बर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट लुईस]], [[सॅयरॅक्युज हॅन्कॉक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅयरॅक्युज]], [[टँपा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टँपा]], [[टोरोंटो पिअरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरोंटो–पिअरसन]], [[डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–डलेस]] | <ref name="BTSCargo" /> |- | [[फेडएक्स फीडर]] | [[रिकेनबाकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबस–रिकेनबाकर]], [[साउथ बेंड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|साउथ बेंड]] | <ref name="BTSCargo" /> |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अमेरिकेतील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] [[वर्ग:इंडियानापोलिस|विमानतळ]] syf6bj4txuce6x82jjhcw5oyh69aq6l 2686104 2686100 2026-05-26T14:41:11Z अभय नातू 206 /* प्रवासी सेवा */ 2686104 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Indianapolis International Airport (USGS).jpg|इवलेसे]] '''इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|IND|KIND|IND}} हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[इंडियानापोलिस]] शहरातील विमानतळ आहे. शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून ११ किमी आग्नेयेस असलेला हा विमानतळ [[फेडेक्स एक्सप्रेस]]चा दुय्यम तळ आहे. येथून उत्तर अमेरिकेतील बव्हंश मोठ्या शहरांना प्रवासी सेवा तसेच मालवाहतूक सेवा उपलब्ध आहे. == विमानसेवा आणि गंतव्यस्थाने == === प्रवासी सेवा === {| class="sortable wikitable" style="background-color: #f9f9f9;" |- ! विमान कंपनी !! गंतव्यस्थान !! संदर्भ |- | [[एर लिंगस]] | [[डब्लिन विमानतळ|डब्लिन]]<ref>{{Cite web|url=https://airlinegeeks.com/2024/10/20/indianapolis-gains-new-transatlantic-service/|title=इंडियानापोलिसला नवीन ट्रान्साटलांटिक सेवा मिळाली|publisher=AirlineGeeks|accessdate=२० ऑक्टोबर २०२४}}</ref> | <ref>{{cite web|url=https://www.aerlingus.com/html/flights-time-table.html|title=वेळापत्रक|publisher=एर लिंगस|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- | [[एर कॅनडा एक्सप्रेस]] | '''हंगामी:''' [[टोरोंटो पिअरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरोंटो–पिअरसन]]<ref>{{OAGWorldJuly2025Ref|title=टोरोंटो, ओंटारियो, कॅनडा YTO|pages=११५६-११६२}}</ref> | <ref name="AirCanadaRoutes">{{cite web|title=विमान वेळापत्रक|url=https://beta.aircanada.com/us/en/aco/home/book/routes-and-partners/flight-schedules.html|access-date=७ जानेवारी २०१७}}</ref> |- | [[अलास्का एरलाइन्स]] | [[सिएटल-टाकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिएटल/टाकोमा]]<ref name="IND1">{{cite web |last=फ्रिट्झ |first=सॅम |title=इंडियानापोलिस विमानतळ नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा जोडत आहे |url=https://wibc.com/283477/indianapolis-airport-adding-new-nonstop-flights/ |date=५ मार्च २०२४ |access-date=३० मार्च २०२६}}</ref> | <ref>{{cite news|title=विमान वेळापत्रक|newspaper=अलास्का एरलाइन्स|url=https://www.alaskaair.com/content/travel-info/timetables.aspx|access-date=२९ जानेवारी २०१७}}</ref> |- | [[अलेजियंट एर]] | [[हॉलिवूड बरबँक विमानतळ|बरबँक]],<ref>{{cite web|last=जोन्स|first=झॅकरी|title=अलेजियंटद्वारे इंडियानापोलिस ते हॉलिवूड नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा|url=https://www.wthr.com/article/travel/new-nonstop-route-indianapolis-hollywood-offered-allegiant-travel-company-airlines-flights-news/531-6adb85d2-c13e-4899-9624-69119385aebf|publisher=wthr.com|date=१८ नोव्हेंबर २०२५|access-date=२१ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> [[डेस्टिन–फोर्ट वॉल्टन बीच विमानतळ|डेस्टिन/फोर्ट वॉल्टन बीच]],<ref name="G41">{{cite press release |title=अलेजियंट एरने आज इंडियानापोलिस विमानतळावरून फीनिक्ससाठी नवीन मार्ग सुरू केला |url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/allegiant-air-launches-new-route-to-phoenix-today-out-of-indy-airport |publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण |date=१७ नोव्हेंबर २०१७ |access-date=२८ मार्च २०२६}}</ref> [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="G41" /> [[जॅक्सनव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सनव्हिल (फ्लोरिडा)]],<ref name="G41" /> [[की वेस्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|की वेस्ट]], [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="G41" /> [[ओर्लँडो सॅनफोर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो/सॅनफोर्ड]],<ref name="G41" /> [[पुंटा गोर्डा विमानतळ (फ्लोरिडा)|पुंटा गोर्डा (फ्लोरिडा)]],<ref name="G41" /> [[सारासोटा–ब्रॅडेंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सारासोटा]], [[सेंट पीट–क्लिअरवॉटर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग/क्लिअरवॉटर]]<ref name="G41" /> <br />'''हंगामी:''' [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]],<ref>{{cite press release |title=अलेजियंटने इंडियानापोलिस विमानतळावरून तीन नवीन नॉनस्टॉप मार्ग जोडले |url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/allegiant-adds-three-new-nonstop-routes-out-of-indy-airport |publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण |date=९ फेब्रुवारी २०२१ |access-date=२८ मार्च २०२६}}</ref> [[चार्ल्सटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चार्ल्सटन (साउथ कॅरोलिना)]],<ref>{{cite press release |title=अलेजियंटने आज चार्ल्सटनसाठी नवीन विमानसेवा सुरू केली |url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/allegiant-launches-new-flight-to-charleston |publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण |date=१८ एप्रिल २०१८ |access-date=२८ मार्च २०२६}}</ref> [[मर्टल बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मर्टल बीच]],<ref name="G41" /> [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (ओरेगॉन)]],<ref>{{Cite web|url=https://www.streetinsider.com/PRNewswire/Allegiant+Ties+Record+for+Largest+Expansion+in+Company+History+with+44+New+Nonstop+Routes%2C+plus+3+New+Cities/24000698.html|title=अलेजियंटने ४४ नवीन नॉनस्टॉप मार्गांसह कंपनीच्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या विस्ताराचा विक्रम केला|publisher=Street Insider|accessdate=१९ नोव्हेंबर २०२४}}</ref> [[सवाना/हिल्टन हेड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सवाना]] | <ref name="AllegiantRoutes">{{cite web|title=अलेजियंट एर|url=https://www.allegiantair.com/interactive-routemap|access-date=३ जून २०२४}}</ref> |- | [[अमेरिकन एरलाइन्स]] | [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]],<ref name="CLT" /> [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]],<ref name="DFW">{{cite web |title=इंडियानापोलिस ते डॅलस-फोर्ट वर्थ थेट विमानसेवा |url=https://www.flightconnections.com/flights-from-ind-to-dfw |access-date=२४ जानेवारी २०२६}}</ref> [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]], [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]]<br />'''हंगामी:''' [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]],<ref name="AAORD">{{cite web |last=सर्जियो |first=अरियाना |title=अमेरिकन एरलाइन्सने इंडियानापोलिस विमानतळावरून २ विमानसेवा जोडल्या |url=https://www.wthr.com/article/travel/american-airlines-adds-2-flights-from-indianapolis-airport-indiana-chicago-ind-ord-travel/531-7424ee50-3629-4ea2-bfa3-94d9e904b008 |date=३० डिसेंबर २०२५ |access-date=३० मार्च २०२६}}</ref> [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[पुंटा काना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पुंटा काना]],<ref name="auto2"/> [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन राष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–राष्ट्रीय]] | <ref name="AmericanRoutes">{{cite web|title=विमान वेळापत्रक|url=https://www.aa.com/travelInformation/flights/schedule|access-date=३ जून २०२४}}</ref> |- | [[अमेरिकन ईगल]] | [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]],<ref name="AAORD" /> [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क–जेएफके]], [[लाग्वार्डिया विमानतळ|न्यू यॉर्क–लाग्वार्डिया]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन राष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–राष्ट्रीय]]<br />'''हंगामी:''' [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]],<ref name="CLT">{{cite web |title=इंडियानापोलिस ते शार्लट थेट विमानसेवा |url=https://www.flightconnections.com/flights-from-ind-to-clt |access-date=३१ जानेवारी २०२६}}</ref> [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]]| <ref name="AmericanRoutes" /> |- | [[अव्हेलो एरलाइन्स]] | [[कॉन्कॉर्ड–पॅजेट प्रादेशिक विमानतळ|शार्लट/कॉन्कॉर्ड]], [[ट्वीड न्यू हेवन विमानतळ|न्यू हेवन]] (दोन्ही १८ जून २०२६ पासून सुरू होतील)<ref>{{cite web |title=इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर नवीन विमान कंपनी येत आहे |url=https://www.wrtv.com/news/local-news/new-airline-coming-to-indianapolis-international-airport-expanding-nonstop-options-for-hoosiers |publisher=WRTV |access-date=१८ मार्च २०२६}}</ref>| <ref>{{cite web |title=अव्हेलो एरलाइन्स मार्ग नकाशा |url=https://www.aveloair.com/destinations |publisher=अव्हेलो एरलाइन्स |access-date=१८ मार्च २०२६}}</ref> |- | [[डेल्टा एर लाइन्स]] | [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="DLflights"/> [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]],<ref name="DLflights"/> [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]],<ref name="DLflights"/> [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]]<ref name="DLflights"/> <br/> '''हंगामी''': [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]],<ref name="auto"/> [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]]<ref name="DLflights"/> | <ref name="DeltaRoutes">{{cite web|title=विमान वेळापत्रक|url=https://www.delta.com/us/en/travel-planning-center/find-your-destination/route-map|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- | [[डेल्टा कनेक्शन]] | [[ऑस्टिन–बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]],<ref name="DLflights">{{cite web|url=https://www.wthr.com/article/travel/delta-airlines-to-have-up-to-3-daily-flights-from-indianapolis-indiana-to-austin-texas-austin-bergstrom-international-airport-skywest-travel/531-efcd2607-a3e7-47c0-8962-5c5804e68b34 |title=डेल्टाची इंडियानापोलिस ते ऑस्टिन, टेक्सास दररोज ३ विमानसेवा |website=WTHR|date=२५ ऑगस्ट २०२५|access-date=२५ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]],<ref name="DLflights"/> [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]],<ref name="DLflights"/> [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क–जेएफके]],<ref name="DLflights"/> [[लाग्वार्डिया विमानतळ|न्यू यॉर्क–लाग्वार्डिया]],<ref name="DLflights"/> [[रॅले–डरहॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅले/डरहॅम]]<ref>{{cite web |title=डेल्टाने रॅले-डरहॅम येथून मार्ग पुन्हा सुरू केला |url=https://thebulkheadseat.com/delta-adds-back-flight-route-from-raleigh-durham-amid-focus-city-growth/ |website=The Bulkhead Seat |date=३१ मे २०२५ |access-date=३१ मे २०२५}}</ref><br />'''हंगामी:''' [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]],<ref name="DLflights"/> [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]]<ref>{{cite web | url=https://aviationa2z.com/index.php/2025/05/02/delta-adds-new-routes-from-orlando-austin-jfk-and-more/ | title=डेल्टा एर लाइन्सने ओर्लँडो, ऑस्टिन, जेएफके आणि अधिक ठिकाणांसाठी नवीन मार्ग जोडले | website=Aviation A2Z | date=२ मे २०२५ | access-date=२ मे २०२५ }}</ref> | <ref name="DeltaRoutes"/><ref name="DLflights"/> |- | [[फ्रंटियर एरलाइन्स]] | [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="Frontier25">{{cite web |title=फ्रंटियर एरलाइन्स १Q२५ नेटवर्क पुनरारंभ |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241120-f91q25 |website=Aeroroutes |access-date=२० नोव्हेंबर २०२४}}</ref> [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]],<ref>{{cite web | url=https://news.flyfrontier.com/frontier-airlines-announces-new-routes-expanding-operations-across-38-airports/ | title=फ्रंटियर एरलाइन्सने नवीन मार्गांची घोषणा केली | access-date=२४ जानेवारी २०२४ }}</ref> [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="F94">{{cite web|last=थॉमस|first=काईली|title=फ्रंटियर एरलाइन्सने इंडियानापोलिस विमानतळावरून ४ नवीन मार्ग जोडले|url=https://www.wthr.com/article/travel/frontier-airlines-adds-four-new-routes-from-indianapolis-international-airport/531-3ae63b98-b7a3-4c5f-a0da-3f8c7a5a5cb2|publisher=WTHR 13|date=४ डिसेंबर २०२५|access-date=४ डिसेंबर २०२५}}</ref> [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]] <br />'''हंगामी:''' [[साउथवेस्ट फ्लोरिडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट मायर्स]],<ref name="F94" /> [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="F94" /> [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]]<ref name="F94" /> | <ref name="FrontierRoutes">{{cite web|title=फ्रंटियर|url=https://www.flyfrontier.com|access-date=७ जानेवारी २०१७}}</ref> |- | [[जेटब्लू]] | [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]] (३ नोव्हेंबर २०२६ पासून सुरू)<ref>{{cite web |title=जेटब्लूने फोर्ट लॉडरडेल येथून ११ नवीन गंतव्यस्थाने जोडण्याची योजना जाहीर केली |url=https://ir.jetblue.com/news/news-details/2026/JetBlue-Steps-in-to-Help-Stranded-Spirit-Customers-with-99-Rescue-Fares-Announces-Plans-to-Add-11-Destinations-From-Fort-Lauderdale/default.aspx |publisher=जेटब्लू |access-date=२ मे २०२६}}</ref> | <ref>{{cite web |title=जेटब्लू |url=https://www.jetblue.com |publisher=जेटब्लू |access-date=२ मे २०२६}}</ref> |- | [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]] | [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="SWflights" /> [[ऑस्टिन–बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]],<ref name="SWflights" /> [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाल्टिमोर]],<ref name="SWflights" /> [[मिडवे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–मिडवे]],<ref name="SWflights">{{cite web|url=https://www.wthr.com/article/travel/4msouthwest-brings-back-nonstop-flight-indianapolis-international-airport-chicago-midway-nearly-5-year-hiatus-travel-flying-indiana-illinois-midwest/531-13a8c717-26fd-42bd-bc39-17f20931e4af|title=साउथवेस्टने इंडियानापोलिस ते शिकागो मिडवे नॉनस्टॉप विमानसेवा पुन्हा सुरू केली|date=१८ डिसेंबर २०२४ |publisher=WTHR|accessdate=१८ डिसेंबर २०२४}}</ref> [[डॅलस लव फील्ड|डॅलस–लव]],<ref name="SWflights" /> [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]],<ref name="SWflights" /> [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="SWflights" /> [[साउथवेस्ट फ्लोरिडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट मायर्स]],<ref name="SWflights" /> [[विल्यम पी. हॉबी विमानतळ|ह्युस्टन–हॉबी]],<ref name="SWflights" /> [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]],<ref name="SWflights" /> [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="SWflights" /> [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]] (२१ नोव्हेंबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू),<ref>{{cite web |title=इंडियानापोलिस ते लॉस एंजेलस थेट विमानसेवा |url=https://www.flightconnections.com/flights-from-ind-to-lax |access-date=४ मे २०२६}}</ref> [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]],<ref>{{Cite web|url=https://www.wthr.com/article/travel/indianapolis-international-airport-adding-nonstop-flight-nashville-tennessee-daily-flights-airplane/531-17c96075-c4c2-4081-bb9d-5a26abfef0a5|title=इंडियानापोलिस विमानतळ नॅशव्हिलसाठी नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा जोडत आहे|date=२२ ऑगस्ट २०२४|publisher=WTHR|accessdate=२२ ऑगस्ट २०२४}}</ref> [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]],<ref name="SWflights" /> [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]],<ref name="SWflights" /> [[सॅन डिएगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन डिएगो]],<ref name="SWflights" /> [[सारासोटा–ब्रॅडेंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सारासोटा]],<ref name="SWflights" /> [[टँपा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टँपा]]<ref name="SWflights" /><br />'''हंगामी:''' [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]],<ref name="SWflights" /> [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]],<ref name="WNMIA&ECP">{{Cite web |title=साउथवेस्टने इंडियानापोलिसपासून मायामी आणि पनामा सिटीसाठी दोन नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा जोडल्या |date=१० मे २०२१ |url=https://www.wrtv.com/news/local-news/southwest-adds-two-new-nonstop-flights-from-indianapolis-international-airport-to-miami-and-panama-city |access-date=६ एप्रिल २०२५}}</ref> [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पनामा सिटी (फ्लोरिडा)]],<ref name="WNMIA&ECP"/> [[लॉस काबोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होसे देल काबो]],<ref name="auto1"/> [[लुईस मुनोज मारिन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन जुआन]] (६ जून २०२६ पासून सुरू)<ref name=WNSJU>{{cite press release|title=इंडियानापोलिस विमानतळावरून सॅन जुआनसाठी नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा|url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/new-nonstop-to-san-juan-coming-to-the-indy-airport|website=ind.com|publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण|access-date=१६ ऑक्टोबर २०२५|date=१० ऑक्टोबर २०२५}}</ref> | <ref name="SWflights" /> |- | [[सन कंट्री एरलाइन्स]] | '''हंगामी:''' [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]]<ref>{{Cite press release |last=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण|title=सन कंट्री एरलाइन्स आता इंडियानापोलिस विमानतळावरून विमानसेवा देणार |url= https://www.ind.com/about/media/media-releases/its-official-sun-country-airlines-flies-out-of-indy-airport |access-date=६ एप्रिल २०२५}}</ref> | <ref name="bizjournals.com">{{cite web|url=https://www.bizjournals.com/twincities/news/2021/01/25/sun-country-airlines-announces-16-new-routes.html|title=सन कंट्रीने १६ नवीन मार्गांची घोषणा केली|date=२५ जानेवारी २०२१|publisher=Minneapolis / St. Paul Business Journal|access-date=१० मे २०२२}}</ref> |- | [[युनायटेड एरलाइन्स]] | [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन–आंतरखंडीय]], [[सॅन फ्रान्सिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन फ्रान्सिस्को]]<ref name="IND1" /> <br />'''हंगामी:''' [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]] | <ref name="UnitedRoutes">{{cite web|title=वेळापत्रक|url=https://www.united.com/en/us/destination-map|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- | [[युनायटेड एक्सप्रेस]] | [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन–आंतरखंडीय]], [[नेवार्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेवार्क]], [[डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–डलेस]]<ref>{{cite web|title=युनायटेड २H२५ उत्तर अमेरिका नेटवर्क विस्तार|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250617-ua2h2531973g|date=१७ जून २०२५|access-date=१८ जून २०२५}}</ref> | <ref name="UnitedRoutes"/> |} <small>* '''''सामान्य स्रोत:<ref name="INDAirlines" /><ref>{{Cite web |title=गंतव्यस्थान: एप्रिल २०२६ वेबसाइट अपडेट |url=https://d1j6zi7czwjuok.cloudfront.net/iaa-images/other/April-Weekly-Flight-List-Update.pdf |access-date=१० एप्रिल २०२६ |website=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण}}</ref>''''' </small> === मालवाहू सेवा === {| class="sortable wikitable" style="background-color: #f9f9f9;" |- ! विमान कंपनी !! गंतव्यस्थान !! संदर्भ |- | [[अ‍ॅटलास एर]] | [[लक्झेंबर्ग विमानतळ|लक्झेंबर्ग]] | <ref>{{cite web |title=विमान वेळापत्रक |url=https://jumpseat.atlasair.com/jumpseat/Schedule/Schedule |access-date=३ मार्च २०२६}}</ref> |- | [[कार्गोलक्स]] | [[लक्झेंबर्ग विमानतळ|लक्झेंबर्ग]] | <ref>{{cite web|title=विमानसेवा गंतव्यस्थाने|url=https://www.cargolux.com/network/|website=cargolux.com|access-date=२८ सप्टेंबर २०२५}}</ref><ref name="BTSCargo">{{cite web |title=एर कॅरिअर्स : T-१०० विभाग |url=https://www.transtats.bts.gov/DL_SelectFields.aspx?gnoyr_VQ=FMG&QO_fu146_anzr=Nv4%20Pn44vr45 |publisher=ब्युरो ऑफ ट्रान्सपोर्टेशन स्टॅटिस्टिक्स}}</ref> |- | [[कॅसल एव्हिएशन]] | [[ॲक्रॉन-कँटन विमानतळ|ॲक्रॉन–कँटन]], [[जॉन सी. मुनरो हॅमिल्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हॅमिल्टन (ओंटारियो)]] | <ref name="BTSCargo" /> |- | [[फेडएक्स एक्सप्रेस]]<ref>{{cite web |title=फेडएक्स प्रणालीतील एर फ्रेट हब: इंधन वापराचे विश्लेषण |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0969699713001464 |access-date=२८ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> | [[लेहाय व्हॅली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ॲलेन्टाउन]], [[टेड स्टीव्हन्स अँकोरेज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अँकोरेज]],<ref name="auto3">{{cite web |title=फेडएक्स सुट्टीकालीन ऑपरेशन्सच्या पडद्यामागील दृश्य |url=https://www.wrtv.com/news/local-news/behind-the-scenes-of-fedex-holiday-operationse |access-date=२३ जानेवारी २०२६}}</ref> [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]], [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाल्टिमोर]], [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[बफेलो नायगारा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बफेलो]], [[ईस्टर्न आयोवा विमानतळ|सीडर रॅपिड्स/आयोवा सिटी]], [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], [[क्लीव्हलँड हॉपकिन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्लीव्हलँड]], [[रिकेनबॅकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबस–रिकेनबॅकर]], [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]], [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]], [[डब्लिन विमानतळ|डब्लिन]], [[एल पासो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एल पासो]], [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]], [[जेराल्ड आर. फोर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रँड रॅपिड्स]], [[पिडमोंट ट्रायड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रीन्सबोरो]], [[हॅरिसबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हॅरिसबर्ग]], [[ब्रॅडली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हार्टफोर्ड]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन–आंतरखंडीय]], [[जॅक्सनव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सनव्हिल (फ्लोरिडा)]], [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]], [[मॅकगी टायसन विमानतळ|नॉक्सव्हिल]], [[लिएज विमानतळ|लिएज]], [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]], [[लुईव्हिल मुहम्मद अली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुईव्हिल]], [[मेम्फिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेम्फिस]], [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]], [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]], [[मॉन्ट्रियल–मिराबेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉन्ट्रियल–मिराबेल]], [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]], [[स्टुअर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूबर्ग]], [[लुई आर्मस्ट्राँग न्यू ऑर्लीन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू ऑर्लीन्स]], [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क–जेएफके]], [[नेवार्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेवार्क]], [[ओकलँड सॅन फ्रान्सिस्को बे विमानतळ|ओकलँड]], [[ओंटारियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओंटारियो]], [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]], [[चार्ल्स डी गॉल विमानतळ|पॅरिस–चार्ल्स डी गॉल]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]], [[पिट्सबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पिट्सबर्ग]], [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (ओरेगॉन)]], [[रॅले–डरहॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅले/डरहॅम]], [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]], [[सॅन डिएगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन डिएगो]], [[सॅन होसे मिनेटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होसे (कॅलिफोर्निया)]], [[सिएटल-टाकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिएटल/टाकोमा]], [[सेंट लुईस लॅम्बर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट लुईस]], [[सॅयरॅक्युज हॅन्कॉक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅयरॅक्युज]], [[टँपा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टँपा]], [[टोरोंटो पिअरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरोंटो–पिअरसन]], [[डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–डलेस]] | <ref name="BTSCargo" /> |- | [[फेडएक्स फीडर]] | [[रिकेनबाकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबस–रिकेनबाकर]], [[साउथ बेंड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|साउथ बेंड]] | <ref name="BTSCargo" /> |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अमेरिकेतील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] [[वर्ग:इंडियानापोलिस|विमानतळ]] er7whg3jjg4tjgjrbdfo2t8wb7dw3j4 0 203337 2686110 2536672 2026-05-26T15:23:59Z अभय नातू 206 /* =इतर भाषांतील अनुवाद */ 2686110 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[महाभारत|महाभारतातील]] '[[कर्ण]]' या व्यक्तिरेखेवर आधारित [[शिवाजी सावंत]] यांनी लिहिलेली कादंबरी. [[सप्टेंबर २४]] [[इ.स. १९९५|१९९५]] रोजी या पुस्तकाला 'भारतीय ज्ञानपीठ' या संस्थेतर्फे [[मूर्तिदेवी पुरस्कार]] जाहीर झाला. [[महाभारत|महाभारतातील]] सामान्यत: खलनायक म्हणून परिचित असलेल्या [[कर्ण (महाभारत)|महावीर कर्णाच्या]] असामान्य व्यक्तिमत्त्वाचा मागोवा ही कादंबरी घेते. बऱ्याच कथा सर्वांनाच परिचित आहेत. नायक असूनही बहुतांशी सगळीकडे तो एक खलनायक भासतो. पण शिवाजी सावंत लिखित "मृत्युंजय " कादंबरी हाती घेतली आणि जणू कर्णाचे जीवन नव्याने माझ्या मनात उलगडले गेले. कर्णासारखा दानशूर या भूमीवर कधीच नव्हता हे वर रेखाटलेल्या चित्रावरून सिद्ध झालेच. अशा अनेक परिचित अपरिचित प्रसंगांशी आपली अगदी जवळून ओळख करून देते ही कादंबरी.… मराठी साहित्यास शिवाजी सावंत यांसकडून मिळालेली आणखी एक देणगी. कुरुक्षेत्रावर सुरू असलेल्या कौरव-पांडवांच्या युद्धाचा तो सतरावा दिवस. वेळ जवळ जवळ सूर्यास्ताची. कौरव आणि पांडव या दोन्ही पक्षांतील योद्धे सारे स्तब्ध उभे. समोर जमिनीवर रक्तात न्हालेला महावीर कर्ण मृत्युच्या शेवटच्या घटका मोजत. इथे कर्ण मृत्युच्या दारात आणि आसपास सभोवताली पडला होता मृत सैनिकांचा रक्तबंबाळ झालेल्या प्रेतांचा खच.… इथे कर्णाचा शेवट पहात उभ्या योध्यांची मुग्ध शांतता आणि चहूकडे फक्त आकांत… त्या सैनिकांच्या स्वकीयांचा. कर्ण आपल्या मावळत्या पित्याला शेवटचा निरोप देत असतानाच त्याचे लक्ष वेधले गेले … एका पित्याच्या मदतीसाठी मारलेल्या हाकेकडे … एका दीर्घ आकांताकडे … एका करुणामयी विनवणीकडे.                  " अरे या कुरुक्षेत्रावर कोणी आहे का मला मदत करणारा. युद्धात मुलगा मारला गेला माझा. त्याच्या अंतिम कार्यासाठीही द्रव्य नाही माझ्याकडे. कोणी आहे का ? " ही मदतीसाठी मारलेली हाक दानवीर कर्णाने ऐकली आणि त्याने त्या याचकास जवळ बोलावले. त्याला इच्छा विचारली तेव्हा खरेतर त्या याचकास देण्यासाठी त्या क्षणी कर्णाकडे स्वतःकडे काहीच द्रव्य नव्हते. पण तरीही कर्णाने आपला दानधर्म न त्यागता आपल्या मुलास जवळ बोलावले आणि त्या जखमी स्थितीतही तो म्हणाला,                 " पुत्रा , आयुष्यभर जे मजपाशी होते ते ते सर्व जेव्हा जेव्हा ज्याने मागितले मी त्यास दिले. पण         आज हा याचक असाच रिकाम्या हाताने माझ्यापाशी येऊन परत जाणार हे कदापि शक्य नाही. तू एक काम कर . तो पडलेला जमिनीवरचा दगड घे आणि माझ्या तोंडात असलेले हे २ सोन्याचे दात पाड आणि या दुःखी पित्यास दे . त्याच्या मुलाचा अंतिम संस्कार करण्यासाठी ते त्याच्या कामा येतील. " आपल्या यमसदनी निघालेल्या पित्यासोबत असे निघृण कृत्य करण्यास न धजावणाऱ्या पुत्रास पाहून शेवटी कर्णाने त्यास तशी आज्ञा केली. तेव्हा रडत रडतच दुःखी अंतःकरणाने त्या पुत्राने आपल्या पित्याची ती आज्ञा मानली आणि दगडाच्या घावांनी कर्णाचे तोंड रक्तबंबाळ केले. त्या रक्तवर्णात मोतीमाळेतून अचानक निखळून गळावे तसे २ चमचम करणारे सुवर्णदातही लालसर झाले होते. असे दान कसे दयावे ? हा विचार करत कर्णाने त्यांस आपल्या डोळ्यांपाशी नेले . त्या नयनकमलांतून वाहणाऱ्या अश्रूजलात न्हाऊन पवित्र झालेले रद रेशीम कापडाने पुसून घेत हे शेवटचे दान त्या याचकास सुपूर्द करत कर्णाने कायमचे डोळे मिटले. ==कादंबरीची वैशिष्ट्ये== या कादंबरीचे एक पाहताक्षणीच नजरेस येणारे खास वैशिष्ट्य म्हणजे ही इतर कादंबऱ्याप्रमाणे एकमुखी गोष्ट नाही आहे. तर महाभारतातील विविध पात्रांच्या मुखांतून पुस्तकाच्या प्रत्येक पानावर झरझर उतरणारा कर्णाचा जीवनपट आहे . कुंतीला मिळालेले असामान्य वरदान , त्यातूनच कर्णाचा झालेला असामान्य जन्म ,जगाच्या भीतीने कुंतीने घेतलेला कठोर निर्णय , गुरू द्रोण आणि पांडवांकडून कर्णाचा झालेला अपमान, त्यातूनच दुर्योधानासोबत जन्मास आलेले मित्रप्रेम , द्रौपदी वस्त्रहरण , कुरुक्षेत्रातील युद्ध या सर्वच गोष्टी वरवर प्रत्येकास माहित आहेतच . पण या प्रत्येक गोष्टींत काही बारीक बारीक अशा कितीतरी गोष्टी दडलेल्या आहेत ज्या पुस्तक हाती घेण्याआधी आपल्या विचारांतही नसतात किंवा वर्षानुवर्षे आपण या प्रश्नांची उत्तरे शोधत आलो आहोत पण जी अजूनही अनुत्तरीत आहेत. उदाहरणार्थ कुंतीला ही पुत्रप्राप्ती नक्की कशी झाली ?सारथ्याच्या घरी कर्णाचे बालपण कसे असेल? शोण म्हणून असलेला राधेचा मुलगा या कर्णासोबत कसा वागत होता? कर्णाची पत्नी वृषाली नक्की कशी होती…त्यांच्यातील प्रीतीचे क्षण कधी फुलले होते कि इंद्राला कवच कुंडल दान केल्यानंतर निस्तेज झालेल्या कर्णाप्रमाणे त्याचे प्रेमजीवनही कोमेजलेले होते? सूर्याचा पूत्र असूनही त्याने धर्माच्या विरोधात अधर्मी दुर्योधनास नेहमी साथ का दिली… केवळ मैत्रीसाठी? द्रौपदी वस्त्रहरणात त्याने द्रौपदीचे रक्षण नक्की का केले नाही ? अभिमन्यूला धर्माविरुद्ध जात मारणाऱ्यात कर्ण का सामील झाला ? खरेच तो अधर्मी होता ? जर असे होते तर मग श्रीकृष्ण विरुद्ध पक्षात असतानाही त्याने या सूतपूत्राचा अंतिम संस्कार करण्यात रस का दाखवला? जसजसे आपण एकेक पान वाचत जावू तसतसा हा हळूहळू उलगडत जाणारा खुलासा आपल्याला जागीच खिळवून ठेवतो. [[वर्ग:सर्वोत्कृष्ट पुस्तके (निवड : मुंबई आकाशवाणी; इ. स. १९९७)]] g1g9dzbn0srn2aui8qk7orxjpyqr09g 0 216031 2686235 2685522 2026-05-27T06:18:50Z ~2026-31571-01 183555 2686235 wikitext text/x-wiki [[File:Emblem of Tibet.svg|thumb|right|180px|तिबेटी सरकारचे चिन्ह]] [[File:Dalailama1 20121014 4639.jpg|thumb|180px|विद्यमान दलाई लामा]] ही [[तिबेट]]च्या '''दलाई लामांची यादी''' आहे. [[दलाई लामा]]चे हे १४ मान्यताप्राप्त अवतार आहेत. याव्यतिरिक्त, एक [[येशे ग्यात्सो]] नावाचे अनौपचारिक दलाई लामा (१७०७ मध्ये घोषित) सहावे दलाई लामा यांच्या पदस्थानाचा दावेदार म्हणून होता, परंतु बहुसंख्य जनतेद्वारा ते खरे दलाई लामा म्हणून स्वीकारले गेले नाहीत. ==यादी== {| style="width:72%;" class="wikitable" |- ! style="width:10%;"| ! style="width:6%;"| चित्र ! style="width:10%;"| नाव ! style="width:6%;"| जन्म दिनांक ! style="width:6%;"| पासून दलाई लामा ! style="width:6%;"| पर्यंत दलाई लामा ! style="width:6%;"| मृत्यू दिनांक |- | style="text-align:center;"| '''[[१ ले दलाई लामा]]''' | style="text-align:center;"| [[File:1st Dalai Lama.jpg|100px|center]] | style="text-align:center;"| गेंदुन द्रुब (Gendun Drub) | style="text-align:center;"| १३९१ | style="text-align:center;"| अज्ञात | style="text-align:center;" colspan="2"| १४७४ |- | style="text-align:center;"| '''[[२ रे दलाई लामा]]''' | style="text-align:center;"|[[File:Second Dalai Lama.jpg|100px|center]] | style="text-align:center;"| गेंदुन ग्यात्सो (Gendun Gyatso) | style="text-align:center;"| १४७५ | style="text-align:center;"| १४९२ | style="text-align:center;" colspan="2"| १५४२ |- | style="text-align:center;"| '''[[३ रे दलाई लामा]]''' | style="text-align:center;"| [[File:Цыбиков Далай-лама III.png|100px|center]] | style="text-align:center;"| सोनम ग्यात्सो (Sonam Gyatso) | style="text-align:center;"| १५४३ | style="text-align:center;"| १५७८ | style="text-align:center;" colspan="2"| १५८८ |- | style="text-align:center;"| '''[[४ थे दलाई लामा]]''' | style="text-align:center;"| [[File:4DalaiLama.jpg|100px|center]] | style="text-align:center;"| योंटन ग्यात्सो (Yonten Gyatso) | style="text-align:center;"| १५८९ | style="text-align:center;"| १६०१ | style="text-align:center;" colspan="2"| १६१७ |- | style="text-align:center;"| '''[[५ वे दलाई लामा]]''' | style="text-align:center;"| [[File:5th Dalai Lama.jpg|100px|center]] | style="text-align:center;"| न्गावांग लोबसंग ग्यात्सो (Ngawang Lobsang Gyatso) | style="text-align:center;"| १६१७ | style="text-align:center;"| १६४२ | style="text-align:center;" colspan="2"| १६८२ |- | style="text-align:center;"| '''[[६ वे दलाई लामा]]''' | style="text-align:center;"| [[File:6DalaiLama.jpg|100px|center]] | style="text-align:center;"| त्सांग्यांग ग्यात्सो (Tsangyang Gyatso) | style="text-align:center;"| १६८३ | style="text-align:center;"| १६९७ | style="text-align:center;" colspan="2"| १७०७ |- | style="text-align:center;"| '''[[७ वे दलाई लामा]]''' | style="text-align:center;"| [[File:7DalaiLama.jpg|100px|center]] | style="text-align:center;"| केल्झंग ग्यात्सो (Kelzang Gyatso) | style="text-align:center;"| १७०८ | style="text-align:center;"| १७२० | style="text-align:center;" colspan="2"| १७५७ |- | style="text-align:center;"| '''[[८ वे दलाई लामा]]''' | style="text-align:center;"| [[File:Jamphel Gyatso, 8th Dalai Lama - AMNH - DSC06244.JPG|100px|center]] | style="text-align:center;"| जामफेल ग्यात्सो (Jamphel Gyatso) | style="text-align:center;"| १७५८ | style="text-align:center;"| १७६२ | style="text-align:center;" colspan="2"| १८०४ |- | style="text-align:center;"| '''[[९ वे दलाई लामा]]''' | style="text-align:center;"| [[File:Lungtok Gyatso.jpg|100px|center]] | style="text-align:center;"| लुंगटोक ग्यात्सो (Lungtok Gyatso) | style="text-align:center;"| १८०५ | style="text-align:center;"| १८१० | style="text-align:center;" colspan="2"| १८१५ |- | style="text-align:center;"| '''[[१० वे दलाई लामा]]''' | style="text-align:center;"| [[File:10th Dalai Lama.jpg|100px|center]] | style="text-align:center;"| त्सुलट्रिम ग्यात्सो (Tsultrim Gyatso) | style="text-align:center;"| २९ मार्च १८१६ | style="text-align:center;"| १८२६ | style="text-align:center;" colspan="2"| १८३७ |- | style="text-align:center;"| '''[[११ वे दलाई लामा]]''' | style="text-align:center;"| [[File:The 11th Dalai Lama, mural in the Utse in Samye.jpg|100px|center]] | style="text-align:center;"| खेद्रूप ग्यात्सो (Khedrup Gyatso) | style="text-align:center;"| १ नोव्हेंबर १८३८ | style="text-align:center;"| १८४२ | style="text-align:center;" colspan="2"| ३१ जानेवारी १८५६ |- | style="text-align:center;"| '''[[१२ वे दलाई लामा]]''' | style="text-align:center;"| [[File:Twelfth Dalai Lama, Trinle Gyatso.jpg|100px|center]] | style="text-align:center;"| ट्रिन्ली ग्यात्सो (Trinley Gyatso) | style="text-align:center;"| २६ जानेवारी १८५७ | style="text-align:center;"| १८६० | style="text-align:center;" colspan="2"| २५ एप्रिल १८७५ |- style="text-align:center;" |- | style="text-align:center;"| '''[[१३ वे दलाई लामा]]''' | style="text-align:center;"| [[File:13th Dalai Lama Thubten Gyatso.jpg|100px|center]] | style="text-align:center;"| थुबटेन ग्यात्सो (Thubten Gyatso) | style="text-align:center;"| १२ फेब्रुवारी १८७६ | style="text-align:center;"| १८७९ | style="text-align:center;" colspan="2"| १७ डिसेंबर १९३३ |- | style="text-align:center;"| '''[[१४ वे दलाई लामा]]''' | style="text-align:center;"| [[File:Dalai Lama at WhiteHouse (cropped).jpg|100px|center]] | style="text-align:center;"| तेन्झिन ग्यात्सो (Tenzin Gyatso) | style="text-align:center;"| ६ जुलै १९३५ | style="text-align:center;"| १७ नोव्हेंबर १९५० | style="text-align:center;" colspan="2"| हयात |- |} ==हे सुद्धा पहा== * [[लामा]] * [[दलाई लामा]] * [[पंचेन लामा]] * [[पंचेन लामांची यादी]] {{दलाई लामा}} [[वर्ग:तिबेटचा इतिहास]] [[वर्ग:दलाई लामा|यादी]] [[वर्ग:याद्या]] [[वर्ग:बौद्ध धर्म संबंधी याद्या]] nnggmdhodov1c872wz5jn1vxzhikdbl 0 219123 2686215 2654039 2026-05-27T04:32:12Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2686215 wikitext text/x-wiki [[File:Ramchandra Babaji More.jpg|thumb|रामचंद्र बाबाजी मोरे]] '''रामचंद्र बाबाजी मोरे''' ([[१ मार्च]], [[इ.स. १९०३|१९०३]]: लादवळी, [[महाड तालुका]], [[रायगड जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]] - [[११ मे]], [[इ.स. १९७२|१९७२]]) हे एक राजकीय नेता होते. [[भारतातील जातिव्यवस्था]] व भारतीय उपखंडातील वर्ग शोषण या विषयांवर त्यांनी चळवळी केल्या. == सुरुवातीचे जीवन == मोरेंचा जन्म १ मार्च १९०३ रोजी, महाड तालुक्यातल्या लादवळी ह्या गावात एका शेतमजुरी करणाऱ्या एका [[दलित]] कुटुंबामध्ये झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.scribd.com/document/270510052/RB-More-Intro-Eng|title=RB More- Intro (Eng) - Dalit - Politics}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.socialsciencecollective.org/comrade-more-red-star-blue-sky/|title=Comrade R B More: A Red Star In Blue Sky - The Social Science Collective|access-date=2017-11-25|archive-date=2017-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609171652/http://www.socialsciencecollective.org/comrade-more-red-star-blue-sky|url-status=dead}}</ref> वयाच्या ११व्या वर्षीच मोरेंनी [[अस्पृश्यता|अस्पृश्यतेविरुद्धचा]] संघर्ष सुरू केला. काही सामाजिक सुधारकांच्या मदतीने त्यांनी ब्रिटिश सरकारला, महाड माध्यमिक शाळेत प्राथमिक शाळेतून शिष्यवृत्ती मिळाल्यावरही प्रवेश रद्द केला गेल्याबद्दल पत्रे लिहिली.<ref name="auto1">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://jaibhimji.in/?p=2498|title=The story of India’s caste blues – Hamara Bharat|access-date=2017-11-25|archive-date=2017-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205093120/http://jaibhimji.in/?p=2498|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.hindustantimes.com/india/from-mahad-to-mumbai-to-hyderabad-the-story-of-india-s-caste-blues/story-ggYqaHOin82umAKX650GVN.html|title=From Mahad to Mumbai to Hyderabad, the story of India’s caste blues}}</ref><ref name="anticaste.in">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.anticaste.in/comrade-r-b-more-red-star-in-blue-sky/|title=Comrade R B More: A Red Star in a Blue Sky|date=11 May 2017|website=Anticaste.in}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == === नागरी अधिकार मोहीम === १९-२० मार्च १९२७ या कालावधीत [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]ांच्या नेतृत्वाखाली झालेल्या [[महाड सत्याग्रह]]ाचे ते आघाडीचे आयोजक होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://velivada.com/2017/03/21/from-mahad-to-5-kalidas-marg-90-years-apart-tales-of-2-purification/|title=From Mahad to 5 Kalidas Marg – 90 Years Apart, Tales of 2 Purification|access-date=2017-11-25|archive-date=2017-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170330150808/http://velivada.com/2017/03/21/from-mahad-to-5-kalidas-marg-90-years-apart-tales-of-2-purification/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.youtube.com/watch?v=JwhiQPf3jt4|title=17 Dr. Ambedkar launches Mahad Satyagraha in 1927}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://ssdindia.org/about/|title=About - Samata Sainik Dal}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://drambedkarbooks.com/2016/03/20/mahad-satyagraha-a-clip-from-dr-babasaheb-ambedkar-movie/|title=Mahad Satyagraha – A clip from Dr Babasaheb Ambedkar Movie|access-date=2017-11-25|archive-date=2017-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807113251/https://drambedkarbooks.com/2016/03/20/mahad-satyagraha-a-clip-from-dr-babasaheb-ambedkar-movie/|url-status=dead}}</ref><ref name="auto">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://aakarbooks.com/content/mahad-making-first-dalit-revolt/|title=MAHAD: The Making of the First Dalit Revolt - Aakar Books{{dead link}}|access-date=2017-11-25|archive-date=2017-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314055151/http://aakarbooks.com/content/mahad-making-first-dalit-revolt|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-mahad-relives-ambedkar-s-water-satyagraha-for-dalits/story-oGt2HuH4l3k1aRwAAqmp6N.html|title=Mahad relives BR Ambedkar’s water satyagraha for Dalits}}</ref> मोरेंनी महाड सत्याग्रहाचा तपशीलवार वृत्तान्त मराठीत लिहिला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://indianexpress.com/article/lifestyle/books/ambedkar-book-review-anand-teltumbde-the-other-satyagraha-2799481/|title=The Other Satyagraha}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.countercurrents.org/2017/04/21/caste-gender-and-other-such-issues-should-be-dealt-with-as-class-struggle-anand-teltumbde/|title=Caste, Gender And Other Such Issues Should Be Dealt With As Class Struggle: Anand Teltumbde}}</ref> महाडच्या दलितांचा [[चवदार तळे]] वापरण्यासाठीचा संघर्ष हा निश्चितपणे इतिहासातील पहिला नागरी अधिकारासाठीचा लढा होता.<ref name="auto"/> आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली महाडला झालेल्या [[मनुस्मृती दहन दिन]]ाचे सुद्धा आयोजक मोरे होते. हा दिवस २५ डिसेंबर १९२७ रोजी संपन्न झाला. त्यामध्ये हजारो दलित लोकांना एकत्रित येऊन [[मनुस्मृती]]ची एक प्रत जाळली. महाडला डॉक्टर आंबेडकरांनी दलित महिलांची एक दुसरी सभाही घेतली ज्यात त्यांनी लैंगिक असमानतेचा प्रसार करणाऱ्या सामाजिक रीती थांबवण्याचा संदेश दिला.<ref name="anticaste.in"/> === कम्युनिस्ट पक्ष === मोरेंनी १९३० साली [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]ात प्रवेश केला.<ref name="auto1"/> तरीही मोरे व डॉक्टर आंबेडकर हे एकमेकांच्या कार्यांचे नेहमी प्रशंसक राहिले. कम्युनिस्ट पक्षाच्या अनेक सभेंमध्ये भारतातील जात असमानतेच्या विषयाचा मुद्दा मोरेंनी उचलला. पक्षाच्या १९५३ च्या तिसऱ्या अधिवेशनाअगोदर त्यांनी पक्ष नेत्यांना 'अस्पृशता व जात पद्धतीतल्या समस्या' हा लेख पाठवला.<ref name="countercurrents.org">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.countercurrents.org/gatade030912.htm|title=Cast Away Caste: Breaking New Grounds … By Subhash Gatade|website=Countercurrents.org}}</ref><ref name="sacw.net">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.sacw.net/index.php?page=imprimir_articulo&id_article=2822|title=print : Cast Away Caste: Breaking New Grounds …|website=Sacw.net|access-date=2017-11-25|archive-date=2018-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020224544/http://www.sacw.net/index.php?page=imprimir_articulo&id_article=2822|url-status=dead}}</ref><ref name="peoplesdemocracy.in">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://archives.peoplesdemocracy.in/2003/0323/03232003_comrade_%20More.htm|title=a red star in the sky-More|website=Archives.peoplesdemocracy.in|date=|accessdate=2017-05-23|archive-date=2017-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807113120/http://archives.peoplesdemocracy.in/2003/0323/03232003_comrade_%20More.htm|url-status=dead}}</ref> हा विषय पुढील अधिवेशनात विचारात घेण्यात यावा असे त्यांने पक्ष नेत्यांना निवेदन दिले. १९५७ व १९६४ साली हा लेख पुन्हा सुधारणा करून व वर्ग शोषाणाविरुद्धच्या संघर्षात जात असमानतेविरुद्धा संघर्ष करणे कसे महत्त्वाचे आहे, हे त्यांनी आंबेडकरांचे व्यवस्थित समजावून सांगितले. मोरे यांनी ब्रिटिश सरकार विरुद्धच्या स्वातंत्र्य संघर्षात व कामगार चळवळीतसुद्धा समर्थपणे लढा दिला. १९६४ मध्ये भारतीय कम्यनिस्ट पक्षात फूट पडल्यावर मोरे [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]]ात दाखल झाले. .<ref name="peoplesdemocracy.in"/> माकपच्या महाराष्ट्र राज्य समिती मध्ये १९६४ मध्येच त्यांची निवडणूक झाली. 'जीवनमार्ग' हे माकप महाराष्ट्र समितीचे साप्ताहिक त्यांनी १४ एप्रिल १९६५ ([[आंबेडकर जयंती]]) रोजी सुरू केले.<ref name="anticaste.in"/> मोरेंचा ११ मे १९७२ रोजी मृत्यू झाला, ते शेवटपर्यंत माकपचे नेते राहिले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:मोरे, रा.बा.}} [[वर्ग:भारतीय साम्यवादी नेते]] [[वर्ग:इ.स. १९०३ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९७२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:दलित कार्यकर्ते]] [[वर्ग:मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे सहयोगी]] [[वर्ग:महाड सत्याग्रह]] ta0mscewn24x3ad6reiw9iir17wrsso 0 222035 2686272 2135356 2026-05-27T11:37:45Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2686272 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} '''मुकुंद टाकसाळे''' (जन्म : ४ ऑक्टोबर १९५१) हे विनोदी लेखन करणारे एक [[मराठी]] लेखक आहेत. ''टप्पू सुलतान'' या टोपणनावानेही त्यांनी काही लिखाण केले आहे. टाकसाळे यांनी साहित्य-सांस्कृतिक क्षेत्रातील घडामोडींवर [[ललित (मासिक)|ललित]] मासिकात ''आनंद पुणेकर'' या टोपणनावाने एक सदर चालविले होते. "ठणठणपाळा'हून वेगळी शैली असलेल्या या सदराला वाचकांनी पसंत केले होते. ==पुस्तके== * आणखी गमतीगमतीत * आनंदीआनंद * उंदरावलोकन * गमतीगमतीत * टप्पू सुलतानी * टाकसाळी कथा - निवडक मुकुंद टाकसाळे * टांकसाळेतील नाणी * तिरपागड्या कथा * तेंडुलकर : असेही तसेही * नाही मनोहर तरी * पु. ल. नावाचे गारूड (संपादित) * मिस्किलार * मुका म्हणे * राधेने ओढला पाय ... * सक्काळी सक्काळी * स(द)रमिसळ * साडेसत्रावा महापुरुष * हसंबद्ध * हास्यमुद्रा ==पुरस्कार== * [[चिं.वि. जोशी]] पुरस्कार * मुलुंडच्या महाराष्ट्र सेवा संघातर्फे [[सु.ल. गद्रे]] पुरस्कार * राधेने ओढला पाय या पुस्तकासाठी महाराष्ट्र सरकारचा एक लाख रुपयांचा [[श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर]] पुरस्कार. {{DEFAULTSORT:टाकसाळे, मुकुंद}} [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] dv376mrtyyto8kxmsk0m2s2lg6smayh 0 223384 2686277 1664307 2026-05-27T11:50:33Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2686277 wikitext text/x-wiki {{लेख उल्लेखनीयता}} {{गल्लत|हत्ती}} '''टाटा एस''' हा टाटा मोटर्सद्वारे उत्पादित केला जाणारा एक मिनी ट्रक (छोटा मालवाहू ट्रक) आहे, जो २००५ मध्ये बाजारात दाखल करण्यात आला होता. टाटा कंपनी याचे चार मॉडेल्स तयार करते - एस, सुपर एस, एस झिप आणि एस इव्ही (इलेक्ट्रिक व्हेइकल). 'एस' आणि 'एस झिप' या दोन्ही मॉडेल्सचे प्रवासी वाहतूक करणारे रूपांतरे देखील आहेत, ज्यांना अनुक्रमे 'मॅजिक' आणि 'मॅजिक आयरीस' म्हटले जाते. याचे उत्पादक व अधिकृत नाव टाटा एस असले तरी या प्रकारच्या वाहनांच्या आकार आणि भारवहनक्षमतेमुळे त्यांना [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] याला छोटा हत्ती असे नाव देण्यात आले. [[वर्ग:वाहने]] nfeopmok7n3fko9hwi0inftbk7i0mnw 2686280 2686277 2026-05-27T11:53:37Z संतोष गोरे 135680 [[टाटा एस]] कडे पुनर्निर्देशित 2686280 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[टाटा एस]] sl6rttz58gmo26p31ef9ttphc5qw2ir 0 237284 2686263 2096443 2026-05-27T11:27:38Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2686263 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} डाॅ. '''उमा चंद्रशेखर वैद्य''' (जन्म : इ.स. १९५२) या एक संस्कृत विद्वान आहेत. सुमारे चाळीस वर्षे त्यांनी संस्कृत भाषेच्या संशोधनाच्या आणि प्रसाराच्या कार्यात मोलाचे योगदान दिले आहे. मुंबई विद्यापीठातील संस्कृत विभागाच्या त्या सन २०१२पर्यंत विभागप्रमुख होत्या. त्यानंतर त्या रामटेक येथील कविकुलगुरू कालिदास संस्कृत विश्वविद्यालयाच्या कुलगुरू झाल्या ११-१-२०१३ पासून ते १७-९-२०१७ पर्यंत त्या कुलगुरू होत्या. ==शिक्षण आणि कारकीर्द== पुणे विद्यापीठातून संस्कृत या विषयाची पदवी प्रथम श्रेणीने मिळवल्यावर डाॅ. उमा वैद्य यांनी एम.ए. संस्कृत व्याकरण आणि पाली विषयातील एम.ए. ही पदवी विशेष गुणवत्तेसह मिळवली. पाणिनी अष्टाध्यायी संशोधन आणि योगवाशिष्ठाचा धार्मिक प्रभाव आणि महाराष्ट्र या विषयावर संशोधन करून त्यांनी पीएच.डी. मिळवली. मुंबई विद्यापीठाच्या भांडारकर संस्कृत विभागाच्या प्रमुख आणि गुरुदेव टागोर अध्यासनाच्या त्या प्रमुख होत्या. मुंबईच्या विल्सन कॉलेजमध्ये संस्कृत विभागाच्या त्या प्रमुख होत्या. संस्कृत भाषेच्या संशोधनावरचे त्यांचे ७० च्या वर शोधनिबंध प्रसिद्ध झाले आहेत. सायनाचार्य, शंकराचार्य, पतंजली यांच्या साहित्याचा आणि तत्त्वज्ञानाचा त्यांचा विशेष अभ्यास आहे. आदी शंकराचार्यांच्या सर्व भाष्यांचा अभ्यास आणि तत्त्वज्ञान या विषयांवर त्यांचे डॉक्टरेटनंतरचे संशोधन सुरू आहे. याशिवाय धुळ्याच्या समर्थ वाग्देवता मंदिरातर्फे सुरू झालेल्या, श्री समर्थ रामदासांच्या मूळ संस्कृत वाल्मीकी रामायणाच्या संशोधनकार्यातही त्या गर्क आहेत. (सन २०१४ची बातमी). ==उमा वैद्य यांना मिळालेले पुरस्कार== * मुंबईच्या श्री शंकर मठम् या संस्थेने सन २०००पासून संस्कृत पंडितांचा "आदि शंकराचार्य' पुरस्काराने सन्मान करण्यास प्रारंभ केला. डाॅ.उमा शंकर वैद्य यांना २०१४ सालच्या डिसेंबरमध्ये हा पुरस्कार मिळाला. * महाराष्ट्र सरकारचा कालिदास पुरस्कार * अखिल भारतीय विवाद परिषदेचा साहित्य सरस्वती पुरस्कार [[वर्ग:संस्कृत पंडित]] [[वर्ग:इ.स. १९५२ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] mgd7fyabqn6zhjf5izao7ouwtmiz4p5 0 242903 2686221 2324153 2026-05-27T05:00:09Z Abhijitsathe 4193 /* तमिळनाडू */ 2686221 wikitext text/x-wiki [[File:LokSabha2019 diagram parties.svg|thumb|400px|१७व्या लोकसभेचे पक्षीय संख्याबळ]] '''[[२०१९ लोकसभा निवडणुका]]द्वारे [[सतरावी लोकसभा|सतराव्या लोकसभेवर]] निवडून गेलेल्या खासदारांची''' राज्यनिहाय यादी येथे आहे. ==पदाधिकारी== * [[भारताच्या लोकसभेचे अध्यक्ष|लोकसभा अध्यक्ष]] : [[ओम बिर्ला]] * [[भारताच्या लोकसभेचे अध्यक्ष|लोकसभा उपाअध्यक्ष]] : TBD *[[भारताचे पन्तप्रधान|पन्तप्रधान]] : [[नरेन्द्र मोदी]] * विरोधी पक्षनेता : TBD ==पक्षीय बलाबल== निकाल २३ मे २०१९ रोजी ==सदस्य : राज्ये== ===आन्ध्रप्रदेश=== <small> [[File:Andhra Pradesh Lok Sabha election 2019.png|thumb|200px]] '''नोंद:''' {{legend2|#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] (२२) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#FFFF31|[[तेलुगू देशम पक्ष]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%" |- ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! राजकीय पक्ष |- | १ || [[अनकापल्ली (लोकसभा मतदारसंघ)|अनकापल्ली]] || [[बीसेत्ती व्यंकट सत्यवाती]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- | २ || [[अनन्तपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|अनन्तपूर]] || [[तलारी रंगाया]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- | ३ || [[अमलापुरम (लोकसभा मतदारसंघ)|अमलापुरम]] || [[चिंता अनुराधा]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- | ४ || [[अरुकू (लोकसभा मतदारसंघ)|अरकू]] || [[गोड्डेटी माधवी]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- | ५ || [[एलुरू (लोकसभा मतदारसंघ)|एलुरु]] || [[कोटागिरी श्रीधर]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- | ६ || [[ओंगोल (लोकसभा मतदारसंघ)|ओंगोल]] || [[मुगुण्टा श्रीनीवसलु रेड्डी]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- | ७ || [[कडप्पा (लोकसभा मतदारसंघ)|कडप्पा]] || [[वाय.एस. अविनाश रेड्डी]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- | ८ || [[काकीनाडा (लोकसभा मतदारसंघ)|काकीनाडा]] || [[वंग गीता]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- | ९ || [[कुर्नूल (लोकसभा मतदारसंघ)|कुर्नूल]] || [[डॉ. संजीव कुमार]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- | १० || [[गुण्टुर (लोकसभा मतदारसंघ)|गुण्टुर]] || [[गल्ला जयदेव]] || bgcolor="yellow"|[[तेलुगू देशम पक्ष]] |- | ११ || [[चित्तूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चित्तूर]] || [[एन. रेडप्पा]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- | १२ || [[तिरुपती (लोकसभा मतदारसंघ)|तिरुपती]] || [[बली दुर्गा प्रसाद राव]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- | १३ || [[नन्द्याल (लोकसभा मतदारसंघ)|नन्द्याल]] || [[पोचा ब्रह्मानन्द रेड्डी]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- | १४ || [[नरसपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|नरसपूर]] || [[कनुमुरु रघुराम कृष्ण राजू]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- | १५ || [[नरसरावपेट (लोकसभा मतदारसंघ)|नरसरावपेट]] || [[लवु श्रीकृष्ण देवरयलु]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- | १६ || [[नेल्लोर (लोकसभा मतदारसंघ)|नेल्लोर]] || [[अडाला प्रभाकर रेड्डी]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- | १७ || [[बापटला (लोकसभा मतदारसंघ)|बापटला]] || [[नन्दिगम सुरेश]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- | १८ || [[मछलीपट्टणम (लोकसभा मतदारसंघ)|मछलीपट्टणम]] || [[बालाशौरी वल्लभनेनी]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- | १९ || [[राजमपेट (लोकसभा मतदारसंघ)|राजमपेट]] || [[पी.व्ही. मिथुन रेड्डी]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- | २० || [[राजमहेन्द्री (लोकसभा मतदारसंघ)|राजमहेन्द्री]] || [[मरगाणी भारत]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- | २१|| [[विजयनगरम (लोकसभा मतदारसंघ)|विजयनगरम]] || [[बेल्लना चन्द्रशेखर]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- | २२ || [[विजयवाडा (लोकसभा मतदारसंघ)|विजयवाडा]] || [[केसिनेनी श्रीनिवास]] || bgcolor="yellow"|[[तेलुगू देशम पक्ष]] |- | २३ || [[विशाखापट्टणम (लोकसभा मतदारसंघ)|विशाखापट्टणम]] || [[एम.व्ही. सत्यनारायण]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- | २४ || [[हिन्दुपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|हिन्दुपूर]] || [[कुरुवा गोरन्तला माधव]] || bgcolor=#6AB5FF|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- | २५ || [[श्रीकाकुलम (लोकसभा मतदारसंघ)|श्रीकाकुलम]] || [[राममोहन एन. किंजरापू]] || bgcolor="yellow"|[[तेलुगू देशम पक्ष]] |} === अरुणाचल प्रदेश === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%" |- ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! राजकीय पक्ष |- | १ || [[पश्चिम अरुणाचल (लोकसभा मतदारसंघ)|पश्चिम अरुणाचल]] || [[किरेन रिजिजू]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | २ || [[पूर्व अरुणाचल (लोकसभा मतदारसंघ)|पूर्व अरुणाचल]] || [[तपिर गाओ]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पक्ष]] |} === आसाम === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%" |- ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! राजकीय पक्ष |- | १ || [[करीमगंज (लोकसभा मतदारसंघ)|करीमगंज]] || [[कृपानाथ मलाह]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | २ || [[कलियाबोर (लोकसभा मतदारसंघ)|कलियाबोर]] || [[गौरव गोगोई]] || bgcolor=aqua|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | ३ || [[कोक्राझार (लोकसभा मतदारसंघ)|कोक्राझार]] || [[हिरा सरानिया]] || bgcolor=d3d3d3|[[अपक्ष]] |- | ४ || [[गोहत्ती (लोकसभा मतदारसंघ)|गोहत्ती]] || [[क्वीन ओजा]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | ५ || [[जोरहाट (लोकसभा मतदारसंघ)|जोरहाट]] || [[तपन कुमार गोगोई]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | ६ || [[तेजपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|तेजपूर]] || [[पल्लब लोचन दास]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | ७ || [[दिब्रुगड (लोकसभा मतदारसंघ)|दिब्रुगड]] || [[रामेश्वर तेली]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | ८ || [[धुब्री (लोकसभा मतदारसंघ)|धुब्री]] || [[बदरुद्दीन अजमल]] || bgcolor=#348017|[[अखिल भारतीय संयुक्त लोकतांत्रिक मोर्चा]] |- | ९ || [[नौगाँग (लोकसभा मतदारसंघ)|नौगाँग]] || [[प्रद्युत बोरडोलोई]] || bgcolor=aqua|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १० || [[बारपेटा (लोकसभा मतदारसंघ)|बारपेटा]] || [[अब्दुल खलिकी]] || bgcolor=aqua|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |११ || [[मंगलदोई (लोकसभा मतदारसंघ)|मंगलदोई]] || [[दिपीप सैकिया सोनोवाल]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | १२ || [[लखीमपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|उत्तर लखीमपूर]] || [[प्रधान बरुआ]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | १३ || [[सिलचर (लोकसभा मतदारसंघ)|सिलचर]] || [[राजदीप रॉय]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | १४ || [[स्वायत्त जिल्हा (लोकसभा मतदारसंघ)|स्वायत्त जिल्हा]] || [[होरेनसिंह बे]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पक्ष]] |} === बिहार === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%" |- ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! राजकीय पक्ष |- | १ || [[वाल्मिकीनगर (लोकसभा मतदारसंघ)|वाल्मिकीनगर]] || [[वैद्यनाथ प्रसाद महतो]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]] |- | २ || [[पश्चिम चम्पारण (लोकसभा मतदारसंघ)|पश्चिम चम्पारण]] || [[डॉ. संजय जयस्वाल]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | ३ || [[पुर्व चम्पारण (लोकसभा मतदारसंघ)|पुर्व चम्पारण]] || [[राधा मोहन सिंह]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | ४ || [[शिवहर (लोकसभा मतदारसंघ)|शिवहर]] || [[रमा देवी]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | ५ || [[सीतामढी (लोकसभा मतदारसंघ)|सीतामढी]] || [[सुनील कुमार पिण्टू]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]] |- | ६ || [[मधुबनी (लोकसभा मतदारसंघ)|मधुबनी]] || [[अशोक कुमार यादव]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | ७ || [[झांझरपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|झांझरपूर]] || [[रामप्रीत मण्डल]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]] |- | ८ || [[सुपॉल (लोकसभा मतदारसंघ)|सुपॉल]] || [[दिलेश्वर कामाईत]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]] |- | ९ || [[अरारिया (लोकसभा मतदारसंघ)|अरारिया]] || [[प्रदिप कुमार सिंह]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | १० || [[किशनगंज (लोकसभा मतदारसंघ)|किशनगंज]] || [[मोहम्मद जावेद]] || bgcolor=aqua|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | ११ || [[कटिहार (लोकसभा मतदारसंघ)|कटिहार]] || [[दुलालचन्द्र गोस्वामी]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]] |- | १२ || [[पूर्णिया (लोकसभा मतदारसंघ)|पूर्णिया]] || [[सन्तोष कुमार]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]] |- | १३ || [[माधेपुरा (लोकसभा मतदारसंघ)|माधेपुरा]] || [[दिनेशचन्द्र यादव]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]] |- | १४ || [[दरभंगा (लोकसभा मतदारसंघ)|दरभंगा]] || [[गोपाळ जी ठाकूर]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | १५ || [[मुझफ्फरपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुझफ्फरपूर]] || [[अजय नीशाद]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | १६ || [[वैशाली (लोकसभा मतदारसंघ)|वैशाली]] || [[विणा देवी]] || bgcolor=#996633|[[लोक जनशक्ती पक्ष]] |- | १७ || [[गोपालगंज (लोकसभा मतदारसंघ)|गोपालगंज]] || [[आलोक कुमार सुमन]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]] |- | १८ || [[सिवान (लोकसभा मतदारसंघ)|सिवान]] || [[कविता सिंह]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]] |- | १९ || [[महाराजगंज (लोकसभा मतदारसंघ)|महाराजगंज]] || [[जनार्दन सिंह सिगरीवाल]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | २० || [[सारन (लोकसभा मतदारसंघ)|सारन]] || [[राजीव प्रताप रुडी]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | २१ || [[हाजीपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|हाजीपूर]] || [[पशुपती कुमार पारस]] || bgcolor=#996633|[[लोक जनशक्ती पक्ष]] |- | २२ || [[उजियारपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|उजियारपूर]] || [[नित्यानन्द राय]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- ! rowspan="2" | २३ || ! rowspan="2" | [[समस्तीपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|समस्तीपूर]] || [[रामचन्द्र पासवान]]<br>(२१ जुलै २०१९ रोजी निधन) || bgcolor=#996633|[[लोक जनशक्ती पक्ष]] |- | [[प्रिन्स राज]]<br>(२४ ऑक्टोबर २०१९ रोजी निवडले) | bgcolor=#996633|[[लोक जनशक्ती पक्ष]] |- | २४ || [[बेगुसराई (लोकसभा मतदारसंघ)|बेगुसराई]] || [[गिरीराज सिंह]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | २५ || [[खगरिया (लोकसभा मतदारसंघ)|खगरिया]] || [[मेहबूब अली कैसर]] || bgcolor=#996633|[[लोक जनशक्ती पक्ष]] |- | २६ || [[भागलपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|भागलपूर]] || [[अजय कुमार मण्डल]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]] |- | २७ || [[बांका (लोकसभा मतदारसंघ)|बांका]] || [[गिरीधरी यादव]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]] |- | २८ || [[मोंघिर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंगेर]] || [[ललन सिंह]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]] |- | २९ || [[नालन्दा (लोकसभा मतदारसंघ)|नालन्दा]] || [[कौशलेन्द्र कुमार]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]] |- | ३० || [[पटना साहिब (लोकसभा मतदारसंघ)|पटना साहिब]] || [[रवी शंकर प्रसाद]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | ३१ || [[पाटलिपुत्र (लोकसभा मतदारसंघ)|पाटलिपुत्र]] || [[राम कृपाल यादव]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | ३२ || [[अराह (लोकसभा मतदारसंघ)|अराह]] || [[आर.के. सिंह]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | ३३ || [[बक्सर (लोकसभा मतदारसंघ)|बक्सर]] || [[अश्विनी कुमार चौबे]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | ३४ || [[सासाराम (लोकसभा मतदारसंघ)|सासाराम]] || [[छेदी पासवान]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | ३५ || [[काराकट (लोकसभा मतदारसंघ)|काराकट]] || [[महाबली सिंग]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]] |- | ३६ || [[जहानाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|जहानाबाद]] || [[चन्देश्वर प्रसाद]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]] |- | ३७ || [[औरंगाबाद (बिहार) (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] || [[सुशील कुमार सिंह]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | ३८ || [[गया (लोकसभा मतदारसंघ)|गया]] || [[विजय कुमार]] || bgcolor=#909295|[[जनता दल (संयुक्त)]] |- | ३९ || [[नवदा (लोकसभा मतदारसंघ)|नवदा]] || [[चन्दन सिंह]] || bgcolor=#996633|[[लोक जनशक्ती पक्ष]] |- | ४० || [[जमुई (लोकसभा मतदारसंघ)|जमुई]] || [[चिराग पासवान]] || bgcolor=#996633|[[लोक जनशक्ती पक्ष]] |} === छत्तीसगड === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%" |- ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! राजकीय पक्ष |- | १ || [[सरगुजा (लोकसभा मतदारसंघ)|सरगुजा]] || [[रेणुका सिंह]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | २ || [[रायगढ (लोकसभा मतदारसंघ)|रायगढ]] || [[गोमती सई]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | ३ || [[जंजगिर (लोकसभा मतदारसंघ)|जंजगिर]] || [[गुहाराम अजगले]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | ४ || [[कोर्बा (लोकसभा मतदारसंघ)|कोर्बा]] || [[ज्योत्स्ना महन्त]] || bgcolor=aqua|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | ५ || [[बिलासपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|बिलासपूर]] || [[अरुण साओ]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | ६ || [[राजनांदगांव (लोकसभा मतदारसंघ)|राजनांदगांव]] || [[सन्तोष पाण्डे]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | ७ || [[दुर्ग (लोकसभा मतदारसंघ)|दुर्ग]] || [[विजय बाघेल]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | ८ || [[रायपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|रायपूर]] || [[सुनील कुमार सोनी]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | ९ || [[महासमुंद (लोकसभा मतदारसंघ)|महासमुंद]] || [[चुन्नीलाल साहु]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | १० || [[बस्तर (लोकसभा मतदारसंघ)|बस्तर]] || [[दीपक बैज]] || bgcolor=aqua|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | ११ || [[कांकेर (लोकसभा मतदारसंघ)|कांकेर]] || [[मोहन माण्डवी]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |} === गोवा === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%" |- ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! राजकीय पक्ष |- | १ || [[उत्तर गोवा (लोकसभा मतदारसंघ)|उत्तर गोवा]] || [[श्रीपाद येस्सो नाईक]] || bgcolor=#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी]] |- | २ || [[दक्षिण गोवा (लोकसभा मतदारसंघ)|दक्षिण गोवा]] || [[फ्रान्सिस्को सार्डिन्हा]] || bgcolor=aqua|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |} === गुजरात === [[File:Gujarat Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]] '''नोंद:''' {{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] (26) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र. ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[कच्छ लोकसभा मतदारसंघ|कच्छ]] | [[विनोदभाई चावडा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २ | [[बनासकांठा लोकसभा मतदारसंघ|बनासकांठा]] | [[पर्वतभाई पटेल]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३ | [[पाटण लोकसभा मतदारसंघ|पाटण]] | [[भरतसिंह डाभी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४ | [[महेसाणा लोकसभा मतदारसंघ|महेसाणा]] | [[शारदाबेन पटेल]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ५ | [[साबरकांठा लोकसभा मतदारसंघ|साबरकांठा]] | [[दीपसिंह राठोड]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ६ | [[गांधीनगर लोकसभा मतदारसंघ|गांधीनगर]] | [[अमित शाह]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ७ | [[अहमदाबाद पूर्व लोकसभा मतदारसंघ|अहमदाबाद पूर्व]] | [[हसमुख पटेल]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ८ | [[अहमदाबाद पश्चिम लोकसभा मतदारसंघ|अहमदाबाद पश्चिम]] | [[किरीट सोलंकी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! 9 | [[सुरेंद्रनगर लोकसभा मतदारसंघ|सुरेंद्रनगर]] | [[महेन्द्र मुंजापरा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १० | [[राजकोट लोकसभा मतदारसंघ|राजकोट]] | [[मोहन कुण्डारिया]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ११ | [[पोरबंदर लोकसभा मतदारसंघ|पोरबंदर]] | [[रमेशभाई धाडुक]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १२ | [[जामनगर लोकसभा मतदारसंघ|जामनगर]] | [[पूनमबेन माडम]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १३ | [[जुनागढ लोकसभा मतदारसंघ|जुनागढ]] | [[राजेश चुडासमा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १४ | [[अमरेली लोकसभा मतदारसंघ|अमरेली]] | [[नारणभाई काछडिया]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १५ | [[भावनगर लोकसभा मतदारसंघ|भावनगर]] | [[भारती शियाळ]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १६ | [[आणंद लोकसभा मतदारसंघ|आणंद]] | [[मितेशभाई पटेल]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १७ | [[खेडा लोकसभा मतदारसंघ|खेडा]] | [[देवुसिंह जयसिंहभाई चौहाण]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १८ | [[पंचमहाल लोकसभा मतदारसंघ|पंचमहाल]] | [[रतनसिंह राठोड]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १९ | [[दाहोद लोकसभा मतदारसंघ|दाहोद]] | [[जसवन्तसिंह सुमनभाई भाभोर]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २० | [[वडोदरा लोकसभा मतदारसंघ|वडोदरा]] | [[रंजनबेन धनंजय भट्ट]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २१ | [[छोटाउदेपूर लोकसभा मतदारसंघ|छोटाउदेपूर]] | [[गीताबेन राठवा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २२ | [[भरुच लोकसभा मतदारसंघ|भरुच]] | [[मनसुखभाई वसावा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २३ | [[बारडोली लोकसभा मतदारसंघ|बारडोली]] | [[प्रभूभाई वसावा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २४ | [[सुरत लोकसभा मतदारसंघ|सुरत]] | [[दर्शना जरदोश]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २५ | [[नवसारी लोकसभा मतदारसंघ|नवसारी]] | [[सी.आर. पाटील]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २६ | [[वलसाड लोकसभा मतदारसंघ|वलसाड]] | [[के.सी. पटेल]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |} ===हरयाणा=== [[File:Haryana Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]] '''नोंद:''' {{legend2|#FBB917|[[भाजप]](१०) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[अंबाला लोकसभा मतदारसंघ|अंबाला]] | [[रतन लाल कटारिया]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २ | [[कुरुक्षेत्र लोकसभा मतदारसंघ|कुरुक्षेत्र]] | [[नायब सिंह]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३ | [[सिरसा लोकसभा मतदारसंघ|सिरसा]] | [[सुनीता दुग्गल]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४ | [[हिसार लोकसभा मतदारसंघ|हिसार]] | [[ब्रिजेन्द्र सिंह]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ५ | [[कर्नाल लोकसभा मतदारसंघ|कर्नाल]] | [[संजय भाटिया]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ६ | [[सोनेपत लोकसभा मतदारसंघ|सोनेपत]] | [[रमेश चन्दर कौशिक]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ७ | [[रोहतक लोकसभा मतदारसंघ|रोहतक]] | [[अरविन्द कुमार शर्मा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ८ | [[भिवनी-महेंद्रगढ लोकसभा मतदारसंघ|भिवनी-महेंद्रगढ]] | [[धरमवीर सिंह]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ९ | [[गुडगांव लोकसभा मतदारसंघ|गुडगांव]] | [[इन्दरजीत सिंह राव]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १० | [[फरीदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरीदाबाद]] | [[किशन लाल गुर्जर]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |} ===हिमाचल प्रदेश=== [[File:Himachal Pradesh Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]] '''नोंद:''' {{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[मंडी लोकसभा मतदारसंघ|मंडी]] | [[राम स्वरूप शर्मा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २ | [[कांगरा लोकसभा मतदारसंघ|कांगरा]] | [[किशन कपूर]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३ | [[हमीरपूर (हिमाचल प्रदेश लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]] | [[अनुराग ठाकुर]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४ | [[शिमला लोकसभा मतदारसंघ|शिमला]] | [[सुरेश कुमार कश्यप]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |} ===जम्मू आणि काश्मीर=== [[File:Jammu and Kashmir Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]] '''नोंद:''' {{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#FF3D3D|[[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स|जेकेएनएफ]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[बारामुल्ला लोकसभा मतदारसंघ|बारामुल्ला]] | [[मोहम्मद अकबर लोन]] | bgcolor=#FF3D3D|[[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स|जेकेएनएफ]] |- ! २ | [[श्रीनगर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीनगर]] | [[फारूक अब्दुल्ला]] | bgcolor=#FF3D3D|[[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स|जेकेएनएफ]] |- ! २ | [[अनंतनाग लोकसभा मतदारसंघ|अनंतनाग]] | [[हसनैन मसूदी]] | bgcolor=#FF3D3D|[[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स|जेकेएनएफ]] |- ! ४ | [[लदाख लोकसभा मतदारसंघ|लदाख]] | [[जाम्यांग त्सेरिंग नामग्याल]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ५ | [[उधमपूर लोकसभा मतदारसंघ|उधमपूर]] | [[जितेन्द्र सिंह]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ६ | [[जम्मू लोकसभा मतदारसंघ|जम्मू]] | [[जुगल किशोर शर्मा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |} ===झारखंड=== [[File:Jharkhand Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]] '''नोंद:''' {{legend2|#FBB917|[[भाजप]](११) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#FF33FF|[[ऑल झारखंड स्टुडंट्स युनियन|एजेएसयू]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#9F000F|[[झारखंड मुक्ती मोर्चा|जेएमएम]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[राजमहल लोकसभा मतदारसंघ|राजमहल]] | [[विजय कुमार हंसडक]] | bgcolor=#9F000F|[[झारखंड मुक्ती मोर्चा|जेएमएम]] |- ! २ | [[डुमका लोकसभा मतदारसंघ|डुमका]] | [[सुनील सोरेन]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३ | [[गोड्डा लोकसभा मतदारसंघ|गोड्डा]] | [[निशिकान्त दुबे]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४ | [[चत्रा लोकसभा मतदारसंघ|चत्रा]] | [[सुनील कुमार सिंह]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ५ | [[कोडर्मा लोकसभा मतदारसंघ|कोडर्मा]] | [[अन्नपूर्णा देवी यादव]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ६ | [[गिरिडीह लोकसभा मतदारसंघ|गिरिडीह]] | [[चन्द्र प्रकाश चौधरी]] | bgcolor=#FF33FF|[[ऑल झारखंड स्टुडंट्स युनियन|एजेएसयू]] |- ! ७ | [[धनबाद लोकसभा मतदारसंघ|धनबाद]] | [[पशुपती नाथ सिंह]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ८ | [[रांची लोकसभा मतदारसंघ|रांची]] | [[संजय सेठ]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ९ | [[जमशेदपूर लोकसभा मतदारसंघ|जमशेदपूर]] | [[बिद्युत बरन माहतो]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १० | [[सिंगभूम लोकसभा मतदारसंघ|सिंगभूम]] | [[गीता कोडा]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! ११ | [[खुंटी लोकसभा मतदारसंघ|खुंटी]] | [[अर्जुन मुण्डा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १२ | [[लोहारडागा लोकसभा मतदारसंघ|लोहारडागा]] | [[सुदर्शन भगत]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १३ | [[पलामौ लोकसभा मतदारसंघ|पलामौ]] | [[विष्णू दयाल राम]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १४ | [[हझारीबाग लोकसभा मतदारसंघ|हझारीबाग]] | [[जयन्त सिंहा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |} ===कर्नाटक=== [[File:Karnataka Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]] '''नोंद:''' {{legend2|#FBB917|[[भाजप]](२५) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#347C17|[[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)|जद (धनि)]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#D3D3D3|अपक्ष (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[चिक्कोडी लोकसभा मतदारसंघ|चिक्कोडी]] | [[अण्णासाहेब जोल्ले]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २ | [[बेळगांव लोकसभा मतदारसंघ|बेळगांव]] | [[सुरेश आंगडी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३ | [[बागलकोट लोकसभा मतदारसंघ|बागलकोट]] | [[पी.सी. गड्डीगौडार]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४ | [[विजापूर लोकसभा मतदारसंघ|विजापूर]] | [[रमेश जिगाजीनागी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ५ | [[गुलबर्गा लोकसभा मतदारसंघ|गुलबर्गा]] | [[उमेश जी. जाधव]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ६ | [[रायचूर लोकसभा मतदारसंघ|रायचूर]] | [[राजा अमरेश्वर नाइक]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ७ | [[बीदर लोकसभा मतदारसंघ|बीदर]] | [[भगवन्त खुबा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ८ | [[कोप्पळ लोकसभा मतदारसंघ|कोप्पळ]] | [[कराडी संगण्णा अमरप्पा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ९ | [[बेळ्ळारी लोकसभा मतदारसंघ|बेळ्ळारी]] | [[वाय. देवेन्द्रप्पा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १० | [[हावेरी लोकसभा मतदारसंघ|हावेरी]] | [[शिवकुमार चनबसप्पा उदासी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ११ | [[धारवाड लोकसभा मतदारसंघ|धारवाड]] | [[प्रल्हाद जोशी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १२ | [[उत्तर कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर कन्नड]] | [[अनन्त कुमार हेगडे]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १३ | [[दावणगेरे लोकसभा मतदारसंघ|दावणगेरे]] | [[जी.एम. सिद्धेश्वर]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १४ | [[शिमोगा लोकसभा मतदारसंघ|शिमोगा]] | [[बी.वाय. राघवेन्द्र]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १५ | [[उडुपी चिकमगळूर लोकसभा मतदारसंघ|उडुपी चिकमगळूर]] | [[शोभा करण्डलाजे]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १६ | [[हासन लोकसभा मतदारसंघ|हासन]] | [[प्रज्वल रेवण्णा]] | bgcolor=#347C17|[[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)|जद (धनि)]] |- ! १७ | [[दक्षिण कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण कन्नड]] | [[नलिन कुमार कटील]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १८ | [[चित्रदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|चित्रदुर्ग]] | [[ए. नारायणस्वामी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १९ | [[तुमकुर लोकसभा मतदारसंघ|तुमकुर]] | [[जी.एस. बसवराज]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २० | [[मंड्या लोकसभा मतदारसंघ|मंड्या]] | [[सुमालता अम्बरीश]] | bgcolor=#D3D3D3| अपक्ष |- ! २१ | [[मैसुरू लोकसभा मतदारसंघ|मैसुरू]] | [[प्रताप सिंहा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २२ | [[चामराजनगर लोकसभा मतदारसंघ|चामराजनगर]] | [[श्रीनिवास प्रसाद]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २३ | [[बंगळूर ग्रामीण लोकसभा मतदारसंघ|बंगळूर ग्रामीण]] | [[डी.के. सुरेश]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! २४ | [[बंगळूर उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|बंगळूर उत्तर]] | [[डी.व्ही. सदानन्द गौडा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २५ | [[बंगळूर मध्य लोकसभा मतदारसंघ|बंगळूर मध्य]] | [[पी.सी. मोहन]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २६ | [[बंगळूर दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|बंगळूर दक्षिण]] | [[तेजस्वी सूर्या]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २७ | [[चिकबळ्ळापूर लोकसभा मतदारसंघ|चिकबळ्ळापूर]] | [[बी.एन. बचे गौडा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २८ | [[कोलार लोकसभा मतदारसंघ|कोलार]] | [[एस. मुनीस्वामी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |} ===केरळ=== [[File:Kerala Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]] '''नोंद:''' {{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]](१५) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#347C17|[[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग|आय.यू.एम.एल.]](२) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#FF00CC|[[रिव्होल्युशनरी सोशलिस्ट पार्टी (भारत)|आर.एस.पी.]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#43C6DB|[[केरळ काँग्रेस (एम)|केसी (एम)]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#FF0000|[[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भाकपा (मा)]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[कासारगोड लोकसभा मतदारसंघ|कासारगोड]] | [[राजमोहन उन्नितन]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! २ | [[कण्णुर लोकसभा मतदारसंघ|कण्णुर]] | [[के. सुधाकरन]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! ३ | [[वटकरा लोकसभा मतदारसंघ|वटकरा]] | [[के. मुरलीधरन]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! ४ | [[वायनाड लोकसभा मतदारसंघ|वायनाड]] | [[राहुल गांधी]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! ५ | [[कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ|कोळिकोड]] | [[एम.के. राघवन]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! ६ | [[मलप्पुरम लोकसभा मतदारसंघ|मलप्पुरम]] | [[पी.के. कुन्हालिकुट्टी]] | bgcolor=#347C17|[[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग|आय.यू.एम.एल.]] |- ! ७ | [[पोन्नानी लोकसभा मतदारसंघ|पोन्नानी]] | [[ई.टी. मुहम्मद बशीर]] | bgcolor=#347C17|[[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग|आय.यू.एम.एल.]] |- ! ८ | [[पलक्कड लोकसभा मतदारसंघ|पलक्कड]] | [[व्ही.के. श्रीकण्डन]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! ९ | [[अलातुर लोकसभा मतदारसंघ|अलातुर]] | [[रम्या हरिदास]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! १० | [[त्रिशूर लोकसभा मतदारसंघ|त्रिशूर]] | [[टी.एन. प्रतापन]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! ११ | [[चलाकुडी लोकसभा मतदारसंघ|चलाकुडी]] | [[बेनी बेहानन]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! १२ | [[एर्नाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|एर्नाकुलम]] | [[हिबी एडन]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! १३ | [[इडुक्की लोकसभा मतदारसंघ|इडुक्की]] | [[डीन कुरियाकोसे]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! १४ | [[कोट्टायम लोकसभा मतदारसंघ|कोट्टायम]] | [[थॉमस चळीकडन]] | bgcolor=#43C6DB|[[केरळ काँग्रेस (एम)|केसी (एम)]] |- ! १५ | [[अलप्पुळा लोकसभा मतदारसंघ|अलप्पुळा]] | [[ए.एम. आरिफ]] | bgcolor=#FF0000|[[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भाकपा (मा)]] |- ! १६ | [[मावेलीकरा लोकसभा मतदारसंघ|मावेलीकरा]] | [[कोडिक्कुन्निल सुरेश]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! १७ | [[पतनमतिट्टा लोकसभा मतदारसंघ|पतनमतिट्टा]] | [[अँटो अँटनी]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! १८ | [[कोल्लम लोकसभा मतदारसंघ|कोल्लम]] | [[एन.के. प्रेमचन्द्रन]] | bgcolor=#FF00CC|[[रिव्होल्युशनरी सोशलिस्ट पार्टी (भारत)|आर.एस.पी.]] |- ! १९ | [[अट्टिंगल लोकसभा मतदारसंघ|अट्टिंगल]] | [[अडूर प्रकाश]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! २० | [[तिरुवनंतपुरम लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवनंतपुरम]] | [[शशी थरूर]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |} ===मध्य प्रदेश=== [[File:Madhya Pradesh Lok Sabha election result 2019.jpg|thumb|200px]] '''नोंद:''' {{legend2|#FBB917|[[भाजप]](२८) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[मोरेना लोकसभा मतदारसंघ|मोरेना]] | [[नरेन्द्र सिंह तोमर]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २ | [[भिंड लोकसभा मतदारसंघ|भिंड]] | [[संध्या रे]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३ | [[ग्वाल्हेर लोकसभा मतदारसंघ|ग्वाल्हेर]] | [[विवेक सेजवलकर]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४ | [[गुना लोकसभा मतदारसंघ|गुना]] | [[कृष्ण पाल सिंह यादव]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ५ | [[सागर लोकसभा मतदारसंघ|सागर]] | [[राज बहादुर सिंह]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ६ | [[तिकमगढ लोकसभा मतदारसंघ|तिकमगढ]] | [[वीरेन्द्र कुमार]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ७ | [[दामोह लोकसभा मतदारसंघ|दामोह]] | [[प्रल्हाद सिंह पटेल]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ८ | [[खजुराहो लोकसभा मतदारसंघ|खजुराहो]] | [[व्ही.डी शर्मा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ९ | [[सतना लोकसभा मतदारसंघ|सतना]] | [[गणेश सिंह]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १० | [[रेवा लोकसभा मतदारसंघ|रेवा]] | [[जनार्दन मिश्रा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ११ | [[सिधी लोकसभा मतदारसंघ|सिधी]] | [[रिती पाठक]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १२ | [[शाहडोल लोकसभा मतदारसंघ|शाहडोल]] | [[हिमाद्री सिंह]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १३ | [[जबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|जबलपूर]] | [[राकेश सिंह]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १४ | [[मंडला लोकसभा मतदारसंघ|मंडला]] | [[फग्गन सिंह कुलास्ते]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १५ | [[बालाघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालाघाट]] | [[धाल सिंह बिसेन]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १६ | [[छिंदवाडा लोकसभा मतदारसंघ|छिंदवाडा]] | [[नकुल नाथ]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! १७ | [[होशंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|होशंगाबाद]] | [[उदय प्रताप सिंह]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १८ | [[विदिशा लोकसभा मतदारसंघ|विदिशा]] | [[रमाकान्त भार्गव]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १९ | [[भोपाळ लोकसभा मतदारसंघ|भोपाळ]] | [[प्रज्ञा ठाकूर]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २० | [[राजगढ लोकसभा मतदारसंघ|राजगढ]] | [[रोडमल नागर]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २१ | [[देवास लोकसभा मतदारसंघ|देवास]] | [[महेन्द्र सिंह सोलंकी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २२ | [[उज्जैन लोकसभा मतदारसंघ|उज्जैन]] | [[अनिल फिरोजिया]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २३ | [[मंदसौर लोकसभा मतदारसंघ|मंदसौर]] | [[सुधीर गुप्ता]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २४ | [[रतलाम लोकसभा मतदारसंघ|रतलाम]] | [[गुमान सिंह डामोर]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २५ | [[धार लोकसभा मतदारसंघ|धार]] | [[चत्तर सिंह दरबार]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २६ | [[इंदूर लोकसभा मतदारसंघ|इंदूर]] | [[शंकर लालवाणी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २७ | [[खरगोन लोकसभा मतदारसंघ|खरगोन]] | [[गजेन्द्र पटेल]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २८ | [[खंडवा लोकसभा मतदारसंघ|खंडवा]] | [[नन्दकुमार सिंह चौहान]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २९ | [[बेतुल लोकसभा मतदारसंघ|बेतुल]] | [[दुर्गा दास उइके]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |} ===महाराष्ट्र=== [[File:Maharashtra Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]] '''नोंद:''' {{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (२३) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#FF6600|[[शिवसेना]] (१८) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#009F3C|[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुसलमीन|एआयएमएमएम]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#D3D3D3| अपक्ष (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[नन्दुरबार लोकसभा मतदारसंघ|नन्दुरबार]] | [[हीना गावित]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २ | [[धुळे लोकसभा मतदारसंघ|धुळे]] | [[सुभाष भामरे]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३ | [[जळगाव लोकसभा मतदारसंघ|जळगाव]] | [[उन्मेश पाटील]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४ | [[रावेर लोकसभा मतदारसंघ|रावेर]] | [[रक्षा खडसे]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ५ | [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]] | [[प्रतापराव गणपतराव जाधव]] | bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]] |- ! ६ | [[अकोला लोकसभा मतदारसंघ|अकोला]] | [[संजय शामराव धोत्रे]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ७ | [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती]] | [[नवनीत कौर]] | bgcolor=#D3D3D3|अपक्ष |- ! ८ | [[वर्धा लोकसभा मतदारसंघ|वर्धा]] | [[रामदास तडस]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ९ | [[रामटेक लोकसभा मतदारसंघ|रामटेक]] | [[कृपाल टुमणे]] | bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]] |- ! १० | [[नागपूर लोकसभा मतदारसंघ|नागपूर]] | [[नितीन गडकरी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ११ | [[भण्डारा-गोन्दिया लोकसभा मतदारसंघ|भण्डारा-गोन्दिया]] | [[सुनील बाबुराव मेण्ढे]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १२ | [[गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|गडचिरोली-चिमूर]] | [[अशोक नेते]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १३ | [[चन्द्रपूर लोकसभा मतदारसंघ|चन्द्रपूर]] | [[सुरेश धानोरकर]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! १४ | [[यवतमाळ-वाशिम लोकसभा मतदारसंघ|यवतमाळ-वाशिम]] | [[भावना गवळी]] | bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]] |- ! १५ | [[हिंगोली लोकसभा मतदारसंघ|हिंगोली]] | [[हेमन्त श्रीराम पाटील]] | bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]] |- ! १६ | [[नान्देड लोकसभा मतदारसंघ|नान्देड]] | [[प्रतापराव गोविन्दराव चिखलीकर]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १७ | [[परभणी लोकसभा मतदारसंघ|परभणी]] | [[संजय हरीभाऊ जाधव]] | bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]] |- ! १८ | [[जालना लोकसभा मतदारसंघ|जालना]] | [[रावसाहेब दानवे]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १९ | [[औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]] | [[इम्तियाझ जलील]] | bgcolor=#009F3C|[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुसलमीन|एआयएमआयएम]] |- ! २० | [[दिण्डोरी लोकसभा मतदारसंघ|दिण्डोरी]] | [[भारती पवार]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २१ | [[नाशिक लोकसभा मतदारसंघ|नाशिक]] | [[हेमन्त गोडसे]] | bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]] |- ! २२ | [[पालघर लोकसभा मतदारसंघ|पालघर]] | [[राजेन्द्र गावित]] | bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]] |- ! २३ | [[भिवण्डी लोकसभा मतदारसंघ|भिवण्डी]] | [[कपिल मोरेश्वर पाटील]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २४ | [[कल्याण लोकसभा मतदारसंघ|कल्याण]] | [[श्रीकान्त शिन्दे]] | bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]] |- ! २५ | [[ठाणे लोकसभा मतदारसंघ|ठाणे]] | [[राजन विचारे]] | bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]] |- ! २६ | [[मुम्बई उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|मुम्बई उत्तर]] | [[गोपाल शेट्टी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २७ | [[मुम्बई वायव्य लोकसभा मतदारसंघ|मुम्बई वायव्य]] | [[गजानन कीर्तीकर]] | bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]] |- ! २८ | [[मुम्बई ईशान्य लोकसभा मतदारसंघ|मुम्बई ईशान्य]] | [[मनोज कोटक]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २९ | [[मुम्बई उत्तर मध्य लोकसभा मतदारसंघ|मुम्बई उत्तर मध्य]] | [[पूनम महाजन]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३० | [[मुम्बई दक्षिण मध्य लोकसभा मतदारसंघ|मुम्बई दक्षिण मध्य]] | [[राहुल शेवाळे]] | bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]] |- ! ३१ | [[मुम्बई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|मुम्बई दक्षिण]] | [[अरविन्द सावन्त]] | bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]] |- ! ३२ | [[रायगड लोकसभा मतदारसंघ|रायगड]] | [[सुनील तटकरे]] | bgcolor=#00B2B2|[[राष्ट्रावदी काँग्रेस|राक्राँ]] |- ! ३३ | [[मावळ लोकसभा मतदारसंघ|मावळ]] | [[श्रीरंग चन्दू बारणे]] | bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]] |- ! ३४ | [[पुणे लोकसभा मतदारसंघ|पुणे]] | [[गिरीश बापट]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३५ | [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | [[सुप्रिया सुळे]] | bgcolor=#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस|राक्राँ]] |- ! ३६ | [[शिरुर लोकसभा मतदारसंघ|शिरुर]] | [[अमोल कोल्हे]] | bgcolor=#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस|राक्राँ]] |- ! ३७ | [[अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ|अहमदनगर]] | [[सुजय राधाकृष्ण विखे पाटील]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३८ | [[शिर्डी लोकसभा मतदारसंघ|शिर्डी]] | [[सदाशिव लोखण्डे]] | bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]] |- ! ३९ | [[बीड लोकसभा मतदारसंघ|बीड]] | [[प्रीतम गोपिनाथ मुंडे]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४० | [[उस्मानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|उस्मानाबाद]] | [[ओमराजे निम्बाळकर]] | bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]] |- ! ४१ | [[लातूर लोकसभा मतदारसंघ|लातूर]] | [[सुधाकर तुकाराम श्रृंगारे]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४२ | [[सोलापूर लोकसभा मतदारसंघ|सोलापूर]] | [[जयसिद्धेश्वर स्वामी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४३ | [[माढा लोकसभा मतदारसंघ|माढा]] | [[रणजित नाईक निम्बाळकर]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४४ | [[सांगली लोकसभा मतदारसंघ|सांगली]] | [[संजयकाका पाटील]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४५ | [[सातारा लोकसभा मतदारसंघ|सातारा]] | [[श्रीनिवास पाटील]] | bgcolor=#00B2B2|[[राष्ट्रावादी काँग्रेस|राक्राँ]] |- ! ४६ | [[रत्‍नागिरी-सिन्धुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी-सिन्धुदुर्ग]] | [[विनायक राउत]] | bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]] |- ! ४७ | [[कोल्हापूर लोकसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर]] | [[संजय महाडिक]] | bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]] |- ! ४८ | [[हातकणंगले लोकसभा मतदारसंघ|हातकणंगले]] | [[धैर्यशील माने]] | bgcolor=#FF6600|[[शिवसेना]] |} ===मणिपूर=== [[File:Manipur Lok Sabha election result 2019.png|thumb|180px]] '''नोंद:''' {{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#990066|[[नागा पीपल्स फ्रंट|एनपीएफ]] (१)|border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[आंतर मणिपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|आंतर मणिपूर]] | [[राजकुमार रंजन सिंह]] | bgcolor=#FBB917|[भाजप]] |- ! २ | [[बाह्य मणिपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|बाह्य मणिपूर]] | [[लोऱ्हो एस. फोझे]] | bgcolor=#990066|[[नागा पीपल्स फ्रंट|एनपीएफ]] |} ===मेघालय=== [[File:Meghalaya Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]] '''नोंद''' {{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#DB7093|[[नॅशनल पीपल्स पार्टी (भारत)|एनपीपी]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[शिलाँग लोकसभा मतदारसंघ|शिलाँग]] | [[व्हिन्सेंट पाला]] | bgcolor=#00FFFF |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! २ | [[तुरा लोकसभा मतदारसंघ|तुरा]] | [[अगाथा संगमा]] | bgcolor=#DB7093|[[नॅशनल पीपल्स पार्टी (भारत)|एनपीपी]] |} ===मिझोरम=== [[File:Mizoram Lok Sabha election result.png|thumb|180px]] '''नोंद:''' {{legend2|#2E5694|[[मिझो नॅशनल फ्रंट|एमएनएफ]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[मिझोरम लोकसभा मतदारसंघ|मिझोरम]] | [[सी. लालरोसांगा]] | bgcolor=#2E5694|[[मिझो नॅशनल फ्रंट|एमएनएफ]] |} ===नागालँड=== [[File:Nagaland lok sabha election result 2019.png|thumb|180px]] '''नोंद:''' {{legend2|#FD4242|[[राष्ट्रीय डेमोक्रॅटिकन प्रोग्रेसिव्ह पक्ष|एनडीपीपी]](१)|border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[नागालँड लोकसभा मतदारसंघ|नागालँड]] | [[तोखेहो येपथोमी]] | bgcolor=#FD4242|[[नागालँड]] |} ===ओडिशा=== [[File:Odisha Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]] '''नोंद:''' {{legend2|#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]] (१२) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (८) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[बारगढ लोकसभा मतदारसंघ|बारगढ]] | [[सुरेश पुजारी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २ | [[सुंदरगढ लोकसभा मतदारसंघ|सुंदरगढ]] | [[जुआल ओराम]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३ | [[संबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|संबलपूर]] | [[नितेश गंगादेव]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४ | [[केओंझार लोकसभा मतदारसंघ|केओंझार]] | [[चन्द्राणी मुर्मु]] | bgcolor=#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]] |- ! ५ | [[मयूरभंज लोकसभा मतदारसंघ|मयूरभंज]] | [[बिश्वेश्वर तुडू]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ६ | [[बालासोर लोकसभा मतदारसंघ|बालासोर]] | [[प्रताप चन्द्र सारंगी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ७ | [[भद्रक लोकसभा मतदारसंघ|भद्रक]] | [[मंजुलता मण्डल]] | bgcolor=#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]] |- ! ८ | [[जाजपूर लोकसभा मतदारसंघ|जाजपूर]] | [[शर्मिष्ठा सेठी]] | bgcolor=#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]] |- ! ९ | [[धेनकनाल लोकसभा मतदारसंघ|धेनकनाल]] | [[महेश साहू]] | bgcolor=#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]] |- ! १० | [[बोलनगीर लोकसभा मतदारसंघ|बोलनगीर]] | [[संगीता कुमारी सिंह देव]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ११ | [[कालाहांडी लोकसभा मतदारसंघ|कालाहांडी]] | [[बसन्त कुमार पण्डा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १२ | [[नबरंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|नबरंगपूर]] | [[रमेश चन्द्र माझी]] | bgcolor=#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]] |- ! १३ | [[कंधमाल लोकसभा मतदारसंघ|कंधमाल]] | [[अच्युनन्द सामन्त]] | bgcolor=#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]] |- ! १४ | [[कटक लोकसभा मतदारसंघ|कटक]] | [[भर्तृहरी माहताब]] | bgcolor=#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]] |- ! १५ | [[केंद्रापरा लोकसभा मतदारसंघ|केंद्रापरा]] | [[अनूभव मोहन्ती]] | bgcolor=#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]] |- ! १६ | [[जगतसिंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|जगतसिंगपूर]] | [[राजश्री मलिक]] | bgcolor=#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]] |- ! १७ | [[पुरी लोकसभा मतदारसंघ|पुरी]] | [[पिनाकी मिश्रा]] | bgcolor=#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]] |- ! १८ | [[भुबनेश्वर लोकसभा मतदारसंघ|भुबनेश्वर]] | [[अपारजिता सारंगी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १९ | [[अस्का लोकसभा मतदारसंघ|अस्का]] | [[प्रमिला बिसोय]] | bgcolor=#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]] |- ! २० | [[बेरहामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बेरहामपूर]] | [[चन्द्र शेखर साहू]] | bgcolor=#006400|[[बिजु जनता दल|बिजद]] |- ! २१ | [[कोरापुट लोकसभा मतदारसंघ|कोरापुट]] | [[सप्तगिरी उलाका]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |} ===पंजाब=== [[File:Punjab Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]] '''नोंद:''' {{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (८) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#FF9900|[[शिरोमणी अकाली दल|शिअद]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#5BB30E|[[आम आदमी पार्टी|आप]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[गुरदासपूर लोकसभा मतदारसंघ|गुरदासपूर]] | [[सनी देओल]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २ | [[अमृतसर लोकसभा मतदारसंघ|अमृतसर]] | [[गुरजीत सिंह औजला]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! ३ | [[खदूर साहिब लोकसभा मतदारसंघ|खदूर साहिब]] | [[जसबीर सिंह गिल]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! ४ | [[जालंधर लोकसभा मतदारसंघ|जालंधर]] | [[सन्तोख सिंह चौधरी]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! ५ | [[होशियारपूर लोकसभा मतदारसंघ|होशियारपूर]] | [[सोम प्रकाश]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ६ | [[आनंदपूर साहिब लोकसभा मतदारसंघ|आनंदपूर साहिब]] | [[मनीष तिवारी]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! ७ | [[लुधियाना लोकसभा मतदारसंघ|लुधियाना]] | [[रवनीत सिंह बिट्टू]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! ८ | [[फतेहगढ साहिब लोकसभा मतदारसंघ|फतेहगढ साहिब]] | [[अमर सिंह (पंजाबी राजकारणी)|अमर सिंह]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! ९ | [[फरीदकोट लोकसभा मतदारसंघ|फरीदकोट]] | [[मुहम्मद सादिक]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! १० | [[फिरोझपूर लोकसभा मतदारसंघ|फिरोझपूर]] | [[सुखबीर सिंह बादल]] | bgcolor=#FF9900|[[शिरोमणी अकाली दल|शिअद]] |- ! ११ | [[भटिंडा लोकसभा मतदारसंघ|भटिंडा]] | [[हरसिम्रन कौर बादल]] | bgcolor=#FF9900|[[शिरोमणी अकाली दल|शिअद]] |- ! १२ | [[संगरुर लोकसभा मतदारसंघ|संगरुर]] | [[भगवन्त मान]] | bgcolor=#5BB30E|[[आम आदमी पार्टी|आप]] |- ! १३ | [[पटियाला लोकसभा मतदारसंघ|पटियाला]] | [[प्रेनीत कौर]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |} ===राजस्थान=== [[File:Rajasthan Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]] '''नोंद:''' {{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (२४) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#DBE934|[[राष्ट्रीय लोकतांत्रिक पार्टी|रालोपा]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[गंगानगर लोकसभा मतदारसंघ|गंगानगर]] | [[निहालचन्द]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २ | [[बिकानेर लोकसभा मतदारसंघ|बिकानेर]] | [[अर्जुन राम मेघवाल]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३ | [[चुरू लोकसभा मतदारसंघ|चुरू]] | [[राहुल कासवान]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४ | [[झुनझुनु लोकसभा मतदारसंघ|झुनझुनु]] | [[नरेन्द्र कुमार]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ५ | [[सिकर लोकसभा मतदारसंघ|सिकर]] | [[सुमेधानन्द सरस्वती]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ६ |[[जयपूर ग्रामीण लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर ग्रामीण]] |[[राज्यवर्धन सिंह राठोर]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ७ | [[जयपूर लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर]] | [[रामचरण बोहरा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ८ | [[अलवर लोकसभा मतदारसंघ|अलवर]] | [[बालक नाथ]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ९ | [[भरतपूर लोकसभा मतदारसंघ|भरतपूर]] | [[रंजीता कोली]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ११ | [[करौली-धोलपूर लोकसभा मतदारसंघ|करौली-धोलपूर]] | [[मनोज राजोरिया]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ११ | [[दौसा लोकसभा मतदारसंघ|दौसा]] | [[जसकौर मीणा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १२ |[[टोंक-सवाई माधोपूर लोकसभा मतदारसंघ|टोंक-सवाई माधोपूर]] |[[सुखबिर सिंह जौनपुरीया]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १३ | [[अजमेर लोकसभा मतदारसंघ|अजमेर]] | [[भगीरथ चौधरी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १५ | [[नागौर लोकसभा मतदारसंघ|नागौर]] | [[हनुमान बेनिवाल]] | bgcolor=#DBE934|[[राष्ट्रीय लोकतांत्रिक पार्टी|रालोपा]] |- ! १५ | [[पाली लोकसभा मतदारसंघ|पाली]] | [[पी.पी. चौधरी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १६ | [[जोधपूर लोकसभा मतदारसंघ|जोधपूर]] | [[गजेन्द्र सिंह शेखावत]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १७ | [[बारमेर लोकसभा मतदारसंघ|बारमेर]] | [[कैलाश चौधरी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १८ | [[जालोर लोकसभा मतदारसंघ|जालोर]] | [[देवजी पटेल]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १९ | [[उदयपूर लोकसभा मतदारसंघ|उदयपूर]] | [[अर्जुन लाल मीणा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २० | [[बांसवाडा लोकसभा मतदारसंघ|बांसवाडा]] | [[कनक लाल कटरा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २१ | [[चित्तौडगढ लोकसभा मतदारसंघ|चित्तौडगढ]] | [[चन्द्र प्रकाश जोशी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २२ | [[राजसमंड लोकसभा मतदारसंघ|राजसमंड]] | [[दिया कुमारी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २३ | [[भिलवाडा लोकसभा मतदारसंघ|भिलवाडा]] | [[सुभाष चन्द्र बहेरिया]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २४ | [[कोटा लोकसभा मतदारसंघ|कोटा]] | [[ओम बिरला]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २५ | [[झालावाड लोकसभा मतदारसंघ|झालावाड]] | [[दुष्यन्त सिंह]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |} ===सिक्कीम=== [[File:Sikkim Lok Sabha election result 2019.png|thumb|180px]] '''नोंद:''' {{legend2|#FF0000|[[सिक्कीम क्रांतिकारी मोर्चा|सिक्रांमो]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[सिक्कीम लोकसभा मतदारसंघ|सिक्कीम]] | [[इन्द्र सिंह सुब्बा]] | bgcolor=#FF0000|[[सिक्कीम क्रांतिकारी मोर्चा|सिक्रांमो]] |} ===तमिळनाडू=== [[File:Tamil Nadu Lok Sabha election result.png|thumb|200px]] '''नोंद:''' {{legend2|#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]](२३) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]](८) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#FFFF00|[[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भाकपा]](२) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#FF0000|[[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भाकपा (मा)]](२) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#347C17|[[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग|आययूएमएल]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#1E90FF|[[विदुतलै चिरतैगल कच्ची|व्हीसीके]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#99CC00|[[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळगम|एआयएडीएमके]](१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#FFFFFF|रिकामी (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[तिरुवल्लुर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवल्लुर]] | [[के. जयकुमार]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! २ | [[चेन्नई उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|चेन्नई उत्तर]] | [[कलानिधी वीरस्वामी]] | bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]] |- ! ३ | [[चेन्नई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|चेन्नई दक्षिण]] | [[तमिळची तंगपाण्डियन]] | bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]] |- ! ४ | [[चेन्नई मध्य लोकसभा मतदारसंघ|चेन्नई मध्य]] | [[दयानिधी मारन]] | bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]] |- ! ५ | [[श्रीपेरुंबुदुर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीपेरुंबुदुर]] | [[टी.आर. बालु]] | bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]] |- ! ६ | [[कांचीपुरम लोकसभा मतदारसंघ|कांचीपुरम]] | [[जी. सेल्वम]] | bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]] |- ! ७ | [[अरक्कोणम लोकसभा मतदारसंघ|अरक्कोणम]] | [[एस. जगतरक्षकन]] | bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]] |- ! ८ | [[वेल्लोर लोकसभा मतदारसंघ|वेल्लोर]] | निवडणुक रद्द | bgcolor=#FFFFFF|रिकामी |- ! ९ | [[कृष्णगिरी लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णगिरी]] | [[ए. चेल्लाकुमार]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! १० | [[धरमपुरी लोकसभा मतदारसंघ|धरमपुरी]] | [[एस. सेन्तिलकुमार]] | bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]] |- ! ११ | [[तिरुवन्नमलै लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवन्नमलै]] | [[सी.एन. अण्णादुराई]] | bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]] |- ! १२ | [[अरानी लोकसभा मतदारसंघ|अरानी]] | [[एम.के. विष्णू प्रसाद]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! १३ | [[विलुप्पुरम लोकसभा मतदारसंघ|विलुप्पुरम]] | [[डी. रविकुमार]] | bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]] |- ! १४ | [[कल्लाकुरिची लोकसभा मतदारसंघ|कल्लाकुरिची]] | [[गौतम सिगमणी]] | bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]] |- ! १५ | [[सेलम लोकसभा मतदारसंघ|सेलम]] | [[एस.आर. पार्तिबन]] | bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]] |- ! १६ | [[नमक्कल लोकसभा मतदारसंघ|नमक्कल]] | [[ए.के.पी. चिनराज]] | bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]] |- ! १७ | [[एरोड लोकसभा मतदारसंघ|एरोड]] | [[ए. गणेशमुर्ती]] | bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]] |- ! १८ | [[तिरुप्पूर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुप्पूर]] | [[के. सुब्बरायन]] | bgcolor=#FFFF00|[[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भाकपा]] |- ! १९ | [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी]] | [[ए. राजा]] | bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]] |- ! २० | [[कोईंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोईंबतूर]] | [[पी.आर. नटराजन]] | bgcolor=#FF0000|[[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भाकपा (मा)]] |- ! २१ | [[पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ|पोल्लाची]] | [[के. शमुगसुन्दरम]] | bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]] |- ! २२ | [[दिंडिगुल लोकसभा मतदारसंघ|दिंडिगुल]] | [[पी. वेलुचामी]] | bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]] |- ! २३ | [[करुर लोकसभा मतदारसंघ|करुर]] | [[जोतिमणी]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! २४ | [[तिरुचिराप्पल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिराप्पल्ली]] | [[सु. तिरुनवुक्करसार]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! २५ | [[पेरांबलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेरांबलुर]] | [[टी.आर. पारिवेन्दार]] | bgcolor=#BC0111|[[इंडिया जननायका कट्ची|आयजेके]] |- ! २६ | [[कड्डलोर लोकसभा मतदारसंघ|कड्डलोर]] | [[टी.आर.व्ही.एस. रमेश]] | bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]] |- ! २७ | [[चिदंबरम लोकसभा मतदारसंघ|चिदंबरम]] | [[तो. तिरुमावलवन]] | bgcolor=#1E90FF|[[विदुतलै चिरुतैगल कच्ची|व्हीसीके]] |- ! २८ | [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]] | [[एस. रामलिंगम]] | bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]] |- ! २९ | [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम]] | [[एस. सेल्वराज]] | bgcolor=#FFFF00|[[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भाकपा]] |- ! ३० | [[तंजावुर लोकसभा मतदारसंघ|तंजावुर]] | [[एस.एस. पलानीमणिकम]] | bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]] |- ! ३१ | [[शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ|शिवगंगा]] | [[कार्ती चिदम्बरम]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! 32 | [[मदुरै लोकसभा मतदारसंघ|मदुरै]] | [[एस. व्यंकटेशन]] | bgcolor=#FF0000|[[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भाकपा (मा)]] |- ! ३३ | [[तेनी लोकसभा मतदारसंघ|तेनी]] | [[पी. रविन्द्रनाथ कुमार]] | bgcolor=#99CC00|[[ऑल इंडिया अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळगम|एआयएडीएमके]] |- ! ३४ | [[विरुधुनगर लोकसभा मतदारसंघ|विरुधुनगर]] | [[माणिका टागोर]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! ३५ | [[रामनाथपुरम लोकसभा मतदारसंघ|रामनाथपुरम]] | [[नवस्कनी]] | bgcolor=#347C17|[[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग|आययूएमएल]] |- ! ३६ | [[तूतुक्कुडी लोकसभा मतदारसंघ|तूतुक्कुडी]] | [[कनीमोळी]] | bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]] |- ! ३७ | [[तेनकाशी लोकसभा मतदारसंघ|तेनकाशी]] | [[धनुष एम. कुमार]] | bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]] |- ! ३८ | [[तिरुनलवेली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुनलवेली]] | [[एस. ज्ञानतिरवैयम]] | bgcolor=#BC0111|[[द्रविड मुन्नेत्र कळगम|डीएमके]] |- ! ३९ | [[कन्याकुमारी लोकसभा मतदारसंघ|कन्याकुमारी]] | [[एच. वसन्तकुमार]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |} ===तेलंगणा=== [[File:Telangana Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]] '''नोंद:''' {{legend2|#FAAFBE|[[तेलंगणा राष्ट्र समिती|टीआरएस]] (९) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#009F3C|[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुसलमीन|एआयएमआयएम]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[आदिलाबाद लोकसभा मतदारसंघ|आदिलाबाद]] | [[सोयम बापू राव]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २ | [[पेड्डापल्ले लोकसभा मतदारसंघ|पेद्दापल्ले]] | [[व्यंकटेश नेता बोरलाकुण्टा]] | bgcolor=#FAAFBE|[[तेलंगणा राष्ट्र समिती|टीआरएस]] |- ! ३ | [[करीमनगर लोकसभा मतदारसंघ|करीमनगर]] | [[बण्डी संजय कुमार]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४ | [[निझामाबाद लोकसभा मतदारसंघ|निझामाबाद]] | [[अरविन्द धर्मापुरी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ५ | [[झहीराबाद लोकसभा मतदारसंघ|झहीराबाद]] | [[बी.बी. पाटील]] | bgcolor=#FAAFBE|[[तेलंगणा राष्ट्र समिती|टीआरएस]] |- ! ६ | [[मेडक लोकसभा मतदारसंघ|मेडक]] | [[कोता प्रभाकर रेड्डी]] | bgcolor=#FAAFBE|[[तेलंगणा राष्ट्र समिती|टीआरएस]] |- ! ७ | [[मलकजगिरी लोकसभा मतदारसंघ|मलकजगिरी]] | [[अनुमुला रेवन्त रेड्डी]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! ८ | [[सिकंदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|सिकंदराबाद]] | [[जी. किशन रेड्डी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ९ | [[हैदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|हैदराबाद]] | [[असदुद्दीन ओवैसी]] | bgcolor=#009F3C|[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुसलमीन|एआयएमआयएम]] |- ! १० | [[चेवेल्ला लोकसभा मतदारसंघ|चेवेल्ला]] | [[जी. रणजित रेड्डी]] | bgcolor=#FAAFBE|[[तेलंगणा राष्ट्र समिती|टीआरएस]] |- ! ११ | [[महबुबनगर लोकसभा मतदारसंघ|महबुबनगर]] | [[मन्ने श्रीनिवास रेड्डी]] | bgcolor=#FAAFBE|[[तेलंगणा राष्ट्र समिती|टीआरएस]] |- ! १२ | [[नगरकुर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|नगरकुर्नूल]] | [[पोतुगण्डी रामुलू]] | bgcolor=#FAAFBE|[[तेलंगणा राष्ट्र समिती|टीआरएस]] |- ! १३ | [[नलगोंडा लोकसभा मतदारसंघ|नलगोंडा]] | [[नलामडा उत्तम कुमार रेड्डी]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! १४ | [[भोंगीर लोकसभा मतदारसंघ|भोंगीर]] | [[कोमाटीरेड्डी व्यंकट रेड्डी]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! १५ | [[वारंगल लोकसभा मतदारसंघ|वारंगल]] | [[दयाकर पसुनूरी]] | bgcolor=#FAAFBE|[[तेलंगणा राष्ट्र समिती|टीआरएस]] |- ! १६ | [[महबुबाबाद लोकसभा मतदारसंघ|महबुबाबाद]] | [[कविता मलोत]] | bgcolor=#FAAFBE|[[तेलंगणा राष्ट्र समिती|टीआरएस]] |- ! १७ | [[खम्मम लोकसभा मतदारसंघ|खम्मम]] | [[नाम नागेश्वर राव]] | bgcolor=#FAAFBE|[[तेलंगणा राष्ट्र समिती|टीआरएस]] |} ===त्रिपुरा=== [[File:Tripura Lok Sabha election result 2019.png|thumb|180px]] '''नोंद:''' {{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[त्रिपुरा पश्चिम लोकसभा मतदारसंघ|त्रिपुरा पश्चिम]] | [[प्रतिमा भौमिक]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २ | [[त्रिपुरा पूर्व लोकसभा मतदारसंघ|त्रिपुरा पूर्व]] | [[रेबती त्रिपुरा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |} ===उत्तर प्रदेश=== [[File:Uttar Pradesh Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]] '''नोंद:''' {{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (६२) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#0020C2|[[बहुजन समाज पक्ष|बसप]] (१०) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#66FF99|[[समाजवादी पक्ष|सप]] (५) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#DD8800|[[अपना दल (सोनेलाल)|अद (सो)]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[सहारनपूर लोकसभा मतदारसंघ|सहारनपूर]] | [[हाजी फझलुर रेहमान]] | bgcolor=#0020C2|[[बहुजन समाज पक्ष|बसप]] |- ! २ | [[कैराना लोकसभा मतदारसंघ|कैराना]] | [[प्रदीप कुमार चौधरी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३ | [[मुझफ्फरनगर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरनगर]] | [[संजीव कुमार बल्यान]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४ | [[बिजनोर लोकसभा मतदारसंघ|बिजनोर]] | [[मालूक नागर]] | bgcolor=#0020C2|[[बहुजन समाज पक्ष|बसप]] |- ! ५ | [[नगीना लोकसभा मतदारसंघ|नगीना]] | [[गिरीश चंद्र]] | bgcolor=#0020C2|[[बहुजन समाज पक्ष|बसप]] |- ! ६ | [[मोरादाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मोरादाबाद]] | [[एस.टी. हसन]] | bgcolor=#66FF99|[[समाजवादी पक्ष|सप]] |- ! ७ | [[रामपूर लोकसभा मतदारसंघ|रामपूर]] | [[आझम खान (राजकारणी)|आझम खान]] | bgcolor=#66FF99|[[समाजवादी पक्ष|सप]] |- ! ८ | [[संभल लोकसभा मतदारसंघ|संभल]] | [[शफिकुर रहमान बर्क]] | bgcolor=#66FF99|[[समाजवादी पक्ष|सप]] |- ! ९ | [[अमरोहा लोकसभा मतदारसंघ|अमरोहा]] | [[कुंवर दानिश अली]] | bgcolor=#0020C2|[[बहुजन समाज पक्ष|बसप]] |- ! १० | [[मीरत लोकसभा मतदारसंघ|मीरत]] | [[राजेन्द्र अगरवाल]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ११ | [[बागपत लोकसभा मतदारसंघ|बागपत]] | [[सत्य पाल सिंग]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १२ | [[गाझियाबाद लोकसभा मतदारसंघ|गाझियाबाद]] | [[व्ही.के. सिंग]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १३ | [[गौतम बुद्ध नगर लोकसभा मतदारसंघ|गौतम बुद्ध नगर]] | [[महेश शर्मा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १४ | [[बुलंदशहर लोकसभा मतदारसंघ|बुलंदशहर]] | [[भोला सिंग (उत्तर प्रदेशचे राजकारणी)|भोला सिंग]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १५ | [[अलीगढ लोकसभा मतदारसंघ|अलीगढ]] | [[सतीश कुमार गौतम]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १६ | [[हाथरस लोकसभा मतदारसंघ|हाथरस]] | [[राजवीर सिंग दिलेर]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १७ | [[मथुरा लोकसभा मतदारसंघ|मथुरा]] | [[हेमा मालिनी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १८ | [[आग्रा लोकसभा मतदारसंघ|आग्रा]] | [[सत्य पाल सिंग बाघेल]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १९ | [[फतेहपूर सिक्री लोकसभा मतदारसंघ|फतेहपूर सिक्री]] | [[राजकुमार चहार]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २० | [[फिरोझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फिरोझाबाद]] | [[चंद्रसेन जाडोन]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २१ | [[मैनपुरी लोकसभा मतदारसंघ|मैनपुरी]] | [[मुलायम सिंग यादव]] | bgcolor=#66FF99|[[समाजवादी पक्ष|सप]] |- ! २२ | [[ईटा लोकसभा मतदारसंघ|ईटा]] | [[राजवीर सिंग]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २३ | [[बदाऊँ लोकसभा मतदारसंघ|बदाऊँ]] | [[संघमित्रा मौर्य]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २४ | [[आओनला लोकसभा मतदारसंघ|आओनला]] | [[धर्मेन्द्र कश्यप]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २५ | [[बरेली लोकसभा मतदारसंघ|बरेली]] | [[संतोष कुमार गंगवार]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २६ | [[पीलीभीत लोकसभा मतदारसंघ|पीलीभीत]] | [[वरुण गांधी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २७ | [[शाहजहानपूर लोकसभा मतदारसंघ|शाहजहानपूर]] | [[अरुण कुमार सागर]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २८ | [[खेरी लोकसभा मतदारसंघ|खेरी]] | [[अजय कुमार मिश्रा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २९ | [[धौराहरा लोकसभा मतदारसंघ|धौराहरा]] | [[रेखा वर्मा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३० | [[सीतापूर लोकसभा मतदारसंघ|सीतापूर]] | [[राजेश वर्मा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३१ | [[हरडोई लोकसभा मतदारसंघ|हरडोई]] | [[जय प्रकाश रावत]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३२ | [[मिसरिख लोकसभा मतदारसंघ|मिसरिख]] | [[अशोक कुमार रावत]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३३ | [[उन्नाव लोकसभा मतदारसंघ|उन्नाव]] | [[साक्षी महाराज]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३४ | [[मोहनलालगंज लोकसभा मतदारसंघ|मोहनलालगंज]] | [[कौशल किशोर]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३५ | [[लखनौ लोकसभा मतदारसंघ|लखनौ]] | [[राजनाथ सिंह]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३६ | [[राय बरेली लोकसभा मतदारसंघ|राय बरेली]] | [[सोनिया गांधी]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! ३७ | [[अमेठी लोकसभा मतदारसंघ|अमेठी]] | [[स्मृती इरानी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३८ | [[सुलतानपूर लोकसभा मतदारसंघ|सुलतानपूर]] | [[मेनका गांधी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३९ | [[प्रतापगढ लोकसभा मतदारसंघ|प्रतापगढ]] | [[संगम लाल गुप्ता]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४० | [[फरुखाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरुखाबाद]] | [[मुकेश राजपूत]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४१ | [[इटावा लोकसभा मतदारसंघ|इटावा]] | [[राम शंकर कठेरिया]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४२ | [[कन्नौज लोकसभा मतदारसंघ|कन्नौज]] | [[सुब्रत पाठक]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४३ | [[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर]] | [[सत्यदेव पचौरी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४४ | [[अकबरपूर लोकसभा मतदारसंघ|अकबरपूर]] | [[देवेन्द्र सिंग भोले]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४५ | [[जलाउन लोकसभा मतदारसंघ|जलाउन]] | [[भानु प्रताप सिंग वर्मा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४६ | [[झांसी लोकसभा मतदारसंघ|झांसी]] | [[अनुराग शर्मा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४७ | [[हमीरपूर, उत्तर प्रदेश लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]] | [[पुष्पेंद्र सिंग चंदेल]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४८ | [[बांदा लोकसभा मतदारसंघ|बांदा]] | [[आर.के. सिंग पटेल]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४९ | [[फतेहपूर लोकसभा मतदारसंघ|फतेहपूर]] | [[निरंजन ज्योती]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ५० | [[कौशंबी लोकसभा मतदारसंघ|कौशंबी]] | [[विनोद कुमार सोनकर]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ५१ | [[फूलपूर लोकसभा मतदारसंघ|फूलपूर]] | [[केशरी देवी पटेल]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ५२ | [[अलाहाबाद लोकसभा मतदारसंघ|अलाहाबाद]] | [[रिटा बहुगुणा जोशी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ५३ | [[बाराबंकी लोकसभा मतदारसंघ|बाराबंकी]] | [[उपेंद्र सिंग रावत]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ५४ | [[फैझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फैझाबाद]] | [[लल्लू सिंग]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ५५ | [[आंबेडकर नगर लोकसभा मतदारसंघ|आंबेडकर नगर]] | [[रितेश पांडे]] | bgcolor=#0020C2|[[बहुजन समाज पक्ष|बसप]] |- ! ५६ | [[बाहरैच लोकसभा मतदारसंघ|बाहरैच]] | [[अक्षयबारा लाल गौड]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ५७ | [[कैसरगंज लोकसभा मतदारसंघ|कैसरगंज]] | [[ब्रिज भूषण शरण सिंग]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ५८ | [[श्रावस्ती लोकसभा मतदारसंघ|श्रावस्ती]] | [[राम शिरोमणी वर्मा]] | bgcolor=#0020C2|[[बहुजन समाज पक्ष|बसप]] |- ! ५९ | [[गोंदा लोकसभा मतदारसंघ|गोंदा]] | [[कीर्ती वर्धन सिंग]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ६० | [[डोमारियागंज लोकसभा मतदारसंघ|डोमारियागंज]] | [[जगदंबिका पाल]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ६१ | [[बस्ती लोकसभा मतदारसंघ|बस्ती]] | [[हरीश द्विवेदी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ६२ | [[संत कबीर नगर लोकसभा मतदारसंघ|संत कबीर नगर]] | [[प्रवीण कुमार निषाद]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ६३ | [[महाराजगंज (उत्तर प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]] | [[पंकज चौधरी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ६४ | [[गोरखपूर लोकसभा मतदारसंघ|गोरखपूर]] | [[रविकिशन]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ६५ | [[कुशी नगर लोकसभा मतदारसंघ|कुशी नगर]] | [[विजय कुमार दुबे]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ६६ | [[देवरिया लोकसभा मतदारसंघ|देवरिया]] | [[रामपती राम त्रिपाठी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ६७ | [[बांसगांव लोकसभा मतदारसंघ|बांसगांव]] | [[कमलेश पासवान]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ६८ | [[लालगंज लोकसभा मतदारसंघ|लालगंज]] | [[संगीता आझाद]] | bgcolor=#0020C2|[[बहुजन समाज पक्ष|बसप]] |- ! ६९ | [[आझमगढ लोकसभा मतदारसंघ|आझमगढ]] | [[अखिलेश यादव]] | bgcolor=#66FF99|[[समाजवादी पक्ष|सप]] |- ! ७० | [[घोसी लोकसभा मतदारसंघ|घोसी]] | [[अतुल राय]] | bgcolor=#0020C2|[[बहुजन समाज पक्ष|बसप]] |- ! ७१ | [[सलीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|सलीमपूर]] | [[रवींद्र कुशवाहा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ७२ | [[बलिया लोकसभा मतदारसंघ|बलिया]] | [[वीरेंद्र सिंग मस्त]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ७३ | [[जौनपूर लोकसभा मतदारसंघ|जौनपूर]] | [[श्याम सिंग यादव]] | bgcolor=#0020C2|[[बहुजन समाज पक्ष|बसप]] |- ! ७४ | [[मछलीशहर लोकसभा मतदारसंघ|मछलीशहर]] | [[बी.पी. सरोज]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ७५ | [[गाझीपूर लोकसभा मतदारसंघ|गाझीपूर]] | [[अफझल अन्सारी]] | bgcolor=#0020C2|[[बहुजन समाज पक्ष|बसप]] |- ! ७६ | [[चंदौली लोकसभा मतदारसंघ|चंदौली]] | [[महेंद्र नाथ पांडे]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ७७ | [[वाराणसी लोकसभा मतदारसंघ|वाराणसी]] | [[नरेंद्र मोदी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ७८ | [[भदोही लोकसभा मतदारसंघ|भदोही]] | [[रमेश चंद बिंद]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ७९ | [[मिर्झापूर लोकसभा मतदारसंघ|मिर्झापूर]] | [[अनुप्रिया पटेल]] | bgcolor=#DD8800|[[अपना दल (सोनेलाल)|अद (सो)]] |- ! ८० | [[रॉबर्ट्सगंज लोकसभा मतदारसंघ|रॉबर्ट्सगंज]] | [[पकौरी लाल]] | bgcolor=#DD8800|[[अपना दल (सोनेलाल)|अद (सो)]] |} ===उत्तराखंड=== [[File:Uttarakhand Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]] '''नोंद:''' {{legend2|#FBB917|[[भाजप]](५) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[तेहरी गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|तेहरी गढवाल]] | [[माला राज्य लक्ष्मी शाह]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २ | [[गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|गढवाल]] | [[तीरथ सिंग रावत]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३ | [[अलमोडा लोकसभा मतदारसंघ|अलमोडा]] | [[अजय टामटा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४ | [[नैनिताल-उधमसिंग नगर लोकसभा मतदारसंघ|नैनिताल-उधमसिंग नगर]] | [[अजय भट्ट]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ५ | [[हरिद्वार लोकसभा मतदारसंघ|हरिद्वार]] | [[रमेश पोखरियाल]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |} ===पश्चिम बंगाल=== [[File:West Bengal Lok Sabha election result 2019.png|thumb|200px]] '''नोंद:''' {{legend2|#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|एआयटीसी]] (२२) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (१८) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[कूच बिहार लोकसभा मतदारसंघ|कूच बिहार]] | [[निशिथ प्रामाणिक]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २ | [[अलिपूरदुआर्स लोकसभा मतदारसंघ|अलिपूरदुआर्स]] | [[जॉन बार्ला]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३ | [[जलपाईगुडी लोकसभा मतदारसंघ|जलपाईगुडी]] | [[जयंत कुमार रॉय]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४ | [[दार्जीलिंग लोकसभा मतदारसंघ|दार्जीलिंग]] | [[राजू बिश्ट]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ५ | [[रायगंज लोकसभा मतदारसंघ|रायगंज]] | [[देबश्री चौधरी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ६ | [[बालुरघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालुरघाट]] | [[सुकांता मजुमदार]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ७ | [[मालदा उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|मालदा उत्तर]] | [[खगेन मुर्मु]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ८ | [[मालदा दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|मालदा दक्षिण]] | [[अबू हासेम खान चौधरी]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! ९ | [[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर]] | [[खलीलुर रहमान]] | bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]] |- ! १० | [[बहरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बहरामपूर]] | [[अधीर रंजन चौधरी]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- ! ११ | [[मुर्शिदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुर्शिदाबाद]] | [[अबू ताहेर खान]] | bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]] |- ! १२ | [[कृष्णनगर लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णनगर]] | [[महुआ मोइत्रा]] | bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]] |- ! १३ | [[राणाघाट लोकसभा मतदारसंघ|राणाघाट]] | [[जगन्नाथ सरकार (भाजप राजकारणी)|जगन्नाथ सरकार]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १४ | [[बनगांव लोकसभा मतदारसंघ|बनगांव]] | [[शंतनू ठाकुर]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १५ | [[बराकपूर लोकसभा मतदारसंघ|बराकपूर]] | [[अर्जुन सिंग (बंगाली राजकारणी)|अर्जुन सिंग]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! १६ | [[दम दम लोकसभा मतदारसंघ|दम दम]] | [[सौगाता रॉय]] | bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]] |- ! १७ | [[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]] | [[ककली घोष दस्तीदार]] | bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]] |- ! १८ | [[बशीरहाट लोकसभा मतदारसंघ|बशीरहाट]] | [[नुसरत जहाँ]] | bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]] |- ! १९ | [[जयनगर लोकसभा मतदारसंघ|जयनगर]] | [[प्रतिमा मोंडल]] | bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]] |- ! २० | [[मथुरापूर लोकसभा मतदारसंघ|मथुरापूर]] | [[चौधरी मोहन जतुआ]] | bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]] |- ! २१ | [[डायमंड हार्बर लोकसभा मतदारसंघ|डायमंड हार्बर]] | [[अभिषेक बॅनर्जी]] | bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]] |- ! २२ | [[जादवपूर लोकसभा मतदारसंघ|जादवपूर]] | [[मिमी चक्रबोर्ती]] | bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]] |- ! २३ | [[कोलकाता दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|कोलकाता दक्षिण]] | [[माला रॉय]] | bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]] |- ! २४ | [[कोलकाता उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|कोलकाता उत्तर]] | [[सुदीप बंदोपाध्याय]] | bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]] |- ! २५ | [[हावरा लोकसभा मतदारसंघ|हावरा]] | [[प्रसून बॅनरजी]] | bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]] |- ! २६ | [[उलुबेरिया लोकसभा मतदारसंघ|उलुबेरिया]] | [[सजदा अहमद]] | bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]] |- ! २७ | [[सेरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|सेरामपूर]] | [[कल्याण बॅनर्जी]] | bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]] |- ! २८ | [[हूगळी लोकसभा मतदारसंघ|हूगळी]] | [[लॉकेट चॅटर्जी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २९ | [[आरामबाग लोकसभा मतदारसंघ|आरामबाग]] | [[अपरूपा पोद्दार]] | bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]] |- ! ३० | [[तामलुक लोकसभा मतदारसंघ|तामलुक]] | [[दिब्येंदु अधिकारी]] | bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]] |- ! ३१ | [[कांती लोकसभा मतदारसंघ|कांती]] | [[शिशिर अधिकारी]] | bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]] |- ! ३२ | [[घटाल लोकसभा मतदारसंघ|घटाल]] | [[दीपक अधिकारी]] | bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]] |- ! ३३ | [[झारग्राम लोकसभा मतदारसंघ|झारग्राम]] | [[कुणार हेम्ब्राम]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३४ | [[मेदिनीपूर लोकसभा मतदारसंघ|मेदिनीपूर]] | [[दिलीप घोष]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३५ | [[पुरुलिया लोकसभा मतदारसंघ|पुरुलिया]] | [[ज्योतिर्मोय सिंग माहतो]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३६ | [[बांकुरा लोकसभा मतदारसंघ|बांकुरा]] | [[सुभाष सरकार]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३७ | [[बिश्नुपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिश्नुपूर]] | [[सौमित्र खान]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३८ | [[बर्धमान-पूर्ब लोकसभा मतदारसंघ|बर्धमान-पूर्ब]] | [[सुनील कुमार मोंडल]] | bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]] |- ! ३९ | [[बर्धमान-दुर्गापूर लोकसभा मतदारसंघ|बर्धमान-दुर्गापूर]] | [[एस.एस. अहलुवालिया]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४० | [[आसनसोल लोकसभा मतदारसंघ|आसनसोल]] | [[बाबुल सुप्रियो]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४१ | [[बोलपूर लोकसभा मतदारसंघ|बोलपूर]] | [[असित कुमार माल]] | bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]] |- ! ४२ | [[बीरभूम लोकसभा मतदारसंघ|बीरभूम]] | [[शताब्दी रॉय]] | bgcolor=#66FF00|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|अभातृकाँ]] |} ===अंदमान आणि निकोबार=== [[File:Andaman and Nicobar Islands Lok Sabha election result 2019.png|thumb|150px]] '''नोंद:''' {{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार]] | [[कुलदीप राज शर्मा]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |} ===चंडीगढ=== [[File:Chandigarh Lok Sabha election result 2019.png|thumb|150px]] '''नोंद:''' {{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[चंडीगढ लोकसभा मतदारसंघ|चंडीगढ]] | [[किरण खेर]] | bgcolor=#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |} ===दादरा आणि नगर हवेली=== [[File:Dadra and Nagar Haveli Lok Sabha election result.png|thumb|150px]] '''नोंद:''' {{legend2|#D3D3D3|अपक्ष (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[दादरा आणि नगर हवेली लोकसभा मतदारसंघ|दादरा आणि नगर हवेली]] | [[मोहनभाई सानजीभाई डेलकर]] | bgcolor=#D3D3D3|अपक्ष |} ===दमण आणि दीव=== '''नोंद:''' {{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[दमण आणि दीव लोकसभा मतदार|दमण आणि दीव]] | [[लालुभाई पटेल]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |} ===दिल्ली=== [[File:Delhi Lok Sabha election result 2019.png|thumb|150px]] '''नोंद:''' {{legend2|#FBB917|[[भाजप]] (७) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[चांदनी चौक लोकसभा मतदारसंघ|चांदनी चौक]] | [[हर्ष वर्धन (राजकारणी)|हर्ष वर्धन]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! २ | [[ईशान्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|ईशान्य दिल्ली]] | [[मनोज तिवारी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ३ | [[पूर्व दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व दिल्ली]] | [[गौतम गंभीर]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ४ | [[नवी दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|नवी दिल्ली]] | [[मीनाक्षी लेखी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ५ | [[वायव्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|वायव्य दिल्ली]] | [[हंस राज हंस]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! ६ | [[पश्चिम दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम दिल्ली]] | [[पर्वेश वर्मा]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |- ! 7 | [[दक्षिण दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण दिल्ली]] | [[रमेश बिधुरी]] | bgcolor=#FBB917|[[भाजप]] |} ===लक्षद्वीप=== '''नोंद:''' {{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राक्राँ]] (1) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[लक्षद्वीप लोकसभा मतदारसंघ|लक्षद्वीप]] | [[मोहम्मद फैझल पी.पी.]] | bgcolor=#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राक्राँ]] |} ===पुदुच्चेरी=== [[File:Puducherry Lok Sabha election result 2019.png|thumb|150px]] '''नोंद:''' {{legend2|#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस|INC]] (1) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ | [[पुदुच्चेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुदुच्चेरी]] | [[व्ही. वैतिलिंगम]] | bgcolor=#00FFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |} ===नियुक्त=== '''नोंद:''' {| class="wikitable" cellpadding="6" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! क्र ! style="width:120px" | मतदारसंघ ! style="width:180px" | खासदार ! पक्ष |- ! १ |rowspan="2"|अँग्लो-इंडियन सदस्य | '''थकित''' | |- ! २ | '''थकित''' | |} </small> {{भारतीय संसद}} [[वर्ग:१७ वी लोकसभा|सदस्य]] [[वर्ग:लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] ljf4a2yqt6wkfmc63m1iidhul2hvxv8 0 245616 2686061 2430992 2026-05-26T12:22:41Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने पुनर्निर्देशन ठेउन लेख [[एम.के. विष्णु प्रसाद]] वरुन [[एम.के. विष्णू प्रसाद]] ला हलविला 2430992 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = एम.के. विष्णू प्रसाद | लघुचित्र= | पद = [[संसद सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[२३ मे]], [[इ.स. २०१४]] | कार्यकाळ_समाप्ती = | राष्ट्रपती = [[राम नाथ कोविंद]] | मागील = | पुढील = | जन्मदिनांक = <!-- {{जन्म दिनांक आणि वय|1955|11|29}} --> | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = | नाते = | पती = | पत्नी = | अपत्ये = | निवास = | मतदारसंघ = [[(लोकसभा मतदारसंघ)| ]] | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''एम.के. विष्णू प्रसाद''' ( - ) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[लोकसभा मतदारसंघ|मतदारसंघातून]] भाजपतर्फे [[१७वी लोकसभा|१७व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले. {{DEFAULTSORT:*}} [[वर्ग:चे खासदार]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] f0cowmiupy22z2kh72kgsvrsq82vjdz 2686068 2686061 2026-05-26T12:37:58Z Abhijitsathe 4193 2686068 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = एम.के. विष्णू प्रसाद | चित्र नाव = M._K._Vishnu_Prasad.png | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[कडलूर लोकसभा मतदारसंघ|कडलूर]] | कार्यकाळ_आरंभ = ४ जून २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[टी.आर.व्ही.एस. रमेश]] | पुढील = | मतदारसंघ1 = [[आरणी लोकसभा मतदारसंघ|आरणी]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = २३ मे २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = ४ जून २०२४ | मागील1 = [[व्ही. एलुमलाई]] | पुढील1 = [[एम.एस. थरानीवेंदन]] | पद2 = [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = चेय्युर | कार्यकाळ_आरंभ2 = मे २००६ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = मे २०११ | मागील2 = | पुढील2 = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1972|7|8}} | जन्मस्थान = [[चेन्नई]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | वडील = [[एम. कृष्णस्वामी]] | नाते = सौम्या अंबुमणी (बहीण)<br>[[अंबुमणी रामदोस]] (मेव्हणा) | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''एम.के. विष्णू प्रसाद''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: தொல். திருமாவளவன்) हे एक भारतीय राजकारणी व विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षातर्फे २०१९ साली [[तमिळनाडू]]च्या [[आरणी लोकसभा मतदारसंघ|आरणी]] लोकसभा मतदारसंघातून [[१७ वी लोकसभा|१७व्या]] तर २०२४ साली [[कडलूर लोकसभा मतदारसंघ|कडलूर]] येथून [[१७ वी लोकसभा|१८व्या]] लोकसभेवर निवडून गेले. त्यांचे वडील [[एम. कृष्णस्वामी]] व मेव्हणा [[अंबुमणी रामदोस]] हे दोघे संसद सदस्य तर बहिण सौम्या [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य आहे. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] e3pk3yozzxr0m8v0u65h8s0zaidj68p 2686081 2686068 2026-05-26T13:01:00Z Abhijitsathe 4193 2686081 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = एम.के. विष्णू प्रसाद | चित्र नाव = M._K._Vishnu_Prasad.png | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[कडलूर लोकसभा मतदारसंघ|कडलूर]] | कार्यकाळ_आरंभ = ४ जून २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[टी.आर.व्ही.एस. रमेश]] | पुढील = | मतदारसंघ1 = [[आरणी लोकसभा मतदारसंघ|आरणी]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = २३ मे २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = ४ जून २०२४ | मागील1 = [[व्ही. एलुमलाई]] | पुढील1 = [[एम.एस. थरानीवेंदन]] | पद2 = [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = चेय्युर | कार्यकाळ_आरंभ2 = मे २००६ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = मे २०११ | मागील2 = | पुढील2 = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1972|7|8}} | जन्मस्थान = [[चेन्नई]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | वडील = [[एम. कृष्णस्वामी]] | नाते = सौम्या अंबुमणी (बहीण)<br>[[अंबुमणी रामदोस]] (मेव्हणा) | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''एम.के. विष्णू प्रसाद''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: தொல். திருமாவளவன்) हे एक भारतीय राजकारणी व विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षातर्फे २०१९ साली [[तमिळनाडू]]च्या [[आरणी लोकसभा मतदारसंघ|आरणी]] लोकसभा मतदारसंघातून [[१७ वी लोकसभा|१७व्या]] तर २०२४ साली [[कडलूर लोकसभा मतदारसंघ|कडलूर]] येथून [[१८ वी लोकसभा|१८व्या]] लोकसभेवर निवडून गेले. त्यांचे वडील [[एम. कृष्णस्वामी]] व मेव्हणा [[अंबुमणी रामदोस]] हे दोघे संसद सदस्य तर बहिण सौम्या [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य आहे. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] fbqv130ovu53sxis413m15vsgmhjex1 0 246335 2686219 1702941 2026-05-27T04:45:59Z Abhijitsathe 4193 2686219 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = टी.आर. पारिवेंदार | चित्र नाव = T_R_Pachamuthu-Milan-2009.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद2 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = [[पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेराम्बलुर]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = २३ मे २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = ४ जून २०२४ | मागील2 = [[आर.पी. मरुताराजा]] | पुढील2 = [[के.एन. अरुण नेहरू]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1941|8|24}} | जन्मस्थान = [[अत्तुर]], [[सेलम जिल्हा]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[इंडिया जननायका कट्ची]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''टी.आर. पारिवेंदार''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: தாண்டவராயபுரம் ராமசாமி பச்சமுத்து) हे एक भारतीय शिक्षणतज्ञ, राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते [[इंडिया जननायका कट्ची]] ह्या राजकीय पक्षाचे संस्थापक व अध्यक्ष आहेत. २०१४ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[तमिळनाडू]]च्या [[पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेराम्बलुर]] मतदारसंघातून [[१७वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेले. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] 4qk2whwnngljs7x4c8myssu125x7zht 0 246337 2686073 2032495 2026-05-26T12:46:03Z Abhijitsathe 4193 2686073 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = टी.आर.व्ही.एस. रमेश | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद2 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = [[कडलूर लोकसभा मतदारसंघ|कडलूर]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = २३ मे २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = ४ जून २०२४ | मागील2 = [[ए. अरुणमोळीतेवन]] | पुढील2 = [[एम.के. विष्णू प्रसाद]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1970|11|9}} | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''टी.आर.व्ही.एस. रमेश''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: டி. ஆர். வி. எஸ். ரமேஷ்) हे एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१९ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम|द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[आरणी लोकसभा मतदारसंघ|आरणी]] मतदारसंघातून [[१७वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेले. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] d6aos2dorehtfp7lt6uw1vhrk25e2in 0 247134 2686249 2032158 2026-05-27T08:47:46Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[कुमार पी.]] वरुन [[पी. कुमार]] ला हलविला 2032158 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = कुमार पी. | लघुचित्र= | पद = [[संसद सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[२३ मे]], [[इ.स. २०१४]] | कार्यकाळ_समाप्ती = | राष्ट्रपती = [[प्रणव मुखर्जी]], [[रामनाथ कोविंद]] | मागील = | पुढील = | जन्मदिनांक = <!-- {{जन्म दिनांक आणि वय|1955|11|29}} --> | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = | नाते = | पती = | पत्नी = | अपत्ये = | निवास = | मतदारसंघ = [[ (लोकसभा मतदारसंघ)| ]] | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''कुमार पी.''' ( - ) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[ लोकसभा मतदारसंघ|मतदारसंघातून]] भाजपतर्फे [[१६वी लोकसभा|१६व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले. {{DEFAULTSORT:*}} [[वर्ग:चे खासदार]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] fxkh7zmadq00twe4idafj16orcaoalf 2686252 2686249 2026-05-27T08:56:10Z Abhijitsathe 4193 2686252 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = पी. कुमार | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद2 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = १ सप्टेंबर २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २३ मे २०१९ | मागील2 = [[एल. गणेशन]] | पुढील2 = [[सु. तिरुनवुक्करसार]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1971|4|21}} | जन्मस्थान = [[पुदुकोट्टई जिल्हा]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''पलानीवेल कुमार''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: மருதராஜா) हे एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१४ ते २०२४ दरम्यान लोकसभा सदस्य होते. पी. कुमार [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अण्णा द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]] मतदारसंघातून [[१५वी लोकसभा|१५व्या]] व [[१६वी लोकसभा|१६व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] 8uy108baxl451ssphndwvertmqu8msj 2686253 2686252 2026-05-27T08:56:45Z Abhijitsathe 4193 2686253 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = पी. कुमार | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद2 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = १ सप्टेंबर २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २३ मे २०१९ | मागील2 = [[एल. गणेशन]] | पुढील2 = [[सु. तिरुनवुक्करसार]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1971|4|21}} | जन्मस्थान = [[पुदुकोट्टई जिल्हा]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''पलानीवेल कुमार''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: மருதராஜா) हे एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१४ ते २०२४ दरम्यान लोकसभा सदस्य होते. पी. कुमार [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अण्णा द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]] मतदारसंघातून [[१५वी लोकसभा|१५व्या]] व [[१६वी लोकसभा|१६व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] 3u7e9ti8c0x8i2i9y24lpgvri0lglpc 2686254 2686253 2026-05-27T08:57:11Z Abhijitsathe 4193 2686254 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = पी. कुमार | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद2 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = १ सप्टेंबर २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २३ मे २०१९ | मागील2 = [[एल. गणेशन]] | पुढील2 = [[सु. तिरुनवुक्करसार]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1971|4|21}} | जन्मस्थान = [[पुदुकोट्टई जिल्हा]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''पलानीवेल कुमार''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: ப. குமார்) हे एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१४ ते २०२४ दरम्यान लोकसभा सदस्य होते. पी. कुमार [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अण्णा द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]] मतदारसंघातून [[१५वी लोकसभा|१५व्या]] व [[१६वी लोकसभा|१६व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] mt6j0f5803u9nr5piv5vg8wrypy6uel 0 247153 2686240 2032316 2026-05-27T07:12:27Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[गोपालकृष्णन सी.]] वरुन [[सी. गोपालकृष्णन]] ला हलविला 2032316 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = गोपालकृष्णन सी. | लघुचित्र= | पद = [[संसद सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[२३ मे]], [[इ.स. २०१४]] | कार्यकाळ_समाप्ती = | राष्ट्रपती = [[प्रणव मुखर्जी]], [[रामनाथ कोविंद]] | मागील = | पुढील = | जन्मदिनांक = <!-- {{जन्म दिनांक आणि वय|1955|11|29}} --> | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = | नाते = | पती = | पत्नी = | अपत्ये = | निवास = | मतदारसंघ = [[ (लोकसभा मतदारसंघ)| ]] | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपालकृष्णन सी.''' ( - ) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[ लोकसभा मतदारसंघ|मतदारसंघातून]] भाजपतर्फे [[१६वी लोकसभा|१६व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले. {{DEFAULTSORT:*}} [[वर्ग:चे खासदार]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] 8dgf7loa42yj4uxz9ig0mk75t7ry2ps 2686242 2686240 2026-05-27T07:14:55Z Abhijitsathe 4193 2686242 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = सी. गोपालकृष्णन | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद2 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = १ सप्टेंबर २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २३ मे २०१९ | मागील2 = [[ए. राजा]] | पुढील2 = [[ए. राजा]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1962|2|17}} | जन्मस्थान = [[निलगिरी जिल्हा]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''सी. गोपालकृष्णन''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: சி. கோபாலகிருஷ்ணன்) हे एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१४ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अण्णा द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी]] मतदारसंघातून [[१६वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेले. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] 477t2u1jja049ndrkag60fjp046rclk 0 247225 2686080 2685174 2026-05-26T12:57:19Z Abhijitsathe 4193 2686080 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = पोन राधाकृष्णन | चित्र नाव = Pon_Radhakrishnan.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[वित्त मंत्रालय (भारत)|अर्थ मंत्रालय राज्यमंत्री]] | कार्यकाळ_आरंभ = ३ सप्टेंबर २०१७ | कार्यकाळ_समाप्ती = २४ मे २०१९ | पंतप्रधान = [[नरेंद्र मोदी]] | मंत्री = [[अरूण जेटली]] | मागील = [[अर्जुन राम मेघवाल]] | पुढील = [[अनुराग ठाकुर]] | पद1 = [[बंदरे, जहाज वाहतूक आणि जलमार्ग मंत्रालय (भारत)|वाहतूक राज्यमंत्री]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = ९ नोव्हेंबर २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = २४ मे २०१९ | पंतप्रधान1 = [[नरेंद्र मोदी]] | मंत्री1 = [[नितीन गडकरी]] | मागील1 = कृष्णन पाल गुर्जर | पुढील1 = [[मनसुख मांडविया]] | पद3 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ3 = [[कन्याकुमारी लोकसभा मतदारसंघ|कन्याकुमारी]] | कार्यकाळ_आरंभ3 = ५ जून २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती3 = २३ मे २०१९ | मागील3 = जे. हेलन डेव्हिडसन | पुढील3 = [[एच. वसंतकुमार]] | मतदारसंघ4 = [[नागरकोविल लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|नागरकोविल]] | कार्यकाळ_आरंभ4 = ६ ऑक्टोबर १९९९ | कार्यकाळ_समाप्ती4 = १६ मे २००४ | मागील4 = एन. डेनिस | पुढील4 = ए.व्ही. बेल्लार्मिन | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1952|3|1}} | जन्मस्थान = [[नागरकोविल]], [[तमिळनाडू]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''पोन राधाकृष्णन''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: பொன். இராதாகிருஷ்ணன்) हे भारतीय राजकारणी, माजी [[लोकसभा]] सदस्य व माजी [[भारताचे केंद्रीय मंत्रिमंडळ|केंद्रीय मंत्री]] आहेत. ते २०१४ साली [[कन्याकुमारी लोकसभा मतदारसंघ|कन्याकुमारी]] येथून व त्यापूर्वी १९९९ साली [[नागरकोविल लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|नागरकोविल]] येथून लोकसभेवर निवडून गेले होते. {{DEFAULTSORT:*}} [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] 2qdm3sqz9nnyel41dgcq9icnk504509 0 247266 2686077 2033143 2026-05-26T12:52:06Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[मरुताराजा आर.पी.]] वरुन [[आर.पी. मरुताराजा]] ला हलविला 2033143 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = मरुताराजा आर.पी. | लघुचित्र= | पद = [[संसद सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[२३ मे]], [[इ.स. २०१४]] | कार्यकाळ_समाप्ती = | राष्ट्रपती = [[प्रणव मुखर्जी]], [[रामनाथ कोविंद]] | मागील = | पुढील = | जन्मदिनांक = <!-- {{जन्म दिनांक आणि वय|1955|11|29}} --> | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = | नाते = | पती = | पत्नी = | अपत्ये = | निवास = | मतदारसंघ = [[ (लोकसभा मतदारसंघ)| ]] | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''मरुताराजा आर.पी.''' ( - ) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[ लोकसभा मतदारसंघ|मतदारसंघातून]] भाजपतर्फे [[१६वी लोकसभा|१६व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले. {{DEFAULTSORT:*}} [[वर्ग:चे खासदार]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] tkyve7dsc303uzb98rdughgy53uswle 2686079 2686077 2026-05-26T12:56:03Z Abhijitsathe 4193 2686079 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = आर.पी. मरुताराजा | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद2 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = [[पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेराम्बलुर]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = १ सप्टेंबर २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २३ मे २०१९ | मागील2 = [[डी. नेपोलियन]] | पुढील2 = [[टी.आर. पारिवेंदार]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1963|3|7}} | जन्मस्थान = [[पेराम्बलुर]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''आर.पी. मरुताराजा''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: மருதராஜா) हे एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१४ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अण्णा द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेराम्बलुर]] मतदारसंघातून [[१६वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेले. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] 912bu7fgra7hjarix59awxaisn22wlw 2686082 2686079 2026-05-26T13:03:52Z Abhijitsathe 4193 2686082 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = आर.पी. मरुताराजा | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद2 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = [[पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेराम्बलुर]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = १ सप्टेंबर २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २३ मे २०१९ | मागील2 = [[नेपोलियन (अभिनेता)|नेपोलियन]] | पुढील2 = [[टी.आर. पारिवेंदार]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1963|3|7}} | जन्मस्थान = [[पेराम्बलुर]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''आर.पी. मरुताराजा''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: மருதராஜா) हे एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१४ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अण्णा द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेराम्बलुर]] मतदारसंघातून [[१६वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेले. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] fbi2hn6budiakfp6zwkz9vv43likza3 0 247402 2686069 2008607 2026-05-26T12:38:51Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[एलुमलै व्ही.]] वरुन [[व्ही. एलुमलाई]] ला हलविला 2008607 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = एलुमलै व्ही. | लघुचित्र= | पद = [[संसद सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[२३ मे]], [[इ.स. २०१४]] | कार्यकाळ_समाप्ती = | राष्ट्रपती = [[प्रणव मुखर्जी]], [[रामनाथ कोविंद]] | मागील = | पुढील = | जन्मदिनांक = <!-- {{जन्म दिनांक आणि वय|1955|11|29}} --> | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = | नाते = | पती = | पत्नी = | अपत्ये = | निवास = | मतदारसंघ = [[(लोकसभा मतदारसंघ)| ]] | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''एलुमलै व्ही.''' ( - ) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[लोकसभा मतदारसंघ|मतदारसंघातून]] भाजपतर्फे [[१६वी लोकसभा|१६व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले. {{DEFAULTSORT:*}} [[वर्ग:चे खासदार]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] s5mk4ja536c6aiyb8dxazubk3bni8wo 2686071 2686069 2026-05-26T12:41:38Z Abhijitsathe 4193 2686071 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = व्ही. एलुमलाई | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद2 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = [[आरणी लोकसभा मतदारसंघ|आरणी]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = १ सप्टेंबर २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २३ मे २०१९ | मागील2 = [[के.एस. अळागिरी]] | पुढील2 = [[टी.आर.व्ही.एस. रमेश]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1955|5|3}} | जन्मस्थान = [[विलुपुरम जिल्हा]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''व्ही. एलुमलाई''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: ஆ. அருண்மொழித்தேவன்) हे एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१९ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अण्णा द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[आरणी लोकसभा मतदारसंघ|आरणी]] मतदारसंघातून [[१६वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेले. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] 81zmhu65rmhdab84d4eob7d7xsmbja9 2686072 2686071 2026-05-26T12:42:44Z Abhijitsathe 4193 2686072 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = व्ही. एलुमलाई | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद2 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = [[आरणी लोकसभा मतदारसंघ|आरणी]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = १ सप्टेंबर २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २३ मे २०१९ | मागील2 = [[एम. कृष्णस्वामी]] | पुढील2 = [[एम.के. विष्णू प्रसाद]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1955|5|3}} | जन्मस्थान = [[विलुपुरम जिल्हा]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''व्ही. एलुमलाई''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: ஆ. அருண்மொழித்தேவன்) हे एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१९ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अण्णा द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[आरणी लोकसभा मतदारसंघ|आरणी]] मतदारसंघातून [[१६वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेले. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] pxshfiz7jzgtz7vwt9iwsby1amengas 2686074 2686072 2026-05-26T12:46:57Z Abhijitsathe 4193 2686074 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = व्ही. एलुमलाई | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद2 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = [[आरणी लोकसभा मतदारसंघ|आरणी]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = १ सप्टेंबर २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २३ मे २०१९ | मागील2 = [[एम. कृष्णस्वामी]] | पुढील2 = [[एम.के. विष्णू प्रसाद]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1955|5|3}} | जन्मस्थान = [[विलुपुरम जिल्हा]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''व्ही. एलुमलाई''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: ஆ. அருண்மொழித்தேவன்) हे एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१४ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अण्णा द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[आरणी लोकसभा मतदारसंघ|आरणी]] मतदारसंघातून [[१६वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेले. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] t72zz5l7m3zmcumr7snit0e5dit96e0 2686075 2686074 2026-05-26T12:47:48Z Abhijitsathe 4193 2686075 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = व्ही. एलुमलाई | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद2 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = [[आरणी लोकसभा मतदारसंघ|आरणी]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = १ सप्टेंबर २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २३ मे २०१९ | मागील2 = [[एम. कृष्णस्वामी]] | पुढील2 = [[एम.के. विष्णू प्रसाद]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1955|5|3}} | जन्मस्थान = [[विलुपुरम जिल्हा]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''व्ही. एलुमलाई''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: வி.ஏழுமலை) हे एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१४ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अण्णा द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[आरणी लोकसभा मतदारसंघ|आरणी]] मतदारसंघातून [[१६वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेले. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] m9e94a17m8kxepazozlk132wud65odg 0 247433 2686065 2165764 2026-05-26T12:33:16Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[अन्बुमणी रामदोस]] वरुन [[अंबुमणी रामदोस]] ला हलविला 2008233 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = अन्बुमणी रामदोस | लघुचित्र= | पद = [[संसद सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[२३ मे]], [[इ.स. २०१४]] | कार्यकाळ_समाप्ती = | राष्ट्रपती = [[प्रणव मुखर्जी]], [[रामनाथ कोविंद]] | मागील = | पुढील = | जन्मदिनांक = <!-- {{जन्म दिनांक आणि वय|1955|11|29}} --> | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = | नाते = | पती = | पत्नी = | अपत्ये = | निवास = | मतदारसंघ = [[(लोकसभा मतदारसंघ)| ]] | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''अन्बुमणी रामदोस''' ( - ) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[लोकसभा मतदारसंघ|मतदारसंघातून]] भाजपतर्फे [[१६वी लोकसभा|१६व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले. {{DEFAULTSORT:*}} [[वर्ग:चे खासदार]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] gkhfdgy2yaqwt6xd5iam32ah83dw493 0 253717 2686236 2683256 2026-05-27T06:20:02Z ~2026-31571-01 183555 2686236 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''ऑर्थो हॅन्टा विषाणू''' (किंवा '''हंताविषाणू''' (''हंता व्हायरस'') हा एक एकल, आच्छादित, नकारात्मक अर्थाने आरएनए व्हायरस आहे. हे विषाणू सामान्यपणे उंदीरांना संक्रमित करतात परंतु त्यांच्यात आजार उद्भवत नाहीत.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Zöldi|first=Viktor|last2=Turunen|first2=Topi|last3=Lyytikäinen|first3=Outi|last4=Sane|first4=Jussi|date=2017-10|title=Knowledge, attitudes, and practices regarding ticks and tick-borne diseases, Finland|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.ttbdis.2017.07.004|journal=Ticks and Tick-borne Diseases|volume=8|issue=6|pages=872–877|doi=10.1016/j.ttbdis.2017.07.004|issn=1877-959X}}</ref> उंदीर मूत्र, [[लाळ]] किंवा [[विष्ठा|विष्ठ]] यांच्या संपर्कातून मानवांना हंताविषाणूची लागण होऊ शकते. == विषाणूशास्त्र == === '''वर्गीकरण''' === हंता व्हायरस बन्याव्हायरस आहे. बन्याव्हायरस ऑर्डर बारा कुटुंबांमध्ये विभागली आहे. या ऑर्डरच्या सर्व सदस्यांप्रमाणेच हंताव्हायरसमध्ये तीन नकारात्मक अर्थाने, एकल-अडकलेल्या आरएनए सेगमेंट्सचा समावेश जनुकांमध्ये असतो म्हणून नकारात्मक अर्थाने आरएनए व्हायरस वर्गीकृत केले जातात. इतर बुनियाविरलेस कुटुंबातील सदस्य सामान्यत: आर्थ्रोपॉड-जनित विषाणू असतात,<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Plyusnin|first=A.|last2=Vapalahti|first2=O.|last3=Vaheri|first3=A.|date=1996-11-01|title=Hantaviruses: genome structure, expression and evolution|url=https://www.microbiologyresearch.org/content/journal/jgv/10.1099/0022-1317-77-11-2677|journal=Journal of General Virology|language=en|volume=77|issue=11|pages=2677–2687|doi=10.1099/0022-1317-77-11-2677|issn=0022-1317}}</ref> परंतु मानवांमध्ये प्रामुख्याने एरोसोलिज्ड मलमूत्र किंवा [[उंदीर]] चाव्याद्वारे श्वास माध्यमातून हंता व्हायरस मानवांमध्ये संक्रमित केले जातात. ==बाह्य दुवे== [https://marathidoctor.com/hantavirus-in-marathi.html १) हंता व्हायरस कारणे, लक्षणे, प्रसार, प्रतिबंध, उपचार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200325092208/https://marathidoctor.com/hantavirus-in-marathi.html |date=2020-03-25 }} * [https://marathidoctor.com/hantavirus-in-marathi.html हंता व्हायरस सर्व माहिती] * {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200325092208/https://marathidoctor.com/hantavirus-in-marathi.html |date=2020-03-25 }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:विषाणू]] oeqidrdnvpni9ynoy7n0isk1joibcq6 14 263766 2686087 2686044 2026-05-26T13:54:49Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-31410-39|~2026-31410-39]] ([[User talk:~2026-31410-39|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2074349 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:रत्‍नागिरी तालुका|गावे]] [[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गावे]] [[वर्ग:तालुक्यानुसार महाराष्ट्रातील गावे]] l73t601vy7zb25dptsso49mbvfqqe35 0 279351 2686173 2666261 2026-05-26T19:55:08Z ~2026-31501-11 183539 /* भौगोलिक स्थान */ 2686173 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''वज्रचौंडे''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= तासगांव | जिल्हा = [[सांगली जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/१० |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''वज्रचौंडे''' हे [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[तासगांव तालुका|तासगांव तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== माजी उपमुख्यमंत्री/ गृहमंत्री माननीय स्वर्गीय आर आर आबा पाटील यांच्या अंजनी गावच्या पश्चिमेला आणि अग्रणी नदीच्या काठी वसलेले वज्रचौंडे गाव आहे. वज्रचौंडे गावच्या पश्चिमेला सावर्डे गावचे घनदाट चांगल आहे. ==हवामान== येथील हवामान उष्ण व कोरडे आहे. येथे नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी मध्य हा हिवाळा हंगाम असतो. हिवाळ्यात दिवसा तापमान २९ सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान १७ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. जून मध्य ते ऑक्टोबर हा पावसाळ्याचा मोसम असतो. पावसाळ्यात दिवसा तापमान २८ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २२ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो. वार्षिक पर्जन्यमान ७०० मिमी पर्यंत असते. फेब्रुवारी मध्य ते जून हा उन्हाळा मोसम असतो. उन्हाळ्यात दिवसा तापमान ३८ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २३ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== ==नागरी सुविधा== ==सावळज. गव्हाण. अंजनी. मनेराजूरी== ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:तासगांव तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:सांगली जिल्ह्यातील गावे]] c1kpjwm5701rdyoq8k529ekd5qexe08 2686174 2686173 2026-05-26T19:58:18Z ~2026-31501-11 183539 /* प्रेक्षणीय स्थळे */ 2686174 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''वज्रचौंडे''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= तासगांव | जिल्हा = [[सांगली जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/१० |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''वज्रचौंडे''' हे [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[तासगांव तालुका|तासगांव तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== माजी उपमुख्यमंत्री/ गृहमंत्री माननीय स्वर्गीय आर आर आबा पाटील यांच्या अंजनी गावच्या पश्चिमेला आणि अग्रणी नदीच्या काठी वसलेले वज्रचौंडे गाव आहे. वज्रचौंडे गावच्या पश्चिमेला सावर्डे गावचे घनदाट चांगल आहे. ==हवामान== येथील हवामान उष्ण व कोरडे आहे. येथे नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी मध्य हा हिवाळा हंगाम असतो. हिवाळ्यात दिवसा तापमान २९ सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान १७ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. जून मध्य ते ऑक्टोबर हा पावसाळ्याचा मोसम असतो. पावसाळ्यात दिवसा तापमान २८ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २२ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो. वार्षिक पर्जन्यमान ७०० मिमी पर्यंत असते. फेब्रुवारी मध्य ते जून हा उन्हाळा मोसम असतो. उन्हाळ्यात दिवसा तापमान ३८ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २३ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== गणपती मंदिर , काळ्याबागा मंदिर , यल्लामा मंदिर , वज्रेश्वरी एक्वा , ==नागरी सुविधा== ==सावळज. गव्हाण. अंजनी. मनेराजूरी== ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:तासगांव तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:सांगली जिल्ह्यातील गावे]] krc1jmrzus2lucpypj88bjmg0ny3b2k 0 287485 2686200 2635946 2026-05-27T02:17:14Z ~2026-24679-89 182431 /* रघूजी प्रथम भोसले (1739–1755) */ 2686200 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ऐतिहासिक साम्राज्ये |native_name= नागपूरचे राजे |p1=Maratha Empire |today=[[Maharashtra]], [[Madhya Pradesh]], [[Chhattisgarh]], [[Odisha]] (India) |stat_pop1= |stat_year1= |stat_area1= |image_map_caption= |image_map=States_of_the_Maratha_Confederacy_at_peak_1760.png |image_coat= |image_flag=File:Nagpur State flag.png |flag_s1=British Raj Red Ensign.svg |flag_p1=Flag of the Maratha Empire.svg |s1=Nagpur Province |date_event1= |conventional_long_name=Nagpur State |event1= |event_end= Indian Rebellion |date_end= |year_end=1853 |event_start=British protectorate |date_start= |year_start=1818 |era= |status_text=Princely state |nation=British India |common_name=Nagpur |footnotes=[http://www.worldstatesmen.org/India_princes_A-J.html#nagpur Princely States of India - Nagpur] }} {{माहितीचौकट ऐतिहासिक साम्राज्य | नाव = नागपूर साम्राज्य | ध्वज = Nagpur State flag.png | ध्वजरुंदी = 100 | नकाशा = Bhonsle kingdom of Nagpur.png | नकाशारुंदी = 350 | सुरुवात = १८१८ | शेवट = १८५३ | राजधानी = [[नागपूर]] | राजे = नागपूरकर [[भोसले]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | क्षेत्रफळ = | लोकसंख्या = | चलने = }} '''नागपूरचे संस्थान''' १८ व्या शतकाच्या सुरुवातीस [[देवगड, मध्य प्रदेश|देवगडच्या]] [[गोंड]] राज्यकर्त्यांनी स्थापित केलेले पूर्व-मध्य भारतातील एक राज्य होते. * हे १८ व्या शतकाच्या मध्यभागी नागपूरकर भोसले या [[मराठा]] घराण्याच्या अधिपत्याखाली आले व ते [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचा]] भाग बनले. ** [[नागपूर]] शहर हे त्यांच्या राज्याची राजधानी होते. [[तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध|तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धा]] नंतर हे राज्य १८१८ मध्ये ब्रिटिश साम्राज्याचे राज्य बनले आणि १८५३ मध्ये हे नागपूर प्रांत बनून ब्रिटिश भारताला जोडले गेले. == इतिहास == === गोंड राज्य === नागपूर राज्याची ऐतिहासिक नोंद १८ व्या शतकाच्या सुरुवातीस सुरू होते, जेव्हा ते आता [[छिंदवाडा जिल्हा|छिंदवाडा जिल्ह्यातील]] [[देवगड, मध्य प्रदेश|देवगडच्या]] [[गोंड]] राज्याचा भाग बनले होते. देवगडचे राजा बख्त बुलंद यांनी दिल्लीला भेट दिली आणि त्यानंतर स्वतःच्या राज्याच्या विकासास प्रोत्साहन देण्याचा त्यांचा निर्धार होता. यासाठी त्यांनी हिंदू व मुस्लिम कारागीर व शेती करणाऱ्यांना येथे स्थायिक होण्यासाठी आमंत्रित केले आणि नागपूर शहराची स्थापना केली. त्यांचा वारसदार, चांद सुलतान यांनी देशाचा विकास चालू ठेवला आणि आपली राजधानी नागपुरात आणली. चांद सुलतानच्या मृत्यूनंतर [[भोसले]] यांनी राज्याचा ताबा घेतला. === मराठा भोसले राज्य === ==== रघूजी प्रथम भोसले (1739–1755) ==== [[चित्र:Nagardhan-Fort-View-from-other-side.jpg|उजवे|इवलेसे| रघूजी भोसले यांनी सक्रिय केलेले [[नागपूर जिल्हा|नागपूर जिल्ह्यातील]] नगरधन किल्ल्याचे आतील दृश्य]] १७३९ मध्ये चांद सुलतान यांच्या मृत्युनंतर, त्याच्या उत्तराधिकाऱ्याबद्दल वाद झाले आणि त्यांच्या विधवेने मराठा [[छत्रपती|छत्रपतीच्या]] वतीने वऱ्हाडचे अधिकारी [[रघूजी भोसले (प्रथम)|रघूजी भोसले]] यांची मदत घेतली. भोसले कुटुंब मूळचे [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] देउर या गावचे सरदार होते. रघूजींचे आजोबा आणि त्याचे २ भाऊ [[शिवाजी महाराज|शिवाजीच्या महाराजांच्या]] सैन्यात लढले होते आणि त्यांच्यातील बहुतेकांना वऱ्हाडमध्ये एक उच्च सैन्य पद आणि ''[[चौथ]]'' गोळा करण्याची भूमिका सोपविण्यात आली होती. रघूजी यांना प्रतिस्पर्धी गोंड गटांनी बोलविले असता त्यांनी चंद सुलतानच्या दोन मुलांची जागा या ताब्यात घेतलेल्या सिंहासनावर घेतली. त्यानंतर रघूजी त्यांच्या मदतीसाठी योग्य बक्षीस घेऊन परत वऱ्हाड येथे निवृत्त झाले. तथापि, भाऊंमध्ये मतभेद वाढले आणि १७४३ मध्ये रघूजीने मोठ्या भावाच्या विनंतीवरून पुन्हा हस्तक्षेप केला आणि आपला प्रतिस्पर्धी हाकलला. पण दुसऱ्यांदा ताब्यात घेतलेले देश परत करण्याची इच्छा त्यांना नव्हती. गोंड ''राजा'' '''बुरहान शाह''' यांना त्यांचा स्वामित्वाची बाह्य अधिचिन्हे टिकवून ठेवण्याच्या अधिकारासाठी परवानगी असली, तरी प्रत्यक्ष व्यवहारात ते राज्याचे निवृत्तिवेतनधारी बनून राहिले, आणि सर्व शक्ती रघूजी भोसले यांच्या हातात गेली आणि ते नागपूरचे पहिले मराठा राजे बनले. *निर्भय आणि निर्णायक: रघूजी हे मराठा नेत्याचे प्रमुख होते; इतर राज्यांच्या त्रासात त्याने स्वतःची महत्त्वाकांक्षा उघडली पाहिली आणि लुटणे व स्वारी करण्याच्या सबबीचीही त्याला गरज भासली नाही. त्याच्या सैन्याने दोनदा बंगालवर आक्रमण केले आणि त्यांनी [[कटक|कटकचे]] सत्र घेतले. [[चंद्रपूर|चांदा]], [[छत्तीसगढ|छत्तीसगड]] [[संबलपूर|आणि संबलपूर]] हे त्याच्या मृत्यूच्या वर्षी म्हणजे १४४५ ते १५५५ दरम्यान त्यांच्या अधिपत्यात सामील झाले. ==== जानोजी, पहिले मुधोजी आणि २रे रघूजी भोसले (१७५५–१८१६) ==== [[चित्र:Nagardhan-Fort-Main-Entrance.jpg|उजवे|इवलेसे| [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] भोसले घराण्याने बांधलेले ''नगरधन किल्ल्याचे'' मुख्य प्रवेशद्वार]] [[पेशवे|पेशवाई]] आणि [[निजाम राजवट|हैदराबादच्या निजाम]] यांच्यात झालेल्या युद्धात त्यांचे उत्तराधिकारी जानोजी भोसले यांनी भाग घेतला. त्यानंतर जानोजींने या दोघांचा विश्वासघात केल्यामुळे जानोजींच्याविरूद्ध एकजूट होऊन त्यांनी १७६५ मध्ये नागपूरवर हल्ला करून नागपूर जाळले. २१ मे १७७२ रोजी जानोजी यांचे निधन झाल्यावर, त्यांच्या भावांनी उत्तराधिकारी होण्यासाठी लढाई केली. [[मुधोजी भोसले]] यांनी सहा मैल (१०&nbsp;कि.मी.) नागपूरच्या दक्षिणेस [[पाचगावची लढाई|पाचगावच्या लढाईत]], आपल्या भावाला ठार केले आणि जान्होजीचा वारसदार असलेल्या त्यांचा शिशु [[रघूजी (दुसरे) भोसले]] याच्या वतीने राजकारण करण्यात त्यांना यश आले. १७८५ मध्ये [[मंडला]] आणि वरची [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] खोरे पेशव्याशी तह करून नागपूरच्या साम्राज्यात जोडली गेली. मुधोजी यांनी [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी|ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीची]] बाजू घेतली आणि हे धोरण काही काळ रघूजी दुसरे, ज्यांनी [[हुशंगाबाद|होशंगाबाद]] व खालच्या नर्मदा खोरे ताब्यात घेतले, यांनी चालू ठेवले. परंतु १८०३ मध्ये ते [[ग्वाल्हेर संस्थान|ग्वाल्हेरच्या]] दौलतराव शिंदेंबरोबर इंग्रजांविरूद्ध एकत्र झाले. १८०६ त्यांनी पर्यंत संबलपूरवरचे हक्क सोडले नसले, तरी हे दोन नेते [[आसईची लढाई|आसई]] आणि आर्गाव या युद्धात निर्णायकपणे पराभूत झाले आणि त्यावर्षीच्या देवगावच्या करारात राघूजींनी [[कटक]], दक्षिणी [[वऱ्हाड]] आणि [[संबलपूर]] हे ब्रिटिशांच्या स्वाधीन केले. १८ व्या शतकाच्या समाप्तीपर्यंत मराठा प्रशासनाचे सर्वत्र कल्याण झाले आणि देश भरभराटीला आला. पहिले चार भोसले सैन्य प्रमुख होते, जे सैनिकांच्या सवयी असलेले व इतर सर्व मुख्य अधिकाऱ्यांशी सतत परिचित संवाद साधून खडबडीत होते. इ.स. १७९२ पर्यंत त्यांच्या प्रांतात क्वचितच शत्रुत्व असत आणि बऱ्यापैकी न्याय्य व अत्यंत साध्या सरकारच्या व्यवस्थेखाली लागवड व उत्पन्नाचे क्षेत्र वाढतच गेले. देवगावच्या तहानंतर मात्र हे सर्व बदलले. राघूजी दुसरे त्यांच्या प्रांतातील एक तृतीयांश प्रदेशापासून वंचित होते आणि त्यांने उर्वरित प्रदेशातून उत्पन्नातील तोटा भरून काढण्याचा प्रयत्न केला. गावे निर्दयपणे भाड्याने देण्यात आले आणि बरेच नवीन कर लादले गेले. सैन्याच्या पगाराची थकबाकी असल्याने त्यांनी शेतकऱ्यांची लूट करून स्वतःला सांभाळले. त्याच वेळी पिंढाऱ्यांचे हल्ले सुरू झाले. ते इतके धाडसी झाले की त्यांनी १८११ मध्ये नागपुरात जाऊन उपनगरे जाळली. याच वेळी बहुतेक गावे किल्ले बांधले गेले होते; हे मारहाण करणारे लोक आल्यावर शेतकरी किल्ल्यांकडे जीव घेऊन पळत असत आणि निर्घृण आयुष्यासाठी लढा देत असत. किल्ल्यांचा भिंतीबाहेरचे सर्व काही त्यांनी आधीच गमावले होते. ==== दुसरे मुधोजी भोसले (१८१७-१८१८) ==== १८१६ मध्ये दुसऱ्या रघूजीच्या मृत्यूच्या वेळी त्यांचे मूल परसोजी हे राजा झाले. [[मुधोजी भोसले दुसरे|दुसरे मुधोजी भोसले]] यांनी १८१७ मध्ये पारसोजींची हत्या केली. हे दुसऱ्या रघूजीचा भाऊ व्यंकोजीचा मुलगा असून अप्पासाहेब म्हणून ओळखले जात असत. ब्रिटिशांनी सहाय्यक दलाच्या देखभालीसाठी युतीच्या करारावर या वर्षात १७९९ पासून नागपूर कोर्टात नियुक्त झालेल्या ब्रिटिश रहिवासीद्वारे स्वाक्षरी करण्यात आली होती<ref name="Naravane">{{स्रोत पुस्तक|title=Battles of the Honorourable East India Company|last=Naravane|first=M.S.|publisher=A.P.H. Publishing Corporation|year=2014|isbn=9788131300343|pages=82}}</ref>. १८१७ मध्ये ब्रिटिश आणि पेशवाई यांच्यात झालेल्या युद्धाच्या प्रसंगी आप्पा साहेब यांनी इंग्रजांशी मित्रत्व संपविले आणि पेशवेकडून दूतावास व पदवी स्वीकारली. त्यांच्या सैन्याने इंग्रजांवर हल्ला केला, आणि [[सिताबर्डीचा किल्ला|सीताबर्डी]] येथे झालेल्या युद्धात त्यांचा पराभव झाला. या युद्धांमुळे बेरारचा उर्वरित भाग व नर्मदा खोऱ्यातील प्रांत ब्रिटिशांना देण्यात आले. आप्पासाहेब यांना पुन्हा गादीवर बसवले गेले, पण त्यानंतर लवकरच पुन्हा कट रचत असल्याचे समजले आणि त्याला हद्दपार करून [[प्रयागराज|अलाहाबाद]] येथे पाठविण्यात आले. वाटेत त्यांने आपल्या सुरक्षारक्षकाला लाच दिली आणि ते तेथून पळून गेले. प्रथम [[महादेव डोंगर|महादेव डोंगरावर]], त्यानंतर [[पंजाब प्रदेश|पंजाबला]] आणि शेवटी त्यांनी जोधपूरच्या [[मारवाडचे मान सिंग|मानसिंगाच्या]] दरबारात आश्रय घेतला. मानसिंगने त्यांना इंग्रजांच्या इच्छेविरूद्ध आश्रय दिला होता. ==== ३रे रघूजी (१८१८–१८५३) भोसले आणि ब्रिटिश शासन ==== त्यानंतर दुसऱ्या राघूजींचा एक नातू सिंहासनावर बसविला गेला आणि तेथील प्रांत १८१८ ते १८३० या काळात रहिवाशांच्या ताब्यात गेले, त्या वर्षी राघूजी (तिसरे) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या तरुण शासकाला वास्तविक शासन चालवू देण्यात आले. १८५३ मध्ये ते वारसांशिवाय मरण पावले, आणि ब्रिटिशांनी [[व्यपगत सिद्धांत|व्यपगत सिद्धांताने]] हे राज्य बळकावले. पूर्वीचे नागपूर राज्य/साम्राज्य आता [[नागपूर प्रांत]] म्हणून प्रशासित करण्यात आले, आणि १८६१ मध्ये [[मध्य प्रांत|मध्य प्रांताची]] स्थापना होईपर्यंत, भारताच्या गव्हर्नर जनरलने नेमलेल्या आयुक्तांच्या अधीन होते. * [[१८५७ चे स्वातंत्र्ययुद्ध|१८५७ च्या स्वातंत्र्ययुद्धाच्या]] वेळी शहरातील विस्कळीत मुसलमानांच्या अनुषंगाने अनियमित घोडदळाच्या रेजिमेंटद्वारे बंडखोरीची योजना तयार केली गेली होती, परंतु [[कामठी|कामठीच्या]] मद्रास सैन्याने पाठिंबा दर्शविलेल्या नागरी अधिकाऱ्यांच्या तातडीच्या कारवाईमुळे ही मोहीम अयशस्वी झाली. काही मूळ अधिकारी व शहरातील २ अग्रगण्य मुस्लिमांना गडाच्या तटबंदीवरून फाशी देण्यात आली आणि अशांतता संपली. म्हातारी राजकन्या आणि दुसऱ्या राघूजींची विधवा बाकाबाई, यांनी त्यांचा सर्व प्रभाव ब्रिटिशांच्या समर्थनार्थ वापरला आणि स्वतःच्या उदाहरणाने मराठा जिल्ह्यांना निष्ठावंत ठेवले. == नागपूर साम्राज्याचे राज्यकर्ते == # [[रघूजी भोसले (प्रथम)|रघूजी राजे भोसले]] (१७३९ – १४ फेब्रुवारी, १७५५) # जानोजी भोसले (१७५५ – २१ मे, १७७२) # [[मुधोजी भोसले]] (१७७२– १९ मे १७८८) # [[रघूजी भोसले (दुसरे)|दुसरे रघूजी भोसले]] (१७८८ – २२ मार्च १८१६) # परसाजी भोसले (१८१६ – २ फेब्रुवारी १८१७) (जन्म : १७७८ – निधन : १८१७) # [[नागपूरचे दुसरे मुधोजी भोसले|अप्पासाहेब उपाख्य मुधोजी भोसले (दुसरे)]] (१८१७–१५ मार्च, १८१८) (जन्म: १७९६ – निधन: १८४०) # [[तिसरे रघूजी भोसले|रघूजी भोसले (तिसरे)]] (१८१८ – ११ डिसें १८५३) (जन्म: १८०८ – निधन:१८५३) :[[राणी चित्रलेखा भोसले]] == हे सुद्धा पहा == * [[भोसले|भोंसले]] * [[मराठा|मराठा (जात)]] * [[मराठा साम्राज्य]] * [[मराठा राज्ये आणि राजघराण्यांची यादी|मराठा राजवंश व राज्यांची यादी]] * ब्रिटिश भारताच्या राज्यांच्या यादी (प्रदेशानुसार) * [[नागपूर]] * [[नागपूर जिल्हा]] * [[नागपूर विभाग]] == संदर्भ ==   * हंटर, विल्यम विल्सन, सर, वगैरे. (1908). ''इम्पीरियल गॅझेटियर ऑफ इंडिया'', खंड 17. 1908-1931; क्लेरंडन प्रेस, ऑक्सफोर्ड. [[वर्ग:नागपूरचा इतिहास]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] kq9ysrhl8qisozn4cftbojhknw319d1 2686202 2686200 2026-05-27T02:24:32Z ~2026-24679-89 182431 /* रघूजी (प्रथम) भोसले (1739–1755) */ 2686202 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ऐतिहासिक साम्राज्ये |native_name= नागपूरचे राजे |p1=Maratha Empire |today=[[Maharashtra]], [[Madhya Pradesh]], [[Chhattisgarh]], [[Odisha]] (India) |stat_pop1= |stat_year1= |stat_area1= |image_map_caption= |image_map=States_of_the_Maratha_Confederacy_at_peak_1760.png |image_coat= |image_flag=File:Nagpur State flag.png |flag_s1=British Raj Red Ensign.svg |flag_p1=Flag of the Maratha Empire.svg |s1=Nagpur Province |date_event1= |conventional_long_name=Nagpur State |event1= |event_end= Indian Rebellion |date_end= |year_end=1853 |event_start=British protectorate |date_start= |year_start=1818 |era= |status_text=Princely state |nation=British India |common_name=Nagpur |footnotes=[http://www.worldstatesmen.org/India_princes_A-J.html#nagpur Princely States of India - Nagpur] }} {{माहितीचौकट ऐतिहासिक साम्राज्य | नाव = नागपूर साम्राज्य | ध्वज = Nagpur State flag.png | ध्वजरुंदी = 100 | नकाशा = Bhonsle kingdom of Nagpur.png | नकाशारुंदी = 350 | सुरुवात = १८१८ | शेवट = १८५३ | राजधानी = [[नागपूर]] | राजे = नागपूरकर [[भोसले]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | क्षेत्रफळ = | लोकसंख्या = | चलने = }} '''नागपूरचे संस्थान''' १८ व्या शतकाच्या सुरुवातीस [[देवगड, मध्य प्रदेश|देवगडच्या]] [[गोंड]] राज्यकर्त्यांनी स्थापित केलेले पूर्व-मध्य भारतातील एक राज्य होते. * हे १८ व्या शतकाच्या मध्यभागी नागपूरकर भोसले या [[मराठा]] घराण्याच्या अधिपत्याखाली आले व ते [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचा]] भाग बनले. ** [[नागपूर]] शहर हे त्यांच्या राज्याची राजधानी होते. [[तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध|तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धा]] नंतर हे राज्य १८१८ मध्ये ब्रिटिश साम्राज्याचे राज्य बनले आणि १८५३ मध्ये हे नागपूर प्रांत बनून ब्रिटिश भारताला जोडले गेले. == इतिहास == === गोंड राज्य === नागपूर राज्याची ऐतिहासिक नोंद १८ व्या शतकाच्या सुरुवातीस सुरू होते, जेव्हा ते आता [[छिंदवाडा जिल्हा|छिंदवाडा जिल्ह्यातील]] [[देवगड, मध्य प्रदेश|देवगडच्या]] [[गोंड]] राज्याचा भाग बनले होते. देवगडचे राजा बख्त बुलंद यांनी दिल्लीला भेट दिली आणि त्यानंतर स्वतःच्या राज्याच्या विकासास प्रोत्साहन देण्याचा त्यांचा निर्धार होता. यासाठी त्यांनी हिंदू व मुस्लिम कारागीर व शेती करणाऱ्यांना येथे स्थायिक होण्यासाठी आमंत्रित केले आणि नागपूर शहराची स्थापना केली. त्यांचा वारसदार, चांद सुलतान यांनी देशाचा विकास चालू ठेवला आणि आपली राजधानी नागपुरात आणली. चांद सुलतानच्या मृत्यूनंतर [[भोसले]] यांनी राज्याचा ताबा घेतला. === मराठा भोसले राज्य === ==== रघूजी (प्रथम) भोसले (1739–1755) ==== [[चित्र:Nagardhan-Fort-View-from-other-side.jpg|उजवे|इवलेसे| रघूजी भोसले यांनी सक्रिय केलेले [[नागपूर जिल्हा|नागपूर जिल्ह्यातील]] नगरधन किल्ल्याचे आतील दृश्य]] १७३९ मध्ये चांद सुलतान यांच्या मृत्युनंतर, त्याच्या उत्तराधिकाऱ्याबद्दल वाद झाले आणि त्यांच्या विधवेने मराठा [[छत्रपती|छत्रपतीच्या]] वतीने वऱ्हाडचे अधिकारी [[रघूजी भोसले (प्रथम)|रघूजी भोसले]] यांची मदत घेतली. भोसले कुटुंब मूळचे [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] देउर या गावचे सरदार होते. रघूजींचे आजोबा आणि त्याचे २ भाऊ [[शिवाजी महाराज|शिवाजीच्या महाराजांच्या]] सैन्यात लढले होते आणि त्यांच्यातील बहुतेकांना वऱ्हाडमध्ये एक उच्च सैन्य पद आणि ''[[चौथ]]'' गोळा करण्याची भूमिका सोपविण्यात आली होती. रघूजी यांना प्रतिस्पर्धी गोंड गटांनी बोलविले असता त्यांनी चंद सुलतानच्या दोन मुलांची जागा या ताब्यात घेतलेल्या सिंहासनावर घेतली. त्यानंतर रघूजी त्यांच्या मदतीसाठी योग्य बक्षीस घेऊन परत वऱ्हाड येथे निवृत्त झाले. तथापि, भाऊंमध्ये मतभेद वाढले आणि १७४३ मध्ये रघूजीने मोठ्या भावाच्या विनंतीवरून पुन्हा हस्तक्षेप केला आणि आपला प्रतिस्पर्धी हाकलला. पण दुसऱ्यांदा ताब्यात घेतलेले देश परत करण्याची इच्छा त्यांना नव्हती. गोंड ''राजा'' '''बुरहान शाह''' यांना त्यांचा स्वामित्वाची बाह्य अधिचिन्हे टिकवून ठेवण्याच्या अधिकारासाठी परवानगी असली, तरी प्रत्यक्ष व्यवहारात ते राज्याचे निवृत्तिवेतनधारी बनून राहिले, आणि सर्व शक्ती रघूजी भोसले यांच्या हातात गेली आणि ते नागपूरचे पहिले मराठा राजे बनले. *निर्भय आणि निर्णायक: रघूजी हे मराठा नेत्याचे प्रमुख होते; इतर राज्यांच्या त्रासात त्याने स्वतःची महत्त्वाकांक्षा उघडली पाहिली आणि लुटणे व स्वारी करण्याच्या सबबीचीही त्याला गरज भासली नाही. त्याच्या सैन्याने दोनदा बंगालवर आक्रमण केले आणि त्यांनी [[कटक|कटकचे]] सत्र घेतले. [[चंद्रपूर|चांदा]], [[छत्तीसगढ|छत्तीसगड]] [[संबलपूर|आणि संबलपूर]] हे त्याच्या मृत्यूच्या वर्षी म्हणजे १४४५ ते १५५५ दरम्यान त्यांच्या अधिपत्यात सामील झाले. ==== जानोजी, पहिले मुधोजी आणि २रे रघूजी भोसले (१७५५–१८१६) ==== [[चित्र:Nagardhan-Fort-Main-Entrance.jpg|उजवे|इवलेसे| [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] भोसले घराण्याने बांधलेले ''नगरधन किल्ल्याचे'' मुख्य प्रवेशद्वार]] [[पेशवे|पेशवाई]] आणि [[निजाम राजवट|हैदराबादच्या निजाम]] यांच्यात झालेल्या युद्धात त्यांचे उत्तराधिकारी जानोजी भोसले यांनी भाग घेतला. त्यानंतर जानोजींने या दोघांचा विश्वासघात केल्यामुळे जानोजींच्याविरूद्ध एकजूट होऊन त्यांनी १७६५ मध्ये नागपूरवर हल्ला करून नागपूर जाळले. २१ मे १७७२ रोजी जानोजी यांचे निधन झाल्यावर, त्यांच्या भावांनी उत्तराधिकारी होण्यासाठी लढाई केली. [[मुधोजी भोसले]] यांनी सहा मैल (१०&nbsp;कि.मी.) नागपूरच्या दक्षिणेस [[पाचगावची लढाई|पाचगावच्या लढाईत]], आपल्या भावाला ठार केले आणि जान्होजीचा वारसदार असलेल्या त्यांचा शिशु [[रघूजी (दुसरे) भोसले]] याच्या वतीने राजकारण करण्यात त्यांना यश आले. १७८५ मध्ये [[मंडला]] आणि वरची [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] खोरे पेशव्याशी तह करून नागपूरच्या साम्राज्यात जोडली गेली. मुधोजी यांनी [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी|ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीची]] बाजू घेतली आणि हे धोरण काही काळ रघूजी दुसरे, ज्यांनी [[हुशंगाबाद|होशंगाबाद]] व खालच्या नर्मदा खोरे ताब्यात घेतले, यांनी चालू ठेवले. परंतु १८०३ मध्ये ते [[ग्वाल्हेर संस्थान|ग्वाल्हेरच्या]] दौलतराव शिंदेंबरोबर इंग्रजांविरूद्ध एकत्र झाले. १८०६ त्यांनी पर्यंत संबलपूरवरचे हक्क सोडले नसले, तरी हे दोन नेते [[आसईची लढाई|आसई]] आणि आर्गाव या युद्धात निर्णायकपणे पराभूत झाले आणि त्यावर्षीच्या देवगावच्या करारात राघूजींनी [[कटक]], दक्षिणी [[वऱ्हाड]] आणि [[संबलपूर]] हे ब्रिटिशांच्या स्वाधीन केले. १८ व्या शतकाच्या समाप्तीपर्यंत मराठा प्रशासनाचे सर्वत्र कल्याण झाले आणि देश भरभराटीला आला. पहिले चार भोसले सैन्य प्रमुख होते, जे सैनिकांच्या सवयी असलेले व इतर सर्व मुख्य अधिकाऱ्यांशी सतत परिचित संवाद साधून खडबडीत होते. इ.स. १७९२ पर्यंत त्यांच्या प्रांतात क्वचितच शत्रुत्व असत आणि बऱ्यापैकी न्याय्य व अत्यंत साध्या सरकारच्या व्यवस्थेखाली लागवड व उत्पन्नाचे क्षेत्र वाढतच गेले. देवगावच्या तहानंतर मात्र हे सर्व बदलले. राघूजी दुसरे त्यांच्या प्रांतातील एक तृतीयांश प्रदेशापासून वंचित होते आणि त्यांने उर्वरित प्रदेशातून उत्पन्नातील तोटा भरून काढण्याचा प्रयत्न केला. गावे निर्दयपणे भाड्याने देण्यात आले आणि बरेच नवीन कर लादले गेले. सैन्याच्या पगाराची थकबाकी असल्याने त्यांनी शेतकऱ्यांची लूट करून स्वतःला सांभाळले. त्याच वेळी पिंढाऱ्यांचे हल्ले सुरू झाले. ते इतके धाडसी झाले की त्यांनी १८११ मध्ये नागपुरात जाऊन उपनगरे जाळली. याच वेळी बहुतेक गावे किल्ले बांधले गेले होते; हे मारहाण करणारे लोक आल्यावर शेतकरी किल्ल्यांकडे जीव घेऊन पळत असत आणि निर्घृण आयुष्यासाठी लढा देत असत. किल्ल्यांचा भिंतीबाहेरचे सर्व काही त्यांनी आधीच गमावले होते. ==== दुसरे मुधोजी भोसले (१८१७-१८१८) ==== १८१६ मध्ये दुसऱ्या रघूजीच्या मृत्यूच्या वेळी त्यांचे मूल परसोजी हे राजा झाले. [[मुधोजी भोसले दुसरे|दुसरे मुधोजी भोसले]] यांनी १८१७ मध्ये पारसोजींची हत्या केली. हे दुसऱ्या रघूजीचा भाऊ व्यंकोजीचा मुलगा असून अप्पासाहेब म्हणून ओळखले जात असत. ब्रिटिशांनी सहाय्यक दलाच्या देखभालीसाठी युतीच्या करारावर या वर्षात १७९९ पासून नागपूर कोर्टात नियुक्त झालेल्या ब्रिटिश रहिवासीद्वारे स्वाक्षरी करण्यात आली होती<ref name="Naravane">{{स्रोत पुस्तक|title=Battles of the Honorourable East India Company|last=Naravane|first=M.S.|publisher=A.P.H. Publishing Corporation|year=2014|isbn=9788131300343|pages=82}}</ref>. १८१७ मध्ये ब्रिटिश आणि पेशवाई यांच्यात झालेल्या युद्धाच्या प्रसंगी आप्पा साहेब यांनी इंग्रजांशी मित्रत्व संपविले आणि पेशवेकडून दूतावास व पदवी स्वीकारली. त्यांच्या सैन्याने इंग्रजांवर हल्ला केला, आणि [[सिताबर्डीचा किल्ला|सीताबर्डी]] येथे झालेल्या युद्धात त्यांचा पराभव झाला. या युद्धांमुळे बेरारचा उर्वरित भाग व नर्मदा खोऱ्यातील प्रांत ब्रिटिशांना देण्यात आले. आप्पासाहेब यांना पुन्हा गादीवर बसवले गेले, पण त्यानंतर लवकरच पुन्हा कट रचत असल्याचे समजले आणि त्याला हद्दपार करून [[प्रयागराज|अलाहाबाद]] येथे पाठविण्यात आले. वाटेत त्यांने आपल्या सुरक्षारक्षकाला लाच दिली आणि ते तेथून पळून गेले. प्रथम [[महादेव डोंगर|महादेव डोंगरावर]], त्यानंतर [[पंजाब प्रदेश|पंजाबला]] आणि शेवटी त्यांनी जोधपूरच्या [[मारवाडचे मान सिंग|मानसिंगाच्या]] दरबारात आश्रय घेतला. मानसिंगने त्यांना इंग्रजांच्या इच्छेविरूद्ध आश्रय दिला होता. ==== ३रे रघूजी (१८१८–१८५३) भोसले आणि ब्रिटिश शासन ==== त्यानंतर दुसऱ्या राघूजींचा एक नातू सिंहासनावर बसविला गेला आणि तेथील प्रांत १८१८ ते १८३० या काळात रहिवाशांच्या ताब्यात गेले, त्या वर्षी राघूजी (तिसरे) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या तरुण शासकाला वास्तविक शासन चालवू देण्यात आले. १८५३ मध्ये ते वारसांशिवाय मरण पावले, आणि ब्रिटिशांनी [[व्यपगत सिद्धांत|व्यपगत सिद्धांताने]] हे राज्य बळकावले. पूर्वीचे नागपूर राज्य/साम्राज्य आता [[नागपूर प्रांत]] म्हणून प्रशासित करण्यात आले, आणि १८६१ मध्ये [[मध्य प्रांत|मध्य प्रांताची]] स्थापना होईपर्यंत, भारताच्या गव्हर्नर जनरलने नेमलेल्या आयुक्तांच्या अधीन होते. * [[१८५७ चे स्वातंत्र्ययुद्ध|१८५७ च्या स्वातंत्र्ययुद्धाच्या]] वेळी शहरातील विस्कळीत मुसलमानांच्या अनुषंगाने अनियमित घोडदळाच्या रेजिमेंटद्वारे बंडखोरीची योजना तयार केली गेली होती, परंतु [[कामठी|कामठीच्या]] मद्रास सैन्याने पाठिंबा दर्शविलेल्या नागरी अधिकाऱ्यांच्या तातडीच्या कारवाईमुळे ही मोहीम अयशस्वी झाली. काही मूळ अधिकारी व शहरातील २ अग्रगण्य मुस्लिमांना गडाच्या तटबंदीवरून फाशी देण्यात आली आणि अशांतता संपली. म्हातारी राजकन्या आणि दुसऱ्या राघूजींची विधवा बाकाबाई, यांनी त्यांचा सर्व प्रभाव ब्रिटिशांच्या समर्थनार्थ वापरला आणि स्वतःच्या उदाहरणाने मराठा जिल्ह्यांना निष्ठावंत ठेवले. == नागपूर साम्राज्याचे राज्यकर्ते == # [[रघूजी भोसले (प्रथम)|रघूजी राजे भोसले]] (१७३९ – १४ फेब्रुवारी, १७५५) # जानोजी भोसले (१७५५ – २१ मे, १७७२) # [[मुधोजी भोसले]] (१७७२– १९ मे १७८८) # [[रघूजी भोसले (दुसरे)|दुसरे रघूजी भोसले]] (१७८८ – २२ मार्च १८१६) # परसाजी भोसले (१८१६ – २ फेब्रुवारी १८१७) (जन्म : १७७८ – निधन : १८१७) # [[नागपूरचे दुसरे मुधोजी भोसले|अप्पासाहेब उपाख्य मुधोजी भोसले (दुसरे)]] (१८१७–१५ मार्च, १८१८) (जन्म: १७९६ – निधन: १८४०) # [[तिसरे रघूजी भोसले|रघूजी भोसले (तिसरे)]] (१८१८ – ११ डिसें १८५३) (जन्म: १८०८ – निधन:१८५३) :[[राणी चित्रलेखा भोसले]] == हे सुद्धा पहा == * [[भोसले|भोंसले]] * [[मराठा|मराठा (जात)]] * [[मराठा साम्राज्य]] * [[मराठा राज्ये आणि राजघराण्यांची यादी|मराठा राजवंश व राज्यांची यादी]] * ब्रिटिश भारताच्या राज्यांच्या यादी (प्रदेशानुसार) * [[नागपूर]] * [[नागपूर जिल्हा]] * [[नागपूर विभाग]] == संदर्भ ==   * हंटर, विल्यम विल्सन, सर, वगैरे. (1908). ''इम्पीरियल गॅझेटियर ऑफ इंडिया'', खंड 17. 1908-1931; क्लेरंडन प्रेस, ऑक्सफोर्ड. [[वर्ग:नागपूरचा इतिहास]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] dve8nu1otq2k5ekj1h74baddlofk4vx 0 295648 2686116 2512865 2026-05-26T15:54:06Z अभय नातू 206 माहिती 2686116 wikitext text/x-wiki '''विल्यम पी. हॉबी विमानतळ''' तथा '''ह्युस्टन-हॉबी विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|HOU|KHOU|HOU}}हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[ह्युस्टन]] शहरातील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून ११ किमी (७ मैल) अंतरावर असलेला हा विमानतळ ह्युस्टनमधील पहिला विमानतळ आहे. [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन आंतरखंडीय विमानतळाखालोखाल]] वर्दळ असलेला हा विमानतळ १९६९मध्ये आंतरखंडीय विमानतळ उघडल्यावर बंद करण्यात आला होता परंतु दोन वर्षांनी हा विमानतळ परत सुरू करण्यात आला. हा विमानतळ [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]]चे मुख्य ठाणे असून अमेरिकेतील बव्हंश मोठ्या शहरांना येथून थेट विमानसेवा उपलब्ध आहे. == विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने== {{विमानतळ गंतव्यस्थान यादी | 3rdcoltitle = संदर्भ | 3rdcolunsortable = yes | [[ॲलीजियंट एर]] | [[प्रोव्हो म्युनिसिपल एरपोर्ट|प्रोव्हो]],<ref>{{cite news |last1=पगमायर |first1=जेनेल |title=ॲलीजियंटने प्रोव्हो येथून उड्डाणांसाठी तीन नवीन गंतव्ये जोडली |url=https://www.heraldextra.com/news/local/2021/nov/18/allegiant-adds-three-new-destinations-for-flights-from-provo/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=हेराल्ड एक्स्ट्रा |date=१८ नोव्हेंबर २०२१ |location=प्रोव्हो, यूटी |language=मराठी}}</ref> [[जॅक एडवर्ड्स एरपोर्ट|गल्फ शोअर्स]]<ref>{{cite news |last1=रिपोर्ट |first1=जीसीएम स्टाफ |title=ॲलीजियंटने गल्फ शोअर्स एरपोर्टवरून नॉनस्टॉप सेवा सुरू केली, तिकिटे ३९ डॉलर्सपासून सुरू |url=https://gulfcoastmedia.com/stories/allegiant-begins-nonstop-service-from-gulf-shores-to-six-destinations-with-one-way-fares-as-low-as,266976#// |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=गल्फ कोस्ट मीडिया |date=२१ मे २०२५ |language=मराठी}}</ref> <br />'''हंगामी:''' [[ॲशव्हिल रिजनल एरपोर्ट|ॲशव्हिल]],<ref>{{cite news |last1=हॉफमन |first1=विल |title=ॲलीजियंट एरने ॲशव्हिल एरपोर्टवरून मिनीॲपोलिससाठी नवीन नॉनस्टॉप उड्डाण सुरू केले |url=https://www.citizen-times.com/story/news/local/2024/02/19/allegiant-air-begins-new-nonstop-flight-option-to-the-twin-cities/72630270007/?gnt-cfr=1&gca-cat=p&gca-uir=true&gca-epti=z116868d00----v116868d--76--b--76--&gca-ft=243&gca-ds=sophi |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=द ॲशव्हिल सिटीझन टाइम्स |date=४ फेब्रुवारी २०२४ |language=मराठी}}</ref> [[डे मॉइन्स इंटरनॅशनल एरपोर्ट|डे मॉइन्स]],<ref>{{cite news |last1=रेना-रॉड्रीग्ज |first1=व्हिक्टोरिया |title=डे मॉइन्स एरपोर्टवरून चार नवीन थेट उड्डाणे लवकरच सुरू होणार. नवीन मार्ग पहा. |url=https://www.desmoinesregister.com/story/travel/2025/05/05/des-moines-international-airport-new-direct-routes-starting-2025/83410112007/?gnt-cfr=1&gca-cat=p&gca-uir=true&gca-epti=z116046p000050c000050d00----v116046d--xx--b--xx--&gca-ft=186&gca-ds=sophi |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=द डे मॉइन्स रजिस्टर |date=५ मे २०२५ |location=डे मॉइन्स, आयए}}</ref> [[मॅक्घी टायसन एरपोर्ट|नॉक्सव्हिल]]<ref>{{cite news |last1=अलेक्झांडर |first1=क्लोई |title=ॲलीजियंट एर हॉबी एरपोर्टवर हंगामी दरांसह येत आहे जे ३३ डॉलर्सपासून सुरू आहेत! |url=https://www.khou.com/article/travel/allegiant-air-bringing-4-new-routes-to-houstons-hobby-airport/285-0a2c4a00-0fda-445e-bdfc-99dbd527302d |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=केएचओयू |publisher=केएचओयू |date=१४ जानेवारी २०२० |location=ह्यूस्टन, टीएक्स |language=मराठी}}</ref>| | [[अमेरिकन ईगल (एरलाईन ब्रँड)|अमेरिकन ईगल]] | [[डॅलस फोर्ट वर्थ इंटरनॅशनल एरपोर्ट|डॅलस/फोर्ट वर्थ]]| <ref>{{cite news |last1=रायटर |first1=जॉर्डन पार्कर |title=डॅलस लव्ह फील्डमध्ये आंतरराष्ट्रीय उड्डाणे का नाहीत |url=https://www.dallasnews.com/business/airlines/2025/08/29/why-dallas-love-field-doesnt-have-international-flights/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डॅलस न्यूज |date=२९ ऑगस्ट २०२५ |language=मराठी}}</ref> | [[अवेलो एरलाइन्स]] | [[ट्वीड न्यू हेवन एरपोर्ट|न्यू हेवन]]<ref name="AveloMar24">{{cite news|url=https://www.nhregister.com/news/article/avelo-3-new-routes-tweed-new-haven-19264536.php?fbclid=IwAR25EXJ9iupyPZSWg-BEpX_qH5vjAMcRRFPHJoP6P3G82Lp1iP_F2WLy7O4|title=अवेलोने ट्वीड न्यू हेवन एरपोर्टवरून ३ नवीन मार्गांची घोषणा केली: ह्यूस्टन, सेंट लुईस आणि ट्रॅव्हर्स सिटी, मिशिगन.|website=न्यू हेवन रजिस्टर|date=२० मार्च २०२४|access-date=२० मार्च २०२४|last1=झारेट्स्की|first1=मार्क}}</ref> | | [[डेल्टा एर लाइन्स]] | [[हार्ट्सफिल्ड-जॅक्सन अटलांटा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|अटलांटा]]| <ref>{{cite news |title=नॅशनल चॅम्पियनशिपसाठी डेल्टाने ह्यूस्टनचे दर वाढवले |url=https://www.13wmaz.com/article/travel/delta-prices-462-from-atlanta-to-houston/93-f36a3df5-5afb-43e6-aae8-c9ad7dec7aa2 |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डब्लूएमएझेड |date=७ नोव्हेंबर २०२३ |language=मराठी}}</ref> | [[जेएसएक्स (विमानकंपनी)|जेएसएक्स]] | [[डॅलस लव्ह फील्ड|डॅलस-लव्ह]]| <ref>{{cite news |last1=न्यूज-सन |first1=हॉब्स |title=जेएसएक्स डॅलससाठी बुधवारची उड्डाणे जोडणार – www.hobbsnews.com |url=https://www.hobbsnews.com/jsx-to-add-wednesday-flights-to-dallas/ |access-date=२८ मार्च २०२६ |date=१७ सप्टेंबर २०२५}}</ref> | {{nowrap|[[साउथवेस्ट एरलाइन्स]]}} | [[अल्बुकर्की इंटरनॅशनल सनपोर्ट|अल्बुकर्की]],<ref name="Hobbydest"/> [[हार्ट्सफिल्ड-जॅक्सन अटलांटा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|अटलांटा]],<ref name="Hobbydest"/> [[ऑस्टिन-बर्गस्ट्रॉम इंटरनॅशनल एरपोर्ट|ऑस्टिन]],<ref name="Hobbydest">{{cite news |last1=बाल्टर |first1=एम्मा |title=ह्यूस्टन एरपोर्टवरून सर्व नॉनस्टॉप उड्डाणे |url=https://www.houstoniamag.com/travel-and-outdoors/direct-flights-houston-airports |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=हॉस्टोनिआ मॅगझिन |date=१४ जानेवारी २०२६}}</ref> [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन इंटरनॅशनल थर्गूड मार्शल एरपोर्ट|बाल्टिमोर]],<ref name="Hobbydest"/> [[फिलिप एस. डब्लू. गोल्डसन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|बेलीझ सिटी]],<ref name="Hobbydest"/> [[बर्मिंगहॅम-शटलस्वर्थ इंटरनॅशनल एरपोर्ट|बर्मिंगहॅम (एएल)]],<ref name="Hobbydest"/> [[कानकुन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|कानकुन]],<ref name="Hobbydest"/> [[चार्ल्स्टन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|चार्ल्स्टन (एससी)]],<ref name="Hobbydest"/> [[शिकागो मिडवे इंटरनॅशनल एरपोर्ट|शिकागो-मिडवे]],<ref name="Hobbydest"/> [[कॉलोराडो स्प्रिंग्ज एरपोर्ट|कॉलोराडो स्प्रिंग्ज]],<ref name="Hobbydest"/> [[जॉन ग्लेन कोलंबस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|कोलंबस-ग्लेन]],<ref name="Hobbydest"/> [[कॉर्पस ख्रिस्ती इंटरनॅशनल एरपोर्ट|कॉर्पस ख्रिस्ती]],<ref name="Hobbydest"/> [[डॅलस लव्ह फील्ड|डॅलस-लव्ह]],<ref name="Hobbydest"/> [[डेन्व्हर इंटरनॅशनल एरपोर्ट|डेन्व्हर]],<ref name="Hobbydest"/> [[डेस्टिन-फोर्ट वॉल्टन बीच एरपोर्ट|डेस्टिन/फोर्ट वॉल्टन बीच]],<ref name="Hobbydest"/> [[एल पासो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|एल पासो]],<ref name="Hobbydest"/> [[फोर्ट लॉडरडेल-हॉलिवूड इंटरनॅशनल एरपोर्ट|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="Hobbydest"/> [[व्हॅली इंटरनॅशनल एरपोर्ट|हारलिंगन]],<ref name="Hobbydest"/> [[इंडियानापोलिस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|इंडियानापोलिस]],<ref>{{cite news |last1=सर्जियो |first1=आरियाना |title=साउथवेस्टने इंडियानापोलिस ते शिकागो मिडवे नॉनस्टॉप उड्डाण पुन्हा सुरू केले |url=https://www.wthr.com/article/travel/southwest-brings-back-nonstop-flight-indianapolis-international-airport-chicago-midway-nearly-5-year-hiatus-travel-flying-indiana-illinois-midwest/531-13a8c717-26fd-42bd-bc39-17f20931e4af |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डब्लूटीएचआर |publisher=डब्लूटीएचआर |date=१८ डिसेंबर २०२४ |location=इंडियानापोलिस, आयएन |language=मराठी}}</ref> [[जॅक्सन-मेडगर वायली एव्हर्स इंटरनॅशनल एरपोर्ट|जॅक्सन (एमएस)]],<ref name="Hobbydest"/> [[जॅक्सनव्हिल इंटरनॅशनल एरपोर्ट|जॅक्सनव्हिल (एफएल)]],<ref name="Hobbydest"/> [[कॅन्सस सिटी इंटरनॅशनल एरपोर्ट|कॅन्सस सिटी]],<ref name="Hobbydest"/> [[हॅरी रीड इंटरनॅशनल एरपोर्ट|लास वेगास]],<ref name="Hobbydest"/> [[गुआनाकास्टे एरपोर्ट|लायबेरिया (सीआर)]],<ref name="Hobbydest"/> [[लाँग बीच एरपोर्ट|लाँग बीच]],<ref>{{cite web |last1=फाईन |first1=हॉवर्ड |title=साउथवेस्ट लाँग बीच एरपोर्टवर उड्डाणे जोडणार |url=https://labusinessjournal.com/tourism/travel-tourism/southwest-add-flights-long-beach-airport/ |website=लॉस एंजेलिस बिझनेस जर्नल |access-date=१० जानेवारी २०२६ |language=मराठी |date=१० डिसेंबर २०२०}}</ref> [[लॉस एंजेलिस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|लॉस एंजेलिस]],<ref name="Hobbydest"/> [[लुईव्हिल मोहम्मद अली इंटरनॅशनल एरपोर्ट|लुईव्हिल]],<ref>{{cite news |last1=क्लार्क |first1=पॅट्रिक |title=पूर्ण उन्हाळी वेळापत्रक आता बुकिंगसाठी उपलब्ध |url=https://www.travelpulse.com/news/airlines-airports/southwest-airlines-full-summer-schedule-is-now-available-for-booking |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=ट्रॅव्हलपल्स |date=१६ डिसेंबर २०२१ |language=मराठी}}</ref> [[लुबॉक प्रेस्टन स्मिथ इंटरनॅशनल एरपोर्ट|लुबॉक]],<ref>{{cite news |last1=यंग |first1=ॲडम |title=तुम्ही लुबॉक प्रेस्टन स्मिथ इंटरनॅशनल एरपोर्टवरून कोठे उडू शकता? |url=https://www.yahoo.com/news/articles/where-fly-lubbock-preston-smith-104524235.html |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=याहू न्यूज |date=१८ नोव्हेंबर २०२५ |language=मराठी}}</ref> [[मेम्फिस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मेम्फिस]],<ref>{{cite news |last1=डेव्हिस |first1=कोरी |title=साउथवेस्ट एरलाइन्सने मेम्फिस एरपोर्टवरून तीन शहरांसाठी नवीन उड्डाणांची घोषणा केली |url=https://www.yahoo.com/news/articles/southwest-airlines-announces-flights-memphis-211057559.html |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=याहू न्यूज |date=२२ ऑगस्ट २०२५ |language=मराठी}}</ref> [[मायामी इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मायामी]],<ref name="Hobbydest"/> [[मिडलँड इंटरनॅशनल एर अँड स्पेस पोर्ट|मिडलँड/ओडेसा]],<ref name="Hobbydest"/> [[नॅशविले इंटरनॅशनल एरपोर्ट|नॅशविले]],<ref name="Hobbydest"/> [[लुई आर्मस्ट्राँग न्यू ऑर्लीन्स इंटरनॅशनल एरपोर्ट|न्यू ऑर्लीन्स]],<ref name="Hobbydest"/> [[लागार्डिया एरपोर्ट|न्यूयॉर्क-लागार्डिया]],<ref name="Hobbydest"/> [[ओकलँड सॅन फ्रान्सिस्को बे एरपोर्ट|ओकलँड]],<ref name="Hobbydest"/> [[ओकेसी विल रॉजर्स इंटरनॅशनल एरपोर्ट|ओक्लाहोमा सिटी]],<ref>{{cite news |last1=हेस |first1=जाना |title=२०२४ मध्ये प्रवास करायचा आहे? ओक्लाहोमा सिटीवरून तुम्ही कोठे नॉनस्टॉप उडू शकता ते पहा |url=https://www.oklahoman.com/story/news/2024/01/04/will-rogers-airport-okc-nonstop-flights-available-these-cities/72095632007/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=द ओक्लाहोमन |publisher=द ओक्लाहोमन |date=४ जानेवारी २०२४ |language=मराठी}}</ref> [[एप्ली एरफिल्ड|ओमाहा]],<ref name="Hobbydest"/> [[ओंटारियो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|ओंटारियो]],<ref name="Hobbydest"/> [[ऑर्लॅंडो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|ऑर्लॅंडो]],<ref name="Hobbydest"/> [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा बीचेस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पनामा सिटी (एफएल)]],<ref name="Hobbydest"/> [[पेन्साकोला इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पेन्साकोला]],<ref name="Hobbydest"/> [[फिनिक्स स्काय हार्बर इंटरनॅशनल एरपोर्ट|फिनिक्स-स्काय हार्बर]],<ref name="Hobbydest"/> [[पिट्सबर्ग इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पिट्सबर्ग]],<ref>{{cite news |last1=डॉघर्टी |first1=इव्हान |title=साउथवेस्टने पिट्सबर्गमध्ये दोन दशकांच्या स्थिर वाढीचा उत्सव साजरा केला |url=https://blueskypit.com/southwest-celebrates-two-decades-of-steady-growth-in-pittsburgh/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=ब्लू स्काय न्यूज |date=१२ मे २०२५ |language=मराठी}}</ref> [[लिसेंशियादो गुस्तावो डियाझ ऑर्डाझ इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पोर्तो वॅलार्टा]],<ref name="Hobbydest"/> [[रॅले-ड्युरॅम इंटरनॅशनल एरपोर्ट|रॅले/ड्युरॅम]],<ref>{{cite news |last1=डेबस्क |first1=जस्टिन |title=तुम्ही रॅले-ड्युरॅम इंटरनॅशनल एरपोर्टवरून या गंतव्यस्थानांवर नॉनस्टॉप उडू शकता |url=https://myfox8.com/news/north-carolina/raleigh/you-can-fly-nonstop-to-these-destinations-from-raleigh-durham-international-airport/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=फॉक्स ८ डब्लूजीएचपी |publisher=डब्लूजीएचपी |date=१४ डिसेंबर २०२३ |location=हाय पॉइंट, एनसी |language=मराठी}}</ref> [[सॅक्रामेंटो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅक्रामेंटो]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॉल्ट लेक सिटी इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॉल्ट लेक सिटी]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन अँटोनियो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन अँटोनियो]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन डिएगो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन डिएगो]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन होजे इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन होजे (सीए)]],<ref name="Hobbydest"/> [[जुआन सांतामारिया इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन होजे (सीआर)]],<ref name="Hobbydest"/> [[लॉस काबोस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन होजे डेल काबो]],<ref name="Hobbydest"/> [[लुईस मुनोज मरिन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन जुआन]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅव्हाना/हिल्टन हेड इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅव्हाना]],<ref name="Hobbydest"/> [[सेंट लुईस लॅम्बर्ट इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सेंट लुईस]],<ref name="Hobbydest"/> [[टँपा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|टँपा]],<ref>{{cite news |last1=गॅल्व्हन |first1=जेमी ई. |title=केबिनमध्ये धूर दिसल्यानंतर साउथवेस्ट एरलाइन्सचे विमान ह्यूस्टनला परतले |url=https://www.khou.com/article/news/local/southwest-airlines-flight-2795-smoke-houston-hobby-airport-tampa/285-a033012f-62d1-4647-97cf-3e451fef2bac |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=केएचओयू |date=१४ फेब्रुवारी २०२५}}</ref> [[तुल्सा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|तुल्सा]],<ref>{{cite news |last1=रीड |first1=बेला रॉडी |title=तुल्सा इंटरनॅशनल एरपोर्ट प्रमुख यूएस शहरांसाठी नॉनस्टॉप उड्डाणे ऑफर करते |url=https://www.newson6.com/story/67ae24fd5312a975bee6b868/tulsa-international-airport-offers-nonstop-flights-to-major-us-cities |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=न्यूझऑन६.कॉम |date=१३ फेब्रुवारी २०२५ |location=तुल्सा, ओक्लाहोमा |language=मराठी}}</ref> [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन नॅशनल एरपोर्ट|वॉशिंग्टन-नॅशनल]]<ref name="Hobbydest"/><br />'''हंगामी:''' [[रिक हसबंड अमॅरिलो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|अमॅरिलो]],<ref>{{cite news |last1=गार्सिया |first1=व्हॅनेसा |title=साउथवेस्ट एरलाइन्सने अमॅरिलो एरपोर्टवर ह्यूस्टनसाठी थेट उड्डाण जोडले |url=https://www.newschannel10.com/2023/03/10/southwest-airlines-adds-direct-flight-houston-amarillo-airport/ |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=न्यूज चॅनेल १० |date=१० मार्च २०२३ |language=मराठी}}</ref> [[शार्लोट डग्लस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|शार्लोट]],<ref name="Hobbydest"/> [[क्लिंटन नॅशनल एरपोर्ट|लिटल रॉक]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन्गस्टर इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मोंटेगो बे]],<ref name="Hobbydest"/> [[पुंता काना इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पुंता काना]],<ref name="Hobbydest"/> [[मर्टल बीच इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मर्टल बीच]] (२७ जून २०२६ रोजी सुरू होते), <ref>https://www.flightconnections.com/flights-from-hou-to-myr</ref> [[सारासोटा-ब्रॅडेंटन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सारासोटा]],<ref name="Hobbydest"/> [[सिएटल-टॅकोमा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सिएटल/टॅकोमा]],<ref>{{cite web |title=साउथवेस्ट एरलाइन्स नवीन रात्रभर उड्डाणे ऑफर करते, ज्यात पुढील वर्षी सिएटल ते ह्यूस्टनचा समावेश आहे |url=https://www.houstonchronicle.com/news/houston-texas/transportation/article/southwest-airlines-redeye-houston-19876977.php |website=ह्यूस्टन क्रॉनिकल |access-date=३१ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> [[टक्सन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|टक्सन]]<ref name="Hobbydest"/>| <ref>{{cite news |last1=बाल्टर |first1=एम्मा |title=ह्यूस्टन एरपोर्टवरून २६७ नॉनस्टॉप उड्डाणे |url=https://www.houstoniamag.com/travel-and-outdoors/direct-flights-houston-airports |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=हॉस्टोनिआ मॅगझिन |date=८ जानेवारी २०२५ |language=मराठी}}</ref> | {{nowrap|[[सन कंट्री एरलाइन्स]]}} | '''हंगामी:''' [[मिनीॲपोलिस-सेंट पॉल इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मिनीॲपोलिस/सेंट पॉल]] |<ref>{{cite news |last1=होल्ट |first1=सू |title=सन कंट्रीसाठी १० नवीन नॉनस्टॉप मार्ग, कॅनडामधील २ सह |url=https://www.wdio.com/front-page/top-stories/10-new-nonstop-routes-for-sun-country-including-2-in-canada/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डब्लूडीआयओ.कॉम |date=१७ ऑक्टोबर २०२३ |location=मिनीॲपोलिस, एमएन |language=मराठी}}</ref> }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अमेरिकेतील विमानतळ]] [[वर्ग:ह्युस्टन]] 0gc8ct3jlca4cfp25ciw8t4gxfi2m2o 2686118 2686116 2026-05-26T15:56:43Z अभय नातू 206 /* विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने */ 2686118 wikitext text/x-wiki '''विल्यम पी. हॉबी विमानतळ''' तथा '''ह्युस्टन-हॉबी विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|HOU|KHOU|HOU}}हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[ह्युस्टन]] शहरातील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून ११ किमी (७ मैल) अंतरावर असलेला हा विमानतळ ह्युस्टनमधील पहिला विमानतळ आहे. [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन आंतरखंडीय विमानतळाखालोखाल]] वर्दळ असलेला हा विमानतळ १९६९मध्ये आंतरखंडीय विमानतळ उघडल्यावर बंद करण्यात आला होता परंतु दोन वर्षांनी हा विमानतळ परत सुरू करण्यात आला. हा विमानतळ [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]]चे मुख्य ठाणे असून अमेरिकेतील बव्हंश मोठ्या शहरांना येथून थेट विमानसेवा उपलब्ध आहे. == विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने== {{विमानतळ गंतव्यस्थान यादी | 3rdcoltitle = संदर्भ | 3rdcolunsortable = yes | [[ॲलीजियंट एर]] | [[प्रोव्हो म्युनिसिपल एरपोर्ट|प्रोव्हो]],<ref>{{cite news |last1=पगमायर |first1=जेनेल |title=ॲलीजियंटने प्रोव्हो येथून उड्डाणांसाठी तीन नवीन गंतव्ये जोडली |url=https://www.heraldextra.com/news/local/2021/nov/18/allegiant-adds-three-new-destinations-for-flights-from-provo/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=हेराल्ड एक्स्ट्रा |date=१८ नोव्हेंबर २०२१ |location=प्रोव्हो, यूटी |language=मराठी}}</ref> [[जॅक एडवर्ड्स एरपोर्ट|गल्फ शोअर्स]]<ref>{{cite news |last1=रिपोर्ट |first1=जीसीएम स्टाफ |title=ॲलीजियंटने गल्फ शोअर्स एरपोर्टवरून नॉनस्टॉप सेवा सुरू केली, तिकिटे ३९ डॉलर्सपासून सुरू |url=https://gulfcoastmedia.com/stories/allegiant-begins-nonstop-service-from-gulf-shores-to-six-destinations-with-one-way-fares-as-low-as,266976#// |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=गल्फ कोस्ट मीडिया |date=२१ मे २०२५ |language=मराठी}}</ref> <br />'''हंगामी:''' [[ॲशव्हिल रिजनल एरपोर्ट|ॲशव्हिल]],<ref>{{cite news |last1=हॉफमन |first1=विल |title=ॲलीजियंट एरने ॲशव्हिल एरपोर्टवरून मिनीॲपोलिससाठी नवीन नॉनस्टॉप उड्डाण सुरू केले |url=https://www.citizen-times.com/story/news/local/2024/02/19/allegiant-air-begins-new-nonstop-flight-option-to-the-twin-cities/72630270007/?gnt-cfr=1&gca-cat=p&gca-uir=true&gca-epti=z116868d00----v116868d--76--b--76--&gca-ft=243&gca-ds=sophi |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=द ॲशव्हिल सिटीझन टाइम्स |date=४ फेब्रुवारी २०२४ |language=मराठी}}</ref> [[डे मॉइन्स इंटरनॅशनल एरपोर्ट|डे मॉइन्स]],<ref>{{cite news |last1=रेना-रॉड्रीग्ज |first1=व्हिक्टोरिया |title=डे मॉइन्स एरपोर्टवरून चार नवीन थेट उड्डाणे लवकरच सुरू होणार. नवीन मार्ग पहा. |url=https://www.desmoinesregister.com/story/travel/2025/05/05/des-moines-international-airport-new-direct-routes-starting-2025/83410112007/?gnt-cfr=1&gca-cat=p&gca-uir=true&gca-epti=z116046p000050c000050d00----v116046d--xx--b--xx--&gca-ft=186&gca-ds=sophi |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=द डे मॉइन्स रजिस्टर |date=५ मे २०२५ |location=डे मॉइन्स, आयए}}</ref> [[मॅक्घी टायसन एरपोर्ट|नॉक्सव्हिल]]<ref>{{cite news |last1=अलेक्झांडर |first1=क्लोई |title=ॲलीजियंट एर हॉबी एरपोर्टवर हंगामी दरांसह येत आहे जे ३३ डॉलर्सपासून सुरू आहेत! |url=https://www.khou.com/article/travel/allegiant-air-bringing-4-new-routes-to-houstons-hobby-airport/285-0a2c4a00-0fda-445e-bdfc-99dbd527302d |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=केएचओयू |publisher=केएचओयू |date=१४ जानेवारी २०२० |location=ह्यूस्टन, टीएक्स |language=मराठी}}</ref> | |- | [[अमेरिकन ईगल (एरलाईन ब्रँड)|अमेरिकन ईगल]] | [[डॅलस फोर्ट वर्थ इंटरनॅशनल एरपोर्ट|डॅलस/फोर्ट वर्थ]]| <ref>{{cite news |last1=रायटर |first1=जॉर्डन पार्कर |title=डॅलस लव्ह फील्डमध्ये आंतरराष्ट्रीय उड्डाणे का नाहीत |url=https://www.dallasnews.com/business/airlines/2025/08/29/why-dallas-love-field-doesnt-have-international-flights/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डॅलस न्यूज |date=२९ ऑगस्ट २०२५ |language=मराठी}}</ref> |- | [[अवेलो एरलाइन्स]] | [[ट्वीड न्यू हेवन एरपोर्ट|न्यू हेवन]]<ref name="AveloMar24">{{cite news|url=https://www.nhregister.com/news/article/avelo-3-new-routes-tweed-new-haven-19264536.php?fbclid=IwAR25EXJ9iupyPZSWg-BEpX_qH5vjAMcRRFPHJoP6P3G82Lp1iP_F2WLy7O4|title=अवेलोने ट्वीड न्यू हेवन एरपोर्टवरून ३ नवीन मार्गांची घोषणा केली: ह्यूस्टन, सेंट लुईस आणि ट्रॅव्हर्स सिटी, मिशिगन.|website=न्यू हेवन रजिस्टर|date=२० मार्च २०२४|access-date=२० मार्च २०२४|last1=झारेट्स्की|first1=मार्क}}</ref> | |- | [[डेल्टा एर लाइन्स]] | [[हार्ट्सफिल्ड-जॅक्सन अटलांटा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|अटलांटा]]| <ref>{{cite news |title=नॅशनल चॅम्पियनशिपसाठी डेल्टाने ह्यूस्टनचे दर वाढवले |url=https://www.13wmaz.com/article/travel/delta-prices-462-from-atlanta-to-houston/93-f36a3df5-5afb-43e6-aae8-c9ad7dec7aa2 |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डब्लूएमएझेड |date=७ नोव्हेंबर २०२३ |language=मराठी}}</ref> |- | [[जेएसएक्स (विमानकंपनी)|जेएसएक्स]] | [[डॅलस लव्ह फील्ड|डॅलस-लव्ह]]| <ref>{{cite news |last1=न्यूज-सन |first1=हॉब्स |title=जेएसएक्स डॅलससाठी बुधवारची उड्डाणे जोडणार – www.hobbsnews.com |url=https://www.hobbsnews.com/jsx-to-add-wednesday-flights-to-dallas/ |access-date=२८ मार्च २०२६ |date=१७ सप्टेंबर २०२५}}</ref> | {{nowrap|[[साउथवेस्ट एरलाइन्स]]}} | [[अल्बुकर्की इंटरनॅशनल सनपोर्ट|अल्बुकर्की]],<ref name="Hobbydest"/> [[हार्ट्सफिल्ड-जॅक्सन अटलांटा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|अटलांटा]],<ref name="Hobbydest"/> [[ऑस्टिन-बर्गस्ट्रॉम इंटरनॅशनल एरपोर्ट|ऑस्टिन]],<ref name="Hobbydest">{{cite news |last1=बाल्टर |first1=एम्मा |title=ह्यूस्टन एरपोर्टवरून सर्व नॉनस्टॉप उड्डाणे |url=https://www.houstoniamag.com/travel-and-outdoors/direct-flights-houston-airports |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=हॉस्टोनिआ मॅगझिन |date=१४ जानेवारी २०२६}}</ref> [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन इंटरनॅशनल थर्गूड मार्शल एरपोर्ट|बाल्टिमोर]],<ref name="Hobbydest"/> [[फिलिप एस. डब्लू. गोल्डसन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|बेलीझ सिटी]],<ref name="Hobbydest"/> [[बर्मिंगहॅम-शटलस्वर्थ इंटरनॅशनल एरपोर्ट|बर्मिंगहॅम (एएल)]],<ref name="Hobbydest"/> [[कानकुन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|कानकुन]],<ref name="Hobbydest"/> [[चार्ल्स्टन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|चार्ल्स्टन (एससी)]],<ref name="Hobbydest"/> [[शिकागो मिडवे इंटरनॅशनल एरपोर्ट|शिकागो-मिडवे]],<ref name="Hobbydest"/> [[कॉलोराडो स्प्रिंग्ज एरपोर्ट|कॉलोराडो स्प्रिंग्ज]],<ref name="Hobbydest"/> [[जॉन ग्लेन कोलंबस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|कोलंबस-ग्लेन]],<ref name="Hobbydest"/> [[कॉर्पस ख्रिस्ती इंटरनॅशनल एरपोर्ट|कॉर्पस ख्रिस्ती]],<ref name="Hobbydest"/> [[डॅलस लव्ह फील्ड|डॅलस-लव्ह]],<ref name="Hobbydest"/> [[डेन्व्हर इंटरनॅशनल एरपोर्ट|डेन्व्हर]],<ref name="Hobbydest"/> [[डेस्टिन-फोर्ट वॉल्टन बीच एरपोर्ट|डेस्टिन/फोर्ट वॉल्टन बीच]],<ref name="Hobbydest"/> [[एल पासो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|एल पासो]],<ref name="Hobbydest"/> [[फोर्ट लॉडरडेल-हॉलिवूड इंटरनॅशनल एरपोर्ट|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="Hobbydest"/> [[व्हॅली इंटरनॅशनल एरपोर्ट|हारलिंगन]],<ref name="Hobbydest"/> [[इंडियानापोलिस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|इंडियानापोलिस]],<ref>{{cite news |last1=सर्जियो |first1=आरियाना |title=साउथवेस्टने इंडियानापोलिस ते शिकागो मिडवे नॉनस्टॉप उड्डाण पुन्हा सुरू केले |url=https://www.wthr.com/article/travel/southwest-brings-back-nonstop-flight-indianapolis-international-airport-chicago-midway-nearly-5-year-hiatus-travel-flying-indiana-illinois-midwest/531-13a8c717-26fd-42bd-bc39-17f20931e4af |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डब्लूटीएचआर |publisher=डब्लूटीएचआर |date=१८ डिसेंबर २०२४ |location=इंडियानापोलिस, आयएन |language=मराठी}}</ref> [[जॅक्सन-मेडगर वायली एव्हर्स इंटरनॅशनल एरपोर्ट|जॅक्सन (एमएस)]],<ref name="Hobbydest"/> [[जॅक्सनव्हिल इंटरनॅशनल एरपोर्ट|जॅक्सनव्हिल (एफएल)]],<ref name="Hobbydest"/> [[कॅन्सस सिटी इंटरनॅशनल एरपोर्ट|कॅन्सस सिटी]],<ref name="Hobbydest"/> [[हॅरी रीड इंटरनॅशनल एरपोर्ट|लास वेगास]],<ref name="Hobbydest"/> [[गुआनाकास्टे एरपोर्ट|लायबेरिया (सीआर)]],<ref name="Hobbydest"/> [[लाँग बीच एरपोर्ट|लाँग बीच]],<ref>{{cite web |last1=फाईन |first1=हॉवर्ड |title=साउथवेस्ट लाँग बीच एरपोर्टवर उड्डाणे जोडणार |url=https://labusinessjournal.com/tourism/travel-tourism/southwest-add-flights-long-beach-airport/ |website=लॉस एंजेलिस बिझनेस जर्नल |access-date=१० जानेवारी २०२६ |language=मराठी |date=१० डिसेंबर २०२०}}</ref> [[लॉस एंजेलिस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|लॉस एंजेलिस]],<ref name="Hobbydest"/> [[लुईव्हिल मोहम्मद अली इंटरनॅशनल एरपोर्ट|लुईव्हिल]],<ref>{{cite news |last1=क्लार्क |first1=पॅट्रिक |title=पूर्ण उन्हाळी वेळापत्रक आता बुकिंगसाठी उपलब्ध |url=https://www.travelpulse.com/news/airlines-airports/southwest-airlines-full-summer-schedule-is-now-available-for-booking |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=ट्रॅव्हलपल्स |date=१६ डिसेंबर २०२१ |language=मराठी}}</ref> [[लुबॉक प्रेस्टन स्मिथ इंटरनॅशनल एरपोर्ट|लुबॉक]],<ref>{{cite news |last1=यंग |first1=ॲडम |title=तुम्ही लुबॉक प्रेस्टन स्मिथ इंटरनॅशनल एरपोर्टवरून कोठे उडू शकता? |url=https://www.yahoo.com/news/articles/where-fly-lubbock-preston-smith-104524235.html |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=याहू न्यूज |date=१८ नोव्हेंबर २०२५ |language=मराठी}}</ref> [[मेम्फिस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मेम्फिस]],<ref>{{cite news |last1=डेव्हिस |first1=कोरी |title=साउथवेस्ट एरलाइन्सने मेम्फिस एरपोर्टवरून तीन शहरांसाठी नवीन उड्डाणांची घोषणा केली |url=https://www.yahoo.com/news/articles/southwest-airlines-announces-flights-memphis-211057559.html |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=याहू न्यूज |date=२२ ऑगस्ट २०२५ |language=मराठी}}</ref> [[मायामी इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मायामी]],<ref name="Hobbydest"/> [[मिडलँड इंटरनॅशनल एर अँड स्पेस पोर्ट|मिडलँड/ओडेसा]],<ref name="Hobbydest"/> [[नॅशविले इंटरनॅशनल एरपोर्ट|नॅशविले]],<ref name="Hobbydest"/> [[लुई आर्मस्ट्राँग न्यू ऑर्लीन्स इंटरनॅशनल एरपोर्ट|न्यू ऑर्लीन्स]],<ref name="Hobbydest"/> [[लागार्डिया एरपोर्ट|न्यूयॉर्क-लागार्डिया]],<ref name="Hobbydest"/> [[ओकलँड सॅन फ्रान्सिस्को बे एरपोर्ट|ओकलँड]],<ref name="Hobbydest"/> [[ओकेसी विल रॉजर्स इंटरनॅशनल एरपोर्ट|ओक्लाहोमा सिटी]],<ref>{{cite news |last1=हेस |first1=जाना |title=२०२४ मध्ये प्रवास करायचा आहे? ओक्लाहोमा सिटीवरून तुम्ही कोठे नॉनस्टॉप उडू शकता ते पहा |url=https://www.oklahoman.com/story/news/2024/01/04/will-rogers-airport-okc-nonstop-flights-available-these-cities/72095632007/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=द ओक्लाहोमन |publisher=द ओक्लाहोमन |date=४ जानेवारी २०२४ |language=मराठी}}</ref> [[एप्ली एरफिल्ड|ओमाहा]],<ref name="Hobbydest"/> [[ओंटारियो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|ओंटारियो]],<ref name="Hobbydest"/> [[ऑर्लॅंडो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|ऑर्लॅंडो]],<ref name="Hobbydest"/> [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा बीचेस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पनामा सिटी (एफएल)]],<ref name="Hobbydest"/> [[पेन्साकोला इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पेन्साकोला]],<ref name="Hobbydest"/> [[फिनिक्स स्काय हार्बर इंटरनॅशनल एरपोर्ट|फिनिक्स-स्काय हार्बर]],<ref name="Hobbydest"/> [[पिट्सबर्ग इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पिट्सबर्ग]],<ref>{{cite news |last1=डॉघर्टी |first1=इव्हान |title=साउथवेस्टने पिट्सबर्गमध्ये दोन दशकांच्या स्थिर वाढीचा उत्सव साजरा केला |url=https://blueskypit.com/southwest-celebrates-two-decades-of-steady-growth-in-pittsburgh/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=ब्लू स्काय न्यूज |date=१२ मे २०२५ |language=मराठी}}</ref> [[लिसेंशियादो गुस्तावो डियाझ ऑर्डाझ इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पोर्तो वॅलार्टा]],<ref name="Hobbydest"/> [[रॅले-ड्युरॅम इंटरनॅशनल एरपोर्ट|रॅले/ड्युरॅम]],<ref>{{cite news |last1=डेबस्क |first1=जस्टिन |title=तुम्ही रॅले-ड्युरॅम इंटरनॅशनल एरपोर्टवरून या गंतव्यस्थानांवर नॉनस्टॉप उडू शकता |url=https://myfox8.com/news/north-carolina/raleigh/you-can-fly-nonstop-to-these-destinations-from-raleigh-durham-international-airport/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=फॉक्स ८ डब्लूजीएचपी |publisher=डब्लूजीएचपी |date=१४ डिसेंबर २०२३ |location=हाय पॉइंट, एनसी |language=मराठी}}</ref> [[सॅक्रामेंटो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅक्रामेंटो]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॉल्ट लेक सिटी इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॉल्ट लेक सिटी]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन अँटोनियो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन अँटोनियो]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन डिएगो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन डिएगो]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन होजे इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन होजे (सीए)]],<ref name="Hobbydest"/> [[जुआन सांतामारिया इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन होजे (सीआर)]],<ref name="Hobbydest"/> [[लॉस काबोस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन होजे डेल काबो]],<ref name="Hobbydest"/> [[लुईस मुनोज मरिन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन जुआन]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅव्हाना/हिल्टन हेड इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅव्हाना]],<ref name="Hobbydest"/> [[सेंट लुईस लॅम्बर्ट इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सेंट लुईस]],<ref name="Hobbydest"/> [[टँपा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|टँपा]],<ref>{{cite news |last1=गॅल्व्हन |first1=जेमी ई. |title=केबिनमध्ये धूर दिसल्यानंतर साउथवेस्ट एरलाइन्सचे विमान ह्यूस्टनला परतले |url=https://www.khou.com/article/news/local/southwest-airlines-flight-2795-smoke-houston-hobby-airport-tampa/285-a033012f-62d1-4647-97cf-3e451fef2bac |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=केएचओयू |date=१४ फेब्रुवारी २०२५}}</ref> [[तुल्सा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|तुल्सा]],<ref>{{cite news |last1=रीड |first1=बेला रॉडी |title=तुल्सा इंटरनॅशनल एरपोर्ट प्रमुख यूएस शहरांसाठी नॉनस्टॉप उड्डाणे ऑफर करते |url=https://www.newson6.com/story/67ae24fd5312a975bee6b868/tulsa-international-airport-offers-nonstop-flights-to-major-us-cities |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=न्यूझऑन६.कॉम |date=१३ फेब्रुवारी २०२५ |location=तुल्सा, ओक्लाहोमा |language=मराठी}}</ref> [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन नॅशनल एरपोर्ट|वॉशिंग्टन-नॅशनल]]<ref name="Hobbydest"/><br />'''हंगामी:''' [[रिक हसबंड अमॅरिलो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|अमॅरिलो]],<ref>{{cite news |last1=गार्सिया |first1=व्हॅनेसा |title=साउथवेस्ट एरलाइन्सने अमॅरिलो एरपोर्टवर ह्यूस्टनसाठी थेट उड्डाण जोडले |url=https://www.newschannel10.com/2023/03/10/southwest-airlines-adds-direct-flight-houston-amarillo-airport/ |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=न्यूज चॅनेल १० |date=१० मार्च २०२३ |language=मराठी}}</ref> [[शार्लोट डग्लस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|शार्लोट]],<ref name="Hobbydest"/> [[क्लिंटन नॅशनल एरपोर्ट|लिटल रॉक]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन्गस्टर इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मोंटेगो बे]],<ref name="Hobbydest"/> [[पुंता काना इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पुंता काना]],<ref name="Hobbydest"/> [[मर्टल बीच इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मर्टल बीच]] (२७ जून २०२६ रोजी सुरू होते), <ref>https://www.flightconnections.com/flights-from-hou-to-myr</ref> [[सारासोटा-ब्रॅडेंटन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सारासोटा]],<ref name="Hobbydest"/> [[सिएटल-टॅकोमा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सिएटल/टॅकोमा]],<ref>{{cite web |title=साउथवेस्ट एरलाइन्स नवीन रात्रभर उड्डाणे ऑफर करते, ज्यात पुढील वर्षी सिएटल ते ह्यूस्टनचा समावेश आहे |url=https://www.houstonchronicle.com/news/houston-texas/transportation/article/southwest-airlines-redeye-houston-19876977.php |website=ह्यूस्टन क्रॉनिकल |access-date=३१ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> [[टक्सन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|टक्सन]]<ref name="Hobbydest"/>| <ref>{{cite news |last1=बाल्टर |first1=एम्मा |title=ह्यूस्टन एरपोर्टवरून २६७ नॉनस्टॉप उड्डाणे |url=https://www.houstoniamag.com/travel-and-outdoors/direct-flights-houston-airports |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=हॉस्टोनिआ मॅगझिन |date=८ जानेवारी २०२५ |language=मराठी}}</ref> | {{nowrap|[[सन कंट्री एरलाइन्स]]}} | '''हंगामी:''' [[मिनीॲपोलिस-सेंट पॉल इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मिनीॲपोलिस/सेंट पॉल]] |<ref>{{cite news |last1=होल्ट |first1=सू |title=सन कंट्रीसाठी १० नवीन नॉनस्टॉप मार्ग, कॅनडामधील २ सह |url=https://www.wdio.com/front-page/top-stories/10-new-nonstop-routes-for-sun-country-including-2-in-canada/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डब्लूडीआयओ.कॉम |date=१७ ऑक्टोबर २०२३ |location=मिनीॲपोलिस, एमएन |language=मराठी}}</ref> }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अमेरिकेतील विमानतळ]] [[वर्ग:ह्युस्टन]] 2fql2bd5e4fquek8hdzkhsmrpnixoiy 2686119 2686118 2026-05-26T15:57:34Z अभय नातू 206 /* विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने */ 2686119 wikitext text/x-wiki '''विल्यम पी. हॉबी विमानतळ''' तथा '''ह्युस्टन-हॉबी विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|HOU|KHOU|HOU}}हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[ह्युस्टन]] शहरातील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून ११ किमी (७ मैल) अंतरावर असलेला हा विमानतळ ह्युस्टनमधील पहिला विमानतळ आहे. [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन आंतरखंडीय विमानतळाखालोखाल]] वर्दळ असलेला हा विमानतळ १९६९मध्ये आंतरखंडीय विमानतळ उघडल्यावर बंद करण्यात आला होता परंतु दोन वर्षांनी हा विमानतळ परत सुरू करण्यात आला. हा विमानतळ [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]]चे मुख्य ठाणे असून अमेरिकेतील बव्हंश मोठ्या शहरांना येथून थेट विमानसेवा उपलब्ध आहे. == विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने== {{विमानतळ गंतव्यस्थान यादी | [[ॲलीजियंट एर]] | [[प्रोव्हो म्युनिसिपल एरपोर्ट|प्रोव्हो]],<ref>{{cite news |last1=पगमायर |first1=जेनेल |title=ॲलीजियंटने प्रोव्हो येथून उड्डाणांसाठी तीन नवीन गंतव्ये जोडली |url=https://www.heraldextra.com/news/local/2021/nov/18/allegiant-adds-three-new-destinations-for-flights-from-provo/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=हेराल्ड एक्स्ट्रा |date=१८ नोव्हेंबर २०२१ |location=प्रोव्हो, यूटी |language=मराठी}}</ref> [[जॅक एडवर्ड्स एरपोर्ट|गल्फ शोअर्स]]<ref>{{cite news |last1=रिपोर्ट |first1=जीसीएम स्टाफ |title=ॲलीजियंटने गल्फ शोअर्स एरपोर्टवरून नॉनस्टॉप सेवा सुरू केली, तिकिटे ३९ डॉलर्सपासून सुरू |url=https://gulfcoastmedia.com/stories/allegiant-begins-nonstop-service-from-gulf-shores-to-six-destinations-with-one-way-fares-as-low-as,266976#// |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=गल्फ कोस्ट मीडिया |date=२१ मे २०२५ |language=मराठी}}</ref> <br />'''हंगामी:''' [[ॲशव्हिल रिजनल एरपोर्ट|ॲशव्हिल]],<ref>{{cite news |last1=हॉफमन |first1=विल |title=ॲलीजियंट एरने ॲशव्हिल एरपोर्टवरून मिनीॲपोलिससाठी नवीन नॉनस्टॉप उड्डाण सुरू केले |url=https://www.citizen-times.com/story/news/local/2024/02/19/allegiant-air-begins-new-nonstop-flight-option-to-the-twin-cities/72630270007/?gnt-cfr=1&gca-cat=p&gca-uir=true&gca-epti=z116868d00----v116868d--76--b--76--&gca-ft=243&gca-ds=sophi |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=द ॲशव्हिल सिटीझन टाइम्स |date=४ फेब्रुवारी २०२४ |language=मराठी}}</ref> [[डे मॉइन्स इंटरनॅशनल एरपोर्ट|डे मॉइन्स]],<ref>{{cite news |last1=रेना-रॉड्रीग्ज |first1=व्हिक्टोरिया |title=डे मॉइन्स एरपोर्टवरून चार नवीन थेट उड्डाणे लवकरच सुरू होणार. नवीन मार्ग पहा. |url=https://www.desmoinesregister.com/story/travel/2025/05/05/des-moines-international-airport-new-direct-routes-starting-2025/83410112007/?gnt-cfr=1&gca-cat=p&gca-uir=true&gca-epti=z116046p000050c000050d00----v116046d--xx--b--xx--&gca-ft=186&gca-ds=sophi |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=द डे मॉइन्स रजिस्टर |date=५ मे २०२५ |location=डे मॉइन्स, आयए}}</ref> [[मॅक्घी टायसन एरपोर्ट|नॉक्सव्हिल]]<ref>{{cite news |last1=अलेक्झांडर |first1=क्लोई |title=ॲलीजियंट एर हॉबी एरपोर्टवर हंगामी दरांसह येत आहे जे ३३ डॉलर्सपासून सुरू आहेत! |url=https://www.khou.com/article/travel/allegiant-air-bringing-4-new-routes-to-houstons-hobby-airport/285-0a2c4a00-0fda-445e-bdfc-99dbd527302d |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=केएचओयू |publisher=केएचओयू |date=१४ जानेवारी २०२० |location=ह्यूस्टन, टीएक्स |language=मराठी}}</ref> |- | [[अमेरिकन ईगल (एरलाईन ब्रँड)|अमेरिकन ईगल]] | [[डॅलस फोर्ट वर्थ इंटरनॅशनल एरपोर्ट|डॅलस/फोर्ट वर्थ]]| <ref>{{cite news |last1=रायटर |first1=जॉर्डन पार्कर |title=डॅलस लव्ह फील्डमध्ये आंतरराष्ट्रीय उड्डाणे का नाहीत |url=https://www.dallasnews.com/business/airlines/2025/08/29/why-dallas-love-field-doesnt-have-international-flights/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डॅलस न्यूज |date=२९ ऑगस्ट २०२५ |language=मराठी}}</ref> |- | [[अवेलो एरलाइन्स]] | [[ट्वीड न्यू हेवन एरपोर्ट|न्यू हेवन]]<ref name="AveloMar24">{{cite news|url=https://www.nhregister.com/news/article/avelo-3-new-routes-tweed-new-haven-19264536.php?fbclid=IwAR25EXJ9iupyPZSWg-BEpX_qH5vjAMcRRFPHJoP6P3G82Lp1iP_F2WLy7O4|title=अवेलोने ट्वीड न्यू हेवन एरपोर्टवरून ३ नवीन मार्गांची घोषणा केली: ह्यूस्टन, सेंट लुईस आणि ट्रॅव्हर्स सिटी, मिशिगन.|website=न्यू हेवन रजिस्टर|date=२० मार्च २०२४|access-date=२० मार्च २०२४|last1=झारेट्स्की|first1=मार्क}}</ref> |- | [[डेल्टा एर लाइन्स]] | [[हार्ट्सफिल्ड-जॅक्सन अटलांटा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|अटलांटा]]| <ref>{{cite news |title=नॅशनल चॅम्पियनशिपसाठी डेल्टाने ह्यूस्टनचे दर वाढवले |url=https://www.13wmaz.com/article/travel/delta-prices-462-from-atlanta-to-houston/93-f36a3df5-5afb-43e6-aae8-c9ad7dec7aa2 |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डब्लूएमएझेड |date=७ नोव्हेंबर २०२३ |language=मराठी}}</ref> |- | [[जेएसएक्स (विमानकंपनी)|जेएसएक्स]] | [[डॅलस लव्ह फील्ड|डॅलस-लव्ह]]| <ref>{{cite news |last1=न्यूज-सन |first1=हॉब्स |title=जेएसएक्स डॅलससाठी बुधवारची उड्डाणे जोडणार – www.hobbsnews.com |url=https://www.hobbsnews.com/jsx-to-add-wednesday-flights-to-dallas/ |access-date=२८ मार्च २०२६ |date=१७ सप्टेंबर २०२५}}</ref> |- | {{nowrap|[[साउथवेस्ट एरलाइन्स]]}} | [[अल्बुकर्की इंटरनॅशनल सनपोर्ट|अल्बुकर्की]],<ref name="Hobbydest"/> [[हार्ट्सफिल्ड-जॅक्सन अटलांटा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|अटलांटा]],<ref name="Hobbydest"/> [[ऑस्टिन-बर्गस्ट्रॉम इंटरनॅशनल एरपोर्ट|ऑस्टिन]],<ref name="Hobbydest">{{cite news |last1=बाल्टर |first1=एम्मा |title=ह्यूस्टन एरपोर्टवरून सर्व नॉनस्टॉप उड्डाणे |url=https://www.houstoniamag.com/travel-and-outdoors/direct-flights-houston-airports |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=हॉस्टोनिआ मॅगझिन |date=१४ जानेवारी २०२६}}</ref> [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन इंटरनॅशनल थर्गूड मार्शल एरपोर्ट|बाल्टिमोर]],<ref name="Hobbydest"/> [[फिलिप एस. डब्लू. गोल्डसन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|बेलीझ सिटी]],<ref name="Hobbydest"/> [[बर्मिंगहॅम-शटलस्वर्थ इंटरनॅशनल एरपोर्ट|बर्मिंगहॅम (एएल)]],<ref name="Hobbydest"/> [[कानकुन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|कानकुन]],<ref name="Hobbydest"/> [[चार्ल्स्टन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|चार्ल्स्टन (एससी)]],<ref name="Hobbydest"/> [[शिकागो मिडवे इंटरनॅशनल एरपोर्ट|शिकागो-मिडवे]],<ref name="Hobbydest"/> [[कॉलोराडो स्प्रिंग्ज एरपोर्ट|कॉलोराडो स्प्रिंग्ज]],<ref name="Hobbydest"/> [[जॉन ग्लेन कोलंबस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|कोलंबस-ग्लेन]],<ref name="Hobbydest"/> [[कॉर्पस ख्रिस्ती इंटरनॅशनल एरपोर्ट|कॉर्पस ख्रिस्ती]],<ref name="Hobbydest"/> [[डॅलस लव्ह फील्ड|डॅलस-लव्ह]],<ref name="Hobbydest"/> [[डेन्व्हर इंटरनॅशनल एरपोर्ट|डेन्व्हर]],<ref name="Hobbydest"/> [[डेस्टिन-फोर्ट वॉल्टन बीच एरपोर्ट|डेस्टिन/फोर्ट वॉल्टन बीच]],<ref name="Hobbydest"/> [[एल पासो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|एल पासो]],<ref name="Hobbydest"/> [[फोर्ट लॉडरडेल-हॉलिवूड इंटरनॅशनल एरपोर्ट|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="Hobbydest"/> [[व्हॅली इंटरनॅशनल एरपोर्ट|हारलिंगन]],<ref name="Hobbydest"/> [[इंडियानापोलिस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|इंडियानापोलिस]],<ref>{{cite news |last1=सर्जियो |first1=आरियाना |title=साउथवेस्टने इंडियानापोलिस ते शिकागो मिडवे नॉनस्टॉप उड्डाण पुन्हा सुरू केले |url=https://www.wthr.com/article/travel/southwest-brings-back-nonstop-flight-indianapolis-international-airport-chicago-midway-nearly-5-year-hiatus-travel-flying-indiana-illinois-midwest/531-13a8c717-26fd-42bd-bc39-17f20931e4af |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डब्लूटीएचआर |publisher=डब्लूटीएचआर |date=१८ डिसेंबर २०२४ |location=इंडियानापोलिस, आयएन |language=मराठी}}</ref> [[जॅक्सन-मेडगर वायली एव्हर्स इंटरनॅशनल एरपोर्ट|जॅक्सन (एमएस)]],<ref name="Hobbydest"/> [[जॅक्सनव्हिल इंटरनॅशनल एरपोर्ट|जॅक्सनव्हिल (एफएल)]],<ref name="Hobbydest"/> [[कॅन्सस सिटी इंटरनॅशनल एरपोर्ट|कॅन्सस सिटी]],<ref name="Hobbydest"/> [[हॅरी रीड इंटरनॅशनल एरपोर्ट|लास वेगास]],<ref name="Hobbydest"/> [[गुआनाकास्टे एरपोर्ट|लायबेरिया (सीआर)]],<ref name="Hobbydest"/> [[लाँग बीच एरपोर्ट|लाँग बीच]],<ref>{{cite web |last1=फाईन |first1=हॉवर्ड |title=साउथवेस्ट लाँग बीच एरपोर्टवर उड्डाणे जोडणार |url=https://labusinessjournal.com/tourism/travel-tourism/southwest-add-flights-long-beach-airport/ |website=लॉस एंजेलिस बिझनेस जर्नल |access-date=१० जानेवारी २०२६ |language=मराठी |date=१० डिसेंबर २०२०}}</ref> [[लॉस एंजेलिस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|लॉस एंजेलिस]],<ref name="Hobbydest"/> [[लुईव्हिल मोहम्मद अली इंटरनॅशनल एरपोर्ट|लुईव्हिल]],<ref>{{cite news |last1=क्लार्क |first1=पॅट्रिक |title=पूर्ण उन्हाळी वेळापत्रक आता बुकिंगसाठी उपलब्ध |url=https://www.travelpulse.com/news/airlines-airports/southwest-airlines-full-summer-schedule-is-now-available-for-booking |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=ट्रॅव्हलपल्स |date=१६ डिसेंबर २०२१ |language=मराठी}}</ref> [[लुबॉक प्रेस्टन स्मिथ इंटरनॅशनल एरपोर्ट|लुबॉक]],<ref>{{cite news |last1=यंग |first1=ॲडम |title=तुम्ही लुबॉक प्रेस्टन स्मिथ इंटरनॅशनल एरपोर्टवरून कोठे उडू शकता? |url=https://www.yahoo.com/news/articles/where-fly-lubbock-preston-smith-104524235.html |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=याहू न्यूज |date=१८ नोव्हेंबर २०२५ |language=मराठी}}</ref> [[मेम्फिस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मेम्फिस]],<ref>{{cite news |last1=डेव्हिस |first1=कोरी |title=साउथवेस्ट एरलाइन्सने मेम्फिस एरपोर्टवरून तीन शहरांसाठी नवीन उड्डाणांची घोषणा केली |url=https://www.yahoo.com/news/articles/southwest-airlines-announces-flights-memphis-211057559.html |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=याहू न्यूज |date=२२ ऑगस्ट २०२५ |language=मराठी}}</ref> [[मायामी इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मायामी]],<ref name="Hobbydest"/> [[मिडलँड इंटरनॅशनल एर अँड स्पेस पोर्ट|मिडलँड/ओडेसा]],<ref name="Hobbydest"/> [[नॅशविले इंटरनॅशनल एरपोर्ट|नॅशविले]],<ref name="Hobbydest"/> [[लुई आर्मस्ट्राँग न्यू ऑर्लीन्स इंटरनॅशनल एरपोर्ट|न्यू ऑर्लीन्स]],<ref name="Hobbydest"/> [[लागार्डिया एरपोर्ट|न्यूयॉर्क-लागार्डिया]],<ref name="Hobbydest"/> [[ओकलँड सॅन फ्रान्सिस्को बे एरपोर्ट|ओकलँड]],<ref name="Hobbydest"/> [[ओकेसी विल रॉजर्स इंटरनॅशनल एरपोर्ट|ओक्लाहोमा सिटी]],<ref>{{cite news |last1=हेस |first1=जाना |title=२०२४ मध्ये प्रवास करायचा आहे? ओक्लाहोमा सिटीवरून तुम्ही कोठे नॉनस्टॉप उडू शकता ते पहा |url=https://www.oklahoman.com/story/news/2024/01/04/will-rogers-airport-okc-nonstop-flights-available-these-cities/72095632007/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=द ओक्लाहोमन |publisher=द ओक्लाहोमन |date=४ जानेवारी २०२४ |language=मराठी}}</ref> [[एप्ली एरफिल्ड|ओमाहा]],<ref name="Hobbydest"/> [[ओंटारियो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|ओंटारियो]],<ref name="Hobbydest"/> [[ऑर्लॅंडो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|ऑर्लॅंडो]],<ref name="Hobbydest"/> [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा बीचेस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पनामा सिटी (एफएल)]],<ref name="Hobbydest"/> [[पेन्साकोला इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पेन्साकोला]],<ref name="Hobbydest"/> [[फिनिक्स स्काय हार्बर इंटरनॅशनल एरपोर्ट|फिनिक्स-स्काय हार्बर]],<ref name="Hobbydest"/> [[पिट्सबर्ग इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पिट्सबर्ग]],<ref>{{cite news |last1=डॉघर्टी |first1=इव्हान |title=साउथवेस्टने पिट्सबर्गमध्ये दोन दशकांच्या स्थिर वाढीचा उत्सव साजरा केला |url=https://blueskypit.com/southwest-celebrates-two-decades-of-steady-growth-in-pittsburgh/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=ब्लू स्काय न्यूज |date=१२ मे २०२५ |language=मराठी}}</ref> [[लिसेंशियादो गुस्तावो डियाझ ऑर्डाझ इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पोर्तो वॅलार्टा]],<ref name="Hobbydest"/> [[रॅले-ड्युरॅम इंटरनॅशनल एरपोर्ट|रॅले/ड्युरॅम]],<ref>{{cite news |last1=डेबस्क |first1=जस्टिन |title=तुम्ही रॅले-ड्युरॅम इंटरनॅशनल एरपोर्टवरून या गंतव्यस्थानांवर नॉनस्टॉप उडू शकता |url=https://myfox8.com/news/north-carolina/raleigh/you-can-fly-nonstop-to-these-destinations-from-raleigh-durham-international-airport/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=फॉक्स ८ डब्लूजीएचपी |publisher=डब्लूजीएचपी |date=१४ डिसेंबर २०२३ |location=हाय पॉइंट, एनसी |language=मराठी}}</ref> [[सॅक्रामेंटो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅक्रामेंटो]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॉल्ट लेक सिटी इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॉल्ट लेक सिटी]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन अँटोनियो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन अँटोनियो]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन डिएगो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन डिएगो]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन होजे इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन होजे (सीए)]],<ref name="Hobbydest"/> [[जुआन सांतामारिया इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन होजे (सीआर)]],<ref name="Hobbydest"/> [[लॉस काबोस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन होजे डेल काबो]],<ref name="Hobbydest"/> [[लुईस मुनोज मरिन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन जुआन]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅव्हाना/हिल्टन हेड इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅव्हाना]],<ref name="Hobbydest"/> [[सेंट लुईस लॅम्बर्ट इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सेंट लुईस]],<ref name="Hobbydest"/> [[टँपा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|टँपा]],<ref>{{cite news |last1=गॅल्व्हन |first1=जेमी ई. |title=केबिनमध्ये धूर दिसल्यानंतर साउथवेस्ट एरलाइन्सचे विमान ह्यूस्टनला परतले |url=https://www.khou.com/article/news/local/southwest-airlines-flight-2795-smoke-houston-hobby-airport-tampa/285-a033012f-62d1-4647-97cf-3e451fef2bac |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=केएचओयू |date=१४ फेब्रुवारी २०२५}}</ref> [[तुल्सा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|तुल्सा]],<ref>{{cite news |last1=रीड |first1=बेला रॉडी |title=तुल्सा इंटरनॅशनल एरपोर्ट प्रमुख यूएस शहरांसाठी नॉनस्टॉप उड्डाणे ऑफर करते |url=https://www.newson6.com/story/67ae24fd5312a975bee6b868/tulsa-international-airport-offers-nonstop-flights-to-major-us-cities |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=न्यूझऑन६.कॉम |date=१३ फेब्रुवारी २०२५ |location=तुल्सा, ओक्लाहोमा |language=मराठी}}</ref> [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन नॅशनल एरपोर्ट|वॉशिंग्टन-नॅशनल]]<ref name="Hobbydest"/><br />'''हंगामी:''' [[रिक हसबंड अमॅरिलो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|अमॅरिलो]],<ref>{{cite news |last1=गार्सिया |first1=व्हॅनेसा |title=साउथवेस्ट एरलाइन्सने अमॅरिलो एरपोर्टवर ह्यूस्टनसाठी थेट उड्डाण जोडले |url=https://www.newschannel10.com/2023/03/10/southwest-airlines-adds-direct-flight-houston-amarillo-airport/ |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=न्यूज चॅनेल १० |date=१० मार्च २०२३ |language=मराठी}}</ref> [[शार्लोट डग्लस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|शार्लोट]],<ref name="Hobbydest"/> [[क्लिंटन नॅशनल एरपोर्ट|लिटल रॉक]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन्गस्टर इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मोंटेगो बे]],<ref name="Hobbydest"/> [[पुंता काना इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पुंता काना]],<ref name="Hobbydest"/> [[मर्टल बीच इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मर्टल बीच]] (२७ जून २०२६ रोजी सुरू होते), <ref>https://www.flightconnections.com/flights-from-hou-to-myr</ref> [[सारासोटा-ब्रॅडेंटन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सारासोटा]],<ref name="Hobbydest"/> [[सिएटल-टॅकोमा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सिएटल/टॅकोमा]],<ref>{{cite web |title=साउथवेस्ट एरलाइन्स नवीन रात्रभर उड्डाणे ऑफर करते, ज्यात पुढील वर्षी सिएटल ते ह्यूस्टनचा समावेश आहे |url=https://www.houstonchronicle.com/news/houston-texas/transportation/article/southwest-airlines-redeye-houston-19876977.php |website=ह्यूस्टन क्रॉनिकल |access-date=३१ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> [[टक्सन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|टक्सन]]<ref name="Hobbydest"/>| <ref>{{cite news |last1=बाल्टर |first1=एम्मा |title=ह्यूस्टन एरपोर्टवरून २६७ नॉनस्टॉप उड्डाणे |url=https://www.houstoniamag.com/travel-and-outdoors/direct-flights-houston-airports |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=हॉस्टोनिआ मॅगझिन |date=८ जानेवारी २०२५ |language=मराठी}}</ref> | {{nowrap|[[सन कंट्री एरलाइन्स]]}} | '''हंगामी:''' [[मिनीॲपोलिस-सेंट पॉल इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मिनीॲपोलिस/सेंट पॉल]] |<ref>{{cite news |last1=होल्ट |first1=सू |title=सन कंट्रीसाठी १० नवीन नॉनस्टॉप मार्ग, कॅनडामधील २ सह |url=https://www.wdio.com/front-page/top-stories/10-new-nonstop-routes-for-sun-country-including-2-in-canada/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डब्लूडीआयओ.कॉम |date=१७ ऑक्टोबर २०२३ |location=मिनीॲपोलिस, एमएन |language=मराठी}}</ref> }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अमेरिकेतील विमानतळ]] [[वर्ग:ह्युस्टन]] 7bx9h5c9d75hr6311kj4v4pajjugoif 2686122 2686119 2026-05-26T16:07:22Z अभय नातू 206 /* विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने */ 2686122 wikitext text/x-wiki '''विल्यम पी. हॉबी विमानतळ''' तथा '''ह्युस्टन-हॉबी विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|HOU|KHOU|HOU}}हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[ह्युस्टन]] शहरातील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून ११ किमी (७ मैल) अंतरावर असलेला हा विमानतळ ह्युस्टनमधील पहिला विमानतळ आहे. [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन आंतरखंडीय विमानतळाखालोखाल]] वर्दळ असलेला हा विमानतळ १९६९मध्ये आंतरखंडीय विमानतळ उघडल्यावर बंद करण्यात आला होता परंतु दोन वर्षांनी हा विमानतळ परत सुरू करण्यात आला. हा विमानतळ [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]]चे मुख्य ठाणे असून अमेरिकेतील बव्हंश मोठ्या शहरांना येथून थेट विमानसेवा उपलब्ध आहे. == विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने== {{विमानतळ गंतव्यस्थान यादी | [[ॲलीजियंट एर]] | [[प्रोव्हो म्युनिसिपल एरपोर्ट|प्रोव्हो]],<ref>{{cite news |last1=पगमायर |first1=जेनेल |title=ॲलीजियंटने प्रोव्हो येथून उड्डाणांसाठी तीन नवीन गंतव्ये जोडली |url=https://www.heraldextra.com/news/local/2021/nov/18/allegiant-adds-three-new-destinations-for-flights-from-provo/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=हेराल्ड एक्स्ट्रा |date=१८ नोव्हेंबर २०२१ |location=प्रोव्हो, यूटी |language=मराठी}}</ref> [[जॅक एडवर्ड्स एरपोर्ट|गल्फ शोअर्स]]<ref>{{cite news |last1=रिपोर्ट |first1=जीसीएम स्टाफ |title=ॲलीजियंटने गल्फ शोअर्स एरपोर्टवरून नॉनस्टॉप सेवा सुरू केली, तिकिटे ३९ डॉलर्सपासून सुरू |url=https://gulfcoastmedia.com/stories/allegiant-begins-nonstop-service-from-gulf-shores-to-six-destinations-with-one-way-fares-as-low-as,266976#// |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=गल्फ कोस्ट मीडिया |date=२१ मे २०२५ |language=मराठी}}</ref> <br />'''हंगामी:''' [[ॲशव्हिल रिजनल एरपोर्ट|ॲशव्हिल]],<ref>{{cite news |last1=हॉफमन |first1=विल |title=ॲलीजियंट एरने ॲशव्हिल एरपोर्टवरून मिनीॲपोलिससाठी नवीन नॉनस्टॉप उड्डाण सुरू केले |url=https://www.citizen-times.com/story/news/local/2024/02/19/allegiant-air-begins-new-nonstop-flight-option-to-the-twin-cities/72630270007/?gnt-cfr=1&gca-cat=p&gca-uir=true&gca-epti=z116868d00----v116868d--76--b--76--&gca-ft=243&gca-ds=sophi |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=द ॲशव्हिल सिटीझन टाइम्स |date=४ फेब्रुवारी २०२४ |language=मराठी}}</ref> [[डे मॉइन्स इंटरनॅशनल एरपोर्ट|डे मॉइन्स]],<ref>{{cite news |last1=रेना-रॉड्रीग्ज |first1=व्हिक्टोरिया |title=डे मॉइन्स एरपोर्टवरून चार नवीन थेट उड्डाणे लवकरच सुरू होणार. नवीन मार्ग पहा. |url=https://www.desmoinesregister.com/story/travel/2025/05/05/des-moines-international-airport-new-direct-routes-starting-2025/83410112007/?gnt-cfr=1&gca-cat=p&gca-uir=true&gca-epti=z116046p000050c000050d00----v116046d--xx--b--xx--&gca-ft=186&gca-ds=sophi |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=द डे मॉइन्स रजिस्टर |date=५ मे २०२५ |location=डे मॉइन्स, आयए}}</ref> [[मॅक्घी टायसन एरपोर्ट|नॉक्सव्हिल]]<ref>{{cite news |last1=अलेक्झांडर |first1=क्लोई |title=ॲलीजियंट एर हॉबी एरपोर्टवर हंगामी दरांसह येत आहे जे ३३ डॉलर्सपासून सुरू आहेत! |url=https://www.khou.com/article/travel/allegiant-air-bringing-4-new-routes-to-houstons-hobby-airport/285-0a2c4a00-0fda-445e-bdfc-99dbd527302d |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=केएचओयू |publisher=केएचओयू |date=१४ जानेवारी २०२० |location=ह्यूस्टन, टीएक्स |language=मराठी}}</ref> | [[अमेरिकन ईगल (एरलाईन ब्रँड)|अमेरिकन ईगल]] | [[डॅलस फोर्ट वर्थ इंटरनॅशनल एरपोर्ट|डॅलस/फोर्ट वर्थ]]<ref>{{cite news |last1=रायटर |first1=जॉर्डन पार्कर |title=डॅलस लव्ह फील्डमध्ये आंतरराष्ट्रीय उड्डाणे का नाहीत |url=https://www.dallasnews.com/business/airlines/2025/08/29/why-dallas-love-field-doesnt-have-international-flights/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डॅलस न्यूज |date=२९ ऑगस्ट २०२५ |language=मराठी}}</ref> | [[अवेलो एरलाइन्स]] | [[ट्वीड न्यू हेवन एरपोर्ट|न्यू हेवन]]<ref name="AveloMar24">{{cite news|url=https://www.nhregister.com/news/article/avelo-3-new-routes-tweed-new-haven-19264536.php?fbclid=IwAR25EXJ9iupyPZSWg-BEpX_qH5vjAMcRRFPHJoP6P3G82Lp1iP_F2WLy7O4|title=अवेलोने ट्वीड न्यू हेवन एरपोर्टवरून ३ नवीन मार्गांची घोषणा केली: ह्यूस्टन, सेंट लुईस आणि ट्रॅव्हर्स सिटी, मिशिगन.|website=न्यू हेवन रजिस्टर|date=२० मार्च २०२४|access-date=२० मार्च २०२४|last1=झारेट्स्की|first1=मार्क}}</ref> | [[डेल्टा एर लाइन्स]] | [[हार्ट्सफिल्ड-जॅक्सन अटलांटा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|अटलांटा]]<ref>{{cite news |title=नॅशनल चॅम्पियनशिपसाठी डेल्टाने ह्यूस्टनचे दर वाढवले |url=https://www.13wmaz.com/article/travel/delta-prices-462-from-atlanta-to-houston/93-f36a3df5-5afb-43e6-aae8-c9ad7dec7aa2 |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डब्लूएमएझेड |date=७ नोव्हेंबर २०२३ |language=मराठी}}</ref> | [[जेएसएक्स (विमानकंपनी)|जेएसएक्स]] | [[डॅलस लव्ह फील्ड|डॅलस-लव्ह]] <ref>{{cite news |last1=न्यूज-सन |first1=हॉब्स |title=जेएसएक्स डॅलससाठी बुधवारची उड्डाणे जोडणार – www.hobbsnews.com |url=https://www.hobbsnews.com/jsx-to-add-wednesday-flights-to-dallas/ |access-date=२८ मार्च २०२६ |date=१७ सप्टेंबर २०२५}}</ref> | [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]] | [[अल्बुकर्की इंटरनॅशनल सनपोर्ट|अल्बुकर्की]],<ref name="Hobbydest"/> [[हार्ट्सफिल्ड-जॅक्सन अटलांटा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|अटलांटा]],<ref name="Hobbydest"/> [[ऑस्टिन-बर्गस्ट्रॉम इंटरनॅशनल एरपोर्ट|ऑस्टिन]],<ref name="Hobbydest">{{cite news |last1=बाल्टर |first1=एम्मा |title=ह्यूस्टन एरपोर्टवरून सर्व नॉनस्टॉप उड्डाणे |url=https://www.houstoniamag.com/travel-and-outdoors/direct-flights-houston-airports |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=हॉस्टोनिआ मॅगझिन |date=१४ जानेवारी २०२६}}</ref> [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन इंटरनॅशनल थर्गूड मार्शल एरपोर्ट|बाल्टिमोर]],<ref name="Hobbydest"/> [[फिलिप एस. डब्लू. गोल्डसन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|बेलीझ सिटी]],<ref name="Hobbydest"/> [[बर्मिंगहॅम-शटलस्वर्थ इंटरनॅशनल एरपोर्ट|बर्मिंगहॅम (एएल)]],<ref name="Hobbydest"/> [[कानकुन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|कानकुन]],<ref name="Hobbydest"/> [[चार्ल्स्टन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|चार्ल्स्टन (एससी)]],<ref name="Hobbydest"/> [[शिकागो मिडवे इंटरनॅशनल एरपोर्ट|शिकागो-मिडवे]],<ref name="Hobbydest"/> [[कॉलोराडो स्प्रिंग्ज एरपोर्ट|कॉलोराडो स्प्रिंग्ज]],<ref name="Hobbydest"/> [[जॉन ग्लेन कोलंबस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|कोलंबस-ग्लेन]],<ref name="Hobbydest"/> [[कॉर्पस ख्रिस्ती इंटरनॅशनल एरपोर्ट|कॉर्पस ख्रिस्ती]],<ref name="Hobbydest"/> [[डॅलस लव्ह फील्ड|डॅलस-लव्ह]],<ref name="Hobbydest"/> [[डेन्व्हर इंटरनॅशनल एरपोर्ट|डेन्व्हर]],<ref name="Hobbydest"/> [[डेस्टिन-फोर्ट वॉल्टन बीच एरपोर्ट|डेस्टिन/फोर्ट वॉल्टन बीच]],<ref name="Hobbydest"/> [[एल पासो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|एल पासो]],<ref name="Hobbydest"/> [[फोर्ट लॉडरडेल-हॉलिवूड इंटरनॅशनल एरपोर्ट|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="Hobbydest"/> [[व्हॅली इंटरनॅशनल एरपोर्ट|हारलिंगन]],<ref name="Hobbydest"/> [[इंडियानापोलिस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|इंडियानापोलिस]],<ref>{{cite news |last1=सर्जियो |first1=आरियाना |title=साउथवेस्टने इंडियानापोलिस ते शिकागो मिडवे नॉनस्टॉप उड्डाण पुन्हा सुरू केले |url=https://www.wthr.com/article/travel/southwest-brings-back-nonstop-flight-indianapolis-international-airport-chicago-midway-nearly-5-year-hiatus-travel-flying-indiana-illinois-midwest/531-13a8c717-26fd-42bd-bc39-17f20931e4af |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डब्लूटीएचआर |publisher=डब्लूटीएचआर |date=१८ डिसेंबर २०२४ |location=इंडियानापोलिस, आयएन |language=मराठी}}</ref> [[जॅक्सन-मेडगर वायली एव्हर्स इंटरनॅशनल एरपोर्ट|जॅक्सन (एमएस)]],<ref name="Hobbydest"/> [[जॅक्सनव्हिल इंटरनॅशनल एरपोर्ट|जॅक्सनव्हिल (एफएल)]],<ref name="Hobbydest"/> [[कॅन्सस सिटी इंटरनॅशनल एरपोर्ट|कॅन्सस सिटी]],<ref name="Hobbydest"/> [[हॅरी रीड इंटरनॅशनल एरपोर्ट|लास वेगास]],<ref name="Hobbydest"/> [[गुआनाकास्टे एरपोर्ट|लायबेरिया (सीआर)]],<ref name="Hobbydest"/> [[लाँग बीच एरपोर्ट|लाँग बीच]],<ref>{{cite web |last1=फाईन |first1=हॉवर्ड |title=साउथवेस्ट लाँग बीच एरपोर्टवर उड्डाणे जोडणार |url=https://labusinessjournal.com/tourism/travel-tourism/southwest-add-flights-long-beach-airport/ |website=लॉस एंजेलस बिझनेस जर्नल |access-date=१० जानेवारी २०२६ |language=मराठी |date=१० डिसेंबर २०२०}}</ref> [[लॉस एंजेलस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|लॉस एंजेलस]],<ref name="Hobbydest"/> [[लुईव्हिल मोहम्मद अली इंटरनॅशनल एरपोर्ट|लुईव्हिल]],<ref>{{cite news |last1=क्लार्क |first1=पॅट्रिक |title=पूर्ण उन्हाळी वेळापत्रक आता बुकिंगसाठी उपलब्ध |url=https://www.travelpulse.com/news/airlines-airports/southwest-airlines-full-summer-schedule-is-now-available-for-booking |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=ट्रॅव्हलपल्स |date=१६ डिसेंबर २०२१ |language=मराठी}}</ref> [[लुबॉक प्रेस्टन स्मिथ इंटरनॅशनल एरपोर्ट|लुबॉक]],<ref>{{cite news |last1=यंग |first1=ॲडम |title=तुम्ही लुबॉक प्रेस्टन स्मिथ इंटरनॅशनल एरपोर्टवरून कोठे उडू शकता? |url=https://www.yahoo.com/news/articles/where-fly-lubbock-preston-smith-104524235.html |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=याहू न्यूज |date=१८ नोव्हेंबर २०२५ |language=मराठी}}</ref> [[मेम्फिस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मेम्फिस]],<ref>{{cite news |last1=डेव्हिस |first1=कोरी |title=साउथवेस्ट एरलाइन्सने मेम्फिस एरपोर्टवरून तीन शहरांसाठी नवीन उड्डाणांची घोषणा केली |url=https://www.yahoo.com/news/articles/southwest-airlines-announces-flights-memphis-211057559.html |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=याहू न्यूज |date=२२ ऑगस्ट २०२५ |language=मराठी}}</ref> [[मायामी इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मायामी]],<ref name="Hobbydest"/> [[मिडलँड इंटरनॅशनल एर अँड स्पेस पोर्ट|मिडलँड/ओडेसा]],<ref name="Hobbydest"/> [[नॅशविले इंटरनॅशनल एरपोर्ट|नॅशविले]],<ref name="Hobbydest"/> [[लुई आर्मस्ट्राँग न्यू ऑर्लीन्स इंटरनॅशनल एरपोर्ट|न्यू ऑर्लीन्स]],<ref name="Hobbydest"/> [[लागार्डिया एरपोर्ट|न्यूयॉर्क-लागार्डिया]],<ref name="Hobbydest"/> [[ओकलँड सॅन फ्रान्सिस्को बे एरपोर्ट|ओकलँड]],<ref name="Hobbydest"/> [[ओकेसी विल रॉजर्स इंटरनॅशनल एरपोर्ट|ओक्लाहोमा सिटी]],<ref>{{cite news |last1=हेस |first1=जाना |title=२०२४ मध्ये प्रवास करायचा आहे? ओक्लाहोमा सिटीवरून तुम्ही कोठे नॉनस्टॉप उडू शकता ते पहा |url=https://www.oklahoman.com/story/news/2024/01/04/will-rogers-airport-okc-nonstop-flights-available-these-cities/72095632007/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=द ओक्लाहोमन |publisher=द ओक्लाहोमन |date=४ जानेवारी २०२४ |language=मराठी}}</ref> [[एप्ली एरफिल्ड|ओमाहा]],<ref name="Hobbydest"/> [[ओंटारियो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|ओंटारियो]],<ref name="Hobbydest"/> [[ऑर्लॅंडो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|ऑर्लॅंडो]],<ref name="Hobbydest"/> [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा बीचेस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पनामा सिटी (एफएल)]],<ref name="Hobbydest"/> [[पेन्साकोला इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पेन्साकोला]],<ref name="Hobbydest"/> [[फिनिक्स स्काय हार्बर इंटरनॅशनल एरपोर्ट|फिनिक्स-स्काय हार्बर]],<ref name="Hobbydest"/> [[पिट्सबर्ग इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पिट्सबर्ग]],<ref>{{cite news |last1=डॉघर्टी |first1=इव्हान |title=साउथवेस्टने पिट्सबर्गमध्ये दोन दशकांच्या स्थिर वाढीचा उत्सव साजरा केला |url=https://blueskypit.com/southwest-celebrates-two-decades-of-steady-growth-in-pittsburgh/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=ब्लू स्काय न्यूज |date=१२ मे २०२५ |language=मराठी}}</ref> [[लिसेंशियादो गुस्तावो डियाझ ऑर्डाझ इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पोर्तो वॅलार्टा]],<ref name="Hobbydest"/> [[रॅले-ड्युरॅम इंटरनॅशनल एरपोर्ट|रॅले/ड्युरॅम]],<ref>{{cite news |last1=डेबस्क |first1=जस्टिन |title=तुम्ही रॅले-ड्युरॅम इंटरनॅशनल एरपोर्टवरून या गंतव्यस्थानांवर नॉनस्टॉप उडू शकता |url=https://myfox8.com/news/north-carolina/raleigh/you-can-fly-nonstop-to-these-destinations-from-raleigh-durham-international-airport/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=फॉक्स ८ डब्लूजीएचपी |publisher=डब्लूजीएचपी |date=१४ डिसेंबर २०२३ |location=हाय पॉइंट, एनसी |language=मराठी}}</ref> [[सॅक्रामेंटो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅक्रामेंटो]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॉल्ट लेक सिटी इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॉल्ट लेक सिटी]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन अँटोनियो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन अँटोनियो]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन डिएगो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन डिएगो]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन होजे इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन होजे (सीए)]],<ref name="Hobbydest"/> [[जुआन सांतामारिया इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन होजे (सीआर)]],<ref name="Hobbydest"/> [[लॉस काबोस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन होजे डेल काबो]],<ref name="Hobbydest"/> [[लुईस मुनोज मरिन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन जुआन]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅव्हाना/हिल्टन हेड इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅव्हाना]],<ref name="Hobbydest"/> [[सेंट लुईस लॅम्बर्ट इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सेंट लुईस]],<ref name="Hobbydest"/> [[टँपा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|टँपा]],<ref>{{cite news |last1=गॅल्व्हन |first1=जेमी ई. |title=केबिनमध्ये धूर दिसल्यानंतर साउथवेस्ट एरलाइन्सचे विमान ह्यूस्टनला परतले |url=https://www.khou.com/article/news/local/southwest-airlines-flight-2795-smoke-houston-hobby-airport-tampa/285-a033012f-62d1-4647-97cf-3e451fef2bac |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=केएचओयू |date=१४ फेब्रुवारी २०२५}}</ref> [[तुल्सा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|तुल्सा]],<ref>{{cite news |last1=रीड |first1=बेला रॉडी |title=तुल्सा इंटरनॅशनल एरपोर्ट प्रमुख यूएस शहरांसाठी नॉनस्टॉप उड्डाणे ऑफर करते |url=https://www.newson6.com/story/67ae24fd5312a975bee6b868/tulsa-international-airport-offers-nonstop-flights-to-major-us-cities |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=न्यूझऑन६.कॉम |date=१३ फेब्रुवारी २०२५ |location=तुल्सा, ओक्लाहोमा |language=मराठी}}</ref> [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन नॅशनल एरपोर्ट|वॉशिंग्टन-नॅशनल]]<ref name="Hobbydest"/><br />'''हंगामी:''' [[रिक हसबंड अमॅरिलो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|अमॅरिलो]],<ref>{{cite news |last1=गार्सिया |first1=व्हॅनेसा |title=साउथवेस्ट एरलाइन्सने अमॅरिलो एरपोर्टवर ह्यूस्टनसाठी थेट उड्डाण जोडले |url=https://www.newschannel10.com/2023/03/10/southwest-airlines-adds-direct-flight-houston-amarillo-airport/ |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=न्यूज चॅनेल १० |date=१० मार्च २०२३ |language=मराठी}}</ref> [[शार्लोट डग्लस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|शार्लोट]],<ref name="Hobbydest"/> [[क्लिंटन नॅशनल एरपोर्ट|लिटल रॉक]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन्गस्टर इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मोंटेगो बे]],<ref name="Hobbydest"/> [[पुंता काना इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पुंता काना]],<ref name="Hobbydest"/> [[मर्टल बीच इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मर्टल बीच]] (२७ जून २०२६ रोजी सुरू होते), <ref>https://www.flightconnections.com/flights-from-hou-to-myr</ref> [[सारासोटा-ब्रॅडेंटन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सारासोटा]],<ref name="Hobbydest"/> [[सिएटल-टॅकोमा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सिएटल/टॅकोमा]],<ref>{{cite web |title=साउथवेस्ट एरलाइन्स नवीन रात्रभर उड्डाणे ऑफर करते, ज्यात पुढील वर्षी सिएटल ते ह्यूस्टनचा समावेश आहे |url=https://www.houstonchronicle.com/news/houston-texas/transportation/article/southwest-airlines-redeye-houston-19876977.php |website=ह्यूस्टन क्रॉनिकल |access-date=३१ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> [[टक्सन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|टक्सन]]<ref name="Hobbydest"/><ref>{{cite news |last1=बाल्टर |first1=एम्मा |title=ह्यूस्टन एरपोर्टवरून २६७ नॉनस्टॉप उड्डाणे |url=https://www.houstoniamag.com/travel-and-outdoors/direct-flights-houston-airports |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=हॉस्टोनिआ मॅगझिन |date=८ जानेवारी २०२५ |language=मराठी}}</ref> | {{nowrap|[[सन कंट्री एरलाइन्स]]}} | '''हंगामी:''' [[मिनीॲपोलिस-सेंट पॉल इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मिनीॲपोलिस/सेंट पॉल]] |<ref>{{cite news |last1=होल्ट |first1=सू |title=सन कंट्रीसाठी १० नवीन नॉनस्टॉप मार्ग, कॅनडामधील २ सह |url=https://www.wdio.com/front-page/top-stories/10-new-nonstop-routes-for-sun-country-including-2-in-canada/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डब्लूडीआयओ.कॉम |date=१७ ऑक्टोबर २०२३ |location=मिनीॲपोलिस, एमएन |language=मराठी}}</ref> }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अमेरिकेतील विमानतळ]] [[वर्ग:ह्युस्टन]] 9yrwx2qmjhrx12p4lb1tmr1oz3c195r 2686126 2686122 2026-05-26T16:10:47Z अभय नातू 206 /* विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने */ 2686126 wikitext text/x-wiki '''विल्यम पी. हॉबी विमानतळ''' तथा '''ह्युस्टन-हॉबी विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|HOU|KHOU|HOU}}हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[ह्युस्टन]] शहरातील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून ११ किमी (७ मैल) अंतरावर असलेला हा विमानतळ ह्युस्टनमधील पहिला विमानतळ आहे. [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन आंतरखंडीय विमानतळाखालोखाल]] वर्दळ असलेला हा विमानतळ १९६९मध्ये आंतरखंडीय विमानतळ उघडल्यावर बंद करण्यात आला होता परंतु दोन वर्षांनी हा विमानतळ परत सुरू करण्यात आला. हा विमानतळ [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]]चे मुख्य ठाणे असून अमेरिकेतील बव्हंश मोठ्या शहरांना येथून थेट विमानसेवा उपलब्ध आहे. == विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने== {{विमानतळ गंतव्यस्थान यादी | [[ॲलीजियंट एर]] | [[प्रोव्हो म्युनिसिपल एरपोर्ट|प्रोव्हो]],<ref>{{cite news |last1=पगमायर |first1=जेनेल |title=ॲलीजियंटने प्रोव्हो येथून उड्डाणांसाठी तीन नवीन गंतव्ये जोडली |url=https://www.heraldextra.com/news/local/2021/nov/18/allegiant-adds-three-new-destinations-for-flights-from-provo/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=हेराल्ड एक्स्ट्रा |date=१८ नोव्हेंबर २०२१ |location=प्रोव्हो, यूटी |language=मराठी}}</ref> [[जॅक एडवर्ड्स एरपोर्ट|गल्फ शोअर्स]]<ref>{{cite news |last1=रिपोर्ट |first1=जीसीएम स्टाफ |title=ॲलीजियंटने गल्फ शोअर्स एरपोर्टवरून नॉनस्टॉप सेवा सुरू केली, तिकिटे ३९ डॉलर्सपासून सुरू |url=https://gulfcoastmedia.com/stories/allegiant-begins-nonstop-service-from-gulf-shores-to-six-destinations-with-one-way-fares-as-low-as,266976#// |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=गल्फ कोस्ट मीडिया |date=२१ मे २०२५ |language=मराठी}}</ref> <br />'''हंगामी:''' [[ॲशव्हिल रिजनल एरपोर्ट|ॲशव्हिल]],<ref>{{cite news |last1=हॉफमन |first1=विल |title=ॲलीजियंट एरने ॲशव्हिल एरपोर्टवरून मिनीॲपोलिससाठी नवीन नॉनस्टॉप उड्डाण सुरू केले |url=https://www.citizen-times.com/story/news/local/2024/02/19/allegiant-air-begins-new-nonstop-flight-option-to-the-twin-cities/72630270007/?gnt-cfr=1&gca-cat=p&gca-uir=true&gca-epti=z116868d00----v116868d--76--b--76--&gca-ft=243&gca-ds=sophi |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=द ॲशव्हिल सिटीझन टाइम्स |date=४ फेब्रुवारी २०२४ |language=मराठी}}</ref> [[डे मॉइन्स इंटरनॅशनल एरपोर्ट|डे मॉइन्स]],<ref>{{cite news |last1=रेना-रॉड्रीग्ज |first1=व्हिक्टोरिया |title=डे मॉइन्स एरपोर्टवरून चार नवीन थेट उड्डाणे लवकरच सुरू होणार. नवीन मार्ग पहा. |url=https://www.desmoinesregister.com/story/travel/2025/05/05/des-moines-international-airport-new-direct-routes-starting-2025/83410112007/?gnt-cfr=1&gca-cat=p&gca-uir=true&gca-epti=z116046p000050c000050d00----v116046d--xx--b--xx--&gca-ft=186&gca-ds=sophi |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=द डे मॉइन्स रजिस्टर |date=५ मे २०२५ |location=डे मॉइन्स, आयए}}</ref> [[मॅक्घी टायसन एरपोर्ट|नॉक्सव्हिल]]<ref>{{cite news |last1=अलेक्झांडर |first1=क्लोई |title=ॲलीजियंट एर हॉबी एरपोर्टवर हंगामी दरांसह येत आहे जे ३३ डॉलर्सपासून सुरू आहेत! |url=https://www.khou.com/article/travel/allegiant-air-bringing-4-new-routes-to-houstons-hobby-airport/285-0a2c4a00-0fda-445e-bdfc-99dbd527302d |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=केएचओयू |publisher=केएचओयू |date=१४ जानेवारी २०२० |location=ह्यूस्टन, टीएक्स |language=मराठी}}</ref> | [[अमेरिकन ईगल (एरलाईन ब्रँड)|अमेरिकन ईगल]] | [[डॅलस फोर्ट वर्थ इंटरनॅशनल एरपोर्ट|डॅलस/फोर्ट वर्थ]]<ref>{{cite news |last1=रायटर |first1=जॉर्डन पार्कर |title=डॅलस लव्ह फील्डमध्ये आंतरराष्ट्रीय उड्डाणे का नाहीत |url=https://www.dallasnews.com/business/airlines/2025/08/29/why-dallas-love-field-doesnt-have-international-flights/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डॅलस न्यूज |date=२९ ऑगस्ट २०२५ |language=मराठी}}</ref> | [[अवेलो एरलाइन्स]] | [[ट्वीड न्यू हेवन एरपोर्ट|न्यू हेवन]]<ref name="AveloMar24">{{cite news|url=https://www.nhregister.com/news/article/avelo-3-new-routes-tweed-new-haven-19264536.php?fbclid=IwAR25EXJ9iupyPZSWg-BEpX_qH5vjAMcRRFPHJoP6P3G82Lp1iP_F2WLy7O4|title=अवेलोने ट्वीड न्यू हेवन एरपोर्टवरून ३ नवीन मार्गांची घोषणा केली: ह्यूस्टन, सेंट लुईस आणि ट्रॅव्हर्स सिटी, मिशिगन.|website=न्यू हेवन रजिस्टर|date=२० मार्च २०२४|access-date=२० मार्च २०२४|last1=झारेट्स्की|first1=मार्क}}</ref> | [[डेल्टा एर लाइन्स]] | [[हार्ट्सफिल्ड-जॅक्सन अटलांटा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|अटलांटा]]<ref>{{cite news |title=नॅशनल चॅम्पियनशिपसाठी डेल्टाने ह्यूस्टनचे दर वाढवले |url=https://www.13wmaz.com/article/travel/delta-prices-462-from-atlanta-to-houston/93-f36a3df5-5afb-43e6-aae8-c9ad7dec7aa2 |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डब्लूएमएझेड |date=७ नोव्हेंबर २०२३ |language=मराठी}}</ref> | [[जेएसएक्स (विमानकंपनी)|जेएसएक्स]] | [[डॅलस लव्ह फील्ड|डॅलस-लव्ह]] <ref>{{cite news |last1=न्यूज-सन |first1=हॉब्स |title=जेएसएक्स डॅलससाठी बुधवारची उड्डाणे जोडणार – www.hobbsnews.com |url=https://www.hobbsnews.com/jsx-to-add-wednesday-flights-to-dallas/ |access-date=२८ मार्च २०२६ |date=१७ सप्टेंबर २०२५}}</ref> | [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]] | [[अल्बुकर्की इंटरनॅशनल सनपोर्ट|अल्बुकर्की]],<ref name="Hobbydest"/> [[हार्ट्सफिल्ड-जॅक्सन अटलांटा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|अटलांटा]],<ref name="Hobbydest"/> [[ऑस्टिन-बर्गस्ट्रॉम इंटरनॅशनल एरपोर्ट|ऑस्टिन]],<ref name="Hobbydest">{{cite news |last1=बाल्टर |first1=एम्मा |title=ह्यूस्टन एरपोर्टवरून सर्व नॉनस्टॉप उड्डाणे |url=https://www.houstoniamag.com/travel-and-outdoors/direct-flights-houston-airports |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=हॉस्टोनिआ मॅगझिन |date=१४ जानेवारी २०२६}}</ref> [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन इंटरनॅशनल थर्गूड मार्शल एरपोर्ट|बाल्टिमोर]],<ref name="Hobbydest"/> [[फिलिप एस. डब्लू. गोल्डसन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|बेलीझ सिटी]],<ref name="Hobbydest"/> [[बर्मिंगहॅम-शटलस्वर्थ इंटरनॅशनल एरपोर्ट|बर्मिंगहॅम (एएल)]],<ref name="Hobbydest"/> [[कानकुन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|कानकुन]],<ref name="Hobbydest"/> [[चार्ल्स्टन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|चार्ल्स्टन (एससी)]],<ref name="Hobbydest"/> [[शिकागो मिडवे इंटरनॅशनल एरपोर्ट|शिकागो-मिडवे]],<ref name="Hobbydest"/> [[कॉलोराडो स्प्रिंग्ज एरपोर्ट|कॉलोराडो स्प्रिंग्ज]],<ref name="Hobbydest"/> [[जॉन ग्लेन कोलंबस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|कोलंबस-ग्लेन]],<ref name="Hobbydest"/> [[कॉर्पस ख्रिस्ती इंटरनॅशनल एरपोर्ट|कॉर्पस ख्रिस्ती]],<ref name="Hobbydest"/> [[डॅलस लव्ह फील्ड|डॅलस-लव्ह]],<ref name="Hobbydest"/> [[डेन्व्हर इंटरनॅशनल एरपोर्ट|डेन्व्हर]],<ref name="Hobbydest"/> [[डेस्टिन-फोर्ट वॉल्टन बीच एरपोर्ट|डेस्टिन/फोर्ट वॉल्टन बीच]],<ref name="Hobbydest"/> [[एल पासो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|एल पासो]],<ref name="Hobbydest"/> [[फोर्ट लॉडरडेल-हॉलिवूड इंटरनॅशनल एरपोर्ट|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="Hobbydest"/> [[व्हॅली इंटरनॅशनल एरपोर्ट|हारलिंगन]],<ref name="Hobbydest"/> [[इंडियानापोलिस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|इंडियानापोलिस]],<ref>{{cite news |last1=सर्जियो |first1=आरियाना |title=साउथवेस्टने इंडियानापोलिस ते शिकागो मिडवे नॉनस्टॉप उड्डाण पुन्हा सुरू केले |url=https://www.wthr.com/article/travel/southwest-brings-back-nonstop-flight-indianapolis-international-airport-chicago-midway-nearly-5-year-hiatus-travel-flying-indiana-illinois-midwest/531-13a8c717-26fd-42bd-bc39-17f20931e4af |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डब्लूटीएचआर |publisher=डब्लूटीएचआर |date=१८ डिसेंबर २०२४ |location=इंडियानापोलिस, आयएन |language=मराठी}}</ref> [[जॅक्सन-मेडगर वायली एव्हर्स इंटरनॅशनल एरपोर्ट|जॅक्सन (एमएस)]],<ref name="Hobbydest"/> [[जॅक्सनव्हिल इंटरनॅशनल एरपोर्ट|जॅक्सनव्हिल (एफएल)]],<ref name="Hobbydest"/> [[कॅन्सस सिटी इंटरनॅशनल एरपोर्ट|कॅन्सस सिटी]],<ref name="Hobbydest"/> [[हॅरी रीड इंटरनॅशनल एरपोर्ट|लास वेगास]],<ref name="Hobbydest"/> [[गुआनाकास्टे एरपोर्ट|लायबेरिया (सीआर)]],<ref name="Hobbydest"/> [[लाँग बीच एरपोर्ट|लाँग बीच]],<ref>{{cite web |last1=फाईन |first1=हॉवर्ड |title=साउथवेस्ट लाँग बीच एरपोर्टवर उड्डाणे जोडणार |url=https://labusinessjournal.com/tourism/travel-tourism/southwest-add-flights-long-beach-airport/ |website=लॉस एंजेलस बिझनेस जर्नल |access-date=१० जानेवारी २०२६ |language=मराठी |date=१० डिसेंबर २०२०}}</ref> [[लॉस एंजेलस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|लॉस एंजेलस]],<ref name="Hobbydest"/> [[लुईव्हिल मोहम्मद अली इंटरनॅशनल एरपोर्ट|लुईव्हिल]],<ref>{{cite news |last1=क्लार्क |first1=पॅट्रिक |title=पूर्ण उन्हाळी वेळापत्रक आता बुकिंगसाठी उपलब्ध |url=https://www.travelpulse.com/news/airlines-airports/southwest-airlines-full-summer-schedule-is-now-available-for-booking |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=ट्रॅव्हलपल्स |date=१६ डिसेंबर २०२१ |language=मराठी}}</ref> [[लुबॉक प्रेस्टन स्मिथ इंटरनॅशनल एरपोर्ट|लुबॉक]],<ref>{{cite news |last1=यंग |first1=ॲडम |title=तुम्ही लुबॉक प्रेस्टन स्मिथ इंटरनॅशनल एरपोर्टवरून कोठे उडू शकता? |url=https://www.yahoo.com/news/articles/where-fly-lubbock-preston-smith-104524235.html |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=याहू न्यूज |date=१८ नोव्हेंबर २०२५ |language=मराठी}}</ref> [[मेम्फिस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मेम्फिस]],<ref>{{cite news |last1=डेव्हिस |first1=कोरी |title=साउथवेस्ट एरलाइन्सने मेम्फिस एरपोर्टवरून तीन शहरांसाठी नवीन उड्डाणांची घोषणा केली |url=https://www.yahoo.com/news/articles/southwest-airlines-announces-flights-memphis-211057559.html |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=याहू न्यूज |date=२२ ऑगस्ट २०२५ |language=मराठी}}</ref> [[मायामी इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मायामी]],<ref name="Hobbydest"/> [[मिडलँड इंटरनॅशनल एर अँड स्पेस पोर्ट|मिडलँड/ओडेसा]],<ref name="Hobbydest"/> [[नॅशविले इंटरनॅशनल एरपोर्ट|नॅशविले]],<ref name="Hobbydest"/> [[लुई आर्मस्ट्राँग न्यू ऑर्लीन्स इंटरनॅशनल एरपोर्ट|न्यू ऑर्लीन्स]],<ref name="Hobbydest"/> [[लागार्डिया एरपोर्ट|न्यूयॉर्क-लागार्डिया]],<ref name="Hobbydest"/> [[ओकलँड सॅन फ्रान्सिस्को बे एरपोर्ट|ओकलँड]],<ref name="Hobbydest"/> [[ओकेसी विल रॉजर्स इंटरनॅशनल एरपोर्ट|ओक्लाहोमा सिटी]],<ref>{{cite news |last1=हेस |first1=जाना |title=२०२४ मध्ये प्रवास करायचा आहे? ओक्लाहोमा सिटीवरून तुम्ही कोठे नॉनस्टॉप उडू शकता ते पहा |url=https://www.oklahoman.com/story/news/2024/01/04/will-rogers-airport-okc-nonstop-flights-available-these-cities/72095632007/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=द ओक्लाहोमन |publisher=द ओक्लाहोमन |date=४ जानेवारी २०२४ |language=मराठी}}</ref> [[एप्ली एरफिल्ड|ओमाहा]],<ref name="Hobbydest"/> [[ओंटारियो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|ओंटारियो]],<ref name="Hobbydest"/> [[ऑर्लॅंडो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|ऑर्लॅंडो]],<ref name="Hobbydest"/> [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा बीचेस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पनामा सिटी (एफएल)]],<ref name="Hobbydest"/> [[पेन्साकोला इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पेन्साकोला]],<ref name="Hobbydest"/> [[फिनिक्स स्काय हार्बर इंटरनॅशनल एरपोर्ट|फिनिक्स-स्काय हार्बर]],<ref name="Hobbydest"/> [[पिट्सबर्ग इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पिट्सबर्ग]],<ref>{{cite news |last1=डॉघर्टी |first1=इव्हान |title=साउथवेस्टने पिट्सबर्गमध्ये दोन दशकांच्या स्थिर वाढीचा उत्सव साजरा केला |url=https://blueskypit.com/southwest-celebrates-two-decades-of-steady-growth-in-pittsburgh/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=ब्लू स्काय न्यूज |date=१२ मे २०२५ |language=मराठी}}</ref> [[लिसेंशियादो गुस्तावो डियाझ ऑर्डाझ इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पोर्तो वॅलार्टा]],<ref name="Hobbydest"/> [[रॅले-ड्युरॅम इंटरनॅशनल एरपोर्ट|रॅले/ड्युरॅम]],<ref>{{cite news |last1=डेबस्क |first1=जस्टिन |title=तुम्ही रॅले-ड्युरॅम इंटरनॅशनल एरपोर्टवरून या गंतव्यस्थानांवर नॉनस्टॉप उडू शकता |url=https://myfox8.com/news/north-carolina/raleigh/you-can-fly-nonstop-to-these-destinations-from-raleigh-durham-international-airport/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=फॉक्स ८ डब्लूजीएचपी |publisher=डब्लूजीएचपी |date=१४ डिसेंबर २०२३ |location=हाय पॉइंट, एनसी |language=मराठी}}</ref> [[सॅक्रामेंटो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅक्रामेंटो]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॉल्ट लेक सिटी इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॉल्ट लेक सिटी]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन अँटोनियो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन अँटोनियो]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन डिएगो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन डिएगो]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन होजे इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन होजे (सीए)]],<ref name="Hobbydest"/> [[जुआन सांतामारिया इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन होजे (सीआर)]],<ref name="Hobbydest"/> [[लॉस काबोस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन होजे डेल काबो]],<ref name="Hobbydest"/> [[लुईस मुनोज मरिन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅन जुआन]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅव्हाना/हिल्टन हेड इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सॅव्हाना]],<ref name="Hobbydest"/> [[सेंट लुईस लॅम्बर्ट इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सेंट लुईस]],<ref name="Hobbydest"/> [[टँपा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|टँपा]],<ref>{{cite news |last1=गॅल्व्हन |first1=जेमी ई. |title=केबिनमध्ये धूर दिसल्यानंतर साउथवेस्ट एरलाइन्सचे विमान ह्यूस्टनला परतले |url=https://www.khou.com/article/news/local/southwest-airlines-flight-2795-smoke-houston-hobby-airport-tampa/285-a033012f-62d1-4647-97cf-3e451fef2bac |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=केएचओयू |date=१४ फेब्रुवारी २०२५}}</ref> [[तुल्सा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|तुल्सा]],<ref>{{cite news |last1=रीड |first1=बेला रॉडी |title=तुल्सा इंटरनॅशनल एरपोर्ट प्रमुख यूएस शहरांसाठी नॉनस्टॉप उड्डाणे ऑफर करते |url=https://www.newson6.com/story/67ae24fd5312a975bee6b868/tulsa-international-airport-offers-nonstop-flights-to-major-us-cities |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=न्यूझऑन६.कॉम |date=१३ फेब्रुवारी २०२५ |location=तुल्सा, ओक्लाहोमा |language=मराठी}}</ref> [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन नॅशनल एरपोर्ट|वॉशिंग्टन-नॅशनल]]<ref name="Hobbydest"/><br />'''हंगामी:''' [[रिक हसबंड अमॅरिलो इंटरनॅशनल एरपोर्ट|अमॅरिलो]],<ref>{{cite news |last1=गार्सिया |first1=व्हॅनेसा |title=साउथवेस्ट एरलाइन्सने अमॅरिलो एरपोर्टवर ह्यूस्टनसाठी थेट उड्डाण जोडले |url=https://www.newschannel10.com/2023/03/10/southwest-airlines-adds-direct-flight-houston-amarillo-airport/ |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=न्यूज चॅनेल १० |date=१० मार्च २०२३ |language=मराठी}}</ref> [[शार्लोट डग्लस इंटरनॅशनल एरपोर्ट|शार्लोट]],<ref name="Hobbydest"/> [[क्लिंटन नॅशनल एरपोर्ट|लिटल रॉक]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन्गस्टर इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मोंटेगो बे]],<ref name="Hobbydest"/> [[पुंता काना इंटरनॅशनल एरपोर्ट|पुंता काना]],<ref name="Hobbydest"/> [[मर्टल बीच इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मर्टल बीच]] (२७ जून २०२६ रोजी सुरू होते), <ref>https://www.flightconnections.com/flights-from-hou-to-myr</ref> [[सारासोटा-ब्रॅडेंटन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सारासोटा]],<ref name="Hobbydest"/> [[सिएटल-टॅकोमा इंटरनॅशनल एरपोर्ट|सिएटल/टॅकोमा]],<ref>{{cite web |title=साउथवेस्ट एरलाइन्स नवीन रात्रभर उड्डाणे ऑफर करते, ज्यात पुढील वर्षी सिएटल ते ह्यूस्टनचा समावेश आहे |url=https://www.houstonchronicle.com/news/houston-texas/transportation/article/southwest-airlines-redeye-houston-19876977.php |website=ह्यूस्टन क्रॉनिकल |access-date=३१ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> [[टक्सन इंटरनॅशनल एरपोर्ट|टक्सन]]<ref name="Hobbydest"/><ref>{{cite news |last1=बाल्टर |first1=एम्मा |title=ह्यूस्टन एरपोर्टवरून २६७ नॉनस्टॉप उड्डाणे |url=https://www.houstoniamag.com/travel-and-outdoors/direct-flights-houston-airports |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=हॉस्टोनिआ मॅगझिन |date=८ जानेवारी २०२५ |language=मराठी}}</ref> | {{nowrap|[[सन कंट्री एरलाइन्स]]}} | '''हंगामी:''' [[मिनीॲपोलिस-सेंट पॉल इंटरनॅशनल एरपोर्ट|मिनीॲपोलिस/सेंट पॉल]]<ref>{{cite news |last1=होल्ट |first1=सू |title=सन कंट्रीसाठी १० नवीन नॉनस्टॉप मार्ग, कॅनडामधील २ सह |url=https://www.wdio.com/front-page/top-stories/10-new-nonstop-routes-for-sun-country-including-2-in-canada/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डब्लूडीआयओ.कॉम |date=१७ ऑक्टोबर २०२३ |location=मिनीॲपोलिस, एमएन |language=मराठी}}</ref> }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अमेरिकेतील विमानतळ]] [[वर्ग:ह्युस्टन]] tpfecbw09rfsweio3mrvdgoetfagegq 2686128 2686126 2026-05-26T16:11:37Z अभय नातू 206 /* विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने */ 2686128 wikitext text/x-wiki '''विल्यम पी. हॉबी विमानतळ''' तथा '''ह्युस्टन-हॉबी विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|HOU|KHOU|HOU}}हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[ह्युस्टन]] शहरातील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून ११ किमी (७ मैल) अंतरावर असलेला हा विमानतळ ह्युस्टनमधील पहिला विमानतळ आहे. [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन आंतरखंडीय विमानतळाखालोखाल]] वर्दळ असलेला हा विमानतळ १९६९मध्ये आंतरखंडीय विमानतळ उघडल्यावर बंद करण्यात आला होता परंतु दोन वर्षांनी हा विमानतळ परत सुरू करण्यात आला. हा विमानतळ [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]]चे मुख्य ठाणे असून अमेरिकेतील बव्हंश मोठ्या शहरांना येथून थेट विमानसेवा उपलब्ध आहे. == विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने== {{विमानतळ गंतव्यस्थान यादी | [[ॲलीजियंट एर]] | [[प्रोव्हो म्युनिसिपल विमानतळ|प्रोव्हो]],<ref>{{cite news |last1=पगमायर |first1=जेनेल |title=ॲलीजियंटने प्रोव्हो येथून उड्डाणांसाठी तीन नवीन गंतव्ये जोडली |url=https://www.heraldextra.com/news/local/2021/nov/18/allegiant-adds-three-new-destinations-for-flights-from-provo/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=हेराल्ड एक्स्ट्रा |date=१८ नोव्हेंबर २०२१ |location=प्रोव्हो, यूटी |language=मराठी}}</ref> [[जॅक एडवर्ड्स विमानतळ|गल्फ शोअर्स]]<ref>{{cite news |last1=रिपोर्ट |first1=जीसीएम स्टाफ |title=ॲलीजियंटने गल्फ शोअर्स विमानतळवरून नॉनस्टॉप सेवा सुरू केली, तिकिटे ३९ डॉलर्सपासून सुरू |url=https://gulfcoastmedia.com/stories/allegiant-begins-nonstop-service-from-gulf-shores-to-six-destinations-with-one-way-fares-as-low-as,266976#// |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=गल्फ कोस्ट मीडिया |date=२१ मे २०२५ |language=मराठी}}</ref> <br />'''हंगामी:''' [[ॲशव्हिल रिजनल विमानतळ|ॲशव्हिल]],<ref>{{cite news |last1=हॉफमन |first1=विल |title=ॲलीजियंट एरने ॲशव्हिल विमानतळवरून मिनीॲपोलिससाठी नवीन नॉनस्टॉप उड्डाण सुरू केले |url=https://www.citizen-times.com/story/news/local/2024/02/19/allegiant-air-begins-new-nonstop-flight-option-to-the-twin-cities/72630270007/?gnt-cfr=1&gca-cat=p&gca-uir=true&gca-epti=z116868d00----v116868d--76--b--76--&gca-ft=243&gca-ds=sophi |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=द ॲशव्हिल सिटीझन टाइम्स |date=४ फेब्रुवारी २०२४ |language=मराठी}}</ref> [[डे मॉइन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डे मॉइन्स]],<ref>{{cite news |last1=रेना-रॉड्रीग्ज |first1=व्हिक्टोरिया |title=डे मॉइन्स विमानतळवरून चार नवीन थेट उड्डाणे लवकरच सुरू होणार. नवीन मार्ग पहा. |url=https://www.desmoinesregister.com/story/travel/2025/05/05/des-moines-international-airport-new-direct-routes-starting-2025/83410112007/?gnt-cfr=1&gca-cat=p&gca-uir=true&gca-epti=z116046p000050c000050d00----v116046d--xx--b--xx--&gca-ft=186&gca-ds=sophi |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=द डे मॉइन्स रजिस्टर |date=५ मे २०२५ |location=डे मॉइन्स, आयए}}</ref> [[मॅक्घी टायसन विमानतळ|नॉक्सव्हिल]]<ref>{{cite news |last1=अलेक्झांडर |first1=क्लोई |title=ॲलीजियंट एर हॉबी विमानतळवर हंगामी दरांसह येत आहे जे ३३ डॉलर्सपासून सुरू आहेत! |url=https://www.khou.com/article/travel/allegiant-air-bringing-4-new-routes-to-houstons-hobby-airport/285-0a2c4a00-0fda-445e-bdfc-99dbd527302d |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=केएचओयू |publisher=केएचओयू |date=१४ जानेवारी २०२० |location=ह्यूस्टन, टीएक्स |language=मराठी}}</ref> | [[अमेरिकन ईगल (एरलाईन ब्रँड)|अमेरिकन ईगल]] | [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]]<ref>{{cite news |last1=रायटर |first1=जॉर्डन पार्कर |title=डॅलस लव्ह फील्डमध्ये आंतरराष्ट्रीय उड्डाणे का नाहीत |url=https://www.dallasnews.com/business/airlines/2025/08/29/why-dallas-love-field-doesnt-have-international-flights/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डॅलस न्यूज |date=२९ ऑगस्ट २०२५ |language=मराठी}}</ref> | [[अवेलो एरलाइन्स]] | [[ट्वीड न्यू हेवन विमानतळ|न्यू हेवन]]<ref name="AveloMar24">{{cite news|url=https://www.nhregister.com/news/article/avelo-3-new-routes-tweed-new-haven-19264536.php?fbclid=IwAR25EXJ9iupyPZSWg-BEpX_qH5vjAMcRRFPHJoP6P3G82Lp1iP_F2WLy7O4|title=अवेलोने ट्वीड न्यू हेवन विमानतळवरून ३ नवीन मार्गांची घोषणा केली: ह्यूस्टन, सेंट लुईस आणि ट्रॅव्हर्स सिटी, मिशिगन.|website=न्यू हेवन रजिस्टर|date=२० मार्च २०२४|access-date=२० मार्च २०२४|last1=झारेट्स्की|first1=मार्क}}</ref> | [[डेल्टा एर लाइन्स]] | [[हार्ट्सफिल्ड-जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]]<ref>{{cite news |title=नॅशनल चॅम्पियनशिपसाठी डेल्टाने ह्यूस्टनचे दर वाढवले |url=https://www.13wmaz.com/article/travel/delta-prices-462-from-atlanta-to-houston/93-f36a3df5-5afb-43e6-aae8-c9ad7dec7aa2 |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डब्लूएमएझेड |date=७ नोव्हेंबर २०२३ |language=मराठी}}</ref> | [[जेएसएक्स (विमानकंपनी)|जेएसएक्स]] | [[डॅलस लव्ह फील्ड|डॅलस-लव्ह]] <ref>{{cite news |last1=न्यूज-सन |first1=हॉब्स |title=जेएसएक्स डॅलससाठी बुधवारची उड्डाणे जोडणार – www.hobbsnews.com |url=https://www.hobbsnews.com/jsx-to-add-wednesday-flights-to-dallas/ |access-date=२८ मार्च २०२६ |date=१७ सप्टेंबर २०२५}}</ref> | [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]] | [[अल्बुकर्की आंतरराष्ट्रीय सनपोर्ट|अल्बुकर्की]],<ref name="Hobbydest"/> [[हार्ट्सफिल्ड-जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="Hobbydest"/> [[ऑस्टिन-बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]],<ref name="Hobbydest">{{cite news |last1=बाल्टर |first1=एम्मा |title=ह्यूस्टन विमानतळवरून सर्व नॉनस्टॉप उड्डाणे |url=https://www.houstoniamag.com/travel-and-outdoors/direct-flights-houston-airports |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=हॉस्टोनिआ मॅगझिन |date=१४ जानेवारी २०२६}}</ref> [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन आंतरराष्ट्रीय थर्गूड मार्शल विमानतळ|बाल्टिमोर]],<ref name="Hobbydest"/> [[फिलिप एस. डब्लू. गोल्डसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेलीझ सिटी]],<ref name="Hobbydest"/> [[बर्मिंगहॅम-शटलस्वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बर्मिंगहॅम (एएल)]],<ref name="Hobbydest"/> [[कानकुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कानकुन]],<ref name="Hobbydest"/> [[चार्ल्स्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चार्ल्स्टन (एससी)]],<ref name="Hobbydest"/> [[शिकागो मिडवे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो-मिडवे]],<ref name="Hobbydest"/> [[कॉलोराडो स्प्रिंग्ज विमानतळ|कॉलोराडो स्प्रिंग्ज]],<ref name="Hobbydest"/> [[जॉन ग्लेन कोलंबस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबस-ग्लेन]],<ref name="Hobbydest"/> [[कॉर्पस ख्रिस्ती आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॉर्पस ख्रिस्ती]],<ref name="Hobbydest"/> [[डॅलस लव्ह फील्ड|डॅलस-लव्ह]],<ref name="Hobbydest"/> [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]],<ref name="Hobbydest"/> [[डेस्टिन-फोर्ट वॉल्टन बीच विमानतळ|डेस्टिन/फोर्ट वॉल्टन बीच]],<ref name="Hobbydest"/> [[एल पासो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एल पासो]],<ref name="Hobbydest"/> [[फोर्ट लॉडरडेल-हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="Hobbydest"/> [[व्हॅली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हारलिंगन]],<ref name="Hobbydest"/> [[इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इंडियानापोलिस]],<ref>{{cite news |last1=सर्जियो |first1=आरियाना |title=साउथवेस्टने इंडियानापोलिस ते शिकागो मिडवे नॉनस्टॉप उड्डाण पुन्हा सुरू केले |url=https://www.wthr.com/article/travel/southwest-brings-back-nonstop-flight-indianapolis-international-airport-chicago-midway-nearly-5-year-hiatus-travel-flying-indiana-illinois-midwest/531-13a8c717-26fd-42bd-bc39-17f20931e4af |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डब्लूटीएचआर |publisher=डब्लूटीएचआर |date=१८ डिसेंबर २०२४ |location=इंडियानापोलिस, आयएन |language=मराठी}}</ref> [[जॅक्सन-मेडगर वायली एव्हर्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सन (एमएस)]],<ref name="Hobbydest"/> [[जॅक्सनव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सनव्हिल (एफएल)]],<ref name="Hobbydest"/> [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]],<ref name="Hobbydest"/> [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="Hobbydest"/> [[गुआनाकास्टे विमानतळ|लायबेरिया (सीआर)]],<ref name="Hobbydest"/> [[लाँग बीच विमानतळ|लाँग बीच]],<ref>{{cite web |last1=फाईन |first1=हॉवर्ड |title=साउथवेस्ट लाँग बीच विमानतळवर उड्डाणे जोडणार |url=https://labusinessjournal.com/tourism/travel-tourism/southwest-add-flights-long-beach-airport/ |website=लॉस एंजेलस बिझनेस जर्नल |access-date=१० जानेवारी २०२६ |language=मराठी |date=१० डिसेंबर २०२०}}</ref> [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]],<ref name="Hobbydest"/> [[लुईव्हिल मोहम्मद अली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुईव्हिल]],<ref>{{cite news |last1=क्लार्क |first1=पॅट्रिक |title=पूर्ण उन्हाळी वेळापत्रक आता बुकिंगसाठी उपलब्ध |url=https://www.travelpulse.com/news/airlines-airports/southwest-airlines-full-summer-schedule-is-now-available-for-booking |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=ट्रॅव्हलपल्स |date=१६ डिसेंबर २०२१ |language=मराठी}}</ref> [[लुबॉक प्रेस्टन स्मिथ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुबॉक]],<ref>{{cite news |last1=यंग |first1=ॲडम |title=तुम्ही लुबॉक प्रेस्टन स्मिथ आंतरराष्ट्रीय विमानतळवरून कोठे उडू शकता? |url=https://www.yahoo.com/news/articles/where-fly-lubbock-preston-smith-104524235.html |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=याहू न्यूज |date=१८ नोव्हेंबर २०२५ |language=मराठी}}</ref> [[मेम्फिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेम्फिस]],<ref>{{cite news |last1=डेव्हिस |first1=कोरी |title=साउथवेस्ट एरलाइन्सने मेम्फिस विमानतळवरून तीन शहरांसाठी नवीन उड्डाणांची घोषणा केली |url=https://www.yahoo.com/news/articles/southwest-airlines-announces-flights-memphis-211057559.html |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=याहू न्यूज |date=२२ ऑगस्ट २०२५ |language=मराठी}}</ref> [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]],<ref name="Hobbydest"/> [[मिडलँड आंतरराष्ट्रीय एर अँड स्पेस पोर्ट|मिडलँड/ओडेसा]],<ref name="Hobbydest"/> [[नॅशविले आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशविले]],<ref name="Hobbydest"/> [[लुई आर्मस्ट्राँग न्यू ऑर्लीन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू ऑर्लीन्स]],<ref name="Hobbydest"/> [[लागार्डिया विमानतळ|न्यूयॉर्क-लागार्डिया]],<ref name="Hobbydest"/> [[ओकलँड सॅन फ्रान्सिस्को बे विमानतळ|ओकलँड]],<ref name="Hobbydest"/> [[ओकेसी विल रॉजर्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओक्लाहोमा सिटी]],<ref>{{cite news |last1=हेस |first1=जाना |title=२०२४ मध्ये प्रवास करायचा आहे? ओक्लाहोमा सिटीवरून तुम्ही कोठे नॉनस्टॉप उडू शकता ते पहा |url=https://www.oklahoman.com/story/news/2024/01/04/will-rogers-airport-okc-nonstop-flights-available-these-cities/72095632007/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=द ओक्लाहोमन |publisher=द ओक्लाहोमन |date=४ जानेवारी २०२४ |language=मराठी}}</ref> [[एप्ली एरफिल्ड|ओमाहा]],<ref name="Hobbydest"/> [[ओंटारियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओंटारियो]],<ref name="Hobbydest"/> [[ऑर्लॅंडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑर्लॅंडो]],<ref name="Hobbydest"/> [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा बीचेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पनामा सिटी (एफएल)]],<ref name="Hobbydest"/> [[पेन्साकोला आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पेन्साकोला]],<ref name="Hobbydest"/> [[फिनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिनिक्स-स्काय हार्बर]],<ref name="Hobbydest"/> [[पिट्सबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पिट्सबर्ग]],<ref>{{cite news |last1=डॉघर्टी |first1=इव्हान |title=साउथवेस्टने पिट्सबर्गमध्ये दोन दशकांच्या स्थिर वाढीचा उत्सव साजरा केला |url=https://blueskypit.com/southwest-celebrates-two-decades-of-steady-growth-in-pittsburgh/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=ब्लू स्काय न्यूज |date=१२ मे २०२५ |language=मराठी}}</ref> [[लिसेंशियादो गुस्तावो डियाझ ऑर्डाझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्तो वॅलार्टा]],<ref name="Hobbydest"/> [[रॅले-ड्युरॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅले/ड्युरॅम]],<ref>{{cite news |last1=डेबस्क |first1=जस्टिन |title=तुम्ही रॅले-ड्युरॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळवरून या गंतव्यस्थानांवर नॉनस्टॉप उडू शकता |url=https://myfox8.com/news/north-carolina/raleigh/you-can-fly-nonstop-to-these-destinations-from-raleigh-durham-international-airport/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=फॉक्स ८ डब्लूजीएचपी |publisher=डब्लूजीएचपी |date=१४ डिसेंबर २०२३ |location=हाय पॉइंट, एनसी |language=मराठी}}</ref> [[सॅक्रामेंटो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅक्रामेंटो]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन अँटोनियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन अँटोनियो]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन डिएगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन डिएगो]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन होजे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होजे (सीए)]],<ref name="Hobbydest"/> [[जुआन सांतामारिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होजे (सीआर)]],<ref name="Hobbydest"/> [[लॉस काबोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होजे डेल काबो]],<ref name="Hobbydest"/> [[लुईस मुनोज मरिन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन जुआन]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅव्हाना/हिल्टन हेड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅव्हाना]],<ref name="Hobbydest"/> [[सेंट लुईस लॅम्बर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट लुईस]],<ref name="Hobbydest"/> [[टँपा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टँपा]],<ref>{{cite news |last1=गॅल्व्हन |first1=जेमी ई. |title=केबिनमध्ये धूर दिसल्यानंतर साउथवेस्ट एरलाइन्सचे विमान ह्यूस्टनला परतले |url=https://www.khou.com/article/news/local/southwest-airlines-flight-2795-smoke-houston-hobby-airport-tampa/285-a033012f-62d1-4647-97cf-3e451fef2bac |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=केएचओयू |date=१४ फेब्रुवारी २०२५}}</ref> [[तुल्सा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तुल्सा]],<ref>{{cite news |last1=रीड |first1=बेला रॉडी |title=तुल्सा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ प्रमुख यूएस शहरांसाठी नॉनस्टॉप उड्डाणे ऑफर करते |url=https://www.newson6.com/story/67ae24fd5312a975bee6b868/tulsa-international-airport-offers-nonstop-flights-to-major-us-cities |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=न्यूझऑन६.कॉम |date=१३ फेब्रुवारी २०२५ |location=तुल्सा, ओक्लाहोमा |language=मराठी}}</ref> [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन नॅशनल विमानतळ|वॉशिंग्टन-नॅशनल]]<ref name="Hobbydest"/><br />'''हंगामी:''' [[रिक हसबंड अमॅरिलो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अमॅरिलो]],<ref>{{cite news |last1=गार्सिया |first1=व्हॅनेसा |title=साउथवेस्ट एरलाइन्सने अमॅरिलो विमानतळवर ह्यूस्टनसाठी थेट उड्डाण जोडले |url=https://www.newschannel10.com/2023/03/10/southwest-airlines-adds-direct-flight-houston-amarillo-airport/ |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=न्यूज चॅनेल १० |date=१० मार्च २०२३ |language=मराठी}}</ref> [[शार्लोट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लोट]],<ref name="Hobbydest"/> [[क्लिंटन नॅशनल विमानतळ|लिटल रॉक]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन्गस्टर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मोंटेगो बे]],<ref name="Hobbydest"/> [[पुंता काना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पुंता काना]],<ref name="Hobbydest"/> [[मर्टल बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मर्टल बीच]] (२७ जून २०२६ रोजी सुरू होते), <ref>https://www.flightconnections.com/flights-from-hou-to-myr</ref> [[सारासोटा-ब्रॅडेंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सारासोटा]],<ref name="Hobbydest"/> [[सिएटल-टॅकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिएटल/टॅकोमा]],<ref>{{cite web |title=साउथवेस्ट एरलाइन्स नवीन रात्रभर उड्डाणे ऑफर करते, ज्यात पुढील वर्षी सिएटल ते ह्यूस्टनचा समावेश आहे |url=https://www.houstonchronicle.com/news/houston-texas/transportation/article/southwest-airlines-redeye-houston-19876977.php |website=ह्यूस्टन क्रॉनिकल |access-date=३१ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> [[टक्सन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टक्सन]]<ref name="Hobbydest"/><ref>{{cite news |last1=बाल्टर |first1=एम्मा |title=ह्यूस्टन विमानतळवरून २६७ नॉनस्टॉप उड्डाणे |url=https://www.houstoniamag.com/travel-and-outdoors/direct-flights-houston-airports |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=हॉस्टोनिआ मॅगझिन |date=८ जानेवारी २०२५ |language=मराठी}}</ref> | {{nowrap|[[सन कंट्री एरलाइन्स]]}} | '''हंगामी:''' [[मिनीॲपोलिस-सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनीॲपोलिस/सेंट पॉल]]<ref>{{cite news |last1=होल्ट |first1=सू |title=सन कंट्रीसाठी १० नवीन नॉनस्टॉप मार्ग, कॅनडामधील २ सह |url=https://www.wdio.com/front-page/top-stories/10-new-nonstop-routes-for-sun-country-including-2-in-canada/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डब्लूडीआयओ.कॉम |date=१७ ऑक्टोबर २०२३ |location=मिनीॲपोलिस, एमएन |language=मराठी}}</ref> }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अमेरिकेतील विमानतळ]] [[वर्ग:ह्युस्टन]] leh5rkuzidmf3zpvm2jlbr17sghtt1l 2686136 2686128 2026-05-26T16:17:42Z अभय नातू 206 /* विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने */ 2686136 wikitext text/x-wiki '''विल्यम पी. हॉबी विमानतळ''' तथा '''ह्युस्टन-हॉबी विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|HOU|KHOU|HOU}}हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[ह्युस्टन]] शहरातील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून ११ किमी (७ मैल) अंतरावर असलेला हा विमानतळ ह्युस्टनमधील पहिला विमानतळ आहे. [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन आंतरखंडीय विमानतळाखालोखाल]] वर्दळ असलेला हा विमानतळ १९६९मध्ये आंतरखंडीय विमानतळ उघडल्यावर बंद करण्यात आला होता परंतु दोन वर्षांनी हा विमानतळ परत सुरू करण्यात आला. हा विमानतळ [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]]चे मुख्य ठाणे असून अमेरिकेतील बव्हंश मोठ्या शहरांना येथून थेट विमानसेवा उपलब्ध आहे. == विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने== {{विमानतळ गंतव्यस्थान यादी | [[ॲलीजियंट एर]] | [[प्रोव्हो म्युनिसिपल विमानतळ|प्रोव्हो]],<ref>{{cite news |last1=पगमायर |first1=जेनेल |title=ॲलीजियंटने प्रोव्हो येथून उड्डाणांसाठी तीन नवीन गंतव्ये जोडली |url=https://www.heraldextra.com/news/local/2021/nov/18/allegiant-adds-three-new-destinations-for-flights-from-provo/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=हेराल्ड एक्स्ट्रा |date=१८ नोव्हेंबर २०२१ |location=प्रोव्हो, यूटी |language=मराठी}}</ref> [[जॅक एडवर्ड्स विमानतळ|गल्फ शोअर्स]]<ref>{{cite news |last1=रिपोर्ट |first1=जीसीएम स्टाफ |title=ॲलीजियंटने गल्फ शोअर्स विमानतळवरून नॉनस्टॉप सेवा सुरू केली, तिकिटे ३९ डॉलर्सपासून सुरू |url=https://gulfcoastmedia.com/stories/allegiant-begins-nonstop-service-from-gulf-shores-to-six-destinations-with-one-way-fares-as-low-as,266976#// |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=गल्फ कोस्ट मीडिया |date=२१ मे २०२५ |language=मराठी}}</ref> <br />'''हंगामी:''' [[ॲशव्हिल रिजनल विमानतळ|ॲशव्हिल]],<ref>{{cite news |last1=हॉफमन |first1=विल |title=ॲलीजियंट एरने ॲशव्हिल विमानतळवरून मिनीॲपोलिससाठी नवीन नॉनस्टॉप उड्डाण सुरू केले |url=https://www.citizen-times.com/story/news/local/2024/02/19/allegiant-air-begins-new-nonstop-flight-option-to-the-twin-cities/72630270007/?gnt-cfr=1&gca-cat=p&gca-uir=true&gca-epti=z116868d00----v116868d--76--b--76--&gca-ft=243&gca-ds=sophi |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=द ॲशव्हिल सिटीझन टाइम्स |date=४ फेब्रुवारी २०२४ |language=मराठी}}</ref> [[डे मॉइन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डे मॉइन्स]],<ref>{{cite news |last1=रेना-रॉड्रीग्ज |first1=व्हिक्टोरिया |title=डे मॉइन्स विमानतळवरून चार नवीन थेट उड्डाणे लवकरच सुरू होणार. नवीन मार्ग पहा. |url=https://www.desmoinesregister.com/story/travel/2025/05/05/des-moines-international-airport-new-direct-routes-starting-2025/83410112007/?gnt-cfr=1&gca-cat=p&gca-uir=true&gca-epti=z116046p000050c000050d00----v116046d--xx--b--xx--&gca-ft=186&gca-ds=sophi |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=द डे मॉइन्स रजिस्टर |date=५ मे २०२५ |location=डे मॉइन्स, आयए}}</ref> [[मॅक्घी टायसन विमानतळ|नॉक्सव्हिल]]<ref>{{cite news |last1=अलेक्झांडर |first1=क्लोई |title=ॲलीजियंट एर हॉबी विमानतळवर हंगामी दरांसह येत आहे जे ३३ डॉलर्सपासून सुरू आहेत! |url=https://www.khou.com/article/travel/allegiant-air-bringing-4-new-routes-to-houstons-hobby-airport/285-0a2c4a00-0fda-445e-bdfc-99dbd527302d |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=केएचओयू |publisher=केएचओयू |date=१४ जानेवारी २०२० |location=ह्यूस्टन, टीएक्स |language=मराठी}}</ref> | [[अमेरिकन ईगल (एरलाईन ब्रँड)|अमेरिकन ईगल]] | [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]]<ref>{{cite news |last1=रायटर |first1=जॉर्डन पार्कर |title=डॅलस लव्ह फील्डमध्ये आंतरराष्ट्रीय उड्डाणे का नाहीत |url=https://www.dallasnews.com/business/airlines/2025/08/29/why-dallas-love-field-doesnt-have-international-flights/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डॅलस न्यूज |date=२९ ऑगस्ट २०२५ |language=मराठी}}</ref> | [[अवेलो एरलाइन्स]] | [[ट्वीड न्यू हेवन विमानतळ|न्यू हेवन]]<ref name="AveloMar24">{{cite news|url=https://www.nhregister.com/news/article/avelo-3-new-routes-tweed-new-haven-19264536.php?fbclid=IwAR25EXJ9iupyPZSWg-BEpX_qH5vjAMcRRFPHJoP6P3G82Lp1iP_F2WLy7O4|title=अवेलोने ट्वीड न्यू हेवन विमानतळवरून ३ नवीन मार्गांची घोषणा केली: ह्यूस्टन, सेंट लुईस आणि ट्रॅव्हर्स सिटी, मिशिगन.|website=न्यू हेवन रजिस्टर|date=२० मार्च २०२४|access-date=२० मार्च २०२४|last1=झारेट्स्की|first1=मार्क}}</ref> | [[डेल्टा एर लाइन्स]] | [[हार्ट्सफिल्ड-जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]]<ref>{{cite news |title=नॅशनल चॅम्पियनशिपसाठी डेल्टाने ह्यूस्टनचे दर वाढवले |url=https://www.13wmaz.com/article/travel/delta-prices-462-from-atlanta-to-houston/93-f36a3df5-5afb-43e6-aae8-c9ad7dec7aa2 |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डब्लूएमएझेड |date=७ नोव्हेंबर २०२३ |language=मराठी}}</ref> | [[जेएसएक्स (विमानकंपनी)|जेएसएक्स]] | [[डॅलस लव्ह फील्ड|डॅलस-लव्ह]] <ref>{{cite news |last1=न्यूज-सन |first1=हॉब्स |title=जेएसएक्स डॅलससाठी बुधवारची उड्डाणे जोडणार – www.hobbsnews.com |url=https://www.hobbsnews.com/jsx-to-add-wednesday-flights-to-dallas/ |access-date=२८ मार्च २०२६ |date=१७ सप्टेंबर २०२५}}</ref> | [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]] | [[अल्बुकर्की आंतरराष्ट्रीय सनपोर्ट|अल्बुकर्की]],<ref name="Hobbydest"/> [[हार्ट्सफिल्ड-जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="Hobbydest"/> [[ऑस्टिन-बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]],<ref name="Hobbydest">{{cite news |last1=बाल्टर |first1=एम्मा |title=ह्यूस्टन विमानतळवरून सर्व नॉनस्टॉप उड्डाणे |url=https://www.houstoniamag.com/travel-and-outdoors/direct-flights-houston-airports |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=हॉस्टोनिआ मॅगझिन |date=१४ जानेवारी २०२६}}</ref> [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन आंतरराष्ट्रीय थर्गूड मार्शल विमानतळ|बाल्टिमोर]],<ref name="Hobbydest"/> [[फिलिप एस. डब्लू. गोल्डसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेलीझ सिटी]],<ref name="Hobbydest"/> [[बर्मिंगहॅम-शटलस्वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बर्मिंगहॅम (एएल)]],<ref name="Hobbydest"/> [[कानकुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कानकुन]],<ref name="Hobbydest"/> [[चार्ल्स्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चार्ल्स्टन (एससी)]],<ref name="Hobbydest"/> [[शिकागो मिडवे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो-मिडवे]],<ref name="Hobbydest"/> [[कॉलोराडो स्प्रिंग्ज विमानतळ|कॉलोराडो स्प्रिंग्ज]],<ref name="Hobbydest"/> [[जॉन ग्लेन कोलंबस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबस-ग्लेन]],<ref name="Hobbydest"/> [[कॉर्पस ख्रिस्ती आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॉर्पस ख्रिस्ती]],<ref name="Hobbydest"/> [[डॅलस लव्ह फील्ड|डॅलस-लव्ह]],<ref name="Hobbydest"/> [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]],<ref name="Hobbydest"/> [[डेस्टिन-फोर्ट वॉल्टन बीच विमानतळ|डेस्टिन/फोर्ट वॉल्टन बीच]],<ref name="Hobbydest"/> [[एल पासो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एल पासो]],<ref name="Hobbydest"/> [[फोर्ट लॉडरडेल-हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="Hobbydest"/> [[व्हॅली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हारलिंगन]],<ref name="Hobbydest"/> [[इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इंडियानापोलिस]],<ref>{{cite news |last1=सर्जियो |first1=आरियाना |title=साउथवेस्टने इंडियानापोलिस ते शिकागो मिडवे नॉनस्टॉप उड्डाण पुन्हा सुरू केले |url=https://www.wthr.com/article/travel/southwest-brings-back-nonstop-flight-indianapolis-international-airport-chicago-midway-nearly-5-year-hiatus-travel-flying-indiana-illinois-midwest/531-13a8c717-26fd-42bd-bc39-17f20931e4af |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डब्लूटीएचआर |publisher=डब्लूटीएचआर |date=१८ डिसेंबर २०२४ |location=इंडियानापोलिस, आयएन |language=मराठी}}</ref> [[जॅक्सन-मेडगर वायली एव्हर्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सन (एमएस)]],<ref name="Hobbydest"/> [[जॅक्सनव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सनव्हिल (एफएल)]],<ref name="Hobbydest"/> [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]],<ref name="Hobbydest"/> [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="Hobbydest"/> [[गुआनाकास्टे विमानतळ|लायबेरिया (सीआर)]],<ref name="Hobbydest"/> [[लाँग बीच विमानतळ|लाँग बीच]],<ref>{{cite web |last1=फाईन |first1=हॉवर्ड |title=साउथवेस्ट लाँग बीच विमानतळवर उड्डाणे जोडणार |url=https://labusinessjournal.com/tourism/travel-tourism/southwest-add-flights-long-beach-airport/ |website=लॉस एंजेलस बिझनेस जर्नल |access-date=१० जानेवारी २०२६ |language=मराठी |date=१० डिसेंबर २०२०}}</ref> [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]],<ref name="Hobbydest"/> [[लुईव्हिल मोहम्मद अली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुईव्हिल]],<ref>{{cite news |last1=क्लार्क |first1=पॅट्रिक |title=पूर्ण उन्हाळी वेळापत्रक आता बुकिंगसाठी उपलब्ध |url=https://www.travelpulse.com/news/airlines-airports/southwest-airlines-full-summer-schedule-is-now-available-for-booking |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=ट्रॅव्हलपल्स |date=१६ डिसेंबर २०२१ |language=मराठी}}</ref> [[लुबॉक प्रेस्टन स्मिथ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुबॉक]],<ref>{{cite news |last1=यंग |first1=ॲडम |title=तुम्ही लुबॉक प्रेस्टन स्मिथ आंतरराष्ट्रीय विमानतळवरून कोठे उडू शकता? |url=https://www.yahoo.com/news/articles/where-fly-lubbock-preston-smith-104524235.html |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=याहू न्यूज |date=१८ नोव्हेंबर २०२५ |language=मराठी}}</ref> [[मेम्फिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेम्फिस]],<ref>{{cite news |last1=डेव्हिस |first1=कोरी |title=साउथवेस्ट एरलाइन्सने मेम्फिस विमानतळवरून तीन शहरांसाठी नवीन उड्डाणांची घोषणा केली |url=https://www.yahoo.com/news/articles/southwest-airlines-announces-flights-memphis-211057559.html |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=याहू न्यूज |date=२२ ऑगस्ट २०२५ |language=मराठी}}</ref> [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]],<ref name="Hobbydest"/> [[मिडलँड आंतरराष्ट्रीय एर अँड स्पेस पोर्ट|मिडलँड/ओडेसा]],<ref name="Hobbydest"/> [[नॅशविले आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशविले]],<ref name="Hobbydest"/> [[लुई आर्मस्ट्राँग न्यू ऑर्लीन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू ऑर्लीन्स]],<ref name="Hobbydest"/> [[लागार्डिया विमानतळ|न्यूयॉर्क-लागार्डिया]],<ref name="Hobbydest"/> [[ओकलँड सॅन फ्रान्सिस्को बे विमानतळ|ओकलँड]],<ref name="Hobbydest"/> [[ओकेसी विल रॉजर्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओक्लाहोमा सिटी]],<ref>{{cite news |last1=हेस |first1=जाना |title=२०२४ मध्ये प्रवास करायचा आहे? ओक्लाहोमा सिटीवरून तुम्ही कोठे नॉनस्टॉप उडू शकता ते पहा |url=https://www.oklahoman.com/story/news/2024/01/04/will-rogers-airport-okc-nonstop-flights-available-these-cities/72095632007/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=द ओक्लाहोमन |publisher=द ओक्लाहोमन |date=४ जानेवारी २०२४ |language=मराठी}}</ref> [[एप्ली एरफिल्ड|ओमाहा]],<ref name="Hobbydest"/> [[ओंटारियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओंटारियो]],<ref name="Hobbydest"/> [[ऑर्लॅंडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑर्लॅंडो]],<ref name="Hobbydest"/> [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा बीचेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पनामा सिटी (एफएल)]],<ref name="Hobbydest"/> [[पेन्साकोला आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पेन्साकोला]],<ref name="Hobbydest"/> [[फिनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिनिक्स-स्काय हार्बर]],<ref name="Hobbydest"/> [[पिट्सबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पिट्सबर्ग]],<ref>{{cite news |last1=डॉघर्टी |first1=इव्हान |title=साउथवेस्टने पिट्सबर्गमध्ये दोन दशकांच्या स्थिर वाढीचा उत्सव साजरा केला |url=https://blueskypit.com/southwest-celebrates-two-decades-of-steady-growth-in-pittsburgh/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=ब्लू स्काय न्यूज |date=१२ मे २०२५ |language=मराठी}}</ref> [[लिसेंशियादो गुस्तावो डियाझ ऑर्डाझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्तो वॅलार्टा]],<ref name="Hobbydest"/> [[रॅले-ड्युरॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅले/ड्युरॅम]],<ref>{{cite news |last1=डेबस्क |first1=जस्टिन |title=तुम्ही रॅले-ड्युरॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळवरून या गंतव्यस्थानांवर नॉनस्टॉप उडू शकता |url=https://myfox8.com/news/north-carolina/raleigh/you-can-fly-nonstop-to-these-destinations-from-raleigh-durham-international-airport/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=फॉक्स ८ डब्लूजीएचपी |publisher=डब्लूजीएचपी |date=१४ डिसेंबर २०२३ |location=हाय पॉइंट, एनसी |language=मराठी}}</ref> [[सॅक्रामेंटो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅक्रामेंटो]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन अँटोनियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन अँटोनियो]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन डिएगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन डिएगो]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन होजे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होजे (सीए)]],<ref name="Hobbydest"/> [[जुआन सांतामारिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होजे (सीआर)]],<ref name="Hobbydest"/> [[लॉस काबोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होजे डेल काबो]],<ref name="Hobbydest"/> [[लुईस मुनोज मरिन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन जुआन]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅव्हाना/हिल्टन हेड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅव्हाना]],<ref name="Hobbydest"/> [[सेंट लुईस लॅम्बर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट लुईस]],<ref name="Hobbydest"/> [[टँपा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टँपा]],<ref>{{cite news |last1=गॅल्व्हन |first1=जेमी ई. |title=केबिनमध्ये धूर दिसल्यानंतर साउथवेस्ट एरलाइन्सचे विमान ह्यूस्टनला परतले |url=https://www.khou.com/article/news/local/southwest-airlines-flight-2795-smoke-houston-hobby-airport-tampa/285-a033012f-62d1-4647-97cf-3e451fef2bac |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=केएचओयू |date=१४ फेब्रुवारी २०२५}}</ref> [[तुल्सा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तुल्सा]],<ref>{{cite news |last1=रीड |first1=बेला रॉडी |title=तुल्सा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ प्रमुख यूएस शहरांसाठी नॉनस्टॉप उड्डाणे ऑफर करते |url=https://www.newson6.com/story/67ae24fd5312a975bee6b868/tulsa-international-airport-offers-nonstop-flights-to-major-us-cities |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=न्यूझऑन६.कॉम |date=१३ फेब्रुवारी २०२५ |location=तुल्सा, ओक्लाहोमा |language=मराठी}}</ref> [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन नॅशनल विमानतळ|वॉशिंग्टन-नॅशनल]]<ref name="Hobbydest"/><br />'''हंगामी:''' [[रिक हसबंड अमॅरिलो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अमॅरिलो]],<ref>{{cite news |last1=गार्सिया |first1=व्हॅनेसा |title=साउथवेस्ट एरलाइन्सने अमॅरिलो विमानतळवर ह्यूस्टनसाठी थेट उड्डाण जोडले |url=https://www.newschannel10.com/2023/03/10/southwest-airlines-adds-direct-flight-houston-amarillo-airport/ |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=न्यूज चॅनेल १० |date=१० मार्च २०२३ |language=मराठी}}</ref> [[शार्लोट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लोट]],<ref name="Hobbydest"/> [[क्लिंटन नॅशनल विमानतळ|लिटल रॉक]],<ref name="Hobbydest"/> [[सॅन्गस्टर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मोंटेगो बे]],<ref name="Hobbydest"/> [[पुंता काना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पुंता काना]],<ref name="Hobbydest"/> [[मर्टल बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मर्टल बीच]] (२७ जून २०२६ रोजी सुरू होते), <ref>https://www.flightconnections.com/flights-from-hou-to-myr</ref> [[सारासोटा-ब्रॅडेंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सारासोटा]],<ref name="Hobbydest"/> [[सिएटल-टॅकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिएटल/टॅकोमा]],<ref>{{cite web |title=साउथवेस्ट एरलाइन्स नवीन रात्रभर उड्डाणे ऑफर करते, ज्यात पुढील वर्षी सिएटल ते ह्यूस्टनचा समावेश आहे |url=https://www.houstonchronicle.com/news/houston-texas/transportation/article/southwest-airlines-redeye-houston-19876977.php |website=ह्यूस्टन क्रॉनिकल |access-date=३१ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> [[तुसॉन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तुसॉन]]<ref name="Hobbydest"/><ref>{{cite news |last1=बाल्टर |first1=एम्मा |title=ह्यूस्टन विमानतळवरून २६७ नॉनस्टॉप उड्डाणे |url=https://www.houstoniamag.com/travel-and-outdoors/direct-flights-houston-airports |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=हॉस्टोनिआ मॅगझिन |date=८ जानेवारी २०२५ |language=मराठी}}</ref> | {{nowrap|[[सन कंट्री एरलाइन्स]]}} | '''हंगामी:''' [[मिनीॲपोलिस-सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनीॲपोलिस/सेंट पॉल]]<ref>{{cite news |last1=होल्ट |first1=सू |title=सन कंट्रीसाठी १० नवीन नॉनस्टॉप मार्ग, कॅनडामधील २ सह |url=https://www.wdio.com/front-page/top-stories/10-new-nonstop-routes-for-sun-country-including-2-in-canada/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डब्लूडीआयओ.कॉम |date=१७ ऑक्टोबर २०२३ |location=मिनीॲपोलिस, एमएन |language=मराठी}}</ref> }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अमेरिकेतील विमानतळ]] [[वर्ग:ह्युस्टन]] p0vxafoenpeqcl010y53yutx9emwz3h 0 297140 2686281 2108488 2026-05-27T11:57:44Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[भारतीय युवक काँग्रेस]] वरुन [[भारतीय युवा काँग्रेस]] ला हलविला 2108488 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Indian_Youth_Congress_Logo.jpg|इवलेसे|लोगो]] '''भारतीय युवक काँग्रेस''' ही [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्ष|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षाची]] युवा शाखा आहे. भारतीय युवक काँग्रेस हा काँग्रेसचा एक विभाग होता जो १९४७ मध्ये [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]] १९६० पर्यंत होता. पंतप्रधान असताना [[इंदिरा गांधी]] यांनी युवक काँग्रेसला सामाजिक कार्य करणे आणि उजव्या विचारसरणीच्या पक्षांविरुद्ध वाद घालण्याच्या उद्देशाने काँग्रेस पक्षाची आघाडीची संघटना म्हणून स्थापन करून एक नवीन आयाम दिला. प्रिया रंजन दासमुंसी या भारतीय युवक काँग्रेसच्या पहिल्या निर्वाचित अध्यक्ष होत्या; नंतर ते भारतीय मंत्रिमंडळात माहिती आणि प्रसारणमंत्री तसेच संसदीय कामकाज मंत्री झाले. नारायण दत्त तिवारी हे पहिले अध्यक्ष होते. जितिन प्रसाद हेही भारतीय युवक काँग्रेसचे अध्यक्ष राहिले आहेत. [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|युवक काँग्रेस]] pd4izx989c9t7kzuyzy5wwquh1qp0gr 0 301908 2686138 2619666 2026-05-26T16:20:01Z ~2026-31393-00 183529 /* कलाकार */ 2686138 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = अवंतिका | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्मिती संस्था = | दिग्दर्शक = | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = ७३८ | कार्यकारी निर्माता = | निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = सोमवार ते शुक्रवार रात्री ८.३० वाजता | वाहिनी = [[अल्फा टीव्ही मराठी]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = ३ जून २००२ | शेवटचे प्रसारण = २५ मार्च २००५ | आधी = [[बंधन (मालिका)|बंधन]] | नंतर = [[वादळवाट]] | सारखे = }} '''अवंतिका''' ही [[अल्फा टीव्ही मराठी]] वाहिनीवर प्रसारित झालेली एक मालिका आहे. == कलाकार == * [[मृणाल कुलकर्णी]] * [[संदीप कुलकर्णी]] * [[गिरीश ओक]] * [[रवींद्र मंकणी]] * [[सुबोध भावे]] * [[शर्वाणी पिल्लई]] * [[सुनील बर्वे]] * [[सुचित्रा बांदेकर]] * [[सारिका निलाटकर-नवाथे]] * [[श्रेयस तळपदे]] * [[सुलेखा तळवलकर]] * [[आदेश बांदेकर]] * [[पुष्कर श्रोत्री]] * [[तुषार दळवी]] * [[सोनाली खरे]] * [[मनोज जोशी]] * [[स्मिता तळवलकर]] * [[दीपा लागू]] * राहुल मेहेंदळे * पार्थ केतकर * पूर्णिमा भावे-तळवलकर * वंदना सरदेसाई-वाकनीस * प्राजक्ता दिघे - कुलकर्णी == बाह्य दुवे == {{झी मराठी रात्री ८.३०च्या मालिका}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] fwsgsx26vnspzv5zn04kj74npne151x 0 318675 2686111 2675683 2026-05-26T15:25:54Z अभय नातू 206 तारीख 2686111 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''वैशाली ठक्कर''' ([[१५ जुलै]], [[इ.स. १९९२|१९९२]] - [[१५ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २०२२|२०२२]]) ही एक भारतीय दूरचि्रवाणी अभिनेत्री होती. ''ससुराल सिमर का'' मधील अंजली भारद्वाज, ''सुपर सिस्टर्स'' मधील शिवानी शर्मा, ''विश या अमृत: सितारा'' मधील नेत्रा सिंग राठोर आणि ''मनमोहिनी २'' मधील अनन्या मिश्रा यांच्या भूमिकेसाठी तिला ओळखले जाते. == प्रारंभिक जीवन == वैशाली टक्कर यांचा जन्म १५ जुलै १९९२ रोजी [[उज्जैन]], [[मध्य प्रदेश]] येथे एचबी टक्कर आणि अन्नू टक्कर यांच्या घरी झाला. <ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/television/celebrity/story/all-you-need-to-know-about-vaishali-takkar-actress-who-died-by-suicide-2286004-2022-10-16|title=All you need to know about Vaishali Takkar, actress who died by suicide|website=India Today|language=en|access-date=2022-10-16}}</ref> तिला नीरज टक्कर (जन्म १९९६) नावाचा एक भाऊ होता. <ref name=":1" /> == कारकीर्द == टक्करची पहिली दूरचित्रवाणी मालिका ही [[स्टार प्लस|स्टार प्लसची]] सर्वात जास्त काळ चालणारी ''[[ये रिश्ता क्या कहलाता है]]'' ही मालिका होती ज्यामध्ये तिने २०१५ ते २०१६ या कालावधीत संजनाची भूमिका केली होती. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/yeh-rishtas-vaishali-takkar-enjoyed-her-cape-town-trip-150405|title=Yeh Rishta's Vaishali Takkar 'enjoyed' her Cape Town trip|date=27 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151027072649/http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/yeh-rishtas-vaishali-takkar-enjoyed-her-cape-town-trip-150405|archive-date=27 October 2015|access-date=14 June 2017}}</ref> २०१६ मध्ये, तिने ''ये है आशिकीमध्ये'' वृंदा म्हणून काम केले होते. <ref name="Super">{{स्रोत बातमी|url=https://news.abplive.com/entertainment/television/yeh-rishta-actor-gaurav-wadhwa-in-lead-role-opposite-vaishali-thakkar-in-super-sister-871304|title='Yeh Rishta...' actor Gaurav Wadhwa in LEAD ROLE opposite Vaishali Thakkar in 'Super Sister'!|date=16 July 2018|work=news.abplive.com|language=en|access-date=11 February 2020}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://news.abplive.com/entertainment/television/yeh-rishta-actor-gaurav-wadhwa-in-lead-role-opposite-vaishali-thakkar-in-super-sister-871304 "'Yeh Rishta...' actor Gaurav Wadhwa in LEAD ROLE opposite Vaishali Thakkar in 'Super Sister'!"]. ''news.abplive.com''. 16 July 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 February</span> 2020</span>.</cite></ref> ऑगस्ट २०१६ ते डिसेंबर २०१७ पर्यंत, तिने [[कलर्स टीव्ही|कलर्स टीव्हीच्या]] ''ससुराल सिमर का'' मध्ये सिद्धार्थ शिवपुरी आणि रोहन मेहरा यांच्या विरुद्ध अंजली भारद्वाजची भूमिका साकारली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.easterneye.eu/vaishali-thakkar-bid-adieu-colors-sasural-simar-ka/|title=Vaishali Takkar to bid adieu to Colors' Sasural Simar Ka|date=1 December 2017|work=Eastern Eye|language=en-GB|access-date=18 March 2018|archive-date=2018-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180319154203/https://www.easterneye.eu/vaishali-thakkar-bid-adieu-colors-sasural-simar-ka/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180319154203/https://www.easterneye.eu/vaishali-thakkar-bid-adieu-colors-sasural-simar-ka/ |date=2018-03-19 }}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Vaishali-Takkar-roped-in-to-play-the-new-lead-in-Sasural-Simar-Ka/articleshow/53445915.cms|title=Vaishali Takkar roped in to play the new lead in 'Sasural Simar Ka' - टाइम्स ऑफ इंडिया|date=29 July 2016|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=14 June 2017}}</ref> २०१८ मध्ये, तिने [[सोनी सब|SAB TV]] च्या ''सुपर सिस्टर्समध्ये'' शिवानीच्या भूमिकेत भूमिका साकारली होती. <ref name="Super"/> पुढे, तिने कलर्स टीव्हीच्या ' ''विश या अमृत:'' सितारा'मध्ये अरहान बहलसोबत नेत्राची भूमिका साकारली. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Maheshwri|first=Neha|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/super-sisters-actress-vaishali-takkar-joins-the-cast-of-sitara/articleshow/66652372.cms|title='Super Sisters' actress Vaishali Takkar joins the cast of 'Sitara' - टाइम्स ऑफ इंडिया|date=16 November 2018|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=11 February 2020}}</ref> नोव्हेंबर २०१९ ते जून २०२० पर्यंत, टक्करने [[झी टीव्ही|झी टीव्हीच्या]] ''मनमोहिनी २'' मध्ये करम राजपाल आणि रेहना मल्होत्रा यांच्यासोबत अनन्या/मानसीची भूमिका साकारली. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Sharma|first=Aayushi|url=https://zeetv.zee5.com/manmohini-karan-rajpal-and-vaishali-thakkar-to-join-check-out-their-look-from-the-show/|title=Manmohini: Karan Rajpal And Vaishali Thakkar To Join, Check Out Their Look From The Show|date=5 November 2019|work=Zee TV|language=en|access-date=11 February 2020}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == वैयक्तिक जीवन == २६ एप्रिल २०२१ रोजी टक्कर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/exclusive-sasural-simar-kas-vaishali-thakkar-opts-for-an-arranged-marriage-with-kenya-based-dental-surgeon-abhinandan-singh-to-tie-the-knot-in-june/photostory/82296186.cms|title=Exclusive - Sasural Simar Ka's Vaishali Takkar opts for an arranged marriage with Kenya-based dental surgeon Abhinandan Singh; to tie the knot in June|date=29 April 2021|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> ने तिचा प्रियकर डॉ. अभिनंदन सिंग <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/tv/sasural-simar-ka-actor-vaishali-takkar-is-engaged-to-abhinandan-singh-watch-video-101619610477025.html|title=Sasural Simar Ka actor Vaishali Takkar is engaged to Abhinandan Singh, watch video|date=28 April 2021|website=Hindustan Times}}</ref> [[केन्या|केन्या]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/television/celebrity/story/yeh-rishta-kya-kehlata-hai-actor-vaishali-takkar-gets-engaged-to-abhinandan-singh-1795719-2021-04-28|title=Yeh Rishta Kya Kehlata Hai actor Vaishali Takkar gets engaged to Abhinandan Singh|website=India Today}}</ref> सोबत लग्न केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/entertainment/sasural-simar-ka-actress-vaishali-takkar-gets-engaged-to-abhinandan-singh-2423636|title=Sasural Simar Ka Actress Vaishali Takkar Gets Engaged To Abhinandan Singh|website=NDTV.com}}</ref> त्यांचे लग्न जून २०२१ मध्ये ठरले होते, परंतु त्यांनी त्यांच्या एंगेजमेंटनंतर एक महिना रद्द केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.timesnownews.com/entertainment-news/when-tv-actress-vaishali-takkar-postponed-her-wedding-with-fianc-abhinandan-singh-i-felt-getting-married-is-not-tv-news-entertainment-news-article-94894584|title=When TV actress Vaishali Takkar postponed her wedding with fiancé Abhinandan Singh: 'I felt getting married is not...'|website=TimesNow}}</ref> == मृत्यू == १५ ऑक्टोबर २०२२ रोजी, टक्करने मध्य प्रदेशातील [[इंदूर]] येथील तेजाजी नगर येथे राहत्या घरी गळफास लावून आत्महत्या केली. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Staff|first=OpIndia|title=TV actor Vaishali Takkar found hanging in her Indore residence, suicide note recovered|date=2022-10-16|work=OpIndia}}</ref> तिचा मृतदेह तिच्या वडिलांनी १६ ऑक्टोबर २०२२ रोजी शोधला होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/television/report-sasural-simar-ka-actress-vaishali-takkar-found-hanging-at-her-residence-in-indore-2993256|title=Sasural Simar Ka actress Vaishali Takkar found hanging at her residence in Indore|website=DNA India}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/television/celebrity/story/sasural-simar-ka-actress-vaishali-takkar-found-hanging-at-indore-home-suicide-note-recovered-2285967-2022-10-16|title=Sasural Simar Ka actress Vaishali Takkar found hanging at Indore home, suicide note recovered|website=India Today}}</ref> <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/vaishali-takkar-dies-by-suicide-police-to-verify-content-of-the-note-recovered-from-her-indore-residence/articleshow/94896971.cms|title=Vaishali Takkar dies by suicide; police to verify content of the note recovered from her Indore residence - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-10-16}}</ref> तिच्या बेडरूममध्ये एक सुसाईड नोट सापडली आहे, ज्यामध्ये तिच्या पूर्वीच्या प्रियकराकडून तिचा छळ करण्यात आला होता. <ref name=":0" /> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/vaishali-takkar-dies-by-suicide-police-to-verify-content-of-the-note-recovered-from-her-indore-residence/articleshow/94896971.cms|title=Vaishali Takkar's suicide note reveals she was being harassed by former boyfriend; say police - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-10-16}}</ref> ठक्कर यांच्या कुटुंबीयांनी अंत्यसंस्कार करण्यापूर्वी तिचे डोळे दान केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/vaishali-takkars-family-donates-her-eyes-before-cremation-on-october-16/articleshow/95007434.cms|title=Vaishali Takkar's family donates her eyes before cremation on October 16 - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-10-25}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:ठक्कर, वैशाली}} [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९९२ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] qpji0z09ljubn2lfs2755oyibrulvsj 0 318687 2686229 2203302 2026-05-27T05:39:46Z Abhijeet Ravindra Gawande 152410 Created by translating the section "__LEAD_SECTION__" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1210378894|Daryapur]]" 2686229 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[दर्यापूर तालुका]] == __LEAD_SECTION__ == '''दर्यापूर''' हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील अमरावती जिल्ह्यात वसलेले एक शहर आहे. ते अमरावती विभागाच्या विदर्भ प्रदेशात येते. ते अमरावती जिल्हा मुख्यालयाच्या पश्चिमेस ५२किमी (32.31 मी) अंतरावर हे शहर स्थित आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.latlong.net/place/daryapur-maharashtra-india-11715.html|title=Daryapur, Maharashtra, India Map Lat Long Coordinates|website=www.latlong.net|access-date=2019-11-15}}</ref> sdmz4cec4wk0iscelh50m7vs9958rr4 118 319895 2686262 2679111 2026-05-27T11:24:00Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2686262 wikitext text/x-wiki {{लेख उल्लेखनीयता}} आखाजी म्हणजे अक्षय्य तृतीया हा दिवस खानदेशात विशेषत्वाने साजरा केला जातो . विशेषकरून [[धुळे जिल्हा|धुळे]] , [[जळगाव जिल्हा|जळगाव]] , [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]] आणि मालेगाव या जिल्ह्यात हा सण उत्साहाने साजरा होतो . ==स्वरूप== खान्देशात घरोघरी अक्षय्यघट म्हणजे पाण्याची घागर भरली जाते. त्याच्यावर छोटे मातीचे भांडे ठेवले जाते . त्यावरती खरबुज आणि दोन सांजोऱ्या, दोन आंबे ठेवतात. यामधील छोटे भांडे हे दिवंगत पूर्वजांसाठी ठेवले जाते . पूर्वजांना पाण्याचा घट देउन मग नवीन माठ वापरण्याची ही पद्धत आहे . या दिवशी पितरांचे श्राद्ध/ तर्पणविधी होतो. सकाळी उंबरठ्याचं औक्षण घेउन पुर्वजांचं स्मरण करून कुंकवाचं एकेक बोट उंबऱ्यावर उमटविला जाते . एकेक नाव उच्चारत कुटुंबातील दिवंगत पितरांना आमंत्रण दिलं जातं. दुपारी चुलीवर घास टाकला जातो .आमरस, पुरणपोळी, डाळीची आमटी (रसी), भजी, कुरडई असा नैवेद्य असतो. ==माहेरवाशीण महिलांचा सण == खान्देशात हा सासुरवाशिणींचाही सण आहे.लग्न होऊन सासरी गेलेल्या मुलीला या निमित्ताने माहेरी बोलाविण्याची पद्धती येथे प्रचलित आहे .महिला गौराईची गाणे म्हणत झोके घेतात आणि आनंद लुटतात . आमराई मध्ये जाऊनही उत्सवाचा आनंद घेतला जातो . ==कृषी संस्कृतीतील महत्व== हा दिवस शेतकरी आणि सालदार यांच्यासाठीही महत्वाचा मनाला जातो . नव्या हंगामाची शेतीची मशागत करून नवे धान्य पेरले जाते .शेतकरी आपल्या शेतातील मजुरांना या दिवशी गोडाचे जेवण देतात आणि त्यांचा आदर करतात . [[वर्ग:सण आणि उत्सव]] jksemir4cuej29wtx7zuxpw162mm8ht 0 328876 2686106 2457053 2026-05-26T15:17:02Z अभय नातू 206 साचा 2686106 wikitext text/x-wiki {{बदल}}  हैदराबादच्या स्वातंत्र्य संग्रामात धाडसी आंदोलनांसह हुतात्म्यांची ज्वलंत परंपरा निर्माण करणाऱ्या नांदेड जिल्ह्यामध्ये एकूण 37 जण हुतात्मा झाले. त्यापैकी एक म्हणजे हैदराबाद मुक्तिसंग्रामात स्टेट काँग्रेसचे पहिले हुतात्मा ठरलेले गोविंदराव विनायकराव पानसरे होत. गोविंद विनायकराव पानसरे हे स्टेट काँग्रेसचे त्यावेळचे पूर्ण वेळ कार्यकर्ते व मुधोळ तालुक्याचे संघटक होते. पण, स्वातंत्र्य देवतेने वेढलेल्या गोविंदराव पानसरे यांचा 21 ऑक्टोबर 1946 रोजी मजलीस ए-इत्तेहादच्या रजाकारांकडून दिवसाढवळ्या खून करण्यात आला. त्याआधी पानसरे यांना एका आक्षेपार्य भाषणाप्रकरणी अटक झाली होती.          जीवनभर विवाह आणि नोकरी न करता जनसेवा करण्याचे व्रत घेतलेल्या अशा गोविंद विनायकराव पानसरे यांचा जन्म इ.स 15 मे 1913 रोजी औरंगाबाद जिल्ह्यातील बदनापूर येथे झाला. त्यांच्या आई-वडिलांचे नाव विनायकराव आणि यमुनाबाई असे होते. पण, दुर्दैवाने अवघ्या सहा महिन्याच्या आत अशा अल्पावधीतच गोविंद रावाच्या आई-वडिलांचा मृत्यू झाला. त्यामुळे गोविंदरावांचे मामा शंकरराव यांनी त्यांचे पालन पोषण व शिक्षणाची जबाबदारी घेतली. गोविंदराव यांचं मॅट्रिक पर्यंतचे शिक्षण हैदराबादच्या विवेक वर्धिनीत झाले. तर, नंतर इंटर साठी ते निजाम कॉलेजमध्ये दाखल झाले. त्यांचे मामा शंकरराव यांची नांदेड जिल्ह्यातील धर्माबाद येथे स्टेशन मास्तर म्हणून बदली झाली होती व ते तिथेच स्थायिक झाले होते. गोविंदराव त्यांच्याकडे येऊन राहिले व सार्वजनिक काम करू लागले. हरिपूर काँग्रेस अधिवेशनात स्वयंसेवक म्हणून उपस्थित राहिल्यामुळे त्यांच्या जीवनाला नवे वळण मिळाले. हुतात्मा गोविंदराव पानसरे हे अत्यंत बुद्धिमान, विचारी, विवेकी आणि चिकित्सक वृत्तीचे होते. त्याचबरोबर ते स्वाभिमानी, स्वावलंबी आणि प्रखर राष्ट्रभिमानी होते. त्यांच्याकडे उत्तम वक्तृत्व व संघटन कौशल्य होते. त्यांचा स्वभाव मोकळा, प्रेमळ पण करारी व निर्भीड होता ते महात्मा गांधीजींचे पक्के अनुयायी होते.            वाचनालय, खादी भांडार व पुढे चालून महाराष्ट्र परिषद व स्टेट काँग्रेसच्या माध्यमातून व्यापक स्वरूपाचे कार्य केले. नांदेड जिल्ह्यातील धर्माबादच्या भोवती चार तालुक्यांच्या बहुतेक सर्व खेडोपाडी पायी दौरे करून काँग्रेसचे व खादीचे प्रचार, प्रसार कार्य त्यांनी केले. त्यामुळे ६००० प्राथमिक सभासद व ३०० खादीदारी त्यांचे अनुयायी बनले होते. गोविंदराव पानसरे हे स्टेट काँग्रेसचे पूर्णवेळ कार्यकर्ते व मुधोळ तालुक्याचे संघटक अशी महत्त्वाची जबाबदारी असल्याने या भागात गोविंदराव करत असलेले कार्य क्रूर रजाकारांना आवडणे शक्यच नव्हते. गोविंदरावांनी बिलोली तालुक्यातील कुंडलवाडी येथे रजाकारांच्या जुलमी राजवटी विरोधात केलेले भाषण सरकारला आक्षेपार्य वाटले. त्यामुळे त्यांना अटक झाली. जामीन मिळाला नाही. शेवटी 21 ऑक्टोबरला अचानकपणे जामिनावर त्यांची सुटका करण्यात आली. यामध्ये निजाम, रझाकार सरकारचा पूर्वनियोजित षडयंत्र हा काही वेगळाच होता. कारण, तारीख 21 रोजी बिलोली येथे कासिमरजवींची प्रचंड मोठी जाहीर सभा होती. (कासिमरजवी हा निजामाचा सेनापती होता आणि अत्यंत क्रूर अशी निमलष्करी रजाकार संघटना चालवायचा) त्या सभेसाठी शेकडो रजाकार तेथे उपस्थित होते. तत्कालीन निजाम सरकारच्या पूर्वनियोजित कटाप्रमाणे 21 ऑक्टोबर 1946 रोजी गोविंदरावांना जामीनावर सुटका करण्यात आली. गोविंदरावांनी आपल्या सहकाऱ्यांसोबत बैलगाड्या बांधून धर्माबादच्या दिशेने बिलोली कोर्टाहून वाटचाल करायला लागले. नेमकं त्याचवेळी बिलोली मध्ये प्रचंड मोठ्या प्रमाणात शेकडो रजाकार उपस्थित होते. त्यावेळेस रजाकारांनी 'कासिमरजवी जिंदाबाद, पानसरे मुर्दाबाद' अशा अनेक घोषणा द्यायला सुरुवात केली. गोविंदरावांनी आपल्या बैलगाड्या आर्जापुरच्या दिशेने वळवल्या. पूर्वनियोजित कटाप्रमाणे दोन-तीन रजाकारांच्या गाड्या या बिलोली च्या अर्जापूर जवळ येऊन थांबलेल्या होत्या. आर्जापूरच्या जवळ जेव्हा गोविंदराव पानसरे यांच्या बैलगाड्या आल्या त्यावेळेस त्या बैलगाड्या अडवण्यात आल्या त्या रजाकारांची एक तुकडी गोविंदरावांच्या बैलगाडी समोर येऊन थांबली आणि त्या बैलगाडी समोर येऊन थांबल्यानंतर त्या तुकडीतील रजाकारांनी समोर येऊन म्हणले 'आप मे से पानसरे कौन है,हम पानसरे को काट देंगे' हे पाहून गोविंदरावांच्या बाकीचे सहकाऱ्यांना आपणही मारले जाणार हे लक्षात येताच ते मात्र पळून गेले. फक्त तेथे शिल्लक राहिले गोविंद पानसरे आणि त्यांचे निष्ठावंत अनुयायी पुंडलिक पाटील हंगरगेकर. पुंडलिक पाटलांनी रजाकाराच्या प्रश्नाचे उत्तर देत म्हणाले, 'मै हु पानसरे'. 'मै हु पानसरे' म्हटल्या नंतर रजाकारांच्या तलवारी सपासप वार करू लागल्या, पुंडलिकराव कोसळणार तोच पानसरे पुढे झाले आणि म्हणाले,अरे त्याला का मारता? मला मारा 'मै हु पानसरे,पहचानो मुझे मारना है तो मुझे मारो' आणि त्यांनी रजकरांपुढे आपली मान वाकवली. तेथे जर सर्वसामान्य माणूस असता तर जीवनवर्धनाची भीक मागितला असता. पण, गोविंदराव आणि पुंडलिकराव पाटील हे दोघेही हे दोघेही निर्भय होते देशभक्त होते! रजाकारांच्या तलवारी मान वाकल्या बरोबर चालायला लागल्या. त्या तलवारी, क्रूर तलवारी तोपर्यंत चालत राहिल्या जोपर्यंत गोविंदराव पानसरे यांचा शिर धडापासून वेगळं केलं जात नाही. त्या तलवारी थांबल्या नाही आणि गोविंद पानसरे हुतात्मा झाले. झालं, जे व्हायचं तेच झालं! मराठवाडा मुक्तीसाठी आपल्या प्राणाची आहुती देणाऱ्या हुतात्मा गोविंदराव पानसरे आणि असंख्य ज्ञात अज्ञात हुतात्म्यांना माझा विनम्र अभिवादन. 5iixlzp8wxocnyshmtzl14ag5yuk5e4 0 329036 2686255 2477827 2026-05-27T09:07:22Z CommonsDelinker 685 Field_Marshall_Auchinleck_inspects_Women's_Auxiliary_Corps_(India)_1946-1947.jpg या चित्राऐवजी Field_Marshal_Auchinleck_inspects_Women's_Auxiliary_Corps_(India)_1946-1947.jpg चित्र वापरले. 2686255 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[चित्र:Field Marshal Auchinleck inspects Women's Auxiliary Corps (India) 1946-1947.jpg|इवलेसे| फील्ड-मार्शल [[क्लॉड ऑचिनलेक|सर क्लॉड ऑचिनलेक यांनी]] महिला सहाय्यक कॉर्प्स (डब्ल्यूएसी) कर्मचाऱ्यांची तपासणी करताना , c. 1947]] [[चित्र:Private_Begum_Pasha_Shah_of_the_WAC_(1)_on_duty_in_the_Orderly_Room_of_an_RAF_station_in_India,_August_1943.jpg|इवलेसे| भारतातील [[रॉयल एर फोर्स|रॉयल एर फोर्स]] स्टेशनच्या सुव्यवस्थित खोलीत कर्तव्यावरअसलेल्या डब्ल्यूएसी सामान्य सैनिक, ऑगस्ट 1943]] [[चित्र:Commonwealth_Forces_in_India_IND4410.jpg|इवलेसे| WAC च्या नौदल शाखेच्या महिला, 1945]] [[भारतीय सशस्त्र सेना|भारतीय सशस्त्र दलाच्या]] सर्व शाखांमध्ये महिला लढाऊ भूमिकेत असतात. महिलांना लढाऊ सेवा आणि पर्यवेक्षी भूमिकांमध्ये (अधिकारी म्हणून) परवानगी आहे. [[भारतीय वायुसेना|भारतीय हवाई दलात]] 13.09% (2018) आणि 8.50% (2014) महिला होत्या; [[भारतीय नौदल|भारतीय नौदलात]] 6% (2018) आणि 3% (2014); [[भारतीय लष्कर|भारताचे सैन्यात]] 3.80% (2018) आणि 3% (2014). <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ndtv.com/opinion/indian-armys-shameful-treatment-of-women-recruits-706717|title=Indian Army's shameful treatment of women recruits|website=NDTV}}</ref> <ref>[https://www.tribuneindia.com/news/nation/women-to-comprise-20-of-military-police-after-graded-induction-nirmala-sitharaman/715756.html Women to comprise 20% of Military Police] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190506001554/https://www.tribuneindia.com/news/nation/women-to-comprise-20-of-military-police-after-graded-induction-nirmala-sitharaman/715756.html |date=2019-05-06 }}, The Tribune, 18 Jan 2019.</ref> २०२० प्रमाणे सर्व वैद्यकीय सेवांमध्ये तीन अधिकाऱ्यांना लेफ्टनंट-जनरल किंवा समकक्ष दर्जा असतो. २०२१ मेमध्ये, 83 महिलांना प्रथमच [[भारतीय लष्कर|भारताचे सैन्य दलात]], लष्करी पोलिस दलात जवान म्हणून सामील करण्यात आले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/army-inducts-1st-batch-of-women-in-military-police-101620498729740.html|title=Army inducts 1st batch of women in military police|date=9 May 2021|website=hindustantimes.com}}</ref> == इतिहास == == भारताचे सैन्य == == हे सुद्धा पहा == * भारताचे सैन्य आणि तटरक्षक दलातील महिलांची टाइमलाइन * भारतीय लष्कराचे सेवारत जनरल * [[राष्ट्रीय महिला आयोग]] * भारतातील महिलांसाठी कल्याणकारी योजना * भारतातील कृषी क्षेत्रात महिला * भारतातील महिला * भारतात महिलांचा मताधिकार == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://indianarmy.nic.in/ भारताचे सैन्य] - अधिकृत संकेतस्थळ * [http://indianairforce.nic.in/ भारतीय वायुसेना] - अधिकृत संकेतस्थळ * [http://indiannavy.nic.in/ भारतीय नौदल] - अधिकृत संकेतस्थळ {{भारतीय सशस्त्र सेना}} [[वर्ग:भारतीय नौदल]] [[वर्ग:भारताचे सैन्य]] rwjjp9w8w49a71v37vimq4jw4kj8twj 10 333904 2686231 2309065 2026-05-27T06:03:54Z Dharmadhyaksha 28394 बरोबर रंग en.wiki वरून 2686231 wikitext text/x-wiki <nowiki>#9FE2BF</nowiki><noinclude> == उदाहरण== {| |- style="color:{{ {{PAGENAME}} }}" | '''हा रंग''' |- style="background:{{ {{PAGENAME}} }}; color:white" | '''ह्या रंगावर पांढरा''' |- style="background:{{ {{PAGENAME}} }}; color:black" | '''ह्या रंगावर काळा''' |} [[वर्ग:भारतीय राजकीय पक्ष रंग साचे|{{PAGENAME}}]] </noinclude> kzz5j0gzbmnupen55ci6is9mo8c6j6j 0 335499 2686207 2675549 2026-05-27T04:14:45Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2686207 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''विक्रांत मॅसी''' ([[३ एप्रिल]], [[इ.स. १९८७|१९८७]]) हा एक भारतीय अभिनेता आहे, जो हिंदी दूरदर्शन, [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपट]] आणि वेब मालिकांमध्ये काम करतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vikrant-massey-and-sheetal-thakur-register-their-marriage-read-details/articleshow/89573894.cms|title=Vikrant Massey and Sheetal Thakur registered their marriage today: Report - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo|title=Vikrant Massey, the dancing star!|date=26 June 2011|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130707155519/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo|archive-date=7 July 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130707155519/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo |date=2013-07-07 }}</ref> ''धूम मचाओ धूम'' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/vikrant-masseys-journey-from-a-versova-cafe-to-the-arclights/articleshow/67017732.cms|title=Vikrant Massey's journey from a Versova cafe to the arclights|date=December 10, 2018|website=Mumbai Mirror|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181217154646/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/vikrant-masseys-journey-from-a-versova-cafe-to-the-arclights/articleshow/67017732.cms|archive-date=17 December 2018|access-date=2018-12-17}}</ref> मधील आमिर हसनच्या भूमिकेतून त्याने अभिनय क्षेत्रात पदार्पण केले आणि ''धरम वीर'', ''बाबा ऐसा वर ढूंढो'' आणि ''कुबूल है'' मधील भूमिकांमुळे तो नावारूपाला आला. <ref name="times13">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip|title=Vikrant Massey tressed for Qubool Hai|date=8 June 2013|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130611075945/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip|archive-date=11 June 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611075945/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip |date=2013-06-11 }}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show|title=Juhi's the best actress: Vikrant Massey|date=10 December 2010|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130707155520/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show|archive-date=7 July 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130707155520/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show |date=2013-07-07 }}</ref> हिंदी दूरदर्शनवरील यशानंतर, मॅसीने ''लुटेरा'' (२०१३) मधून चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले आणि ''[[दिल धडकने दो]]'' (२०१५) आणि ''हाफ गर्लफ्रेंड'' (२०१७) सारख्या चित्रपटांमधील सहाय्यक भूमिकांतून तो दिसला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/first-first-day-shot-i-thought-id-be-yelled-at-for-hitting-the-fi-lms-hero/articleshow/73991639.cms|title=First Day First Shot: Vikrant Massey recalls his time as a newbie on the sets of Ranveer Singh and Sonakshi Sinha-starrer Lootera|date=February 7, 2020|website=Mumbai Mirror|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716224303/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/first-first-day-shot-i-thought-id-be-yelled-at-for-hitting-the-fi-lms-hero/articleshow/73991639.cms|archive-date=16 July 2020|access-date=2020-05-20}}</ref> ''ए डेथ इन द गुंज'' (२०१७) आणि ''छपाक'' (२०२०) मधील मुख्य भूमिकांसाठी त्याने समीक्षकांची प्रशंसा मिळवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-masey-a-death-in-gunj-getting-his-act-together-4371633/|title=getting his act together|date=13 November 2016|website=द इंडियन एक्सप्रेस|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721150720/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-masey-a-death-in-gunj-getting-his-act-together-4371633/|archive-date=21 July 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/vikrant-massey-to-star-opposite-deepika-padukone-in-film-based-on-laxmi-agarwal-it-s-called-chhapaak/333367|title=Vikrant Massey to star opposite Deepika Padukone in film based on Laxmi Agarwal, it's called Chhapaak {{!}} Bollywood News|website=www.timesnownews.com|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091101/https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/vikrant-massey-to-star-opposite-deepika-padukone-in-film-based-on-laxmi-agarwal-it-s-called-chhapaak/333367|archive-date=27 March 2019|access-date=2018-12-20}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-says-deepika-padukone-has-has-given-her-all-emptied-herself-for-chhapaak/story-2h7KXBR1fBW3XGvPVcENOP.html|title=Vikrant Massey says Deepika Padukone 'has given her all, emptied herself' for Chhapaak|date=2020-01-05|website=Hindustan Times|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303190335/https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-says-deepika-padukone-has-has-given-her-all-emptied-herself-for-chhapaak/story-2h7KXBR1fBW3XGvPVcENOP.html|archive-date=3 March 2020|access-date=2020-05-20}}</ref> ''[[मिर्झापूर (दूरचित्रवाणी मालिका)|मिर्झापूर]]'' (२०१८) आणि ''ब्रोकन बट ब्यूटीफुल'' (२०१८-२०१९) या लोकप्रिय वेब मालिकांतील त्याच्या प्रमुख भूमिकांसाठी त्याने खूप प्रशंसा मिळवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/broken-but-beautiful-actor-vikrant-massey-ekta-kapoor-5468853/|title=Broken But Beautiful actor Vikrant Massey: Ekta has a magic wand to crack successful love stories|date=2018-11-28|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129124305/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/broken-but-beautiful-actor-vikrant-massey-ekta-kapoor-5468853/|archive-date=29 November 2018|access-date=2019-01-02}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/vikrant-massey-on-mirzapur-amazon-prime-video-5449948/|title=Vikrant Massey: Mirzapur is not only about gangsters, action or violence|date=2018-11-18|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220230420/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/vikrant-massey-on-mirzapur-amazon-prime-video-5449948/|archive-date=20 December 2018|access-date=2018-12-20}}</ref> विक्रांतने रोमँटिक विनोदी चित्रपट ''डॉली किट्टी और वो चमकते सितारे'' (२०२०) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-yami-gautam-s-film-ginny-weds-sunny-goes-on-floors-in-delhi-see-pic-1601398-2019-09-20|title=Vikrant Massey and Yami Gautam's film Ginny Weds Sunny goes on floors in Delhi. See pic|date=20 September 2019|website=India Today|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927145642/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-yami-gautam-s-film-ginny-weds-sunny-goes-on-floors-in-delhi-see-pic-1601398-2019-09-20|archive-date=27 September 2019|access-date=27 September 2019}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.netflix.com/title/81294132|title=Ginny Weds Sunny {{!}} Netflix Official Site|website=www.netflix.com|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004062836/https://www.netflix.com/title/81294132|archive-date=4 October 2020|access-date=2020-09-24}}</ref> आणि रहस्य थरारपट ''हसीन दिलरुबा'' (२०२१) यांसारख्या प्रशंसित चित्रपटांत काम केले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/movies/dont-believe-in-institution-of-marriage-did-it-for-visa-radhika-apte-2993717.html|title=Is Vikrant Massey Replacing Netflix's Obsession with Radhika Apte? Watch Video|date=22 October 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/vikrant-massey-movie-star-in-the-making-1712141|title=Vikrant Massey: Movie Star In The Making|website=NDTV.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811170937/https://www.ndtv.com/india-news/vikrant-massey-movie-star-in-the-making-1712141|archive-date=11 August 2019|access-date=2020-05-27}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} m2f1cw5coa3rrv2umfct8zgc67vryeq 2686208 2686207 2026-05-27T04:15:55Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2686208 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''विक्रांत मॅसी''' ([[३ एप्रिल]], [[इ.स. १९८७|१९८७]]) हा एक भारतीय अभिनेता आहे, जो हिंदी दूरदर्शन, [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपट]] आणि वेब मालिकांमध्ये काम करतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vikrant-massey-and-sheetal-thakur-register-their-marriage-read-details/articleshow/89573894.cms|title=Vikrant Massey and Sheetal Thakur registered their marriage today: Report - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo|title=Vikrant Massey, the dancing star!|date=26 June 2011|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130707155519/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo|archive-date=7 July 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130707155519/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo |date=2013-07-07 }}</ref> ''धूम मचाओ धूम'' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/vikrant-masseys-journey-from-a-versova-cafe-to-the-arclights/articleshow/67017732.cms|title=Vikrant Massey's journey from a Versova cafe to the arclights|date=December 10, 2018|website=Mumbai Mirror|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181217154646/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/vikrant-masseys-journey-from-a-versova-cafe-to-the-arclights/articleshow/67017732.cms|archive-date=17 December 2018|access-date=2018-12-17}}</ref> मधील आमिर हसनच्या भूमिकेतून त्याने अभिनय क्षेत्रात पदार्पण केले आणि ''धरम वीर'', ''बाबा ऐसा वर ढूंढो'' आणि ''कुबूल है'' मधील भूमिकांमुळे तो नावारूपाला आला. <ref name="times13">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip|title=Vikrant Massey tressed for Qubool Hai|date=8 June 2013|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130611075945/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip|archive-date=11 June 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611075945/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip |date=2013-06-11 }}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show|title=Juhi's the best actress: Vikrant Massey|date=10 December 2010|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130707155520/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show|archive-date=7 July 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130707155520/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show |date=2013-07-07 }}</ref> हिंदी दूरदर्शनवरील यशानंतर, मॅसीने ''लुटेरा'' (२०१३) मधून चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले आणि ''[[दिल धडकने दो]]'' (२०१५) आणि ''हाफ गर्लफ्रेंड'' (२०१७) सारख्या चित्रपटांमधील सहाय्यक भूमिकांतून तो दिसला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/first-first-day-shot-i-thought-id-be-yelled-at-for-hitting-the-fi-lms-hero/articleshow/73991639.cms|title=First Day First Shot: Vikrant Massey recalls his time as a newbie on the sets of Ranveer Singh and Sonakshi Sinha-starrer Lootera|date=February 7, 2020|website=Mumbai Mirror|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716224303/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/first-first-day-shot-i-thought-id-be-yelled-at-for-hitting-the-fi-lms-hero/articleshow/73991639.cms|archive-date=16 July 2020|access-date=2020-05-20}}</ref> ''ए डेथ इन द गुंज'' (२०१७) आणि ''छपाक'' (२०२०) मधील मुख्य भूमिकांसाठी त्याने समीक्षकांची प्रशंसा मिळवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-masey-a-death-in-gunj-getting-his-act-together-4371633/|title=getting his act together|date=13 November 2016|website=द इंडियन एक्सप्रेस|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721150720/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-masey-a-death-in-gunj-getting-his-act-together-4371633/|archive-date=21 July 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/vikrant-massey-to-star-opposite-deepika-padukone-in-film-based-on-laxmi-agarwal-it-s-called-chhapaak/333367|title=Vikrant Massey to star opposite Deepika Padukone in film based on Laxmi Agarwal, it's called Chhapaak {{!}} Bollywood News|website=www.timesnownews.com|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091101/https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/vikrant-massey-to-star-opposite-deepika-padukone-in-film-based-on-laxmi-agarwal-it-s-called-chhapaak/333367|archive-date=27 March 2019|access-date=2018-12-20}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-says-deepika-padukone-has-has-given-her-all-emptied-herself-for-chhapaak/story-2h7KXBR1fBW3XGvPVcENOP.html|title=Vikrant Massey says Deepika Padukone 'has given her all, emptied herself' for Chhapaak|date=2020-01-05|website=Hindustan Times|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303190335/https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-says-deepika-padukone-has-has-given-her-all-emptied-herself-for-chhapaak/story-2h7KXBR1fBW3XGvPVcENOP.html|archive-date=3 March 2020|access-date=2020-05-20}}</ref> ''[[मिर्झापूर (दूरचित्रवाणी मालिका)|मिर्झापूर]]'' (२०१८) आणि ''ब्रोकन बट ब्यूटीफुल'' (२०१८-२०१९) या लोकप्रिय वेब मालिकांतील त्याच्या प्रमुख भूमिकांसाठी त्याने खूप प्रशंसा मिळवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/broken-but-beautiful-actor-vikrant-massey-ekta-kapoor-5468853/|title=Broken But Beautiful actor Vikrant Massey: Ekta has a magic wand to crack successful love stories|date=2018-11-28|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129124305/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/broken-but-beautiful-actor-vikrant-massey-ekta-kapoor-5468853/|archive-date=29 November 2018|access-date=2019-01-02}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/vikrant-massey-on-mirzapur-amazon-prime-video-5449948/|title=Vikrant Massey: Mirzapur is not only about gangsters, action or violence|date=2018-11-18|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220230420/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/vikrant-massey-on-mirzapur-amazon-prime-video-5449948/|archive-date=20 December 2018|access-date=2018-12-20}}</ref> विक्रांतने रोमँटिक विनोदी चित्रपट ''डॉली किट्टी और वो चमकते सितारे'' (२०२०) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-yami-gautam-s-film-ginny-weds-sunny-goes-on-floors-in-delhi-see-pic-1601398-2019-09-20|title=Vikrant Massey and Yami Gautam's film Ginny Weds Sunny goes on floors in Delhi. See pic|date=20 September 2019|website=India Today|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927145642/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-yami-gautam-s-film-ginny-weds-sunny-goes-on-floors-in-delhi-see-pic-1601398-2019-09-20|archive-date=27 September 2019|access-date=27 September 2019}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.netflix.com/title/81294132|title=Ginny Weds Sunny {{!}} Netflix Official Site|website=www.netflix.com|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004062836/https://www.netflix.com/title/81294132|archive-date=4 October 2020|access-date=2020-09-24}}</ref> आणि रहस्य थरारपट ''हसीन दिलरुबा'' (२०२१) यांसारख्या प्रशंसित चित्रपटांत काम केले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/movies/dont-believe-in-institution-of-marriage-did-it-for-visa-radhika-apte-2993717.html|title=Is Vikrant Massey Replacing Netflix's Obsession with Radhika Apte? Watch Video|date=22 October 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/vikrant-massey-movie-star-in-the-making-1712141|title=Vikrant Massey: Movie Star In The Making|website=NDTV.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811170937/https://www.ndtv.com/india-news/vikrant-massey-movie-star-in-the-making-1712141|archive-date=11 August 2019|access-date=2020-05-27}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९८७ मधील जन्म]] heq0mkoinap0xylv5gnopgkgb81qtyd 2686209 2686208 2026-05-27T04:16:13Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2686209 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''विक्रांत मॅसी''' ([[३ एप्रिल]], [[इ.स. १९८७|१९८७]]) हा एक भारतीय अभिनेता आहे, जो हिंदी दूरदर्शन, [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपट]] आणि वेब मालिकांमध्ये काम करतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vikrant-massey-and-sheetal-thakur-register-their-marriage-read-details/articleshow/89573894.cms|title=Vikrant Massey and Sheetal Thakur registered their marriage today: Report - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo|title=Vikrant Massey, the dancing star!|date=26 June 2011|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130707155519/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo|archive-date=7 July 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130707155519/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo |date=2013-07-07 }}</ref> ''धूम मचाओ धूम'' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/vikrant-masseys-journey-from-a-versova-cafe-to-the-arclights/articleshow/67017732.cms|title=Vikrant Massey's journey from a Versova cafe to the arclights|date=December 10, 2018|website=Mumbai Mirror|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181217154646/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/vikrant-masseys-journey-from-a-versova-cafe-to-the-arclights/articleshow/67017732.cms|archive-date=17 December 2018|access-date=2018-12-17}}</ref> मधील आमिर हसनच्या भूमिकेतून त्याने अभिनय क्षेत्रात पदार्पण केले आणि ''धरम वीर'', ''बाबा ऐसा वर ढूंढो'' आणि ''कुबूल है'' मधील भूमिकांमुळे तो नावारूपाला आला. <ref name="times13">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip|title=Vikrant Massey tressed for Qubool Hai|date=8 June 2013|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130611075945/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip|archive-date=11 June 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611075945/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip |date=2013-06-11 }}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show|title=Juhi's the best actress: Vikrant Massey|date=10 December 2010|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130707155520/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show|archive-date=7 July 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130707155520/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show |date=2013-07-07 }}</ref> हिंदी दूरदर्शनवरील यशानंतर, मॅसीने ''लुटेरा'' (२०१३) मधून चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले आणि ''[[दिल धडकने दो]]'' (२०१५) आणि ''हाफ गर्लफ्रेंड'' (२०१७) सारख्या चित्रपटांमधील सहाय्यक भूमिकांतून तो दिसला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/first-first-day-shot-i-thought-id-be-yelled-at-for-hitting-the-fi-lms-hero/articleshow/73991639.cms|title=First Day First Shot: Vikrant Massey recalls his time as a newbie on the sets of Ranveer Singh and Sonakshi Sinha-starrer Lootera|date=February 7, 2020|website=Mumbai Mirror|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716224303/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/first-first-day-shot-i-thought-id-be-yelled-at-for-hitting-the-fi-lms-hero/articleshow/73991639.cms|archive-date=16 July 2020|access-date=2020-05-20}}</ref> ''ए डेथ इन द गुंज'' (२०१७) आणि ''छपाक'' (२०२०) मधील मुख्य भूमिकांसाठी त्याने समीक्षकांची प्रशंसा मिळवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-masey-a-death-in-gunj-getting-his-act-together-4371633/|title=getting his act together|date=13 November 2016|website=द इंडियन एक्सप्रेस|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721150720/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-masey-a-death-in-gunj-getting-his-act-together-4371633/|archive-date=21 July 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/vikrant-massey-to-star-opposite-deepika-padukone-in-film-based-on-laxmi-agarwal-it-s-called-chhapaak/333367|title=Vikrant Massey to star opposite Deepika Padukone in film based on Laxmi Agarwal, it's called Chhapaak {{!}} Bollywood News|website=www.timesnownews.com|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091101/https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/vikrant-massey-to-star-opposite-deepika-padukone-in-film-based-on-laxmi-agarwal-it-s-called-chhapaak/333367|archive-date=27 March 2019|access-date=2018-12-20}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-says-deepika-padukone-has-has-given-her-all-emptied-herself-for-chhapaak/story-2h7KXBR1fBW3XGvPVcENOP.html|title=Vikrant Massey says Deepika Padukone 'has given her all, emptied herself' for Chhapaak|date=2020-01-05|website=Hindustan Times|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303190335/https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-says-deepika-padukone-has-has-given-her-all-emptied-herself-for-chhapaak/story-2h7KXBR1fBW3XGvPVcENOP.html|archive-date=3 March 2020|access-date=2020-05-20}}</ref> ''[[मिर्झापूर (दूरचित्रवाणी मालिका)|मिर्झापूर]]'' (२०१८) आणि ''ब्रोकन बट ब्यूटीफुल'' (२०१८-२०१९) या लोकप्रिय वेब मालिकांतील त्याच्या प्रमुख भूमिकांसाठी त्याने खूप प्रशंसा मिळवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/broken-but-beautiful-actor-vikrant-massey-ekta-kapoor-5468853/|title=Broken But Beautiful actor Vikrant Massey: Ekta has a magic wand to crack successful love stories|date=2018-11-28|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129124305/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/broken-but-beautiful-actor-vikrant-massey-ekta-kapoor-5468853/|archive-date=29 November 2018|access-date=2019-01-02}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/vikrant-massey-on-mirzapur-amazon-prime-video-5449948/|title=Vikrant Massey: Mirzapur is not only about gangsters, action or violence|date=2018-11-18|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220230420/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/vikrant-massey-on-mirzapur-amazon-prime-video-5449948/|archive-date=20 December 2018|access-date=2018-12-20}}</ref> विक्रांतने रोमँटिक विनोदी चित्रपट ''डॉली किट्टी और वो चमकते सितारे'' (२०२०) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-yami-gautam-s-film-ginny-weds-sunny-goes-on-floors-in-delhi-see-pic-1601398-2019-09-20|title=Vikrant Massey and Yami Gautam's film Ginny Weds Sunny goes on floors in Delhi. See pic|date=20 September 2019|website=India Today|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927145642/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-yami-gautam-s-film-ginny-weds-sunny-goes-on-floors-in-delhi-see-pic-1601398-2019-09-20|archive-date=27 September 2019|access-date=27 September 2019}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.netflix.com/title/81294132|title=Ginny Weds Sunny {{!}} Netflix Official Site|website=www.netflix.com|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004062836/https://www.netflix.com/title/81294132|archive-date=4 October 2020|access-date=2020-09-24}}</ref> आणि रहस्य थरारपट ''हसीन दिलरुबा'' (२०२१) यांसारख्या प्रशंसित चित्रपटांत काम केले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/movies/dont-believe-in-institution-of-marriage-did-it-for-visa-radhika-apte-2993717.html|title=Is Vikrant Massey Replacing Netflix's Obsession with Radhika Apte? Watch Video|date=22 October 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/vikrant-massey-movie-star-in-the-making-1712141|title=Vikrant Massey: Movie Star In The Making|website=NDTV.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811170937/https://www.ndtv.com/india-news/vikrant-massey-movie-star-in-the-making-1712141|archive-date=11 August 2019|access-date=2020-05-27}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९८७ मधील जन्म]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] ci2u6cup3x18hh8jgefh59v4o3jfinj 2686210 2686209 2026-05-27T04:16:28Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2686210 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''विक्रांत मॅसी''' ([[३ एप्रिल]], [[इ.स. १९८७|१९८७]]) हा एक भारतीय अभिनेता आहे, जो हिंदी दूरदर्शन, [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपट]] आणि वेब मालिकांमध्ये काम करतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vikrant-massey-and-sheetal-thakur-register-their-marriage-read-details/articleshow/89573894.cms|title=Vikrant Massey and Sheetal Thakur registered their marriage today: Report - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo|title=Vikrant Massey, the dancing star!|date=26 June 2011|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130707155519/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo|archive-date=7 July 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130707155519/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo |date=2013-07-07 }}</ref> ''धूम मचाओ धूम'' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/vikrant-masseys-journey-from-a-versova-cafe-to-the-arclights/articleshow/67017732.cms|title=Vikrant Massey's journey from a Versova cafe to the arclights|date=December 10, 2018|website=Mumbai Mirror|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181217154646/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/vikrant-masseys-journey-from-a-versova-cafe-to-the-arclights/articleshow/67017732.cms|archive-date=17 December 2018|access-date=2018-12-17}}</ref> मधील आमिर हसनच्या भूमिकेतून त्याने अभिनय क्षेत्रात पदार्पण केले आणि ''धरम वीर'', ''बाबा ऐसा वर ढूंढो'' आणि ''कुबूल है'' मधील भूमिकांमुळे तो नावारूपाला आला. <ref name="times13">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip|title=Vikrant Massey tressed for Qubool Hai|date=8 June 2013|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130611075945/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip|archive-date=11 June 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611075945/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip |date=2013-06-11 }}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show|title=Juhi's the best actress: Vikrant Massey|date=10 December 2010|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130707155520/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show|archive-date=7 July 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130707155520/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show |date=2013-07-07 }}</ref> हिंदी दूरदर्शनवरील यशानंतर, मॅसीने ''लुटेरा'' (२०१३) मधून चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले आणि ''[[दिल धडकने दो]]'' (२०१५) आणि ''हाफ गर्लफ्रेंड'' (२०१७) सारख्या चित्रपटांमधील सहाय्यक भूमिकांतून तो दिसला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/first-first-day-shot-i-thought-id-be-yelled-at-for-hitting-the-fi-lms-hero/articleshow/73991639.cms|title=First Day First Shot: Vikrant Massey recalls his time as a newbie on the sets of Ranveer Singh and Sonakshi Sinha-starrer Lootera|date=February 7, 2020|website=Mumbai Mirror|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716224303/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/first-first-day-shot-i-thought-id-be-yelled-at-for-hitting-the-fi-lms-hero/articleshow/73991639.cms|archive-date=16 July 2020|access-date=2020-05-20}}</ref> ''ए डेथ इन द गुंज'' (२०१७) आणि ''छपाक'' (२०२०) मधील मुख्य भूमिकांसाठी त्याने समीक्षकांची प्रशंसा मिळवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-masey-a-death-in-gunj-getting-his-act-together-4371633/|title=getting his act together|date=13 November 2016|website=द इंडियन एक्सप्रेस|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721150720/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-masey-a-death-in-gunj-getting-his-act-together-4371633/|archive-date=21 July 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/vikrant-massey-to-star-opposite-deepika-padukone-in-film-based-on-laxmi-agarwal-it-s-called-chhapaak/333367|title=Vikrant Massey to star opposite Deepika Padukone in film based on Laxmi Agarwal, it's called Chhapaak {{!}} Bollywood News|website=www.timesnownews.com|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091101/https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/vikrant-massey-to-star-opposite-deepika-padukone-in-film-based-on-laxmi-agarwal-it-s-called-chhapaak/333367|archive-date=27 March 2019|access-date=2018-12-20}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-says-deepika-padukone-has-has-given-her-all-emptied-herself-for-chhapaak/story-2h7KXBR1fBW3XGvPVcENOP.html|title=Vikrant Massey says Deepika Padukone 'has given her all, emptied herself' for Chhapaak|date=2020-01-05|website=Hindustan Times|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303190335/https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-says-deepika-padukone-has-has-given-her-all-emptied-herself-for-chhapaak/story-2h7KXBR1fBW3XGvPVcENOP.html|archive-date=3 March 2020|access-date=2020-05-20}}</ref> ''[[मिर्झापूर (दूरचित्रवाणी मालिका)|मिर्झापूर]]'' (२०१८) आणि ''ब्रोकन बट ब्यूटीफुल'' (२०१८-२०१९) या लोकप्रिय वेब मालिकांतील त्याच्या प्रमुख भूमिकांसाठी त्याने खूप प्रशंसा मिळवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/broken-but-beautiful-actor-vikrant-massey-ekta-kapoor-5468853/|title=Broken But Beautiful actor Vikrant Massey: Ekta has a magic wand to crack successful love stories|date=2018-11-28|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129124305/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/broken-but-beautiful-actor-vikrant-massey-ekta-kapoor-5468853/|archive-date=29 November 2018|access-date=2019-01-02}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/vikrant-massey-on-mirzapur-amazon-prime-video-5449948/|title=Vikrant Massey: Mirzapur is not only about gangsters, action or violence|date=2018-11-18|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220230420/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/vikrant-massey-on-mirzapur-amazon-prime-video-5449948/|archive-date=20 December 2018|access-date=2018-12-20}}</ref> विक्रांतने रोमँटिक विनोदी चित्रपट ''डॉली किट्टी और वो चमकते सितारे'' (२०२०) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-yami-gautam-s-film-ginny-weds-sunny-goes-on-floors-in-delhi-see-pic-1601398-2019-09-20|title=Vikrant Massey and Yami Gautam's film Ginny Weds Sunny goes on floors in Delhi. See pic|date=20 September 2019|website=India Today|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927145642/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-yami-gautam-s-film-ginny-weds-sunny-goes-on-floors-in-delhi-see-pic-1601398-2019-09-20|archive-date=27 September 2019|access-date=27 September 2019}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.netflix.com/title/81294132|title=Ginny Weds Sunny {{!}} Netflix Official Site|website=www.netflix.com|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004062836/https://www.netflix.com/title/81294132|archive-date=4 October 2020|access-date=2020-09-24}}</ref> आणि रहस्य थरारपट ''हसीन दिलरुबा'' (२०२१) यांसारख्या प्रशंसित चित्रपटांत काम केले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/movies/dont-believe-in-institution-of-marriage-did-it-for-visa-radhika-apte-2993717.html|title=Is Vikrant Massey Replacing Netflix's Obsession with Radhika Apte? Watch Video|date=22 October 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/vikrant-massey-movie-star-in-the-making-1712141|title=Vikrant Massey: Movie Star In The Making|website=NDTV.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811170937/https://www.ndtv.com/india-news/vikrant-massey-movie-star-in-the-making-1712141|archive-date=11 August 2019|access-date=2020-05-27}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९८७ मधील जन्म]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] enwzc6pqc5ne463rlj5xl9uzqyt74gz 2686211 2686210 2026-05-27T04:17:55Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2686211 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''विक्रांत मॅसी''' ([[३ एप्रिल]], [[इ.स. १९८७|१९८७]]) हा एक भारतीय अभिनेता आहे, जो हिंदी दूरदर्शन, [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपट]] आणि वेब मालिकांमध्ये काम करतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vikrant-massey-and-sheetal-thakur-register-their-marriage-read-details/articleshow/89573894.cms|title=Vikrant Massey and Sheetal Thakur registered their marriage today: Report - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo|title=Vikrant Massey, the dancing star!|date=26 June 2011|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130707155519/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo|archive-date=7 July 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130707155519/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo |date=2013-07-07 }}</ref> ''धूम मचाओ धूम'' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/vikrant-masseys-journey-from-a-versova-cafe-to-the-arclights/articleshow/67017732.cms|title=Vikrant Massey's journey from a Versova cafe to the arclights|date=December 10, 2018|website=Mumbai Mirror|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181217154646/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/vikrant-masseys-journey-from-a-versova-cafe-to-the-arclights/articleshow/67017732.cms|archive-date=17 December 2018|access-date=2018-12-17}}</ref> मधील आमिर हसनच्या भूमिकेतून त्याने अभिनय क्षेत्रात पदार्पण केले आणि ''धरम वीर'', ''बाबा ऐसा वर ढूंढो'' आणि ''कुबूल है'' मधील भूमिकांमुळे तो नावारूपाला आला. <ref name="times13">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip|title=Vikrant Massey tressed for Qubool Hai|date=8 June 2013|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130611075945/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip|archive-date=11 June 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611075945/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip |date=2013-06-11 }}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show|title=Juhi's the best actress: Vikrant Massey|date=10 December 2010|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130707155520/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show|archive-date=7 July 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130707155520/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show |date=2013-07-07 }}</ref> हिंदी दूरदर्शनवरील यशानंतर, मॅसीने ''लुटेरा'' (२०१३) मधून चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले आणि ''[[दिल धडकने दो]]'' (२०१५) आणि ''हाफ गर्लफ्रेंड'' (२०१७) सारख्या चित्रपटांमधील सहाय्यक भूमिकांतून तो दिसला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/first-first-day-shot-i-thought-id-be-yelled-at-for-hitting-the-fi-lms-hero/articleshow/73991639.cms|title=First Day First Shot: Vikrant Massey recalls his time as a newbie on the sets of Ranveer Singh and Sonakshi Sinha-starrer Lootera|date=February 7, 2020|website=Mumbai Mirror|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716224303/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/first-first-day-shot-i-thought-id-be-yelled-at-for-hitting-the-fi-lms-hero/articleshow/73991639.cms|archive-date=16 July 2020|access-date=2020-05-20}}</ref> ''ए डेथ इन द गुंज'' (२०१७) आणि ''छपाक'' (२०२०) मधील मुख्य भूमिकांसाठी त्याने समीक्षकांची प्रशंसा मिळवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-masey-a-death-in-gunj-getting-his-act-together-4371633/|title=getting his act together|date=13 November 2016|website=द इंडियन एक्सप्रेस|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721150720/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-masey-a-death-in-gunj-getting-his-act-together-4371633/|archive-date=21 July 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/vikrant-massey-to-star-opposite-deepika-padukone-in-film-based-on-laxmi-agarwal-it-s-called-chhapaak/333367|title=Vikrant Massey to star opposite Deepika Padukone in film based on Laxmi Agarwal, it's called Chhapaak {{!}} Bollywood News|website=www.timesnownews.com|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091101/https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/vikrant-massey-to-star-opposite-deepika-padukone-in-film-based-on-laxmi-agarwal-it-s-called-chhapaak/333367|archive-date=27 March 2019|access-date=2018-12-20}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-says-deepika-padukone-has-has-given-her-all-emptied-herself-for-chhapaak/story-2h7KXBR1fBW3XGvPVcENOP.html|title=Vikrant Massey says Deepika Padukone 'has given her all, emptied herself' for Chhapaak|date=2020-01-05|website=Hindustan Times|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303190335/https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-says-deepika-padukone-has-has-given-her-all-emptied-herself-for-chhapaak/story-2h7KXBR1fBW3XGvPVcENOP.html|archive-date=3 March 2020|access-date=2020-05-20}}</ref> ''[[मिर्झापूर (दूरचित्रवाणी मालिका)|मिर्झापूर]]'' (२०१८) आणि ''ब्रोकन बट ब्यूटीफुल'' (२०१८-२०१९) या लोकप्रिय वेब मालिकांतील त्याच्या प्रमुख भूमिकांसाठी त्याने खूप प्रशंसा मिळवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/broken-but-beautiful-actor-vikrant-massey-ekta-kapoor-5468853/|title=Broken But Beautiful actor Vikrant Massey: Ekta has a magic wand to crack successful love stories|date=2018-11-28|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129124305/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/broken-but-beautiful-actor-vikrant-massey-ekta-kapoor-5468853/|archive-date=29 November 2018|access-date=2019-01-02}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/vikrant-massey-on-mirzapur-amazon-prime-video-5449948/|title=Vikrant Massey: Mirzapur is not only about gangsters, action or violence|date=2018-11-18|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220230420/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/vikrant-massey-on-mirzapur-amazon-prime-video-5449948/|archive-date=20 December 2018|access-date=2018-12-20}}</ref> विक्रांतने रोमँटिक विनोदी चित्रपट ''डॉली किट्टी और वो चमकते सितारे'' (२०२०) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-yami-gautam-s-film-ginny-weds-sunny-goes-on-floors-in-delhi-see-pic-1601398-2019-09-20|title=Vikrant Massey and Yami Gautam's film Ginny Weds Sunny goes on floors in Delhi. See pic|date=20 September 2019|website=India Today|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927145642/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-yami-gautam-s-film-ginny-weds-sunny-goes-on-floors-in-delhi-see-pic-1601398-2019-09-20|archive-date=27 September 2019|access-date=27 September 2019}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.netflix.com/title/81294132|title=Ginny Weds Sunny {{!}} Netflix Official Site|website=www.netflix.com|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004062836/https://www.netflix.com/title/81294132|archive-date=4 October 2020|access-date=2020-09-24}}</ref> आणि रहस्य थरारपट ''हसीन दिलरुबा'' (२०२१) यांसारख्या प्रशंसित चित्रपटांत काम केले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/movies/dont-believe-in-institution-of-marriage-did-it-for-visa-radhika-apte-2993717.html|title=Is Vikrant Massey Replacing Netflix's Obsession with Radhika Apte? Watch Video|date=22 October 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/vikrant-massey-movie-star-in-the-making-1712141|title=Vikrant Massey: Movie Star In The Making|website=NDTV.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811170937/https://www.ndtv.com/india-news/vikrant-massey-movie-star-in-the-making-1712141|archive-date=11 August 2019|access-date=2020-05-27}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९८७ मधील जन्म]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:भारतीय नृत्यदिग्दर्शक]] 4q6wb7xyik0ot35bebqg2t0eol0flr8 2686212 2686211 2026-05-27T04:18:29Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2686212 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''विक्रांत मॅसी''' ([[३ एप्रिल]], [[इ.स. १९८७|१९८७]]) हा एक भारतीय अभिनेता आहे, जो हिंदी दूरदर्शन, [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपट]] आणि वेब मालिकांमध्ये काम करतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vikrant-massey-and-sheetal-thakur-register-their-marriage-read-details/articleshow/89573894.cms|title=Vikrant Massey and Sheetal Thakur registered their marriage today: Report - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo|title=Vikrant Massey, the dancing star!|date=26 June 2011|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130707155519/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo|archive-date=7 July 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130707155519/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo |date=2013-07-07 }}</ref> ''धूम मचाओ धूम'' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/vikrant-masseys-journey-from-a-versova-cafe-to-the-arclights/articleshow/67017732.cms|title=Vikrant Massey's journey from a Versova cafe to the arclights|date=December 10, 2018|website=Mumbai Mirror|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181217154646/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/vikrant-masseys-journey-from-a-versova-cafe-to-the-arclights/articleshow/67017732.cms|archive-date=17 December 2018|access-date=2018-12-17}}</ref> मधील आमिर हसनच्या भूमिकेतून त्याने अभिनय क्षेत्रात पदार्पण केले आणि ''धरम वीर'', ''बाबा ऐसा वर ढूंढो'' आणि ''कुबूल है'' मधील भूमिकांमुळे तो नावारूपाला आला. <ref name="times13">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip|title=Vikrant Massey tressed for Qubool Hai|date=8 June 2013|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130611075945/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip|archive-date=11 June 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611075945/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip |date=2013-06-11 }}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show|title=Juhi's the best actress: Vikrant Massey|date=10 December 2010|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130707155520/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show|archive-date=7 July 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130707155520/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show |date=2013-07-07 }}</ref> हिंदी दूरदर्शनवरील यशानंतर, मॅसीने ''लुटेरा'' (२०१३) मधून चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले आणि ''[[दिल धडकने दो]]'' (२०१५) आणि ''हाफ गर्लफ्रेंड'' (२०१७) सारख्या चित्रपटांमधील सहाय्यक भूमिकांतून तो दिसला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/first-first-day-shot-i-thought-id-be-yelled-at-for-hitting-the-fi-lms-hero/articleshow/73991639.cms|title=First Day First Shot: Vikrant Massey recalls his time as a newbie on the sets of Ranveer Singh and Sonakshi Sinha-starrer Lootera|date=February 7, 2020|website=Mumbai Mirror|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716224303/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/first-first-day-shot-i-thought-id-be-yelled-at-for-hitting-the-fi-lms-hero/articleshow/73991639.cms|archive-date=16 July 2020|access-date=2020-05-20}}</ref> ''ए डेथ इन द गुंज'' (२०१७) आणि ''छपाक'' (२०२०) मधील मुख्य भूमिकांसाठी त्याने समीक्षकांची प्रशंसा मिळवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-masey-a-death-in-gunj-getting-his-act-together-4371633/|title=getting his act together|date=13 November 2016|website=द इंडियन एक्सप्रेस|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721150720/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-masey-a-death-in-gunj-getting-his-act-together-4371633/|archive-date=21 July 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/vikrant-massey-to-star-opposite-deepika-padukone-in-film-based-on-laxmi-agarwal-it-s-called-chhapaak/333367|title=Vikrant Massey to star opposite Deepika Padukone in film based on Laxmi Agarwal, it's called Chhapaak {{!}} Bollywood News|website=www.timesnownews.com|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091101/https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/vikrant-massey-to-star-opposite-deepika-padukone-in-film-based-on-laxmi-agarwal-it-s-called-chhapaak/333367|archive-date=27 March 2019|access-date=2018-12-20}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-says-deepika-padukone-has-has-given-her-all-emptied-herself-for-chhapaak/story-2h7KXBR1fBW3XGvPVcENOP.html|title=Vikrant Massey says Deepika Padukone 'has given her all, emptied herself' for Chhapaak|date=2020-01-05|website=Hindustan Times|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303190335/https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-says-deepika-padukone-has-has-given-her-all-emptied-herself-for-chhapaak/story-2h7KXBR1fBW3XGvPVcENOP.html|archive-date=3 March 2020|access-date=2020-05-20}}</ref> ''[[मिर्झापूर (दूरचित्रवाणी मालिका)|मिर्झापूर]]'' (२०१८) आणि ''ब्रोकन बट ब्यूटीफुल'' (२०१८-२०१९) या लोकप्रिय वेब मालिकांतील त्याच्या प्रमुख भूमिकांसाठी त्याने खूप प्रशंसा मिळवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/broken-but-beautiful-actor-vikrant-massey-ekta-kapoor-5468853/|title=Broken But Beautiful actor Vikrant Massey: Ekta has a magic wand to crack successful love stories|date=2018-11-28|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129124305/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/broken-but-beautiful-actor-vikrant-massey-ekta-kapoor-5468853/|archive-date=29 November 2018|access-date=2019-01-02}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/vikrant-massey-on-mirzapur-amazon-prime-video-5449948/|title=Vikrant Massey: Mirzapur is not only about gangsters, action or violence|date=2018-11-18|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220230420/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/vikrant-massey-on-mirzapur-amazon-prime-video-5449948/|archive-date=20 December 2018|access-date=2018-12-20}}</ref> विक्रांतने रोमँटिक विनोदी चित्रपट ''डॉली किट्टी और वो चमकते सितारे'' (२०२०) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-yami-gautam-s-film-ginny-weds-sunny-goes-on-floors-in-delhi-see-pic-1601398-2019-09-20|title=Vikrant Massey and Yami Gautam's film Ginny Weds Sunny goes on floors in Delhi. See pic|date=20 September 2019|website=India Today|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927145642/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-yami-gautam-s-film-ginny-weds-sunny-goes-on-floors-in-delhi-see-pic-1601398-2019-09-20|archive-date=27 September 2019|access-date=27 September 2019}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.netflix.com/title/81294132|title=Ginny Weds Sunny {{!}} Netflix Official Site|website=www.netflix.com|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004062836/https://www.netflix.com/title/81294132|archive-date=4 October 2020|access-date=2020-09-24}}</ref> आणि रहस्य थरारपट ''हसीन दिलरुबा'' (२०२१) यांसारख्या प्रशंसित चित्रपटांत काम केले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/movies/dont-believe-in-institution-of-marriage-did-it-for-visa-radhika-apte-2993717.html|title=Is Vikrant Massey Replacing Netflix's Obsession with Radhika Apte? Watch Video|date=22 October 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/vikrant-massey-movie-star-in-the-making-1712141|title=Vikrant Massey: Movie Star In The Making|website=NDTV.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811170937/https://www.ndtv.com/india-news/vikrant-massey-movie-star-in-the-making-1712141|archive-date=11 August 2019|access-date=2020-05-27}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९८७ मधील जन्म]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:भारतीय नृत्यदिग्दर्शक]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] l1eg7nnj7vj7qbo3kusge8h489y8ten 2686213 2686212 2026-05-27T04:20:01Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2686213 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''विक्रांत मॅसी''' ([[३ एप्रिल]], [[इ.स. १९८७|१९८७]]) हा एक भारतीय अभिनेता आहे, जो हिंदी दूरदर्शन, [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपट]] आणि वेब मालिकांमध्ये काम करतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vikrant-massey-and-sheetal-thakur-register-their-marriage-read-details/articleshow/89573894.cms|title=Vikrant Massey and Sheetal Thakur registered their marriage today: Report - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo|title=Vikrant Massey, the dancing star!|date=26 June 2011|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130707155519/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo|archive-date=7 July 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130707155519/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo |date=2013-07-07 }}</ref> ''धूम मचाओ धूम'' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/vikrant-masseys-journey-from-a-versova-cafe-to-the-arclights/articleshow/67017732.cms|title=Vikrant Massey's journey from a Versova cafe to the arclights|date=December 10, 2018|website=Mumbai Mirror|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181217154646/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/vikrant-masseys-journey-from-a-versova-cafe-to-the-arclights/articleshow/67017732.cms|archive-date=17 December 2018|access-date=2018-12-17}}</ref> मधील आमिर हसनच्या भूमिकेतून त्याने अभिनय क्षेत्रात पदार्पण केले आणि ''धरम वीर'', ''बाबा ऐसा वर ढूंढो'' आणि ''कुबूल है'' मधील भूमिकांमुळे तो नावारूपाला आला. <ref name="times13">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip|title=Vikrant Massey tressed for Qubool Hai|date=8 June 2013|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130611075945/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip|archive-date=11 June 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611075945/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip |date=2013-06-11 }}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show|title=Juhi's the best actress: Vikrant Massey|date=10 December 2010|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130707155520/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show|archive-date=7 July 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130707155520/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show |date=2013-07-07 }}</ref> हिंदी दूरदर्शनवरील यशानंतर, मॅसीने ''लुटेरा'' (२०१३) मधून चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले आणि ''[[दिल धडकने दो]]'' (२०१५) आणि ''हाफ गर्लफ्रेंड'' (२०१७) सारख्या चित्रपटांमधील सहाय्यक भूमिकांतून तो दिसला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/first-first-day-shot-i-thought-id-be-yelled-at-for-hitting-the-fi-lms-hero/articleshow/73991639.cms|title=First Day First Shot: Vikrant Massey recalls his time as a newbie on the sets of Ranveer Singh and Sonakshi Sinha-starrer Lootera|date=February 7, 2020|website=Mumbai Mirror|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716224303/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/first-first-day-shot-i-thought-id-be-yelled-at-for-hitting-the-fi-lms-hero/articleshow/73991639.cms|archive-date=16 July 2020|access-date=2020-05-20}}</ref> ''ए डेथ इन द गुंज'' (२०१७) आणि ''छपाक'' (२०२०) मधील मुख्य भूमिकांसाठी त्याने समीक्षकांची प्रशंसा मिळवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-masey-a-death-in-gunj-getting-his-act-together-4371633/|title=getting his act together|date=13 November 2016|website=द इंडियन एक्सप्रेस|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721150720/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-masey-a-death-in-gunj-getting-his-act-together-4371633/|archive-date=21 July 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/vikrant-massey-to-star-opposite-deepika-padukone-in-film-based-on-laxmi-agarwal-it-s-called-chhapaak/333367|title=Vikrant Massey to star opposite Deepika Padukone in film based on Laxmi Agarwal, it's called Chhapaak {{!}} Bollywood News|website=www.timesnownews.com|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091101/https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/vikrant-massey-to-star-opposite-deepika-padukone-in-film-based-on-laxmi-agarwal-it-s-called-chhapaak/333367|archive-date=27 March 2019|access-date=2018-12-20}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-says-deepika-padukone-has-has-given-her-all-emptied-herself-for-chhapaak/story-2h7KXBR1fBW3XGvPVcENOP.html|title=Vikrant Massey says Deepika Padukone 'has given her all, emptied herself' for Chhapaak|date=2020-01-05|website=Hindustan Times|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303190335/https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-says-deepika-padukone-has-has-given-her-all-emptied-herself-for-chhapaak/story-2h7KXBR1fBW3XGvPVcENOP.html|archive-date=3 March 2020|access-date=2020-05-20}}</ref> ''[[मिर्झापूर (दूरचित्रवाणी मालिका)|मिर्झापूर]]'' (२०१८) आणि ''ब्रोकन बट ब्यूटीफुल'' (२०१८-२०१९) या लोकप्रिय वेब मालिकांतील त्याच्या प्रमुख भूमिकांसाठी त्याने खूप प्रशंसा मिळवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/broken-but-beautiful-actor-vikrant-massey-ekta-kapoor-5468853/|title=Broken But Beautiful actor Vikrant Massey: Ekta has a magic wand to crack successful love stories|date=2018-11-28|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129124305/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/broken-but-beautiful-actor-vikrant-massey-ekta-kapoor-5468853/|archive-date=29 November 2018|access-date=2019-01-02}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/vikrant-massey-on-mirzapur-amazon-prime-video-5449948/|title=Vikrant Massey: Mirzapur is not only about gangsters, action or violence|date=2018-11-18|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220230420/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/vikrant-massey-on-mirzapur-amazon-prime-video-5449948/|archive-date=20 December 2018|access-date=2018-12-20}}</ref> विक्रांतने रोमँटिक विनोदी चित्रपट ''डॉली किट्टी और वो चमकते सितारे'' (२०२०) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-yami-gautam-s-film-ginny-weds-sunny-goes-on-floors-in-delhi-see-pic-1601398-2019-09-20|title=Vikrant Massey and Yami Gautam's film Ginny Weds Sunny goes on floors in Delhi. See pic|date=20 September 2019|website=India Today|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927145642/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-yami-gautam-s-film-ginny-weds-sunny-goes-on-floors-in-delhi-see-pic-1601398-2019-09-20|archive-date=27 September 2019|access-date=27 September 2019}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.netflix.com/title/81294132|title=Ginny Weds Sunny {{!}} Netflix Official Site|website=www.netflix.com|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004062836/https://www.netflix.com/title/81294132|archive-date=4 October 2020|access-date=2020-09-24}}</ref> आणि रहस्य थरारपट ''हसीन दिलरुबा'' (२०२१) यांसारख्या प्रशंसित चित्रपटांत काम केले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/movies/dont-believe-in-institution-of-marriage-did-it-for-visa-radhika-apte-2993717.html|title=Is Vikrant Massey Replacing Netflix's Obsession with Radhika Apte? Watch Video|date=22 October 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/vikrant-massey-movie-star-in-the-making-1712141|title=Vikrant Massey: Movie Star In The Making|website=NDTV.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811170937/https://www.ndtv.com/india-news/vikrant-massey-movie-star-in-the-making-1712141|archive-date=11 August 2019|access-date=2020-05-27}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९८७ मधील जन्म]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:भारतीय नृत्यदिग्दर्शक]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिमाचल प्रदेशमधील व्यक्ती]] 3oake5abn3vleg2zs8aox7ozt5zf4iz 2686214 2686213 2026-05-27T04:29:36Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2686214 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''विक्रांत मॅसी''' ([[३ एप्रिल]], [[इ.स. १९८७|१९८७]]) हा एक भारतीय अभिनेता आहे, जो हिंदी दूरदर्शन, [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपट]] आणि वेब मालिकांमध्ये काम करतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vikrant-massey-and-sheetal-thakur-register-their-marriage-read-details/articleshow/89573894.cms|title=Vikrant Massey and Sheetal Thakur registered their marriage today: Report - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo|title=Vikrant Massey, the dancing star!|date=26 June 2011|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130707155519/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo|archive-date=7 July 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130707155519/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo |date=2013-07-07 }}</ref> ''धूम मचाओ धूम'' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/vikrant-masseys-journey-from-a-versova-cafe-to-the-arclights/articleshow/67017732.cms|title=Vikrant Massey's journey from a Versova cafe to the arclights|date=December 10, 2018|website=Mumbai Mirror|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181217154646/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/vikrant-masseys-journey-from-a-versova-cafe-to-the-arclights/articleshow/67017732.cms|archive-date=17 December 2018|access-date=2018-12-17}}</ref> मधील आमिर हसनच्या भूमिकेतून त्याने अभिनय क्षेत्रात पदार्पण केले आणि ''धरम वीर'', ''बाबा ऐसा वर ढूंढो'' आणि ''कुबूल है'' मधील भूमिकांमुळे तो नावारूपाला आला. <ref name="times13">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip|title=Vikrant Massey tressed for Qubool Hai|date=8 June 2013|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130611075945/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip|archive-date=11 June 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611075945/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip |date=2013-06-11 }}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show|title=Juhi's the best actress: Vikrant Massey|date=10 December 2010|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130707155520/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show|archive-date=7 July 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130707155520/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show |date=2013-07-07 }}</ref> हिंदी दूरदर्शनवरील यशानंतर, मॅसीने ''लुटेरा'' (२०१३) मधून चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले आणि ''[[दिल धडकने दो]]'' (२०१५) आणि ''हाफ गर्लफ्रेंड'' (२०१७) सारख्या चित्रपटांमधील सहाय्यक भूमिकांतून तो दिसला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/first-first-day-shot-i-thought-id-be-yelled-at-for-hitting-the-fi-lms-hero/articleshow/73991639.cms|title=First Day First Shot: Vikrant Massey recalls his time as a newbie on the sets of Ranveer Singh and Sonakshi Sinha-starrer Lootera|date=February 7, 2020|website=Mumbai Mirror|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716224303/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/first-first-day-shot-i-thought-id-be-yelled-at-for-hitting-the-fi-lms-hero/articleshow/73991639.cms|archive-date=16 July 2020|access-date=2020-05-20}}</ref> ''ए डेथ इन द गुंज'' (२०१७) आणि ''छपाक'' (२०२०) मधील मुख्य भूमिकांसाठी त्याने समीक्षकांची प्रशंसा मिळवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-masey-a-death-in-gunj-getting-his-act-together-4371633/|title=getting his act together|date=13 November 2016|website=द इंडियन एक्सप्रेस|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721150720/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-masey-a-death-in-gunj-getting-his-act-together-4371633/|archive-date=21 July 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/vikrant-massey-to-star-opposite-deepika-padukone-in-film-based-on-laxmi-agarwal-it-s-called-chhapaak/333367|title=Vikrant Massey to star opposite Deepika Padukone in film based on Laxmi Agarwal, it's called Chhapaak {{!}} Bollywood News|website=www.timesnownews.com|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091101/https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/vikrant-massey-to-star-opposite-deepika-padukone-in-film-based-on-laxmi-agarwal-it-s-called-chhapaak/333367|archive-date=27 March 2019|access-date=2018-12-20}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-says-deepika-padukone-has-has-given-her-all-emptied-herself-for-chhapaak/story-2h7KXBR1fBW3XGvPVcENOP.html|title=Vikrant Massey says Deepika Padukone 'has given her all, emptied herself' for Chhapaak|date=2020-01-05|website=Hindustan Times|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303190335/https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-says-deepika-padukone-has-has-given-her-all-emptied-herself-for-chhapaak/story-2h7KXBR1fBW3XGvPVcENOP.html|archive-date=3 March 2020|access-date=2020-05-20}}</ref> ''[[मिर्झापूर (दूरचित्रवाणी मालिका)|मिर्झापूर]]'' (२०१८) आणि ''ब्रोकन बट ब्यूटीफुल'' (२०१८-२०१९) या लोकप्रिय वेब मालिकांतील त्याच्या प्रमुख भूमिकांसाठी त्याने खूप प्रशंसा मिळवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/broken-but-beautiful-actor-vikrant-massey-ekta-kapoor-5468853/|title=Broken But Beautiful actor Vikrant Massey: Ekta has a magic wand to crack successful love stories|date=2018-11-28|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129124305/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/broken-but-beautiful-actor-vikrant-massey-ekta-kapoor-5468853/|archive-date=29 November 2018|access-date=2019-01-02}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/vikrant-massey-on-mirzapur-amazon-prime-video-5449948/|title=Vikrant Massey: Mirzapur is not only about gangsters, action or violence|date=2018-11-18|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220230420/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/vikrant-massey-on-mirzapur-amazon-prime-video-5449948/|archive-date=20 December 2018|access-date=2018-12-20}}</ref> विक्रांतने रोमँटिक विनोदी चित्रपट ''डॉली किट्टी और वो चमकते सितारे'' (२०२०) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-yami-gautam-s-film-ginny-weds-sunny-goes-on-floors-in-delhi-see-pic-1601398-2019-09-20|title=Vikrant Massey and Yami Gautam's film Ginny Weds Sunny goes on floors in Delhi. See pic|date=20 September 2019|website=India Today|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927145642/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-yami-gautam-s-film-ginny-weds-sunny-goes-on-floors-in-delhi-see-pic-1601398-2019-09-20|archive-date=27 September 2019|access-date=27 September 2019}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.netflix.com/title/81294132|title=Ginny Weds Sunny {{!}} Netflix Official Site|website=www.netflix.com|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004062836/https://www.netflix.com/title/81294132|archive-date=4 October 2020|access-date=2020-09-24}}</ref> आणि रहस्य थरारपट ''हसीन दिलरुबा'' (२०२१) यांसारख्या प्रशंसित चित्रपटांत काम केले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/movies/dont-believe-in-institution-of-marriage-did-it-for-visa-radhika-apte-2993717.html|title=Is Vikrant Massey Replacing Netflix's Obsession with Radhika Apte? Watch Video|date=22 October 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/vikrant-massey-movie-star-in-the-making-1712141|title=Vikrant Massey: Movie Star In The Making|website=NDTV.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811170937/https://www.ndtv.com/india-news/vikrant-massey-movie-star-in-the-making-1712141|archive-date=11 August 2019|access-date=2020-05-27}}</ref> == अभिनय सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" text-align: center; | + लिस्ट ऑफ विक्रांत मॅसी फिल्म क्रेडिट्स | |---| | ! scope="col" | | ! scope="col" | | ! scope="col" | | ! scope="col" class="unsortable" | | ! scope="col" class="unsortable" | |- | २०१३ | ''लुटेरा'' | देवदास "देव" मुखर्जी | | style="text-align: center;" |<ref>{{साईट वेब |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-didn-t-get-a-script-for-lootera-and-dil-dhadakne-do-here-s-why-he-still-said-yes/story-jf9vHWkLawIbPptPigkkqI.html |title=विक्रांत मॅसी डिडंट गेट अ स्क्रिप्ट फॉर लुटेरा अँड दिल धडकने दो. हिअर्स व्हाय ही स्टील सेड येस |date=२ जानेवारी २०१८ |website=हिंदुस्तान टाइम्स|access-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209080128/https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-didn-t-get-a-script-for-lootera-and-dil-dhadakne-do-here-s-why-he-still-said-yes/story-jf9vHWkLawIbPptPigkkqI.html|url-status=live}}</ref> |- | २०१५ | ''दिल धडकने दो'' | राणा खन्ना | | style="text-align: center;" |<ref>{{साईट वेब |url=https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/vikrant-massey/ |title=विक्रांत मॅसी मूव्हीज लिस्ट &#१२४; विक्रांत मॅसी अपकमिंग मूव्हीज |website=बॉलिवूड हंगामा |access-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209080200/https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/vikrant-massey/|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="३" | २०१७ | ''अ डेथ इन द गंज'' | श्यामल "शूटू" चॅटर्जी | | style="text-align: center;" |<ref>{{साईट वेब |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/a-death-in-the-gunj/cast/ |title=अ डेथ in द गंज कास्ट लिस्ट &#१२४; अ डेथ इन द गंज मूव्ही स्टार कास्ट &#१२४; रिलीज डेट &#१२४; मूव्ही ट्रेलर &#१२४; रिव्ह्यू |website=बॉलिवूड हंगामा |date=२ जून २०१७ |access-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209080123/https://www.bollywoodhungama.com/movie/a-death-in-the-gunj/cast/|url-status=live}}</ref> |- | ''हाफ गर्लफ्रेंड'' | शैलेश पांडे | | style="text-align: center;" |<ref>{{साईट वेब |url=https://urbanasian.com/featured/2017/04/half-girlfriend-trailer-the-best-part-about-it-is-vikrant-massey/ |title='हाफ गर्लफ्रेंड' ट्रेलर: द बेस्ट पार्ट अबाऊट इट इज विक्रांत मॅसी! |date=१० एप्रिल २०१७ |website=अर्बन एशियन|access-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209080135/https://urbanasian.com/featured/2017/04/half-girlfriend-trailer-the-best-part-about-it-is-vikrant-massey/|url-status=live}}</ref> |- | ''लिपस्टिक अंडर माय बुरखा'' | अर्शद सुंबली | | style="text-align: center;" |<ref>{{साईट वेब |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/240217/vikrant-massey-says-cbfc-rejection-of-lipstick-under-my-burkha-baffling.html |title=विक्रांत मॅसी सेज सीबीएफसी रिजेक्शन ऑफ लिपस्टिक अंडर माय बुरखा बॅफ्लिंग |date=२४ फेब्रुवारी २०१७ |website=डेक्कन क्रॉनिकल|access-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209080143/https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/240217/vikrant-massey-says-cbfc-rejection-of-lipstick-under-my-burkha-baffling.html|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="४" |२०२० | ''छपाक'' | अमोल गुप्ता | | style="text-align: center;" |<ref>{{साइट न्यूज |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/chhapaak-vikrant-massey-looking-forward-to-working-with-deepika-padukone/articleshow/67268345.cms |title='छपाक': विक्रांत मॅसी लुकिंग फॉरवर्ड टू वर्किंग विथ दीपिका पडुकोण – टाइम्स ऑफ इंडिया |website=द टाइम्स ऑफ इंडिया |date=२७ डिसेंबर २०१८ |access-date=२ जानेवारी २०१९|archive-date=२७ डिसेंबर २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20181227173041/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/chhapaak-vikrant-massey-looking-forward-to-working-with-deepika-padukone/articleshow/67268345.cms|url-status=live}}</ref> |- | ''कार्गो'' | प्रहस्त तावडे | | style="text-align: center;" |<ref>{{साइट न्यूज |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/shweta-tripathi-and-vikrant-massey-to-play-astronauts-in-cargo/articleshow/66529614.cms |title=श्वेता त्रिपाठी अँड विक्रांत मॅसी टू प्ले ॲस्ट्रोनॉट्स इन 'कार्गो' – टाइम्स ऑफ इंडिया |website=द टाइम्स ऑफ इंडिया |date=६ नोव्हेंबर २०१८ |access-date=११ जानेवारी २०१९|archive-date=१८ फेब्रुवारी २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218074140/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/shweta-tripathi-and-vikrant-massey-to-play-astronauts-in-cargo/articleshow/66529614.cms|url-status=live}}</ref> |- | ''डॉली किटी और वो चमकते सितारे'' | प्रदीप कुशवाहा | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://boxofficeindia.co.in/dolly-kitty-aur-woh-chamakte-sitare-vikrant-massey-joins-konkona-sen-sharma-bhumi-pednekars-film |title=डॉली किटी और वो चमकते सितारे: विक्रांत मॅसी जॉइन्स कोंकणा सेन शर्मा, भूमी पेडणेकर्स फिल्म |date=२ नोव्हेंबर २०१८ |website=बॉक्स ऑफिस इंडिया|access-date=१५ नोव्हेंबर २०१८|archive-date=१५ नोव्हेंबर २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20181115200641/https://boxofficeindia.co.in/dolly-kitty-aur-woh-chamakte-sitare-vikrant-massey-joins-konkona-sen-sharma-bhumi-pednekars-film|url-status=live}}</ref> |- | ''गिन्नी वेड्स सनी'' | सनी सेठी | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1174994303703113732 |title=फिल्मिंग बिगिन्स इन #दिल्ली... #गिन्नीवेड्ससनी स्टार्स यामी गौतम अँड विक्रांत मॅसी... डायरेक्टेड बाय डेब्युटंट पुनीत खन्ना... प्रोड्युस्ड बाय विनोद बच्चन. |date=२० सप्टेंबर २०१८ |website=ट्विटर|access-date=२० सप्टेंबर २०१९|archive-date=२० सप्टेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20190920104647/https://twitter.com/taran_adarsh/status/1174994303703113732|url-status=live}}</ref> |- |rowspan="4"|२०२१ | ''रामप्रसाद की तेहरवी'' | राहुल जोशी | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |url=https://www.firstpost.com/entertainment/seema-pahwa-to-debut-as-director-with-film-starring-naseeruddin-shah-konkona-sen-manoj-pahwa-4878471.html |title=सीमा पाहवा टू डेब्यु अज डायरेक्टर विथ फिल्म स्टारिंग नसीरुद्दीन शाह, कोंकणा सेन, मनोज पाहवा |date=२ ऑगस्ट २०१८ |website=फर्स्टपोस्ट |language=en|access-date=९ सप्टेंबर २०१९|archive-date=१ ऑक्टोबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001053529/https://www.firstpost.com/entertainment/seema-pahwa-to-debut-as-director-with-film-starring-naseeruddin-shah-konkona-sen-manoj-pahwa-4878471.html|url-status=dead}}</ref> |- | ''स्विच'' | समर कपूर | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite news |url=https://www.indianexpress.com/article/entertainment/web-series/switchh-trailer-vikrant-massey-stars-in-this-outdated-con-movie-7220853 |title=स्विच ट्रेलर: विक्रांत मॅसी स्टार्स इन आउटडेटेड कॉन मूव्ही |work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=१० मार्च २०२१|archive-date=९ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309171026/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/switchh-trailer-vikrant-massey-stars-in-this-outdated-con-movie-7220853/|url-status=live}}</ref> |- | ''हसीन दिलरुबा'' | रिषभ "ऋशू" सक्सेना | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite news |title=इट्स अ रॅप फॉर तापसी पन्नू-विक्रांत मॅसीज 'हसीन दिलरुबा'! |url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-it-s-a-wrap-for-taapsee-pannu-vikrant-massey-s-haseen-dilruba-2853164 |access-date=२६ जानेवारी २०२१ |work=डेली न्यूज अँड एनालिसिस |date=२९ ऑक्टोबर २०२० |language=en |archive-date=२८ जानेवारी २०२१ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128163654/https://www.dnaindia.com/bollywood/report-it-s-a-wrap-for-taapsee-pannu-vikrant-massey-s-haseen-dilruba-2853164 |url-status=live}}</ref> |- | ''१४ फेरे'' | संजय "संजू" लाल सिंग | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/14-phere-trailer-out-vikrant-massey-and-kriti-kharbanda-7401027/lite/ |title=१४ फेरे ट्रेलर: विक्रांत मॅसी, कृती खरबंदा डिलिव्हर डबल द फन अज गौहर खान टर्न्स 'मेरिल स्ट्रीप ऑफ दिल्ली' |date=१३ जुलै २०२१|access-date=१४ जानेवारी २०२२|archive-date=१४ जानेवारी २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114125308/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/14-phere-trailer-out-vikrant-massey-and-kriti-kharbanda-7401027/lite/|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2"| २०२२ | ''लव्ह हॉस्टेल'' | अहमद शौकीन | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://www.news18.com/news/movies/vikrant-massey-sanya-malhotra-bobby-deol-starrer-love-hostel-wrap-up-shoot-4029791.html |title=विक्रांत मॅसी, सन्या मल्होत्रा, बॉबी देओल स्टारर लव्ह हॉस्टेल रॅप अप शूट |date=३१ जुलै २०२१ |work=न्यूज१८|access-date=३१ जुलै २०२१|archive-date=३१ जुलै २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731085525/https://www.news18.com/amp/news/movies/vikrant-massey-sanya-malhotra-bobby-deol-starrer-love-hostel-wrap-up-shoot-4029791.html|url-status=live}}</ref> |- | ''फॉरेन्सिक'' | जॉनी खन्ना | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/vikrant-massey-radhika-apte-start-shooting-for-forensic20210816121232/ |title=विक्रांत मॅसी, राधिका आपटे स्टार्ट शूटिंग फॉर 'फॉरेन्सिक'|access-date=२५ सप्टेंबर २०२१|archive-date=१७ ऑगस्ट २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210817053301/https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/vikrant-massey-radhika-apte-start-shooting-for-forensic20210816121232/|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="३"|२०२३ | ''गॅसलाईट'' | कपिल | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vikrant-massey-and-sara-ali-khan-kickstart-shooting-for-their-next-gaslight-in-gujarat/articleshow/90013618.cms |title=विक्रांत मॅसी अँड सारा अली खान स्टार्ट शूटिंग फॉर गॅसलाईट इन गुजरात |work=टाईम्स ऑफ इंडिया |date=५ मार्च २०२२}}</ref> |- | ''मुंबईकर'' | यंगस्टर | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/exclusive-vikrant-massey-on-working-in-vijay-sethupathi-starrer-mumbaikar/articleshow/83005205.cms |title=विक्रांत मॅसी ऑन वर्किंग इन विजय सेतुपती स्टारर मुंबईकर |website=द टाइम्स ऑफ इंडिया |date=२८ मे २०२१|access-date=१४ जानेवारी २०२२|archive-date=३ जानेवारी २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103023341/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/exclusive-vikrant-massey-on-working-in-vijay-sethupathi-starrer-mumbaikar/articleshow/83005205.cms|url-status=live}}</ref> |- | ''१२थ फेल'' | मनोज कुमार शर्मा | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vikrant-masseys-next-12th-fail-to-release-on-this-date/articleshow/101537691.cms |title=विक्रांत मॅसीज नेक्स्ट '१२थ फेल' टू रिलीज ऑन धिस डेट |work=टाईम्स ऑफ इंडिया |date=६ जुलै २०२३|access-date=२ जानेवारी २०२४|archive-date=३ जानेवारी २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103023359/https://jsc.mgid.com/t/i/til.timesofindia.com.1240522.js|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="४" |२०२४ | ''ब्लॅकआउट'' | लेनी डी'सूझा | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/blackout-first-poster-vikrant-massey-and-mouni-roy-starrer-thriller-to-release-on-this-date-1306438 |title=ब्लॅकआउट फर्स्ट पोस्टर: विक्रांत मॅसी अँड मौनी रॉय स्टारर थ्रिलर टू रिलीज ऑन धिस डेट |date=१७ मे २०२४ |website=पिंकव्हिला |access-date=१७ मे २०२४ |archive-date=१७ मे २०२४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517033312/https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/blackout-first-poster-vikrant-massey-and-mouni-roy-starrer-thriller-to-release-on-this-date-1306438 |url-status=dead }}</ref> |- | ''फिर आयी हसीन दिलरुबा'' | रिषभ "ऋशू" सक्सेना | | style="text-align: center;" |<ref name="Phir Aayi Hasseen Dillruba">{{cite web |title=तापसी पन्नू, आनंद एल राय, कनिका धिल्लों बिगिन द शूट फॉर फिर आयी हसीन दिलरुबा, टीज पोस्टर रिव्हिल |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/taapsee-pannu-aanand-l-rai-kanika-dhillon-begin-shoot-phir-aayi-haseen-dillruba-tease-poster-reveal/ |date=११ जानेवारी २०२३ |website=बॉलिवूड हंगामा|access-date=१३ जानेवारी २०२३|archive-date=१३ जानेवारी २०२३|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113021030/https://www.bollywoodhungama.com/news/features/taapsee-pannu-aanand-l-rai-kanika-dhillon-begin-shoot-phir-aayi-haseen-dillruba-tease-poster-reveal/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=इट्स अ रॅप फॉर तापसी पन्नू, विक्रांत मॅसीज फिर आयी हसीन दिलरुबा |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/its-a-wrap-for-taapsee-pannu-vikrant-masseys-phir-aayi-haseen-dilruba/article67658191.ece |date=११ जानेवारी २०२३ |website=द हिंदू|access-date=२२ डिसेंबर २०२३|archive-date=२० डिसेंबर २०२३|archive-url=https://web.archive.org/web/20231220142954/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/its-a-wrap-for-taapsee-pannu-vikrant-masseys-phir-aayi-haseen-dilruba/article67658191.ece/amp/|url-status=live}}</ref> |- | ''सेक्टर ३६'' | प्रेम सिंग | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/dinesh-vijans-sector-36-starring-vikrant-massey-deepak-dobriyal-goes-floor/ |title=दिनेश विजनचे सेक्टर ३६ स्टारिंग विक्रांत मॅसी अँड दीपक डोबरियाल गोज ऑन फ्लोर |work=बॉलिवूड हंगामा |date=१३ जून २०२२|access-date=१४ जून २०२२|archive-date=१४ जून २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614020649/https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/dinesh-vijans-sector-36-starring-vikrant-massey-deepak-dobriyal-goes-floor/|url-status=live}}</ref> |- | ''द साबरमती रिपोर्ट'' | समर कुमार | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web |last1=वर्मा |first1=साक्षी |title=द साबरमती रिपोर्ट: विक्रांत मॅसीज नेक्स्ट इज बेस्ड ऑन द २००२ साबरमती एक्सप्रेस फायर |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/news/the-sabarmati-report-vikrant-massey-s-next-is-based-on-the-2002-sabarmati-express-fire-2024-01-15-911982 |website=इंडिया टीव्ही |date=१५ जानेवारी २०२४ |access-date=१५ जानेवारी २०२४}}</ref> |- | २०२५ | ''आँखों की गुस्ताखियाँ'' | जहाँ | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |title=विक्रांत मॅसी अँड शनाया कपूर टू स्टार इन आँखों की गुस्ताखियाँ; फिल्मिंग बिगिन्स |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-shanaya-kapoor-to-star-in-aankhon-ki-gustaakhiyan-2624079-2024-10-27 |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२४ |website=इंडिया टुडे |language=en |date=२७ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- | २०२६ | ''ओ'रोमियो'' | मेहमूद कुरेशी "बिल्लू" |कॅमिओ अपिअरन्स | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |title= थ्रू देवा डिडंट परफॉर्म, आय हॅव्ह हाय होप्स विथ शाहिद कपूर्स नेक्स्ट बिगी. इफ मेड वेल, इट विल ब्लो एट द बॉक्स ऑफिस.; हाऊज द कास्टिंग? कमेंट डाउन. |url= https://www.threads.net/@filmybaapofficial/post/DFuuXDrT004 |access-date=१३ फेब्रुवारी २०२५ |website=थ्रेड्स |language=en |date=६ फेब्रुवारी २०२५}}</ref> |- | rowspan="२" |टीबीए | {{pending film|italic=yes|यार जिगरी}} | {{tba}} | पोस्ट-प्रडक्शन | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://www.mid-day.com/articles/vikrant-massey-sunny-singh-start-their-yaar-jigri-journey/19715167 |title=विक्रांत मॅसी, सनी सिंग स्टार्ट देअर यार जिगरी जर्नी |date=१७ ऑगस्ट २०१८ |website=मिड-डे|access-date=११ जानेवारी २०१९|archive-date=११ जानेवारी २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20190111182745/https://www.mid-day.com/articles/vikrant-massey-sunny-singh-start-their-yaar-jigri-journey/19715167|url-status=live}}</ref> |- | {{pending film|italic=yes|तलाकन में एक}} | {{tba}} | Post-production | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |date=१२ सप्टेंबर २०२३ |title=एक्स्क्लुझिव्ह: विक्रांत मॅसी अँड राशी खन्ना टू स्टार इन अ रोमँटिक लव्ह स्टोरी; डिटेल्स इनसाइड |url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/exclusives/exclusive-vikrant-massey-and-raashii-khanna-to-star-in-a-romantic-love-story-deets-inside-1242428 |access-date=७ नोव्हेंबर २०२३ |website=पिंकव्हिला |language=en |archive-date=२ नोव्हेंबर २०२३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102050310/https://www.pinkvilla.com/entertainment/exclusives/exclusive-vikrant-massey-and-raashii-khanna-to-star-in-a-romantic-love-story-deets-inside-1242428 |url-status=live}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९८७ मधील जन्म]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:भारतीय नृत्यदिग्दर्शक]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिमाचल प्रदेशमधील व्यक्ती]] dt9y6y2ib8emqm0i0qh81r7sb3p0uqc 2686216 2686214 2026-05-27T04:32:47Z संतोष गोरे 135680 /* चित्रपट */ 2686216 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''विक्रांत मॅसी''' ([[३ एप्रिल]], [[इ.स. १९८७|१९८७]]) हा एक भारतीय अभिनेता आहे, जो हिंदी दूरदर्शन, [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपट]] आणि वेब मालिकांमध्ये काम करतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vikrant-massey-and-sheetal-thakur-register-their-marriage-read-details/articleshow/89573894.cms|title=Vikrant Massey and Sheetal Thakur registered their marriage today: Report - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo|title=Vikrant Massey, the dancing star!|date=26 June 2011|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130707155519/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo|archive-date=7 July 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130707155519/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo |date=2013-07-07 }}</ref> ''धूम मचाओ धूम'' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/vikrant-masseys-journey-from-a-versova-cafe-to-the-arclights/articleshow/67017732.cms|title=Vikrant Massey's journey from a Versova cafe to the arclights|date=December 10, 2018|website=Mumbai Mirror|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181217154646/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/vikrant-masseys-journey-from-a-versova-cafe-to-the-arclights/articleshow/67017732.cms|archive-date=17 December 2018|access-date=2018-12-17}}</ref> मधील आमिर हसनच्या भूमिकेतून त्याने अभिनय क्षेत्रात पदार्पण केले आणि ''धरम वीर'', ''बाबा ऐसा वर ढूंढो'' आणि ''कुबूल है'' मधील भूमिकांमुळे तो नावारूपाला आला. <ref name="times13">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip|title=Vikrant Massey tressed for Qubool Hai|date=8 June 2013|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130611075945/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip|archive-date=11 June 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611075945/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip |date=2013-06-11 }}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show|title=Juhi's the best actress: Vikrant Massey|date=10 December 2010|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130707155520/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show|archive-date=7 July 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130707155520/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show |date=2013-07-07 }}</ref> हिंदी दूरदर्शनवरील यशानंतर, मॅसीने ''लुटेरा'' (२०१३) मधून चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले आणि ''[[दिल धडकने दो]]'' (२०१५) आणि ''हाफ गर्लफ्रेंड'' (२०१७) सारख्या चित्रपटांमधील सहाय्यक भूमिकांतून तो दिसला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/first-first-day-shot-i-thought-id-be-yelled-at-for-hitting-the-fi-lms-hero/articleshow/73991639.cms|title=First Day First Shot: Vikrant Massey recalls his time as a newbie on the sets of Ranveer Singh and Sonakshi Sinha-starrer Lootera|date=February 7, 2020|website=Mumbai Mirror|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716224303/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/first-first-day-shot-i-thought-id-be-yelled-at-for-hitting-the-fi-lms-hero/articleshow/73991639.cms|archive-date=16 July 2020|access-date=2020-05-20}}</ref> ''ए डेथ इन द गुंज'' (२०१७) आणि ''छपाक'' (२०२०) मधील मुख्य भूमिकांसाठी त्याने समीक्षकांची प्रशंसा मिळवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-masey-a-death-in-gunj-getting-his-act-together-4371633/|title=getting his act together|date=13 November 2016|website=द इंडियन एक्सप्रेस|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721150720/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-masey-a-death-in-gunj-getting-his-act-together-4371633/|archive-date=21 July 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/vikrant-massey-to-star-opposite-deepika-padukone-in-film-based-on-laxmi-agarwal-it-s-called-chhapaak/333367|title=Vikrant Massey to star opposite Deepika Padukone in film based on Laxmi Agarwal, it's called Chhapaak {{!}} Bollywood News|website=www.timesnownews.com|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091101/https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/vikrant-massey-to-star-opposite-deepika-padukone-in-film-based-on-laxmi-agarwal-it-s-called-chhapaak/333367|archive-date=27 March 2019|access-date=2018-12-20}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-says-deepika-padukone-has-has-given-her-all-emptied-herself-for-chhapaak/story-2h7KXBR1fBW3XGvPVcENOP.html|title=Vikrant Massey says Deepika Padukone 'has given her all, emptied herself' for Chhapaak|date=2020-01-05|website=Hindustan Times|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303190335/https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-says-deepika-padukone-has-has-given-her-all-emptied-herself-for-chhapaak/story-2h7KXBR1fBW3XGvPVcENOP.html|archive-date=3 March 2020|access-date=2020-05-20}}</ref> ''[[मिर्झापूर (दूरचित्रवाणी मालिका)|मिर्झापूर]]'' (२०१८) आणि ''ब्रोकन बट ब्यूटीफुल'' (२०१८-२०१९) या लोकप्रिय वेब मालिकांतील त्याच्या प्रमुख भूमिकांसाठी त्याने खूप प्रशंसा मिळवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/broken-but-beautiful-actor-vikrant-massey-ekta-kapoor-5468853/|title=Broken But Beautiful actor Vikrant Massey: Ekta has a magic wand to crack successful love stories|date=2018-11-28|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129124305/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/broken-but-beautiful-actor-vikrant-massey-ekta-kapoor-5468853/|archive-date=29 November 2018|access-date=2019-01-02}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/vikrant-massey-on-mirzapur-amazon-prime-video-5449948/|title=Vikrant Massey: Mirzapur is not only about gangsters, action or violence|date=2018-11-18|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220230420/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/vikrant-massey-on-mirzapur-amazon-prime-video-5449948/|archive-date=20 December 2018|access-date=2018-12-20}}</ref> विक्रांतने रोमँटिक विनोदी चित्रपट ''डॉली किट्टी और वो चमकते सितारे'' (२०२०) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-yami-gautam-s-film-ginny-weds-sunny-goes-on-floors-in-delhi-see-pic-1601398-2019-09-20|title=Vikrant Massey and Yami Gautam's film Ginny Weds Sunny goes on floors in Delhi. See pic|date=20 September 2019|website=India Today|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927145642/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-yami-gautam-s-film-ginny-weds-sunny-goes-on-floors-in-delhi-see-pic-1601398-2019-09-20|archive-date=27 September 2019|access-date=27 September 2019}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.netflix.com/title/81294132|title=Ginny Weds Sunny {{!}} Netflix Official Site|website=www.netflix.com|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004062836/https://www.netflix.com/title/81294132|archive-date=4 October 2020|access-date=2020-09-24}}</ref> आणि रहस्य थरारपट ''हसीन दिलरुबा'' (२०२१) यांसारख्या प्रशंसित चित्रपटांत काम केले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/movies/dont-believe-in-institution-of-marriage-did-it-for-visa-radhika-apte-2993717.html|title=Is Vikrant Massey Replacing Netflix's Obsession with Radhika Apte? Watch Video|date=22 October 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/vikrant-massey-movie-star-in-the-making-1712141|title=Vikrant Massey: Movie Star In The Making|website=NDTV.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811170937/https://www.ndtv.com/india-news/vikrant-massey-movie-star-in-the-making-1712141|archive-date=11 August 2019|access-date=2020-05-27}}</ref> == अभिनय सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" text-align: center; |- ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | चित्रपट ! scope="col" | भूमिका ! scope="col" class="unsortable" | नोंद ! scope="col" class="unsortable" | संदर्भ |- | २०१३ | ''लुटेरा'' | देवदास "देव" मुखर्जी | | style="text-align: center;" |<ref>{{साईट वेब |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-didn-t-get-a-script-for-lootera-and-dil-dhadakne-do-here-s-why-he-still-said-yes/story-jf9vHWkLawIbPptPigkkqI.html |title=विक्रांत मॅसी डिडंट गेट अ स्क्रिप्ट फॉर लुटेरा अँड दिल धडकने दो. हिअर्स व्हाय ही स्टील सेड येस |date=२ जानेवारी २०१८ |website=हिंदुस्तान टाइम्स|access-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209080128/https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-didn-t-get-a-script-for-lootera-and-dil-dhadakne-do-here-s-why-he-still-said-yes/story-jf9vHWkLawIbPptPigkkqI.html|url-status=live}}</ref> |- | २०१५ | ''दिल धडकने दो'' | राणा खन्ना | | style="text-align: center;" |<ref>{{साईट वेब |url=https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/vikrant-massey/ |title=विक्रांत मॅसी मूव्हीज लिस्ट &#१२४; विक्रांत मॅसी अपकमिंग मूव्हीज |website=बॉलिवूड हंगामा |access-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209080200/https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/vikrant-massey/|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="३" | २०१७ | ''अ डेथ इन द गंज'' | श्यामल "शूटू" चॅटर्जी | | style="text-align: center;" |<ref>{{साईट वेब |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/a-death-in-the-gunj/cast/ |title=अ डेथ in द गंज कास्ट लिस्ट &#१२४; अ डेथ इन द गंज मूव्ही स्टार कास्ट &#१२४; रिलीज डेट &#१२४; मूव्ही ट्रेलर &#१२४; रिव्ह्यू |website=बॉलिवूड हंगामा |date=२ जून २०१७ |access-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209080123/https://www.bollywoodhungama.com/movie/a-death-in-the-gunj/cast/|url-status=live}}</ref> |- | ''हाफ गर्लफ्रेंड'' | शैलेश पांडे | | style="text-align: center;" |<ref>{{साईट वेब |url=https://urbanasian.com/featured/2017/04/half-girlfriend-trailer-the-best-part-about-it-is-vikrant-massey/ |title='हाफ गर्लफ्रेंड' ट्रेलर: द बेस्ट पार्ट अबाऊट इट इज विक्रांत मॅसी! |date=१० एप्रिल २०१७ |website=अर्बन एशियन|access-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209080135/https://urbanasian.com/featured/2017/04/half-girlfriend-trailer-the-best-part-about-it-is-vikrant-massey/|url-status=live}}</ref> |- | ''लिपस्टिक अंडर माय बुरखा'' | अर्शद सुंबली | | style="text-align: center;" |<ref>{{साईट वेब |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/240217/vikrant-massey-says-cbfc-rejection-of-lipstick-under-my-burkha-baffling.html |title=विक्रांत मॅसी सेज सीबीएफसी रिजेक्शन ऑफ लिपस्टिक अंडर माय बुरखा बॅफ्लिंग |date=२४ फेब्रुवारी २०१७ |website=डेक्कन क्रॉनिकल|access-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209080143/https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/240217/vikrant-massey-says-cbfc-rejection-of-lipstick-under-my-burkha-baffling.html|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="४" |२०२० | ''छपाक'' | अमोल गुप्ता | | style="text-align: center;" |<ref>{{साइट न्यूज |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/chhapaak-vikrant-massey-looking-forward-to-working-with-deepika-padukone/articleshow/67268345.cms |title='छपाक': विक्रांत मॅसी लुकिंग फॉरवर्ड टू वर्किंग विथ दीपिका पडुकोण – टाइम्स ऑफ इंडिया |website=द टाइम्स ऑफ इंडिया |date=२७ डिसेंबर २०१८ |access-date=२ जानेवारी २०१९|archive-date=२७ डिसेंबर २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20181227173041/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/chhapaak-vikrant-massey-looking-forward-to-working-with-deepika-padukone/articleshow/67268345.cms|url-status=live}}</ref> |- | ''कार्गो'' | प्रहस्त तावडे | | style="text-align: center;" |<ref>{{साइट न्यूज |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/shweta-tripathi-and-vikrant-massey-to-play-astronauts-in-cargo/articleshow/66529614.cms |title=श्वेता त्रिपाठी अँड विक्रांत मॅसी टू प्ले ॲस्ट्रोनॉट्स इन 'कार्गो' – टाइम्स ऑफ इंडिया |website=द टाइम्स ऑफ इंडिया |date=६ नोव्हेंबर २०१८ |access-date=११ जानेवारी २०१९|archive-date=१८ फेब्रुवारी २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218074140/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/shweta-tripathi-and-vikrant-massey-to-play-astronauts-in-cargo/articleshow/66529614.cms|url-status=live}}</ref> |- | ''डॉली किटी और वो चमकते सितारे'' | प्रदीप कुशवाहा | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://boxofficeindia.co.in/dolly-kitty-aur-woh-chamakte-sitare-vikrant-massey-joins-konkona-sen-sharma-bhumi-pednekars-film |title=डॉली किटी और वो चमकते सितारे: विक्रांत मॅसी जॉइन्स कोंकणा सेन शर्मा, भूमी पेडणेकर्स फिल्म |date=२ नोव्हेंबर २०१८ |website=बॉक्स ऑफिस इंडिया|access-date=१५ नोव्हेंबर २०१८|archive-date=१५ नोव्हेंबर २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20181115200641/https://boxofficeindia.co.in/dolly-kitty-aur-woh-chamakte-sitare-vikrant-massey-joins-konkona-sen-sharma-bhumi-pednekars-film|url-status=live}}</ref> |- | ''गिन्नी वेड्स सनी'' | सनी सेठी | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1174994303703113732 |title=फिल्मिंग बिगिन्स इन #दिल्ली... #गिन्नीवेड्ससनी स्टार्स यामी गौतम अँड विक्रांत मॅसी... डायरेक्टेड बाय डेब्युटंट पुनीत खन्ना... प्रोड्युस्ड बाय विनोद बच्चन. |date=२० सप्टेंबर २०१८ |website=ट्विटर|access-date=२० सप्टेंबर २०१९|archive-date=२० सप्टेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20190920104647/https://twitter.com/taran_adarsh/status/1174994303703113732|url-status=live}}</ref> |- |rowspan="4"|२०२१ | ''रामप्रसाद की तेहरवी'' | राहुल जोशी | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |url=https://www.firstpost.com/entertainment/seema-pahwa-to-debut-as-director-with-film-starring-naseeruddin-shah-konkona-sen-manoj-pahwa-4878471.html |title=सीमा पाहवा टू डेब्यु अज डायरेक्टर विथ फिल्म स्टारिंग नसीरुद्दीन शाह, कोंकणा सेन, मनोज पाहवा |date=२ ऑगस्ट २०१८ |website=फर्स्टपोस्ट |language=en|access-date=९ सप्टेंबर २०१९|archive-date=१ ऑक्टोबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001053529/https://www.firstpost.com/entertainment/seema-pahwa-to-debut-as-director-with-film-starring-naseeruddin-shah-konkona-sen-manoj-pahwa-4878471.html|url-status=dead}}</ref> |- | ''स्विच'' | समर कपूर | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite news |url=https://www.indianexpress.com/article/entertainment/web-series/switchh-trailer-vikrant-massey-stars-in-this-outdated-con-movie-7220853 |title=स्विच ट्रेलर: विक्रांत मॅसी स्टार्स इन आउटडेटेड कॉन मूव्ही |work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=१० मार्च २०२१|archive-date=९ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309171026/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/switchh-trailer-vikrant-massey-stars-in-this-outdated-con-movie-7220853/|url-status=live}}</ref> |- | ''हसीन दिलरुबा'' | रिषभ "ऋशू" सक्सेना | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite news |title=इट्स अ रॅप फॉर तापसी पन्नू-विक्रांत मॅसीज 'हसीन दिलरुबा'! |url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-it-s-a-wrap-for-taapsee-pannu-vikrant-massey-s-haseen-dilruba-2853164 |access-date=२६ जानेवारी २०२१ |work=डेली न्यूज अँड एनालिसिस |date=२९ ऑक्टोबर २०२० |language=en |archive-date=२८ जानेवारी २०२१ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128163654/https://www.dnaindia.com/bollywood/report-it-s-a-wrap-for-taapsee-pannu-vikrant-massey-s-haseen-dilruba-2853164 |url-status=live}}</ref> |- | ''१४ फेरे'' | संजय "संजू" लाल सिंग | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/14-phere-trailer-out-vikrant-massey-and-kriti-kharbanda-7401027/lite/ |title=१४ फेरे ट्रेलर: विक्रांत मॅसी, कृती खरबंदा डिलिव्हर डबल द फन अज गौहर खान टर्न्स 'मेरिल स्ट्रीप ऑफ दिल्ली' |date=१३ जुलै २०२१|access-date=१४ जानेवारी २०२२|archive-date=१४ जानेवारी २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114125308/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/14-phere-trailer-out-vikrant-massey-and-kriti-kharbanda-7401027/lite/|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2"| २०२२ | ''लव्ह हॉस्टेल'' | अहमद शौकीन | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://www.news18.com/news/movies/vikrant-massey-sanya-malhotra-bobby-deol-starrer-love-hostel-wrap-up-shoot-4029791.html |title=विक्रांत मॅसी, सन्या मल्होत्रा, बॉबी देओल स्टारर लव्ह हॉस्टेल रॅप अप शूट |date=३१ जुलै २०२१ |work=न्यूज१८|access-date=३१ जुलै २०२१|archive-date=३१ जुलै २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731085525/https://www.news18.com/amp/news/movies/vikrant-massey-sanya-malhotra-bobby-deol-starrer-love-hostel-wrap-up-shoot-4029791.html|url-status=live}}</ref> |- | ''फॉरेन्सिक'' | जॉनी खन्ना | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/vikrant-massey-radhika-apte-start-shooting-for-forensic20210816121232/ |title=विक्रांत मॅसी, राधिका आपटे स्टार्ट शूटिंग फॉर 'फॉरेन्सिक'|access-date=२५ सप्टेंबर २०२१|archive-date=१७ ऑगस्ट २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210817053301/https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/vikrant-massey-radhika-apte-start-shooting-for-forensic20210816121232/|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="३"|२०२३ | ''गॅसलाईट'' | कपिल | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vikrant-massey-and-sara-ali-khan-kickstart-shooting-for-their-next-gaslight-in-gujarat/articleshow/90013618.cms |title=विक्रांत मॅसी अँड सारा अली खान स्टार्ट शूटिंग फॉर गॅसलाईट इन गुजरात |work=टाईम्स ऑफ इंडिया |date=५ मार्च २०२२}}</ref> |- | ''मुंबईकर'' | यंगस्टर | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/exclusive-vikrant-massey-on-working-in-vijay-sethupathi-starrer-mumbaikar/articleshow/83005205.cms |title=विक्रांत मॅसी ऑन वर्किंग इन विजय सेतुपती स्टारर मुंबईकर |website=द टाइम्स ऑफ इंडिया |date=२८ मे २०२१|access-date=१४ जानेवारी २०२२|archive-date=३ जानेवारी २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103023341/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/exclusive-vikrant-massey-on-working-in-vijay-sethupathi-starrer-mumbaikar/articleshow/83005205.cms|url-status=live}}</ref> |- | ''१२थ फेल'' | मनोज कुमार शर्मा | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vikrant-masseys-next-12th-fail-to-release-on-this-date/articleshow/101537691.cms |title=विक्रांत मॅसीज नेक्स्ट '१२थ फेल' टू रिलीज ऑन धिस डेट |work=टाईम्स ऑफ इंडिया |date=६ जुलै २०२३|access-date=२ जानेवारी २०२४|archive-date=३ जानेवारी २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103023359/https://jsc.mgid.com/t/i/til.timesofindia.com.1240522.js|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="४" |२०२४ | ''ब्लॅकआउट'' | लेनी डी'सूझा | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/blackout-first-poster-vikrant-massey-and-mouni-roy-starrer-thriller-to-release-on-this-date-1306438 |title=ब्लॅकआउट फर्स्ट पोस्टर: विक्रांत मॅसी अँड मौनी रॉय स्टारर थ्रिलर टू रिलीज ऑन धिस डेट |date=१७ मे २०२४ |website=पिंकव्हिला |access-date=१७ मे २०२४ |archive-date=१७ मे २०२४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517033312/https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/blackout-first-poster-vikrant-massey-and-mouni-roy-starrer-thriller-to-release-on-this-date-1306438 |url-status=dead }}</ref> |- | ''फिर आयी हसीन दिलरुबा'' | रिषभ "ऋशू" सक्सेना | | style="text-align: center;" |<ref name="Phir Aayi Hasseen Dillruba">{{cite web |title=तापसी पन्नू, आनंद एल राय, कनिका धिल्लों बिगिन द शूट फॉर फिर आयी हसीन दिलरुबा, टीज पोस्टर रिव्हिल |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/taapsee-pannu-aanand-l-rai-kanika-dhillon-begin-shoot-phir-aayi-haseen-dillruba-tease-poster-reveal/ |date=११ जानेवारी २०२३ |website=बॉलिवूड हंगामा|access-date=१३ जानेवारी २०२३|archive-date=१३ जानेवारी २०२३|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113021030/https://www.bollywoodhungama.com/news/features/taapsee-pannu-aanand-l-rai-kanika-dhillon-begin-shoot-phir-aayi-haseen-dillruba-tease-poster-reveal/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=इट्स अ रॅप फॉर तापसी पन्नू, विक्रांत मॅसीज फिर आयी हसीन दिलरुबा |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/its-a-wrap-for-taapsee-pannu-vikrant-masseys-phir-aayi-haseen-dilruba/article67658191.ece |date=११ जानेवारी २०२३ |website=द हिंदू|access-date=२२ डिसेंबर २०२३|archive-date=२० डिसेंबर २०२३|archive-url=https://web.archive.org/web/20231220142954/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/its-a-wrap-for-taapsee-pannu-vikrant-masseys-phir-aayi-haseen-dilruba/article67658191.ece/amp/|url-status=live}}</ref> |- | ''सेक्टर ३६'' | प्रेम सिंग | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/dinesh-vijans-sector-36-starring-vikrant-massey-deepak-dobriyal-goes-floor/ |title=दिनेश विजनचे सेक्टर ३६ स्टारिंग विक्रांत मॅसी अँड दीपक डोबरियाल गोज ऑन फ्लोर |work=बॉलिवूड हंगामा |date=१३ जून २०२२|access-date=१४ जून २०२२|archive-date=१४ जून २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614020649/https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/dinesh-vijans-sector-36-starring-vikrant-massey-deepak-dobriyal-goes-floor/|url-status=live}}</ref> |- | ''द साबरमती रिपोर्ट'' | समर कुमार | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web |last1=वर्मा |first1=साक्षी |title=द साबरमती रिपोर्ट: विक्रांत मॅसीज नेक्स्ट इज बेस्ड ऑन द २००२ साबरमती एक्सप्रेस फायर |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/news/the-sabarmati-report-vikrant-massey-s-next-is-based-on-the-2002-sabarmati-express-fire-2024-01-15-911982 |website=इंडिया टीव्ही |date=१५ जानेवारी २०२४ |access-date=१५ जानेवारी २०२४}}</ref> |- | २०२५ | ''आँखों की गुस्ताखियाँ'' | जहाँ | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |title=विक्रांत मॅसी अँड शनाया कपूर टू स्टार इन आँखों की गुस्ताखियाँ; फिल्मिंग बिगिन्स |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-shanaya-kapoor-to-star-in-aankhon-ki-gustaakhiyan-2624079-2024-10-27 |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२४ |website=इंडिया टुडे |language=en |date=२७ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- | २०२६ | ''ओ'रोमियो'' | मेहमूद कुरेशी "बिल्लू" |कॅमिओ अपिअरन्स | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |title= थ्रू देवा डिडंट परफॉर्म, आय हॅव्ह हाय होप्स विथ शाहिद कपूर्स नेक्स्ट बिगी. इफ मेड वेल, इट विल ब्लो एट द बॉक्स ऑफिस.; हाऊज द कास्टिंग? कमेंट डाउन. |url= https://www.threads.net/@filmybaapofficial/post/DFuuXDrT004 |access-date=१३ फेब्रुवारी २०२५ |website=थ्रेड्स |language=en |date=६ फेब्रुवारी २०२५}}</ref> |- | rowspan="२" |टीबीए | {{pending film|italic=yes|यार जिगरी}} | {{tba}} | पोस्ट-प्रडक्शन | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://www.mid-day.com/articles/vikrant-massey-sunny-singh-start-their-yaar-jigri-journey/19715167 |title=विक्रांत मॅसी, सनी सिंग स्टार्ट देअर यार जिगरी जर्नी |date=१७ ऑगस्ट २०१८ |website=मिड-डे|access-date=११ जानेवारी २०१९|archive-date=११ जानेवारी २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20190111182745/https://www.mid-day.com/articles/vikrant-massey-sunny-singh-start-their-yaar-jigri-journey/19715167|url-status=live}}</ref> |- | {{pending film|italic=yes|तलाकन में एक}} | {{tba}} | Post-production | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |date=१२ सप्टेंबर २०२३ |title=एक्स्क्लुझिव्ह: विक्रांत मॅसी अँड राशी खन्ना टू स्टार इन अ रोमँटिक लव्ह स्टोरी; डिटेल्स इनसाइड |url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/exclusives/exclusive-vikrant-massey-and-raashii-khanna-to-star-in-a-romantic-love-story-deets-inside-1242428 |access-date=७ नोव्हेंबर २०२३ |website=पिंकव्हिला |language=en |archive-date=२ नोव्हेंबर २०२३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102050310/https://www.pinkvilla.com/entertainment/exclusives/exclusive-vikrant-massey-and-raashii-khanna-to-star-in-a-romantic-love-story-deets-inside-1242428 |url-status=live}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९८७ मधील जन्म]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:भारतीय नृत्यदिग्दर्शक]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिमाचल प्रदेशमधील व्यक्ती]] jhm2s0w2aajkprsjynpp8mg2s83hgu8 2686217 2686216 2026-05-27T04:34:37Z संतोष गोरे 135680 /* चित्रपट */ 2686217 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''विक्रांत मॅसी''' ([[३ एप्रिल]], [[इ.स. १९८७|१९८७]]) हा एक भारतीय अभिनेता आहे, जो हिंदी दूरदर्शन, [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपट]] आणि वेब मालिकांमध्ये काम करतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vikrant-massey-and-sheetal-thakur-register-their-marriage-read-details/articleshow/89573894.cms|title=Vikrant Massey and Sheetal Thakur registered their marriage today: Report - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo|title=Vikrant Massey, the dancing star!|date=26 June 2011|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130707155519/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo|archive-date=7 July 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130707155519/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo |date=2013-07-07 }}</ref> ''धूम मचाओ धूम'' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/vikrant-masseys-journey-from-a-versova-cafe-to-the-arclights/articleshow/67017732.cms|title=Vikrant Massey's journey from a Versova cafe to the arclights|date=December 10, 2018|website=Mumbai Mirror|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181217154646/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/vikrant-masseys-journey-from-a-versova-cafe-to-the-arclights/articleshow/67017732.cms|archive-date=17 December 2018|access-date=2018-12-17}}</ref> मधील आमिर हसनच्या भूमिकेतून त्याने अभिनय क्षेत्रात पदार्पण केले आणि ''धरम वीर'', ''बाबा ऐसा वर ढूंढो'' आणि ''कुबूल है'' मधील भूमिकांमुळे तो नावारूपाला आला. <ref name="times13">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip|title=Vikrant Massey tressed for Qubool Hai|date=8 June 2013|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130611075945/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip|archive-date=11 June 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611075945/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip |date=2013-06-11 }}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show|title=Juhi's the best actress: Vikrant Massey|date=10 December 2010|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130707155520/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show|archive-date=7 July 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130707155520/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show |date=2013-07-07 }}</ref> हिंदी दूरदर्शनवरील यशानंतर, मॅसीने ''लुटेरा'' (२०१३) मधून चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले आणि ''[[दिल धडकने दो]]'' (२०१५) आणि ''हाफ गर्लफ्रेंड'' (२०१७) सारख्या चित्रपटांमधील सहाय्यक भूमिकांतून तो दिसला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/first-first-day-shot-i-thought-id-be-yelled-at-for-hitting-the-fi-lms-hero/articleshow/73991639.cms|title=First Day First Shot: Vikrant Massey recalls his time as a newbie on the sets of Ranveer Singh and Sonakshi Sinha-starrer Lootera|date=February 7, 2020|website=Mumbai Mirror|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716224303/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/first-first-day-shot-i-thought-id-be-yelled-at-for-hitting-the-fi-lms-hero/articleshow/73991639.cms|archive-date=16 July 2020|access-date=2020-05-20}}</ref> ''ए डेथ इन द गुंज'' (२०१७) आणि ''छपाक'' (२०२०) मधील मुख्य भूमिकांसाठी त्याने समीक्षकांची प्रशंसा मिळवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-masey-a-death-in-gunj-getting-his-act-together-4371633/|title=getting his act together|date=13 November 2016|website=द इंडियन एक्सप्रेस|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721150720/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-masey-a-death-in-gunj-getting-his-act-together-4371633/|archive-date=21 July 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/vikrant-massey-to-star-opposite-deepika-padukone-in-film-based-on-laxmi-agarwal-it-s-called-chhapaak/333367|title=Vikrant Massey to star opposite Deepika Padukone in film based on Laxmi Agarwal, it's called Chhapaak {{!}} Bollywood News|website=www.timesnownews.com|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091101/https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/vikrant-massey-to-star-opposite-deepika-padukone-in-film-based-on-laxmi-agarwal-it-s-called-chhapaak/333367|archive-date=27 March 2019|access-date=2018-12-20}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-says-deepika-padukone-has-has-given-her-all-emptied-herself-for-chhapaak/story-2h7KXBR1fBW3XGvPVcENOP.html|title=Vikrant Massey says Deepika Padukone 'has given her all, emptied herself' for Chhapaak|date=2020-01-05|website=Hindustan Times|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303190335/https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-says-deepika-padukone-has-has-given-her-all-emptied-herself-for-chhapaak/story-2h7KXBR1fBW3XGvPVcENOP.html|archive-date=3 March 2020|access-date=2020-05-20}}</ref> ''[[मिर्झापूर (दूरचित्रवाणी मालिका)|मिर्झापूर]]'' (२०१८) आणि ''ब्रोकन बट ब्यूटीफुल'' (२०१८-२०१९) या लोकप्रिय वेब मालिकांतील त्याच्या प्रमुख भूमिकांसाठी त्याने खूप प्रशंसा मिळवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/broken-but-beautiful-actor-vikrant-massey-ekta-kapoor-5468853/|title=Broken But Beautiful actor Vikrant Massey: Ekta has a magic wand to crack successful love stories|date=2018-11-28|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129124305/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/broken-but-beautiful-actor-vikrant-massey-ekta-kapoor-5468853/|archive-date=29 November 2018|access-date=2019-01-02}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/vikrant-massey-on-mirzapur-amazon-prime-video-5449948/|title=Vikrant Massey: Mirzapur is not only about gangsters, action or violence|date=2018-11-18|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220230420/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/vikrant-massey-on-mirzapur-amazon-prime-video-5449948/|archive-date=20 December 2018|access-date=2018-12-20}}</ref> विक्रांतने रोमँटिक विनोदी चित्रपट ''डॉली किट्टी और वो चमकते सितारे'' (२०२०) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-yami-gautam-s-film-ginny-weds-sunny-goes-on-floors-in-delhi-see-pic-1601398-2019-09-20|title=Vikrant Massey and Yami Gautam's film Ginny Weds Sunny goes on floors in Delhi. See pic|date=20 September 2019|website=India Today|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927145642/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-yami-gautam-s-film-ginny-weds-sunny-goes-on-floors-in-delhi-see-pic-1601398-2019-09-20|archive-date=27 September 2019|access-date=27 September 2019}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.netflix.com/title/81294132|title=Ginny Weds Sunny {{!}} Netflix Official Site|website=www.netflix.com|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004062836/https://www.netflix.com/title/81294132|archive-date=4 October 2020|access-date=2020-09-24}}</ref> आणि रहस्य थरारपट ''हसीन दिलरुबा'' (२०२१) यांसारख्या प्रशंसित चित्रपटांत काम केले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/movies/dont-believe-in-institution-of-marriage-did-it-for-visa-radhika-apte-2993717.html|title=Is Vikrant Massey Replacing Netflix's Obsession with Radhika Apte? Watch Video|date=22 October 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/vikrant-massey-movie-star-in-the-making-1712141|title=Vikrant Massey: Movie Star In The Making|website=NDTV.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811170937/https://www.ndtv.com/india-news/vikrant-massey-movie-star-in-the-making-1712141|archive-date=11 August 2019|access-date=2020-05-27}}</ref> == अभिनय सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" text-align: center; |- ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | चित्रपट ! scope="col" | भूमिका ! scope="col" class="unsortable" | नोंद ! scope="col" class="unsortable" | संदर्भ |- | २०१३ | ''लुटेरा'' | देवदास "देव" मुखर्जी | | style="text-align: center;" |<ref>{{साईट वेब |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-didn-t-get-a-script-for-lootera-and-dil-dhadakne-do-here-s-why-he-still-said-yes/story-jf9vHWkLawIbPptPigkkqI.html |title=विक्रांत मॅसी डिडंट गेट अ स्क्रिप्ट फॉर लुटेरा अँड दिल धडकने दो. हिअर्स व्हाय ही स्टील सेड येस |date=२ जानेवारी २०१८ |website=हिंदुस्तान टाइम्स|access-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209080128/https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-didn-t-get-a-script-for-lootera-and-dil-dhadakne-do-here-s-why-he-still-said-yes/story-jf9vHWkLawIbPptPigkkqI.html|url-status=live}}</ref> |- | २०१५ | ''दिल धडकने दो'' | राणा खन्ना | | style="text-align: center;" |<ref>{{साईट वेब |url=https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/vikrant-massey/ |title=विक्रांत मॅसी मूव्हीज लिस्ट &#१२४; विक्रांत मॅसी अपकमिंग मूव्हीज |website=बॉलिवूड हंगामा |access-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209080200/https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/vikrant-massey/|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="3" | २०१७ | ''अ डेथ इन द गंज'' | श्यामल "शूटू" चॅटर्जी | | style="text-align: center;" |<ref>{{साईट वेब |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/a-death-in-the-gunj/cast/ |title=अ डेथ in द गंज कास्ट लिस्ट &#१२४; अ डेथ इन द गंज मूव्ही स्टार कास्ट &#१२४; रिलीज डेट &#१२४; मूव्ही ट्रेलर &#१२४; रिव्ह्यू |website=बॉलिवूड हंगामा |date=२ जून २०१७ |access-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209080123/https://www.bollywoodhungama.com/movie/a-death-in-the-gunj/cast/|url-status=live}}</ref> |- | ''हाफ गर्लफ्रेंड'' | शैलेश पांडे | | style="text-align: center;" |<ref>{{साईट वेब |url=https://urbanasian.com/featured/2017/04/half-girlfriend-trailer-the-best-part-about-it-is-vikrant-massey/ |title='हाफ गर्लफ्रेंड' ट्रेलर: द बेस्ट पार्ट अबाऊट इट इज विक्रांत मॅसी! |date=१० एप्रिल २०१७ |website=अर्बन एशियन|access-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209080135/https://urbanasian.com/featured/2017/04/half-girlfriend-trailer-the-best-part-about-it-is-vikrant-massey/|url-status=live}}</ref> |- | ''लिपस्टिक अंडर माय बुरखा'' | अर्शद सुंबली | | style="text-align: center;" |<ref>{{साईट वेब |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/240217/vikrant-massey-says-cbfc-rejection-of-lipstick-under-my-burkha-baffling.html |title=विक्रांत मॅसी सेज सीबीएफसी रिजेक्शन ऑफ लिपस्टिक अंडर माय बुरखा बॅफ्लिंग |date=२४ फेब्रुवारी २०१७ |website=डेक्कन क्रॉनिकल|access-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209080143/https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/240217/vikrant-massey-says-cbfc-rejection-of-lipstick-under-my-burkha-baffling.html|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="4" |२०२० | ''छपाक'' | अमोल गुप्ता | | style="text-align: center;" |<ref>{{साइट न्यूज |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/chhapaak-vikrant-massey-looking-forward-to-working-with-deepika-padukone/articleshow/67268345.cms |title='छपाक': विक्रांत मॅसी लुकिंग फॉरवर्ड टू वर्किंग विथ दीपिका पडुकोण – टाइम्स ऑफ इंडिया |website=द टाइम्स ऑफ इंडिया |date=२७ डिसेंबर २०१८ |access-date=२ जानेवारी २०१९|archive-date=२७ डिसेंबर २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20181227173041/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/chhapaak-vikrant-massey-looking-forward-to-working-with-deepika-padukone/articleshow/67268345.cms|url-status=live}}</ref> |- | ''कार्गो'' | प्रहस्त तावडे | | style="text-align: center;" |<ref>{{साइट न्यूज |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/shweta-tripathi-and-vikrant-massey-to-play-astronauts-in-cargo/articleshow/66529614.cms |title=श्वेता त्रिपाठी अँड विक्रांत मॅसी टू प्ले ॲस्ट्रोनॉट्स इन 'कार्गो' – टाइम्स ऑफ इंडिया |website=द टाइम्स ऑफ इंडिया |date=६ नोव्हेंबर २०१८ |access-date=११ जानेवारी २०१९|archive-date=१८ फेब्रुवारी २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218074140/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/shweta-tripathi-and-vikrant-massey-to-play-astronauts-in-cargo/articleshow/66529614.cms|url-status=live}}</ref> |- | ''डॉली किटी और वो चमकते सितारे'' | प्रदीप कुशवाहा | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://boxofficeindia.co.in/dolly-kitty-aur-woh-chamakte-sitare-vikrant-massey-joins-konkona-sen-sharma-bhumi-pednekars-film |title=डॉली किटी और वो चमकते सितारे: विक्रांत मॅसी जॉइन्स कोंकणा सेन शर्मा, भूमी पेडणेकर्स फिल्म |date=२ नोव्हेंबर २०१८ |website=बॉक्स ऑफिस इंडिया|access-date=१५ नोव्हेंबर २०१८|archive-date=१५ नोव्हेंबर २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20181115200641/https://boxofficeindia.co.in/dolly-kitty-aur-woh-chamakte-sitare-vikrant-massey-joins-konkona-sen-sharma-bhumi-pednekars-film|url-status=live}}</ref> |- | ''गिन्नी वेड्स सनी'' | सनी सेठी | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1174994303703113732 |title=फिल्मिंग बिगिन्स इन #दिल्ली... #गिन्नीवेड्ससनी स्टार्स यामी गौतम अँड विक्रांत मॅसी... डायरेक्टेड बाय डेब्युटंट पुनीत खन्ना... प्रोड्युस्ड बाय विनोद बच्चन. |date=२० सप्टेंबर २०१८ |website=ट्विटर|access-date=२० सप्टेंबर २०१९|archive-date=२० सप्टेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20190920104647/https://twitter.com/taran_adarsh/status/1174994303703113732|url-status=live}}</ref> |- |rowspan="4"|२०२१ | ''रामप्रसाद की तेहरवी'' | राहुल जोशी | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |url=https://www.firstpost.com/entertainment/seema-pahwa-to-debut-as-director-with-film-starring-naseeruddin-shah-konkona-sen-manoj-pahwa-4878471.html |title=सीमा पाहवा टू डेब्यु अज डायरेक्टर विथ फिल्म स्टारिंग नसीरुद्दीन शाह, कोंकणा सेन, मनोज पाहवा |date=२ ऑगस्ट २०१८ |website=फर्स्टपोस्ट |language=en|access-date=९ सप्टेंबर २०१९|archive-date=१ ऑक्टोबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001053529/https://www.firstpost.com/entertainment/seema-pahwa-to-debut-as-director-with-film-starring-naseeruddin-shah-konkona-sen-manoj-pahwa-4878471.html|url-status=dead}}</ref> |- | ''स्विच'' | समर कपूर | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite news |url=https://www.indianexpress.com/article/entertainment/web-series/switchh-trailer-vikrant-massey-stars-in-this-outdated-con-movie-7220853 |title=स्विच ट्रेलर: विक्रांत मॅसी स्टार्स इन आउटडेटेड कॉन मूव्ही |work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=१० मार्च २०२१|archive-date=९ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309171026/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/switchh-trailer-vikrant-massey-stars-in-this-outdated-con-movie-7220853/|url-status=live}}</ref> |- | ''हसीन दिलरुबा'' | रिषभ "ऋशू" सक्सेना | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite news |title=इट्स अ रॅप फॉर तापसी पन्नू-विक्रांत मॅसीज 'हसीन दिलरुबा'! |url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-it-s-a-wrap-for-taapsee-pannu-vikrant-massey-s-haseen-dilruba-2853164 |access-date=२६ जानेवारी २०२१ |work=डेली न्यूज अँड एनालिसिस |date=२९ ऑक्टोबर २०२० |language=en |archive-date=२८ जानेवारी २०२१ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128163654/https://www.dnaindia.com/bollywood/report-it-s-a-wrap-for-taapsee-pannu-vikrant-massey-s-haseen-dilruba-2853164 |url-status=live}}</ref> |- | ''१४ फेरे'' | संजय "संजू" लाल सिंग | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/14-phere-trailer-out-vikrant-massey-and-kriti-kharbanda-7401027/lite/ |title=१४ फेरे ट्रेलर: विक्रांत मॅसी, कृती खरबंदा डिलिव्हर डबल द फन अज गौहर खान टर्न्स 'मेरिल स्ट्रीप ऑफ दिल्ली' |date=१३ जुलै २०२१|access-date=१४ जानेवारी २०२२|archive-date=१४ जानेवारी २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114125308/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/14-phere-trailer-out-vikrant-massey-and-kriti-kharbanda-7401027/lite/|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2"| २०२२ | ''लव्ह हॉस्टेल'' | अहमद शौकीन | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://www.news18.com/news/movies/vikrant-massey-sanya-malhotra-bobby-deol-starrer-love-hostel-wrap-up-shoot-4029791.html |title=विक्रांत मॅसी, सन्या मल्होत्रा, बॉबी देओल स्टारर लव्ह हॉस्टेल रॅप अप शूट |date=३१ जुलै २०२१ |work=न्यूज१८|access-date=३१ जुलै २०२१|archive-date=३१ जुलै २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731085525/https://www.news18.com/amp/news/movies/vikrant-massey-sanya-malhotra-bobby-deol-starrer-love-hostel-wrap-up-shoot-4029791.html|url-status=live}}</ref> |- | ''फॉरेन्सिक'' | जॉनी खन्ना | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/vikrant-massey-radhika-apte-start-shooting-for-forensic20210816121232/ |title=विक्रांत मॅसी, राधिका आपटे स्टार्ट शूटिंग फॉर 'फॉरेन्सिक'|access-date=२५ सप्टेंबर २०२१|archive-date=१७ ऑगस्ट २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210817053301/https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/vikrant-massey-radhika-apte-start-shooting-for-forensic20210816121232/|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="3"|२०२३ | ''गॅसलाईट'' | कपिल | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vikrant-massey-and-sara-ali-khan-kickstart-shooting-for-their-next-gaslight-in-gujarat/articleshow/90013618.cms |title=विक्रांत मॅसी अँड सारा अली खान स्टार्ट शूटिंग फॉर गॅसलाईट इन गुजरात |work=टाईम्स ऑफ इंडिया |date=५ मार्च २०२२}}</ref> |- | ''मुंबईकर'' | यंगस्टर | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/exclusive-vikrant-massey-on-working-in-vijay-sethupathi-starrer-mumbaikar/articleshow/83005205.cms |title=विक्रांत मॅसी ऑन वर्किंग इन विजय सेतुपती स्टारर मुंबईकर |website=द टाइम्स ऑफ इंडिया |date=२८ मे २०२१|access-date=१४ जानेवारी २०२२|archive-date=३ जानेवारी २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103023341/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/exclusive-vikrant-massey-on-working-in-vijay-sethupathi-starrer-mumbaikar/articleshow/83005205.cms|url-status=live}}</ref> |- | ''१२थ फेल'' | मनोज कुमार शर्मा | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vikrant-masseys-next-12th-fail-to-release-on-this-date/articleshow/101537691.cms |title=विक्रांत मॅसीज नेक्स्ट '१२थ फेल' टू रिलीज ऑन धिस डेट |work=टाईम्स ऑफ इंडिया |date=६ जुलै २०२३|access-date=२ जानेवारी २०२४|archive-date=३ जानेवारी २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103023359/https://jsc.mgid.com/t/i/til.timesofindia.com.1240522.js|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="4" |२०२४ | ''ब्लॅकआउट'' | लेनी डी'सूझा | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/blackout-first-poster-vikrant-massey-and-mouni-roy-starrer-thriller-to-release-on-this-date-1306438 |title=ब्लॅकआउट फर्स्ट पोस्टर: विक्रांत मॅसी अँड मौनी रॉय स्टारर थ्रिलर टू रिलीज ऑन धिस डेट |date=१७ मे २०२४ |website=पिंकव्हिला |access-date=१७ मे २०२४ |archive-date=१७ मे २०२४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517033312/https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/blackout-first-poster-vikrant-massey-and-mouni-roy-starrer-thriller-to-release-on-this-date-1306438 |url-status=dead }}</ref> |- | ''फिर आयी हसीन दिलरुबा'' | रिषभ "ऋशू" सक्सेना | | style="text-align: center;" |<ref name="Phir Aayi Hasseen Dillruba">{{cite web |title=तापसी पन्नू, आनंद एल राय, कनिका धिल्लों बिगिन द शूट फॉर फिर आयी हसीन दिलरुबा, टीज पोस्टर रिव्हिल |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/taapsee-pannu-aanand-l-rai-kanika-dhillon-begin-shoot-phir-aayi-haseen-dillruba-tease-poster-reveal/ |date=११ जानेवारी २०२३ |website=बॉलिवूड हंगामा|access-date=१३ जानेवारी २०२३|archive-date=१३ जानेवारी २०२३|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113021030/https://www.bollywoodhungama.com/news/features/taapsee-pannu-aanand-l-rai-kanika-dhillon-begin-shoot-phir-aayi-haseen-dillruba-tease-poster-reveal/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=इट्स अ रॅप फॉर तापसी पन्नू, विक्रांत मॅसीज फिर आयी हसीन दिलरुबा |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/its-a-wrap-for-taapsee-pannu-vikrant-masseys-phir-aayi-haseen-dilruba/article67658191.ece |date=११ जानेवारी २०२३ |website=द हिंदू|access-date=२२ डिसेंबर २०२३|archive-date=२० डिसेंबर २०२३|archive-url=https://web.archive.org/web/20231220142954/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/its-a-wrap-for-taapsee-pannu-vikrant-masseys-phir-aayi-haseen-dilruba/article67658191.ece/amp/|url-status=live}}</ref> |- | ''सेक्टर ३६'' | प्रेम सिंग | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/dinesh-vijans-sector-36-starring-vikrant-massey-deepak-dobriyal-goes-floor/ |title=दिनेश विजनचे सेक्टर ३६ स्टारिंग विक्रांत मॅसी अँड दीपक डोबरियाल गोज ऑन फ्लोर |work=बॉलिवूड हंगामा |date=१३ जून २०२२|access-date=१४ जून २०२२|archive-date=१४ जून २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614020649/https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/dinesh-vijans-sector-36-starring-vikrant-massey-deepak-dobriyal-goes-floor/|url-status=live}}</ref> |- | ''द साबरमती रिपोर्ट'' | समर कुमार | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web |last1=वर्मा |first1=साक्षी |title=द साबरमती रिपोर्ट: विक्रांत मॅसीज नेक्स्ट इज बेस्ड ऑन द २००२ साबरमती एक्सप्रेस फायर |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/news/the-sabarmati-report-vikrant-massey-s-next-is-based-on-the-2002-sabarmati-express-fire-2024-01-15-911982 |website=इंडिया टीव्ही |date=१५ जानेवारी २०२४ |access-date=१५ जानेवारी २०२४}}</ref> |- | २०२५ | ''आँखों की गुस्ताखियाँ'' | जहाँ | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |title=विक्रांत मॅसी अँड शनाया कपूर टू स्टार इन आँखों की गुस्ताखियाँ; फिल्मिंग बिगिन्स |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-shanaya-kapoor-to-star-in-aankhon-ki-gustaakhiyan-2624079-2024-10-27 |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२४ |website=इंडिया टुडे |language=en |date=२७ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- | २०२६ | ''ओ'रोमियो'' | मेहमूद कुरेशी "बिल्लू" |कॅमिओ अपिअरन्स | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |title= थ्रू देवा डिडंट परफॉर्म, आय हॅव्ह हाय होप्स विथ शाहिद कपूर्स नेक्स्ट बिगी. इफ मेड वेल, इट विल ब्लो एट द बॉक्स ऑफिस.; हाऊज द कास्टिंग? कमेंट डाउन. |url= https://www.threads.net/@filmybaapofficial/post/DFuuXDrT004 |access-date=१३ फेब्रुवारी २०२५ |website=थ्रेड्स |language=en |date=६ फेब्रुवारी २०२५}}</ref> |- | rowspan="2" |टीबीए | {{pending film|italic=yes|यार जिगरी}} | {{tba}} | पोस्ट-प्रडक्शन | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://www.mid-day.com/articles/vikrant-massey-sunny-singh-start-their-yaar-jigri-journey/19715167 |title=विक्रांत मॅसी, सनी सिंग स्टार्ट देअर यार जिगरी जर्नी |date=१७ ऑगस्ट २०१८ |website=मिड-डे|access-date=११ जानेवारी २०१९|archive-date=११ जानेवारी २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20190111182745/https://www.mid-day.com/articles/vikrant-massey-sunny-singh-start-their-yaar-jigri-journey/19715167|url-status=live}}</ref> |- | {{pending film|italic=yes|तलाकन में एक}} | {{tba}} | Post-production | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |date=१२ सप्टेंबर २०२३ |title=एक्स्क्लुझिव्ह: विक्रांत मॅसी अँड राशी खन्ना टू स्टार इन अ रोमँटिक लव्ह स्टोरी; डिटेल्स इनसाइड |url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/exclusives/exclusive-vikrant-massey-and-raashii-khanna-to-star-in-a-romantic-love-story-deets-inside-1242428 |access-date=७ नोव्हेंबर २०२३ |website=पिंकव्हिला |language=en |archive-date=२ नोव्हेंबर २०२३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102050310/https://www.pinkvilla.com/entertainment/exclusives/exclusive-vikrant-massey-and-raashii-khanna-to-star-in-a-romantic-love-story-deets-inside-1242428 |url-status=live}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९८७ मधील जन्म]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:भारतीय नृत्यदिग्दर्शक]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिमाचल प्रदेशमधील व्यक्ती]] r5mgj4nz34vf5il8mbudmanxvmgkw5b 2686218 2686217 2026-05-27T04:38:12Z संतोष गोरे 135680 2686218 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''विक्रांत मॅसी''' ([[३ एप्रिल]], [[इ.स. १९८७|१९८७]]) हा एक भारतीय अभिनेता आहे, जो हिंदी दूरदर्शन, [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपट]] आणि वेब मालिकांमध्ये काम करतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vikrant-massey-and-sheetal-thakur-register-their-marriage-read-details/articleshow/89573894.cms|title=Vikrant Massey and Sheetal Thakur registered their marriage today: Report - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo|title=Vikrant Massey, the dancing star!|date=26 June 2011|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130707155519/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo|archive-date=7 July 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130707155519/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-26/tv/29705939_1_dancing-star-vikrant-massey-baba-aiso-varr-dhoondo |date=2013-07-07 }}</ref> ''धूम मचाओ धूम'' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/vikrant-masseys-journey-from-a-versova-cafe-to-the-arclights/articleshow/67017732.cms|title=Vikrant Massey's journey from a Versova cafe to the arclights|date=December 10, 2018|website=Mumbai Mirror|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181217154646/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/vikrant-masseys-journey-from-a-versova-cafe-to-the-arclights/articleshow/67017732.cms|archive-date=17 December 2018|access-date=2018-12-17}}</ref> मधील आमिर हसनच्या भूमिकेतून त्याने अभिनय क्षेत्रात पदार्पण केले आणि ''धरम वीर'', ''बाबा ऐसा वर ढूंढो'' आणि ''कुबूल है'' मधील भूमिकांमुळे तो नावारूपाला आला. <ref name="times13">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip|title=Vikrant Massey tressed for Qubool Hai|date=8 June 2013|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130611075945/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip|archive-date=11 June 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611075945/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-08/tv/39833380_1_character-qubool-hai-grip |date=2013-06-11 }}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show|title=Juhi's the best actress: Vikrant Massey|date=10 December 2010|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130707155520/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show|archive-date=7 July 2013|access-date=7 July 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130707155520/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-10/tv/28224724_1_vikrant-massey-character-show |date=2013-07-07 }}</ref> हिंदी दूरदर्शनवरील यशानंतर, मॅसीने ''लुटेरा'' (२०१३) मधून चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले आणि ''[[दिल धडकने दो]]'' (२०१५) आणि ''हाफ गर्लफ्रेंड'' (२०१७) सारख्या चित्रपटांमधील सहाय्यक भूमिकांतून तो दिसला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/first-first-day-shot-i-thought-id-be-yelled-at-for-hitting-the-fi-lms-hero/articleshow/73991639.cms|title=First Day First Shot: Vikrant Massey recalls his time as a newbie on the sets of Ranveer Singh and Sonakshi Sinha-starrer Lootera|date=February 7, 2020|website=Mumbai Mirror|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716224303/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/first-first-day-shot-i-thought-id-be-yelled-at-for-hitting-the-fi-lms-hero/articleshow/73991639.cms|archive-date=16 July 2020|access-date=2020-05-20}}</ref> ''ए डेथ इन द गुंज'' (२०१७) आणि ''छपाक'' (२०२०) मधील मुख्य भूमिकांसाठी त्याने समीक्षकांची प्रशंसा मिळवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-masey-a-death-in-gunj-getting-his-act-together-4371633/|title=getting his act together|date=13 November 2016|website=द इंडियन एक्सप्रेस|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721150720/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vikrant-masey-a-death-in-gunj-getting-his-act-together-4371633/|archive-date=21 July 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/vikrant-massey-to-star-opposite-deepika-padukone-in-film-based-on-laxmi-agarwal-it-s-called-chhapaak/333367|title=Vikrant Massey to star opposite Deepika Padukone in film based on Laxmi Agarwal, it's called Chhapaak {{!}} Bollywood News|website=www.timesnownews.com|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091101/https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/vikrant-massey-to-star-opposite-deepika-padukone-in-film-based-on-laxmi-agarwal-it-s-called-chhapaak/333367|archive-date=27 March 2019|access-date=2018-12-20}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-says-deepika-padukone-has-has-given-her-all-emptied-herself-for-chhapaak/story-2h7KXBR1fBW3XGvPVcENOP.html|title=Vikrant Massey says Deepika Padukone 'has given her all, emptied herself' for Chhapaak|date=2020-01-05|website=Hindustan Times|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303190335/https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-says-deepika-padukone-has-has-given-her-all-emptied-herself-for-chhapaak/story-2h7KXBR1fBW3XGvPVcENOP.html|archive-date=3 March 2020|access-date=2020-05-20}}</ref> ''[[मिर्झापूर (दूरचित्रवाणी मालिका)|मिर्झापूर]]'' (२०१८) आणि ''ब्रोकन बट ब्यूटीफुल'' (२०१८-२०१९) या लोकप्रिय वेब मालिकांतील त्याच्या प्रमुख भूमिकांसाठी त्याने खूप प्रशंसा मिळवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/broken-but-beautiful-actor-vikrant-massey-ekta-kapoor-5468853/|title=Broken But Beautiful actor Vikrant Massey: Ekta has a magic wand to crack successful love stories|date=2018-11-28|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129124305/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/broken-but-beautiful-actor-vikrant-massey-ekta-kapoor-5468853/|archive-date=29 November 2018|access-date=2019-01-02}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/vikrant-massey-on-mirzapur-amazon-prime-video-5449948/|title=Vikrant Massey: Mirzapur is not only about gangsters, action or violence|date=2018-11-18|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220230420/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/vikrant-massey-on-mirzapur-amazon-prime-video-5449948/|archive-date=20 December 2018|access-date=2018-12-20}}</ref> विक्रांतने रोमँटिक विनोदी चित्रपट ''डॉली किट्टी और वो चमकते सितारे'' (२०२०) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-yami-gautam-s-film-ginny-weds-sunny-goes-on-floors-in-delhi-see-pic-1601398-2019-09-20|title=Vikrant Massey and Yami Gautam's film Ginny Weds Sunny goes on floors in Delhi. See pic|date=20 September 2019|website=India Today|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927145642/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-yami-gautam-s-film-ginny-weds-sunny-goes-on-floors-in-delhi-see-pic-1601398-2019-09-20|archive-date=27 September 2019|access-date=27 September 2019}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.netflix.com/title/81294132|title=Ginny Weds Sunny {{!}} Netflix Official Site|website=www.netflix.com|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004062836/https://www.netflix.com/title/81294132|archive-date=4 October 2020|access-date=2020-09-24}}</ref> आणि रहस्य थरारपट ''हसीन दिलरुबा'' (२०२१) यांसारख्या प्रशंसित चित्रपटांत काम केले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/movies/dont-believe-in-institution-of-marriage-did-it-for-visa-radhika-apte-2993717.html|title=Is Vikrant Massey Replacing Netflix's Obsession with Radhika Apte? Watch Video|date=22 October 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/vikrant-massey-movie-star-in-the-making-1712141|title=Vikrant Massey: Movie Star In The Making|website=NDTV.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811170937/https://www.ndtv.com/india-news/vikrant-massey-movie-star-in-the-making-1712141|archive-date=11 August 2019|access-date=2020-05-27}}</ref> == अभिनय सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" text-align: center; |- ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | चित्रपट ! scope="col" | भूमिका ! scope="col" class="unsortable" | नोंद ! scope="col" class="unsortable" | संदर्भ |- | २०१३ | ''लुटेरा'' | देवदास "देव" मुखर्जी | | style="text-align: center;" |<ref>{{साईट वेब |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-didn-t-get-a-script-for-lootera-and-dil-dhadakne-do-here-s-why-he-still-said-yes/story-jf9vHWkLawIbPptPigkkqI.html |title=विक्रांत मॅसी डिडंट गेट अ स्क्रिप्ट फॉर लुटेरा अँड दिल धडकने दो. हिअर्स व्हाय ही स्टील सेड येस |date=२ जानेवारी २०१८ |website=हिंदुस्तान टाइम्स|access-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209080128/https://www.hindustantimes.com/bollywood/vikrant-massey-didn-t-get-a-script-for-lootera-and-dil-dhadakne-do-here-s-why-he-still-said-yes/story-jf9vHWkLawIbPptPigkkqI.html|url-status=live}}</ref> |- | २०१५ | ''दिल धडकने दो'' | राणा खन्ना | | style="text-align: center;" |<ref>{{साईट वेब |url=https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/vikrant-massey/ |title=विक्रांत मॅसी मूव्हीज लिस्ट &#१२४; विक्रांत मॅसी अपकमिंग मूव्हीज |website=बॉलिवूड हंगामा |access-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209080200/https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/vikrant-massey/|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="3" | २०१७ | ''अ डेथ इन द गंज'' | श्यामल "शूटू" चॅटर्जी | | style="text-align: center;" |<ref>{{साईट वेब |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/a-death-in-the-gunj/cast/ |title=अ डेथ in द गंज कास्ट लिस्ट &#१२४; अ डेथ इन द गंज मूव्ही स्टार कास्ट &#१२४; रिलीज डेट &#१२४; मूव्ही ट्रेलर &#१२४; रिव्ह्यू |website=बॉलिवूड हंगामा |date=२ जून २०१७ |access-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209080123/https://www.bollywoodhungama.com/movie/a-death-in-the-gunj/cast/|url-status=live}}</ref> |- | ''हाफ गर्लफ्रेंड'' | शैलेश पांडे | | style="text-align: center;" |<ref>{{साईट वेब |url=https://urbanasian.com/featured/2017/04/half-girlfriend-trailer-the-best-part-about-it-is-vikrant-massey/ |title='हाफ गर्लफ्रेंड' ट्रेलर: द बेस्ट पार्ट अबाऊट इट इज विक्रांत मॅसी! |date=१० एप्रिल २०१७ |website=अर्बन एशियन|access-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209080135/https://urbanasian.com/featured/2017/04/half-girlfriend-trailer-the-best-part-about-it-is-vikrant-massey/|url-status=live}}</ref> |- | ''लिपस्टिक अंडर माय बुरखा'' | अर्शद सुंबली | | style="text-align: center;" |<ref>{{साईट वेब |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/240217/vikrant-massey-says-cbfc-rejection-of-lipstick-under-my-burkha-baffling.html |title=विक्रांत मॅसी सेज सीबीएफसी रिजेक्शन ऑफ लिपस्टिक अंडर माय बुरखा बॅफ्लिंग |date=२४ फेब्रुवारी २०१७ |website=डेक्कन क्रॉनिकल|access-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-date=९ डिसेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209080143/https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/240217/vikrant-massey-says-cbfc-rejection-of-lipstick-under-my-burkha-baffling.html|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="4" |२०२० | ''छपाक'' | अमोल गुप्ता | | style="text-align: center;" |<ref>{{साइट न्यूज |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/chhapaak-vikrant-massey-looking-forward-to-working-with-deepika-padukone/articleshow/67268345.cms |title='छपाक': विक्रांत मॅसी लुकिंग फॉरवर्ड टू वर्किंग विथ दीपिका पडुकोण – टाइम्स ऑफ इंडिया |website=द टाइम्स ऑफ इंडिया |date=२७ डिसेंबर २०१८ |access-date=२ जानेवारी २०१९|archive-date=२७ डिसेंबर २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20181227173041/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/chhapaak-vikrant-massey-looking-forward-to-working-with-deepika-padukone/articleshow/67268345.cms|url-status=live}}</ref> |- | ''कार्गो'' | प्रहस्त तावडे | | style="text-align: center;" |<ref>{{साइट न्यूज |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/shweta-tripathi-and-vikrant-massey-to-play-astronauts-in-cargo/articleshow/66529614.cms |title=श्वेता त्रिपाठी अँड विक्रांत मॅसी टू प्ले ॲस्ट्रोनॉट्स इन 'कार्गो' – टाइम्स ऑफ इंडिया |website=द टाइम्स ऑफ इंडिया |date=६ नोव्हेंबर २०१८ |access-date=११ जानेवारी २०१९|archive-date=१८ फेब्रुवारी २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218074140/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/shweta-tripathi-and-vikrant-massey-to-play-astronauts-in-cargo/articleshow/66529614.cms|url-status=live}}</ref> |- | ''डॉली किटी और वो चमकते सितारे'' | प्रदीप कुशवाहा | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://boxofficeindia.co.in/dolly-kitty-aur-woh-chamakte-sitare-vikrant-massey-joins-konkona-sen-sharma-bhumi-pednekars-film |title=डॉली किटी और वो चमकते सितारे: विक्रांत मॅसी जॉइन्स कोंकणा सेन शर्मा, भूमी पेडणेकर्स फिल्म |date=२ नोव्हेंबर २०१८ |website=बॉक्स ऑफिस इंडिया|access-date=१५ नोव्हेंबर २०१८|archive-date=१५ नोव्हेंबर २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20181115200641/https://boxofficeindia.co.in/dolly-kitty-aur-woh-chamakte-sitare-vikrant-massey-joins-konkona-sen-sharma-bhumi-pednekars-film|url-status=live}}</ref> |- | ''गिन्नी वेड्स सनी'' | सनी सेठी | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1174994303703113732 |title=फिल्मिंग बिगिन्स इन #दिल्ली... #गिन्नीवेड्ससनी स्टार्स यामी गौतम अँड विक्रांत मॅसी... डायरेक्टेड बाय डेब्युटंट पुनीत खन्ना... प्रोड्युस्ड बाय विनोद बच्चन. |date=२० सप्टेंबर २०१८ |website=ट्विटर|access-date=२० सप्टेंबर २०१९|archive-date=२० सप्टेंबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20190920104647/https://twitter.com/taran_adarsh/status/1174994303703113732|url-status=live}}</ref> |- |rowspan="4"|२०२१ | ''रामप्रसाद की तेहरवी'' | राहुल जोशी | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |url=https://www.firstpost.com/entertainment/seema-pahwa-to-debut-as-director-with-film-starring-naseeruddin-shah-konkona-sen-manoj-pahwa-4878471.html |title=सीमा पाहवा टू डेब्यु अज डायरेक्टर विथ फिल्म स्टारिंग नसीरुद्दीन शाह, कोंकणा सेन, मनोज पाहवा |date=२ ऑगस्ट २०१८ |website=फर्स्टपोस्ट |language=en|access-date=९ सप्टेंबर २०१९|archive-date=१ ऑक्टोबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001053529/https://www.firstpost.com/entertainment/seema-pahwa-to-debut-as-director-with-film-starring-naseeruddin-shah-konkona-sen-manoj-pahwa-4878471.html|url-status=dead}}</ref> |- | ''स्विच'' | समर कपूर | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite news |url=https://www.indianexpress.com/article/entertainment/web-series/switchh-trailer-vikrant-massey-stars-in-this-outdated-con-movie-7220853 |title=स्विच ट्रेलर: विक्रांत मॅसी स्टार्स इन आउटडेटेड कॉन मूव्ही |work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=१० मार्च २०२१|archive-date=९ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309171026/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/switchh-trailer-vikrant-massey-stars-in-this-outdated-con-movie-7220853/|url-status=live}}</ref> |- | ''हसीन दिलरुबा'' | रिषभ "ऋशू" सक्सेना | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite news |title=इट्स अ रॅप फॉर तापसी पन्नू-विक्रांत मॅसीज 'हसीन दिलरुबा'! |url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-it-s-a-wrap-for-taapsee-pannu-vikrant-massey-s-haseen-dilruba-2853164 |access-date=२६ जानेवारी २०२१ |work=डेली न्यूज अँड एनालिसिस |date=२९ ऑक्टोबर २०२० |language=en |archive-date=२८ जानेवारी २०२१ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128163654/https://www.dnaindia.com/bollywood/report-it-s-a-wrap-for-taapsee-pannu-vikrant-massey-s-haseen-dilruba-2853164 |url-status=live}}</ref> |- | ''१४ फेरे'' | संजय "संजू" लाल सिंग | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/14-phere-trailer-out-vikrant-massey-and-kriti-kharbanda-7401027/lite/ |title=१४ फेरे ट्रेलर: विक्रांत मॅसी, कृती खरबंदा डिलिव्हर डबल द फन अज गौहर खान टर्न्स 'मेरिल स्ट्रीप ऑफ दिल्ली' |date=१३ जुलै २०२१|access-date=१४ जानेवारी २०२२|archive-date=१४ जानेवारी २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114125308/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/14-phere-trailer-out-vikrant-massey-and-kriti-kharbanda-7401027/lite/|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2"| २०२२ | ''लव्ह हॉस्टेल'' | अहमद शौकीन | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://www.news18.com/news/movies/vikrant-massey-sanya-malhotra-bobby-deol-starrer-love-hostel-wrap-up-shoot-4029791.html |title=विक्रांत मॅसी, सन्या मल्होत्रा, बॉबी देओल स्टारर लव्ह हॉस्टेल रॅप अप शूट |date=३१ जुलै २०२१ |work=न्यूज१८|access-date=३१ जुलै २०२१|archive-date=३१ जुलै २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731085525/https://www.news18.com/amp/news/movies/vikrant-massey-sanya-malhotra-bobby-deol-starrer-love-hostel-wrap-up-shoot-4029791.html|url-status=live}}</ref> |- | ''फॉरेन्सिक'' | जॉनी खन्ना | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/vikrant-massey-radhika-apte-start-shooting-for-forensic20210816121232/ |title=विक्रांत मॅसी, राधिका आपटे स्टार्ट शूटिंग फॉर 'फॉरेन्सिक'|access-date=२५ सप्टेंबर २०२१|archive-date=१७ ऑगस्ट २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210817053301/https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/vikrant-massey-radhika-apte-start-shooting-for-forensic20210816121232/|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="3"|२०२३ | ''गॅसलाईट'' | कपिल | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vikrant-massey-and-sara-ali-khan-kickstart-shooting-for-their-next-gaslight-in-gujarat/articleshow/90013618.cms |title=विक्रांत मॅसी अँड सारा अली खान स्टार्ट शूटिंग फॉर गॅसलाईट इन गुजरात |work=टाईम्स ऑफ इंडिया |date=५ मार्च २०२२}}</ref> |- | ''मुंबईकर'' | यंगस्टर | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/exclusive-vikrant-massey-on-working-in-vijay-sethupathi-starrer-mumbaikar/articleshow/83005205.cms |title=विक्रांत मॅसी ऑन वर्किंग इन विजय सेतुपती स्टारर मुंबईकर |website=द टाइम्स ऑफ इंडिया |date=२८ मे २०२१|access-date=१४ जानेवारी २०२२|archive-date=३ जानेवारी २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103023341/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/exclusive-vikrant-massey-on-working-in-vijay-sethupathi-starrer-mumbaikar/articleshow/83005205.cms|url-status=live}}</ref> |- | ''१२थ फेल'' | मनोज कुमार शर्मा | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vikrant-masseys-next-12th-fail-to-release-on-this-date/articleshow/101537691.cms |title=विक्रांत मॅसीज नेक्स्ट '१२थ फेल' टू रिलीज ऑन धिस डेट |work=टाईम्स ऑफ इंडिया |date=६ जुलै २०२३|access-date=२ जानेवारी २०२४|archive-date=३ जानेवारी २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103023359/https://jsc.mgid.com/t/i/til.timesofindia.com.1240522.js|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="4" |२०२४ | ''ब्लॅकआउट'' | लेनी डी'सूझा | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/blackout-first-poster-vikrant-massey-and-mouni-roy-starrer-thriller-to-release-on-this-date-1306438 |title=ब्लॅकआउट फर्स्ट पोस्टर: विक्रांत मॅसी अँड मौनी रॉय स्टारर थ्रिलर टू रिलीज ऑन धिस डेट |date=१७ मे २०२४ |website=पिंकव्हिला |access-date=१७ मे २०२४ |archive-date=१७ मे २०२४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517033312/https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/blackout-first-poster-vikrant-massey-and-mouni-roy-starrer-thriller-to-release-on-this-date-1306438 |url-status=dead }}</ref> |- | ''फिर आयी हसीन दिलरुबा'' | रिषभ "ऋशू" सक्सेना | | style="text-align: center;" |<ref name="Phir Aayi Hasseen Dillruba">{{cite web |title=तापसी पन्नू, आनंद एल राय, कनिका धिल्लों बिगिन द शूट फॉर फिर आयी हसीन दिलरुबा, टीज पोस्टर रिव्हिल |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/taapsee-pannu-aanand-l-rai-kanika-dhillon-begin-shoot-phir-aayi-haseen-dillruba-tease-poster-reveal/ |date=११ जानेवारी २०२३ |website=बॉलिवूड हंगामा|access-date=१३ जानेवारी २०२३|archive-date=१३ जानेवारी २०२३|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113021030/https://www.bollywoodhungama.com/news/features/taapsee-pannu-aanand-l-rai-kanika-dhillon-begin-shoot-phir-aayi-haseen-dillruba-tease-poster-reveal/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=इट्स अ रॅप फॉर तापसी पन्नू, विक्रांत मॅसीज फिर आयी हसीन दिलरुबा |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/its-a-wrap-for-taapsee-pannu-vikrant-masseys-phir-aayi-haseen-dilruba/article67658191.ece |date=११ जानेवारी २०२३ |website=द हिंदू|access-date=२२ डिसेंबर २०२३|archive-date=२० डिसेंबर २०२३|archive-url=https://web.archive.org/web/20231220142954/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/its-a-wrap-for-taapsee-pannu-vikrant-masseys-phir-aayi-haseen-dilruba/article67658191.ece/amp/|url-status=live}}</ref> |- | ''सेक्टर ३६'' | प्रेम सिंग | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/dinesh-vijans-sector-36-starring-vikrant-massey-deepak-dobriyal-goes-floor/ |title=दिनेश विजनचे सेक्टर ३६ स्टारिंग विक्रांत मॅसी अँड दीपक डोबरियाल गोज ऑन फ्लोर |work=बॉलिवूड हंगामा |date=१३ जून २०२२|access-date=१४ जून २०२२|archive-date=१४ जून २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614020649/https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/dinesh-vijans-sector-36-starring-vikrant-massey-deepak-dobriyal-goes-floor/|url-status=live}}</ref> |- | ''द साबरमती रिपोर्ट'' | समर कुमार | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web |last1=वर्मा |first1=साक्षी |title=द साबरमती रिपोर्ट: विक्रांत मॅसीज नेक्स्ट इज बेस्ड ऑन द २००२ साबरमती एक्सप्रेस फायर |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/news/the-sabarmati-report-vikrant-massey-s-next-is-based-on-the-2002-sabarmati-express-fire-2024-01-15-911982 |website=इंडिया टीव्ही |date=१५ जानेवारी २०२४ |access-date=१५ जानेवारी २०२४}}</ref> |- | २०२५ | ''आँखों की गुस्ताखियाँ'' | जहाँ | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |title=विक्रांत मॅसी अँड शनाया कपूर टू स्टार इन आँखों की गुस्ताखियाँ; फिल्मिंग बिगिन्स |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/vikrant-massey-and-shanaya-kapoor-to-star-in-aankhon-ki-gustaakhiyan-2624079-2024-10-27 |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२४ |website=इंडिया टुडे |language=en |date=२७ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- | २०२६ | ''ओ'रोमियो'' | मेहमूद कुरेशी "बिल्लू" |कॅमिओ अपिअरन्स | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |title= थ्रू देवा डिडंट परफॉर्म, आय हॅव्ह हाय होप्स विथ शाहिद कपूर्स नेक्स्ट बिगी. इफ मेड वेल, इट विल ब्लो एट द बॉक्स ऑफिस.; हाऊज द कास्टिंग? कमेंट डाउन. |url= https://www.threads.net/@filmybaapofficial/post/DFuuXDrT004 |access-date=१३ फेब्रुवारी २०२५ |website=थ्रेड्स |language=en |date=६ फेब्रुवारी २०२५}}</ref> |- | rowspan="2" |टीबीए | {{pending film|italic=yes|यार जिगरी}} | {{tba}} | पोस्ट-प्रडक्शन | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |url=https://www.mid-day.com/articles/vikrant-massey-sunny-singh-start-their-yaar-jigri-journey/19715167 |title=विक्रांत मॅसी, सनी सिंग स्टार्ट देअर यार जिगरी जर्नी |date=१७ ऑगस्ट २०१८ |website=मिड-डे|access-date=११ जानेवारी २०१९|archive-date=११ जानेवारी २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20190111182745/https://www.mid-day.com/articles/vikrant-massey-sunny-singh-start-their-yaar-jigri-journey/19715167|url-status=live}}</ref> |- | {{pending film|italic=yes|तलाखो में एक}} | {{tba}} | Post-production | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |date=१२ सप्टेंबर २०२३ |title=एक्स्क्लुझिव्ह: विक्रांत मॅसी अँड राशी खन्ना टू स्टार इन अ रोमँटिक लव्ह स्टोरी; डिटेल्स इनसाइड |url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/exclusives/exclusive-vikrant-massey-and-raashii-khanna-to-star-in-a-romantic-love-story-deets-inside-1242428 |access-date=७ नोव्हेंबर २०२३ |website=पिंकव्हिला |language=en |archive-date=२ नोव्हेंबर २०२३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102050310/https://www.pinkvilla.com/entertainment/exclusives/exclusive-vikrant-massey-and-raashii-khanna-to-star-in-a-romantic-love-story-deets-inside-1242428 |url-status=live}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९८७ मधील जन्म]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:भारतीय नृत्यदिग्दर्शक]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिमाचल प्रदेशमधील व्यक्ती]] szfhgbhnk7r1yvjxfiw4oobikz2yzx5 0 343087 2686107 2637966 2026-05-26T15:17:55Z अभय नातू 206 /* शंभू महादेव रंगाचे उप शाखा */ 2686107 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पर्वतरांग|देश=भारत|राज्य=महाराष्ट्र|पर्वतरांग_प्रचलित_नाव=महादेव डोंगररांगा}} [[चित्र:Blue, Green & White.jpg|इवलेसे|महादेव डोंगररांगा]] '''महादेव डोंगररांग''' [[महाराष्ट्र]] राज्याच्या सातारा जिल्ह्यातील एक प्रमुख डोंगररांग आहे. ही पर्वतरांग राज्याच्या पश्चिम भागात आणि [[सातारा]] जिल्ह्याच्या पश्चिम सीमेवर पूर्व-पश्चिम आहे. ही [[सह्याद्री]] पर्वतरांगेचा भाग समजली जाते. सह्याद्रीच्या मुख्य रांगेपासून अनेक फाटे पूर्व किंवा आग्नेय दिशेत विस्तारलेले आहेत. उत्तरेकडून दक्षिणेकडे अनुक्रमे [[सातमाळा-अजिंठा डोंगररांग|सातमाळा-अजिंठा]], [[हरिश्चंद्रगड|हरिश्चंद्रगड-बालाघाट]] आणि महादेव या नावांनी हे फाटे ओळखले जातात. त्यांपैकी सर्वांत दक्षिणेकडील, सातारा जिल्ह्याच्या उत्तर भागातील फाटा म्हणजेच महादेव डोंगररांग होय. या डोंगररांगेला ''शंभू महादेवाचे डोंगर'' असेही संबोधले जाते. या डोंगररांगेत सलग रांगेशिवाय अनेक लहान लहान डोंगररांगा किंवा फाटे, अनेक एकाकी टेकड्या किंवा टेकाडे आढळतात. या डोंगररांगा बऱ्याच विदारित स्वरूपाच्या आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathivishwakosh.org/43244/|title=https://marathivishwakosh.org/43244/|url-status=dead|access-date=2024-01-24|archive-date=2024-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240124114156/https://marathivishwakosh.org/43244/}}</ref> == भौगोलिक रचना: == सातारा जिल्ह्याच्या वायव्य कोपऱ्यात व महाबळेश्वरच्या उत्तरेस सुमारे १६ किमी. वर या फाट्याचा प्रारंभ होतो. प्रथमत: हा फाटा पश्चिम-पूर्व दिशेत विस्तारलेला आहे. त्यानंतर ही डोंगररांग आग्नेयीस आणि दक्षिणेस गेलेली आहे. महादेव डोंगररांगा बऱ्याच मोठ्या, उघड्या व खडकाळ असून त्यांमध्ये अनेक ठिकाणी काळ्या कातळातील उभे कडे आढळतात. महादेव श्रेणीची प्रारंभीची सुमारे ४८ किमी.पर्यंतची म्हणजेच खंबाटकी घाटाच्या पुढे काही अंतरापर्यंतची दिशा पश्चिम-पूर्व अशी आहे. ही महादेव श्रेणीमधील मुख्य डोंगररांग आहे. येथपर्यंतची डोंगररांग सातारा जिल्ह्यातील वाई व खंडाळा या दोन तालुक्यांच्या सीमेवरून जात असल्यामुळे उत्तरेकडील नीरा नदीचे खोरे दक्षिणेकडील कृष्णा नदीच्या खोऱ्यापासून अलग झाले आहे. येथील डोंगररांगेची सस. पासूनची सर्वसाधारण उंची सुमारे १,२०० मी. दरम्यान आहे. येथे तिचा उत्तरेकडील नीरा नदीच्या खोऱ्याकडील उतार तीव्र स्वरूपाचा असून दक्षिणेकडील कृष्णा नदीच्या खोऱ्याकडील उतार तुलनेने बराच कमी आहे. वाई व खंडाळा तालुक्यांदरम्यानच्या या रांगेत केंजळगड किंवा घेरा-केळंजा (१,३०१ मी.), येरूळी किंवा वेरूळी (१,३८१ मी.), पांडवगड (१,२७३ मी.), मांढरदेव (१,३७५ मी.), बालेघर, धामणा, हरळी हे प्रमुख डोंगर आहेत. त्यांपैकी केंजळगड व पांडवगड हे दोन किल्ले आहेत. वाई नगरीपासून वायव्येस सुमारे १८ किमी., तर महाबळेश्वरपासून ईशान्येस सुमारे २२ किमी.वर केंजळगड आणि वाईच्या उत्तरेस पाच किमी. वर पांडवगड आहे. वाईच्याच उत्तरेस २० किमी.वर मांढरदेव हे धार्मिक ठिकाण या डोंगरावर असून तेथील काळूबाई मंदिर प्रसिद्ध आहे. दरवर्षी येथे भरणाऱ्या यात्रेला भाविकांची प्रचंड गर्दी होत असते. येथील वेरूळी पठाराजवळून महादेव डोंगराचा एक फाटा उत्तरेस पुणे जिल्ह्याच्या भोर तालुक्यातील नीरा नदीकडे विस्तारलेला आहे. == किल्ले: == कोरेगाव-खटाव या तालुक्यांच्या सीमेवर, या डोंगररांगेच्या एका सोंडेवर वर्धनगड (१,०६७ मी.) किल्ला आहे. वर्धनगड डोंगररांगेमुळे कृष्णेच्या वसना-वंगना आणि येरळा या उपनद्यांची खोरी अलग झाली आहेत. वर्धनगड फाट्यास जेथून सुरुवात होते, त्याच्या पूर्वेस १४ किमी.वर महिमानगड डोंगररांग सुरू होते. हिचा विस्तार आग्नेयीस सांगली जिल्ह्यातील खानापूरपर्यंत झाला आहे. या डोंगररांगेत महिमानगड (९८१  मी.) हा किल्ला आहे. या रांगेमुळे येरळा व माण (माणगंगा) या नद्यांची खोरी अलग झाली आहेत. दक्षिणेकडे विस्तारलेल्या महादेव डोंगररांगेच्या सोंडीवर संतोषगड (ताथवडा) व वारूगड हे दोन किल्ले आहेत. कोरेगाव तालुक्यातील महादेव डोंगररांगेच्या फाट्यांमध्ये हर्णेश्वर, चवणेश्वर, जरंडा, नांदगिरी व चंदन या पाच टेकड्या असून त्यांतील नांदगिरी किंवा कल्याणगड, चंदन व जरंडा हे डोंगरी किल्ले आहेत. कराड शहराजवळील सदाशिवगड किल्ला हा महादेव डोंगररांगेच्या फाट्यावर आहे. शिखर शिंगणापूर हे धार्मिक ठिकाणही महादेव डोंगररांगेच्याच एका फाट्यावर आहे. == नद्या: == सह्याद्रीच्या इतर डोंगररांगांप्रमाणेच महादेव डोंगररांगांनीही सातारा जिल्ह्यातील प्रमुख नदीप्रणाली घेरल्या आहेत. कृष्णा नदीच्या काही उपनद्यांचे शीर्षप्रवाह या डोंगररांगेत उगम पावले आहेत. वसना ही कृष्णेची डाव्या तीरावरील उपनदी कोरेगाव तालुक्यातील सोळशी गावाजवळ उगम पावते. माण ही भीमा नदीची उपनदी माण तालुक्याच्या वायव्य भागात उगम पावते. आग्नेय दिशेत वाहत जाऊन पुढे ती सांगली जिल्ह्यात प्रवेश करते. म्हस्कोबाच्या डोंगरात उगम पावणारी येरळा नदी कोरेगाव व खटाव या तालुक्यांतून दक्षिणेस वाहत जाऊन पुढे सांगली जिल्ह्यात कृष्णेला मिळते. == प्राणिजगत: == सह्याद्रीतील प्रारंभापासून ते खंबाटकी घाटापर्यंतच्या डोंगररांगेत पावसाळ्यात पावसाचे प्रमाण अधिक असते. त्यामुळे या भागात बऱ्यापैकी दाट अरण्ये आढळतात. त्यामध्ये रानडुक्कर, तरस, कोल्हा, लांडगा इत्यादी प्राणि, तर मोर व इतर पक्षी आढळतात. == शंभू महादेव रंगाचे उप शाखा == उपरांगा ठिकाण # बामणोली डोंगर सातारा # आगाशिव डोंगर सातारा -कऱ्हाड # सीताबाई डोंगर सातारा # औध पठार मध्य भागत # खानापूरचे पठार दक्षिणेला # सासवड पठार (उंची ८०० m ) उत्तरेला (पुणे) # जतचे पठार (उंची ७०० m ) सांगली मुख्य डोंगररांगेच्या आग्नेयेकडे आणि दक्षिणेकडे गेलेल्या फाट्यांवर अनेक ठिकाणी पवनचक्क्या उभारलेल्या आहेत. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील डोंगररांगा]] bawvnzwxumkqkgdydik8nighcxshxpv 0 357245 2686176 2495558 2026-05-26T21:46:20Z EmausBot 9929 Bot: Fixing double redirect from [[अन्बुमणी रामदोस]] to [[अंबुमणी रामदोस]] 2686176 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अंबुमणी रामदोस]] 5fcsz4l1j2mq469h11ud1pxbvck01r4 0 360606 2686201 2624315 2026-05-27T02:23:44Z ~2026-24679-89 182431 /* प्रसिद्ध स्थळे */ 2686201 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र|प्रकार=गाव|जनगणना_स्थलनिर्देशांक=५६३६३६|स्थानिक_नाव=देउर|तालुका_नाव=कोरेगाव|जिल्हा_नाव=सातारा|राज्य_नाव=महाराष्ट्र|विभाग=|जिल्हा=[[सातारा ]]|तालुका_नावे=[[कोरेगाव]]|अक्षांश=|रेखांश=|शोधक_स्थान=right|क्षेत्रफळ_एकूण=१२.५४|उंची=|लोकसंख्या_एकूण=४१२५|लोकसंख्या_वर्ष=२०११|लोकसंख्या_घनता=३२८.९५|लोकसंख्या_पुरुष=२०८९|लोकसंख्या_स्त्री=२०३६|लिंग_गुणोत्तर=९७५|अधिकृत_भाषा=[[मराठी]]}} '''देउर''' हे [[महाराष्ट्र| महाराष्ट्राच्या]] [[सातारा जिल्हा| सातारा जिल्ह्यातील]] [[कोरेगाव तालुका|कोरेगाव तालुक्यातील]] एक गाव आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार <ref>https: // censusindia.gov. in / census.website / data / census - tables #</ref>या गावाचा सेन्सस कोड ५६३६३६ असून या लेखातील माहिती या जनगणनेवर आधारित आहे. या गावाचे क्षेत्र ७९९.०१ हेक्टर असून येथील लोकसंख्या ४१२५ आहे. गावात ९१८ कुटुंबे राहतात. == लोकसंख्या == * एकूण लोकसंख्या:४१२५; पुरुष: २०८९; स्त्रिया: २०३६ * अनुसूचित जाती लोकसंख्या: ३१०; पुरुष: १५१; स्त्रिया: १५९ * अनुसूचित जमाती लोकसंख्या:२७; पुरुष: ११; स्त्रिया: १६ ==प्रसिद्ध स्थळे== देऊर गावात विठ्ठलाचे तेराव्या शतकातील प्राचीन मंदिर आहे. हे मंदिर पांडवांनी बांधले असावे, असा लोकांचा समज आहे. गावात मुधाई देवीचे मंदिर आहे. देवीच्या दर्शनासाठी भक्तांची दर मंगळवारी व शुक्रवारी मोठी गर्दी असते. == शैक्षणिक सुविधा == गावात असणाऱ्या सुविधा - पूर्व-प्राथमिक शाळा-५. प्राथमिक शाळा-२. कनिष्ठ माध्यमिक शाळा-१. माध्यमिक शाळा-१. उच्च माध्यमिक शाळा -१. स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - ५ किमी पेक्षा कमी अंतरावर : काही नाही ५ ते १० किमी अंतरावर : काही नाही १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर : पदवी महाविद्यालय सातारा येथे आहे. अभियांत्रिकी महाविद्यालय सातारा येथे आहे. वैद्यकीय महाविद्यालय सातारा येथे आहे. व्यावसायिक प्रशिक्षण शाळा सातारा येथे आहे. अनौपचारिक प्रशिक्षण केन्द्र सातारा येथे आहे. अपंगांसाठी खास शाळा सातारा येथे आहे. == वैद्यकीय सुविधा == === सरकारी === असलेल्या सुविधा- प्राथमिक आरोग्य उपकेन्द्र -१, दवाखाने -१, गुरांचे दवाखाने -१, नसलेल्या सुविधा - कम्युनिटी हेल्थ सेंटर, प्राथमिक आरोग्य केन्द्र प्रसूति व शिशुसंगोपन केन्द्र क्षयरोग रुग्णालय अ‍ॅलोपॅथिक रुग्णालय अन्य उपचार पद्धतीचे रुग्णालय फिरते दवाखाने कुटुंब कल्याण केन्द्र === बिगर-सरकारी === असलेल्या सुविधा- बाह्य रोगी विभाग -१, इतर पदवीधर डॉक्टर -१, औषधाची दुकाने -१, नसलेल्या सुविधा - बाह्य व भरती असलेले रोगी विभाग धर्मादाय बिगर-सरकारी रुग्णालय एमबीबीएस पदवीधर डॉक्टर पदवी नसलेले डॉक्टर पारंपरिक वैद्य व वैदू इतर बिगरसरकारी वैद्यकीय सुविधा == पिण्याचे पाणी == असलेल्या सुविधा- शुद्ध केलेल्या पाण्याचा नळातून पुरवठा, न झाकलेल्या विहिरीच्या पाण्याचा पुरवठा, हँड पंपच्या पाण्याचा पुरवठा, बारमाही सुरू असलेल्या हँड पंपच्या पाण्याचा पुरवठा, बोअरवेलच्या पाण्याचा पुरवठा, बारमाही सुरू असलेल्या बोअरवेलच्या पाण्याचा पुरवठा, नदी /कालवे यातील पाण्याचा पुरवठा, तलाव / तळी यातील पाण्याचा पुरवठा, नसलेल्या सुविधा - शुद्ध न केलेल्या पाण्याचा नळातून पुरवठा, झाकलेल्या विहिरीच्या पाण्याचा पुरवठा, झऱ्यांच्या पाण्याचा पुरवठा, इतर पाण्याचा पुरवठा, == स्वच्छता == असलेल्या सुविधा- सांडपाणी पाण्याच्या स्त्रोतात सोडले जाते.उघडी गटारे, न्हाणीघराशिवाय सार्वजनिक स्वच्छता गृह, नसलेल्या सुविधा - न्हाणीघरासह सार्वजनिक स्वच्छता गृह, ग्रामीण सॅनिटरी हार्डवेरचे दुकान, सामूहिक बायोगॅस किंवा कचऱ्याच्या उत्पादक पुनर्वापराची व्यवस्था, == संचार == गावात असणाऱ्या सुविधा - पोस्ट ऑफिस, मोबाइल फोन सुविधा, सार्वजनिक बस सेवा, ऑटो व टमटम, टॅक्सी, राज्य महामार्गाला जोडलेले रस्ते, जिल्ह्यातील मुख्य रस्त्याला जोडलेले रस्ते, जिल्ह्यातील दुय्यम रस्त्याना जोडलेले रस्ते, डांबरी रस्ते, कच्चे रस्ते, बारमाही रस्ते, स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - उपपोस्ट ऑफिस, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. इंटरनेट कॅफे / सर्व्हिस सेंटर, - ५ ते १० किमी अंतरावर. खाजगी कूरियर, - ५ ते १० किमी अंतरावर. खाजगी बस सेवा, - ५ ते १० किमी अंतरावर. रेल्वे स्टेशन, - ५ ते १० किमी अंतरावर. ट्रॅक्टर - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. सायकल रिक्षा (पायचाकी), - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. बैल व इतर जनावरांनी ओढलेल्या गाड्या, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. राष्ट्रीय महामार्गाला जोडलेले रस्ते, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. पाण्यासाठी नाल्या असणारे डांबरी रस्ते, - ५ किमी पेक्षा कमी अंतरावर. '''तळटीप'''- शिरगिणतीत असलेल्या पुढील सुविधांच्या उपलब्धततेची माहिती नाही - सायकल रिक्षा (यांत्रिक), समुद्र व नदीवरील बोट वाहतूक, बोट वाहतुकीयोग्य जलमार्ग, == बाजार व पतव्यवस्था == गावात असणाऱ्या सुविधा - सहकारी बँका, शेतकी कर्ज संस्था, स्वसहाय्य गट (SHG), रेशनचे दुकान, आठवड्याचा बाजार, स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - ए टी एम, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. व्यापारी बँका, - ५ ते १० किमी अंतरावर. मंडया / कायम बाजार, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. == आरोग्य, आहार व करमणूक सुविधा == गावात असणाऱ्या सुविधा - शिशुविकास पौष्टिक आहार केन्द्र (ICDS), अंगणवाडी पौष्टिक आहार केन्द्र, इतर पौष्टिक आहार केन्द्र, आशा, समुदाय भवन (दूरचित्रवाणीसह अथवा विरहित), सार्वजनिक ग्रंथालय, सार्वजनिक वाचनालय, वृत्तपत्र पुरवठा, विधानसभा मतदान केन्द्र, जन्म व मृत्यु नोंदणी केन्द्र, स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - क्रीडांगण, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. खेळ / करमणूक क्लब, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. सिनेमा/ व्हिडियो थियेटर, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. == वीज पुरवठा == घरगुती वापरासाठी वीजपुरवठा - आहे. शेतीसाठी वीजपुरवठा - आहे. व्यापारी वापरासाठी वीजपुरवठा - आहे. सर्व प्रकारच्या वापरासाठी वीजपुरवठा - आहे. == जमिनीचा वापर (हेक्टर) == * जंगल क्षेत्र : ०.० * बिगरशेतकी वापरातली जमीन: ७२.० * ओसाड व शेतीला अयोग्य जमीन: ०.० * कुरणे व इतर चराऊ जमीन: ५.० * फुटकळ झाडीखालची जमीन: ०.० * शेतीयोग्य पडीक जमीन: १६.० * कायमस्वरूपी पडीक जमीन: ०.० * ह्या वर्षीची पडीक जमीन: ०.० * पिकांखालची जमीन: ११६१.० * एकूण कोरडवाहू शेतजमीन: ६४०.० * एकूण बागायती जमीन: ५२१.० == सिंचन सुविधा (क्षेत्रफळ हेक्टर मध्ये) == * कालवे : ० * विहिरी / कूप नलिका: ६४० * तलाव / तळी: ० * ओढे: ० * इतर : ० == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भ यादी}} apoywucmb3lrq9od2314gghwmycco2s 118 369705 2686237 2683770 2026-05-27T06:22:42Z ~2026-25878-22 182647 2686237 wikitext text/x-wiki [[File:Rashmi mam.jpg|thumb|रश्मी पदवाड मदनकर]] '''रश्मी पदवाड मदनकर''' (जन्म गुरुकुंज मोझरी, जिल्हा अमरावती, २९ मे, १९८१) या स्त्री विषयांच्या अभ्यासक, मराठीतील स्तंभ लेखिका, कादंबरीकार आणि कवयित्री आहेत. त्यांचे मराठीत दोन कविता संग्रह, एक चरित्रात्मक कादंबरी, राष्ट्रीय आंतराष्ट्रीय घटनांवर आधारित सामाजिक लेखसंग्रह असे ग्रंथ प्रकाशित आहेत. महाराष्ट्र टाइम्स, तरुण भारत, सकाळ, लोकमत, देशोन्नती या नामांकित वृत्तपत्रात शिवाय अनेक मासिकांत मागील अनेक वर्षांपासून सामाजिक घडामोडींवर आधारित स्तंभलेखन, ललितलेखन आणि कथालेखन त्यांनी केले आहे. त्या जगभरातील 'स्त्री' विषयाशी संबंधित अभ्यास आणि लिखाण करतात.{{संदर्भ हवा}} [https://maharashtratimes.com/lifestyle-news/relationships/article-on-hemangi-kavi-facbook-post-related-bra-and-womens-freedom/articleshow/84502300.cms {{<nowiki>https://maharashtratimes.com/lifestyle-news/relationships/article-on-hemangi-kavi-facbook-post-related-bra-and-womens-freedom/articleshow/84502300.cms</nowiki>]<nowiki>}}</nowiki> त्यांनी कोरोनाच्या काळात म्हणजे २०१९ पासून विविध आंतराष्ट्रीय विषयांवर आधारित, पारंपरिक दिवाळी अंकांपेक्षा भिन्न ''अनलॉक'' नावाचा दिवाळीअंक सुरू केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.tarunbharat.net/Encyc/2023/5/29/diwali-ank.html |title= सृजनदीप दिवाळी अंक स्पर्धेत 'अनलॉक' अव्वल |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=दैनिक तरुण भारत |अ‍ॅक्सेसदिनांक=११ मे २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> ज्याला पाच वर्षात १४ राष्ट्रीय आणि राज्यस्तरीय पुरस्कार प्राप्त आहेत. <nowiki>{{</nowiki>https://www.aatmnirbharkhabar.com/post/12884<nowiki>}}</nowiki> == साहित्य == # ''निमिषगाथा'' काव्यसंग्रह (वर्ष २०१७)- लोकव्रत प्रकाशन - पुणे # ''बिट्स अँड बाईट्स'' जागतिक घडामोडींवर आधारित सामाजिक वैचारिक लेख संग्रह - लोकव्रत प्रकाशन, पुणे # ''मौनाच्या सावल्या'' काव्यसंग्रह (२९ मे २०२४) - स्वयं प्रकाशन - पुणे # ''पद्मकोश'' सत्य घटनेवर आधारित चरित्रात्मक पत्ररूप कादंबरी (१५ ऑगस्ट २०२२) - इंक-एन-पेन प्रकाशन, नागपूर'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.loksatta.com/lokrang/review-of-padmakosh-novel-written-by-rashmi-padwad-madankar-css-98-4053725/ |title=जगण्याचा सूर शोधण्याची धडपड |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=दैनिक लोकसत्ता |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२२ एप्रिल २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> # ''कायांतर'' - तृतीयपंथी समाजाच्या वास्तवावर आधारित, आंचल वर्मा या ट्रान्सजेण्डर व्यक्तीच्या आयुष्यावर आधारित कादंबरी (१६ डिसेंबर २०२५) - पद्मगंधा प्रकाशन, पुणे == सन्मान == # साहित्य आणि सामाजिक क्षेत्रातील कार्यासाठी 'नटश्रेष्ठ निळू फुले युवागौरव राष्ट्रीय पुरस्कार' प्राप्त # नॅशनल मीडिया फाउंडेशन नवी दिल्लीचा पत्रकारिता आणि जनसंपर्क क्षेत्रातील योगदानासाठी ५१ व्या राष्ट्रीय सेमिनार आणि भारतीय पत्रकारिता स्थापना दिनानिमित्त विशेष पुरस्काराने सम्मानित # राज्य सरकारचा ''मिनिस्ट्री ऑफ युथ अफेअर अँड स्पोर्ट्स'' कडून या क्षेत्रात केलेल्या कार्यासाठी सलग ३ वर्ष पुरस्कृत. # महिला व बालकल्याण विभागातर्फे २०१८ चा या क्षेत्रात केलेल्या कार्यासाठी पुरस्कृत. # संस्कार भारती तर्फे एकूण साहित्यिक क्षेत्रातील योगदानासाठी विशेष सन्मान. # नागपूर महानगर पालिकेचा महिला दिन २०१८ सालचा सामाजिक क्षेत्रातील कार्यासाठी विशेष पुरस्कार # गोविंदराव वंजारी कॉलेज ऑफ लॉ च्या वतीने सामाजिक क्षेत्रातील योगदानासाठी २०२१ - महिला दिनानिमित्त विशेष सत्कार # 'विष्णू जी कि रसोई' यांच्या वतीने सामाजिक व साहित्य क्षेत्रातील योगदानासाठी २०२३-महिला दिनानिमित्त 'महिला शक्तीचा सत्कार सोहळा' अंतर्गत विशेष सत्कार # रा.पै.स्मारक समितीचा ३ वर्ष विशेष सन्मान. # डॉ. राजेंद्र प्रसाद संस्थेकडून सामाजिक कार्यासाठी गौरव. === पुरस्कार === * '''बिट्स अँड बाईट्स सामाजिक लेख संग्रहाला एकूण 2 राज्यस्तरीय पुरस्कार प्राप्त''' # पुण्याच्या काव्यदौलत प्रतिष्ठानचा राज्यस्तरीय पुरस्कार प्राप्त. # लोकसेवा साहित्य प्रतिष्ठानचा उत्कृष्ट वैचारिक लेख संग्रह पुरस्कार प्राप्त. * '''पद्मकोश चरित्रात्मक कादंबरीला एकूण 6 राज्यस्तरीय पुरस्कार प्राप्त''' # महाराष्ट्र साहित्य परिषद, पुणे-शाखा दामाजीनगर # पद्मगंधा प्रतिष्ठानचा सर्वोत्कृष्ट सामाजिक कादंबरी हा पुरस्कार # वाशीम येथील साहित्य माणिक पुरस्कार # साहित्य विहार संस्थेचा उत्कृष्ट सामाजिक कादंबरी पुरस्कार # स्पंदन चॅरिटेबल ट्रस्टचा स्व. राजाराम डाकवे राज्यस्तरीय पुरस्कार # पंढरीनाथ जोशी पुरस्कृत मोहन भास्कर जोशी स्मृती पुरस्कार * '''मौनाच्या सावल्या काव्यसंग्रहास एकूण 2 राज्यस्तरीय पुरस्कार प्राप्त''' # साहित्य विहार संस्थेचा उत्कृष्ट काव्यसंग्रह पुरस्कार # '''काव्यस्पंदन साहित्य प्रतिष्ठानचा उत्कृष्ट काव्यसंग्रह पुरस्कार''' * '''कायांतर चरित्रात्मक कादंबरीला एकूण''' '''4 राज्यस्तरीय पुरस्कार प्राप्त''' # महाराष्ट्र साहित्य परिषद, पुणे शाखा ईश्वरपूर यांचा ‘सर्वोत्कृष्ट कादंबरी २०२५’ https://iyemarathichiyenagari.com/loknete-rajarambapu-patil-excellent-literature-awards-2025-ishwarpur/ https://www.tarunbharat.net//Encyc/2026/3/11/kayantar-novel-awarded-best-novel-2025.html # <nowiki>'स्व. सूर्यकांतादेवी रामचंद्रजी पोटे' राज्यस्तरीय ''सर्वोत्कृष्ट कादंबरी पुरस्कार २०२५''</nowiki> https://m.dailyhunt.in/news/india/hindi/navabharat-epaper-nvbrthin/amaravati+rajyastariy+sahity+puraskaro+ki+ghoshana+vijetao+ko+nakad+rashi+sahit+samman-newsid-n705531232 https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/amravati/news/sahitya-vrat-to-zhadiboli-maharshi-dr-borkar-state-level-outstanding-dramatic-production-award-to-late-suryakanta-devi-pote-announced-dbp-137502312.html * अनलॉक दिवाळी अंकास आजवर एकूण 14 राज्य आणि राष्ट्रस्तरीय पुरस्कार प्राप्त{{संदर्भ हवा}} {{</nowiki>https://www.aatmnirbharkhabar.com/post/12884<nowiki>}}</nowiki> == सामाजिक बांधिलकी == '''स्पंदन''' या मतीमंद मुलांच्या संस्थेसाठी वर्ष २००२ पासून जुळून कार्य मुंबई '''आस्था''' महिलांच्या संस्थेसोबत मागील 10 वर्षांपासून जुळून कार्य '''रेड स्वस्थिक सोसायटी''' या डॉक्टरांच्या संस्थेसोबत मिळून लहान गरीब मुलांच्या उपचार आणि गंभीर समस्या असल्यास ऑपरेशन मोफत करून देण्यासारखी सामाजिक कामे केली आहे. '''We4Change''' महिला सबलीकरण संस्थेच्या कार्यकारिणीत सक्रिय ''''संस्कार भारती'''' संस्थेच्या कार्यकारिणीत सक्रिय '''रा. पै. स्मारक समिती'''च्या मार्गदर्शक म्हणून अनेक वर्षांपासून कार्यरत. '''राजेंद्र प्रसाद क्रीडा संस्थे'''च्या मार्गदर्शक कुटुंबाचा भाग म्हणून अनेक वर्षांपासून सहभाग ==== <big>'''निवेदन - '''</big> ==== - सरकारी आणि सामाजिक संघटनांच्या डॉक्युमेंटरीसाठी निवेदन - सकाळ माध्यम समूहात कार्यरत असतांना तेथील राज्यस्तरीय संमेलनाच्या डॉक्युमेंट्रीला आवाज दिला आहे. - बातम्यांसाठी सातत्याने निवेदन & Voice over (फ्री लान्स) - आकाशवाणी मुंबई आणि नागपुरात साहित्य वाचनात सहभाग. - दूरदर्शन वाहिनींवर मुलाखत, निवेदन - ==== <big>''''' सहभाग - '''''</big> ==== • महाराष्ट्रभरात विविध शहरात विविध संस्था- संघटना, महाविद्यालयांमध्ये विद्यार्थी, महिला व ज्येष्ठ नागरिकांसाठी व्याख्याने • अनेक कार्यक्रमात मुख्य अतिथी म्हणून सहभाग • विदर्भ साहित्य संघाच्या अनेक साहित्यिक कार्यक्रमात सहभाग • अखिल भारतीय साहित्य संमेलनाच्या विविध कार्यक्रमात सहभाग • राज्यस्तरीय साहित्यिक कार्यक्रमाची निवेदिका म्हणून सहभाग • राज्यस्तरीय कार्यक्रमांत मुलाखतकार म्हणून सहभाग <big>''''' प्रकाशन क्षेत्र - '''''</big> - इंक-एन-पेन प्रकाशनची संचालक - गेल्या 6 वर्षांपासून 'अनलॉक' दिवाळी अंकाचे संपादन. <big>''''' चित्रपट क्षेत्र - '''''</big> - फिल्म रायटिंग असोसिएशन मुंबईच्या सक्रिय सभासद - ३ मराठी चित्रपटाच्या संहितेवर काम - १ मराठी चित्रपट रिलीज - बालगीते, गझलचा अल्बम प्रसिद्ध - काही चित्रपटांसाठी लावणी, गीत लेखन. <big>''''' नाट्य क्षेत्र - '''''</big> अभिव्यक्ती वैदर्भीय लेखिका संस्था आयोजित ''''विदर्भ कन्या'''' नाटकात '''माता जिजाऊ''' ह्यांची भूमिका साकार ! <big>''''' संदर्भ व टीप - '''''</big> अहमदनगर वाचनालय येथील वसंत व्याख्यानमालेतील ''स्त्रीवाद आणि आजची गरज'' व्याख्यान https://www.youtube.com/watch?v=C2uBKAeV7hs ''स्त्रीवाद आणि आजची गरज'' व्याख्यान https://prernacollegeofcommerce.org/newsandevents/2022/march2/Report_WE.pdf १९ नोव्हेंबर २०२३ रोजी प्रसिद्ध कवयित्री मीनल येवले ह्यांनी '''दैनिक लोकसत्ता''' मध्ये '''पद्मकोश''' कादंबरीवर लिहिलेली समीक्षा - https://www.loksatta.com/lokrang/review-of-padmakosh-novel-written-by-rashmi-padwad-madankar-css-98-4053725/ २८ मार्च २०२१ महाराष्ट्र टाइम्स मध्ये प्रकाशित लेख https://marathi.indiatimes.com/editorial/samwad/rashmi-padwad-madankar-article-on-satisfying-mukbang-videos-and-youtube/articleshow/81731636.cms ०६ फेब्रुवारी २०२१ महाराष्ट्र टाइम्स मध्ये प्रकाशित लेख https://marathi.indiatimes.com/lifestyle-news/relationships/rashmi-padwad-madankar-article-on-myntra-logo-controversy-and-people-mindsets/articleshow/80720689.cms महाराष्ट्र टाइम्स मध्ये प्रकाशित ''स्त्री स्वातंत्र्याचा लढा, की तिढा?'' लेख https://marathi.indiatimes.com/lifestyle-news/relationships/article-on-hemangi-kavi-facbook-post-related-bra-and-womens-freedom/articleshow/84502300.cms महाराष्ट्र टाइम्स मध्ये प्रकाशित लेखावर YouTube स्टोरी https://www.youtube.com/watch?v=imtSUInzxgA २ सप्टेंबर २०२३ रोजी दैनिक तरुण भारत मधील ''आकांक्षा'' पुरवणीत प्रकाशित लेख ''मैं तुम्हे फिर मिलूंगी'' https://epaper.tarunbharat.net/index.php?edition=Akspage&date=2023-09-02&page=3 २३ डिसेंबर २०२३ रोजी दैनिक तरुण भारत मधील ''आकांक्षा'' पुरवणीत प्रकाशित लेख ''सक्तीची पाळी'' https://epaper.tarunbharat.net/index.php?edition=Akspage&date=2023-12-23&page=1 २ मार्च २०२४ रोजी दैनिक तरुण भारत मधील ''आकांक्षा'' पुरवणीत प्रकाशित लेख ''चिमुकल्या देशाची रोमहर्षक कहाणी'' https://epaper.tarunbharat.net/index.php?edition=Akspage&date=2024-03-02&page=4 १७ मे २०२५ रोजी दैनिक तरुण भारत मधील ''आकांक्षा'' पुरवणीत प्रकाशित लेख ''हायब्रीस्टोफिलिया - आकर्षण आणि गुंतागुंत'' https://epaper.tarunbharat.net/article.php?mid=Akspage_2025-05-17_6301548a8f69f415679c5eef49ab65926827f66adb932 ३० सप्टेंबर २०२३ रोजी दैनिक तरुण भारत मधील ''आकांक्षा'' पुरवणीत प्रकाशित लेख ''अफगाणी स्त्रिया म्हणताहेत - डोन्ट टच माय क्लॉथ'' https://epaper.tarunbharat.net/index.php?edition=Akspage&date=2023-09-30&page=1 २५ जानेवारी २०२५ रोजी दैनिक तरुण भारत मधील ''आकांक्षा'' पुरवणीत प्रकाशित लेख ''गणतंत्र आणि स्त्री'' https://epaper.tarunbharat.net/article.php?mid=Akspage_2025-01-25_3946ac3e592413ee350dc84660e5330667943b67b964e ''बिट्स अँड बाईट्स'' लेख संग्रहावर सुप्रसिद्ध लेखक नवनाथ पवार यांनी लिहिलेले पुस्तक परीक्षण https://marathi.indiatimes.com/maharashtra/nagpur/book-test/articleshow/76238108.cms सृजनदीप दिवाळी अंक स्पर्धेत ''अनलॉक'' अंकाला मिळालेला सर्वोत्कृष्ट अंकाचा पुरस्कार https://www.tarunbharat.net/Encyc/2023/5/29/diwali-ank.html पद्मकोश या चरित्रात्मक पत्ररूपी कादंबरीस मिळालेला स्व.राजाराम डाकवे (तात्या) साहित्य उत्कृष्ट कादंबरी पुरस्कार https://ddmnews.in/maharashtra-news/2893/ पद्मकोश या चरित्रात्मक पत्ररूपी कादंबरीस मिळालेला राज्यस्तरीय उत्कृष्ट कादंबरी स्पंदन संस्थेचा पुरस्कार https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h81054-txt-mumbai-20240719031036 पद्मकोश या चरित्रात्मक पत्ररूपी कादंबरीस साहित्य विहार मिळालेला राज्यस्तरीय उत्कृष्ट कादंबरी https://marathi.abhijeetbharat.com/Encyc/2023/10/18/sahitya-vihar-institute-announces-2023-literary-awards.html#/google_vignette पद्मकोश या चरित्रात्मक पत्ररूपी कादंबरीस महाराष्ट्र साहित्य परिषद - शाखा दामाजी नगरचा मिळालेला राज्यस्तरीय उत्कृष्ट कादंबरी https://www.tarunbharat.net/Encyc/2023/7/15/Rashmi-Padwad-Madankar.html अक्षरधारा मध्ये प्रकाशित ''झुंडींची झुंज आणि जात-धर्माच्या बेगडी अस्मिता'' लेख https://www.aksharnama.com/client/article_detail/1293 ''सीता'' कादंबरीचे लेखक अभिराम भडकमकर यांच्या मुलाखतीची बातमी https://www.tarunbharat.net/Encyc/2024/1/19/The-vision-of-Sita-s-personality-Sahitya-Wari-programm.html#/google_vignette अनलॉक दिवाळी अंकास आजवर एकूण 14 राज्य आणि राष्ट्रस्तरीय पुरस्कार प्राप्त <nowiki>{{</nowiki>https://www.tarunbharat.net/Encyc/2023/5/29/diwali-ank.html<nowiki>}}</nowiki> <nowiki>{{</nowiki>https://www.aatmnirbharkhabar.com/post/12884<nowiki>}}</nowiki> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{वर्ग}} fhebrv44rd9lbncgshtgxcmwq2m0rjt 0 374883 2686064 2638343 2026-05-26T12:26:12Z EmausBot 9929 Bot: Fixing double redirect from [[एस. अळागिरी]] to [[के.एस. अळागिरी]] 2686064 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[के.एस. अळागिरी]] puxxgz6ixt43yv9j3xjez5iwacjzfum 0 374947 2686228 2639803 2026-05-27T05:18:41Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 6 sources and tagging 7 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2686228 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''डॉ. रुमा देवी''' या राजस्थानमधील [[बारमेर जिल्हा|बारमेर जिल्ह्यातील]] एक भारतीय पारंपारिक [[हस्तकला]] परिकल्पक (डिझायनर), [[सामाजिक कार्य|सामाजिक कार्यकर्त्या]] आणि जागतिक वक्त्या आहेत. त्या 'ग्रामीण विकास एवम चेतना संस्था' (GVCS) च्या अध्यक्षा आणि 'रुमा देवी फाउंडेशन' च्या संचालिका आहेत. ही संस्था महिला सक्षमीकरण, ग्रामीण उपजीविका आणि हस्तकला पुनरुज्जीवनासाठी काम करते. थार प्रदेशातील ५०,००० महिला कारागिरांना प्रशिक्षण आणि पाठिंबा दिल्यानंतर, त्या सध्या [[राजस्थान]] सरकारच्या अंतर्गत राजीविका/RAJEEVIKA (राजस्थान उपजीविका अभियान) च्या ब्रँड अँबेसेडर म्हणून काम करतात.<ref name="tbi">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thebetterindia.com/291700/ruma-devi-barmer-invited-by-harvard-for-empowering-women-via-fashion/|title=Harvard Invited This School Dropout From for Empowering 30,000 Women|last=Raja|first=Vidya|website=thebetterindia.com|language=en|access-date=2025-11-08}}</ref> या योगदानाबद्दल रुमा देवी यांना २०१८ सालचा भारतातील महिलांसाठीचा सर्वोच्च नागरी सन्मान [[नारी शक्ती पुरस्कार]] प्रदान करण्यात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rumadevi.com/pages/about-ruma-devi|title=About Ruma Devi|website=Ruma Devi|language=en|access-date=2025-11-08}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> महिला उद्योजकता आणि कारागीर उपजीविकेवर बोलण्यासाठी त्यांना [[हार्वर्ड विद्यापीठ|हार्वर्ड विद्यापीठासारख्या]] संस्थांनी देखील आमंत्रित केले आहे.<ref name="tbi" /> त्यांच्या या संस्थांद्वारे, त्यांनी कौशल्य विकास, डिझाइन नवोन्मेष आणि ग्रामीण कारागिरांसाठी बाजारपेठेतील दुवे एकत्रित करणारे उपक्रम राबवले आहेत, ज्यामुळे शाश्वत उपजीविकेच्या संधी निर्माण होतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rumadevi.com/pages/about-ruma-devi|title=About Ruma Devi|website=Ruma Devi|language=en|access-date=2025-11-08}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पश्चिम राजस्थानमध्ये तळागाळातील सामाजिक सक्षमीकरणात योगदान देण्यासाठी, विशेषतः महिलांचा आर्थिक समावेश, निर्णय घेण्याची क्षमता आणि सामुदायिक विकासात सहभाग वाढवण्यासाठीच्या या कार्याची मोठी दखल घेतली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rumadevi.com/pages/about-ruma-devi|title=About Ruma Devi|website=Ruma Devi|language=en|access-date=2025-11-08}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == जीवन == रुमा देवीचा जन्म १९८८ मध्ये झाला. त्यांचे बालपण राजस्थानातील [[बारमेर]] येथील रावतसर मध्ये गेले. आठवी इयत्तेत असताना त्यांनी शाळा सोडली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rumadevi.com/pages/about-ruma-devi|title=About Ruma Devi|website=Ruma Devi|language=en|access-date=2025-11-08|archive-date=2026-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20260103061738/https://rumadevi.com/pages/about-ruma-devi|url-status=dead}}</ref> रुमा देवी यांनी बालपणी आपल्या आजीकडून भरतकाम शिकले होते. देवी यांचे लग्न १७ व्या वर्षी झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thebetterindia.com/291700/ruma-devi-barmer-invited-by-harvard-for-empowering-women-via-fashion/|title=Harvard Invited This School Dropout From for Empowering 30,000 Women|last=Raja|first=Vidya|website=thebetterindia.com|language=en|access-date=2025-11-08}}</ref> == सामाजिक कार्य आणि सक्रियता == शिक्षण, आरोग्य, महिला स्वच्छता, पायाभूत सुविधा आणि सांस्कृतिक संवर्धन या क्षेत्रातील रुमा देवी यांचे सामाजिक कार्य पुढील प्रमाणे आहे:<ref name=":8">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rumadevifoundation.org/what-we-do|title=What We Do|website=Ruma Devi Foundation|language=en|access-date=2025-10-10}}</ref> * '''अक्षरा शिष्यवृत्ती''' : ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना, विशेषतः मुलींना, शैक्षणिक आणि व्यावसायिक विकासाला पाठिंबा देण्यासाठी दरवर्षी आर्थिक मदत आणि मार्गदर्शन दिले जाते.<ref name=":8" /> * '''ग्रामीण क्रीडा पायाभूत सुविधा''' : तरुणांना, विशेषतः मुलींना राज्य आणि राष्ट्रीय स्तरावरील खेळांसाठी प्रशिक्षित करण्याच्या उद्देशाने, अनेक कोटींच्या गुंतवणुकीसह बाडमेरमधील पहिल्या ग्रामीण बहु-क्रीडा संकुलाचे (सुगानी देवी क्रीडा संकुल) बांधकाम करण्यात आले.<ref name=":8" /> * '''दृश्यमानता आणि संस्कृती जतन''' : कलाकारांमध्ये लोक आणि पारंपारिक संगीताची ओळख करून देणारे ''वणी उत्सव'' सारखे कार्यक्रम; प्रदर्शनांद्वारे कारागीर कलाकृतींना प्रोत्साहन; लोककला परंपरांना पुनरुज्जीवित करणे.<ref name=":8" /> * '''मासिक पाळी स्वच्छता मोहीम आणि सॅनिटरी-पॅड वितरण''' : दुर्गम गावांमध्ये (उदा. बारमेर, बालोत्रा, तिलवाडा) मोफत सॅनिटरी पॅडचे वाटप केले जाते, त्यासोबत मासिक पाळी स्वच्छता, सुरक्षित वापर, विल्हेवाट आणि वर्ज्यांचे उल्लंघन याबद्दल जागरूकता सत्रे आयोजित केली जातात.<ref name=":8" /> * '''नेत्र तपासणी शिबिरे''' : टाळता येणारे दृष्टीदोष कमी करण्यासाठी डझनभर ग्रामपंचायतींमध्ये फिरते नेत्र तपासणी शिबिरे, कारागीर, मुले, वृद्धांना मोफत चष्मे दिले जातात. २०२०-२०२४ दरम्यान ६०,००० हून अधिक लोकांनी याचा लाभ घेतला आहे.<ref name=":8" /> * '''चिराग प्रकल्प''' : वीजेपासून वंचित भागातील घरांना सौरऊर्जेवर चालणाऱ्या दिव्यांचे वितरण, ज्यामुळे २००० हून अधिक ग्रामीण घरे प्रकाशित झाली.<ref name=":8" /> * '''मदत आणि अत्यावश्यक सेवा''' : कोविड-१९ दरम्यान, १६,५०० हून अधिक कुटुंबांना सॅनिटायझिंग किट, ३,००० हून अधिक कुटुंबांना रेशन किट, २५ हून अधिक प्राथमिक आरोग्य केंद्रे (पीएचसी) आणि सामुदायिक आरोग्य केंद्रांना (सीएचसी) ऑक्सिजन उपकरणे. दुष्काळग्रस्त गावांना पाण्याचा टँकर मदत इत्यादी पुरवण्यात आले.<ref name=":8" /> महिला हक्कांसाठी रूमा देवी यांचे कार्य चांगले विस्तारलेले आहे, ज्यामध्ये लिंग समानता, सामाजिक न्याय आणि महिला सुरक्षिततेचा समावेश आहे. राजस्थानच्या बारमेर येथून आलेल्या महिलांना स्वयं-मदत गटांमध्ये एकत्रित करून आणि सार्वजनिक जीवनात त्यांच्या सहभागाला प्रोत्साहन देण्याचे काम केले आहे. यात पडदा, चूल आणि मूल यांच्या चक्रात अडकलेल्या महिलांना बाहेर काढणे जिकिरीचे होते.<ref name=":9">{{स्रोत बातमी|last=Moneycontrol.com|url=https://www.moneycontrol.com/msite/badlaav-humse-hai/article-page/ruma-devi-empowering-women-taking-traditional-rajasthani-handicrafts-to-the-world-9398181.html|title=Ruma Devi: Empowering Women & Taking Traditional Rajasthani Handicrafts To The World|access-date=2025-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20221102192449/https://www.moneycontrol.com/msite/badlaav-humse-hai/article-page/ruma-devi-empowering-women-taking-traditional-rajasthani-handicrafts-to-the-world-9398181.html|archive-date=2022-11-02|url-status=live}}</ref> देवी यांनी मुलींच्या शिक्षणासाठी विशेष प्रयत्न केले. विशेषतः शाळा सोडलेल्यांना, प्रोत्साहन देण्यासाठी शिष्यवृत्ती आयोजित केली.<ref name=":9" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rumadevi.com/pages/about-ruma-devi|title=About Ruma Devi|website=Ruma Devi|language=en|access-date=2025-11-08|archive-date=2026-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20260103061738/https://rumadevi.com/pages/about-ruma-devi|url-status=dead}}</ref> == कारकीर्द == रुमा देवी यांनी घर चालवण्यासाठी कामे करायला सुरुवात केली. २००६ मध्ये गावातील १० महिलांचे समुपदेशन करून त्यांनी एक बचत गट सुरू केला. प्रत्येक महिलेकडून १०० रुपयांच्या योगदानाने, महिलांनी कुशन आणि बॅग बनवण्यासाठी सेकंड हँड शिलाई मशीन, कापड, धागे आणि प्लास्टिक रॅपर खरेदी केले.<ref name=":3">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/ruma-devi-from-school-dropout-to-changing-fortunes-of-22k-women/articleshow/68160212.cms|title=Ruma Devi: From school dropout to changing fortunes of 22,000 women|last=Khan|first=Shoeb|date=February 26, 2019|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-07-15}}</ref> या कामातील यशामुळे त्यांचा बाडमेर येथील ग्रामीण विकास एवम चेतना संस्थेशी संपर्क झाला.<ref name=":4">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/the-big-story/story/19700101-a-stitch-in-time-the-social-warriors-1415260-2018-12-23|title=A Stitch in Time {{!}} The Social Warriors|date=23 December 2018|website=India Today|language=en|access-date=2022-10-10}}</ref> लवकरच २००८ मध्ये प्रथम त्या सदस्य म्हणून सामील झाल्या आणि २०१० मध्ये या गैर-सरकारी संस्थेच्या अध्यक्षा झाल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rumadevi.com/pages/about-ruma-devi|title=About Ruma Devi|website=Ruma Devi|language=en|access-date=2025-11-08}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> २०१० मध्ये दिल्लीतील रफी मार्ग येथे त्यांचे पहिले प्रदर्शन आणि २०१६ मध्ये राजस्थान हेरिटेज वीकमध्ये तिचा पहिला फॅशन शो आयोजित केला गेला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thebetterindia.com/291700/ruma-devi-barmer-invited-by-harvard-for-empowering-women-via-fashion/|title=Harvard Invited This School Dropout From for Empowering 30,000 Women|last=Raja|first=Vidya|website=thebetterindia.com|language=en|access-date=2025-11-08}}</ref> देवी आता संपूर्ण भारतातील आदिवासी कारागीर आणि अल्पसंख्याकांच्या कलाकृतींना प्रोत्साहन देण्यासाठी आणि त्यांच्या कलाकृतींना आणि हस्तकलेमागील हातांना मान्यता देण्यासाठी काम करत आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rumadevi.com/pages/about-ruma-devi|title=About Ruma Devi|website=Ruma Devi|language=en|access-date=2025-11-08|archive-date=2026-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20260103061738/https://rumadevi.com/pages/about-ruma-devi|url-status=dead}}</ref> == पुरस्कार आणि सन्मान == * भारताचे राष्ट्रपती रामनाथ कोविंद यांच्या हस्ते [[नारी शक्ती पुरस्कार]] (२०१८) प्रदान करण्यात आला]] . * कोन बनेगा करोडपती शोमध्ये (२० सप्टेंबर २०१९) अमिताभ बच्चन आणि सोनाक्षी सिन्हा यांच्यासोबत स्टेज शेअर केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rumadevi.com/pages/about-ruma-devi|title=About Ruma Devi|website=Ruma Devi|language=en|access-date=2025-11-08}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thebetterindia.com/291700/ruma-devi-barmer-invited-by-harvard-for-empowering-women-via-fashion/|title=Harvard Invited This School Dropout From for Empowering 30,000 Women|last=Raja|first=Vidya|website=thebetterindia.com|language=en|access-date=2025-11-08}}</ref> * हार्वर्ड विद्यापीठ, बोस्टन, यूएसए ने त्यांच्या १७ व्या अखिल भारतीय परिषदेत (१५-१६ फेब्रुवारी २०२०) पॅनेलचा सदस्य म्हणून आमंत्रित केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rumadevi.com/pages/about-ruma-devi|title=About Ruma Devi|website=Ruma Devi|language=en|access-date=2025-11-08}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * खलीज टाईम्स, दुबई मध्ये वैशिष्ट्यीकृत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rumadevi.com/pages/about-ruma-devi|title=About Ruma Devi|website=Ruma Devi|language=en|access-date=2025-11-08|archive-date=2026-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20260103061738/https://rumadevi.com/pages/about-ruma-devi|url-status=dead}}</ref> * महिला दिनाच्या विशेष भागात (१० जुलै २०२१) भारतीय गायन रिअॅलिटी शो 'इंडियन आयडॉल' मध्ये वैशिष्ट्यीकृत.<ref name=":7">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/barmer/news/barmers-ruma-devi-will-be-guest-in-the-ladies-special-episode-of-indian-a-show-the-show-will-be-telecast-on-saturday-128678837.html|title=इंडियन आइडल शो में दिखेगी बाड़मेर की रूमा देवी: लेडीज स्पेशल एपिसोड में होगी गेस्ट, बुधवार को शूट पूरा हुआ, शनिवार को होगा टेलीकास्ट, अनु मलिक बोले: सेट पर आना हमारे लिए गौरव|date=8 July 2021|website=Dainik Bhaskar}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rumadevi.com/pages/about-ruma-devi|title=About Ruma Devi|website=Ruma Devi|language=en|access-date=2025-11-08}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 'TFI डिझायनर ऑफ द इयर २०१९' हा किताब जिंकला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thebetterindia.com/291700/ruma-devi-barmer-invited-by-harvard-for-empowering-women-via-fashion/|title=Harvard Invited This School Dropout From for Empowering 30,000 Women|last=Raja|first=Vidya|website=thebetterindia.com|language=en|access-date=2025-11-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rumadevi.com/pages/about-ruma-devi|title=About Ruma Devi|website=Ruma Devi|language=en|access-date=2025-11-08|archive-date=2026-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20260103061738/https://rumadevi.com/pages/about-ruma-devi|url-status=dead}}</ref> * २०१८ मध्ये इंडिया टुडे मासिकाच्या वर्धापन दिनाच्या आवृत्तीत 'द न्यू भारत' या शीर्षकासह मुखपृष्ठावर वैशिष्ट्यीकृत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rumadevi.com/pages/about-ruma-devi|title=About Ruma Devi|website=Ruma Devi|language=en|access-date=2025-11-08|archive-date=2026-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20260103061738/https://rumadevi.com/pages/about-ruma-devi|url-status=dead}}</ref> * ट्राइब्स इंडियाचे सदिच्छा दूत आणि मुख्य डिझायनर.<ref name=":5">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/hindi/off-beat/barmer-lady-ruma-devi-promoting-tribes-made-collection-overall-india/601460|title=आदि महोत्सव में छाया बाड़मेर की रूमा देवी का कलेक्शन, ट्राइब्स इंडिया ने बनाया 'गुड विल एंबेसडर'|date=2019-11-26|website=Zee News Hindi|access-date=2020-07-15}}</ref> * राज्य ब्रँड अ‍ॅम्बेसेडर, राजीविका.<ref name=":6">{{स्रोत बातमी|last=Iqbal|first=Mohammed|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/2400-crore-shot-in-the-arm-for-womens-shgs/article37981873.ece|title=₹2,400-crore shot in the arm for women's SHGs|date=2021-12-17|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2024-05-23}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thebetterindia.com/291700/ruma-devi-barmer-invited-by-harvard-for-empowering-women-via-fashion/|title=Harvard Invited This School Dropout From for Empowering 30,000 Women|last=Raja|first=Vidya|website=thebetterindia.com|language=en|access-date=2025-11-08}}</ref> * जयपूर येथील महात्मा ज्योती राव फुले विद्यापीठाने कला आणि वस्त्रोद्योग क्षेत्रात डॉक्टरेट पदवी देऊन सन्मानित.<ref name="f2f">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://fashiongear.fibre2fashion.com/fashion-talks/gramin-vikas-evam-chetna-sansthan |title=Ruma Devi {{!}} President {{!}} Gramin Vikas Evam Chetna Sansthan |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=fibre2fashion |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२८ डिसेंबर २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> * श्रीलंका सरकारचा शिल्पा अभिमानी पुरस्कार: हस्तकलेचा प्रचार<ref name="f2f" /> * महिला ऑन विंग्स नेदरलँड्स कडून सन्मान (२०१६)<ref name="f2f" /> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{नारी शक्ती पुरस्कार}} {{DEFAULTSORT: देवी, रुमा}} [[वर्ग:भारतीय महिला फॅशन डिझायनर्स]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९८८ मधील जन्म]] [[वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] o9m5q1fcywoileyloa24jzmn93psqqg 0 375301 2686184 2683580 2026-05-27T01:53:04Z ~2026-31542-39 183547 /* पुनर्निर्मिती */ 2686184 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = शुभ श्रावणी | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = संदीप सिकंद | निर्मिती संस्था = सोल प्रोडक्शन | दिग्दर्शक = | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = * दररोज संध्या. ७ वाजता * दररोज संध्या. ६.३० वाजता (१३ एप्रिलपासून) | वाहिनी = [[झी मराठी]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = १९ जानेवारी २०२६ | शेवटचे प्रसारण = चालू | आधी = | नंतर = [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | सारखे = }} '''शुभ श्रावणी''' ही [[झी मराठी]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. या मालिकेची मूळ कथा [[झी तेलुगू]]वरील अम्मायी गारू या तेलुगू मालिकेवर आधारित आहे. == कलाकार == * सुमीत पाटील - शुभंकर दौलत शेलार * [[वल्लरी लोंढे]] - श्रावणी विश्वंभर राजेशिर्के * [[लोकेश गुप्ते]] - विश्वंभर राजेशिर्के * [[आसावरी जोशी]] - अलकनंदा राजेशिर्के * सुनील तांबट - पृथ्वीराज राजेशिर्के * वंदना पांचाळ - अपर्णा पृथ्वीराज राजेशिर्के * पिहू गोसावी - पिहू पृथ्वीराज राजेशिर्के * आशुतोष वाडेकर - दौलत शेलार * जुई तनपुरे - सानिका दौलत शेलार * कस्तुरी सारंग - अनुराधा दौलत शेलार * कोमल शेटे - शोभा दौलत शेलार * तन्मय जक्का - रुद्रप्रताप गायकवाड * शुभ्रा तिळगुळकर - वैभवी * सानिका काशीकर - मोक्षा * भूमिजा पाटील - स्वीटी * आदित्य फराटे - इंद्रनील * अपूर्व रांजणकर - कार्तिक * अतुल कुडले - मदन (मॅडी) * विपुल काळे - शशांक * राज लाड - विकी * सलोनी म्हात्रे - वैशाली == पुनर्निर्मिती == {|class="wikitable" ! भाषा ! नाव ! वाहिनी ! प्रकाशित |- | [[तेलुगू]] | अम्मायी गारू | [[झी तेलुगू]] | ३१ ऑक्टोबर २०२२ - १९ डिसेंबर २०२५ |- | [[कन्नड]] | श्रावणी सुब्रमण्या | [[झी कन्नडा]] | १८ मार्च २०२४ - चालू |- | [[तमिळ]] | वल्लियिन वेलन | [[झी तमिळ]] | २ सप्टेंबर २०२४ - २५ मे २०२५ |- | [[मल्याळम]] | अकाले | [[झी केरळम]] | २५ नोव्हेंबर २०२४ - चालू |- | [[बंगाली]] | सात पाके बंधा | [[झी बांग्ला]] | १९ मार्च २०२६ - चालू |- | [[हिंदी]] | दिलों की राम लीला | [[झी टीव्ही]] | लवकरच... |} == बाह्य दुवे == {{झी मराठी संध्या. ७च्या मालिका}} {{झी मराठी संध्या. ६.३०च्या मालिका}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] lyqz7omv4i7jmx61wksawywg0e00avu 0 378633 2686084 2677421 2026-05-26T13:53:23Z संतोष गोरे 135680 पुनर्निर्देशन लक्ष्य [[मसुदा:भवरलाल जैन]] पासून [[जैन इरिगेशन सिस्टीम्स लिमिटेड]] ला बदलविले 2686084 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[जैन इरिगेशन सिस्टीम्स लिमिटेड]] 7f4c54lx9simmm46yqzyrquus6c4pun 0 378634 2686046 2686045 2026-05-26T12:05:56Z ~2026-31415-91 183524 कंपनी नाव 2686046 wikitext text/x-wiki {{शीर्षकदाखवा:जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड}} {{बदल}} {{माहितीचौकट कंपनी|traded_as={{BSE|500219}}<br />{{NSE|JISLJALEQS}}|महत्त्वाच्या व्यक्ती=Ashok Jain, Anil Jain, Ajit Jain, Atul Jain, Abhay Jain|homepage={{url|http://www.jains.com/}}|नाव=जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड|कंपनीनाव=जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड|ब्रीदवाक्य=More Crop Per Drop|उद्योगक्षेत्र=कृषी|संस्थापक=भवरलाल जैन|मुख्यालय शहर=जळगाव|मुख्यालय देश=भारत|मुख्यालय स्थान=जळगाव|संकेतस्थळ=https://www.jains.com/}}सामान्य शेतकरी कुटुंबात जन्मलेले भवरलाल जैन यांनी संघर्ष, दूरदृष्टी आणि आईच्या संस्कारांच्या जोरावर इतिहास घडवला. एमपीएससी परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर त्यांच्या पुढे सुरक्षित सरकारी नोकरीचा मार्ग उघडा होता. पण त्यांच्या अशिक्षित आई गौराईबाईंनी त्यांना एक वेगळीच दिशा दिली. त्या म्हणाल्या ''“नोकरी केली तर तुझे आणि कुटुंबाचे पोट भरेल… पण असे काही कर की ज्यामुळे केवळ माणसांचे नाही, तर पशू-पक्ष्यांचेही कल्याण होईल.”'' आईचे हे शब्द केवळ सल्ला नव्हते, तर आयुष्याचा मंत्र ठरले. त्यांनी आपल्या तीन पिढ्यांची साठवलेली केवळ ७,००० रुपयांची पुंजी मुलाच्या हाती दिली विश्वासाने, आशेने, आणि मोठं काहीतरी घडवण्याच्या स्वप्नाने.त्या छोट्याशा बीजातून उभा राहिला एक विराट वटवृक्ष Jain Irrigation Systems Limited. आज ही कंपनी केवळ उद्योग नाही, तर कोट्यवधी शेतकऱ्यांच्या आयुष्याला पाणी देणारी, शेतीला दिशा देणारी आणि पर्यावरणाशी सुसंवाद साधणारी चळवळ आहे. == इतिहास == * सामान्य शेतकरी कुटुंबातील भवरलाल जैन हे एमपीएससी परीक्षा उत्तीर्ण झाले होते. परंतु आईने नोकरी केली तर तुझे आणि कुटुंबाचे पोट भरले असे काही कर ज्यामुळे केवळ मानवाचे नाही तर पशू आणि पक्ष्यांचे कल्याण होईल, असा संदेश दिला. तसेच आपल्याजवळ तीन पिढ्यांची साचलेली सात हजार रुपयांची पुंजी भवरलाल जैन यांना दिली. * १९६३–१९७८: भवरलाल जैन यांनी ट्रॅक्टर, स्प्रिंकलर सिस्टीम, पीव्हीसी पाईप आणि इतर शेती उपकरणांची डीलरशिप सुरू केली. व्यवसायाचा विस्तार करण्यासाठी, खते, बियाणे आणि कीटकनाशके यांसारख्या शेतीसाठी लागणाऱ्या वस्तूंची एजन्सीसुद्धा सुरू करण्यात आली. विक्री १९६३ मधील {{INR}} १ दशलक्ष वरून १९७८ मध्ये {{INR}} ११० दशलक्ष पर्यंत वाढली. * भवरलाल जैन यांनी १९६३–१९७८: भवरलाल जैन यांनी ट्रॅक्टर, स्प्रिंकलर सिस्टीम, पीव्हीसी पाईप आणि इतर शेती उपकरणांची डीलरशिप सुरू केली. व्यवसायाचा विस्तार करण्यासाठी, खते, बियाणे आणि कीटकनाशके यांसारख्या शेतीसाठी लागणाऱ्या वस्तूंची एजन्सीसुद्धा सुरू करण्यात आली. विक्री १९६३ मधील {{INR}} १ दशलक्ष वरून १९७८ मध्ये {{INR}} ११० दशलक्ष पर्यंत वाढली. * १९७८: जैन यांनी १९७८ मध्ये केळीच्या पावडरचा एक कारखाना ताब्यात घेतला. पपईच्या चीकापासून पॅपेनच्या उत्पादनासाठी या कारखान्यात बदल करण्यात आले. डिसेंबर १९७८ मध्ये, संस्थापक जैन पॅपेनसाठी ग्राहकांच्या शोधात न्यू यॉर्कला गेले. देशांतर्गत कच्च्या मालाच्या खरेदीसाठी आणि परदेशात पॅपेनच्या विक्रीसाठी स्पर्धा तीव्र आणि दमछाक करणारी होती. तथापि, जैन यांनी अविरत अंतर्गत संशोधन आणि विकास (R&D) द्वारे शुद्ध पॅपेन विकसित केले आणि सर्वोच्च शुद्धतेच्या परिष्कृत पॅपेनचे क्रमांक-एक पुरवठादार म्हणून उदयास आले.<ref name="Recognitions">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://jisl.co.in/Company/recognition.htm|title=Recognition of Jain irrigation|access-date=23 February 2015}}</ref> * १९८०: ३०० मेट्रिक टनच्या लहान वार्षिक क्षमतेसह पीव्हीसी पाईपचे उत्पादन सुरू झाले, जे १९९७ पर्यंत प्रतिवर्ष ३५,६०० मेट्रिक टनपेक्षा जास्त वाढवण्यात आले. जैन यांनी केसिंग आणि स्क्रीन पाईपिंग सिस्टीमचा समावेश करण्यासाठी आपल्या उत्पादनांची श्रेणी विस्तारली. === २००६-२०१२ === * 2006: JISL ने चॅपिन वॉटरमॅटिकचे अधिग्रहण केले, <ref name="chapin">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.newaginternational.com/news/news108/news108.html|title=Jain irrigation acquired USA Base Chapin Watermatic|access-date=2 May 2006}}</ref> अमेरिकेतील ठिबक सिंचन प्रणाली संकल्पनेचे प्रणेते. * २००६: JISL ने कस्टम होमबिल्डिंग मार्केटमधील अमेरिकन कंपनी NuCedar Mills चे अधिग्रहण केले. <ref name="NuCedar">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.capitalmarket.com/CMEdit/story2-0.asp?SNo=116382|title=US acquisition bolsters Jain Irrigation|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060228081450/http://www.capitalmarket.com/cmedit/story2-0.asp?SNo=116382|archive-date=28 February 2006|access-date=7 February 2006}}</ref> * डिसेंबर २००६ – जेआयएसएलने (JISL) अमेरिकेतील कॅस्केड स्पेशालिटीज, इंक. (Cascade Specialties, Inc.) या कंपनीमधील बहुसंख्य भागभांडवल अधिग्रहित केले, जी नैसर्गिक, कमी जिवाणूयुक्त कांद्याची उत्पादने आणि सेंद्रिय निर्जलित कांद्यामध्ये विशेषज्ञ आहे. या अधिग्रहणामुळे, जैन इरिगेशन २५,००० मेट्रिक टनांपेक्षा जास्त एकत्रित क्षमतेसह, जगातील तिसरी सर्वात मोठी निर्जलित कांदा उत्पादक कंपनी बनली. <ref name="Cascade">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.domain-b.com/management/m_a/20061120_acquires.html|title=Jain Irrigation acquired Cascade Specialties, Inc, USA|date=20 November 2006|access-date=20 November 2006}}</ref> * फेब्रुवारी २००७ – अमेरिकेतील अक्वेरियस ब्रँड्सला २१.५ दशलक्ष डॉलर्समध्ये पूर्णपणे रोख रकमेच्या व्यवहारात विकत घेऊन, जैन इरिगेशन ही जगातील दुसरी सर्वात मोठी ठिबक सिंचन कंपनी बनली. <ref name="Aquarius">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business-standard.com/common/storypage.php?leftnm=lmnu5&subLeft=3&autono=274828&tab=r|title=By acquiring Aquarius will second-largest drip irrigation company in the world.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070515195845/http://www.business-standard.com/common/storypage.php?leftnm=lmnu5&subLeft=3&autono=274828&tab=r|archive-date=15 May 2007|access-date=17 February 2007}}</ref> * जून 2007 - जैन इरिगेशनने NAANDAN मधील 50. 001% हिस्सा विकत घेतला. <ref name="Naandan">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.naan.co.il/e/Home/Indian_conglomerate_Jain_Irrigation_acquired_50__of_NaanDan.htm|title=Indian conglomerate Jain Irrigation acquired 50% of NaanDan|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629113445/http://www.naan.co.il/e/Home/Indian_conglomerate_Jain_Irrigation_acquired_50__of_NaanDan.htm|archive-date=29 June 2007|access-date=25 June 2007}}</ref> * नोव्हेंबर २०१० – यूके-स्थित औद्योगिक खाद्य घटक पुरवठादार <ref name="Sleaford">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.vccircle.com/500/news/jain-irrigation-acquires-80-in-uk-based-sleaford|title=Jain Irrigation Acquires 80% In UK-based Sleaford|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930045020/http://www.vccircle.com/500/news/jain-irrigation-acquires-80-in-uk-based-sleaford|archive-date=30 September 2011|access-date=29 June 2011}}</ref> स्लीफोर्ड क्वालिटी फूड्स लिमिटेडमधील नियंत्रक हिस्सा संपादन करून, जैन इरिगेशनला या अधिग्रहणामुळे मूल्यवर्धित उत्पादनांच्या मोठ्या बाजारपेठेत थेट प्रवेश मिळाला. आता ते त्यांच्या उपकंपनी जैन फार्म फ्रेश फूड्स लिमिटेडचा भाग आहे. * मे 2012 - जैन यांनी उरलेल्या 50% NaanDanJain Ltd. इस्त्राईलमधील Kibutz Na'an कडून अंदाजे $35 दशलक्षमध्ये विकत घेतले. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Azulai|first=Yuval|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000748674&fid=1725|title=Kibbutz Naan sells NaanDanJain Irrigation|date=14 May 2012|work=[[Globes (newspaper)|Globes]]|access-date=22 May 2012}}</ref> * 2018: जैन यांनी ''ईटी वॉटर सिस्टम्स'' अधिग्रहित केले, <ref name="OutsoETwater.NYT2012">{{स्रोत बातमी|last=John Markoff|url=https://www.nytimes.com/2012/06/28/technology/google-and-others-give-manufacturing-in-the-us-a-try.html|title=Google Tries Something Retro: Made in the U.S.A.|date=June 27, 2012|work=[[The New York Times]]}}</ref> "कॅलिफोर्निया, यूएस-आधारित कंपनी जी सिंचन तंत्रज्ञान उत्पादने प्रदान करते." <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.vccircle.com/jain-irrigation-to-acquire-us-based-etwater|title=Jain Irrigation to acquire US-based farm technology firm ETwater|last=Keshav Sunkara|date=12 September 2018}}</ref> * १९८९: १९८९ पासून, जैन इरिगेशनने भारतात सूक्ष्म- [[जलसिंचन पद्धती|सिंचनाद्वारे]] जल व्यवस्थापन विकसित करण्याचे काम सुरू केले. जैन इरिगेशनने भारतीय शेतीत काही उच्च-तंत्रज्ञानाच्या संकल्पना आणल्या आहेत, जसे की एकात्मिक प्रणाली दृष्टिकोन, शेतकऱ्यांच्या गरजांसाठी एक-खिडकी योजना आणि सूक्ष्म-सिंचन व शेतीला उद्योग म्हणून पायाभूत सुविधांचा दर्जा देणे. <ref name="concepts">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.g20challenge.com/wp-content/uploads/2012/06/Jain_Irrigation.pdf|title=Jains Contribution to Indian agriculture|access-date=23 February 2015}}</ref> * १९९४: जैन यांनी अन्न प्रक्रिया उद्योगात विविधता आणली आणि भाजीपाला निर्जलीकरण तसेच फळांची प्युरी, कॉन्सन्ट्रेट आणि पल्प यांच्या उत्पादनासाठी सुविधा उभारल्या. ही सुविधा आयएसओ ९००१ (ISO 9001) आणि एचएसीसीपी (HACCP) प्रमाणित असून आंतरराष्ट्रीय एफडीए (FDA) कायद्याच्या आवश्यकतांचे पालन करते. * २००२ – तीव्र तरलतेची कमतरता, मोठा तोटा आणि थकीत देणी त्वरित फेडण्यासाठी बँका व वित्तीय संस्थांकडून वाढता दबाव, या सर्वांमध्ये सापडल्यानंतर, जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड (JISL) ने ॲक्वा इंटरनॅशनल पार्टनर्स एलपीच्या बाजूने कंपनीतील बहुसंख्य इक्विटी हिस्सा देऊन निधी उभारण्याचा निर्णय घेतला आहे. <ref name="Aqua">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindubusinessline.in/2002/05/25/stories/2002052501900400.htm|title=US fund to acquire 49. 4% in Jain Irrigation Systems|access-date=16 January 2007}}</ref> JISL गेल्या ४ वर्षांच्या वाईट आर्थिक परिस्थितीतून बाहेर पडली होती आणि वेगाने वाढू लागली होती. तिचा निव्वळ नफा ३२४ कोटी रुपयांवरून दुपटीहून अधिक झाला होता.&nbsp;२००४-०५ या आर्थिक वर्षात दशलक्ष ते ६७१.७ रुपयांपर्यंत&nbsp;२००५-०६ या आर्थिक वर्षात २.८९ दशलक्ष रुपयांचा वाटा निर्यातीने उचलला आहे.&nbsp;जैनच्या एकूण महसुलात अब्जांची भर. <ref name="net05">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindubusinessline.com/2006/06/30/stories/2006063002810300.htm|title=Jain Irrigation net profit doubles|access-date=16 January 2007}}</ref> * २००५ – जैन यांनी जपानच्या तायो कागाकू कंपनी लिमिटेडसोबत करार करून गोठवलेल्या आंब्याच्या फोडींसारख्या, स्वतंत्रपणे त्वरित गोठवता येणाऱ्या खाद्यपदार्थांचे उत्पादन सुरू केले. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2025)">संदर्भ आवश्यक</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> * २०१२ - गांधी रिसर्च फाउंडेशनचे उद्घाटन भारताच्या राष्ट्रपती [[प्रतिभा पाटील]] यांच्या हस्ते २५ मार्च २०१२ रोजी झाले. हे प्रतिष्ठान गांधीवादी अभ्यास, संशोधन आणि संवादासाठी प्रसिद्ध असलेल्या या केंद्राला ' गांधी तीर्थ ' म्हटले जाते. महात्मा गांधी यांच्या जीवनावरील जगातील सर्वात मोठे मल्टीमीडिया प्रदर्शन हे आहे. गांधीवादी विचारधारा आणि वारसा भावी पिढ्यांसाठी जतन करणे आणि त्याचा प्रचार करणे हे त्याचे मुख्य उद्दिष्ट आहे. 'गांधी तीर्थ' मध्ये गांधी संग्रहालय, गांधी आंतरराष्ट्रीय संशोधन संस्था, गांधी संग्रह, प्रकाशने आणि गांधीवादी तत्त्वांवर आधारित ग्रामीण विकासासाठी विविध कार्यक्रमांचा समावेश आहे. प्रतिष्ठानमध्ये ७३५० पुस्तके, ४०९० नियतकालिके, ४०१९ छायाचित्रे, ७५ चित्रपट, महात्मा गांधींच्या भाषणांच्या १४८ ऑडिओ रेकॉर्डिंग आणि ११४ देशांतील टपाल तिकीट संग्रहाचा संग्रह आहे. <ref name="Gandhi Teerth">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mkgandhi.org/museum/grf_jalgaon.htm|title=Museum of Gandhi Research Foundation|access-date=8 February 2016}}</ref> * २०१६ – जैन इरिगेशनचा अन्न विभाग जैन फार्म फ्रेश फूड्स लिमिटेड या उपकंपनीमध्ये विभागला गेला आहे, जी १९९४ पासून अन्न प्रक्रिया व्यवसायात होती आणि आंबा, केळी, पेरू, स्ट्रॉबेरी यांचा फळ पल्प तसेच निर्जलीकृत भाज्या बनवत होती. जैन फार्म फ्रेश फूड्स लिमिटेडने 'जैन फार्मफ्रेश' या मुख्य ब्रँड नावाखाली आपले पहिले ब्रँडेड किरकोळ उत्पादन ' [[AamRus|आमरस]] ' बाजारात आणले. अल्फान्सो आणि केसर जातींपासून प्रक्रिया केलेला ' [[AamRus|आमरस]] ' हा कोणताही अतिरिक्त स्वाद आणि रंग नसलेला, गोड केलेला गोठवलेला आंब्याचा पल्प आहे. <ref name="AamRus">{{स्रोत बातमी|url=http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/50771753.cms?from=mdr|title=Jain Irrigation Systems's food division launches 1st branded retail product|work=The Economic Times|access-date=8 February 2016}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} == बाह्य दुवे == * {{अधिकृत संकेतस्थळ|http://www.jains.com/}} {{Authority control}} [[वर्ग:मुंबई रोखे बाजारातील नोंदणीकृत कंपन्या]] [[वर्ग:भारताच्या राष्ट्रीय शेअर बाजारावर सूचीबद्ध कंपन्या]] [[वर्ग:भारतीय ब्रँड]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील कंपन्या]] [[वर्ग:कायमचे मृत बाह्य दुवे असणारे लेख]] rqtzjgu7m2efdjjhf29y7xfj2pxhs0z 2686047 2686046 2026-05-26T12:07:50Z ~2026-31415-91 183524 2686047 wikitext text/x-wiki {{शीर्षकदाखवा:जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड}} {{बदल}} {{माहितीचौकट कंपनी|traded_as={{BSE|500219}}<br />{{NSE|JISLJALEQS}}|महत्त्वाच्या व्यक्ती=Ashok Jain, Anil Jain, Ajit Jain, Atul Jain, Abhay Jain|homepage={{url|http://www.jains.com/}}|नाव=जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड|कंपनीनाव=जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड|ब्रीदवाक्य=More Crop Per Drop|उद्योगक्षेत्र=कृषी|संस्थापक=भवरलाल जैन|मुख्यालय शहर=जळगाव|मुख्यालय देश=भारत|मुख्यालय स्थान=जळगाव|संकेतस्थळ=https://www.jains.com/}}सामान्य शेतकरी कुटुंबात जन्मलेले भवरलाल जैन यांनी संघर्ष, दूरदृष्टी आणि आईच्या संस्कारांच्या जोरावर इतिहास घडवला. एमपीएससी परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर त्यांच्या पुढे सुरक्षित सरकारी नोकरीचा मार्ग उघडा होता. पण त्यांच्या अशिक्षित आई गौराईबाईंनी त्यांना एक वेगळीच दिशा दिली. त्या म्हणाल्या ''“नोकरी केली तर तुझे आणि कुटुंबाचे पोट भरेल… पण असे काही कर की ज्यामुळे केवळ माणसांचे नाही, तर पशू-पक्ष्यांचेही कल्याण होईल.”'' आईचे हे शब्द केवळ सल्ला नव्हते, तर आयुष्याचा मंत्र ठरले. त्यांनी आपल्या तीन पिढ्यांची साठवलेली केवळ ७,००० रुपयांची पुंजी मुलाच्या हाती दिली विश्वासाने, आशेने, आणि मोठं काहीतरी घडवण्याच्या स्वप्नाने.त्या छोट्याशा बीजातून उभा राहिला एक विराट वटवृक्ष Jain Irrigation Systems Limited. आज ही कंपनी केवळ उद्योग नाही, तर कोट्यवधी शेतकऱ्यांच्या आयुष्याला पाणी देणारी, शेतीला दिशा देणारी आणि पर्यावरणाशी सुसंवाद साधणारी चळवळ आहे. == इतिहास == * सामान्य शेतकरी कुटुंबातील भवरलाल जैन हे एमपीएससी परीक्षा उत्तीर्ण झाले होते. परंतु आईने नोकरी केली तर तुझे आणि कुटुंबाचे पोट भरले असे काही कर ज्यामुळे केवळ मानवाचे नाही तर पशू आणि पक्ष्यांचे कल्याण होईल, असा संदेश दिला. तसेच आपल्याजवळ तीन पिढ्यांची साचलेली सात हजार रुपयांची पुंजी भवरलाल जैन यांना दिली. * १९६३–१९७८: भवरलाल जैन यांनी ट्रॅक्टर, स्प्रिंकलर सिस्टीम, पीव्हीसी पाईप आणि इतर शेती उपकरणांची डीलरशिप सुरू केली. व्यवसायाचा विस्तार करण्यासाठी, खते, बियाणे आणि कीटकनाशके यांसारख्या शेतीसाठी लागणाऱ्या वस्तूंची एजन्सीसुद्धा सुरू करण्यात आली. विक्री १९६३ मधील {{INR}} १ दशलक्ष वरून १९७८ मध्ये {{INR}} ११० दशलक्ष पर्यंत वाढली. * भवरलाल जैन यांनी १९६३–१९७८: भवरलाल जैन यांनी ट्रॅक्टर, स्प्रिंकलर सिस्टीम, पीव्हीसी पाईप आणि इतर शेती उपकरणांची डीलरशिप सुरू केली. व्यवसायाचा विस्तार करण्यासाठी, खते, बियाणे आणि कीटकनाशके यांसारख्या शेतीसाठी लागणाऱ्या वस्तूंची एजन्सीसुद्धा सुरू करण्यात आली. विक्री १९६३ मधील {{INR}} १ दशलक्ष वरून १९७८ मध्ये {{INR}} ११० दशलक्ष पर्यंत वाढली. * १९७८: जैन यांनी १९७८ मध्ये केळीच्या पावडरचा एक कारखाना ताब्यात घेतला. पपईच्या चीकापासून पॅपेनच्या उत्पादनासाठी या कारखान्यात बदल करण्यात आले. डिसेंबर १९७८ मध्ये, संस्थापक जैन पॅपेनसाठी ग्राहकांच्या शोधात न्यू यॉर्कला गेले. देशांतर्गत कच्च्या मालाच्या खरेदीसाठी आणि परदेशात पॅपेनच्या विक्रीसाठी स्पर्धा तीव्र आणि दमछाक करणारी होती. तथापि, जैन यांनी अविरत अंतर्गत संशोधन आणि विकास (R&D) द्वारे शुद्ध पॅपेन विकसित केले आणि सर्वोच्च शुद्धतेच्या परिष्कृत पॅपेनचे क्रमांक-एक पुरवठादार म्हणून उदयास आले.<ref name="Recognitions">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://jisl.co.in/Company/recognition.htm|title=Recognition of Jain irrigation|access-date=23 February 2015}}</ref> * १९८०: ३०० मेट्रिक टनच्या लहान वार्षिक क्षमतेसह पीव्हीसी पाईपचे उत्पादन सुरू झाले, जे १९९७ पर्यंत प्रतिवर्ष ३५,६०० मेट्रिक टनपेक्षा जास्त वाढवण्यात आले. जैन यांनी केसिंग आणि स्क्रीन पाईपिंग सिस्टीमचा समावेश करण्यासाठी आपल्या उत्पादनांची श्रेणी विस्तारली. === २००६-२०१२ === * 2006: JISL ने चॅपिन वॉटरमॅटिकचे अधिग्रहण केले, <ref name="chapin">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.newaginternational.com/news/news108/news108.html|title=Jain irrigation acquired USA Base Chapin Watermatic|access-date=2 May 2006}}</ref> अमेरिकेतील ठिबक सिंचन प्रणाली संकल्पनेचे प्रणेते. * २००६: JISL ने कस्टम होमबिल्डिंग मार्केटमधील अमेरिकन कंपनी NuCedar Mills चे अधिग्रहण केले. <ref name="NuCedar">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.capitalmarket.com/CMEdit/story2-0.asp?SNo=116382|title=US acquisition bolsters Jain Irrigation|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060228081450/http://www.capitalmarket.com/cmedit/story2-0.asp?SNo=116382|archive-date=28 February 2006|access-date=7 February 2006}}</ref> * डिसेंबर २००६ – जेआयएसएलने (JISL) अमेरिकेतील कॅस्केड स्पेशालिटीज, इंक. (Cascade Specialties, Inc.) या कंपनीमधील बहुसंख्य भागभांडवल अधिग्रहित केले, जी नैसर्गिक, कमी जिवाणूयुक्त कांद्याची उत्पादने आणि सेंद्रिय निर्जलित कांद्यामध्ये विशेषज्ञ आहे. या अधिग्रहणामुळे, जैन इरिगेशन २५,००० मेट्रिक टनांपेक्षा जास्त एकत्रित क्षमतेसह, जगातील तिसरी सर्वात मोठी निर्जलित कांदा उत्पादक कंपनी बनली. <ref name="Cascade">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.domain-b.com/management/m_a/20061120_acquires.html|title=Jain Irrigation acquired Cascade Specialties, Inc, USA|date=20 November 2006|access-date=20 November 2006}}</ref> * फेब्रुवारी २००७ – अमेरिकेतील अक्वेरियस ब्रँड्सला २१.५ दशलक्ष डॉलर्समध्ये पूर्णपणे रोख रकमेच्या व्यवहारात विकत घेऊन, जैन इरिगेशन ही जगातील दुसरी सर्वात मोठी ठिबक सिंचन कंपनी बनली. <ref name="Aquarius">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business-standard.com/common/storypage.php?leftnm=lmnu5&subLeft=3&autono=274828&tab=r|title=By acquiring Aquarius will second-largest drip irrigation company in the world.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070515195845/http://www.business-standard.com/common/storypage.php?leftnm=lmnu5&subLeft=3&autono=274828&tab=r|archive-date=15 May 2007|access-date=17 February 2007}}</ref> * जून 2007 - जैन इरिगेशनने NAANDAN मधील 50. 001% हिस्सा विकत घेतला. <ref name="Naandan">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.naan.co.il/e/Home/Indian_conglomerate_Jain_Irrigation_acquired_50__of_NaanDan.htm|title=Indian conglomerate Jain Irrigation acquired 50% of NaanDan|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629113445/http://www.naan.co.il/e/Home/Indian_conglomerate_Jain_Irrigation_acquired_50__of_NaanDan.htm|archive-date=29 June 2007|access-date=25 June 2007}}</ref> * नोव्हेंबर २०१० – यूके-स्थित औद्योगिक खाद्य घटक पुरवठादार <ref name="Sleaford">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.vccircle.com/500/news/jain-irrigation-acquires-80-in-uk-based-sleaford|title=Jain Irrigation Acquires 80% In UK-based Sleaford|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930045020/http://www.vccircle.com/500/news/jain-irrigation-acquires-80-in-uk-based-sleaford|archive-date=30 September 2011|access-date=29 June 2011}}</ref> स्लीफोर्ड क्वालिटी फूड्स लिमिटेडमधील नियंत्रक हिस्सा संपादन करून, जैन इरिगेशनला या अधिग्रहणामुळे मूल्यवर्धित उत्पादनांच्या मोठ्या बाजारपेठेत थेट प्रवेश मिळाला. आता ते त्यांच्या उपकंपनी जैन फार्म फ्रेश फूड्स लिमिटेडचा भाग आहे. * मे 2012 - जैन यांनी उरलेल्या 50% NaanDanJain Ltd. इस्त्राईलमधील Kibutz Na'an कडून अंदाजे $35 दशलक्षमध्ये विकत घेतले. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Azulai|first=Yuval|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000748674&fid=1725|title=Kibbutz Naan sells NaanDanJain Irrigation|date=14 May 2012|work=[[Globes (newspaper)|Globes]]|access-date=22 May 2012}}</ref> * 2018: जैन यांनी ''ईटी वॉटर सिस्टम्स'' अधिग्रहित केले, <ref name="OutsoETwater.NYT2012">{{स्रोत बातमी|last=John Markoff|url=https://www.nytimes.com/2012/06/28/technology/google-and-others-give-manufacturing-in-the-us-a-try.html|title=Google Tries Something Retro: Made in the U.S.A.|date=June 27, 2012|work=[[The New York Times]]}}</ref> "कॅलिफोर्निया, यूएस-आधारित कंपनी जी सिंचन तंत्रज्ञान उत्पादने प्रदान करते." <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.vccircle.com/jain-irrigation-to-acquire-us-based-etwater|title=Jain Irrigation to acquire US-based farm technology firm ETwater|last=Keshav Sunkara|date=12 September 2018}}</ref> * १९८९: १९८९ पासून, जैन इरिगेशनने भारतात सूक्ष्म- [[जलसिंचन पद्धती|सिंचनाद्वारे]] जल व्यवस्थापन विकसित करण्याचे काम सुरू केले. जैन इरिगेशनने भारतीय शेतीत काही उच्च-तंत्रज्ञानाच्या संकल्पना आणल्या आहेत, जसे की एकात्मिक प्रणाली दृष्टिकोन, शेतकऱ्यांच्या गरजांसाठी एक-खिडकी योजना आणि सूक्ष्म-सिंचन व शेतीला उद्योग म्हणून पायाभूत सुविधांचा दर्जा देणे. <ref name="concepts">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.g20challenge.com/wp-content/uploads/2012/06/Jain_Irrigation.pdf|title=Jains Contribution to Indian agriculture|access-date=23 February 2015}}</ref> * १९९४: जैन यांनी अन्न प्रक्रिया उद्योगात विविधता आणली आणि भाजीपाला निर्जलीकरण तसेच फळांची प्युरी, कॉन्सन्ट्रेट आणि पल्प यांच्या उत्पादनासाठी सुविधा उभारल्या. ही सुविधा आयएसओ ९००१ (ISO 9001) आणि एचएसीसीपी (HACCP) प्रमाणित असून आंतरराष्ट्रीय एफडीए (FDA) कायद्याच्या आवश्यकतांचे पालन करते. * २००२ – तीव्र तरलतेची कमतरता, मोठा तोटा आणि थकीत देणी त्वरित फेडण्यासाठी बँका व वित्तीय संस्थांकडून वाढता दबाव, या सर्वांमध्ये सापडल्यानंतर, जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड (JISL) ने ॲक्वा इंटरनॅशनल पार्टनर्स एलपीच्या बाजूने कंपनीतील बहुसंख्य इक्विटी हिस्सा देऊन निधी उभारण्याचा निर्णय घेतला आहे. <ref name="Aqua">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindubusinessline.in/2002/05/25/stories/2002052501900400.htm|title=US fund to acquire 49. 4% in Jain Irrigation Systems|access-date=16 January 2007}}</ref> JISL गेल्या ४ वर्षांच्या वाईट आर्थिक परिस्थितीतून बाहेर पडली होती आणि वेगाने वाढू लागली होती. तिचा निव्वळ नफा ३२४ कोटी रुपयांवरून दुपटीहून अधिक झाला होता.&nbsp;२००४-०५ या आर्थिक वर्षात दशलक्ष ते ६७१.७ रुपयांपर्यंत&nbsp;२००५-०६ या आर्थिक वर्षात २.८९ दशलक्ष रुपयांचा वाटा निर्यातीने उचलला आहे.&nbsp;जैनच्या एकूण महसुलात अब्जांची भर. <ref name="net05">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindubusinessline.com/2006/06/30/stories/2006063002810300.htm|title=Jain Irrigation net profit doubles|access-date=16 January 2007}}</ref> * २००५ – जैन यांनी जपानच्या तायो कागाकू कंपनी लिमिटेडसोबत करार करून गोठवलेल्या आंब्याच्या फोडींसारख्या, स्वतंत्रपणे त्वरित गोठवता येणाऱ्या खाद्यपदार्थांचे उत्पादन सुरू केले. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2025)">संदर्भ आवश्यक</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> * २०१२ - गांधी रिसर्च फाउंडेशनचे उद्घाटन भारताच्या राष्ट्रपती [[प्रतिभा पाटील]] यांच्या हस्ते २५ मार्च २०१२ रोजी झाले. हे प्रतिष्ठान गांधीवादी अभ्यास, संशोधन आणि संवादासाठी प्रसिद्ध असलेल्या या केंद्राला ' गांधी तीर्थ ' म्हटले जाते. महात्मा गांधी यांच्या जीवनावरील जगातील सर्वात मोठे मल्टीमीडिया प्रदर्शन हे आहे. गांधीवादी विचारधारा आणि वारसा भावी पिढ्यांसाठी जतन करणे आणि त्याचा प्रचार करणे हे त्याचे मुख्य उद्दिष्ट आहे. 'गांधी तीर्थ' मध्ये गांधी संग्रहालय, गांधी आंतरराष्ट्रीय संशोधन संस्था, गांधी संग्रह, प्रकाशने आणि गांधीवादी तत्त्वांवर आधारित ग्रामीण विकासासाठी विविध कार्यक्रमांचा समावेश आहे. प्रतिष्ठानमध्ये ७३५० पुस्तके, ४०९० नियतकालिके, ४०१९ छायाचित्रे, ७५ चित्रपट, महात्मा गांधींच्या भाषणांच्या १४८ ऑडिओ रेकॉर्डिंग आणि ११४ देशांतील टपाल तिकीट संग्रहाचा संग्रह आहे. <ref name="Gandhi Teerth">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mkgandhi.org/museum/grf_jalgaon.htm|title=Museum of Gandhi Research Foundation|access-date=8 February 2016}}</ref> * २०१६ – जैन इरिगेशनचा अन्न विभाग जैन फार्म फ्रेश फूड्स लिमिटेड या उपकंपनीमध्ये विभागला गेला आहे, जी १९९४ पासून अन्न प्रक्रिया व्यवसायात होती आणि आंबा, केळी, पेरू, स्ट्रॉबेरी यांचा फळ पल्प तसेच निर्जलीकृत भाज्या बनवत होती. जैन फार्म फ्रेश फूड्स लिमिटेडने 'जैन फार्मफ्रेश' या मुख्य ब्रँड नावाखाली आपले पहिले ब्रँडेड किरकोळ उत्पादन ' [[AamRus|आमरस]] ' बाजारात आणले. अल्फान्सो आणि केसर जातींपासून प्रक्रिया केलेला ' [[AamRus|आमरस]] ' हा कोणताही अतिरिक्त स्वाद आणि रंग नसलेला, गोड केलेला गोठवलेला आंब्याचा पल्प आहे. <ref name="AamRus">{{स्रोत बातमी|url=http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/50771753.cms?from=mdr|title=Jain Irrigation Systems's food division launches 1st branded retail product|work=The Economic Times|access-date=8 February 2016}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} == बाह्य दुवे == * {{अधिकृत संकेतस्थळ|http://www.jains.com/}} {{Authority control}} [[वर्ग:मुंबई रोखे बाजारातील नोंदणीकृत कंपन्या]] [[वर्ग:भारताच्या राष्ट्रीय शेअर बाजारावर सूचीबद्ध कंपन्या]] [[वर्ग:भारतीय ब्रँड]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील कंपन्या]] [[वर्ग:कायमचे मृत बाह्य दुवे असणारे लेख]] __क्रमीत__ __नवविभागदुवा__ 9ng7zkxj1f6satpx8cvk03xk50z2pds 2686049 2686047 2026-05-26T12:11:57Z Jitendrazavar 181696 2686049 wikitext text/x-wiki {{शीर्षकदाखवा:जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड }} {{बदल}} {{माहितीचौकट कंपनी|traded_as={{BSE|500219}}<br />{{NSE|JISLJALEQS}}|महत्त्वाच्या व्यक्ती=Ashok Jain, Anil Jain, Ajit Jain, Atul Jain, Abhay Jain|homepage={{url|http://www.jains.com/}}|नाव=जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड|कंपनीनाव=जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड|ब्रीदवाक्य=More Crop Per Drop|उद्योगक्षेत्र=कृषी|संस्थापक=भवरलाल जैन|मुख्यालय शहर=जळगाव|मुख्यालय देश=भारत|मुख्यालय स्थान=जळगाव|संकेतस्थळ=https://www.jains.com/}}सामान्य शेतकरी कुटुंबात जन्मलेले भवरलाल जैन यांनी संघर्ष, दूरदृष्टी आणि आईच्या संस्कारांच्या जोरावर इतिहास घडवला. एमपीएससी परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर त्यांच्या पुढे सुरक्षित सरकारी नोकरीचा मार्ग उघडा होता. पण त्यांच्या अशिक्षित आई गौराईबाईंनी त्यांना एक वेगळीच दिशा दिली. त्या म्हणाल्या ''“नोकरी केली तर तुझे आणि कुटुंबाचे पोट भरेल… पण असे काही कर की ज्यामुळे केवळ माणसांचे नाही, तर पशू-पक्ष्यांचेही कल्याण होईल.”'' आईचे हे शब्द केवळ सल्ला नव्हते, तर आयुष्याचा मंत्र ठरले. त्यांनी आपल्या तीन पिढ्यांची साठवलेली केवळ ७,००० रुपयांची पुंजी मुलाच्या हाती दिली विश्वासाने, आशेने, आणि मोठं काहीतरी घडवण्याच्या स्वप्नाने.त्या छोट्याशा बीजातून उभा राहिला एक विराट वटवृक्ष Jain Irrigation Systems Limited. आज ही कंपनी केवळ उद्योग नाही, तर कोट्यवधी शेतकऱ्यांच्या आयुष्याला पाणी देणारी, शेतीला दिशा देणारी आणि पर्यावरणाशी सुसंवाद साधणारी चळवळ आहे. == इतिहास == * सामान्य शेतकरी कुटुंबातील भवरलाल जैन हे एमपीएससी परीक्षा उत्तीर्ण झाले होते. परंतु आईने नोकरी केली तर तुझे आणि कुटुंबाचे पोट भरले असे काही कर ज्यामुळे केवळ मानवाचे नाही तर पशू आणि पक्ष्यांचे कल्याण होईल, असा संदेश दिला. तसेच आपल्याजवळ तीन पिढ्यांची साचलेली सात हजार रुपयांची पुंजी भवरलाल जैन यांना दिली. * १९६३–१९७८: भवरलाल जैन यांनी ट्रॅक्टर, स्प्रिंकलर सिस्टीम, पीव्हीसी पाईप आणि इतर शेती उपकरणांची डीलरशिप सुरू केली. व्यवसायाचा विस्तार करण्यासाठी, खते, बियाणे आणि कीटकनाशके यांसारख्या शेतीसाठी लागणाऱ्या वस्तूंची एजन्सीसुद्धा सुरू करण्यात आली. विक्री १९६३ मधील {{INR}} १ दशलक्ष वरून १९७८ मध्ये {{INR}} ११० दशलक्ष पर्यंत वाढली. * भवरलाल जैन यांनी १९६३–१९७८: भवरलाल जैन यांनी ट्रॅक्टर, स्प्रिंकलर सिस्टीम, पीव्हीसी पाईप आणि इतर शेती उपकरणांची डीलरशिप सुरू केली. व्यवसायाचा विस्तार करण्यासाठी, खते, बियाणे आणि कीटकनाशके यांसारख्या शेतीसाठी लागणाऱ्या वस्तूंची एजन्सीसुद्धा सुरू करण्यात आली. विक्री १९६३ मधील {{INR}} १ दशलक्ष वरून १९७८ मध्ये {{INR}} ११० दशलक्ष पर्यंत वाढली. * १९७८: जैन यांनी १९७८ मध्ये केळीच्या पावडरचा एक कारखाना ताब्यात घेतला. पपईच्या चीकापासून पॅपेनच्या उत्पादनासाठी या कारखान्यात बदल करण्यात आले. डिसेंबर १९७८ मध्ये, संस्थापक जैन पॅपेनसाठी ग्राहकांच्या शोधात न्यू यॉर्कला गेले. देशांतर्गत कच्च्या मालाच्या खरेदीसाठी आणि परदेशात पॅपेनच्या विक्रीसाठी स्पर्धा तीव्र आणि दमछाक करणारी होती. तथापि, जैन यांनी अविरत अंतर्गत संशोधन आणि विकास (R&D) द्वारे शुद्ध पॅपेन विकसित केले आणि सर्वोच्च शुद्धतेच्या परिष्कृत पॅपेनचे क्रमांक-एक पुरवठादार म्हणून उदयास आले.<ref name="Recognitions">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://jisl.co.in/Company/recognition.htm|title=Recognition of Jain irrigation|access-date=23 February 2015}}</ref> * १९८०: ३०० मेट्रिक टनच्या लहान वार्षिक क्षमतेसह पीव्हीसी पाईपचे उत्पादन सुरू झाले, जे १९९७ पर्यंत प्रतिवर्ष ३५,६०० मेट्रिक टनपेक्षा जास्त वाढवण्यात आले. जैन यांनी केसिंग आणि स्क्रीन पाईपिंग सिस्टीमचा समावेश करण्यासाठी आपल्या उत्पादनांची श्रेणी विस्तारली. === २००६-२०१२ === * 2006: JISL ने चॅपिन वॉटरमॅटिकचे अधिग्रहण केले, <ref name="chapin">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.newaginternational.com/news/news108/news108.html|title=Jain irrigation acquired USA Base Chapin Watermatic|access-date=2 May 2006}}</ref> अमेरिकेतील ठिबक सिंचन प्रणाली संकल्पनेचे प्रणेते. * २००६: JISL ने कस्टम होमबिल्डिंग मार्केटमधील अमेरिकन कंपनी NuCedar Mills चे अधिग्रहण केले. <ref name="NuCedar">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.capitalmarket.com/CMEdit/story2-0.asp?SNo=116382|title=US acquisition bolsters Jain Irrigation|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060228081450/http://www.capitalmarket.com/cmedit/story2-0.asp?SNo=116382|archive-date=28 February 2006|access-date=7 February 2006}}</ref> * डिसेंबर २००६ – जेआयएसएलने (JISL) अमेरिकेतील कॅस्केड स्पेशालिटीज, इंक. (Cascade Specialties, Inc.) या कंपनीमधील बहुसंख्य भागभांडवल अधिग्रहित केले, जी नैसर्गिक, कमी जिवाणूयुक्त कांद्याची उत्पादने आणि सेंद्रिय निर्जलित कांद्यामध्ये विशेषज्ञ आहे. या अधिग्रहणामुळे, जैन इरिगेशन २५,००० मेट्रिक टनांपेक्षा जास्त एकत्रित क्षमतेसह, जगातील तिसरी सर्वात मोठी निर्जलित कांदा उत्पादक कंपनी बनली. <ref name="Cascade">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.domain-b.com/management/m_a/20061120_acquires.html|title=Jain Irrigation acquired Cascade Specialties, Inc, USA|date=20 November 2006|access-date=20 November 2006}}</ref> * फेब्रुवारी २००७ – अमेरिकेतील अक्वेरियस ब्रँड्सला २१.५ दशलक्ष डॉलर्समध्ये पूर्णपणे रोख रकमेच्या व्यवहारात विकत घेऊन, जैन इरिगेशन ही जगातील दुसरी सर्वात मोठी ठिबक सिंचन कंपनी बनली. <ref name="Aquarius">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business-standard.com/common/storypage.php?leftnm=lmnu5&subLeft=3&autono=274828&tab=r|title=By acquiring Aquarius will second-largest drip irrigation company in the world.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070515195845/http://www.business-standard.com/common/storypage.php?leftnm=lmnu5&subLeft=3&autono=274828&tab=r|archive-date=15 May 2007|access-date=17 February 2007}}</ref> * जून 2007 - जैन इरिगेशनने NAANDAN मधील 50. 001% हिस्सा विकत घेतला. <ref name="Naandan">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.naan.co.il/e/Home/Indian_conglomerate_Jain_Irrigation_acquired_50__of_NaanDan.htm|title=Indian conglomerate Jain Irrigation acquired 50% of NaanDan|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629113445/http://www.naan.co.il/e/Home/Indian_conglomerate_Jain_Irrigation_acquired_50__of_NaanDan.htm|archive-date=29 June 2007|access-date=25 June 2007}}</ref> * नोव्हेंबर २०१० – यूके-स्थित औद्योगिक खाद्य घटक पुरवठादार <ref name="Sleaford">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.vccircle.com/500/news/jain-irrigation-acquires-80-in-uk-based-sleaford|title=Jain Irrigation Acquires 80% In UK-based Sleaford|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930045020/http://www.vccircle.com/500/news/jain-irrigation-acquires-80-in-uk-based-sleaford|archive-date=30 September 2011|access-date=29 June 2011}}</ref> स्लीफोर्ड क्वालिटी फूड्स लिमिटेडमधील नियंत्रक हिस्सा संपादन करून, जैन इरिगेशनला या अधिग्रहणामुळे मूल्यवर्धित उत्पादनांच्या मोठ्या बाजारपेठेत थेट प्रवेश मिळाला. आता ते त्यांच्या उपकंपनी जैन फार्म फ्रेश फूड्स लिमिटेडचा भाग आहे. * मे 2012 - जैन यांनी उरलेल्या 50% NaanDanJain Ltd. इस्त्राईलमधील Kibutz Na'an कडून अंदाजे $35 दशलक्षमध्ये विकत घेतले. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Azulai|first=Yuval|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000748674&fid=1725|title=Kibbutz Naan sells NaanDanJain Irrigation|date=14 May 2012|work=[[Globes (newspaper)|Globes]]|access-date=22 May 2012}}</ref> * 2018: जैन यांनी ''ईटी वॉटर सिस्टम्स'' अधिग्रहित केले, <ref name="OutsoETwater.NYT2012">{{स्रोत बातमी|last=John Markoff|url=https://www.nytimes.com/2012/06/28/technology/google-and-others-give-manufacturing-in-the-us-a-try.html|title=Google Tries Something Retro: Made in the U.S.A.|date=June 27, 2012|work=[[The New York Times]]}}</ref> "कॅलिफोर्निया, यूएस-आधारित कंपनी जी सिंचन तंत्रज्ञान उत्पादने प्रदान करते." <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.vccircle.com/jain-irrigation-to-acquire-us-based-etwater|title=Jain Irrigation to acquire US-based farm technology firm ETwater|last=Keshav Sunkara|date=12 September 2018}}</ref> * १९८९: १९८९ पासून, जैन इरिगेशनने भारतात सूक्ष्म- [[जलसिंचन पद्धती|सिंचनाद्वारे]] जल व्यवस्थापन विकसित करण्याचे काम सुरू केले. जैन इरिगेशनने भारतीय शेतीत काही उच्च-तंत्रज्ञानाच्या संकल्पना आणल्या आहेत, जसे की एकात्मिक प्रणाली दृष्टिकोन, शेतकऱ्यांच्या गरजांसाठी एक-खिडकी योजना आणि सूक्ष्म-सिंचन व शेतीला उद्योग म्हणून पायाभूत सुविधांचा दर्जा देणे. <ref name="concepts">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.g20challenge.com/wp-content/uploads/2012/06/Jain_Irrigation.pdf|title=Jains Contribution to Indian agriculture|access-date=23 February 2015}}</ref> * १९९४: जैन यांनी अन्न प्रक्रिया उद्योगात विविधता आणली आणि भाजीपाला निर्जलीकरण तसेच फळांची प्युरी, कॉन्सन्ट्रेट आणि पल्प यांच्या उत्पादनासाठी सुविधा उभारल्या. ही सुविधा आयएसओ ९००१ (ISO 9001) आणि एचएसीसीपी (HACCP) प्रमाणित असून आंतरराष्ट्रीय एफडीए (FDA) कायद्याच्या आवश्यकतांचे पालन करते. * २००२ – तीव्र तरलतेची कमतरता, मोठा तोटा आणि थकीत देणी त्वरित फेडण्यासाठी बँका व वित्तीय संस्थांकडून वाढता दबाव, या सर्वांमध्ये सापडल्यानंतर, जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड (JISL) ने ॲक्वा इंटरनॅशनल पार्टनर्स एलपीच्या बाजूने कंपनीतील बहुसंख्य इक्विटी हिस्सा देऊन निधी उभारण्याचा निर्णय घेतला आहे. <ref name="Aqua">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindubusinessline.in/2002/05/25/stories/2002052501900400.htm|title=US fund to acquire 49. 4% in Jain Irrigation Systems|access-date=16 January 2007}}</ref> JISL गेल्या ४ वर्षांच्या वाईट आर्थिक परिस्थितीतून बाहेर पडली होती आणि वेगाने वाढू लागली होती. तिचा निव्वळ नफा ३२४ कोटी रुपयांवरून दुपटीहून अधिक झाला होता.&nbsp;२००४-०५ या आर्थिक वर्षात दशलक्ष ते ६७१.७ रुपयांपर्यंत&nbsp;२००५-०६ या आर्थिक वर्षात २.८९ दशलक्ष रुपयांचा वाटा निर्यातीने उचलला आहे.&nbsp;जैनच्या एकूण महसुलात अब्जांची भर. <ref name="net05">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindubusinessline.com/2006/06/30/stories/2006063002810300.htm|title=Jain Irrigation net profit doubles|access-date=16 January 2007}}</ref> * २००५ – जैन यांनी जपानच्या तायो कागाकू कंपनी लिमिटेडसोबत करार करून गोठवलेल्या आंब्याच्या फोडींसारख्या, स्वतंत्रपणे त्वरित गोठवता येणाऱ्या खाद्यपदार्थांचे उत्पादन सुरू केले. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2025)">संदर्भ आवश्यक</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> * २०१२ - गांधी रिसर्च फाउंडेशनचे उद्घाटन भारताच्या राष्ट्रपती [[प्रतिभा पाटील]] यांच्या हस्ते २५ मार्च २०१२ रोजी झाले. हे प्रतिष्ठान गांधीवादी अभ्यास, संशोधन आणि संवादासाठी प्रसिद्ध असलेल्या या केंद्राला ' गांधी तीर्थ ' म्हटले जाते. महात्मा गांधी यांच्या जीवनावरील जगातील सर्वात मोठे मल्टीमीडिया प्रदर्शन हे आहे. गांधीवादी विचारधारा आणि वारसा भावी पिढ्यांसाठी जतन करणे आणि त्याचा प्रचार करणे हे त्याचे मुख्य उद्दिष्ट आहे. 'गांधी तीर्थ' मध्ये गांधी संग्रहालय, गांधी आंतरराष्ट्रीय संशोधन संस्था, गांधी संग्रह, प्रकाशने आणि गांधीवादी तत्त्वांवर आधारित ग्रामीण विकासासाठी विविध कार्यक्रमांचा समावेश आहे. प्रतिष्ठानमध्ये ७३५० पुस्तके, ४०९० नियतकालिके, ४०१९ छायाचित्रे, ७५ चित्रपट, महात्मा गांधींच्या भाषणांच्या १४८ ऑडिओ रेकॉर्डिंग आणि ११४ देशांतील टपाल तिकीट संग्रहाचा संग्रह आहे. <ref name="Gandhi Teerth">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mkgandhi.org/museum/grf_jalgaon.htm|title=Museum of Gandhi Research Foundation|access-date=8 February 2016}}</ref> * २०१६ – जैन इरिगेशनचा अन्न विभाग जैन फार्म फ्रेश फूड्स लिमिटेड या उपकंपनीमध्ये विभागला गेला आहे, जी १९९४ पासून अन्न प्रक्रिया व्यवसायात होती आणि आंबा, केळी, पेरू, स्ट्रॉबेरी यांचा फळ पल्प तसेच निर्जलीकृत भाज्या बनवत होती. जैन फार्म फ्रेश फूड्स लिमिटेडने 'जैन फार्मफ्रेश' या मुख्य ब्रँड नावाखाली आपले पहिले ब्रँडेड किरकोळ उत्पादन ' [[AamRus|आमरस]] ' बाजारात आणले. अल्फान्सो आणि केसर जातींपासून प्रक्रिया केलेला ' [[AamRus|आमरस]] ' हा कोणताही अतिरिक्त स्वाद आणि रंग नसलेला, गोड केलेला गोठवलेला आंब्याचा पल्प आहे. <ref name="AamRus">{{स्रोत बातमी|url=http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/50771753.cms?from=mdr|title=Jain Irrigation Systems's food division launches 1st branded retail product|work=The Economic Times|access-date=8 February 2016}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} == बाह्य दुवे == * {{अधिकृत संकेतस्थळ|http://www.jains.com/}} {{Authority control}} [[वर्ग:मुंबई रोखे बाजारातील नोंदणीकृत कंपन्या]] [[वर्ग:भारताच्या राष्ट्रीय शेअर बाजारावर सूचीबद्ध कंपन्या]] [[वर्ग:भारतीय ब्रँड]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील कंपन्या]] [[वर्ग:कायमचे मृत बाह्य दुवे असणारे लेख]] __क्रमीत__ __नवविभागदुवा__ dgv4mjlu7grp6yuh10al5t56hlnnlp1 2686050 2686049 2026-05-26T12:13:56Z Jitendrazavar 181696 Jitendrazavar ने लेख [[मसुदा:भवरलाल जैन]] वरुन [[जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड]] ला हलविला: अचूक नाव 2686049 wikitext text/x-wiki {{शीर्षकदाखवा:जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड }} {{बदल}} {{माहितीचौकट कंपनी|traded_as={{BSE|500219}}<br />{{NSE|JISLJALEQS}}|महत्त्वाच्या व्यक्ती=Ashok Jain, Anil Jain, Ajit Jain, Atul Jain, Abhay Jain|homepage={{url|http://www.jains.com/}}|नाव=जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड|कंपनीनाव=जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड|ब्रीदवाक्य=More Crop Per Drop|उद्योगक्षेत्र=कृषी|संस्थापक=भवरलाल जैन|मुख्यालय शहर=जळगाव|मुख्यालय देश=भारत|मुख्यालय स्थान=जळगाव|संकेतस्थळ=https://www.jains.com/}}सामान्य शेतकरी कुटुंबात जन्मलेले भवरलाल जैन यांनी संघर्ष, दूरदृष्टी आणि आईच्या संस्कारांच्या जोरावर इतिहास घडवला. एमपीएससी परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर त्यांच्या पुढे सुरक्षित सरकारी नोकरीचा मार्ग उघडा होता. पण त्यांच्या अशिक्षित आई गौराईबाईंनी त्यांना एक वेगळीच दिशा दिली. त्या म्हणाल्या ''“नोकरी केली तर तुझे आणि कुटुंबाचे पोट भरेल… पण असे काही कर की ज्यामुळे केवळ माणसांचे नाही, तर पशू-पक्ष्यांचेही कल्याण होईल.”'' आईचे हे शब्द केवळ सल्ला नव्हते, तर आयुष्याचा मंत्र ठरले. त्यांनी आपल्या तीन पिढ्यांची साठवलेली केवळ ७,००० रुपयांची पुंजी मुलाच्या हाती दिली विश्वासाने, आशेने, आणि मोठं काहीतरी घडवण्याच्या स्वप्नाने.त्या छोट्याशा बीजातून उभा राहिला एक विराट वटवृक्ष Jain Irrigation Systems Limited. आज ही कंपनी केवळ उद्योग नाही, तर कोट्यवधी शेतकऱ्यांच्या आयुष्याला पाणी देणारी, शेतीला दिशा देणारी आणि पर्यावरणाशी सुसंवाद साधणारी चळवळ आहे. == इतिहास == * सामान्य शेतकरी कुटुंबातील भवरलाल जैन हे एमपीएससी परीक्षा उत्तीर्ण झाले होते. परंतु आईने नोकरी केली तर तुझे आणि कुटुंबाचे पोट भरले असे काही कर ज्यामुळे केवळ मानवाचे नाही तर पशू आणि पक्ष्यांचे कल्याण होईल, असा संदेश दिला. तसेच आपल्याजवळ तीन पिढ्यांची साचलेली सात हजार रुपयांची पुंजी भवरलाल जैन यांना दिली. * १९६३–१९७८: भवरलाल जैन यांनी ट्रॅक्टर, स्प्रिंकलर सिस्टीम, पीव्हीसी पाईप आणि इतर शेती उपकरणांची डीलरशिप सुरू केली. व्यवसायाचा विस्तार करण्यासाठी, खते, बियाणे आणि कीटकनाशके यांसारख्या शेतीसाठी लागणाऱ्या वस्तूंची एजन्सीसुद्धा सुरू करण्यात आली. विक्री १९६३ मधील {{INR}} १ दशलक्ष वरून १९७८ मध्ये {{INR}} ११० दशलक्ष पर्यंत वाढली. * भवरलाल जैन यांनी १९६३–१९७८: भवरलाल जैन यांनी ट्रॅक्टर, स्प्रिंकलर सिस्टीम, पीव्हीसी पाईप आणि इतर शेती उपकरणांची डीलरशिप सुरू केली. व्यवसायाचा विस्तार करण्यासाठी, खते, बियाणे आणि कीटकनाशके यांसारख्या शेतीसाठी लागणाऱ्या वस्तूंची एजन्सीसुद्धा सुरू करण्यात आली. विक्री १९६३ मधील {{INR}} १ दशलक्ष वरून १९७८ मध्ये {{INR}} ११० दशलक्ष पर्यंत वाढली. * १९७८: जैन यांनी १९७८ मध्ये केळीच्या पावडरचा एक कारखाना ताब्यात घेतला. पपईच्या चीकापासून पॅपेनच्या उत्पादनासाठी या कारखान्यात बदल करण्यात आले. डिसेंबर १९७८ मध्ये, संस्थापक जैन पॅपेनसाठी ग्राहकांच्या शोधात न्यू यॉर्कला गेले. देशांतर्गत कच्च्या मालाच्या खरेदीसाठी आणि परदेशात पॅपेनच्या विक्रीसाठी स्पर्धा तीव्र आणि दमछाक करणारी होती. तथापि, जैन यांनी अविरत अंतर्गत संशोधन आणि विकास (R&D) द्वारे शुद्ध पॅपेन विकसित केले आणि सर्वोच्च शुद्धतेच्या परिष्कृत पॅपेनचे क्रमांक-एक पुरवठादार म्हणून उदयास आले.<ref name="Recognitions">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://jisl.co.in/Company/recognition.htm|title=Recognition of Jain irrigation|access-date=23 February 2015}}</ref> * १९८०: ३०० मेट्रिक टनच्या लहान वार्षिक क्षमतेसह पीव्हीसी पाईपचे उत्पादन सुरू झाले, जे १९९७ पर्यंत प्रतिवर्ष ३५,६०० मेट्रिक टनपेक्षा जास्त वाढवण्यात आले. जैन यांनी केसिंग आणि स्क्रीन पाईपिंग सिस्टीमचा समावेश करण्यासाठी आपल्या उत्पादनांची श्रेणी विस्तारली. === २००६-२०१२ === * 2006: JISL ने चॅपिन वॉटरमॅटिकचे अधिग्रहण केले, <ref name="chapin">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.newaginternational.com/news/news108/news108.html|title=Jain irrigation acquired USA Base Chapin Watermatic|access-date=2 May 2006}}</ref> अमेरिकेतील ठिबक सिंचन प्रणाली संकल्पनेचे प्रणेते. * २००६: JISL ने कस्टम होमबिल्डिंग मार्केटमधील अमेरिकन कंपनी NuCedar Mills चे अधिग्रहण केले. <ref name="NuCedar">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.capitalmarket.com/CMEdit/story2-0.asp?SNo=116382|title=US acquisition bolsters Jain Irrigation|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060228081450/http://www.capitalmarket.com/cmedit/story2-0.asp?SNo=116382|archive-date=28 February 2006|access-date=7 February 2006}}</ref> * डिसेंबर २००६ – जेआयएसएलने (JISL) अमेरिकेतील कॅस्केड स्पेशालिटीज, इंक. (Cascade Specialties, Inc.) या कंपनीमधील बहुसंख्य भागभांडवल अधिग्रहित केले, जी नैसर्गिक, कमी जिवाणूयुक्त कांद्याची उत्पादने आणि सेंद्रिय निर्जलित कांद्यामध्ये विशेषज्ञ आहे. या अधिग्रहणामुळे, जैन इरिगेशन २५,००० मेट्रिक टनांपेक्षा जास्त एकत्रित क्षमतेसह, जगातील तिसरी सर्वात मोठी निर्जलित कांदा उत्पादक कंपनी बनली. <ref name="Cascade">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.domain-b.com/management/m_a/20061120_acquires.html|title=Jain Irrigation acquired Cascade Specialties, Inc, USA|date=20 November 2006|access-date=20 November 2006}}</ref> * फेब्रुवारी २००७ – अमेरिकेतील अक्वेरियस ब्रँड्सला २१.५ दशलक्ष डॉलर्समध्ये पूर्णपणे रोख रकमेच्या व्यवहारात विकत घेऊन, जैन इरिगेशन ही जगातील दुसरी सर्वात मोठी ठिबक सिंचन कंपनी बनली. <ref name="Aquarius">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business-standard.com/common/storypage.php?leftnm=lmnu5&subLeft=3&autono=274828&tab=r|title=By acquiring Aquarius will second-largest drip irrigation company in the world.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070515195845/http://www.business-standard.com/common/storypage.php?leftnm=lmnu5&subLeft=3&autono=274828&tab=r|archive-date=15 May 2007|access-date=17 February 2007}}</ref> * जून 2007 - जैन इरिगेशनने NAANDAN मधील 50. 001% हिस्सा विकत घेतला. <ref name="Naandan">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.naan.co.il/e/Home/Indian_conglomerate_Jain_Irrigation_acquired_50__of_NaanDan.htm|title=Indian conglomerate Jain Irrigation acquired 50% of NaanDan|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629113445/http://www.naan.co.il/e/Home/Indian_conglomerate_Jain_Irrigation_acquired_50__of_NaanDan.htm|archive-date=29 June 2007|access-date=25 June 2007}}</ref> * नोव्हेंबर २०१० – यूके-स्थित औद्योगिक खाद्य घटक पुरवठादार <ref name="Sleaford">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.vccircle.com/500/news/jain-irrigation-acquires-80-in-uk-based-sleaford|title=Jain Irrigation Acquires 80% In UK-based Sleaford|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930045020/http://www.vccircle.com/500/news/jain-irrigation-acquires-80-in-uk-based-sleaford|archive-date=30 September 2011|access-date=29 June 2011}}</ref> स्लीफोर्ड क्वालिटी फूड्स लिमिटेडमधील नियंत्रक हिस्सा संपादन करून, जैन इरिगेशनला या अधिग्रहणामुळे मूल्यवर्धित उत्पादनांच्या मोठ्या बाजारपेठेत थेट प्रवेश मिळाला. आता ते त्यांच्या उपकंपनी जैन फार्म फ्रेश फूड्स लिमिटेडचा भाग आहे. * मे 2012 - जैन यांनी उरलेल्या 50% NaanDanJain Ltd. इस्त्राईलमधील Kibutz Na'an कडून अंदाजे $35 दशलक्षमध्ये विकत घेतले. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Azulai|first=Yuval|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000748674&fid=1725|title=Kibbutz Naan sells NaanDanJain Irrigation|date=14 May 2012|work=[[Globes (newspaper)|Globes]]|access-date=22 May 2012}}</ref> * 2018: जैन यांनी ''ईटी वॉटर सिस्टम्स'' अधिग्रहित केले, <ref name="OutsoETwater.NYT2012">{{स्रोत बातमी|last=John Markoff|url=https://www.nytimes.com/2012/06/28/technology/google-and-others-give-manufacturing-in-the-us-a-try.html|title=Google Tries Something Retro: Made in the U.S.A.|date=June 27, 2012|work=[[The New York Times]]}}</ref> "कॅलिफोर्निया, यूएस-आधारित कंपनी जी सिंचन तंत्रज्ञान उत्पादने प्रदान करते." <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.vccircle.com/jain-irrigation-to-acquire-us-based-etwater|title=Jain Irrigation to acquire US-based farm technology firm ETwater|last=Keshav Sunkara|date=12 September 2018}}</ref> * १९८९: १९८९ पासून, जैन इरिगेशनने भारतात सूक्ष्म- [[जलसिंचन पद्धती|सिंचनाद्वारे]] जल व्यवस्थापन विकसित करण्याचे काम सुरू केले. जैन इरिगेशनने भारतीय शेतीत काही उच्च-तंत्रज्ञानाच्या संकल्पना आणल्या आहेत, जसे की एकात्मिक प्रणाली दृष्टिकोन, शेतकऱ्यांच्या गरजांसाठी एक-खिडकी योजना आणि सूक्ष्म-सिंचन व शेतीला उद्योग म्हणून पायाभूत सुविधांचा दर्जा देणे. <ref name="concepts">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.g20challenge.com/wp-content/uploads/2012/06/Jain_Irrigation.pdf|title=Jains Contribution to Indian agriculture|access-date=23 February 2015}}</ref> * १९९४: जैन यांनी अन्न प्रक्रिया उद्योगात विविधता आणली आणि भाजीपाला निर्जलीकरण तसेच फळांची प्युरी, कॉन्सन्ट्रेट आणि पल्प यांच्या उत्पादनासाठी सुविधा उभारल्या. ही सुविधा आयएसओ ९००१ (ISO 9001) आणि एचएसीसीपी (HACCP) प्रमाणित असून आंतरराष्ट्रीय एफडीए (FDA) कायद्याच्या आवश्यकतांचे पालन करते. * २००२ – तीव्र तरलतेची कमतरता, मोठा तोटा आणि थकीत देणी त्वरित फेडण्यासाठी बँका व वित्तीय संस्थांकडून वाढता दबाव, या सर्वांमध्ये सापडल्यानंतर, जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड (JISL) ने ॲक्वा इंटरनॅशनल पार्टनर्स एलपीच्या बाजूने कंपनीतील बहुसंख्य इक्विटी हिस्सा देऊन निधी उभारण्याचा निर्णय घेतला आहे. <ref name="Aqua">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindubusinessline.in/2002/05/25/stories/2002052501900400.htm|title=US fund to acquire 49. 4% in Jain Irrigation Systems|access-date=16 January 2007}}</ref> JISL गेल्या ४ वर्षांच्या वाईट आर्थिक परिस्थितीतून बाहेर पडली होती आणि वेगाने वाढू लागली होती. तिचा निव्वळ नफा ३२४ कोटी रुपयांवरून दुपटीहून अधिक झाला होता.&nbsp;२००४-०५ या आर्थिक वर्षात दशलक्ष ते ६७१.७ रुपयांपर्यंत&nbsp;२००५-०६ या आर्थिक वर्षात २.८९ दशलक्ष रुपयांचा वाटा निर्यातीने उचलला आहे.&nbsp;जैनच्या एकूण महसुलात अब्जांची भर. <ref name="net05">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindubusinessline.com/2006/06/30/stories/2006063002810300.htm|title=Jain Irrigation net profit doubles|access-date=16 January 2007}}</ref> * २००५ – जैन यांनी जपानच्या तायो कागाकू कंपनी लिमिटेडसोबत करार करून गोठवलेल्या आंब्याच्या फोडींसारख्या, स्वतंत्रपणे त्वरित गोठवता येणाऱ्या खाद्यपदार्थांचे उत्पादन सुरू केले. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2025)">संदर्भ आवश्यक</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> * २०१२ - गांधी रिसर्च फाउंडेशनचे उद्घाटन भारताच्या राष्ट्रपती [[प्रतिभा पाटील]] यांच्या हस्ते २५ मार्च २०१२ रोजी झाले. हे प्रतिष्ठान गांधीवादी अभ्यास, संशोधन आणि संवादासाठी प्रसिद्ध असलेल्या या केंद्राला ' गांधी तीर्थ ' म्हटले जाते. महात्मा गांधी यांच्या जीवनावरील जगातील सर्वात मोठे मल्टीमीडिया प्रदर्शन हे आहे. गांधीवादी विचारधारा आणि वारसा भावी पिढ्यांसाठी जतन करणे आणि त्याचा प्रचार करणे हे त्याचे मुख्य उद्दिष्ट आहे. 'गांधी तीर्थ' मध्ये गांधी संग्रहालय, गांधी आंतरराष्ट्रीय संशोधन संस्था, गांधी संग्रह, प्रकाशने आणि गांधीवादी तत्त्वांवर आधारित ग्रामीण विकासासाठी विविध कार्यक्रमांचा समावेश आहे. प्रतिष्ठानमध्ये ७३५० पुस्तके, ४०९० नियतकालिके, ४०१९ छायाचित्रे, ७५ चित्रपट, महात्मा गांधींच्या भाषणांच्या १४८ ऑडिओ रेकॉर्डिंग आणि ११४ देशांतील टपाल तिकीट संग्रहाचा संग्रह आहे. <ref name="Gandhi Teerth">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mkgandhi.org/museum/grf_jalgaon.htm|title=Museum of Gandhi Research Foundation|access-date=8 February 2016}}</ref> * २०१६ – जैन इरिगेशनचा अन्न विभाग जैन फार्म फ्रेश फूड्स लिमिटेड या उपकंपनीमध्ये विभागला गेला आहे, जी १९९४ पासून अन्न प्रक्रिया व्यवसायात होती आणि आंबा, केळी, पेरू, स्ट्रॉबेरी यांचा फळ पल्प तसेच निर्जलीकृत भाज्या बनवत होती. जैन फार्म फ्रेश फूड्स लिमिटेडने 'जैन फार्मफ्रेश' या मुख्य ब्रँड नावाखाली आपले पहिले ब्रँडेड किरकोळ उत्पादन ' [[AamRus|आमरस]] ' बाजारात आणले. अल्फान्सो आणि केसर जातींपासून प्रक्रिया केलेला ' [[AamRus|आमरस]] ' हा कोणताही अतिरिक्त स्वाद आणि रंग नसलेला, गोड केलेला गोठवलेला आंब्याचा पल्प आहे. <ref name="AamRus">{{स्रोत बातमी|url=http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/50771753.cms?from=mdr|title=Jain Irrigation Systems's food division launches 1st branded retail product|work=The Economic Times|access-date=8 February 2016}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} == बाह्य दुवे == * {{अधिकृत संकेतस्थळ|http://www.jains.com/}} {{Authority control}} [[वर्ग:मुंबई रोखे बाजारातील नोंदणीकृत कंपन्या]] [[वर्ग:भारताच्या राष्ट्रीय शेअर बाजारावर सूचीबद्ध कंपन्या]] [[वर्ग:भारतीय ब्रँड]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील कंपन्या]] [[वर्ग:कायमचे मृत बाह्य दुवे असणारे लेख]] __क्रमीत__ __नवविभागदुवा__ dgv4mjlu7grp6yuh10al5t56hlnnlp1 2686055 2686050 2026-05-26T12:19:36Z Jitendrazavar 181696 Jitendrazavar ने लेख [[जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड]] वरुन [[जैन इरिगेशन सिस्टीम्स लिमिटेड]] ला हलविला 2686049 wikitext text/x-wiki {{शीर्षकदाखवा:जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड }} {{बदल}} {{माहितीचौकट कंपनी|traded_as={{BSE|500219}}<br />{{NSE|JISLJALEQS}}|महत्त्वाच्या व्यक्ती=Ashok Jain, Anil Jain, Ajit Jain, Atul Jain, Abhay Jain|homepage={{url|http://www.jains.com/}}|नाव=जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड|कंपनीनाव=जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड|ब्रीदवाक्य=More Crop Per Drop|उद्योगक्षेत्र=कृषी|संस्थापक=भवरलाल जैन|मुख्यालय शहर=जळगाव|मुख्यालय देश=भारत|मुख्यालय स्थान=जळगाव|संकेतस्थळ=https://www.jains.com/}}सामान्य शेतकरी कुटुंबात जन्मलेले भवरलाल जैन यांनी संघर्ष, दूरदृष्टी आणि आईच्या संस्कारांच्या जोरावर इतिहास घडवला. एमपीएससी परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर त्यांच्या पुढे सुरक्षित सरकारी नोकरीचा मार्ग उघडा होता. पण त्यांच्या अशिक्षित आई गौराईबाईंनी त्यांना एक वेगळीच दिशा दिली. त्या म्हणाल्या ''“नोकरी केली तर तुझे आणि कुटुंबाचे पोट भरेल… पण असे काही कर की ज्यामुळे केवळ माणसांचे नाही, तर पशू-पक्ष्यांचेही कल्याण होईल.”'' आईचे हे शब्द केवळ सल्ला नव्हते, तर आयुष्याचा मंत्र ठरले. त्यांनी आपल्या तीन पिढ्यांची साठवलेली केवळ ७,००० रुपयांची पुंजी मुलाच्या हाती दिली विश्वासाने, आशेने, आणि मोठं काहीतरी घडवण्याच्या स्वप्नाने.त्या छोट्याशा बीजातून उभा राहिला एक विराट वटवृक्ष Jain Irrigation Systems Limited. आज ही कंपनी केवळ उद्योग नाही, तर कोट्यवधी शेतकऱ्यांच्या आयुष्याला पाणी देणारी, शेतीला दिशा देणारी आणि पर्यावरणाशी सुसंवाद साधणारी चळवळ आहे. == इतिहास == * सामान्य शेतकरी कुटुंबातील भवरलाल जैन हे एमपीएससी परीक्षा उत्तीर्ण झाले होते. परंतु आईने नोकरी केली तर तुझे आणि कुटुंबाचे पोट भरले असे काही कर ज्यामुळे केवळ मानवाचे नाही तर पशू आणि पक्ष्यांचे कल्याण होईल, असा संदेश दिला. तसेच आपल्याजवळ तीन पिढ्यांची साचलेली सात हजार रुपयांची पुंजी भवरलाल जैन यांना दिली. * १९६३–१९७८: भवरलाल जैन यांनी ट्रॅक्टर, स्प्रिंकलर सिस्टीम, पीव्हीसी पाईप आणि इतर शेती उपकरणांची डीलरशिप सुरू केली. व्यवसायाचा विस्तार करण्यासाठी, खते, बियाणे आणि कीटकनाशके यांसारख्या शेतीसाठी लागणाऱ्या वस्तूंची एजन्सीसुद्धा सुरू करण्यात आली. विक्री १९६३ मधील {{INR}} १ दशलक्ष वरून १९७८ मध्ये {{INR}} ११० दशलक्ष पर्यंत वाढली. * भवरलाल जैन यांनी १९६३–१९७८: भवरलाल जैन यांनी ट्रॅक्टर, स्प्रिंकलर सिस्टीम, पीव्हीसी पाईप आणि इतर शेती उपकरणांची डीलरशिप सुरू केली. व्यवसायाचा विस्तार करण्यासाठी, खते, बियाणे आणि कीटकनाशके यांसारख्या शेतीसाठी लागणाऱ्या वस्तूंची एजन्सीसुद्धा सुरू करण्यात आली. विक्री १९६३ मधील {{INR}} १ दशलक्ष वरून १९७८ मध्ये {{INR}} ११० दशलक्ष पर्यंत वाढली. * १९७८: जैन यांनी १९७८ मध्ये केळीच्या पावडरचा एक कारखाना ताब्यात घेतला. पपईच्या चीकापासून पॅपेनच्या उत्पादनासाठी या कारखान्यात बदल करण्यात आले. डिसेंबर १९७८ मध्ये, संस्थापक जैन पॅपेनसाठी ग्राहकांच्या शोधात न्यू यॉर्कला गेले. देशांतर्गत कच्च्या मालाच्या खरेदीसाठी आणि परदेशात पॅपेनच्या विक्रीसाठी स्पर्धा तीव्र आणि दमछाक करणारी होती. तथापि, जैन यांनी अविरत अंतर्गत संशोधन आणि विकास (R&D) द्वारे शुद्ध पॅपेन विकसित केले आणि सर्वोच्च शुद्धतेच्या परिष्कृत पॅपेनचे क्रमांक-एक पुरवठादार म्हणून उदयास आले.<ref name="Recognitions">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://jisl.co.in/Company/recognition.htm|title=Recognition of Jain irrigation|access-date=23 February 2015}}</ref> * १९८०: ३०० मेट्रिक टनच्या लहान वार्षिक क्षमतेसह पीव्हीसी पाईपचे उत्पादन सुरू झाले, जे १९९७ पर्यंत प्रतिवर्ष ३५,६०० मेट्रिक टनपेक्षा जास्त वाढवण्यात आले. जैन यांनी केसिंग आणि स्क्रीन पाईपिंग सिस्टीमचा समावेश करण्यासाठी आपल्या उत्पादनांची श्रेणी विस्तारली. === २००६-२०१२ === * 2006: JISL ने चॅपिन वॉटरमॅटिकचे अधिग्रहण केले, <ref name="chapin">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.newaginternational.com/news/news108/news108.html|title=Jain irrigation acquired USA Base Chapin Watermatic|access-date=2 May 2006}}</ref> अमेरिकेतील ठिबक सिंचन प्रणाली संकल्पनेचे प्रणेते. * २००६: JISL ने कस्टम होमबिल्डिंग मार्केटमधील अमेरिकन कंपनी NuCedar Mills चे अधिग्रहण केले. <ref name="NuCedar">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.capitalmarket.com/CMEdit/story2-0.asp?SNo=116382|title=US acquisition bolsters Jain Irrigation|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060228081450/http://www.capitalmarket.com/cmedit/story2-0.asp?SNo=116382|archive-date=28 February 2006|access-date=7 February 2006}}</ref> * डिसेंबर २००६ – जेआयएसएलने (JISL) अमेरिकेतील कॅस्केड स्पेशालिटीज, इंक. (Cascade Specialties, Inc.) या कंपनीमधील बहुसंख्य भागभांडवल अधिग्रहित केले, जी नैसर्गिक, कमी जिवाणूयुक्त कांद्याची उत्पादने आणि सेंद्रिय निर्जलित कांद्यामध्ये विशेषज्ञ आहे. या अधिग्रहणामुळे, जैन इरिगेशन २५,००० मेट्रिक टनांपेक्षा जास्त एकत्रित क्षमतेसह, जगातील तिसरी सर्वात मोठी निर्जलित कांदा उत्पादक कंपनी बनली. <ref name="Cascade">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.domain-b.com/management/m_a/20061120_acquires.html|title=Jain Irrigation acquired Cascade Specialties, Inc, USA|date=20 November 2006|access-date=20 November 2006}}</ref> * फेब्रुवारी २००७ – अमेरिकेतील अक्वेरियस ब्रँड्सला २१.५ दशलक्ष डॉलर्समध्ये पूर्णपणे रोख रकमेच्या व्यवहारात विकत घेऊन, जैन इरिगेशन ही जगातील दुसरी सर्वात मोठी ठिबक सिंचन कंपनी बनली. <ref name="Aquarius">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business-standard.com/common/storypage.php?leftnm=lmnu5&subLeft=3&autono=274828&tab=r|title=By acquiring Aquarius will second-largest drip irrigation company in the world.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070515195845/http://www.business-standard.com/common/storypage.php?leftnm=lmnu5&subLeft=3&autono=274828&tab=r|archive-date=15 May 2007|access-date=17 February 2007}}</ref> * जून 2007 - जैन इरिगेशनने NAANDAN मधील 50. 001% हिस्सा विकत घेतला. <ref name="Naandan">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.naan.co.il/e/Home/Indian_conglomerate_Jain_Irrigation_acquired_50__of_NaanDan.htm|title=Indian conglomerate Jain Irrigation acquired 50% of NaanDan|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629113445/http://www.naan.co.il/e/Home/Indian_conglomerate_Jain_Irrigation_acquired_50__of_NaanDan.htm|archive-date=29 June 2007|access-date=25 June 2007}}</ref> * नोव्हेंबर २०१० – यूके-स्थित औद्योगिक खाद्य घटक पुरवठादार <ref name="Sleaford">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.vccircle.com/500/news/jain-irrigation-acquires-80-in-uk-based-sleaford|title=Jain Irrigation Acquires 80% In UK-based Sleaford|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930045020/http://www.vccircle.com/500/news/jain-irrigation-acquires-80-in-uk-based-sleaford|archive-date=30 September 2011|access-date=29 June 2011}}</ref> स्लीफोर्ड क्वालिटी फूड्स लिमिटेडमधील नियंत्रक हिस्सा संपादन करून, जैन इरिगेशनला या अधिग्रहणामुळे मूल्यवर्धित उत्पादनांच्या मोठ्या बाजारपेठेत थेट प्रवेश मिळाला. आता ते त्यांच्या उपकंपनी जैन फार्म फ्रेश फूड्स लिमिटेडचा भाग आहे. * मे 2012 - जैन यांनी उरलेल्या 50% NaanDanJain Ltd. इस्त्राईलमधील Kibutz Na'an कडून अंदाजे $35 दशलक्षमध्ये विकत घेतले. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Azulai|first=Yuval|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000748674&fid=1725|title=Kibbutz Naan sells NaanDanJain Irrigation|date=14 May 2012|work=[[Globes (newspaper)|Globes]]|access-date=22 May 2012}}</ref> * 2018: जैन यांनी ''ईटी वॉटर सिस्टम्स'' अधिग्रहित केले, <ref name="OutsoETwater.NYT2012">{{स्रोत बातमी|last=John Markoff|url=https://www.nytimes.com/2012/06/28/technology/google-and-others-give-manufacturing-in-the-us-a-try.html|title=Google Tries Something Retro: Made in the U.S.A.|date=June 27, 2012|work=[[The New York Times]]}}</ref> "कॅलिफोर्निया, यूएस-आधारित कंपनी जी सिंचन तंत्रज्ञान उत्पादने प्रदान करते." <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.vccircle.com/jain-irrigation-to-acquire-us-based-etwater|title=Jain Irrigation to acquire US-based farm technology firm ETwater|last=Keshav Sunkara|date=12 September 2018}}</ref> * १९८९: १९८९ पासून, जैन इरिगेशनने भारतात सूक्ष्म- [[जलसिंचन पद्धती|सिंचनाद्वारे]] जल व्यवस्थापन विकसित करण्याचे काम सुरू केले. जैन इरिगेशनने भारतीय शेतीत काही उच्च-तंत्रज्ञानाच्या संकल्पना आणल्या आहेत, जसे की एकात्मिक प्रणाली दृष्टिकोन, शेतकऱ्यांच्या गरजांसाठी एक-खिडकी योजना आणि सूक्ष्म-सिंचन व शेतीला उद्योग म्हणून पायाभूत सुविधांचा दर्जा देणे. <ref name="concepts">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.g20challenge.com/wp-content/uploads/2012/06/Jain_Irrigation.pdf|title=Jains Contribution to Indian agriculture|access-date=23 February 2015}}</ref> * १९९४: जैन यांनी अन्न प्रक्रिया उद्योगात विविधता आणली आणि भाजीपाला निर्जलीकरण तसेच फळांची प्युरी, कॉन्सन्ट्रेट आणि पल्प यांच्या उत्पादनासाठी सुविधा उभारल्या. ही सुविधा आयएसओ ९००१ (ISO 9001) आणि एचएसीसीपी (HACCP) प्रमाणित असून आंतरराष्ट्रीय एफडीए (FDA) कायद्याच्या आवश्यकतांचे पालन करते. * २००२ – तीव्र तरलतेची कमतरता, मोठा तोटा आणि थकीत देणी त्वरित फेडण्यासाठी बँका व वित्तीय संस्थांकडून वाढता दबाव, या सर्वांमध्ये सापडल्यानंतर, जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड (JISL) ने ॲक्वा इंटरनॅशनल पार्टनर्स एलपीच्या बाजूने कंपनीतील बहुसंख्य इक्विटी हिस्सा देऊन निधी उभारण्याचा निर्णय घेतला आहे. <ref name="Aqua">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindubusinessline.in/2002/05/25/stories/2002052501900400.htm|title=US fund to acquire 49. 4% in Jain Irrigation Systems|access-date=16 January 2007}}</ref> JISL गेल्या ४ वर्षांच्या वाईट आर्थिक परिस्थितीतून बाहेर पडली होती आणि वेगाने वाढू लागली होती. तिचा निव्वळ नफा ३२४ कोटी रुपयांवरून दुपटीहून अधिक झाला होता.&nbsp;२००४-०५ या आर्थिक वर्षात दशलक्ष ते ६७१.७ रुपयांपर्यंत&nbsp;२००५-०६ या आर्थिक वर्षात २.८९ दशलक्ष रुपयांचा वाटा निर्यातीने उचलला आहे.&nbsp;जैनच्या एकूण महसुलात अब्जांची भर. <ref name="net05">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindubusinessline.com/2006/06/30/stories/2006063002810300.htm|title=Jain Irrigation net profit doubles|access-date=16 January 2007}}</ref> * २००५ – जैन यांनी जपानच्या तायो कागाकू कंपनी लिमिटेडसोबत करार करून गोठवलेल्या आंब्याच्या फोडींसारख्या, स्वतंत्रपणे त्वरित गोठवता येणाऱ्या खाद्यपदार्थांचे उत्पादन सुरू केले. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2025)">संदर्भ आवश्यक</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> * २०१२ - गांधी रिसर्च फाउंडेशनचे उद्घाटन भारताच्या राष्ट्रपती [[प्रतिभा पाटील]] यांच्या हस्ते २५ मार्च २०१२ रोजी झाले. हे प्रतिष्ठान गांधीवादी अभ्यास, संशोधन आणि संवादासाठी प्रसिद्ध असलेल्या या केंद्राला ' गांधी तीर्थ ' म्हटले जाते. महात्मा गांधी यांच्या जीवनावरील जगातील सर्वात मोठे मल्टीमीडिया प्रदर्शन हे आहे. गांधीवादी विचारधारा आणि वारसा भावी पिढ्यांसाठी जतन करणे आणि त्याचा प्रचार करणे हे त्याचे मुख्य उद्दिष्ट आहे. 'गांधी तीर्थ' मध्ये गांधी संग्रहालय, गांधी आंतरराष्ट्रीय संशोधन संस्था, गांधी संग्रह, प्रकाशने आणि गांधीवादी तत्त्वांवर आधारित ग्रामीण विकासासाठी विविध कार्यक्रमांचा समावेश आहे. प्रतिष्ठानमध्ये ७३५० पुस्तके, ४०९० नियतकालिके, ४०१९ छायाचित्रे, ७५ चित्रपट, महात्मा गांधींच्या भाषणांच्या १४८ ऑडिओ रेकॉर्डिंग आणि ११४ देशांतील टपाल तिकीट संग्रहाचा संग्रह आहे. <ref name="Gandhi Teerth">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mkgandhi.org/museum/grf_jalgaon.htm|title=Museum of Gandhi Research Foundation|access-date=8 February 2016}}</ref> * २०१६ – जैन इरिगेशनचा अन्न विभाग जैन फार्म फ्रेश फूड्स लिमिटेड या उपकंपनीमध्ये विभागला गेला आहे, जी १९९४ पासून अन्न प्रक्रिया व्यवसायात होती आणि आंबा, केळी, पेरू, स्ट्रॉबेरी यांचा फळ पल्प तसेच निर्जलीकृत भाज्या बनवत होती. जैन फार्म फ्रेश फूड्स लिमिटेडने 'जैन फार्मफ्रेश' या मुख्य ब्रँड नावाखाली आपले पहिले ब्रँडेड किरकोळ उत्पादन ' [[AamRus|आमरस]] ' बाजारात आणले. अल्फान्सो आणि केसर जातींपासून प्रक्रिया केलेला ' [[AamRus|आमरस]] ' हा कोणताही अतिरिक्त स्वाद आणि रंग नसलेला, गोड केलेला गोठवलेला आंब्याचा पल्प आहे. <ref name="AamRus">{{स्रोत बातमी|url=http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/50771753.cms?from=mdr|title=Jain Irrigation Systems's food division launches 1st branded retail product|work=The Economic Times|access-date=8 February 2016}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} == बाह्य दुवे == * {{अधिकृत संकेतस्थळ|http://www.jains.com/}} {{Authority control}} [[वर्ग:मुंबई रोखे बाजारातील नोंदणीकृत कंपन्या]] [[वर्ग:भारताच्या राष्ट्रीय शेअर बाजारावर सूचीबद्ध कंपन्या]] [[वर्ग:भारतीय ब्रँड]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील कंपन्या]] [[वर्ग:कायमचे मृत बाह्य दुवे असणारे लेख]] __क्रमीत__ __नवविभागदुवा__ dgv4mjlu7grp6yuh10al5t56hlnnlp1 0 378648 2686085 2677422 2026-05-26T13:53:45Z संतोष गोरे 135680 पुनर्निर्देशन लक्ष्य [[मसुदा:भवरलाल जैन]] पासून [[जैन इरिगेशन सिस्टीम्स लिमिटेड]] ला बदलविले 2686085 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[जैन इरिगेशन सिस्टीम्स लिमिटेड]] 7f4c54lx9simmm46yqzyrquus6c4pun 0 378649 2686086 2677208 2026-05-26T13:54:05Z संतोष गोरे 135680 पुनर्निर्देशन लक्ष्य [[मसुदा:भवरलाल जैन]] पासून [[जैन इरिगेशन सिस्टीम्स लिमिटेड]] ला बदलविले 2686086 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[जैन इरिगेशन सिस्टीम्स लिमिटेड]] 7f4c54lx9simmm46yqzyrquus6c4pun 1 378653 2686052 2678617 2026-05-26T12:13:57Z Jitendrazavar 181696 Jitendrazavar ने लेख [[मसुदा चर्चा:भवरलाल जैन]] वरुन [[चर्चा:जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड]] ला हलविला: अचूक नाव 2678617 wikitext text/x-wiki == असलेला लेख == @[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]], नमस्कार, [[भवरलाल जैन]] नावाचा मराठी तसेच इंग्लिश विकिपीडियावर लेख उपलब्ध आहे. आपण सबब या नवीन लेखाचे नाव जैन इरिगेशन सिस्टीम लिमिटेड हे ठेवलेले योग्य राहील. -[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">. संतोष गोरे .</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) २२:०२, ३ एप्रिल २०२६ (IST) :या लेखात प्रस्तुत व्यक्तीबद्दल स्तुतीपर मजकूर अधिक आणि कंपनीबद्दल कमी आहे. येथील योग्य तो मजकूर असलेल्या लेखात समाविष्ट करावा आणि उरलेल्या (कंपनीबद्दलच्या) मजकूरासह हा लेख पुनःप्रकाशित करावा. -- [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) २२:३२, ३ एप्रिल २०२६ (IST) ::@[[सदस्य:Jitendrazavar|Jitendrazavar]] नमस्कार, सदरील लेख हा जैन इरिगेशन सिस्टीम लिमिटेड शी संबंधित असल्याचे दिसून येते. हा लेख इंग्लिश विकिपीडियावर देखील चुकीच्या पद्धतीने लिहिल्याचे सुचवले गेले होते. इथे मराठी विकिपीडियावर देखील मोठ्या प्रमाणावर चुका दिसून येत आहेत. किमान पक्षी आपण या लेखातील स्तुतीपर माहिती तसेच [[भवरलाल जैन]] यांच्यावरील माहिती कमी केली तर बरे होईल. काही शंका असल्यास विचारावे. -[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">. संतोष गोरे .</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १२:३०, १० एप्रिल २०२६ (IST) 1mhyzkcx916dwemui96z0817n8ldnmb 2686057 2686052 2026-05-26T12:19:37Z Jitendrazavar 181696 Jitendrazavar ने लेख [[चर्चा:जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड]] वरुन [[चर्चा:जैन इरिगेशन सिस्टीम्स लिमिटेड]] ला हलविला 2678617 wikitext text/x-wiki == असलेला लेख == @[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]], नमस्कार, [[भवरलाल जैन]] नावाचा मराठी तसेच इंग्लिश विकिपीडियावर लेख उपलब्ध आहे. आपण सबब या नवीन लेखाचे नाव जैन इरिगेशन सिस्टीम लिमिटेड हे ठेवलेले योग्य राहील. -[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">. संतोष गोरे .</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) २२:०२, ३ एप्रिल २०२६ (IST) :या लेखात प्रस्तुत व्यक्तीबद्दल स्तुतीपर मजकूर अधिक आणि कंपनीबद्दल कमी आहे. येथील योग्य तो मजकूर असलेल्या लेखात समाविष्ट करावा आणि उरलेल्या (कंपनीबद्दलच्या) मजकूरासह हा लेख पुनःप्रकाशित करावा. -- [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) २२:३२, ३ एप्रिल २०२६ (IST) ::@[[सदस्य:Jitendrazavar|Jitendrazavar]] नमस्कार, सदरील लेख हा जैन इरिगेशन सिस्टीम लिमिटेड शी संबंधित असल्याचे दिसून येते. हा लेख इंग्लिश विकिपीडियावर देखील चुकीच्या पद्धतीने लिहिल्याचे सुचवले गेले होते. इथे मराठी विकिपीडियावर देखील मोठ्या प्रमाणावर चुका दिसून येत आहेत. किमान पक्षी आपण या लेखातील स्तुतीपर माहिती तसेच [[भवरलाल जैन]] यांच्यावरील माहिती कमी केली तर बरे होईल. काही शंका असल्यास विचारावे. -[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">. संतोष गोरे .</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १२:३०, १० एप्रिल २०२६ (IST) 1mhyzkcx916dwemui96z0817n8ldnmb 10 379612 2686275 2683566 2026-05-27T11:45:58Z Dharmadhyaksha 28394 2686275 wikitext text/x-wiki <nowiki>#800020</nowiki><noinclude> == उदाहरण== {| |- style="color:{{ {{PAGENAME}} }}" | '''हा रंग''' |- style="background:{{ {{PAGENAME}} }}; color:white" | '''ह्या रंगावर पांढरा''' |- style="background:{{ {{PAGENAME}} }}; color:black" | '''ह्या रंगावर काळा''' |} [[वर्ग:भारतीय राजकीय पक्ष रंग साचे|{{PAGENAME}}]] </noinclude> p56q0q2rsovro1j1tp13alt2f831g2m 0 379808 2686157 2685627 2026-05-26T17:12:32Z TheonlyPuneriintown 157039 दुवा जोडली 2686157 wikitext text/x-wiki '''कण्ठ्य व्यंजने''' [[व्यंजन|अशी व्यंजने]] आहेत जी [[जीभ|जिभेच्या]] मागच्या भागाचा (जिव्हापृष्ठ) मृदू टाळूवर, म्हणजेच टाळूच्या मागच्या भागावर उच्चार केले जातात. कारण तोंडाच्या छताचा तालव्य प्रदेश तुलनेने विस्तृत आहे आणि पाठीच्या हालचाली फारशा अचूक नसल्यामुळे, कण्ठ्य व्यंजनांमध्ये सहजपणे आत्मसातीकरण होते, ज्यामुळे लगतच्या स्वरांच्या गुणधर्मानुसार त्यांचा उच्चार मागे किंवा पुढे सरकतो. याला संस्कृतमध्ये शब्दांच्या सीमेवर केले तर सन्धि म्हणतात. <ref name="Stroud, 2013">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://historyofenglishpodcast.com/2013/08/04/episode-5-centum-satem-and-the-letter-c-2/|title=Episode 5: Centum, Satem and the Letter C {{!}} The History of English Podcast|last=Stroud|first=Kevin|date=August 2013|website=The History of English Podcast|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130824213343/http://historyofenglishpodcast.com/2013/08/04/episode-5-centum-satem-and-the-letter-c-2/|archive-date=24 August 2013|access-date=29 January 2017}}</ref> ते अनेकदा आपोआप ''पुढे'' येतात, म्हणजेच पुढील अग्र स्वराच्या आधी अंशतः किंवा पूर्णपणे तालव्य होतात, आणि ''मागे'' जातात, म्हणजेच पश्च स्वरांच्या आधी अंशतः किंवा पूर्णपणे अलिजिह्वीय होतात. तालव्यीकृत कण्ठ्य (मराठीतले {{IPA|/k/}} ''कीमा'' किंवा ''कीड'' मध्ये सारखे) यांना कधीकधी '''तालव्यकण्ठ्य''' व्यंजने म्हटले जाते. अनेक भाषांमध्ये ओष्ठ्यकृत कण्ठ्य व्यंजने देखील असतात, जसे की {{IPA|[kʷ]}}. या व्यंजनामधीळ ओठांच्या गोलाकार होण्यासोबत उच्चार केला जातो. तसेच ओष्ठ्यतालव्य व्यंजने देखील असतात. यांचा उच्चार टाळू व ओठांवर दुहेरी होतो, जसे की {{IPA|[k͡p]}}. {{IPA|[w]}} हा अन्तस्थ व्यंजन असल्यामुळे हा भेद नाहीसा होतो, कारण ओष्ठ्यीकरणामध्ये ध्वनीमध्ये ओष्ठ्य्य समीपस्थ उच्चारणाची भर घातली जाते आणि या परिस्थितीला अनेकदा '''ओष्ठ्यकण्ठ्य''' म्हटले जाते. अंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक संघटनानुसार कण्ठ्य कंपन किंवा ताडित शक्य नाही. कण्ठ्य स्थितीत, कंपन किंवा ताडितशी संबंधित प्रकारची हालचाल करण्यासाठी जिभेची क्षमता अतिशय मर्यादित असते आणि कण्ठ्य कंपन किंवा ताडित तयार करण्यासाठी जिभेच्या मुख्य भागाला पुरेशा वेगाने हालचाल करण्याचे शक्यता नसते. <ref>[http://www.madore.org/~david/misc/linguistic/ipa/ अंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमला]</ref> == उदाहरणे == [[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमालेनुसार]] ओळखले जाणारे काही कण्ठ्य व्यंजने खालीलप्रमाणे आहेत: {| class="wikitable" ! rowspan="2" |आयपीए ! rowspan="2" |व्याख्या ! colspan="4" |उदाहरण |- !भाषा !लिपी !आयपीए !अर्थ |- !{{IPA|ŋ̊}} |[[अघोष कण्ठ्य अनुनासिक]] |[[ब्रह्मी भाषा|बर्मी]]{{Sfnp|Ladefoged|Maddieson|1996}} |{{Lang|my|[[Burmese alphabet|ငှါး]]}}/ङा |{{IPA|['''ŋ̊'''á]}} |'कर्ज घेणे' |- !{{IPA|ŋ}} |[[घोष कण्ठ्य अनुनासिक]] |[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] |''ri'''ng'''''/'''रिं'''ग |{{IPA|[ɹʷɪ'''ŋ''']}} |'अंगठी' |- !{{IPA|k}} |[[अघोष कण्ठ्य स्पर्श]] |[[मराठी भाषा|मराठी]] |'''''का'''म'' |['''k'''äm] |'काम' |- !{{IPA|ɡ}} |[[घोष कण्ठ्य स्पर्श]] |[[मराठी भाषा|मराठी]] |'''''ग'''ट'' |{{IPA|[gɐʈ]}} |'गट' |- !{{IPA|k͜x}} |[[अघोष कण्ठ्य संघर्षी]] |[[कोरियन भाषा|कोरियन]] |[[हांगुल|'''크'''다]]/किउडा |{{IPA|['''k͜x'''ɯ̽da]}} |'मोठे' |- !{{IPA|ɡ͡ɣ}} |[[घोष कण्ठ्य संघर्षी]] |[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]{{Efn|स्काउस, कॉकनी, आणि रीसीव्ड उच्चाराच्या काही भाषिकांचे /ɡ/चे नैमित्तिक उपध्वनी}} |'''''g'''ood''/गूड |{{IPA|[ˈ'''ɡ͡ɣ'''ʊˑd̥]}} |'चांगले' |- !{{IPA|x}} |[[अघोष कण्ठ्य ऊष्मन]] |[[जर्मन भाषा|जर्मन]] |{{Lang|de|Bau'''ch'''}}/बाउख़ |{{IPA|[baʊ'''x''']}} |'उदर' |- !{{IPA|ɣ}} |[[घोष कण्ठ्य ऊष्मन]] |[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]] |{{Lang|el|'''γ'''άτα}}/ग़ाता |{{IPA|[ˈ'''ɣ'''ata]}} |'मांजर' |- !{{IPA|ɰ}} |घोष कण्ठ्य अन्तस्थ |[[आयरिश भाषा|आयरिश]] |{{Lang|ga|n'''ao'''i}}/'''न्वु'''ई |{{IPA|[n̪ˠ'''ɰ'''iː]}} |'नव' |- !{{IPA|ʍ}} |अघोष ओष्ठ्यकण्ठ्य अन्तस्थ |[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] |'''''wh'''ich''/'''ह्वि'''च''{{Efn|[[List of dialects of the English language|dialect]]मधल्या बोलीभाषा ज्या ''which'' आणि ''witch'' या शब्दांमध्ये फरक असतो त्यांच्यात}}'' |{{IPA|['''ʍ'''ɪtʃ]}} |'कोणते' |- !{{IPA|w}} |घोष ओष्ठ्यकण्ठ्य अन्तस्थ |[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] |'''''w'''itch''/'''वि'''च |{{IPA|['''w'''ɪtʃ]}} |'चेटकीण' |- !{{IPA|k͜𝼄}} |अघोष कण्ठ्य पार्श्विक संघर्षी |आर्ची<ref name="Handout" /> |''{{Lang|aqc|[[Archi orthography|'''лӀ'''он]]}}/ƛon''/प्लोन |{{IPA|['''k͜𝼄'''on]}} |'कळप' |- !{{IPA|ɡ͡ʟ̝}} |घोष कण्ठ्य पार्श्विक संघर्षी |हिउ |{{Lang|hiw|q'''r̄'''ē}}/क्व्ग्ली |{{IPA|[kʷ'''g​͡ʟ'''ɪ]}} |'डॉल्फिन' |- !{{IPA|𝼄}} |अघोष कण्ठ्य पार्श्विक ऊष्मन् |वांगी<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://openresearch-repository.anu.edu.au/bitstream/1885/145138/1/PL-B36.pdf|title=Wahgi Phonology and Morphology|last=Donald J. Phillips|publisher=Pacific Linguistics|year=1976|series=B-36|page=18}}</ref> |''nò'''ⱡ'''''/नोल |{{IPA|[no'''𝼄'''˩]}} |'पाणी' |- !{{IPA|ʟ̝}} |घोष कण्ठ्य पार्श्विक ऊष्मन् |आर्ची |{{Lang|aqc|[[Archi orthography|наӏ'''лъ'''дут]]}} |{{IPA|[naˤ'''ʟ̝'''dut]}} |'नीळे' |- !{{IPA|ʟ}} |घोष कण्ठ्य पार्श्विक अन्तस्थ |वांगी |''a'''ʟ'''a'''ʟ'''e''/आलाले |{{IPA|[a'''ʟ'''a'''ʟ'''e]}} |'चक्कर' |- !{{IPA|ʟ̆}} |घोष कण्ठ्य पार्श्विक ताडिक |मेल्पा | colspan="3" |  |- !{{IPA|kʼ}} |कण्ठ्य बाह्यस्फोटक स्पर्श |आर्ची |{{Lang|aqc|'''кӀ'''ан}} |{{IPA|['''kʼ'''an]}} |'खालील' |- !{{IPA|k͜xʼ}} |कण्ठ्य बाह्यस्फोटक संघर्षी |हाद्जा |{{Lang|hts|dla'''gg'''wa}} |{{IPA|[c͜𝼆ʼak͜xʷ’a]}} |'हळुवार उचलणे' |- !{{IPA|xʼ}} |कण्ठ्य बाह्यस्फोटक ऊष्मन् |ह्लिकीत |{{Lang|tli|'''xʼ'''áa'''xʼ'''}} |[xʼáːxʼ]ⓘ |'सफरचंद' |- !{{IPA|k͜𝼄ʼ}} |कण्ठ्य पार्श्विक बाह्यस्फोटक संघर्षी |सांदावे |{{Lang|sad|'''tl’'''ungu}} |{{IPA|[k͜𝼄ʼùŋɡȕ]}} |'आकाश' |- !{{IPA|ɠ̊}} {{IPA|(ƙ)}} |अघोष कण्ठ्य स्तंभिक रोधक |उस्पान्तेक<ref name=":0">{{जर्नल स्रोत|last=Bennett|first=Ryan|last2=Harvey|first2=Meg|last3=Henderson|first3=Robert|last4=Méndez López|first4=Tomás Alberto|date=September 2022|title=The phonetics and phonology of Uspanteko (Mayan)|journal=Language and Linguistics Compass|language=en|volume=16|issue=9|doi=10.1111/lnc3.12467|issn=1749-818X|doi-access=free}}</ref> |{{Lang|usp|k'aam}} |{{IPA|[ɠ̊aːm]}} |'दोरी' |- !{{IPA|ɠ}} |घोष कण्ठ्य स्तंभिक रोधक |[[सिंधी भाषा|सिंधी]] |{{Lang|sd|ڳرو}}/g̈əro |{{IPA|['''ɠ'''əro]}} |'भारी' |- !{{IPA|ʞ}} |कण्ठ्य मुक्त चुटत्कार |वोलोफ (शब्दोतर संप्रेषण) | colspan="2" |{{IPA|[ʞ]}} (उपध्वनिक अलिजिह्व्यासह {{IPA|[ʞ᫢]}}) |'हो' |} == कण्ठ्य व्यंजनांचा अभाव == ज्या भाषांमध्ये कण्ठ्य व्यंजने (आणि कोणतेही जिव्हापृष्ठीय व्यंजन) नाहीत अशा नोंदवलेल्या भाषांमध्ये शावांते, प्रमाण [[ताहिती भाषा|ताहिती]] (जरी /tVt/ चा उच्चार [kVt] असा होतो, जो हवाईयीच्या नीहाऊ बोलीतही आढळतो) आणि कदाचित अनेक स्कोऊ भाषांचा ( वुतुंग, वानिमोच्या डुमो बोलीत आणि बोबे ) असतो, ज्यांमध्ये कोडा(अंत्य व्यंजन) {{IPA|[ŋ]}} आहे. त्याचे विश्लेषण अनुनासिक स्वरांचे प्रकटीकरण म्हणून केले गेले आहे. पेरूची एक स्वतंत्र भाषेत ओमुरानोच्या कोणतेही कण्ठ्य व्यंजन सापाडले नाही. <ref name=":02">{{Citation|accessdate=2025-03-14}}</ref> पिराहां भाषेत, पुरुषांमध्येच एकमेव कण्ठ्य व्यंजन नसते. अघोष स्पर्श {{IPA|[k]}} सोडून इतर कोणतेही कण्ठ्य व्यंजन जास्तीप्रमाणे सामान्य नाही. {{IPA|/ɡ/}} हा स्वनिम असू शकत नाही. [[मँडरिन भाषा|मँडरिन चीनीसारख्या]], ज्या भाषेत घोष स्पर्श व्यंजने नाहीत, {{Efn|[[फीनयीन]]मध्ये ज्याला 'g' असे लिहिले आहे ते {{IPA|/k/}} आहे, जरी त्याला {{IPA|[ɡ]}} असे अनाघात मात्रांमध्ये उपध्वनी आहे.}} पण इतरत्र ते तुरळकपणे अनुपस्थित आहे. ''<nowiki/>'वर्ल्ड ॲटलास ऑफ लँग्वेज स्ट्रक्चर्स'''मध्ये सर्वेक्षण केलेल्या भाषांपैकी, सु. फक्त १०% भाषांमध्ये, ज्यांच्यातील अन्यथा {{IPA|/p b t d k/}} आहेत, त्यांच्यात {{IPA|/ɡ/}} हा गहाळ आहे . <ref>[http://wals.info/feature/5 दी वर्ल्ड ॲटलस ऑफ लॅंग्वेज स्ट्रक्चर्स]</ref> == {{दृश्यमान अँकर|कण्ठ्यपृष्ठ}} व्यंजने == साधी कण्ठ्य व्यंजने ''पृष्ठकण्ठ्य'' असतात: जिभेचा पृष्ठभाग वर येऊन मृदू टाळूला स्पर्श करतो. विकृत वाणीमध्ये ''कण्ठ्यपृष्ठ स्पर्श'' व्यंजने देखील असतात, ज्यांचा उच्चार याच्या उलट असतो: कण्ठ्य खाली येऊन जिभेला स्पर्श करतो, जी स्थिर राहते. विकृत वाणीसाठीच्या आयपीएच्या विस्तारांमध्ये, कण्ठ्य व्यंजनासाठीचे आयपीए अक्षर उलट करून हे व्यंजन लिहिले जाते, उदा. [𝼃] अघोष कण्ठ्यपृष्ठ स्पर्शासाठी, {{Efn|The old letter for a [[back-released velar click]], turned-k {{angbr IPA|ʞ}}, was used from 2008 to 2015.}} [𝼁] घोषा कण्ठ्यपृष्ठ स्पर्शासाठी, आणि [𝼇] अनुनासिकेसाठी. {| class="wikitable" !extIPA ! वर्णन |- | style="text-align:center; font-size:larger; width:2em;" | {{IPA|&#x1DF03;}} | अघोष कण्ठ्यपृष्ठ स्पर्श |- | style="text-align:center; font-size:larger; width:2em;" | {{IPA|&#x1DF01;}} | सघोष कण्ठ्यपृष्ठ स्पर्श |- | style="text-align:center; font-size:larger; width:2em;" | {{IPA|&#x1DF07;}} | कण्ठ्यपृष्ठ अनुनासिक |} ही पद्धत ऊष्मन् व्यंजने ''x'' आणि ''ɣ'' साठी लागू होणार नाही, जरी अधोगामी [𝼃̞], [𝼁᫛], व [𝼁̞] यांचा वापर अंतर भरण्यासाठी केला जाऊ शकतो. == हे सुद्धा पहा == * कण्ठ्यीकरण * उच्चारणाचे स्थान * ध्वनिविज्ञान विषयांची यादी <references /> [[वर्ग:भाषा]] [[वर्ग:वर्णमाला]] j6vsaull09qxc7vl2dry2mmzbpxjix7 0 379853 2686178 2685453 2026-05-27T01:22:02Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2686178 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''माहे विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या [[केंद्रशासित प्रदेश|केंद्रशासित प्रदेशातील]] एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे, ज्यामध्ये [[माहे|माहेचा]] परिसर समाविष्ट आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/nri/puducherry_Delimitation.pdf|title=Schedule XXII Puducherry Table A - Assembly Constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=2011-05-13}}</ref> हा [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुदुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] भाग आहे. १९६४ ते २०११ पर्यंत, माहे भागामध्ये माहे आणि पल्लूर हे दोन विधानसभा मतदारसंघ होते. माहे विधानसभा मतदारसंघात माहे, चेरुकल्लायी आणि चालक्कारा या भागांचा समावेश होता, तर पल्लूर मतदारसंघात पल्लूर आणि पांडक्कल या भागांचा समावेश होता. २०११ च्या विधानसभा निवडणुकीसाठी पल्लूर विधानसभा मतदारसंघ रद्द करण्यात आला. त्यामुळे, २०११ पासून संपूर्ण माहे जिल्हा विस्तारित माहे मतदारसंघांतर्गत आला आहे. == विधानसभेचे सदस्य == स्रोत: <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ceopondicherry.nic.in/Bkground/previousElections.html|title=Summary Information of Assembly Constituencies|date=2007-10-29|website=www.ceopondicherry.nic.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20071029210435/http://www.ceopondicherry.nic.in/Bkground/previousElections.html|archive-date=29 October 2007|access-date=2021-07-23}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ceopuducherry.py.gov.in/previousElections.html|title=Office of the Chief Electoral Officer - Puducherry|website=ceopuducherry.py.gov.in|access-date=2021-07-26|archive-date=2021-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210726134740/https://ceopuducherry.py.gov.in/previousElections.html|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" !वर्ष !सदस्य ! colspan=2 |पक्ष |- |१९५९ |पी.के. रमण | rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | rowspan=2 style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" width="4px" | |- |१९६४ |वलावील केशवन |- |१९६९ |आय. के. कुमारन | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |- |१९६९ |कुन्नुमल राघवन <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/|title=Puducherry 1969|website=Election Commission of India|language=en-IN|access-date=2021-07-23}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceopondicherry.nic.in/Bkground/PDF/Se1969.PDF|title=Union Territory of Pondicherry - Assembly - General Elections 1969|date=2009-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090409221019/http://ceopondicherry.nic.in/Bkground/PDF/Se1969.PDF|archive-date=9 April 2009|access-date=2021-07-23}}</ref> | rowspan=4 | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | rowspan=4 style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | |- |१९७४ |के. व्ही. राघवन<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|title=Puducherry 1974|website=Election Commission of India|language=en-IN|access-date=2021-07-23}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceopondicherry.nic.in/Bkground/PDF/Se1974.PDF|title=Union Territory of Pondicherry - Assembly - General Elections 1974|date=2009-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090409221055/http://ceopondicherry.nic.in/Bkground/PDF/Se1974.PDF|archive-date=9 April 2009|access-date=2021-07-23}}</ref> |- |१९७७ |के.व्ही. राघवन<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|title=Puducherry 1977|website=Election Commission of India|language=en-IN|access-date=2021-07-23}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceopondicherry.nic.in/Bkground/PDF/Se1977.PDF|title=Union Territory of Pondicherry - Assembly - General Elections 1977|first=|date=2009-04-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090409220903/http://ceopondicherry.nic.in/Bkground/PDF/Se1977.PDF|archive-date=9 April 2009|access-date=2021-07-23}}</ref> |- |१९८० |के.व्ही. राघवन<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|title=Puducherry 1980|website=Election Commission of India|language=en-IN|access-date=2021-07-23}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceopondicherry.nic.in/Bkground/PDF/Se1980.PDF|title=Union Territory of Pondicherry - Assembly - General Elections 1980|date=2009-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090409220808/http://ceopondicherry.nic.in/Bkground/PDF/Se1980.PDF|archive-date=9 April 2009|access-date=2021-07-23}}</ref> |- |१९८५ |पी.के. सत्यानंदन<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceopondicherry.nic.in/Bkground/PDF/Se1985.PDF|title=Union Territory of Pondicherry - Assembly - General Elections 1985|date=2009-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090409221135/http://ceopondicherry.nic.in/Bkground/PDF/Se1985.PDF|archive-date=9 April 2009|access-date=2021-07-23}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|title=Puducherry 1985|website=Election Commission of India|language=en-IN|access-date=2021-07-23}}</ref> | rowspan=7 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | rowspan=7 style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- |१९९० |इ. वल्सराज<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|title=Puducherry 1990|website=Election Commission of India|language=en-IN|access-date=2021-07-23}}</ref> |- |१९९१ |इ. वल्सराज<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|title=Puducherry 1991|website=Election Commission of India|language=en-IN|access-date=2021-07-23}}</ref> |- |१९९६ |इ. वल्सराज<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|title=Puducherry 1996|website=Election Commission of India|language=en-IN|access-date=2021-07-23}}</ref> |- |२००१ |इ. वल्सराज<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceopondicherry.nic.in/Bkground/PDF/Se2001.PDF|title=Union Territory of Pondicherry - Assembly - General Elections 2001|date=2009-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090409221219/http://ceopondicherry.nic.in/Bkground/PDF/Se2001.PDF|archive-date=9 April 2009|access-date=2021-07-23}}</ref> |- |२००६ |इ. वल्सराज<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|title=Puducherry 2006|website=Election Commission of India|language=en-IN|access-date=2021-07-23}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceopondicherry.nic.in/Bkground/PDF/Se2006.PDF|title=Union Territory of Pondicherry - Assembly - General Elections 2006|date=2009-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090409221113/http://ceopondicherry.nic.in/Bkground/PDF/Se2006.PDF|archive-date=9 April 2009|access-date=2021-07-23}}</ref> |- |२०११ |इ. वल्सराज<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3438-puducherry-2011/|title=Puducherry 2011|website=Election Commission of India|language=en-IN|access-date=2021-07-23}}</ref> |- |२०१६ |व्ही. रामचंद्रन <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3474-puducherry-general-legislative-election-2016/|title=Puducherry General Legislative Election 2016|website=Election Commission of India|language=en-IN|access-date=2021-07-23}}</ref> | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |- |२०२१ |रमेश परमभट | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- |२०२६ |टी. अशोक कुमार | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]] [[वर्ग:माहे जिल्हा]] [[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]] qsz44rj9s4l10xj51hwxc0s16lu37ao 0 379912 2686276 2685809 2026-05-27T11:48:01Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2686276 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''अबुबाकर सांगुले लामिझाना''' ([[३१ जानेवारी]], [[इ.स. १९१६|१९१६]]:[[दिआंत्रा]], [[बर्किना फासो]] – [[२६ मे]], [[इ.स. २००५|२००५]]) हे [[अप्पर व्होल्टा]]चे (१९८४ पासून [[बुर्किना फासो]]) एक लष्करी अधिकारी आणि राष्ट्राध्यक्ष होते. ते ३ जानेवारी १९६६ ते २५ नोव्हेंबर १९८० या काळात सत्तेत होते. त्यांनी ८ फेब्रुवारी १९७४ ते ७ जुलै १९७८ या काळात [[पंतप्रधान]] पदावर काम केले होते.<ref>{{cite web|url=https://history.state.gov/departmenthistory/visits/burkina-faso|title=Burkina Faso - Visits by Foreign Leaders - Department History - Office of the Historian|website=history.state.gov|accessdate=26 April 2018}}</ref><ref>{{cite web | title=Aboubacar Sangoulé Lamizana | url=https://www.larousse.fr/encyclopedie/personnage/Aboubacar_Sangoul%C3%A9_Lamizana/128586 | website=Larousse.fr | language=fr}}</ref> == चरित्र == लामिझाना यांचा जन्म ३१ जानेवारी १९१६ रोजी [[दिआंत्रा]] येथे झाला.<ref>{{cite web | title=Sangoulé Lamizana - Wikipédia | url=https://fr.wikipedia.org/wiki/Sangoul%C3%A9_Lamizana | website=fr.wikipedia.org | language=fr}}</ref> १९६० मध्ये अप्पर व्होल्टा [[फ्रांस]]पासून पूर्णपणे स्वतंत्र झाल्यानंतर तेथील राजकीय पक्ष एकतर सत्ताधारी [[युनियन डेमोक्रॅटिक व्होल्टेइक]] (UDV) मध्ये विलीन झाले किंवा त्यांवर बंदी घालण्यात आली. यामुळे अप्पर व्होल्टा हा [[मॉरिस यामेओगो]] यांच्या नेतृत्वाखालील एकपक्षीय देश बनला. यामेओगो यांच्या एकपक्षीय राजवटीविरुद्ध विद्यार्थ्यांचे संप आणि मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने झाली. ३ जानेवारी १९६६ रोजी झालेल्या सार्वत्रिक संप आणि लष्करी बंडांनंतर यामेओगो यांना राजीनामा द्यावा लागला आणि सत्ता जनरल सांगुले लामिझाना यांच्याकडे सोपवण्यात आली.<ref>{{cite web | title=Economic History of Burkina Faso | url=https://sjsu.edu/faculty/watkins/burkinafaso.htm | access-date=2025-09-01 | website=sjsu.edu | archive-date=2024-10-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20241004203934/https://www.sjsu.edu/faculty/watkins/burkinafaso.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Sangoulé Lamizana : un héritage gravé dans la pierre et les mémoires | url=https://www.aib.media/?p=114522 | website=AIB.media | date=5 May 2025 | language=fr}}</ref> लामिझाना यांनी १४ जून १९७० रोजी नवीन राज्यघटना लागू होईपर्यंत "तात्पुरत्या लष्करी सरकार"चे प्रमुख म्हणून काम पाहिले. या काळात त्यांनी १९६६ ते १९६७ दरम्यान परराष्ट्र मंत्री म्हणूनही जबाबदारी पार पाडली. १९७० च्या दशकाच्या सुरुवातीला पडलेल्या पाच वर्षांच्या दुष्काळामुळे आणि [[साहेल]] प्रदेशातील वाळवंटीकरणामुळे अप्पर व्होल्टामध्ये भीषण संकटाचे सावट निर्माण झाले. यामुळे [[जेरार्ड कांगो ओएद्रागो]] यांच्या नेतृत्वाखालील सरकारमध्ये गटबाजी वाढली. पुन्हा एकदा लष्करी हस्तक्षेप करून लामिझाना यांनी सत्ता हाती घेतली आणि ते हुकूमशहा बनले. लामिझाना यांच्या सत्तेला आंतरराष्ट्रीय मान्यता होती आणि त्यांनी अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष [[रिचर्ड निक्सन]] यांची भेट घेतली होती. १५ ऑक्टोबर १९७३ रोजी लामिझाना यांनी निक्सन यांची भेट घेऊन साहेल प्रदेशातील दुष्काळाबद्दल माहिती दिली होती. १९७७ मध्ये सार्वमताद्वारे नवीन राज्यघटना मंजूर करण्यात आली आणि १९७८ मध्ये लामिझाना यांची पुन्हा अध्यक्षपदी निवड झाली. ही निवडणूक [[पश्चिम आफ्रिका|पश्चिम आफ्रिकेतील]] सर्वात लोकशाहीवादी निवडणुकींपैकी एक मानली जाते. लामिझाना यांनी व्यापारउद्योगांना समर्थन देण्याचे धोरण अवलंबिले होते. नोव्हेंबर १९८० मध्ये, कामगार संघटना आणि नागरी गटांच्या पाठिंब्याने कर्नल [[सये झर्बो]] यांनी लष्करी बंड करून लामिझाना यांची सत्ता उलथून टाकली. == हे सुद्धा पहा == * [[१९६६ अप्पर व्होल्टन बंड]] == संदर्भ == {{reflist}} == बाह्य दुवे == * [http://www.janda.org/ICPP/ICPP1980/Book/PART2/8-WestAfrica/87-UpperVolta/UpperVolta.htm केनेथ जंडा, "राजकीय पक्ष: एक आंतरराष्ट्रीय सर्वेक्षण"]: अप्पर व्होल्टा * [http://www.worldrover.com/history/burkina_faso_history.html बुर्किना फासोचा संक्षिप्त इतिहास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222161008/http://www.worldrover.com/history/burkina_faso_history.html |date=22 February 2014 }} {{DEFAULTSORT:}} [[वर्ग:बर्किना फासोचे राष्ट्राध्यक्ष]] [[वर्ग:बर्किना फासोचे पंतप्रधान]] [[वर्ग:बर्किना फासोचे परराष्ट्रमंत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९१६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २००५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] qcgc2ylw61r9386u06bubtf1z9wfbxf 0 379924 2686204 2685835 2026-05-27T03:14:43Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2686204 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट }} '''राफेल लिओनिदास त्रुहियो मोलिना''' ([[२४ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १८९१|१८९१]] – [[३० मे]], [[इ.स. १९६१|१९६१]]) हा [[डोमिनिकन प्रजासत्ताक|डोमिनिकन प्रजासत्ताकाचा]] लष्करी अधिकारी आणि हुकुमशहा होता. हा ऑगस्ट १९३० ते मे १९६१ मधील [[राफेल त्रुहियोची हत्या|त्याच्या हत्येपर्यंत]] सत्तेवर होता.<ref name=a>{{cite news |year= 2011| url= https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-13560512|title=I shot the cruellest dictator in the Americas|work= bbc.co.uk| publisher= [[BBC News]] |access-date=19 June 2013}}</ref> त्रुहियो या काळात देशाचा पहिला ''हेनेरेलास्सिमो'', या देशातील सर्वात शक्तिशाली पदावर होता. याशिवाय १९३० ते १९३८ आणि पुन्हा १९४२ ते १९५२ या काळात हा [[डोमिनिकन प्रजासत्ताकचे राष्ट्राध्यक्ष|राष्ट्राध्यक्ष पदावर]] सुद्धा होता. होते. राष्ट्राध्यक्ष नसताना त्रुहियोने नाममात्र राष्ट्राध्यक्षांच्या माध्यमातून सत्ता गाजवली.<ref group="Note">[[जासिंतो पेनार्डो]] (१६ ऑगस्ट १९३८ ते २४ फेब्रुवारी १९४०); [[मॅन्युएल डी ट्रोनकोसो डी ला कोंचा]] (२४ फेब्रुवारी १९४० ते १८ मे १९४२); [[हेक्टर त्रुहियो]] (१६ ऑगस्ट १९५२ ते ३ ऑगस्ट १९६०); [[जोआक्विन बालागुएर]] (३ ऑगस्ट १९६० ते १६ जानेवारी १९६२).</ref> == त्रुहियो युग == [[त्रुहियो युग]] म्हणून ओळखली जाणारी त्रुहियोची ३१ वर्षांची राजवट ही जगातील सर्वात प्रदीर्घ हुकूमशाही राजवटींपैकी एक होती. या राजवटी दरम्यान डॉमिनिकन प्रजासत्ताकात सत्ताधारी कुटुंबाच्या [[व्यक्तिपूजा|व्यक्तिपूजेभोवती]] एक गूढ वलय उभे केलेले होते. त्रुहियोने अत्यंत क्रूरपणे देशावर शासन केले. त्याने आपल्या कुप्रसिद्ध [[सेर्व्हिसिओ दि इंटेलिजेंसिया मिलितार|एसआयएम]] द्वारे अनेक हत्या घडवून आणल्या. त्रुहियो यांच्या राजवटीत २५,००० ते ५०,००० पेक्षा जास्त लोकांचा मृत्यू झाल्याचा किंवा ते गायब झाल्याचा अंदाज आहे.<ref name=":1">{{cite web |date=2013-03-10 |title=11,000 víctimas en Doce Años de JB |url=http://www.listindiario.com/la-republica/2013/3/9/268859/11000-victimas-en-Doce-Anos-de-JB |access-date=2018-09-05 |publisher=[[लिस्टिन डायरिओ]] |language=es |archive-date=2015-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715094641/http://www.listindiario.com/la-republica/2013/3/9/268859/11000-victimas-en-Doce-Anos-de-JB |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |date=2011-09-12 |title=A Museum of Repression Aims to Shock the Conscience |url=https://www.nytimes.com/2011/09/13/world/americas/13trujillo.html |access-date=2025-12-02 |work=The New York Times}}</ref> १९३७ मधील [[पार्सले हत्याकांड|पार्सले हत्याकांडात]] त्रुहियो यांच्या आदेशानुसार [[डॉमिनिकन सैन्य|डॉमिनिकन सैन्याने]] १७,००० ते ३५,००० [[हैती]]च्या लोकांची हत्या केली होती.<ref name=":1" /> == राजवट आणि आंतरराष्ट्रीय संबंध == त्रुहियो यांच्या दीर्घ राजवटीत [[सरकारी दहशतवाद]] देशाबाहेरही पोहोचला होता. त्रुहियोच्या आदेशावरून १९६० मध्ये [[व्हेनेझुएलाचे राष्ट्राध्यक्ष]] [[रोम्युलो बेटानकोर्ट]] यांच्या हत्येचा प्रयत्न, १९५६ मध्ये [[न्यू यॉर्क शहर|न्यू यॉर्क शहरातून]] [[हेसुस गालिंदेझ]] यांचे अपहरण आणि १९६० मध्ये [[मेक्सिको]]मध्ये स्पॅनिश लेखक [[होजे अल्मोइना]] यांची हत्या, अशा अनेक आंतरराष्ट्रीय दहशतवादी घटनांचा समावेश होता.<ref>McKeever, Stuart A. 2018. ''Professor Galíndez : Disappearing from Earth''. New York, NY: [[CUNY Dominican Studies Institute]].</ref><ref>{{cite web |title=Documentary Heritage on the Resistance and Struggle for Human Rights in the Dominican Republic, 1930–1961 |url=http://www.unesco.org/new/fileadmin/MULTIMEDIA/HQ/CI/CI/pdf/mow/nomination_forms/Documentary%20Heritage%20on%20the%20Resistance%20and%20Struggle%20for%20Human%20Rights%20in%20the%20Dominican%20Republic%201930%201961%20Nomination%20Form.pdf}}</ref> १९६० मधील [[मिराबेल बहिणींची हत्या]] आणि इतर दहशतवादी हल्ल्यांमुळे डॉमिनिकन प्रजासत्ताकचे आंतरराष्ट्रीय संबंध बिघडले आणि [[अमेरिकन राज्यांची संघटना|ओएएस]] ने त्यांच्यावर निर्बंध लादले. == मृत्यू आणि वारसा == ३० मे १९६१ रोजी जनरल [[अँतोनियो इम्बेर्त बेरेरा]] यांच्या नेतृत्वाखालील घडलेल्या कटात त्रुहियो यांची हत्या करण्यात आली. त्रुहियो यांच्या मृत्यूनंतर त्यांचा मुलगा [[रामफिस त्रुहियो]] याने तात्पुरती सत्ता हाती घेतली आणि कटात सहभागी असलेल्या बहुतेक लोकांची हत्या केली. नोव्हेंबर १९६१ पर्यंत त्रुहियो कुटुंब निर्वासित झाले. यानंतर तयार झालेल्या देशातील राजकीय अस्थिरतेचा शेवट १९६६ मध्ये बहुपक्षीय प्रणालीच्या स्थापनेने झाला. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:त्रुहियो, रफायेल लिओनिदास}} [[वर्ग:डॉमिनिकन प्रजासत्ताकाचे हेनेरेलास्सिमो]] [[वर्ग:डॉमिनिकन प्रजासत्ताकाचे राष्ट्राध्यक्ष]] [[वर्ग:हुकूमशहा]] [[वर्ग:इ.स. १८९१ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९६१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 9ty66yc0mcjy5k9gbeui0rujqe1o80b 118 380003 2686051 2026-05-26T12:13:56Z Jitendrazavar 181696 Jitendrazavar ने लेख [[मसुदा:भवरलाल जैन]] वरुन [[जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड]] ला हलविला: अचूक नाव 2686051 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड]] oyr3y04ze3sdzh5k21juoazz0yheb3l 2686083 2686051 2026-05-26T13:53:04Z संतोष गोरे 135680 पुनर्निर्देशन लक्ष्य [[जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड]] पासून [[जैन इरिगेशन सिस्टीम्स लिमिटेड]] ला बदलविले 2686083 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[जैन इरिगेशन सिस्टीम्स लिमिटेड]] 7f4c54lx9simmm46yqzyrquus6c4pun 119 380004 2686053 2026-05-26T12:13:57Z Jitendrazavar 181696 Jitendrazavar ने लेख [[मसुदा चर्चा:भवरलाल जैन]] वरुन [[चर्चा:जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड]] ला हलविला: अचूक नाव 2686053 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[चर्चा:जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड]] 3peu6iclnh4xx9kquri75d3owlm0ewx 0 380005 2686056 2026-05-26T12:19:36Z Jitendrazavar 181696 Jitendrazavar ने लेख [[जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड]] वरुन [[जैन इरिगेशन सिस्टीम्स लिमिटेड]] ला हलविला 2686056 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[जैन इरिगेशन सिस्टीम्स लिमिटेड]] 7f4c54lx9simmm46yqzyrquus6c4pun 1 380006 2686058 2026-05-26T12:19:37Z Jitendrazavar 181696 Jitendrazavar ने लेख [[चर्चा:जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड]] वरुन [[चर्चा:जैन इरिगेशन सिस्टीम्स लिमिटेड]] ला हलविला 2686058 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[चर्चा:जैन इरिगेशन सिस्टीम्स लिमिटेड]] 052a8uciq33j00fd52wr0w0m6vk7y5e 0 380007 2686062 2026-05-26T12:22:41Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने पुनर्निर्देशन ठेउन लेख [[एम.के. विष्णु प्रसाद]] वरुन [[एम.के. विष्णू प्रसाद]] ला हलविला 2686062 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[एम.के. विष्णू प्रसाद]] m7jevirezsewb4uqgmsubbg2ldz5fya 0 380008 2686066 2026-05-26T12:33:16Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[अन्बुमणी रामदोस]] वरुन [[अंबुमणी रामदोस]] ला हलविला 2686066 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अंबुमणी रामदोस]] 5fcsz4l1j2mq469h11ud1pxbvck01r4 0 380009 2686070 2026-05-26T12:38:51Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[एलुमलै व्ही.]] वरुन [[व्ही. एलुमलाई]] ला हलविला 2686070 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[व्ही. एलुमलाई]] kj8wvfknizm1hz0cqhs0d47y8wnleif 0 380010 2686078 2026-05-26T12:52:06Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[मरुताराजा आर.पी.]] वरुन [[आर.पी. मरुताराजा]] ला हलविला 2686078 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[आर.पी. मरुताराजा]] 8gpkhe1u1zs3bdkio83n3bnygvqbudw 0 380011 2686094 2026-05-26T14:33:30Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2686094 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[सिॲटल–टॅकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] aty865otai9jjrhrtkjrrfbugwdmri8 0 380012 2686095 2026-05-26T14:34:09Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2686095 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[सेंट पीट-क्लियरवॉटर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ie7utiptpkz2cibl64pgxab1d40q66m 0 380013 2686096 2026-05-26T14:34:34Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2686096 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[डॅलस लव्ह फील्ड]] q5t0y8z4ynwwe2iskassmnt0vu5yxtj 0 380014 2686097 2026-05-26T14:34:54Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2686097 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[डीट्रॉइट मेट्रोपॉलिटन वेन काउंटी विमानतळ]] i8yl5bpbhft4y0iyujge4k9zemnfkz7 0 380015 2686098 2026-05-26T14:35:22Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2686098 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[हार्ट्‌सफील्ड-जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] o9bwvg41zqfrmoar38q9c6e7o7shc5y 0 380016 2686099 2026-05-26T14:36:09Z अभय नातू 206 नामभेद 2686099 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[एक्रन-कॅन्टन प्रादेशिक विमानतळ]] 9jvnqofqetlx0qyvum4bkh4hqp3qqu2 0 380017 2686101 2026-05-26T14:37:27Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2686101 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[माँत्रियाल-मिराबेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] b6yuwuoanuekzzqtbeia0l7s2d6loi1 0 380018 2686102 2026-05-26T14:37:46Z अभय नातू 206 नामभेद 2686102 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[सान होजे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] khmbamt23rs5az4ljo0ruf6viahgnv3 0 380019 2686103 2026-05-26T14:38:07Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2686103 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[फेडेक्स एक्सप्रेस]] q1trtzgdax5azz5681qgv9ar50b4df6 3 380020 2686113 2026-05-26T15:40:27Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2686113 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=दुर्गेश डांगळे}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २१:१०, २६ मे २०२६ (IST) 5ie82yoqar67e5y8wdk139h3j0cd1h2 2686114 2686113 2026-05-26T15:49:28Z दुर्गेश डांगळे 183528 /* दुर्गेश डांगळे */ नवीन विभाग 2686114 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=दुर्गेश डांगळे}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २१:१०, २६ मे २०२६ (IST) == दुर्गेश डांगळे == <mark>दुर्गेश डांगळे</mark> हे महाराष्ट्रातील एक प्रसिद्ध गिर्यारोहक (Trekker) आहेत. त्यांनी एप्रिल महिन्यात स्वतःच्या वाढदिवसानिमित्त ब्रह्मगिरी पर्वतावरून अंजनेरी किल्ल्यापर्यंतचा कठीण 'सोलो रेंज ट्रेक' यशस्वीरित्या पूर्ण केला होता. या कामगिरीसह त्यांनी आपल्या आयुष्यातील १०० वा सोलो गड पूर्ण करण्याचा टप्पा गाठला आहे. याशिवाय त्यांनी आतापर्यंत महाराष्ट्रातील किल्ल्यांवर ४७ वेळा एकट्याने (Solo) नाईट कॅम्पिंगचा अनुभव घेतला आहे. [[सदस्य:दुर्गेश डांगळे|दुर्गेश डांगळे]] ([[सदस्य चर्चा:दुर्गेश डांगळे|चर्चा]]) २१:१९, २६ मे २०२६ (IST) 1c73mt9585hegg86rmaiwl86btsi621 2686115 2686114 2026-05-26T15:50:54Z दुर्गेश डांगळे 183528 /* दुर्गेश डांगळे */ 2686115 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=दुर्गेश डांगळे}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २१:१०, २६ मे २०२६ (IST) == दुर्गेश डांगळे == <mark>दुर्गेश डांगळे</mark> हे महाराष्ट्रातील एक प्रसिद्ध गिर्यारोहक (Trekker) आहेत. त्यांनी एप्रिल महिन्यात स्वतःच्या वाढदिवसानिमित्त ब्रह्मगिरी पर्वतावरून अंजनेरी किल्ल्यापर्यंतचा कठीण 'सोलो रेंज ट्रेक' यशस्वीरित्या पूर्ण केला होता. ते रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील चन्नाट या गावातील राहतात. या कामगिरीसह त्यांनी आपल्या आयुष्यातील १०० वा सोलो गड पूर्ण करण्याचा टप्पा गाठला आहे. याशिवाय त्यांनी आतापर्यंत महाराष्ट्रातील किल्ल्यांवर ४७ वेळा एकट्याने (Solo) नाईट कॅम्पिंगचा अनुभव घेतला आहे. [[सदस्य:दुर्गेश डांगळे|दुर्गेश डांगळे]] ([[सदस्य चर्चा:दुर्गेश डांगळे|चर्चा]]) २१:१९, २६ मे २०२६ (IST) 9dz3k9kffne4yp34ccoagqlb9fp927d 0 380021 2686117 2026-05-26T15:54:41Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1355676353|Neravy T. R. Pattinam Assembly constituency]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2686117 wikitext text/x-wiki '''नेरवी टी.आर. पट्टिनम विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारताच्या दक्षिणेकडील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] केंद्रशासित प्रदेशातील विधानसभेचे मतदारसंघ आहे.<ref name="pyceo">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|title=Map showing the Assembly constituencies of the U.T. of Pondicherry|date=|publisher=Chief Electoral Office, Puducherry|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608111413/https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|archive-date=8 June 2022|access-date=9 November 2021}}</ref><ref name="delimitation2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|title=Schedule – XIII of Constituencies Order, 2008 of Delimitation of Parliamentary and Assembly constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|access-date=13 October 2021}}</ref> == सदस्य == {| class="wikitable sortable" !वर्ष ! सदस्य ! colspan="2" | पक्ष |- | १९६४<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/|title=Puducherry 1964|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515062755/https://www.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/|archive-date=15 May 2019}}</ref> | नागामुत्तौ पिल्लई|| {{Full party name with color|Indian National Congress}} |- | १९६९<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/|title=Puducherry 1969|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140530/https://eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/|archive-date=17 September 2021}}</ref> | एस. रामस्वामी|| {{Full party name with color|Dravida Munnetra Kazhagam}} |- | १९७४<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|title=Puducherry 1974|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917133352/https://eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|archive-date=17 September 2021}}</ref> | rowspan="2" | व्ही.एम.सी. वरदा पिल्लई|| {{Full party name with color|All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam}} |- | १९७७<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|title=Puducherry 1977|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927043330/https://eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|archive-date=27 September 2021}}</ref>|| {{Full party name with color|Janata Party}} |- | १९८०<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|title=Puducherry 1980|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927041541/https://eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|archive-date=27 September 2021}}</ref> | व्ही.एम.सी. शिवकुमार|| {{Full party name with color|Dravida Munnetra Kazhagam}} |- | १९८५<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|title=Puducherry 1985|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140417/https://eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|archive-date=17 September 2021}}</ref> | व्ही.एम.सी. वरदा पिल्लई|| {{Full party name with color|All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam|rowspan=3}} |- | १९९०<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|title=Puducherry 1990|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917130547/https://eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|archive-date=17 September 2021}}</ref> | व्ही. गणपती |- | १९९१<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|title=Puducherry 1991|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135604/https://eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|archive-date=17 September 2021}}</ref> | व्ही.एम.सी.व्ही. गणपती |- | १९९६<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|title=Puducherry 1996|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135105/https://eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|archive-date=17 September 2021}}</ref> | rowspan="4" | व्ही.एम.सी. शिवकुमार|| {{Full party name with color|Dravida Munnetra Kazhagam|rowspan=3}} |- | २००१<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|title=Puducherry 2001|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927050359/https://eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|archive-date=27 September 2021}}</ref> |- | २००६<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|title=Puducherry 2006|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925222225/https://eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|archive-date=25 September 2021}}</ref> |- | २०११|| {{Full party name with color|Independent politician}} |- | २०१६ | ए. गीता|| {{Full party name with color|Dravida Munnetra Kazhagam|rowspan=2}} |- | २०२१<ref name="election2021">{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}</ref> | एम. नागथियागराजन |- | २०२६ | टी.के.एस.एम. मीनाचिसुंदरम|| {{Full party name with color|Bharatiya Janata Party}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:करैकल जिल्हा]] [[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]] [[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]] fe4pqvaptxxf85i46wqy7txwnqhgtjd 2686120 2686117 2026-05-26T16:01:10Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} 2686120 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''नेरवी टी.आर. पट्टिनम विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारताच्या दक्षिणेकडील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] केंद्रशासित प्रदेशातील विधानसभेचे मतदारसंघ आहे.<ref name="pyceo">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|title=Map showing the Assembly constituencies of the U.T. of Pondicherry|date=|publisher=Chief Electoral Office, Puducherry|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608111413/https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|archive-date=8 June 2022|access-date=9 November 2021}}</ref><ref name="delimitation2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|title=Schedule – XIII of Constituencies Order, 2008 of Delimitation of Parliamentary and Assembly constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|access-date=13 October 2021}}</ref> == सदस्य == {| class="wikitable sortable" !वर्ष ! सदस्य ! colspan="2" | पक्ष |- | १९६४<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/|title=Puducherry 1964|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515062755/https://www.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/|archive-date=15 May 2019}}</ref> | नागामुत्तौ पिल्लई | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" width="4px" | |- | १९६९<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/|title=Puducherry 1969|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140530/https://eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/|archive-date=17 September 2021}}</ref> | एस. रामस्वामी | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | |- | १९७४<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|title=Puducherry 1974|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917133352/https://eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|archive-date=17 September 2021}}</ref> | rowspan="2" | व्ही.एम.सी. वरदा पिल्लई | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | |- | १९७७<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|title=Puducherry 1977|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927043330/https://eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|archive-date=27 September 2021}}</ref> | [[जनता पक्ष]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |- | १९८०<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|title=Puducherry 1980|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927041541/https://eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|archive-date=27 September 2021}}</ref> | व्ही.एम.सी. शिवकुमार | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | |- | १९८५<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|title=Puducherry 1985|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140417/https://eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|archive-date=17 September 2021}}</ref> | व्ही.एम.सी. वरदा पिल्लई | rowspan=3 | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | rowspan=3 style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | |- | १९९०<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|title=Puducherry 1990|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917130547/https://eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|archive-date=17 September 2021}}</ref> | व्ही. गणपती |- | १९९१<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|title=Puducherry 1991|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135604/https://eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|archive-date=17 September 2021}}</ref> | व्ही.एम.सी.व्ही. गणपती |- | १९९६<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|title=Puducherry 1996|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135105/https://eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|archive-date=17 September 2021}}</ref> | rowspan="4" | व्ही.एम.सी. शिवकुमार | rowspan=3 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | rowspan=3 style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | |- | २००१<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|title=Puducherry 2001|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927050359/https://eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|archive-date=27 September 2021}}</ref> |- | २००६<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|title=Puducherry 2006|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925222225/https://eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|archive-date=25 September 2021}}</ref> |- | २०११ | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |- | २०१६ | ए. गीता | rowspan=2 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | rowspan=2 style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | |- | २०२१<ref name="election2021">{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}</ref> | एम. नागथियागराजन |- | २०२६ | टी.के.एस.एम. मीनाचिसुंदरम | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:करैकल जिल्हा]] [[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]] [[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]] nns2669qs30yqmbz9tegrhbvwcsimx4 0 380022 2686121 2026-05-26T16:06:30Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1354870908|Karaikal North Assembly constituency]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2686121 wikitext text/x-wiki '''करैकल उत्तर विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या केंद्रशासित प्रदेशातील एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे व हा [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुदुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] भाग आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://results.eci.gov.in/Result2021/partywiseresult-U07.htm?st=U07|title=GENERAL ELECTION TO VIDHAN SABHA TRENDS & RESULT MAY-2021|date=2021-05-02|website=results.eci.gov.in|access-date=2021-05-23}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/nri/puducherry_Delimitation.pdf|title=Schedule XXII Puducherry Table A - Assembly Constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=2011-05-13}}</ref> == विधानसभेचे सदस्य == {| class="wikitable sortable" !निवडणूक ! सदस्य ! colspan="2" | पक्ष |- | १९६४ | फारूक मारिकार|| {{Full party name with color|Indian National Congress|rowspan=2}} |- | १९६९ | एम. जंबुलिंगम |- | १९७४ | rowspan="2" | के. कांधी|| {{Full party name with color|All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam}} |- | १९७७|| {{Full party name with color|Independent politician|rowspan=2}} |- | १९८० | व्ही.एम. सालिह मारिकार |- | १९८५ | व्ही. गोविंदराजन|| {{Full party name with color|Indian National Congress|rowspan=2}} |- | १९९०<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|title=Puducherry 1990|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917130547/https://eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|archive-date=17 September 2021}}</ref> | एस.एम. थवासू |- | १९९१ | rowspan="4" | ए.एम.एच. नझीम|| {{Full party name with color|Dravida Munnetra Kazhagam|rowspan=4}} |- | १९९६ |- | २००१<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|title=Puducherry 2001|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927050359/https://eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|archive-date=27 September 2021}}</ref> |- | २००६<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|title=Puducherry 2006|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925222225/https://eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|archive-date=25 September 2021}}</ref> |- | २०११ | rowspan="4" | पी.आर.एन. थिरुमुरुगन| {{Full party name with color|Indian National Congress}} |- | २०१६| {{Full party name with color|All India N.R. Congress|rowspan=3}} |- | २०२१<ref name="election2021">{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}</ref> |- | २०२६ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]] [[वर्ग:करैकल जिल्हा]] [[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]] bfmjyvvxb7umrrzbmvx0pzrll6ydkma 2686130 2686121 2026-05-26T16:14:57Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} 2686130 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''करैकल उत्तर विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या केंद्रशासित प्रदेशातील एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे व हा [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुदुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] भाग आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://results.eci.gov.in/Result2021/partywiseresult-U07.htm?st=U07|title=GENERAL ELECTION TO VIDHAN SABHA TRENDS & RESULT MAY-2021|date=2021-05-02|website=results.eci.gov.in|access-date=2021-05-23}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/nri/puducherry_Delimitation.pdf|title=Schedule XXII Puducherry Table A - Assembly Constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=2011-05-13}}</ref> == विधानसभेचे सदस्य == {| class="wikitable sortable" !निवडणूक ! सदस्य ! colspan="2" | पक्ष |- | १९६४<ref>{{cite web |title=Puducherry 1964 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515062755/https://www.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/ |website=Election Commission of India|archive-date=15 May 2019 }}</ref> | फारूक मारिकार | rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | rowspan=2 style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" width="4px" | |- | १९६९<ref>{{cite web |title=Puducherry 1969 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140530/https://eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021 }}</ref> | एम. जंबुलिंगम |- | १९७४<ref>{{cite web |title=Puducherry 1974 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917133352/https://eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021 }}</ref> | rowspan="2" | के. कांधी | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | |- | १९७७<ref>{{cite web |title=Puducherry 1977 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927043330/https://eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/ |website=Election Commission of India|archive-date=27 September 2021 }}</ref> | rowspan=2 | [[अपक्ष]] | rowspan=2 style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |- | १९८०<ref>{{cite web |title=Puducherry 1980 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927041541/https://eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/ |website=Election Commission of India|archive-date=27 September 2021 }}</ref> | व्ही.एम. सालिह मारिकार |- | १९८५<ref>{{cite web |title=Puducherry 1985 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140417/https://eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021 }}</ref> | व्ही. गोविंदराजन | rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | rowspan=2 style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- | १९९०<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|title=Puducherry 1990|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917130547/https://eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|archive-date=17 September 2021}}</ref> | एस.एम. थवासू |- | १९९१<ref>{{cite web |title=Puducherry 1991 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135604/https://eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021 }}</ref> | rowspan=4 | ए.एम.एच. नझीम | rowspan=4 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | rowspan=4 style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | |- | १९९६<ref>{{cite web |title=Puducherry 1996 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135105/https://eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021 }}</ref> |- | २००१<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|title=Puducherry 2001|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927050359/https://eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|archive-date=27 September 2021}}</ref> |- | २००६<ref>{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|title=Puducherry 2006|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925222225/https://eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|archive-date=25 September 2021}}</ref> |- | २०११ | rowspan="4" | पी.आर.एन. थिरुमुरुगन | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- | २०१६ | rowspan=3 | [[अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस]] | rowspan=3 style="background-color: {{अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस/meta/color}}" | |- | २०२१<ref name="election2021">{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}</ref> |- | २०२६ |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]] [[वर्ग:करैकल जिल्हा]] [[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]] 08ih3pwqaqt94115qskxwpg098we8bl 0 380023 2686123 2026-05-26T16:07:44Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2686123 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अलेजियंट एर]] dr76o1k4d5wr17bcqzrkijt0pyien2j 0 380024 2686124 2026-05-26T16:09:48Z अभय नातू 206 नामभेद 2686124 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[एन्व्हॉय एर]] n42nxp54ik471is9mxjbwnn1kgob93t 0 380025 2686125 2026-05-26T16:10:22Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2686125 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अव्हेलो एरलाइन्स]] qs6hgtsc0ldsow2sieqjnrfa1b7f5rq 0 380026 2686127 2026-05-26T16:11:05Z अभय नातू 206 नामभेद 2686127 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[दे मॉईन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] htxfu05g992lvbaz59kwtac9wauokxi 0 380027 2686129 2026-05-26T16:11:57Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2686129 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ewr66a4bamy8pzsbltm2u5h4k5b8oqs 0 380028 2686131 2026-05-26T16:15:20Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2686131 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[दे मॉईन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] htxfu05g992lvbaz59kwtac9wauokxi 0 380029 2686132 2026-05-26T16:15:52Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2686132 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[फिलिप एस.डब्ल्यू. गोल्डसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] 9hc04pw6e006h1ukvdt9f4hdh8kg772 0 380030 2686133 2026-05-26T16:16:30Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2686133 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] pq4iibzob5ml10ye3mdcg0d3al019k8 0 380031 2686134 2026-05-26T16:16:54Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2686134 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[रिक हसबंड आमारियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] 5xnerpaz6rdra4arpsrhroyqfs6s2yf 0 380032 2686135 2026-05-26T16:17:26Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2686135 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[सिॲटल–टॅकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] aty865otai9jjrhrtkjrrfbugwdmri8 0 380033 2686137 2026-05-26T16:17:57Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2686137 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मिनीयापोलिस-सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] 47vkmmqtbsch9fs1wi49ory00cmjy9r 0 380034 2686139 2026-05-26T16:21:33Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2686139 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मॅकघी टायसन विमानतळ]] axuxtt7kvfiykxub65wm15bwj9f4jq1 0 380035 2686141 2026-05-26T16:30:56Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1355906622|Karaikal South Assembly constituency]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2686141 wikitext text/x-wiki '''करैकल दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या केंद्रशासित प्रदेशातील एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे जो [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुदुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] भाग आहे. == विधानसभेचे सदस्य == {| class="wikitable sortable" !वर्ष ! सदस्य ! colspan="2" | राजकीय पक्ष |- | १९६४ | मोहम्मद इब्राहिम मारिकार| {{Full party name with color|Indian National Congress}} |- | १९७४ | [[सुब्रमण्यन रामस्वामी|एस. रामस्वामी]]| {{Full party name with color|All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam}} |- | १९७७ | एस. रामस्वामी| {{Full party name with color|All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam}} |- | १९८० | एस. सवरिराजन | style="background-color: {{party color|Indian National Congress (I)}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]] |- | १९८५ | एस. रामस्वामी| {{Full party name with color|Independent (politician)}} |- | १९९० | एस. रामस्वामी| {{Full party name with color|All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam}} |- | १९९१ | ए.व्ही. सुब्रमण्यन| {{Full party name with color|Indian National Congress}} |- | १९९६ | ए.व्ही. सुब्रमण्यन| {{Full party name with color|Indian National Congress}} |- | २००१ | ए.व्ही. सुब्रमण्यन| {{Full party name with color|Indian National Congress}} |- | २००६ | [[V. K. Ganapathy|व्ही.के. गणपती]]| {{Full party name with color|Puducherry Munnetra Congress}} |- | २०११ | ए.एम.एच. नझीम| {{Full party name with color|Dravida Munnetra Kazhagam}} |- | २०१६ | [[K. A. U. Asana|के.ए.यू. आसना]]| {{Full party name with color|All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam}} |- | २०२१<ref name="election2021">{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}</ref> | ए.एम.एच. नझीम| {{Full party name with color|Dravida Munnetra Kazhagam}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]] [[वर्ग:करैकल जिल्हा]] [[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]] 6gdgbuqozofeouxpf765ez9h685ii55 2686142 2686141 2026-05-26T16:44:58Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} 2686142 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''करैकल दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या केंद्रशासित प्रदेशातील एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे जो [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुदुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] भाग आहे. == विधानसभेचे सदस्य == {| class="wikitable sortable" !वर्ष ! सदस्य ! colspan="2" | राजकीय पक्ष |- | १९६४<ref>{{cite web |title=Puducherry 1964 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515062755/https://www.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/ |website=Election Commission of India|archive-date=15 May 2019 }}</ref> | मोहम्मद इब्राहिम मारिकार | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" width="4px" | |- | १९६९<ref>{{cite web |title=Puducherry 1969 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140530/https://eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021 }}</ref> | मारी सिल्व्हराजू | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | |- | १९७४<ref>{{cite web |title=Puducherry 1974 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917133352/https://eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021 }}</ref> | [[सुब्रमण्यन रामस्वामी]] | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | |- | १९७७<ref>{{cite web |title=Puducherry 1977 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927043330/https://eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/ |website=Election Commission of India|archive-date=27 September 2021 }}</ref> | एस. रामस्वामी | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | |- | १९८०<ref>{{cite web |title=Puducherry 1980 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927041541/https://eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/ |website=Election Commission of India|archive-date=27 September 2021 }}</ref> | एस. सवरिराजन | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- | १९८५<ref>{{cite web |title=Puducherry 1985 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140417/https://eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021 }}</ref> | एस. रामस्वामी | अपक्ष | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |- | १९९०<ref>{{cite web |title=Puducherry 1990 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917130547/https://eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021 }}</ref> | एस. रामस्वामी | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | |- | १९९१<ref>{{cite web |title=Puducherry 1991 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135604/https://eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021 }}</ref> | ए.व्ही. सुब्रमण्यन | rowspan=3 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | rowspan=3 style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- | १९९६<ref>{{cite web |title=Puducherry 1996 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135105/https://eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021 }}</ref> | ए.व्ही. सुब्रमण्यन |- | २००१<ref>{{cite web |title=Puducherry 2001 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927050359/https://eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/ |website=Election Commission of India|archive-date=27 September 2021 }}</ref> | ए.व्ही. सुब्रमण्यन |- | २००६<ref>{{cite web |title=Puducherry 2006 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925222225/https://eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/ |website=Election Commission of India|archive-date=25 September 2021 }}</ref> | व्ही.के. गणपती | [[पुडुचेरी मुन्नेत्र काँग्रेस]] | style="background-color: black" | |- | २०११ | ए.एम.एच. नझीम | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | |- | २०१६ | के.ए.यू. आसना | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | |- | २०२१<ref name="election2021">{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}</ref> | rowspan=2| ए.एम.एच. नझीम | rowspan=2| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | rowspan=2 style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | |- | २०२६ |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]] [[वर्ग:करैकल जिल्हा]] [[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]] kmzuncx6kzc2691vj2kaobsgw0cyb4c 0 380036 2686147 2026-05-26T17:02:54Z TheonlyPuneriintown 157039 "[[:en:Special:Redirect/revision/1355200707|Voiced velar fricative]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2686147 wikitext text/x-wiki {{fricative}} {{velar}} {{voiced}} {{oral}} {{Median articulation}} {{pulmonic}}'''घोष कण्ठ्य ऊष्मन्''' हा एक प्रकारचा [[व्यंजन|व्यंजनात्मक]] ध्वनी आहे जो विविध बोलल्या जाणाऱ्या [[भाषा|भाषांमध्ये]] वापरला जातो. हा ध्वनी मराठीत नसतो, परंतु [[हिंदी भाषा|हिंदीत]] 'ग़', आणि जास्ती दुर्मिळपणे, 'घ़' असे लिहितात. या अक्षराला फारशी आणि अरबी प्रदत्त शब्दांमध्ये वापरले जातो. [[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमालेमध्ये]] या ध्वनीचे प्रतिनिधित्व करणारे चिन्ह [ɣ] आहे, हे [[ग्रीक वर्णमाला|ग्रीक अक्षर]] [[गामा]] ⟨ γ ⟩ चे लॅटिनीकृत रूप आहे, ज्याचा आधुनिक ग्रीकमध्ये असाच उच्चार होतो. याचा आलेखीयदृष्ट्या समान असलेल्या [ɤ] शी गोंधळ करू नये, जे, अर्ध-संवृत पश्‍चस्वर प्रसृतोष्ठ स्वरासाठीचे आयपीएचिन्ह, जे काही लेखनांमध्ये <ref>Such as {{Harvcoltxt|Booij|1999}} and {{Harvcoltxt|Nowikow|2012}}.</ref> घोष कण्ठ्य ऊष्मनासाठी वापरले जाते. चिन्ह [ɣ] चा वापर कधीकधी कण्ठ्य अन्तस्थाला दर्शवण्यास देखील केला जातो, जो मात्र, विवृती उच्चारभेददर्शकासह अधिक अचूकपणे लिहिला जातो: {{IPA|[ɣ̞]}} किंवा {{IPA|[ɣ˕]}} आयपीए मध्ये कण्ठ्य अन्तस्थासाठी {{IPA|[ɰ]}} हे एक समर्पित चिन्ह देखील आहे. काही भाषांमध्ये एक '''घोष पश्चकण्ठ्य ऊष्मन्''' देखील असतो, ज्याला '''प्र-अलिजिह्वीय''' असेही म्हणतात. '''घोष प्रकण्ठ्य ऊष्मनासाठी''', ज्याला '''पश्चतालव्य''' असेही म्हणतात, घोष तालव्य ऊष्मन् पहा. == वैशिष्ट्ये == [[चित्र:Voiced_velar_fricative_articulation.svg|class=skin-invert-image|इवलेसे|घोष कण्ठ्य ऊष्मनाचा अग्रपश्च छेद]] घोष कण्ठ्य ऊष्मनाची वैशिष्ट्ये: * याची उच्चारण पद्धत ऊष्मानिक आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह थोडेसे आंकुचन पावून छोटेसे वाहिनी तयार करून याचे उच्चारण होते. * याचे उच्चारस्थान [[कण्ठ्य व्यंजन|कण्ठ्य]] आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे मृदू टाळूवर जिभेच्या मागील भागाच्या साहाय्याने उच्चारले जाते. * याची ध्वनी निर्मिती घोष आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरतंतूंच्या कंपनांशिवाय निर्माण केले जाते. काही भाषांमध्ये स्वरतंतू जाणीवपूर्वक वेगळे ठेवले जातात, ज्यामुळे ते नेहमी अघोष राहते; तर इतर भाषांमध्ये ते सैल असतात, ज्यामुळे शेजारील ध्वनींमुळे ते सघोष होऊ शकते. * हे एक मौखिक व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवा नाकातून बाहेर पडू दिली जात नाही. * हे एक मध्य व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह जिभेच्या बाजूने न जाता, जिभेच्या मध्यभागावरून पुढे निर्देशित करून निर्माण केला जातो. * याची वायुप्रवाह प्रणाली फुफ्फुसीय आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की, बहुतेक ध्वनींप्रमाणेच, केवळ बरगड्यांमधील स्नायू आणि पोटाच्या स्नायूंच्या साहाय्याने हवा बाहेर ढकलून याचे उच्चारण केले जाते. {{fricative}} {{velar}} {{voiced}} {{oral}} {{Median articulation}} {{pulmonic}} == कोणत्या भाषेत असते? == पश्चकण्ठ्य म्हणून सूचीबद्ध केलेले काही व्यंजने प्रत्यक्षात ऊष्मन् कंपने असू शकतात. {| class="wikitable" ! colspan="2" |भाषा !शब्द ![[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आयपीए]] !अर्थ !नोंदी |- | colspan="2" |अबाजी |{{Lang|abq|[[Cyrillic script|б'''гъь'''ы]]}}/ब्ग |{{IPA|[bɣʲə]}} |'पान' | |- | colspan="2" |अदगब्जी |{{Lang|ady|[[Cyrillic script|чъы'''г'''ы]]}}/चग |[t͡ʂəɣə]ⓘ |'झाड' | |- |[[आल्बेनियन भाषा|अल्बेनी]] |Arbëresh Moresian (Pelloponesian) dialects of Arvanitika |{{Lang|sq|'''g'''liata}} / ग्लिआता |{{IPA|[ɣliɑtɑ]}} |'उंच' | |- | colspan="2" |अल्यूट |{{Lang|ale|a'''g'''iitalix}} / आगीतालिक |{{IPA|[aɣiːtalix]}} |'सह' | |- | rowspan="2" |[[अरबी भाषा|अरबी]] |आधुनिक प्रामाणिक{{Sfnp|Watson|2002}} |{{Lang|ar|[[Arabic alphabet|غريب]]}}/गरिब |[ɣæˈriːb]ⓘ |'विचित्र' |कण्ठ्य, पश्चकण्ठ्य, क्किंवा अलिजिह्वीय असू शकते, बोलीवरती आधारित.{{Sfnp|Watson|2002}} |- |बगदाद यहुदी |{{Lang|ar|[[Hebrew alphabet|עסכ'''רׄ''']]}} ('आस्काग |{{IPA|[ˈʕaskaɣ]}} |'सेना' |- | colspan="2" |आरागोनी |{{Lang|rup|au'''g'''ua}} / आवग्वा |{{IPA|[ˈawɣwa]}} |'पाणी' | |- | rowspan="2" |[[ॲरेमाईक भाषा|ॲरमाईक]] |पूर्व | rowspan="2" |{{Lang|aii-Syrc|[[Syriac alphabet|ܦܓ̣ܪܐ]]}} / पग्रा |{{IPA|[pʌɣrɑ]}} | rowspan="2" |'शरीर' | घोष व्यंजनांच्या आधी {{IPA|/x/}} चे उपध्वनी. |- |पश्चिम |{{IPA|[fʌɣrɔ]}} | |- | colspan="2" |आस्तुरी |<nowiki><i id="mw9w"><b id="mw-A">g</b></nowiki>adañu<nowiki></i></nowiki> / गादाञू |{{IPA|[ɣaˈd̪ãɲʊ]}} |'कोयता' | |- | rowspan="2" |[[अझरबैजानी भाषा|अझरबैजानी]] |[[अझरबैजानी भाषा|उत्तर]] |{{Lang|az-Latn|[[Azerbaijani alphabet#Azerbaijani Latin alphabet|o'''ğ'''ul]]}} / ओगुल | rowspan="2" |{{IPA|[oɣul]}} | rowspan="2" |'पुत्र' | rowspan="2" | |- |[[अझरबैजानी भाषा|दक्षिण]] |{{Lang|azb|[[South Azerbaijani alphabet|اوغول]]}} / ओगुल |- | colspan="2" |[[बास्क भाषा|बास्क]]{{Sfnp|Hualde|1991}} |{{Lang|bas|[[Basque alphabet|he'''g'''o]]}} / एगो |{{IPA|[eɣo]}} |'पंख' | |- | colspan="2" |[[बेलारूशियन भाषा|बेलारूसी]] |{{Lang|be|[[Belarusian alphabet|'''г'''алава]]}}/गालावा |{{IPA|[ɣalaˈva]}} |'डोके' | |- | colspan="2" |ब्राहुई |{{Lang|brh|'''غُ'''رِّنگ}}/ गुर्रिंग |{{IPA|[ɣurːiŋɡ]}} |'गुरगुरणे' | |- | colspan="2" |[[ब्रेतॉन भाषा|ब्रेतॉन]] |{{Lang|br|[[Breton orthography|pla'''c’h''']]}} / प्लाग |{{IPA|[plaɣ]}} |'पुत्री' | |- | colspan="2" |[[बंगाली भाषा|बंगाली]] |{{Lang|bn|[[Bengali alphabet|'''গ়'''রীব]]}} / गरिब |{{IPA|[ɣoɹib]}} |'गरिब' |फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये. |- | colspan="2" |[[कातालान भाषा|कातालानी]]{{Sfnp|Wheeler|2005}} |{{Lang|ca|[[Catalan orthography|a'''g'''rat]]}} / अग्रात |{{IPA|[əˈɣɾat]}} |'आवड' | |- | colspan="2" |[[चेचन भाषा|चेचन]] |[[सिरिलिक लिपी|'''гӀ'''ала]] / गाला |{{IPA|[ɣaːla]}} |'गाव' | |- | colspan="2" |[[चेक भाषा|चेक]] |<nowiki><i id="mwAYM">by<b id="mwAYQ">ch</b></nowiki> byl<nowiki></i></nowiki> / बिग बिल |[bɪɣ bɪl]ⓘ |'मी असेल' | |- | rowspan="2" |[[डच भाषा|डच]] |प्रामाणिक व्लाम्स<ref>{{Harvcoltxt|Verhoeven|2005}}</ref><ref name="cm">{{Harvcoltxt|Collins|Mees|2003}}</ref> | rowspan="2" |{{Lang|nl|[[Dutch orthography|genoe'''g'''en]]}} / जनुग्वे | rowspan="2" |[ʝ̠̊ə̟ˈnuɣʷœ̜]ⓘ | rowspan="2" |'संतोष' | rowspan="2" | |- |दक्षिण बोली<ref name="cm" /> |- | rowspan="2" |[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] |स्काउस |{{Lang|en|[[English orthography|'''g'''rass]]}} / ग्रास |[ɣrɑːs] |'गवत' | |- |नॉर्थंब्री |  | | | |- | colspan="2" |[[जॉर्जियन भाषा|जॉर्जियन]]{{Sfnp|Shosted|Chikovani|2006}} |{{Lang|ka|[[Georgian alphabet|'''ღ'''არიბი]]}} / गरिबी |{{IPA|[ɣɑribi]}} |'गरिब' |कधीकधी पश्चकण्ठ्य किंवा अलिजिह्वीय असू शकाते. |- |[[जर्मन भाषा|जर्मन]]<ref name="Krech">{{Harvcoltxt|Krech et al.|2009}}</ref><ref name="Moosmueller">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.kfs.oeaw.ac.at/publications/habil_2007may28_tableofcontents_zus_final.pdf|title=Vowels in Standard Austrian German: An Acoustic-Phonetic and Phonological Analysis|last=Sylvia Moosmüller|year=2007|page=6|access-date=March 9, 2013}}</ref> |ऑस्ट्रीयन |{{Lang|de|[[German orthography|'''r'''ot]]}} / गोत |{{IPA|[ɣot]}} |'लाल' | |- | colspan="2" |ग्रीक |[[ग्रीक वर्णमाला|'''γ'''άλα]]/ गाला |{{IPA|[ˈɣala]}} |'दूध' | |- | colspan="2" |[[गुजराती भाषा|गुजराती]] |[[गुजराती लिपी|વા'''ઘ'''ણ]]/ वाघणा |{{IPA|[ʋa̤ɣəɽ̃]}} |'वाघिणी' | |- | colspan="2" |[[हैतीयन क्रियोल]] |{{Lang|ht|di'''r'''i}} / दीगी |{{IPA|[diɣi]}} |'तांदूळ' | |- | rowspan="2" |[[हिब्रू भाषा|हिब्रू]] |[[हिब्रू भाषा| शास्त्रीय]] |{{Lang|he|[[Hebrew alphabet|מִ'''גְ'''דָּל]]}}/मिग्दॉल |{{IPA|[miɣdɔl]}} |'बुरुज' | |- |काही प्रामाणिक भाषिक |{{Lang|he|[[Hebrew alphabet|שׁוֹמֵ'''ר''']]}}/शोमेग |{{IPA|[ʃo̞ˈme̞ɣ]}} |'प्रहरी', 'पहारा देतो' |दुसरे भाषिक {{IPA|[ʃo̞ˈme̞ʁ]}} असे उच्चारतात. |- | rowspan="2" |[[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]] |[[हिंदी भाषा|Hindi]]{{Sfnp|Kachru|2006}} |ग़रिब | rowspan="2" |[ɣəriːb] | rowspan="2" |'गरिब' | rowspan="2" |पश्चकण्ठ्य, पुराणमतवादी किंवा काही ग्रामीण भाषिक सामान्यतः /g/ असे म्हणतात. |- |Urdu |{{Lang|ur|[[Urdu alphabet|غریب]]}} / ग़रिब |- | colspan="2" |[[इस्लेन्स्का भाषा|इस्लेन्स्का]] |{{Lang|is|[[Icelandic orthography|sa'''g'''a]]}} /सागा |{{IPA|[ˈsaːɣa]}} |'गाथा' | |- | colspan="2" |[[आयरिश भाषा|आयरिश]] |{{Lang|ga|[[Irish orthography|a '''dh'''orn]]}} / अ गोर्न |{{IPA|[ə ɣoːɾˠn̪ˠ]}} |'त्याची मुठी' | |- | colspan="2" |[[जपानी भाषा|जपानी]]{{Sfnp|Okada|1999}} |{{Lang|ja|[[hiragana|はげ]]}}/ हागे |{{IPA|[haɣe]}} |'टकलेपणा/शोभाहीनता' | |- | colspan="2" |कबरदेब्जी |[[सिरिलिक लिपी|'''г'''ын]]/गन |[ɣən]ⓘ |'पूड' | |- | colspan="2" |लेज्गी |{{Lang|lez|[[Cyrillic script|'''гъ'''ел]]}}/गेल |{{IPA|[ɣel]}} |'स्लेज' 'हिमगाडी' | |- | colspan="2" |लिंबुर्की<ref>{{Harvcoltxt|Gussenhoven|Aarts|1999}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Peters|2006}}</ref> |{{Lang|li|'''g'''aw}} / गाव |{{IPA|[ɣɑ̟β̞]}} |'पटकन' | |- | colspan="2" |[[लिथुएनियन भाषा|लिथुएनी]] |'''''h'''umoras /'' गुमॉरस |{{IPA|[ˈɣʊmɔrɐs̪]}} |'विनोद' | |- | colspan="2" |खालाती |'''''g'''aan /'' गाँन |{{IPA|[ˈɣɔ̃ːn]}} |'जाणे' | |- | rowspan="2" |[[मॅसिडोनियन भाषा|मासेदोनी]] |बेरोवो |{{Lang|mk|[[Macedonian orthography|ду'''в'''на]]}}/दुग्ना |{{IPA|[ˈduɣna]}} |'ते उडाले' | |- |बुकोवो |{{Lang|mk|[[Macedonian orthography|г'''л'''ава]]}}/ग्गावा |{{IPA|[ˈɡɣa(v)a]}} |'डोके' | |- | rowspan="7" |[[मलाय भाषा|मलाय]] |प्रामाणिक |{{Lang|ms|[[Malay alphabet|lo'''gh'''at]]}} / लोगत |{{IPA|[loɣat]}} |'बोलीभाषा' |अरबी प्रदत्तांमध्ये वापरले जाते. सामान्यतः भाषा इन्दोनेसियाचे भाषिक /g/ असे उच्चारतात |- |जोहोर-रिऔ | rowspan="6" |{{Lang|ms|[[Malay alphabet|'''r'''amai]]}} / गामा(य) | rowspan="2" |{{IPA|[ɣamaj]}} | rowspan="6" |'(लोकांची) गर्दी' | rowspan="5" | |- |नेगेरी सेंबिलान |- |केलन्तन पट्टनी | rowspan="2" |{{IPA|[ɣama]}} |- |तेरेंग्गानु |- |पाहांग |{{IPA|[ɣamɛ̃(ː)]}} |- |सारावक |{{IPA|[ɣame]}} | |- | colspan="2" |माल्टो |[[देवनागरी|पेद़'''ग़े''']] |{{IPA|[peðɣe]}} |'तोडून उघडणे' | |- | rowspan="2" |[[मँडरिन भाषा|मॅंडरिन]] |मध्य मॅंडरिन (थुङपिंग बोली) |{{Lang|zh|[[Chinese characters|俺]]}}/गान |{{IPA|[ɣän˥]}} |'मी' | |- |मध्य मॅंडरिन (नीङयाङ बोली)<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=宁阳方言志|last=Ning Tingde(宁廷德)|date=|publisher=齐鲁书社|year=2013|isbn=9787533327620|location=Jinan|language=zh}}</ref> |鹅 / ग |{{IPA|[ɣə˦˨]}} |'राजहंस' | |- | colspan="2" |नावाहो |{{Lang|nv|’a'''gh'''á}} / आगा |{{IPA|[ʔaɣa]}} |'उत्तम' | |- |- |नापोलीय |मध्य लुकानी (आच्चेतुरा बोली) |chiahäte / क्यागत |{{IPA|[kjaˈɣɜ tə]}} |'जखमी' | |- | colspan="2" |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]] |{{Lang|ne|[[Devanāgarī|का'''ग'''ज]]}} |{{IPA|[käɣʌ(d)z]}} |'कागद' | |- |[[नॉर्वेजियन भाषा|नॉर्वेजियन]] |नागरिक पूर्व{{Sfnp|Vanvik|1979}} |{{Lang|no|[[Norwegian alphabet|å '''h'''a]]}} / ऑ गा |{{IPA|[ɔ ˈɣɑː]}} |'स्वतःकडे असणे' | |- |[[ऑक्सितान भाषा|ऑक्सितान]] |गास्कों |{{Lang|oc|di'''g'''oc}} / दीगूक |{{IPA|[diˈɣuk]}} |'म्हणाला/म्हणाली' | |- | colspan="2" |[[पश्तो भाषा|पश्तो]] |غاتر/ गातर |{{IPA|[ɣɑtər]}} |'खेचर' | |- | colspan="2" |पला | colspan="2" |{{IPA|[ɣɔ˥]}} |'पाऊस पडणे' | |- | colspan="2" |[[फारसी भाषा|फारशी]] |باغ/बाग |{{IPA|[bɒːɣ]}} |'बाग' | |- | colspan="2" |[[पोलिश भाषा|पोलिश]] |{{Lang|pl|[[Polish alphabet|nie'''ch'''że]]}} / ञेग्झे |{{IPA|[ˈɲɛɣʐɛ]}} |'असावे' | |- | rowspan="2" |[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगी]] |युरोपीय{{Sfnp|Cruz-Ferreira|1995}}{{Sfnp|Mateus|d'Andrade|2000}} |{{Lang|pt|[[Portuguese orthography|a'''g'''ora]]}} /अगॉर |{{IPA|[ɐˈɣɔɾɐ]}} |'आता' |{{IPA|/ɡ/}} चे उपध्वनी. |- |काही ब्राझीली बोली{{Sfnp|Barbosa|Albano|2004}} |<nowiki><i id="mwBNQ">má<b id="mwBNU">r</b></nowiki>more<nowiki></i></nowiki> / मागमुरी |{{IPA|[ˈmaɣmuɾi]}} |'संगमरवरी', 'तळसरी' | |- | rowspan="2" |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] |[[गुरमुखी]] |[[गुरमुखी|ਗ਼ਰੀਬ]]/गरिब | rowspan="2" |{{IPA|[ɣə̄riːb]}} | rowspan="2" |'गरीब' | rowspan="2" | |- |शाहमुखी |{{Lang|pa|[[Shahmukhi alphabet|غریب]]}}/गरिब |- | colspan="2" |[[रोमानी भाषा|Romani]] |'''''γ'''oines /'' गोइनेस |{{IPA|[ɣoines]}} |'चांगले' | |- | rowspan="3" |[[रशियन भाषा|रूसी]] |दक्षिण |доро<nowiki><b id="mwBQo">г</b></nowiki>а/दरोग |{{IPA|[dɐˈro̞ɣə]}} |'रस्ता' | |- | rowspan="2" |प्रामाणिक |у<nowiki><b id="mwBRY">г</b></nowiki>у/उगु |{{IPA|[ʊˈɣu]}} |'असं व्हय' | |- |{{Lang|ru|горо'''х''' же}} / गरोग झ |{{IPA|[ɡʌˈroɣ ʐe]}} |'मटर' | |- | colspan="2" |[[साखा भाषा|साखा]] |{{Lang|sah|а'''ҕ'''а}}/आगा |{{IPA|[aɣa]}} |'वडील' | |- |[[सार्दिनियन भाषा|सार्दिनी]] |नुओरी बोली |{{Lang|sc|sú'''gh'''ere}} / सुगेरे |{{IPA|[ˈsuɣɛrɛ]}} |'चोखणे' |{{IPA|/ɡ/}} चे उपध्वनी. |- | colspan="2" |[[स्कॉटिश गेलिक भाषा|स्कॉटिश गेलिक]] |{{Lang|gd|[[Scottish Gaelic orthography|la'''gh'''ail]]}} / लगाल |{{IPA|[ɫ̪ɤɣal]}} |'कायदेशीर' | |- | colspan="2" |[[सर्बो-क्रोएशियन भाषा|सर्बो-क्रोएशियन]]<ref name="Landau67">{{Harvcoltxt|Landau|Lončarić|Horga|Škarić|1999}}</ref> |{{Lang|sh-Latn|[[Gaj's Latin alphabet|ovi'''h''' bi]]}} / ओविग बी |{{IPA|[ǒ̞ʋiɣ bi]}} |'यांच्यातील करणार' | |- | colspan="2" |शुघ्नी |{{Lang|sgh|[[Latin script|'''ɣ̌'''īštow]]}} / गिश्तो |{{IPA|[ɣiːʃtoːʷ]}} |'भुंकणे' | |- | colspan="2" |[[सिंधी भाषा|सिंधी]] |{{Lang|sd|[[Arabic alphabet|غم]]}}/गमु |{{IPA|[ɣəmʊ]}} |'दुःखी' | |- | colspan="2" |[[स्लोव्हाक भाषा|स्लोव्हाक]] |<nowiki><i id="mwBZA">bä<b id="mwBZE">ch</b></nowiki> bäl<nowiki></i></nowiki> / बेअग बेअल |{{IPA|[bɛɐ̯ɣ bɛɐ̯l]}} |'मी असू शकतो' | |- | rowspan="2" |[[स्लोव्हेन भाषा|स्लोव्हेन]] |प्रामाणिक |{{Lang|sl|[[Slovene orthography|'''h''' gori]]}} / ग गॉरी |{{IPA|[ˈɣ‿ɡɔ̀ːɾí]}} |'डोंगऱ्याला' | |- |काही बोली |{{Lang|sl|[[Slovene orthography|'''g'''ajba]]}} / गाय्बा |{{IPA|[ˈɣáːjbà]}} |'खोका' | |- | rowspan="2" |[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]] | |ami<nowiki><b id="mwBb4">g</b></nowiki>o / आमिगो |[a̠ˈmiɣo̟]ⓘ |'मित्र' | |- |प्रामाणिक युरोपीय्स्{{Sfnp|Wetzels|Mascaró|2001}} |{{Lang|es|[[Spanish orthography|Predra'''g''']]}} / प्रेद्राग |{{IPA|[ˈpɾe̞ð̞ɾäɣ̞̊]}} |'प्रेद्राग' | |- | colspan="2" |[[स्वाहिली भाषा|स्वहिली]] |[[लॅटिन लिपी|'''''gh'''ali'']] / गाली |{{IPA|[ɣali]}} |'महाग' | |- |[[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]] |वेस्टेरबॉटेन नोर्लांडी बोली |{{Lang|sv|me'''g'''}} / मिग |{{IPA|[mɪːɣ]}} |'मी' | |- | colspan="2" |[[ताजिक भाषा|ताजिकी]] |{{Lang|tg|[[Tajik alphabet|'''ғ'''афс]]}} / गफ्स |{{IPA|[ɣafs]}} |'जाड' | |- | colspan="2" |तामाजिघ्त |<nowiki><i id="mwBhw">a<b id="mwBh0">ɣ</b></nowiki>ilas<nowiki></i></nowiki> (अगिलास) |{{IPA|[aɣilas]}} |'बिबट्या' | |- |[[तमिळ भाषा|तमिळ]] |लंकी |[[तमिळ लिपी|ப'''கை''']]/पगै |{{IPA|[pɐɣɛ(i̯)]}} |'द्वेष' | |- |[[तुर्की भाषा|तुर्की]] |गैर-प्रामाणिक |{{Lang|tr|[[Turkish alphabet|a'''ğ'''aç]]}} / आगाच |{{IPA|[aɣat͡ʃ]}} |'झाड' | |- | colspan="2" |त्यापी |{{Lang|kcg|'''gh'''an}} / गान |{{IPA|[ˈɣan]}} |'घाई करणे' | |- | colspan="2" |[[युक्रेनियन भाषा|उक्रेनी]] |чахо'''х'''бі́лі / चखोग बिली |[tʃɐxoɣˈbil⁽ʲ⁾i] |‘चाखोखबिली’ | |- | colspan="2" |[[उझबेक भाषा|उझबेकी]]{{Sfnp|Sjoberg|1963}} |{{Lang|uz-Cyrl|[[Uzbek alphabet|ём'''ғ'''ир]]}} / जॉमगीर |{{IPA|[ʝɒ̜mˈʁ̟ɨɾ̪]}} |'पाऊस' |पश्चकण्ठ्य.{{Sfnp|Sjoberg|1963}} |- | colspan="2" |[[व्हियेतनामी भाषा|व्हियेतनामी]]{{Sfnp|Thompson|1959}} |{{Lang|vi|[[Vietnamese alphabet|'''gh'''ế]]}} / गे |{{IPA|[ɣe˧˥]}} |'खुर्ची' | |- | colspan="2" |पश्चिम फ्रीसी |{{Lang|fy|dra'''g'''e}} / द्राग |{{IPA|[ˈdraːɣə]}} |'वाहून नेणे' | |- |[[वू चिनी]] |उत्तर (चिंषा) |{{Lang|zh|[[Chinese characters|合]]}} / गुओ |{{IPA|[ɣuoʔ˨˦]}} |'जुळणे' | |- |हुनानी |पूर्वी (लोउती) |{{Lang|zh|[[Chinese characters|湖南]]}} / गुनीआ |{{IPA|[ɣu˩˧nia˩˧]}} |'[[हूनान]]' | |- | colspan="2" |यी |{{Lang|ii|[[Yi script|ꊋ]]}}/ग |{{IPA|[ɣɤ˧]}} |'विजय' | |- | colspan="2" |क्वांगशी भाषा |{{Lang|za|Lwg '''r'''oegbit}} / लि गोपी |{{IPA|[lɯ˧ ɣo˧pi˥]}} |'जंगली बदकाचे पिल्लू' | |} == हे सुद्धा पहा == * ध्वनिविज्ञान लेखांची सूची * [[अघोष कण्ठ्य ऊष्मन|घोष कंठ्य उष्मन]] * घशातील == संदर्भ ==  {{refbegin|2}} * {{citation|last1=Barbosa|first1=Plínio A.|last2=Albano|first2=Eleonora C.|year=2004|title=Brazilian Portuguese|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=34|issue=2|pages=227–232|doi=10.1017/S0025100304001756|doi-access=free}} * {{citation|last=Booij|first=Geert|year=1999|title=The phonology of Dutch|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-823869-X}} * {{citation|last1=Collins|first1=Beverley|last2=Mees|first2=Inger M.|year=2003|orig-year=First published 1981|title=The Phonetics of English and Dutch|edition=5th|place=Leiden|publisher=Brill Publishers|isbn=9004103406}} * {{citation|last=Cruz-Ferreira|first=Madalena|year=1995|title=European Portuguese|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=25|issue=2|pages=90–94|doi=10.1017/S0025100300005223|s2cid=249414876}} * {{citation|last1=Gussenhoven|first1=Carlos|last2=Aarts|first2=Flor|year=1999|title=The dialect of Maastricht|publisher=University of Nijmegen, Centre for Language Studies|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=29|issue=2|pages=155–166|doi=10.1017/S0025100300006526|s2cid=145782045|url=http://gep.ruhosting.nl/carlos/gussenhoven_aarts.pdf|access-date=2015-10-20|archive-date=2017-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011044945/http://gep.ruhosting.nl/carlos/gussenhoven_aarts.pdf|url-status=dead}} * {{citation|last=Hualde|first=José Ignacio|year=1991|title=Basque phonology|place=New York|publisher=Routledge|isbn=9780203168004|url=https://books.google.com/books?id=PBqPPLE2iXEC}} * {{citation|last=Kachru|first=Yamuna|author-link=Yamuna Kachru|year=2006|title=Hindi|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=90-272-3812-X|url=https://books.google.com/books?id=ooH5VfLTQEQC}} * {{Citation|last1=Krech|first1=Eva Maria|last2=Stock|first2=Eberhard|last3=Hirschfeld|first3=Ursula|last4=Anders|first4=Lutz-Christian|year=2009|title=Deutsches Aussprachewörterbuch|location=Berlin, New York|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-018202-6|ref={{harvid|Krech et al.|2009}}}} * {{citation|last1=Landau|first1=Ernestina|last2=Lončarić|first2=Mijo|last3=Horga|first3=Damir|last4=Škarić|first4=Ivo|year=1999|chapter=Croatian|title=Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-65236-7|pages=66–69}} * {{citation|last1=Mateus|first1=Maria Helena|last2=d'Andrade|first2=Ernesto|year=2000|title=The Phonology of Portuguese|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-823581-X}} * {{citation|last=Nowikow|first=Wieczysław|year=2012|orig-year=First published 1992|title=Fonetyka hiszpańska|edition=3rd|place=Warsaw|publisher=Wydawnictwo Naukowe PWN|isbn=978-83-01-16856-8}} * {{citation|last=Okada|first=Hideo|year=1999|chapter=Japanese|editor=International Phonetic Association|title=Handbook of the International Phonetic Association: A Guide to the Use of the International Phonetic Alphabet|pages=117–119|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-52163751-0|chapter-url=https://archive.org/details/rosettaproject_jpn_phon-2}} * {{citation|last=Peters|first=Jörg|year=2006|title=The dialect of Hasselt|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=36|issue=1|pages=117–124|doi=10.1017/S0025100306002428|doi-access=free}} * {{citation|last=Pop|first=Sever|year=1938|title=Micul Atlas Linguistic Român|publisher=Muzeul Limbii Române Cluj}} * {{Citation|last=Quilis|first=Antonio|year=1981|title=Fonética acústica de la lengua española|publisher=Gredos|isbn=9788424901325|url=https://books.google.com/books?id=XjZdAAAAMAAJ}} * {{citation|last1=Shosted|first1=Ryan K.|last2=Chikovani|first2=Vakhtang|year=2006|title=Standard Georgian|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=36|issue=2|pages=255–264|doi=10.1017/S0025100306002659|url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/A7DCF9606BA856FCA5CC25918ADB37EF/S0025100306002659a.pdf/standard_georgian.pdf|doi-access=free}} * {{citation|last=Sjoberg|first=Andrée F.|year=1963|title=Uzbek Structural Grammar|series=Uralic and Altaic Series|volume=18|place=Bloomington|publisher=Indiana University}} * {{citation|last=Thompson|first=Laurence|year=1959|title=Saigon phonemics|journal=Language|volume=35|issue=3|pages=454–476|doi=10.2307/411232|jstor=411232}} * {{citation|last=Vanvik|first=Arne|year=1979|title=Norsk fonetikk|publisher=Universitetet i Oslo|place=Oslo|isbn=82-990584-0-6}} * {{citation|last=Verhoeven|first=Jo|year=2005|title=Belgian Standard Dutch|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=35|issue=2|pages=243–247|doi=10.1017/S0025100305002173|doi-access=free}} * {{citation|last=Watson|first=Janet C. E.|year=2002|title=The Phonology and Morphology of Arabic|place=New York|publisher=Oxford University Press}} * {{citation|last1=Wetzels|first1=W. Leo|last2=Mascaró|first2=Joan|year=2001|title=The Typology of Voicing and Devoicing|journal=Language|volume=77|issue=2|pages=207–244|doi=10.1353/lan.2001.0123|s2cid=28948663|url=http://ruccs.rutgers.edu/~prince/hold/wetzels-mascaro.pdf}} * {{citation|last=Wheeler|first=Max W|year=2005|title=The Phonology Of Catalan|place=Oxford|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-925814-7}} {{refend}} 6yzgwubjn3zvayxmyeq34fcp83ffxzm 2686155 2686147 2026-05-26T17:10:31Z TheonlyPuneriintown 157039 syntax error, शुद्धलेखन 2686155 wikitext text/x-wiki '''घोष कण्ठ्य ऊष्मन्''' हा एक प्रकारचा [[व्यंजन|व्यंजनात्मक]] ध्वनी आहे जो विविध बोलल्या जाणाऱ्या [[भाषा|भाषांमध्ये]] वापरला जातो. हा ध्वनी मराठीत नसतो, परंतु [[हिंदी भाषा|हिंदीत]] 'ग़', आणि जास्ती दुर्मिळपणे, 'घ़' असे लिहितात. या अक्षराला फारशी आणि अरबी प्रदत्त शब्दांमध्ये वापरले जातो. [[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमालेमध्ये]] या ध्वनीचे प्रतिनिधित्व करणारे चिन्ह [ɣ] आहे, हे [[ग्रीक वर्णमाला|ग्रीक अक्षर]] [[गामा]] ⟨ γ ⟩ चे लॅटिनीकृत रूप आहे, ज्याचा आधुनिक ग्रीकमध्ये असाच उच्चार होतो. याचा आलेखीयदृष्ट्या समान असलेल्या [ɤ] शी गोंधळ करू नये, जे, अर्ध-संवृत पश्‍चस्वर प्रसृतोष्ठ स्वरासाठीचे आयपीएचिन्ह, जे काही लेखनांमध्ये <ref>Such as {{Harvcoltxt|Booij|1999}} and {{Harvcoltxt|Nowikow|2012}}.</ref> घोष कण्ठ्य ऊष्मनासाठी वापरले जाते. चिन्ह [ɣ] चा वापर कधीकधी कण्ठ्य अन्तस्थाला दर्शवण्यास देखील केला जातो, जो मात्र, विवृती उच्चारभेददर्शकासह अधिक अचूकपणे लिहिला जातो: {{IPA|[ɣ̞]}} किंवा {{IPA|[ɣ˕]}} आयपीए मध्ये कण्ठ्य अन्तस्थासाठी {{IPA|[ɰ]}} हे एक समर्पित चिन्ह देखील आहे. काही भाषांमध्ये एक '''घोष पश्चकण्ठ्य ऊष्मन्''' देखील असतो, ज्याला '''प्र-अलिजिह्वीय''' असेही म्हणतात. '''घोष प्रकण्ठ्य ऊष्मनासाठी''', ज्याला '''पश्चतालव्य''' असेही म्हणतात, घोष तालव्य ऊष्मन् पहा. == वैशिष्ट्ये == [[चित्र:Voiced_velar_fricative_articulation.svg|class=skin-invert-image|इवलेसे|घोष कण्ठ्य ऊष्मनाचा अग्रपश्च छेद]] घोष कण्ठ्य ऊष्मनाची वैशिष्ट्ये: * याची उच्चारण पद्धत ऊष्मानिक आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह थोडेसे आंकुचन पावून छोटेसे वाहिनी तयार करून याचे उच्चारण होते. * याचे उच्चारस्थान [[कण्ठ्य व्यंजन|कण्ठ्य]] आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे मृदू टाळूवर जिभेच्या मागील भागाच्या साहाय्याने उच्चारले जाते. * याची ध्वनी निर्मिती घोष आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हे स्वरतंतूंच्या कंपनांशिवाय निर्माण केले जाते. काही भाषांमध्ये स्वरतंतू जाणीवपूर्वक वेगळे ठेवले जातात, ज्यामुळे ते नेहमी अघोष राहते; तर इतर भाषांमध्ये ते सैल असतात, ज्यामुळे शेजारील ध्वनींमुळे ते सघोष होऊ शकते. * हे एक मौखिक व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवा नाकातून बाहेर पडू दिली जात नाही. * हे एक मध्य व्यंजन आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की हवेचा प्रवाह जिभेच्या बाजूने न जाता, जिभेच्या मध्यभागावरून पुढे निर्देशित करून निर्माण केला जातो. * याची वायुप्रवाह प्रणाली फुफ्फुसीय आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की, बहुतेक ध्वनींप्रमाणेच, केवळ बरगड्यांमधील स्नायू आणि पोटाच्या स्नायूंच्या साहाय्याने हवा बाहेर ढकलून याचे उच्चारण केले जाते. == कोणत्या भाषेत असते? == पश्चकण्ठ्य म्हणून सूचीबद्ध केलेले काही व्यंजने प्रत्यक्षात ऊष्मन् कंपने असू शकतात. {| class="wikitable" ! colspan="2" |भाषा !शब्द ![[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आयपीए]] !अर्थ !नोंदी |- | colspan="2" |अबाजी |{{Lang|abq|[[Cyrillic script|б'''гъь'''ы]]}}/ब्ग |{{IPA|[bɣʲə]}} |'पान' | |- | colspan="2" |अदगब्जी |{{Lang|ady|[[Cyrillic script|чъы'''г'''ы]]}}/चग |[t͡ʂəɣə]ⓘ |'झाड' | |- |[[आल्बेनियन भाषा|अल्बेनी]] |Arbëresh Moresian (Pelloponesian) dialects of Arvanitika |{{Lang|sq|'''g'''liata}} / ग्लिआता |{{IPA|[ɣliɑtɑ]}} |'उंच' | |- | colspan="2" |अल्यूट |{{Lang|ale|a'''g'''iitalix}} / आगीतालिक |{{IPA|[aɣiːtalix]}} |'सह' | |- | rowspan="2" |[[अरबी भाषा|अरबी]] |आधुनिक प्रामाणिक{{Sfnp|Watson|2002}} |{{Lang|ar|[[Arabic alphabet|غريب]]}}/गरिब |[ɣæˈriːb]ⓘ |'विचित्र' |कण्ठ्य, पश्चकण्ठ्य, क्किंवा अलिजिह्वीय असू शकते, बोलीवरती आधारित.{{Sfnp|Watson|2002}} |- |बगदाद यहुदी |{{Lang|ar|[[Hebrew alphabet|עסכ'''רׄ''']]}} ('आस्काग |{{IPA|[ˈʕaskaɣ]}} |'सेना' |- | colspan="2" |आरागोनी |{{Lang|rup|au'''g'''ua}} / आवग्वा |{{IPA|[ˈawɣwa]}} |'पाणी' | |- | rowspan="2" |[[ॲरेमाईक भाषा|ॲरमाईक]] |पूर्व | rowspan="2" |{{Lang|aii-Syrc|[[Syriac alphabet|ܦܓ̣ܪܐ]]}} / पग्रा |{{IPA|[pʌɣrɑ]}} | rowspan="2" |'शरीर' | घोष व्यंजनांच्या आधी {{IPA|/x/}} चे उपध्वनी. |- |पश्चिम |{{IPA|[fʌɣrɔ]}} | |- | colspan="2" |आस्तुरी | gadañu / गादाञू |{{IPA|[ɣaˈd̪ãɲʊ]}} |'कोयता' | |- | rowspan="2" |[[अझरबैजानी भाषा|अझरबैजानी]] |[[अझरबैजानी भाषा|उत्तर]] |{{Lang|az-Latn|[[Azerbaijani alphabet#Azerbaijani Latin alphabet|o'''ğ'''ul]]}} / ओगुल | rowspan="2" |{{IPA|[oɣul]}} | rowspan="2" |'पुत्र' | rowspan="2" | |- |[[अझरबैजानी भाषा|दक्षिण]] |{{Lang|azb|[[South Azerbaijani alphabet|اوغول]]}} / ओगुल |- | colspan="2" |[[बास्क भाषा|बास्क]]{{Sfnp|Hualde|1991}} |{{Lang|bas|[[Basque alphabet|he'''g'''o]]}} / एगो |{{IPA|[eɣo]}} |'पंख' | |- | colspan="2" |[[बेलारूशियन भाषा|बेलारूसी]] |{{Lang|be|[[Belarusian alphabet|'''г'''алава]]}}/गालावा |{{IPA|[ɣalaˈva]}} |'डोके' | |- | colspan="2" |ब्राहुई |{{Lang|brh|'''غُ'''رِّنگ}}/ गुर्रिंग |{{IPA|[ɣurːiŋɡ]}} |'गुरगुरणे' | |- | colspan="2" |[[ब्रेतॉन भाषा|ब्रेतॉन]] |{{Lang|br|[[Breton orthography|pla'''c’h''']]}} / प्लाग |{{IPA|[plaɣ]}} |'पुत्री' | |- | colspan="2" |[[बंगाली भाषा|बंगाली]] |{{Lang|bn|[[Bengali alphabet|'''গ়'''রীব]]}} / गरिब |{{IPA|[ɣoɹib]}} |'गरिब' |फक्त प्रदत्त शब्दांमध्ये. |- | colspan="2" |[[कातालान भाषा|कातालानी]]{{Sfnp|Wheeler|2005}} |{{Lang|ca|[[Catalan orthography|a'''g'''rat]]}} / अग्रात |{{IPA|[əˈɣɾat]}} |'आवड' | |- | colspan="2" |[[चेचन भाषा|चेचन]] |[[सिरिलिक लिपी|'''гӀ'''ала]] / गाला |{{IPA|[ɣaːla]}} |'गाव' | |- | colspan="2" |[[चेक भाषा|चेक]] | bych byl / बिग बिल |[bɪɣ bɪl]ⓘ |'मी असेल' | |- | rowspan="2" |[[डच भाषा|डच]] |प्रामाणिक व्लाम्स<ref>{{Harvcoltxt|Verhoeven|2005}}</ref><ref name="cm">{{Harvcoltxt|Collins|Mees|2003}}</ref> | rowspan="2" |{{Lang|nl|[[Dutch orthography|genoe'''g'''en]]}} / जनुग्वे | rowspan="2" |[ʝ̠̊ə̟ˈnuɣʷœ̜]ⓘ | rowspan="2" |'संतोष' | rowspan="2" | |- |दक्षिण बोली<ref name="cm" /> |- | rowspan="2" |[[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] |स्काउस |{{Lang|en|[[English orthography|'''g'''rass]]}} / ग्रास |[ɣrɑːs] |'गवत' | |- |नॉर्थंब्री |  | | | |- | colspan="2" |[[जॉर्जियन भाषा|जॉर्जियन]]{{Sfnp|Shosted|Chikovani|2006}} |{{Lang|ka|[[Georgian alphabet|'''ღ'''არიბი]]}} / गरिबी |{{IPA|[ɣɑribi]}} |'गरिब' |कधीकधी पश्चकण्ठ्य किंवा अलिजिह्वीय असू शकाते. |- |[[जर्मन भाषा|जर्मन]]<ref name="Krech">{{Harvcoltxt|Krech et al.|2009}}</ref><ref name="Moosmueller">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.kfs.oeaw.ac.at/publications/habil_2007may28_tableofcontents_zus_final.pdf|title=Vowels in Standard Austrian German: An Acoustic-Phonetic and Phonological Analysis|last=Sylvia Moosmüller|year=2007|page=6|access-date=March 9, 2013}}</ref> |ऑस्ट्रीयन |{{Lang|de|[[German orthography|'''r'''ot]]}} / गोत |{{IPA|[ɣot]}} |'लाल' | |- | colspan="2" |ग्रीक |[[ग्रीक वर्णमाला|'''γ'''άλα]]/ गाला |{{IPA|[ˈɣala]}} |'दूध' | |- | colspan="2" |[[गुजराती भाषा|गुजराती]] |[[गुजराती लिपी|વા'''ઘ'''ણ]]/ वाघणा |{{IPA|[ʋa̤ɣəɽ̃]}} |'वाघिणी' | |- | colspan="2" |[[हैतीयन क्रियोल]] |{{Lang|ht|di'''r'''i}} / दीगी |{{IPA|[diɣi]}} |'तांदूळ' | |- | rowspan="2" |[[हिब्रू भाषा|हिब्रू]] |[[हिब्रू भाषा| शास्त्रीय]] |{{Lang|he|[[Hebrew alphabet|מִ'''גְ'''דָּל]]}}/मिग्दॉल |{{IPA|[miɣdɔl]}} |'बुरुज' | |- |काही प्रामाणिक भाषिक |{{Lang|he|[[Hebrew alphabet|שׁוֹמֵ'''ר''']]}}/शोमेग |{{IPA|[ʃo̞ˈme̞ɣ]}} |'प्रहरी', 'पहारा देतो' |दुसरे भाषिक {{IPA|[ʃo̞ˈme̞ʁ]}} असे उच्चारतात. |- | rowspan="2" |[[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]] |[[हिंदी भाषा|Hindi]]{{Sfnp|Kachru|2006}} |ग़रिब | rowspan="2" |[ɣəriːb] | rowspan="2" |'गरिब' | rowspan="2" |पश्चकण्ठ्य, पुराणमतवादी किंवा काही ग्रामीण भाषिक सामान्यतः /g/ असे म्हणतात. |- |Urdu |{{Lang|ur|[[Urdu alphabet|غریب]]}} / ग़रिब |- | colspan="2" |[[इस्लेन्स्का भाषा|इस्लेन्स्का]] |{{Lang|is|[[Icelandic orthography|sa'''g'''a]]}} /सागा |{{IPA|[ˈsaːɣa]}} |'गाथा' | |- | colspan="2" |[[आयरिश भाषा|आयरिश]] |{{Lang|ga|[[Irish orthography|a '''dh'''orn]]}} / अ गोर्न |{{IPA|[ə ɣoːɾˠn̪ˠ]}} |'त्याची मुठी' | |- | colspan="2" |[[जपानी भाषा|जपानी]]{{Sfnp|Okada|1999}} |{{Lang|ja|[[hiragana|はげ]]}}/ हागे |{{IPA|[haɣe]}} |'टकलेपणा/शोभाहीनता' | |- | colspan="2" |कबरदेब्जी |[[सिरिलिक लिपी|'''г'''ын]]/गन |[ɣən]ⓘ |'पूड' | |- | colspan="2" |लेज्गी |{{Lang|lez|[[Cyrillic script|'''гъ'''ел]]}}/गेल |{{IPA|[ɣel]}} |'स्लेज' 'हिमगाडी' | |- | colspan="2" |लिंबुर्की<ref>{{Harvcoltxt|Gussenhoven|Aarts|1999}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Peters|2006}}</ref> |{{Lang|li|'''g'''aw}} / गाव |{{IPA|[ɣɑ̟β̞]}} |'पटकन' | |- | colspan="2" |[[लिथुएनियन भाषा|लिथुएनी]] |'''''h'''umoras /'' गुमॉरस |{{IPA|[ˈɣʊmɔrɐs̪]}} |'विनोद' | |- | colspan="2" |खालाती |'''''g'''aan /'' गाँन |{{IPA|[ˈɣɔ̃ːn]}} |'जाणे' | |- | rowspan="2" |[[मॅसिडोनियन भाषा|मासेदोनी]] |बेरोवो |{{Lang|mk|[[Macedonian orthography|ду'''в'''на]]}}/दुग्ना |{{IPA|[ˈduɣna]}} |'ते उडाले' | |- |बुकोवो |{{Lang|mk|[[Macedonian orthography|г'''л'''ава]]}}/ग्गावा |{{IPA|[ˈɡɣa(v)a]}} |'डोके' | |- | rowspan="7" |[[मलाय भाषा|मलाय]] |प्रामाणिक |{{Lang|ms|[[Malay alphabet|lo'''gh'''at]]}} / लोगत |{{IPA|[loɣat]}} |'बोलीभाषा' |अरबी प्रदत्तांमध्ये वापरले जाते. सामान्यतः भाषा इन्दोनेसियाचे भाषिक /g/ असे उच्चारतात |- |जोहोर-रिऔ | rowspan="6" |{{Lang|ms|[[Malay alphabet|'''r'''amai]]}} / गामा(य) | rowspan="2" |{{IPA|[ɣamaj]}} | rowspan="6" |'(लोकांची) गर्दी' | rowspan="5" | |- |नेगेरी सेंबिलान |- |केलन्तन पट्टनी | rowspan="2" |{{IPA|[ɣama]}} |- |तेरेंग्गानु |- |पाहांग |{{IPA|[ɣamɛ̃(ː)]}} |- |सारावक |{{IPA|[ɣame]}} | |- | colspan="2" |माल्टो |[[देवनागरी|पेद़'''ग़े''']] |{{IPA|[peðɣe]}} |'तोडून उघडणे' | |- | rowspan="2" |[[मँडरिन भाषा|मॅंडरिन]] |मध्य मॅंडरिन (थुङपिंग बोली) |{{Lang|zh|[[Chinese characters|俺]]}}/गान |{{IPA|[ɣän˥]}} |'मी' | |- |मध्य मॅंडरिन (नीङयाङ बोली)<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=宁阳方言志|last=Ning Tingde(宁廷德)|date=|publisher=齐鲁书社|year=2013|isbn=9787533327620|location=Jinan|language=zh}}</ref> |鹅 / ग |{{IPA|[ɣə˦˨]}} |'राजहंस' | |- | colspan="2" |नावाहो |{{Lang|nv|’a'''gh'''á}} / आगा |{{IPA|[ʔaɣa]}} |'उत्तम' | |- |- |नापोलीय |मध्य लुकानी (आच्चेतुरा बोली) |chiahäte / क्यागत |{{IPA|[kjaˈɣɜ tə]}} |'जखमी' | |- | colspan="2" |[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]] |{{Lang|ne|[[Devanāgarī|का'''ग'''ज]]}} |{{IPA|[käɣʌ(d)z]}} |'कागद' | |- |[[नॉर्वेजियन भाषा|नॉर्वेजियन]] |नागरिक पूर्व{{Sfnp|Vanvik|1979}} |{{Lang|no|[[Norwegian alphabet|å '''h'''a]]}} / ऑ गा |{{IPA|[ɔ ˈɣɑː]}} |'स्वतःकडे असणे' | |- |[[ऑक्सितान भाषा|ऑक्सितान]] |गास्कों |{{Lang|oc|di'''g'''oc}} / दीगूक |{{IPA|[diˈɣuk]}} |'म्हणाला/म्हणाली' | |- | colspan="2" |[[पश्तो भाषा|पश्तो]] |غاتر/ गातर |{{IPA|[ɣɑtər]}} |'खेचर' | |- | colspan="2" |पला | colspan="2" |{{IPA|[ɣɔ˥]}} |'पाऊस पडणे' | |- | colspan="2" |[[फारसी भाषा|फारशी]] |باغ/बाग |{{IPA|[bɒːɣ]}} |'बाग' | |- | colspan="2" |[[पोलिश भाषा|पोलिश]] |{{Lang|pl|[[Polish alphabet|nie'''ch'''że]]}} / ञेग्झे |{{IPA|[ˈɲɛɣʐɛ]}} |'असावे' | |- | rowspan="2" |[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगी]] |युरोपीय{{Sfnp|Cruz-Ferreira|1995}}{{Sfnp|Mateus|d'Andrade|2000}} |{{Lang|pt|[[Portuguese orthography|a'''g'''ora]]}} /अगॉर |{{IPA|[ɐˈɣɔɾɐ]}} |'आता' |{{IPA|/ɡ/}} चे उपध्वनी. |- |काही ब्राझीली बोली{{Sfnp|Barbosa|Albano|2004}} | mármore / मागमुरी |{{IPA|[ˈmaɣmuɾi]}} |'संगमरवरी', 'तळसरी' | |- | rowspan="2" |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] |[[गुरमुखी]] |[[गुरमुखी|ਗ਼ਰੀਬ]]/गरिब | rowspan="2" |{{IPA|[ɣə̄riːb]}} | rowspan="2" |'गरीब' | rowspan="2" | |- |शाहमुखी |{{Lang|pa|[[Shahmukhi alphabet|غریب]]}}/गरिब |- | colspan="2" |[[रोमानी भाषा|रोमानी]] |'''''γ'''oines /'' गोइनेस |{{IPA|[ɣoines]}} |'चांगले' | |- | rowspan="3" |[[रशियन भाषा|रूसी]] |दक्षिण |дорога/दरोग |{{IPA|[dɐˈro̞ɣə]}} |'रस्ता' | |- | rowspan="2" |प्रामाणिक |угу / उगु |{{IPA|[ʊˈɣu]}} |'असं व्हय' | |- |{{Lang|ru|горо'''х''' же}} / गरोग झ |{{IPA|[ɡʌˈroɣ ʐe]}} |'मटर' | |- | colspan="2" |[[साखा भाषा|साखा]] |{{Lang|sah|а'''ҕ'''а}}/आगा |{{IPA|[aɣa]}} |'वडील' | |- |[[सार्दिनियन भाषा|सार्दिनी]] |नुओरी बोली |{{Lang|sc|sú'''gh'''ere}} / सुगेरे |{{IPA|[ˈsuɣɛrɛ]}} |'चोखणे' |{{IPA|/ɡ/}} चे उपध्वनी. |- | colspan="2" |[[स्कॉटिश गेलिक भाषा|स्कॉटिश गेलिक]] |{{Lang|gd|[[Scottish Gaelic orthography|la'''gh'''ail]]}} / लगाल |{{IPA|[ɫ̪ɤɣal]}} |'कायदेशीर' | |- | colspan="2" |[[सर्बो-क्रोएशियन भाषा|सर्बो-क्रोएशियन]]<ref name="Landau67">{{Harvcoltxt|Landau|Lončarić|Horga|Škarić|1999}}</ref> |{{Lang|sh-Latn|[[Gaj's Latin alphabet|ovi'''h''' bi]]}} / ओविग बी |{{IPA|[ǒ̞ʋiɣ bi]}} |'यांच्यातील करणार' | |- | colspan="2" |शुघ्नी |{{Lang|sgh|[[Latin script|'''ɣ̌'''īštow]]}} / गिश्तो |{{IPA|[ɣiːʃtoːʷ]}} |'भुंकणे' | |- | colspan="2" |[[सिंधी भाषा|सिंधी]] |{{Lang|sd|[[Arabic alphabet|غم]]}}/गमु |{{IPA|[ɣəmʊ]}} |'दुःखी' | |- | colspan="2" |[[स्लोव्हाक भाषा|स्लोव्हाक]] | bäch bäl / बेअग बेअल |{{IPA|[bɛɐ̯ɣ bɛɐ̯l]}} |'मी असू शकतो' | |- | rowspan="2" |[[स्लोव्हेन भाषा|स्लोव्हेन]] |प्रामाणिक |{{Lang|sl|[[Slovene orthography|'''h''' gori]]}} / ग गॉरी |{{IPA|[ˈɣ‿ɡɔ̀ːɾí]}} |'डोंगऱ्याला' | |- |काही बोली |{{Lang|sl|[[Slovene orthography|'''g'''ajba]]}} / गाय्बा |{{IPA|[ˈɣáːjbà]}} |'खोका' | |- | rowspan="2" |[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]] | |amigo / आमिगो |[a̠ˈmiɣo̟]ⓘ |'मित्र' | |- |प्रामाणिक युरोपीय्स्{{Sfnp|Wetzels|Mascaró|2001}} |{{Lang|es|[[Spanish orthography|Predra'''g''']]}} / प्रेद्राग |{{IPA|[ˈpɾe̞ð̞ɾäɣ̞̊]}} |'प्रेद्राग' | |- | colspan="2" |[[स्वाहिली भाषा|स्वहिली]] |[[लॅटिन लिपी|'''''gh'''ali'']] / गाली |{{IPA|[ɣali]}} |'महाग' | |- |[[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]] |वेस्टेरबॉटेन नोर्लांडी बोली |{{Lang|sv|me'''g'''}} / मिग |{{IPA|[mɪːɣ]}} |'मी' | |- | colspan="2" |[[ताजिक भाषा|ताजिकी]] |{{Lang|tg|[[Tajik alphabet|'''ғ'''афс]]}} / गफ्स |{{IPA|[ɣafs]}} |'जाड' | |- | colspan="2" |तामाजिघ्त | aɣilas / अगिलास |{{IPA|[aɣilas]}} |'बिबट्या' | |- |[[तमिळ भाषा|तमिळ]] |लंकी |[[तमिळ लिपी|ப'''கை''']]/पगै |{{IPA|[pɐɣɛ(i̯)]}} |'द्वेष' | |- |[[तुर्की भाषा|तुर्की]] |गैर-प्रामाणिक |{{Lang|tr|[[Turkish alphabet|a'''ğ'''aç]]}} / आगाच |{{IPA|[aɣat͡ʃ]}} |'झाड' | |- | colspan="2" |त्यापी |{{Lang|kcg|'''gh'''an}} / गान |{{IPA|[ˈɣan]}} |'घाई करणे' | |- | colspan="2" |[[युक्रेनियन भाषा|उक्रेनी]] |чахо'''х'''бі́лі / चखोग बिली |[tʃɐxoɣˈbil⁽ʲ⁾i] |‘चाखोखबिली’ | |- | colspan="2" |[[उझबेक भाषा|उझबेकी]]{{Sfnp|Sjoberg|1963}} |{{Lang|uz-Cyrl|[[Uzbek alphabet|ём'''ғ'''ир]]}} / जॉमगीर |{{IPA|[ʝɒ̜mˈʁ̟ɨɾ̪]}} |'पाऊस' |पश्चकण्ठ्य.{{Sfnp|Sjoberg|1963}} |- | colspan="2" |[[व्हियेतनामी भाषा|व्हियेतनामी]]{{Sfnp|Thompson|1959}} |{{Lang|vi|[[Vietnamese alphabet|'''gh'''ế]]}} / गे |{{IPA|[ɣe˧˥]}} |'खुर्ची' | |- | colspan="2" |पश्चिम फ्रीसी |{{Lang|fy|dra'''g'''e}} / द्राग |{{IPA|[ˈdraːɣə]}} |'वाहून नेणे' | |- |[[वू चिनी]] |उत्तर (चिंषा) |{{Lang|zh|[[Chinese characters|合]]}} / गुओ |{{IPA|[ɣuoʔ˨˦]}} |'जुळणे' | |- |हुनानी |पूर्वी (लोउती) |{{Lang|zh|[[Chinese characters|湖南]]}} / गुनीआ |{{IPA|[ɣu˩˧nia˩˧]}} |'[[हूनान]]' | |- | colspan="2" |यी |{{Lang|ii|[[Yi script|ꊋ]]}}/ग |{{IPA|[ɣɤ˧]}} |'विजय' | |- | colspan="2" |क्वांगशी भाषा |{{Lang|za|Lwg '''r'''oegbit}} / लि गोपी |{{IPA|[lɯ˧ ɣo˧pi˥]}} |'जंगली बदकाचे पिल्लू' | |} == हे सुद्धा पहा == * ध्वनिविज्ञान लेखांची सूची * [[अघोष कण्ठ्य ऊष्मन|घोष कंठ्य उष्मन]] * घशातील == संदर्भ ==  {{refbegin|2}} * {{citation|last1=Barbosa|first1=Plínio A.|last2=Albano|first2=Eleonora C.|year=2004|title=Brazilian Portuguese|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=34|issue=2|pages=227–232|doi=10.1017/S0025100304001756|doi-access=free}} * {{citation|last=Booij|first=Geert|year=1999|title=The phonology of Dutch|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-823869-X}} * {{citation|last1=Collins|first1=Beverley|last2=Mees|first2=Inger M.|year=2003|orig-year=First published 1981|title=The Phonetics of English and Dutch|edition=5th|place=Leiden|publisher=Brill Publishers|isbn=9004103406}} * {{citation|last=Cruz-Ferreira|first=Madalena|year=1995|title=European Portuguese|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=25|issue=2|pages=90–94|doi=10.1017/S0025100300005223|s2cid=249414876}} * {{citation|last1=Gussenhoven|first1=Carlos|last2=Aarts|first2=Flor|year=1999|title=The dialect of Maastricht|publisher=University of Nijmegen, Centre for Language Studies|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=29|issue=2|pages=155–166|doi=10.1017/S0025100300006526|s2cid=145782045|url=http://gep.ruhosting.nl/carlos/gussenhoven_aarts.pdf|access-date=2015-10-20|archive-date=2017-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011044945/http://gep.ruhosting.nl/carlos/gussenhoven_aarts.pdf|url-status=dead}} * {{citation|last=Hualde|first=José Ignacio|year=1991|title=Basque phonology|place=New York|publisher=Routledge|isbn=9780203168004|url=https://books.google.com/books?id=PBqPPLE2iXEC}} * {{citation|last=Kachru|first=Yamuna|author-link=Yamuna Kachru|year=2006|title=Hindi|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=90-272-3812-X|url=https://books.google.com/books?id=ooH5VfLTQEQC}} * {{Citation|last1=Krech|first1=Eva Maria|last2=Stock|first2=Eberhard|last3=Hirschfeld|first3=Ursula|last4=Anders|first4=Lutz-Christian|year=2009|title=Deutsches Aussprachewörterbuch|location=Berlin, New York|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-018202-6|ref={{harvid|Krech et al.|2009}}}} * {{citation|last1=Landau|first1=Ernestina|last2=Lončarić|first2=Mijo|last3=Horga|first3=Damir|last4=Škarić|first4=Ivo|year=1999|chapter=Croatian|title=Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-65236-7|pages=66–69}} * {{citation|last1=Mateus|first1=Maria Helena|last2=d'Andrade|first2=Ernesto|year=2000|title=The Phonology of Portuguese|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-823581-X}} * {{citation|last=Nowikow|first=Wieczysław|year=2012|orig-year=First published 1992|title=Fonetyka hiszpańska|edition=3rd|place=Warsaw|publisher=Wydawnictwo Naukowe PWN|isbn=978-83-01-16856-8}} * {{citation|last=Okada|first=Hideo|year=1999|chapter=Japanese|editor=International Phonetic Association|title=Handbook of the International Phonetic Association: A Guide to the Use of the International Phonetic Alphabet|pages=117–119|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-52163751-0|chapter-url=https://archive.org/details/rosettaproject_jpn_phon-2}} * {{citation|last=Peters|first=Jörg|year=2006|title=The dialect of Hasselt|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=36|issue=1|pages=117–124|doi=10.1017/S0025100306002428|doi-access=free}} * {{citation|last=Pop|first=Sever|year=1938|title=Micul Atlas Linguistic Român|publisher=Muzeul Limbii Române Cluj}} * {{Citation|last=Quilis|first=Antonio|year=1981|title=Fonética acústica de la lengua española|publisher=Gredos|isbn=9788424901325|url=https://books.google.com/books?id=XjZdAAAAMAAJ}} * {{citation|last1=Shosted|first1=Ryan K.|last2=Chikovani|first2=Vakhtang|year=2006|title=Standard Georgian|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=36|issue=2|pages=255–264|doi=10.1017/S0025100306002659|url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/A7DCF9606BA856FCA5CC25918ADB37EF/S0025100306002659a.pdf/standard_georgian.pdf|doi-access=free}} * {{citation|last=Sjoberg|first=Andrée F.|year=1963|title=Uzbek Structural Grammar|series=Uralic and Altaic Series|volume=18|place=Bloomington|publisher=Indiana University}} * {{citation|last=Thompson|first=Laurence|year=1959|title=Saigon phonemics|journal=Language|volume=35|issue=3|pages=454–476|doi=10.2307/411232|jstor=411232}} * {{citation|last=Vanvik|first=Arne|year=1979|title=Norsk fonetikk|publisher=Universitetet i Oslo|place=Oslo|isbn=82-990584-0-6}} * {{citation|last=Verhoeven|first=Jo|year=2005|title=Belgian Standard Dutch|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=35|issue=2|pages=243–247|doi=10.1017/S0025100305002173|doi-access=free}} * {{citation|last=Watson|first=Janet C. E.|year=2002|title=The Phonology and Morphology of Arabic|place=New York|publisher=Oxford University Press}} * {{citation|last1=Wetzels|first1=W. Leo|last2=Mascaró|first2=Joan|year=2001|title=The Typology of Voicing and Devoicing|journal=Language|volume=77|issue=2|pages=207–244|doi=10.1353/lan.2001.0123|s2cid=28948663|url=http://ruccs.rutgers.edu/~prince/hold/wetzels-mascaro.pdf}} * {{citation|last=Wheeler|first=Max W|year=2005|title=The Phonology Of Catalan|place=Oxford|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-925814-7}} {{refend}} e29ax899uafe370osti0vayka0786dh 0 380037 2686171 2026-05-26T17:56:00Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2686171 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[घोष कण्ठ्य ऊष्मन]] hmsupvk2oxwpa00wmrs6kps87and5cc 3 380038 2686172 2026-05-26T19:39:04Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2686172 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=आसाराम विरकर}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०१:०९, २७ मे २०२६ (IST) a0r8ya4o4pjmnlfrsg38psqpbmcx99m 0 380039 2686206 2026-05-27T04:12:39Z संतोष गोरे 135680 [[विक्रांत मॅसी]] कडे पुनर्निर्देशित 2686206 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[विक्रांत मॅसी]] 70dziv394sfpi4ir74guoixjl8qas5r 0 380040 2686220 2026-05-27T04:57:06Z Abhijitsathe 4193 नवीन पान: {{माहितीचौकट भारतीय राजकीय पक्ष |पक्ष_नाव = इंडिया जननायका कट्ची |पक्ष_चिन्ह = IJK_Party_Flag.jpg |एचटीएमएल_रंग = #FF0000 |पक्षाध्यक्ष = [[टी.आर. पारिवेंदार]] |सचिव = |संसदीय पक्षाध्यक्ष = |लोकसभा_पक्षनेता =... 2686220 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय राजकीय पक्ष |पक्ष_नाव = इंडिया जननायका कट्ची |पक्ष_चिन्ह = IJK_Party_Flag.jpg |एचटीएमएल_रंग = #FF0000 |पक्षाध्यक्ष = [[टी.आर. पारिवेंदार]] |सचिव = |संसदीय पक्षाध्यक्ष = |लोकसभा_पक्षनेता = |राज्यसभा_पक्षनेता = |स्थापना = |मुख्यालय = [[चेन्नई]] |विभाजित = |विभाजन = |युती = |लोकसभा_पक्षबळ = {{Composition bar|0|545|hex=#FF0000}} |राज्यसभा_पक्षबळ = {{Composition bar|0|245|hex=#FF0000}} |राज्यविधानसभा_पक्षबळ = {{Composition bar|0|234|hex=#FF0000}} ([[तमिळनाडू विधानसभा|तमिळनाडू]]) |राजकीय_तत्त्वे = |प्रकाशने = |संकेतस्थळ = |तळटिपा = }} '''इंडिया जननायका कट्ची''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: இந்திய ஜனநாயகக் கட்சி) हा [[भारत]] देशाच्या [[तमिळनाडू]] राज्यातील एक प्रादेशिक राजकीय पक्ष आहे. माजी लोकसभा सदस्य [[टी.आर. पारिवेंदार]] हे ह्या पक्षाचे संस्थापक व विद्यमान पक्षाध्यक्ष आहेत. [[वर्ग:तमिळनाडूतील राजकीय पक्ष]] swiuikfg1l71q1hlo7y6mif2acy4d3f 0 380041 2686226 2026-05-27T05:16:24Z Vishalwakchaure1992 155111 नवीन पृष्ठ तयार केले, संदर्भ जोडले. 2686226 wikitext text/x-wiki '''छोटा वारकरी''' हे वारकरी संप्रदाय, संत साहित्य आणि अभंग परंपरा मुलांना सोप्या व आधुनिक पद्धतीने समजावून सांगण्यासाठी तयार करण्यात आलेले मराठी ॲनिमेशन पात्र आणि सांस्कृतिक उपक्रम आहे. या उपक्रमामध्ये [[संत तुकाराम|संत तुकाराम महाराज]], वारकरी परंपरा, अभंग आणि अध्यात्म यांचे डिजिटल माध्यमातून सादरीकरण केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/pune/sant-tukaram-maharaj-sansthan-dehu-chota-varkari-initiative-abhang-stories-children-in-simple-language-marathi-news-1416972|title=देहू संस्थानचा 'छोटा वारकरी' उपक्रम, लहान मुलांपर्यंत संतांचे अभंग अन् कथा सोप्या शब्दात पोहोचण|last=महानवर|first=किरण|date=2026-03-20|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-05-27}}</ref> {{माहितीचौकट संघटना|name=छोटा वारकरी|type=सांस्कृतिक व ॲनिमेशन उपक्रम|founded=२०२६|founder=स्वप्नील मोरे|location=पुणे, महाराष्ट्र, भारत|focus=वारकरी परंपरा, संत साहित्य, ॲनिमेशन|website=https://chhotavarkari.com|organization_name=Wariverse Studios|purpose=मुलांना वारकरी परंपरा व संत साहित्य सोप्या भाषेत समजावणे|headquarters=[[देहू]]|language=[[मराठी]]}} == पार्श्वभूमी == छोटा वारकरी हा उपक्रम मुलांमध्ये वारकरी संस्कृती, संत विचार आणि मराठी अध्यात्मिक परंपरेची ओळख निर्माण करण्याच्या उद्देशाने सुरू करण्यात आला. संत तुकाराम महाराजांचे ११ वे वंशज असणारे स्वप्नील मोरे (देहूकर) यांची हि संकल्पना असून सोशल मीडिया, ॲनिमेशन आणि डिजिटल कथाकथनाच्या माध्यमातून ती तरुणांपर्यंत पोहोचवली जात आहे. == अनावरण == २०२६ मध्ये महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री [[देवेंद्र फडणवीस]] यांच्या हस्ते “छोटा वारकरी” या ॲनिमेशन कॅरेक्टरचे अधिकृत अनावरण करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HPCA_20260324_5_10#google_vignette|title=Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi & Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today’s News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2026-05-27}}</ref> या वेळी वारकरी परंपरा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करण्याचे महत्त्व अधोरेखित करण्यात आले. == उद्दिष्टे == * मुलांना वारकरी परंपरेची माहिती सोप्या भाषेत देणे * संत तुकाराम महाराजांचे अभंग आणि विचार आधुनिक माध्यमातून पोहोचवणे * मराठी संस्कृती आणि अध्यात्मिक वारसा डिजिटल स्वरूपात जतन करणे * [[ॲनिमेशन]] आणि [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] (AI) चा वापर करून शैक्षणिक सामग्री तयार करणे == सामाजिक माध्यमांवरील उपस्थिती == छोटा वारकरी या उपक्रमाची माहिती इंस्टाग्राम, फेसबुक आणि एक्स (ट्विटर) यांसारख्या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर प्रसारित केली जाते. या माध्यमांतून उपक्रमाशी संबंधित व्हिडिओ, पोस्टर आणि माहितीपर सामग्री प्रसिद्ध केली जाते. == पुरस्कार आणि गौरव == २०२६ मध्ये “छोटा वारकरी” या उपक्रमाला क्रिएटिव्ह एआय ल्युमिनरी पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. वारकरी परंपरा आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांचा संगम घडवून आणल्याबद्दल या उपक्रमाचे कौतुक करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/pune/chhota-varkari-won-creative-ai-luminary-award-2026-maharashtra-varkari-tradition-marathi-news-1420841|title='छोटा वारकरी'ने मारली बाजी! महाराष्ट्राच्या वारकरी परंपरेचा जागतिक गौरव, वारीव्हर्स स्टुडिओजला|last=महानवर|first=किरण|date=2026-04-19|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-05-27}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/pune/wariverse-studios-wins-creative-luminary-award-for-chhota-warkari-varkari-ai-at-next-tech-summit-pune-print-news-ocd-94-5846001/|title=महाराष्ट्राच्या वारकरी परंपरेचा जागतिक गौरव...|date=2026-04-19|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-05-27}}</ref> == माध्यमांमधील प्रसिद्धी == छोटा वारकरी उपक्रमाबद्दल विविध मराठी वृत्तमाध्यमांनी बातम्या प्रसिद्ध केल्या आहेत. यात [[दैनिक प्रभात]], [[एबीपी माझा]], [[लोकसत्ता]], [[लोकमत]] आणि इतर डिजिटल माध्यमांचा समावेश आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} le24tykwek35q9o3t0c3wt6w5i7emiw 2686227 2686226 2026-05-27T05:16:26Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#नियम १७|शुद्धलेखनाचा नियम १७]]); शुद्धलेखन — पररूप संधी - इक प्रत्यय ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#पररूप संधी - इक प्रत्यय|अधिक माहिती]]) 2686227 wikitext text/x-wiki '''छोटा वारकरी''' हे वारकरी संप्रदाय, संत साहित्य आणि अभंग परंपरा मुलांना सोप्या व आधुनिक पद्धतीने समजावून सांगण्यासाठी तयार करण्यात आलेले मराठी ॲनिमेशन पात्र आणि सांस्कृतिक उपक्रम आहे. या उपक्रमामध्ये [[संत तुकाराम|संत तुकाराम महाराज]], वारकरी परंपरा, अभंग आणि अध्यात्म यांचे डिजिटल माध्यमातून सादरीकरण केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/pune/sant-tukaram-maharaj-sansthan-dehu-chota-varkari-initiative-abhang-stories-children-in-simple-language-marathi-news-1416972|title=देहू संस्थानचा 'छोटा वारकरी' उपक्रम, लहान मुलांपर्यंत संतांचे अभंग अन् कथा सोप्या शब्दात पोहोचण|last=महानवर|first=किरण|date=2026-03-20|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-05-27}}</ref> {{माहितीचौकट संघटना|name=छोटा वारकरी|type=सांस्कृतिक व ॲनिमेशन उपक्रम|founded=२०२६|founder=स्वप्नील मोरे|location=पुणे, महाराष्ट्र, भारत|focus=वारकरी परंपरा, संत साहित्य, ॲनिमेशन|website=https://chhotavarkari.com|organization_name=Wariverse Studios|purpose=मुलांना वारकरी परंपरा व संत साहित्य सोप्या भाषेत समजावणे|headquarters=[[देहू]]|language=[[मराठी]]}} == पार्श्वभूमी == छोटा वारकरी हा उपक्रम मुलांमध्ये वारकरी संस्कृती, संत विचार आणि मराठी आध्यात्मिक परंपरेची ओळख निर्माण करण्याच्या उद्देशाने सुरू करण्यात आला. संत तुकाराम महाराजांचे ११ वे वंशज असणारे स्वप्नील मोरे (देहूकर) यांची ही संकल्पना असून सोशल मीडिया, ॲनिमेशन आणि डिजिटल कथाकथनाच्या माध्यमातून ती तरुणांपर्यंत पोहोचवली जात आहे. == अनावरण == २०२६ मध्ये महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री [[देवेंद्र फडणवीस]] यांच्या हस्ते “छोटा वारकरी” या ॲनिमेशन कॅरेक्टरचे अधिकृत अनावरण करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HPCA_20260324_5_10#google_vignette|title=Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi & Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today’s News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2026-05-27}}</ref> या वेळी वारकरी परंपरा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करण्याचे महत्त्व अधोरेखित करण्यात आले. == उद्दिष्टे == * मुलांना वारकरी परंपरेची माहिती सोप्या भाषेत देणे * संत तुकाराम महाराजांचे अभंग आणि विचार आधुनिक माध्यमातून पोहोचवणे * मराठी संस्कृती आणि आध्यात्मिक वारसा डिजिटल स्वरूपात जतन करणे * [[ॲनिमेशन]] आणि [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] (AI) चा वापर करून शैक्षणिक सामग्री तयार करणे == सामाजिक माध्यमांवरील उपस्थिती == छोटा वारकरी या उपक्रमाची माहिती इंस्टाग्राम, फेसबुक आणि एक्स (ट्विटर) यांसारख्या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर प्रसारित केली जाते. या माध्यमांतून उपक्रमाशी संबंधित व्हिडिओ, पोस्टर आणि माहितीपर सामग्री प्रसिद्ध केली जाते. == पुरस्कार आणि गौरव == २०२६ मध्ये “छोटा वारकरी” या उपक्रमाला क्रिएटिव्ह एआय ल्युमिनरी पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. वारकरी परंपरा आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांचा संगम घडवून आणल्याबद्दल या उपक्रमाचे कौतुक करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/pune/chhota-varkari-won-creative-ai-luminary-award-2026-maharashtra-varkari-tradition-marathi-news-1420841|title='छोटा वारकरी'ने मारली बाजी! महाराष्ट्राच्या वारकरी परंपरेचा जागतिक गौरव, वारीव्हर्स स्टुडिओजला|last=महानवर|first=किरण|date=2026-04-19|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-05-27}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/pune/wariverse-studios-wins-creative-luminary-award-for-chhota-warkari-varkari-ai-at-next-tech-summit-pune-print-news-ocd-94-5846001/|title=महाराष्ट्राच्या वारकरी परंपरेचा जागतिक गौरव...|date=2026-04-19|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-05-27}}</ref> == माध्यमांमधील प्रसिद्धी == छोटा वारकरी उपक्रमाबद्दल विविध मराठी वृत्तमाध्यमांनी बातम्या प्रसिद्ध केल्या आहेत. यात [[दैनिक प्रभात]], [[एबीपी माझा]], [[लोकसत्ता]], [[लोकमत]] आणि इतर डिजिटल माध्यमांचा समावेश आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} izse8ckdps6lrvraoik0xvjtyx1xjkp 0 380042 2686230 2026-05-27T05:51:23Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1354867091|Mannadipet Assembly constituency]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2686230 wikitext text/x-wiki '''मन्नादिपेट विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या [[भारताची राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश|केंद्रशासित प्रदेशातील]] एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे.<ref name="sched">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/nri/puducherry_Delimitation.pdf|title=Schedule XXII Puducherry Table A - Assembly Constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=31 January 2013}}</ref> या मतदारसंघात मन्नादिपेट कम्यून पंचायतीच्या अखत्यारीतील क्षेत्राचा काही भाग येतो.<ref name="sched" /> हा [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] एक भाग आहे.<ref name="sched" /> == विधानसभेचे सदस्य == {| class="wikitable sortable" !निवडणूक ! सदस्य ! colspan="2" | पक्ष |- | १९६४ | मणिकवासगा रेड्डियार|| {{Full party name with color|Indian National Congress}} |- | १९६९ | एस.एम. सुब्बारायन|| {{Full party name with color|Dravida Munnetra Kazhagam}} |- | १९७४ | rowspan="5" | डी. रामचंद्रन|| {{Full party name with color|All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam|rowspan=2}} |- | १९७७ |- | १९८०|| {{Full party name with color|Dravida Munnetra Kazhagam|rowspan=3}} |- | १९८५ |- | १९९० |- | १९९१ | एन. राजाराम|| {{Full party name with color|Indian National Congress}} |- | १९९६ | के. राजसेगरन|| {{Full party name with color|Tamil Maanila Congress (Moopanar)}} |- | २००१ | डी. रामचंद्रन|| {{Full party name with color|All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam}} |- | २००६ | पी. अरुलमुरुगन|| {{Full party name with color|Pattali Makkal Katchi}} |- | २०११ | rowspan="2" | टीपीआर सेल्वामे|| {{Full party name with color|All India N.R. Congress|rowspan=2}} |- | २०१६ |- | २०२१<ref name="election2021">{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}</ref> | rowspan="2" | ए. नामसिवयम || {{Full party name with color|Bharatiya Janata Party|rowspan=2}} |- | २०२६ |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पुडुचेरी जिल्हा]] [[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]] [[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]] 8uyes8zbhm3zyb54ofstq6fuk7772gb 2686232 2686230 2026-05-27T06:04:08Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} + संदर्भ 2686232 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''मन्नादिपेट विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या [[भारताची राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश|केंद्रशासित प्रदेशातील]] एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे.<ref name="sched">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/nri/puducherry_Delimitation.pdf|title=Schedule XXII Puducherry Table A - Assembly Constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=31 January 2013}}</ref> या मतदारसंघात मन्नादिपेट कम्यून पंचायतीच्या अखत्यारीतील क्षेत्राचा काही भाग येतो.<ref name="sched" /> हा [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] एक भाग आहे.<ref name="sched" /> == विधानसभेचे सदस्य == {| class="wikitable sortable" ! निवडणूक !! सदस्य !! colspan="2" | पक्ष |- | १९६४<ref>{{cite web |title=Puducherry 1964 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515062755/https://www.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/ |website=Election Commission of India|archive-date=15 May 2019}}</ref> | मणिकवासगा रेड्डियार | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" width="4px" | |- | १९६९<ref>{{cite web |title=Puducherry 1969 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140530/https://eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}</ref> | एस.एम. सुब्बारायन | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | |- | १९७४<ref>{{cite web |title=Puducherry 1974 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917133352/https://eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021 }}</ref> | rowspan="5" | डी. रामचंद्रन | rowspan=2 | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | rowspan=2 style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | |- | १९७७<ref>{{cite web |title=Puducherry 1977 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927043330/https://eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/ |website=Election Commission of India|archive-date=27 September 2021}}</ref> |- | १९८०<ref>{{cite web |title=Puducherry 1980 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927041541/https://eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/ |website=Election Commission of India|archive-date=27 September 2021 }}</ref> | rowspan=3 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | rowspan=3 style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | |- | १९८५<ref>{{cite web |title=Puducherry 1985 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140417/https://eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}</ref> |- | १९९०<ref>{{cite web |title=Puducherry 1990 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917130547/https://eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}</ref> |- | १९९१<ref>{{cite web |title=Puducherry 1991 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135604/https://eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}</ref> | एन. राजाराम | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- | १९९६<ref>{{cite web |title=Puducherry 1996 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135105/https://eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}</ref> | के. राजसेगरन | तमिळ मनिला काँग्रेस (मूपनार) | style="background-color: orange" | |- | २००१<ref>{{cite web |title=Puducherry 2001 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927050359/https://eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/ |website=Election Commission of India|archive-date=27 September 2021}}</ref> | डी. रामचंद्रन | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | |- | २००६<ref>{{cite web |title=Puducherry 2006 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925222225/https://eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/ |website=Election Commission of India|archive-date=25 September 2021 }}</ref> | पी. अरुलमुरुगन | पट्टली मक्कल कट्छी | style="background-color: yellow" | |- | २०११ | rowspan=2 | टीपीआर सेल्वामे | rowspan=2 | [[अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस]] | rowspan=2 style="background-color: {{अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस/meta/color}}" | |- | २०१६ |- | २०२१<ref name="election2021">{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}</ref> | rowspan=2 | ए. नामसिवयम | rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]] | rowspan=2 style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |- | २०२६ |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पुडुचेरी जिल्हा]] [[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]] [[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]] id5atq0kq8mj73zvdk3f05wov2108ro 0 380043 2686238 2026-05-27T06:48:17Z Abhijitsathe 4193 नवीन पान: {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = कुमारेसन दुराईसामी (नेपोलियन) | चित्र नाव = Nepoleon_Duraisamy.png | चित्र आकारमान = 250px | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेराम्बलुर]] | कार्यका... 2686238 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = कुमारेसन दुराईसामी (नेपोलियन) | चित्र नाव = Nepoleon_Duraisamy.png | चित्र आकारमान = 250px | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेराम्बलुर]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = १६ मे २००९ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = १६ मे २०१४ | मागील1 = [[ए. राजा]] | पुढील1 = [[आर.पी. मरुताराजा]] | पद2 = [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = विल्लिवाक्कम | कार्यकाळ_आरंभ2 = मे २००१ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = मे २००६ | मागील2 = [[जे.एम. आरोन रशीद]] | पुढील2 = बी. रंगनाथन | जन्मदिनांक = {{जन्मदिनांक आणि वय|1963|12|2}} | जन्मस्थान = [[तिरुचिरापल्ली]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''कुमारेसन दुराईसामी''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: துரைசாமி நெப்போலியன், टोपणनाव: नेपोलियन) हे एक भारतीय अभिनेता राजकारणी, माजी [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २००९ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अण्णा द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेराम्बलुर ]] मतदारसंघातून [[१५ वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेले. २००९ ते २०१३ दरम्यान ते [[मनमोहन सिंग]] सरकारमध्ये [[सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय (भारत)|सामाजिक न्याय मंत्रालयामध्ये]] राज्यमंत्री देखील होते. राजकारणात प्रवेश करण्याआधी त्यांनी अनेक तमिळ, तेलुगु, मल्याळम चित्रपटांमध्ये भूमिका केल्या होत्या. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:तमिळ अभिनेते]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] ews46vrs6eevkfnwh935l536zzyqjt4 0 380044 2686241 2026-05-27T07:12:27Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[गोपालकृष्णन सी.]] वरुन [[सी. गोपालकृष्णन]] ला हलविला 2686241 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[सी. गोपालकृष्णन]] dyyz443sme1ndu0d61qyf8jdoojl0r9 3 380045 2686244 2026-05-27T08:20:06Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2686244 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=मोहन ठाकरे पाटील}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १३:५०, २७ मे २०२६ (IST) nilq2lwsh8812hdhh0gpv75x9kgw9ze 2686245 2686244 2026-05-27T08:22:53Z मोहन ठाकरे पाटील 183559 /* */ Reply 2686245 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=मोहन ठाकरे पाटील}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १३:५०, २७ मे २०२६ (IST) :🙏 [[सदस्य:मोहन ठाकरे पाटील|मोहन ठाकरे पाटील]] ([[सदस्य चर्चा:मोहन ठाकरे पाटील|चर्चा]]) १३:५२, २७ मे २०२६ (IST) 82beslw7jjo5c8qkhwxvz06tuwkj268 0 380046 2686250 2026-05-27T08:47:46Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[कुमार पी.]] वरुन [[पी. कुमार]] ला हलविला 2686250 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[पी. कुमार]] h168r8bvaw7wjzf6ev9l7ca5uir3mn2 0 380047 2686251 2026-05-27T08:50:09Z Abhijitsathe 4193 [[पी. कुमार]] कडे पुनर्निर्देशित 2686251 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[पी. कुमार]] h168r8bvaw7wjzf6ev9l7ca5uir3mn2 3 380048 2686256 2026-05-27T09:08:46Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2686256 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Ankush Ramchandra Patil}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १४:३८, २७ मे २०२६ (IST) m617gqsw5x0fufdzqc6npcyml43964d 0 380049 2686257 2026-05-27T09:08:57Z Abhijitsathe 4193 नवीन पान: {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = एल. गणेशन | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = १६ मे २००४ | कार्... 2686257 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = एल. गणेशन | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = १६ मे २००४ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = १६ मे २००९ | मागील1 = [[दलित एळिलमलाई]] | पुढील1 = [[पी. कुमार]] | पद2 = [[राज्यसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = [[तमिळनाडू]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = ३० जून १९८० | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २९ जून १९८६ | मागील2 = | पुढील2 = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक|1934|4|24}} | जन्मस्थान = [[तंजावर जिल्हा]] | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2026|1|4|1934|4|24}} | मृत्युस्थान = [[तंजावर]] | पक्ष = [[मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] <br>[[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''एल. गणेशन''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: எல். கணேசன்) हे एक भारतीय राजकारणी, [[राज्यसभा सदस्य]] व [[लोकसभा]] सदस्य होते. १९८० ते १९८६ दरम्यान राज्यसभेवर असणारे गणेशन २००४ साली [[मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]] मतदारसंघातून [[१४वी लोकसभा|१४व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले होते. १९६५ सालच्या तमिळनाडूमधील [[हिंदी विरोधी लोकक्षोभ]]ामध्ये त्यांची प्रमुख भूमिका होती. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]] nt441bakse3em3kkap3hya63bgtpgxe 2686258 2686257 2026-05-27T09:09:21Z Abhijitsathe 4193 2686258 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = एल. गणेशन | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = १६ मे २००४ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = १६ मे २००९ | मागील1 = [[दलित एळिलमलाई]] | पुढील1 = [[पी. कुमार]] | पद2 = [[राज्यसभा]] सदस्य | मतदारसंघ2 = [[तमिळनाडू]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = ३० जून १९८० | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २९ जून १९८६ | मागील2 = | पुढील2 = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक|1934|4|24}} | जन्मस्थान = [[तंजावर जिल्हा]] | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2026|1|4|1934|4|24}} | मृत्युस्थान = [[तंजावर]] | पक्ष = [[मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] <br>[[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''एल. गणेशन''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: எல். கணேசன்) हे एक भारतीय राजकारणी, [[राज्यसभा सदस्य]] व [[लोकसभा]] सदस्य होते. १९८० ते १९८६ दरम्यान राज्यसभेवर असणारे गणेशन २००४ साली [[मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]] मतदारसंघातून [[१४ वी लोकसभा|१४व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले होते. १९६५ सालच्या तमिळनाडूमधील [[हिंदी विरोधी लोकक्षोभ]]ामध्ये त्यांची प्रमुख भूमिका होती. [[वर्ग:तमिळ राजकारणी]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]] 69ew921aqys0lu0b0nwqpud66198cj5 3 380050 2686259 2026-05-27T10:35:40Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2686259 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=दत्तात्रय दीक्षित}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १६:०५, २७ मे २०२६ (IST) f7v6w0vamxs8f3nmru4smu94ixevz2k 0 380051 2686268 2026-05-27T11:35:09Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1356057052|Thirubuvanai Assembly constituency]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2686268 wikitext text/x-wiki '''तिरुभुवनई विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या केंद्रशासित प्रदेशातील एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे.<ref name="pyceo">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|title=Map showing the Assembly constituencies of the U.T. of Pondicherry|date=|publisher=Chief Electoral Office, Puducherry|access-date=9 November 2021}}</ref><ref name="delimitation2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|title=Schedule – XIII of Constituencies Order, 2008 of Delimitation of Parliamentary and Assembly constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|access-date=13 October 2021}}</ref><ref name="delimit">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/nri/puducherry_Delimitation.pdf|title=Schedule XXII Puducherry Table A - Assembly Constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|format=PDF|access-date=2011-05-13}}</ref> हा [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] एक भाग आहे. हा विधानसभा मतदारसंघ [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जातीच्या]] उमेदवारांसाठी राखीव आहे.<ref name="delimit" /> == विधानसभेचे सदस्य == {| class="wikitable sortable" !वर्ष ! सदस्य ! colspan="2" | पक्ष |- | १९६४ | आर. कुलंदाई|| {{Full party name with color|Independent politician}} |- | १९६९ | एम. थंगवेलू|| {{Full party name with color|Dravida Munnetra Kazhagam}} |- | १९७४ | ए. गोपाल|| {{Full party name with color|Indian National Congress}} |- | १९७७ | एम. मनियम|| {{Full party name with color|All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam}} |- | १९८० | पी. कॅटावरायणे|| {{Full party name with color|Indian National Congress (I)}} |- | १९८५ | एस. कोमला|| {{Full party name with color|Dravida Munnetra Kazhagam}} |- | १९९० | rowspan="2" | डी. विश्वनाथन|| {{Full party name with color|All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam|rowspan=3}} |- | १९९१ |- | १९९६ | एस. अरासी |- | २००१ | पी. अंगलेन|| {{Full party name with color|Indian National Congress|rowspan=2}} |- | २००६ | अंगलेन |- | २०११ | पी. अंगलेन|| {{Full party name with color|All India N.R. Congress|rowspan=2}} |- | २०१६ | बी. कोबिगा |- | २०२१<ref name="election2021">{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}</ref> | पी. अंगलाने || {{Full party name with color|Independent politician}}\ |- |२०२६ |ए.के. साई. जे. श्रवणन कुमार |[[तमिळगा वेट्री कळघम]] | |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पुडुचेरी जिल्हा]] [[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]] [[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]] b4hjnpls2l4bqi4grohsixj8sy7c2mp 2686274 2686268 2026-05-27T11:45:03Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} + संदर्भ 2686274 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''तिरुभुवनई विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या केंद्रशासित प्रदेशातील एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे.<ref name="pyceo">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|title=Map showing the Assembly constituencies of the U.T. of Pondicherry|date=|publisher=Chief Electoral Office, Puducherry|access-date=9 November 2021}}</ref><ref name="delimitation2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|title=Schedule – XIII of Constituencies Order, 2008 of Delimitation of Parliamentary and Assembly constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|access-date=13 October 2021}}</ref><ref name="delimit">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/nri/puducherry_Delimitation.pdf|title=Schedule XXII Puducherry Table A - Assembly Constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|format=PDF|access-date=2011-05-13}}</ref> हा [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] एक भाग आहे. हा विधानसभा मतदारसंघ [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जातीच्या]] उमेदवारांसाठी राखीव आहे.<ref name="delimit" /> == विधानसभेचे सदस्य == {| class="wikitable sortable" ! वर्ष !! सदस्य !! colspan="2" | पक्ष |- | १९६४<ref>{{cite web |title=Puducherry 1964 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515062755/https://www.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/ |website=Election Commission of India|archive-date=15 May 2019}}</ref> | आर. कुलंदाई | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |- | १९६९<ref>{{cite web |title=Puducherry 1969 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140530/https://eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}</ref> | एम. थंगवेलू | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | |- | १९७४<ref>{{cite web |title=Puducherry 1974 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917133352/https://eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}</ref> | ए. गोपाल | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" width="4px" | |- | १९७७<ref>{{cite web |title=Puducherry 1977 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927043330/https://eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/ |website=Election Commission of India|archive-date=27 September 2021}}</ref> | एम. मनियम | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | |- | १९८०<ref>{{cite web |title=Puducherry 1980 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927041541/https://eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/ |website=Election Commission of India|archive-date=27 September 2021}}</ref> | पी. कॅटावरायणे | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | |- | १९८५<ref>{{cite web |title=Puducherry 1985 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140417/https://eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}</ref> | एस. कोमला | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | |- | १९९०<ref>{{cite web |title=Puducherry 1990 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917130547/https://eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}</ref> | rowspan=2 | डी. विश्वनाथन | rowspan=3 | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | rowspan=3 style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | |- | १९९१<ref>{{cite web |title=Puducherry 1991 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135604/https://eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}</ref> |- | १९९६<ref>{{cite web |title=Puducherry 1996 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135105/https://eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}</ref> | एस. अरासी |- | २००१<ref>{{cite web |title=Puducherry 2001 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927050359/https://eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/ |website=Election Commission of India|archive-date=27 September 2021}}</ref> | पी. अंगलेन | rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | rowspan=2 style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- | २००६<ref>{{cite web |title=Puducherry 2006 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925222225/https://eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/ |website=Election Commission of India|archive-date=25 September 2021}}</ref> | अंगलेन |- | २०११ | पी. अंगलेन | rowspan=2 | [[अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस]] | rowspan=2 style="background-color: {{अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस/meta/color}}" | |- | २०१६ | बी. कोबिगा |- | २०२१<ref name="election2021">{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}</ref> | पी. अंगलाने | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |- | २०२६ | ए.के. साई. जे. श्रवणन कुमार | [[तमिळगा वेट्री कळघम]] | style="background-color: {{तमिळगा वेट्री कळघम/meta/color}}" | |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पुडुचेरी जिल्हा]] [[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]] [[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]] 0qdxx9qyvqkp41svw0epyig2xcr1v4t 0 380052 2686278 2026-05-27T11:53:13Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1352861560|Ossudu Assembly constituency]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2686278 wikitext text/x-wiki '''ओस्सुडू विधान्सभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या केंद्रशासित प्रदेशातील एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे.<ref name="pyceo">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|title=Map showing the Assembly constituencies of the U.T. of Pondicherry|date=|publisher=Chief Electoral Office, Puducherry|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608111413/https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|archive-date=8 June 2022|access-date=9 November 2021}}</ref><ref name="delimitation2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|title=Schedule – XIII of Constituencies Order, 2008 of Delimitation of Parliamentary and Assembly constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|access-date=13 October 2021}}</ref><ref name="delimit">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/nri/puducherry_Delimitation.pdf|title=Schedule XXII Puducherry Table A - Assembly Constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|format=PDF|access-date=2011-05-13}}</ref> हा [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुदुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] भाग आहे आणि [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जातीच्या]] उमेदवारांसाठी राखीव आहे.<ref name="delimit" /> == विधानसभेचे सदस्य == {| class="wikitable sortable" width="55%" ! style="background-color:#666666; color:white" |वर्ष ! style="background-color:#666666; color:white" | सदस्य ! colspan="2" style="background-color:#666666; color:white" | राजकीय पक्ष |- | १९६४ | एन. हरिकृष्णन| {{Full party name with color|Indian National Congress|rowspan=2}} |- | १९६९ | व्ही. नागराथिनम |- | १९७४ | टी. एझुमालाई| {{Full party name with color|All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam|rowspan=2}} |- | १९७७ | एम. थंगवेलू |- | १९८० | पी. मूर्ती| {{Full party name with color|Dravida Munnetra Kazhagam}} |- | १९८५ | व्ही. नागराथिनम| {{Full party name with color|Indian National Congress|rowspan=3}} |- | १९९० | एन. मरिमुथू |- | १९९१ | एन. मरिमुथू |- | १९९६ | व्ही. नागराथिनम| {{Full party name with color|Tamil Maanila Congress}} |- | २००१ | [[A Elumalai|ए एलुमालाई]]| {{Full party name with color|Pondicherry Makkal Congress}} |- | २००६ | ए एलुमालाई| {{Full party name with color|Independent politician}} |- | २०११ | पी. कार्तिकेयन| {{Full party name with color|All India N.R. Congress}} |- | २०१६ | ई. थीप्पैंथन| {{Full party name with color|Indian National Congress}} |- | २०२१<ref name="election2021">{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}</ref> | ए.के. साई जे. सरवणन कुमार| {{Full party name with color|Bharatiya Janata Party}} |- | २०२६ | पी. कार्तिकेयन| {{Full party name with color|Indian National Congress}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पुडुचेरी जिल्हा]] [[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]] [[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]] p9o313vmyi383wlclnxi7osagti3bln 0 380053 2686279 2026-05-27T11:53:14Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2686279 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''टाटा एस''' हा टाटा मोटर्सद्वारे उत्पादित केला जाणारा एक मिनी ट्रक (छोटा मालवाहू ट्रक) आहे, जो २००५ मध्ये बाजारात दाखल करण्यात आला होता. टाटा कंपनी याचे चार मॉडेल्स तयार करते - एस, सुपर एस, एस झिप आणि एस इव्ही (इलेक्ट्रिक व्हेइकल). 'एस' आणि 'एस झिप' या दोन्ही मॉडेल्सचे प्रवासी वाहतूक करणारे रूपांतरे देखील आहेत, ज्यांना अनुक्रमे 'मॅजिक' आणि 'मॅजिक आयरीस' म्हटले जाते. याचे उत्पादक व अधिकृत नाव टाटा एस असले तरी या प्रकारच्या वाहनांच्या आकार आणि भारवहनक्षमतेमुळे त्यांना [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] याला छोटा हत्ती असे नाव देण्यात आले. [[वर्ग:वाहने]] byc1lhgocdvi3u2v4ik3tovk2wnika7 2686283 2686279 2026-05-27T11:57:47Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2686283 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''टाटा एस''' [[हा टाटा मोटर्स]]द्वारे उत्पादित केला जाणारा एक मिनी ट्रक (छोटा मालवाहू ट्रक) आहे, जो २००५ मध्ये बाजारात दाखल करण्यात आला होता. टाटा कंपनी याचे चार मॉडेल्स तयार करते - एस, सुपर एस, एस झिप आणि एस इव्ही (इलेक्ट्रिक व्हेइकल). 'एस' आणि 'एस झिप' या दोन्ही मॉडेल्सचे प्रवासी वाहतूक करणारे रूपांतरे देखील आहेत, ज्यांना अनुक्रमे 'मॅजिक' आणि 'मॅजिक आयरीस' म्हटले जाते. याचे उत्पादक व अधिकृत नाव टाटा एस असले तरी या प्रकारच्या वाहनांच्या आकार आणि भारवहनक्षमतेमुळे त्यांना [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] याला छोटा हत्ती असे नाव देण्यात आले. [[वर्ग:वाहने]] tv9vhwo6dw8k3oxv39x3b6c90f8gisx 2686284 2686283 2026-05-27T11:58:03Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2686284 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''टाटा एस''' हा [[टाटा मोटर्स]]द्वारे उत्पादित केला जाणारा एक मिनी ट्रक (छोटा मालवाहू ट्रक) आहे, जो २००५ मध्ये बाजारात दाखल करण्यात आला होता. टाटा कंपनी याचे चार मॉडेल्स तयार करते - एस, सुपर एस, एस झिप आणि एस इव्ही (इलेक्ट्रिक व्हेइकल). 'एस' आणि 'एस झिप' या दोन्ही मॉडेल्सचे प्रवासी वाहतूक करणारे रूपांतरे देखील आहेत, ज्यांना अनुक्रमे 'मॅजिक' आणि 'मॅजिक आयरीस' म्हटले जाते. याचे उत्पादक व अधिकृत नाव टाटा एस असले तरी या प्रकारच्या वाहनांच्या आकार आणि भारवहनक्षमतेमुळे त्यांना [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] याला छोटा हत्ती असे नाव देण्यात आले. [[वर्ग:वाहने]] p2sl7pqzbcbhek56imd19cdko0p09uz 0 380054 2686282 2026-05-27T11:57:44Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[भारतीय युवक काँग्रेस]] वरुन [[भारतीय युवा काँग्रेस]] ला हलविला 2686282 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[भारतीय युवा काँग्रेस]] jbt7nxkyklu2pbhh2byxhpo8axhum64