मराठी संकेतस्थळे

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mr">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिपीडिया</sitename>
    <dbname>mrwiki</dbname>
    <base>https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.4</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">मिडिया</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">विशेष</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">चर्चा</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">सदस्य</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">सदस्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिपीडिया</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिपीडिया चर्चा</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">चित्र</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">चित्र चर्चा</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मिडियाविकी</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मिडियाविकी चर्चा</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">साचा</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">साचा चर्चा</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">सहाय्य</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">सहाय्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">वर्ग</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">वर्ग चर्चा</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">दालन</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">दालन चर्चा</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">मसुदा</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">मसुदा चर्चा</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">विभाग</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">विभाग चर्चा</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>मराठी संकेतस्थळे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13075</id>
    <revision>
      <id>2686729</id>
      <parentid>2685295</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T06:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72191" sha1="h2bqryv9hv0rf42ep3o9oajrohg6r4f" xml:space="preserve">{{मराठीसंकेतस्थळे मथळासंपादनसूचना साचा}}
{{बदल}}
[[सेर्न]]चे अभियंता [[टिम बर्नर्स-ली]] यांनी १९९० मध्ये [[महाजाल|आंतरजाला]]ची सुरुवात केली&lt;ref&gt;[http://info.cern.ch/ The website of the world's first-ever web server&quot;.] Retrieved on 2008-08-30.&lt;/ref&gt;. सेर्न या संस्थेने ३० एप्रिल १९९३ पासून आंतरजाल संकल्पना सर्वांना मुक्त केली.&lt;ref&gt;Cailliau, Robert. [http://www.w3.org/History.html &quot;A Little History of the World Wide Web&quot;]. Retrieved on 2007-02-16.&lt;/ref&gt;

सध्या जगाच्या कानाकोपऱ्यात असणाऱ्या [[मराठी]] माणसांना इंटरनेटने एकत्र आणले आहे. आधुनिक जगाचे संवाद माध्यम असणाऱ्या सायबर विश्वात अगदी आत्मविश्वासाने संचार करून मराठीनेही ‘अमृताशी पैजा जिंकणारी भाषा‘ हा ज्ञानेश्वरांनी व्यक्त केलेला विश्वास सार्थ ठरविला आहे. तुकारामाची गाथा, छत्रपती शिवाजी महाराज, शाहिरी काव्य ते थेट गदिमा, पुलंपर्यंतची मराठी मनात घर करून बसलेली अनेक श्रद्धास्थाने इंटरनेटवर उपलब्ध आहेत. 

सध्या संपूर्णपणे मराठीत असलेल्या संकेतस्थळांची एकूण संख्या --- एवढी आहे.{{संदर्भ हवा}}

==मराठी संकेतस्थळांच्या निर्मितीचा इतिहास==
[[फॉन्ट]] डाउनलोड करावी लागणारी संकेतस्थळे,  डायनॅमिक एनकोडिंगमधील संकेतस्थळे व युनिकोडमधील संकेतस्थळे असे मराठीतील सुरुवातीच्या संकेतस्थळांचे प्रमुख टप्पे आहेत.

सुरुवातीच्या काळात आंतरजालावर रोमन लिपीचा वापर करत मराठी लिहिण्याशिवाय पर्याय नव्हता. मराठी पीपल२ हा याहू ग्रुप सर्वाधिक मराठी व्यक्तींना सदस्य करून रोमनलिपीचा वापर करून कार्यरत राहिला आहे.{{संदर्भ हवा}}डायनॅमिक फॉन्ट वापरून तयार केलेल्या मायबोली डॉट कॉमने प्रथम मराठीतून संवाद घडवून आघाडी घेतली{{संदर्भ हवा}}. मराठीतील पहिले वृत्तपत्रीय संकेतस्थळ [[लोकमत]]चे www.lokmat.com हे १९९८ मध्ये सुरू झाले. या वृत्तपत्रात सर्वप्रथम मराठी डायनॅमिक फॉन्ट वापरला गेला. ई-सकाळ हे युनिकोडमध्ये बनविलेले पहिले मराठी वृत्तपत्रीय संकेतस्थळ. ई-सकाळने सुरुवातीच्या काळात मराठीत रूपांतरणाची सुविधा उपलब्ध करून दिली होती.

==मराठीतील पहिले संकेत स्थळ==
==मराठी संकेतस्थळांच्या विकासाचे टप्पे==

==मराठी संकेतस्थळांचे शैक्षणिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक योगदान==
&lt;!--या विभागाचे विकिकरण करण्यात सहयोग करा
मराठी संकेतस्थळांचे शैक्षणिक,सामाजिक आणि सांस्कृतिक  योगदान बद्दल अजून जाणीवपूर्वक अभ्यास झाल्याची नोंद नाही.--&gt;

१९८५ नंतर राजीव गांधींनी भारतात केलेली संगणक क्रांती,जवळपास त्याच काळात महाराष्ट्राचे तत्कालीन [[मुख्यमंत्री]][[वसंतदादा पाटील]] यांनी महाराष्ट्राच्या [[शिक्षण]] क्षेत्रात खासगी संस्थाना दिलेला प्रवेश,१९९१ नंतर झालेले आर्थिक उदारीकरण आणि त्याच कालावधीत [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] आणि इतर पाश्चात्य देशात भारतीय संगणक अभियंत्यांना आणि कंपन्याना वाढलेली मागणी पूर्ण करताना शिक्षण क्षेत्रात अग्रणी असलेल्या मराठी समुदायपण जगभर स्थलांतरित झाला. आंतरजाल, ईमेल आणि मराठी संकेतस्थळे यांनी या समुद्रापार राहणाऱ्या, तसेच बृहन्‌मराठी समाजाची मातृभूमीशी,  मित्रांशी तसेच मराठी भाषेची आणि संस्कृतीची नाळ जोडून ठेवण्याचे मोठे भरीव कार्य केले.{{संदर्भ हवा}}   

या काळात मराठी खऱ्या अर्थाने ग्लोबल झाली. महाराष्ट्र भूमीत वावरणाऱ्या मराठीने 'हे विश्वची माझे घर' ही उक्ती सार्थ ठरवली. मराठी ग्लोबल होताना साहजिकच तिची माध्यमे वेगळी आहेत. इथे पत्राना नव्हे तर ई - पत्रांना महत्त्व आहे. आपण ग्लोबल मराठीच्या काळात आहोत. हा काळ इंटरनेटचा, म्हणजेच शुद्ध मराठीत महाजालाचा आहे. त्यामुळे सध्या महाजालावर मराठी काय म्हणते, हे जाणणे काळाची गरज आहे.

संत तुकारामांची संपूर्ण अभंगगाथा इंटरनेटवर (www.tukaram.com) उपलब्ध आहे.
तुकारामांचे तब्बल साडेचार हजार [[अभंग]] या संकेतस्थळावर मूळ मराठीत वाचायला मिळतातच, शिवाय महाराष्ट्रातील या महान संताचा परिचय करून देणारे [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[स्पॅनिश]], रशियन, [[जर्मन]] आणि इंग्लिश भाषेतील लेखही या संकेतस्थळावर आहेत. ज्ञानेश्वरांची ‘ज्ञानेश्वरी‘ मूळ स्वरूपात मराही विकिस्रोत प्रकल्पात उपलब्ध आहेत.

सहज सोप्या आणि प्रासादिक रचनांमुळे महाराष्ट्राचे आधुनिक वाल्मिकी म्हणून ज्यांचा गौरव केला जातो, ते [[गदिमा]]ही या सायबरविश्वात  भेटतात. १३ [[ऑक्टोबर महिना|ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९९८]] मध्ये www.gadima.com हे संकेतस्थळ सुरू झाले असून, आजवर सुमारे ५३ लाख सायबरयात्रींनी या संकेतस्थळास भेट दिली आहे.{{संदर्भ हवा}} मराठी काव्यविश्वात स्वतःचे अढळ स्थान निर्माण करणाऱ्या कुसुमाग्रजांची कविताही www.kusumanjali.com या संकेतस्थळावर वाचता येऊ शकते. मराठीतील अनेक नामवंत दिनदर्शिका, प्रमुख वृत्तपत्रे, इंटरनेटवर आहेत. कळव्यातील स्मिता मनोहर या तरुणीने वेब डिझायनिंगचा डिप्लोमा करीत असताना अभ्यासक्रमाचा भाग म्हणून महाराष्ट्राचे लाडके व्यक्तिमत्त्व असणाऱ्या [[पु.ल. देशपांडे]] यांच्याविषयीचे www.puladeshpande.net हे संकेतस्थळ निर्माण केले. 

बदलत्या काळाची स्पंदने टिपून वाचन संस्कृतीचा प्रसार करण्यासाठी कार्यरत असणाऱ्या [ग्रंथाली]]नेही www.marathividyapeeth.org{{मृत दुवा}} या संकेतस्थळाद्वारे जगभरातील मराठी माणसांशी संवाद साधला होता. ग्रंथालीने या संकेतस्थळास मराठी विद्यापीठ म्हणले होते. जगभरातील मराठी माणसांना महाराष्ट्रात काय सुरू आहे, याबाबत उत्सुकता असते. तर नाट्य कलावंतांमध्ये [[दिलीप प्रभावळकर]] (www.dilipprabhavalkar.com) आणि [[प्रशांत दामले]] (www.prashantdamle.com) यांची संकेतस्थळे आवर्जून भेट देण्याजोगी आहेत. [[आरोग्य]] डॉट कॉम (www.aarogya.com) हे आरोग्यविषयक इत्थंभूत माहिती देणारे संकेतस्थळ इंग्रजीप्रमाणेच मराठीतही उपलब्ध आहे.

==पारिभाषिक शब्दांची निर्मिती==
इंग्रजी शब्दांना चपखल मराठी पारिभाषिक शब्द न आठवणे ही संकेतस्थळांवर मराठीत लेखन करताना येणारी एक अडचण असते. याकरिता विविध मराठी संकेतस्थळांवर विशेष चर्चा पाने निर्माण करून चर्चा केल्या जातात व शब्दभांडार, विक्शनरी अशा  माध्यमांतून मराठी शब्दांचे संकलन होते. मराठी शब्दांना जनमानसांत रुजवण्याचे प्रयत्‍नदेखील बरीच संकेतस्थळे करतात.

==मराठी संकेतस्थळांसमोरची तांत्रिक आव्हाने==
आंतरजालावर या संकेतस्थळांनी मराठी आणले तरी त्यांचा उद्देश त्या त्या संकेतस्थळाची भरभराट व्हावी असा होता का खरोखरच मराठीची भरभराट व्हावी असा होता? उदा. अनेकदा मनोगतावर इथले सॉफ्टवेर मुक्तस्रोत करावे अशा मागण्या येऊनही मनोगतकारांनी ते टाळले. (त्यात काही धोरणाचा भाग असेल आणि चालक म्हणून तो त्यांचा निर्णय  आहे). पण त्यामुळे नवीन संकेतस्थळ तयार करणाऱ्यांना अडचणी आल्या. यावर सगळ्यात पहिल्यांदा देवनागरीमध्ये मुक्तस्रोत सुविधा निर्माण करणाऱ्या ओंकार जोशींना विसरून चालणार नाही. त्यांनी कुणालाही फुकट देवनागरीत लेखन करता येईल अशी सुविधा निर्माण केली हा मराठी संकेतस्थळांच्या वाटचालीतला मैलाचा दगड आहे.

मराठी ओपनसोर्स या याहू ग्रुपचे सभासद कुठलाही गाजावाजा न करता विविध सॉफ्टवेरचे स्थानिकीकरण आणि मराठीत भाषांतर करत आहेत. मराठी संकेतस्थळांच्याही पलीकडेही आंतरजालावर मराठी आहे हे विसरून चालणार नाही.

आज द्रुपल आणि गमभन प्रणालीवर अनेक मराठी संकेतस्थळे तयार होत आहेत. पण काही अपवाद वगळता मराठी संकेतस्थळांच्या चालकांपैकी कुणीही त्यांना सापडलेल्या त्रुटी आणि त्यावरचे उपाय यांच्या माहितीची मुक्तपणे देवाणघेवाण करताना दिसत नाहीत. सगळ्यात पहिल्यांदा हा विचार मिलिंद भांडारकर यानी मनोगतावर मांडल्याचे आठवते. 

आज गमभन आणि द्रुपल यांनी दिलेले योगदान (इश्यू क्यू) पाहिले तर लोकायत, मायबोली  यासारख्या मोजक्याच संकेतस्थळांनी आपआपल्या परीने हे मुक्तस्रोत जाहीर करून समाजाचे ऋण फेडायचा प्रयत्‍न केलेला दिसतो. संकेतस्थळे ही कोणत्याही साक्षर व्यक्तीस सहज हाताळण्याजोगा मार्ग आहे. परंतु सरळ सामान्य उपयोगकर्त्यांच्या हातात पोहचण्याकरिता आडचणीचा मार्ग अजूनही दूरचा आहे. संकेतस्थळांचे उपलब्ध होणे वाचक-लेखकाकडे संगणक व इंटरनेट सुविधा असण्यावर अवलंबून आहे. संगणक आणि इंटरनेट जेथे उपलब्ध आहेत तेथेही मराठी फॉंन्‍ट्‌स उपलब्ध असतीलच याची खात्री नसते. काही संकेतस्थळांवर त्यांचेचे स्वतःचे फ़ॉन्ट्‍स असल्याने तिथे ही अडचण जाणवत नाही. त्याशिवाय ऑपरेटिंग सिस्टिम्ज़ आणि ब्राउझर्स(न्याहाळक) आजही प्राधान्याने इंग्लिश भाषेतच  आहेत.
मराठी संकेतस्थळे सतत नव्यानव्या तांत्रिक प्रगतीस सामावून घेण्याची आव्हाने पेलण्याचा शक्यतेवढा प्रयत्‍न करताना दिसत आहेत. सध्या मोबाइल फोनवर मराठी संकेतस्थळांची उपलब्धता असणे हे असेच एक आव्हान आहे.&lt;ref&gt;लोकायतवर [http://www.lokayat.com/node/25 मोबाईलवर मराठी संकेतस्थळे] ही चर्चा १९ जून २००९ १ वाजून ४२ मिनिटांनी दिसली. त्याप्रमाणे&lt;/ref&gt;
==मराठी fonts==

== आशय व्यवस्थापन सॉफ्टवेर (कंटेंट मॅनेजमेंट सॉफ्टवेर) ==
'आशय व्यवस्थापन सॉफ्टवेर' ('कंटेंट मॅनेजमेंट सॉफ्टवेर', लघुरूप: CMS) म्हणजे संकेतस्थळावरील मजकूर व व्हिडिओ, चित्रे इत्यादी बहुमाध्यमी आशयाचे व्यवस्थापन करणारी सॉफ्टवेर प्रणाली होय. संकेतस्थळावरील विविध प्रकारांतील माहिती वापरकर्त्यांना सोप्या स्वरूपात वापरता यावी, हा आशय व्यवस्थापन सॉफ्टवेरांचा उद्देश असतो. मराठी संकेतस्थळे चालवण्यासाठी ड्रूपल, मीडियाविकी यांसारख्या देवनागरी मराठी लिपी वापरण्यास सक्षम अशा आशय व्यवस्थापन सॉफ्टवेर प्रणाल्या वापरल्या जातात.

=== ड्रूपल ===
ड्रूपल ([http://www.drupal.in/ ड्रूपल अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618002323/http://drupal.in/ |date=2009-06-18 }}) हे आशय व्यवस्थापन सॉफ्टवेर चर्चात्मक मराठी संकेतस्थळांमध्ये मोठ्या प्रमाणात वापरले जाते &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.drupal.in/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2009-06-12 |archive-date=2009-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090618002323/http://drupal.in/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. [[एनट्रान्स]] ([http://entrans.sourceforge.net/ एनट्रान्स अधिकृत संकेतस्थळ]) या देवनागरी टंकलेखनासाठी उपलब्ध पॅकेजातील 'इंडिक वेब इनपुट' या उपयोजनात 'मुक्त जीएनयू परवाना' वापरून काही बाबी बदलून टेक्स्टएरिया आणि टेक्स्टफील्ड यांसाठी [[लिप्यंतर|लिप्यंतरणाची]] सोय करण्यात आली आहे. लिप्यंतरणासाठी केवळ उच्चारानुसारी (फोनेटिक) कीबोर्ड ठेवण्यात आला आहे. ड्रूपलशिवाय जूमला, टायपो किंवा अन्य आशय व्यवस्थापन सॉफ्टवेरांसाठीदेखील ही सुविधा किरकोळ बदल करून वापरता येते.

=== मीडियाविकी ===
'''[[:mw:MediaWiki/mr|मीडियाविकी]]''' (http://www.mediawiki.org) हे एक लोकप्रिय आशय व्यवस्थापन सॉफ्टवेर आहे. [[विकिपीडिया|मराठी विकिपीडिया]] व [[wikt:mr:मुखपृष्ठ|मराठी विक्शनरी]], [[b:mr:मुखपृष्ठ|मराठी विकिबुक्स]], [[q:mr:मुखपृष्ठ|मराठी विकिक्वोट्स]] यांसारखे मराठीतील अन्य विकिमीडिया सहप्रकल्प या सॉफ्टवेर प्रणालीवर चालतात. हे सॉफ्टवेर [[मुक्तस्रोत]] असून याच्या सॉफ्टवेर विकसनात सहभाग घेण्यास मुक्तप्रवेश आहे. मराठीतील स्वतःचे स्वतंत्र संकेतस्थळ बनवण्यासाठी कोणासही हे सॉफ्टवेर मुक्त वापरता येते.

==मराठी संकेतस्थळांसमोरची आर्थिक मॉडेले आणि आव्हाने==
==मराठी संकेतस्थळांचे भविष्यातील स्वरूप==

==फॉन्ट डाउनलोड करावी लागणारी संकेतस्थळे==
किरण भावे यांचे  www.kiranfont.com या त्यांनी तयार केलेल्या संकेतस्थळावरून फाँट डाऊनलोड करता येतात. या फाँटाच्या साहाय्यानेही काही मराठी तसेच संस्कृत भाषा, त्यातील विविध विषयांचे साहित्य यांचा परिचय करून देणारे गीर्वाणभारती (www. girvanbharati.com) हे संकेतस्थळ आहे.

==डायनॅमिक फॉन्टमधील संकेतस्थळे==
==युनिकोडमधील संकेतस्थळे==

==मराठी संकेतस्थळांचे युनिकोडीकरण==
==लोकप्रिय संकेतस्थळे==
* [http://www.sureshbhat.in/ सुरेश भट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180502040021/http://sureshbhat.in/ |date=2018-05-02 }}
:हे मराठी भाषेतील सुरेश भट यांच्या साहित्यासंबंधी संकेतस्थळ आहे
* [http://www.gadima.com/ ग.दि. माडगूळकर]
:हे मराठी भाषेतील गदिमांच्या साहित्यासंबंधीचे संकेतस्थळ आहे

==महाराष्ट्र आणि मराठीविषयक पण मराठी भाषेत नसलेली संकेतस्थळे ==

==महाराष्ट्र मंडळांच्या संकेत स्थळांचे कार्य==
परदेशात मराठी माणसांनी त्या अनोळखी प्रदेशात मराठी मंडळांची स्थापना करून स्वतःची ओळख जपली. संस्कृती जिवंत ठेवली. जशी मराठी माणसाने प्रगती केली तशीच त्याच्या मंडळांनी. मंडळांच्या कक्षा रुंदावल्या आणि आजमितीस जगभरच्या मराठी मंडळांनी अनेक चांगले उपक्रम राबवत तिथे जन्मलेल्या पुढच्या पिढीला माय मराठीची जपणूक करायला चांगले काम केले आहे. &lt;ref name=&quot; रोहन जुवेकर&quot;&gt;[maharashtratimes.indiatimes.com/international/global-maharashtra/-/articleshow/4964962.cms? डॉट कॉम मधले मराठी जग महाराष्ट्र टाइम्स दिनांक Jul 9, 2009, 07.40 PM IST लेखक रोहन जुवेकर] संस्थळावरील लेख जसा पाहिला.&lt;/ref&gt;

परदेशस्थ मराठी मंडळांनी गेल्या काही वर्षात महाराष्टातल्या अनेक दिग्गजांना विशेष आमंत्रण देऊन त्यांचा आपल्या कर्मभूमीत सत्कार केला आणि ही मंडळे महाराष्ट्रातील मराठी माणसाला महत्त्वाची वाटू लागली. मराठी प्रसारमाध्यमांनी त्यांच्या उपक्रमांची दखल घ्यायला सुरुवात केली आणि लक्षात आले की ही मंडळे खूप फॉरवर्ड आहेत. महाराष्ट्राच्या प्रगतीसाठी काय करता येईल याचा विचार या मंडळांमध्ये होतोय. महत्त्वाचे म्हणजे या सर्व मंडळांनी आपल्या संकेतस्थळ तयार करून आपल्या उपक्रमांची सविस्तर माहिती त्यात दिली आहे. कुणाला मंडळाच्या सदस्यांशी संवाद साधायचा असेल, त्यांच्या माध्यमातून महाराष्ट्रासाठी काही करायचे असेल किंवा मराठी संस्कृतीसाठी एखादा उपक्रम राबवायचा असेल तर त्यासाठीचे मार्गदर्शन या मंडळांच्या संकेतस्थळवर असते. या साइट बघितल्या तरी तिकडल्या मंडळांचे उपक्रम लक्षात येतात. गुगलवर नुसता marathi mandal असे टाइप करून सर्च केले तरी मराठी मंडळांच्या अनेक साइटची यादीच दिसते. मात्र या सगळ्या साइट पाहताना एक बाब ठळकपणे लक्षात येते ती म्हणजे , अनेक साइटचा बराचसा मजकूर हा इंग्रजीतच आहे. महाराष्ट्र टाइम्सचे लेखक रोहन जुवेकर यांच्या मतानुसार मंडळांचे कार्यक्रम मराठी आणि त्यांच्या साइट मात्र इंग्रजी हा प्रकार समजण्यापलIकडे आहे. सर्वच साइटवर मंडळाची माहिती, त्यांच्या स्थापनेपासूनचा इतिहास, मंडळाचे उपक्रम आणि भविष्यातील कार्यक्रम ही माहिती प्रामुख्याने आहे. तसेच त्यांच्या कार्यक्रमांचे फोटो आहेत.&lt;ref name=&quot;रोहन जुवेकर&quot;/&gt;

'''bmmonline.org'''
बृहनमहाराष्ट्र मंडळ या अमेरिकेतील मराठी मंडळाची साइट सर्वांचे तुतारी वाजवतच स्वागत करते. अमेरिकेत १९८१ साली स्थापन झालेल्या बीएमएमचा आतापर्यंतचा इतिहास, त्यांचे उपक्रम याबाबत साइटवर माहिती आहे. अमेरिकेत राहून उत्कृष्ट मराठी साहित्य निर्मितीचा प्रयत्न करणाऱ्या एनआरएमसाठी या साइटवर साहित्य सहवास ही खास लिंक आहे. बीएमएम बझारमध्ये पुस्तक खरेदीची सोय आहे तर बृहनमहाराष्ट्र वृत्तमध्ये मंडळाच्या कार्याचा आढावा घेणारा अहवाल. दरवर्षी कन्व्हेन्शनचे आयोजन करणाऱ्या बीएमएमच्या वर्षभरातील अन्य कार्यक्रमांची माहिती आगामी कार्यक्रममध्ये आहे. साइटच्या मुख्य लिंक डावीकडे आहेत. या लिंकवर कर्सर नेताच लिंकचे मराठी नाव वाचण्याची सोय तिथे आहे. या पद्धतीने साइटमधून मराठीपण जपणारी आतल्या पानांवर मात्र इंग्रजीमध्येच वाचावी लागते. याच साइटवर महाराष्ट्र मंडळे येथे अमेरिका आणि कॅनडातील अन्य मराठी मंडळांच्या लिंक पाहण्याची सोय आहे.&lt;ref name=&quot;रोहन जुवेकर&quot;/&gt;

'''mbmtoronto.com''' संकेतस्थळला मॉडर्न लुक आहे. कॅनडातल्या मराठी भाषिक मंडळाची mbmtoronto.com ही साइट अमेरिकेच्या बीएमएमच्या सदस्य मंडळांपैकी एका मंडळाची आहे. यात मंडळाचा इतिहास , उपक्रम आणि मंडळाचे सदस्यत्व कसे घ्यायचे याची माहिती देणाऱ्या लिंक्स आहेत.  &lt;ref name=&quot;रोहन जुवेकर&quot;/&gt;

'''mmlondon.co.uk'''
लंडनमध्ये असलेल्या महाराष्ट्र मंडळ, लंडनची mmlondon.co.uk ही साइट इंग्लडमधील सर्व मराठी मंडळांची तसेच महाराष्ट्रासाठी कार्यरत अन्य सेवाभावी मंडळाच्या लिंक्स आपल्याला उपलब्ध करून देते. युझफुल लिंक्स मध्ये अनेक सेवाभावी मंडळांच्या साइटची यादी आहे. हेच या साइटचे फार मोठे वैशिष्ट्य आहे. अनेक विशेष उपक्रम राबवणाऱ्या या मंडळाच्यावतीने वाचनालय चालवण्यात येते. क्रीडा महोत्सवाचे आयोजन करण्यात येते. त्याबाबत साइटवर थोडक्यात माहिती आढळते. फोटोंचा संग्रह ही या साइटची खासीयत आहे पण मोठ्या फाइल असल्यामुळे कमी इंटरनेट स्पीड असणाऱ्या भागातील युजरना फोटो पाहणे कठीण आहे.&lt;ref name=&quot;रोहन जुवेकर&quot;/&gt;

'''marathi.org.au'''
मराठी मंडळ सिडनीची marathi.org.au ही साइट ऑस्ट्रेलियातील मराठी माणसांच्या उपक्रमांची माहिती मिळवण्यासाठी उपयुक्त आहे. या साइटच्या युजफुल लिंकमध्ये आपल्याला मराठी वृत्तपत्रांच्या संकेतस्थळची यादी मिळते. वृत्तपत्रावर क्लिक करून थेट त्याच्या साइटवर जाता येते. साइटवर पैसे भारतात पाठवण्यासाठी मनी ट्रान्सफरची सोय आहे. मंडळाच्या कार्यक्रमांचे फोटो आहेत पण ते खास वाटत नाहीत. हीच या साइटची उणीव आहे.&lt;ref name=&quot;रोहन जुवेकर&quot;/&gt;

'''sutra.co.jp/marathi/newSite/main.html'''
जपानच्या तोक्यो मराठी मंडळाची साइटचे ( sutra.co.jp/marathi/newSite/main.html ) वैशिष्ट्य म्हणजे अन्य मंडळांच्या साइटप्रमाणे या साइटची पाने इंग्रजीत नाहीत तर चक्क मराठीत आहेत. साइट जपानी आणि इंग्लिश भाषेतही उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;रोहन जुवेकर&quot;/&gt;

'''marathimandal-norway.no'''
मराठी मंडळांच्या अन्य साइट पाहून नॉर्वेच्या मंडळाची ( marathimandal-norway.no ) साइट पाहताना मात्र ही साइट बरेच दिवस अपडेट झाली नसावी अशी शंका येते. अतिशय साधी सजावट आणि तीन वर्षांपूर्वीची माहिती त्यात आढळते.&lt;ref name=&quot;रोहन जुवेकर&quot;/&gt;

'''mmabudhabi.com'''
mmabudhabi.com या अबुधाबी येथील मराठी मंडळाच्या साइटचे पहिले पान मराठीत मजकुराने भरलेले आहे.&lt;ref name=&quot;रोहन जुवेकर&quot;/&gt;

'''maharashtramandalkenya.com'''
अमेरिका , युरोपमध्येच मराठी मंडळे आहेत हा समज दूर करणारे एक मराठी मंडळ आफ्रिकेत नैरोबीत आहे. त्यांनी नुकतीच आपली साइट सुरू केली आहे , maharashtramandalkenya.com .&lt;ref name=&quot;रोहन जुवेकर&quot;/&gt;

==याहू, एम्‌एस्‌एन इत्यादी ग्रुप्सचे मराठी व महाराष्ट्राकरिता योगदान==
ऑनलाइन मराठी ग्रुप्स(याहू,गूगल,एम्‌एस्‌एन) आणि (ऑर्कुट,फेसबुक इत्यादींवरील)तसेच (बॅचमेट डॉटकॉम इत्यादी) कम्युनिटीजच्या निर्मितीबद्दल(evolution) व सामाजिक योगदानाबद्दल लिहा, केवळ दुवे नका देऊ! धन्यवाद.


==पुरस्कारप्राप्त संकेतस्थळे==

महाराष्ट्र शासनातर्फे २००६ मध्ये व २०१० मध्ये अशी दोन वेळा मराठी संकेतस्थळांची स्पर्धा घेतली आहे.

'''२००६ मध्ये घेतलेल्या मराठी संकेतस्थळांच्या स्पर्धेचा निकाल'''

राज्य मराठी विकास संस्थेने जनभारती C-DAC व महाराष्ट्र शासनाच्या IT विभागाच्या सहकार्याने मराठी संकेतस्थळ स्पर्धा घेण्यात आली त्याचे निकाल खालीलप्रमाणे:

•प्रथम पुरस्कार : अवकाशवेध (सचिन पिळणकर, Prabhadevi, Mumbai) 

•द्वितीय पुरस्कार : मनोगत (महेश वेलणकर, Florida, U.S.A.) 

•तृतीय पुरस्कार : ट्रेक्षितीज (प्राजक्ता महाजन, Dombivali) 

•तृतीय पुरस्कार : तरुणाई (वंदना खरे, Pukar, Fort, Mumbai) 

•Consolation पुरस्कार पु.ल.देशपांडे (स्मिता मनोहर, kalwa, Thane) 

•Consolation पुरस्कार माय कोल्हापूर (एस.वी. रानडे, Sangali) 

''शेवटच्या फेरीचे परीक्षक होते''

◦डॉ.बाळ फोंडके (Ex-Director National Institute of Science Communication) 

◦डॉ. अलका इराणी (Chief Investigator, Janabhaaratii) 

◦डॉ. अरुणचंद्र पाठक (Executive Editor and Secretary Gazetteers Dept. Govt of Maharashtra) 

◦प्रा.एम.जी.राजाध्यक्ष (Ex. Dean. J.J. School of Applied Arts) 

◦प्रा. हृषीकेश जोशी (I.I.T. Powai) 
◦श्री. अच्युत पालव (Chief Executive,Resonanse Advertising and eminent caligrapher)

'''२०१० मध्ये घेतलेल्या मराठी संकेतस्थळांच्या स्पर्धेचा निकाल'''

शासकीय संकेतस्थळांचा गट

प्रथम क्रमांक (रु. १५०००/-)   :  http://www.yashada.org 

द्वितीय क्रमांक (रु. १००००/-) :  http://www.adfmaharashtra.in{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 

तृतीय क्रमांक (विभागून)         :  http://mudkhednp.gov.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907145425/http://www.mudkhednp.gov.in/ |date=2011-09-07 }} 
(प्रत्येकी रु.२५००/-)            : http://www.zpdhule.gov.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305170302/http://www.zpdhule.gov.in/ |date=2016-03-05 }} 

'''इतर'''
प्रथम क्रमांक (विभागून)      : http://www.arogyavidya.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151014161401/http://arogyavidya.org/ |date=2015-10-14 }}
(प्रत्येकी रु.१७५००/-)      : http://www.baljagat.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120102070749/http://www.baljagat.com/ |date=2012-01-02 }} 

द्वितीय क्रमांक (विभागून)   :  http://www.mr.upakram.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418215028/http://mr.upakram.org/ |date=2021-04-18 }} 
(प्रत्येकी रु.१००००/-)      : http://www.sahajach.com 

तृतीय क्रमांक (विभागून)     : http://www.tukaram.com 
(प्रत्येकी रु. ७५००/-)        : http://www.champralekhan.com 

''प्राथमिक फेरी'' 
श्री.विकास सोनवणी, प्रा. उदय रोटे, श्रीम. काजल नाईक, श्री. अतुल ढेंगरे, प्रा. संतोष क्षीरसागर, प्रा. अविनाश रूगे, श्री. अमोल माळी,श्री. गिरीश पतके, श्रीमती शुभदा नंदर्षी, श्री. अमोल सुरोशे, श्रीमती शारदा सायवन, श्री. उदय कुलकर्णी

''अंतिम फेरी''
श्रीमती अलका इराणी, श्री. सतीश तांबे, श्री. चिन्मय केळकर

'''राज्य मराठी विकास संस्था - संकेतस्थळ''' - http://rmvs.maharashtra.gov.in/rmvs/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120113004323/http://rmvs.maharashtra.gov.in/rmvs/ |date=2012-01-13 }}

......................................

==शैक्षणिक संकेतस्थळे==
http://marathishabda.com/moodle {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626051127/http://marathishabda.com/moodle/ |date=2009-06-26 }}

[http://techedu.in/ techedu.in]

[https://www.mahasarav.com mahasarav.com]

==साहित्यविश्वाला वाहिलेली संकेतस्थळे==
===मराठी ग्रंथ===
* [[www.marathipustake.org मराठी पुस्तके येथून प्रताधिकारमुक्त मराठी पुस्तके मोफत उतरवून घेता येतात]]

==मराठी वृत्तपत्रे==

वृत्तपत्रांची अधिकॄत संकेतस्थळे :
*[http://www.gavakari.in गांवकरी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101022084343/http://gavakari.in/ |date=2010-10-22 }}
*[http://www.batmya.com batmya.com ऑनलाइन मराठी बातम्या ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090606082614/http://www.batmya.com/ |date=2009-06-06 }}
*[http://www.esakal.com सकाळ]
*[http://www.lokmat.com दैनिक लोकमत]
*[http://www.loksatta.com लोकसत्ता]
*[http://maharashtratimes.indiatimes.com महाराष्ट्र टाइम्स] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090613121244/http://maharashtratimes.indiatimes.com/ |date=2009-06-13 }}
*[http://www.saamana.com/ सामना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090524061622/http://www.saamana.com/ |date=2009-05-24 }}
*[http://www.pudhari.com/ दैनिक पुढारी]
*[http://www.tarunbharat.com/ तरुण भारत]

==मराठी साप्ताहिके व मासिके==
*[http://www.saptahiksakal.com/sapsakal/sapsakal/rightframe.html साप्ताहिक सकाळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100103135925/http://saptahiksakal.com/sapsakal/sapsakal/rightframe.html |date=2010-01-03 }}
*[http://www.loksatta.com/lokprabha/ लोकप्रभा]
*[http://www.chitralekha.com/ चित्रलेखा]
*[http://www.chaprak.com/ साहित्य चपराक]

==शासकीय संकेतस्थळे==
महाराष्ट्र सरकारचे अधिकृत संकेतस्थळ (www.maharashtra.gov.in) संपूर्णपणे मराठीत असून येथे आपण आपल्या(?) भाषेत कोणतीही माहिती मिळवू शकतो. याशिवाय सतत अपडेट राहणारे (www.mahanews.gov.in) हे संकेतस्थळ आहे. याशिवाय जवळजवळ सर्व जिल्ह्यांची आणि महापालिकांची संकेतस्थळे आहेत. महाराष्ट्र खऱ्या अर्थाने ई - गव्हर्नन्समध्ये पुढारलेले आहे, असे यावरून वाटते. महाराष्ट्राच्या ऐतिहासिक दस्तऐवजाचे महत्त्व असलेली गॅझेटियर्स(दर्शनिका)सुद्धा शासकीय संकेतस्थळांवर उपलब्ध आहेत.

http://www.ildc.in/Marathi/Mindex.aspx
मराठी भाषा तंत्रज्ञानामध्ये विकसित उपकरणें सर्वसामान्यांपर्यंत पोहचविण्याच्या उद्देशाने भारत सरकारच्या माहिती तंत्रज्ञान विभागाच्या तरतुदीअंतर्गत www.ildc.gov.in तसेच www.ildc.in वेबसाईट मार्फत व्यवस्था करण्यात आली आहे

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|- 
| शासकीय खाते || संकेतस्थळ
|- 
| 3 || 4
|}

==शैक्षणिक संकेतस्थळे==  
{| class=&quot;wikitable&quot; 
|- 
| शैक्षणिक संस्था/विभाग  || संकेतस्थळ
|- 
| 3 || 4
|}
[https://nitinsir.in/ स्पर्धा परीक्षा विषयक माहिती] 

==मराठी वेबमास्टर्स==

==काही उपयुक्त संकेतस्थळे==
* [https://nitinsir.in/ स्पर्धा परीक्षा विषयक माहिती स्पर्धा परीक्षा] 
*[http://www.marathiwebsites.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100109194608/http://www.marathiwebsites.com/ |date=2010-01-09 }} मराठीमध्ये अत्याधुनिक संकेतस्थळे बनवण्यासाठी आवश्यक ते तंत्रज्ञान, माहिती व सेवा पुरवतात.
*[https://bolmarathi.com/ बोल मराठी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124133618/https://bolmarathi.com/ |date=2021-01-24 }}  ब्लॉग बनवायला शिका अगदी सोप्या भाषेत.
*
*[http://kanokani.maayboli.com कानोकानी.कॉम :मराठीतले लोकप्रिय स्थळ. जे तुम्हाला हवे, ते कानोकानीने तुमच्यापर्यंत  पोहोचवावे ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180313223445/http://kanokani.maayboli.com/ |date=2018-03-13 }}||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास
*[http://shodh.marathijagat.in/ गूगल मराठीजगत शोध - मराठी व इतर देवनागरी भाषांसाठी (युनिकोड) शोधयंत्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090603221846/http://shodh.marathijagat.in/ |date=2009-06-03 }}||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास
[http://majhablog.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321213519/http://majhablog.in/ |date=2015-03-21 }}||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
*[http://www.marathimati.com मराठीमाती डॉट कॉम]||वर्गीकरण||विशेष/[[मराठीमाती]]
*&lt;!--मराठीतून मराठीचा वारसा पुढे नेणारी एक अस्सल मराठमोळी वेबसाईट © २००१ - २००८.--&gt;[http://www.marathimati.net/ मराठीमाती डॉट नेट] वर्डप्रेस या संगणक कार्य प्रणालीचा वापर करून बनविलेले मराठीमाती परिवाराचे नवीन संकेतस्थळ.
*[http://www.marathiads.com/ मराठी छोट्या जाहिराती]||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास
*[http://www.aisiakshare.com/ ऐसीअक्षरे] जगभर पसरलेल्या मराठी भाषकांच्या खुल्या अभिव्यक्तीसाठी असणारे आंतरजालीय व्यासपीठ. 
*[http://www.manogat.com/ मनोगत]||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास
*[http://www.anamika.co.in/ अनामिका मराठी वाचनालय़... ग्रंथालय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412143907/http://www.anamika.co.in/ |date=2010-04-12 }}||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास
*[http://www.maayboli.com मायबोली]||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास
*[http://www.marathiworld.com मराठीवर्ल्ड]||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास
*[http://www.cfilt.iitb.ac.in/wordnet/webmwn/ मराठी शब्दबंध]||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास
*[http://www.google.co.in/search?hl=mr&amp;q=%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&amp;btnG=Google+%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A7&amp;meta= गुगल मराठी शोध]||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास
*[http://marathiblogs.net/ मराठी ब्लॉग्स]||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास
*[http://www.marathimitra.com/ मराठी मित्र मराठी शिकण्यासाठी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719144427/http://www.marathimitra.com/ |date=2008-07-19 }}||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास
*[http://www.rasik.com/books/index.html मराठी पुस्तके] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703162118/http://www.rasik.com/books/index.html |date=2009-07-03 }}||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास
*[http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/molesworth/ मराठी इंग्रजी शब्दकोश]||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास
*[http://marathijagat.net/ मराठी जगत &gt;&gt; इथे मराठीचिये नगरी...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228170732/http://marathijagat.net/ |date=2009-02-28 }}||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास
*[http://www.marathishabda.com मराठी शब्द] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503185520/http://marathishabda.com/ |date=2009-05-03 }}||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास
*[http://www.marathisuchi.com मराठीसूची-Free Marathi Link Sharing and Marathi Blogs aggregator] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100709212249/http://marathisuchi.com/ |date=2010-07-09 }}||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास

मराठी भाषेतील मुक्त शब्दभांडार -
http://thebhandarkars.com/shabdabhandar/index.php?title=Main_Page||वर्गीकरण||विशेष/मराठी{{मृत दुवा|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 


http://www.marathionline.com/||वर्गीकरण||विशेष/मराठी {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304052257/http://www.marathionline.com/%7C%7C%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A3%7C%7C%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80 |date=2021-03-04 }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
 http://mr.wikipedia.org/wiki/Main_Page ||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 

http://maayboli.com/||वर्गीकरण||विशेष/मराठी{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
&lt;a href=&quot;https://marathi-motivation.com&quot;&gt;Marathi Motivation&lt;/a&gt;

हे 'मनोगत'प्रमाणेच परंतु किंचित निराळे आहे. ह्यात काही पूर्वनियोजित असे कप्पे असतात. त्यात तुम्ही तुमचे लिखाण लिहू शकता.

http://marathiworld.com||वर्गीकरण||विशेष/मराठी{{मृत दुवा|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 

http://www.mazikavita.com/main.html||वर्गीकरण||विशेष/मराठी {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306112857/http://www.mazikavita.com/main.html%7C%7C%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A3%7C%7C%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80 |date=2021-03-06 }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 

माझी कविता

सदर संकेतस्थळावर चंद्रशेखर गोखले, गिरीश ओक, निशिगंधा वाड आदींच्या मोजक्याच कविता उपलब्ध आहेत.

पुलदेशपांडे . नेट http://www.puladeshpande.net/||वर्गीकरण||विशेष/मराठी {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210307190357/https://puladeshpande.net/%7C%7C%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A3%7C%7C%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80 |date=2021-03-07 }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास  

खगोलशास्त्रावरील मराठीतून माहिती देणारे संकेतस्थळ अवकाशवेध. यावर आपली सूर्यमाला, ग्रह,  तारे व नक्षत्रांबद्दल माहिती उपलब्ध आहे.

तसेच काही चित्रे, या महिन्याचे आकाश इत्यादी माहिती आहे

http://www.avakashvedh.com||वर्गीकरण||विशेष/मराठी{{मृत दुवा|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 

 https://web.archive.org/web/20041211233538/http://n.1asphost.com/puladeshpande/AntuBarva.html अंतु बर्वा||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 

या दुव्यावर काही मराठी पुस्तके online आहेत.  http://www.rasik.com/marathi/index.html||वर्गीकरण||विशेष/मराठी{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 

[http://www.manogat.com/node/950#comment-8506] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061209184150/http://www.manogat.com/node/950#comment-8506 |date=2006-12-09 }}

http://www.cfilt.iitb.ac.in/marathi_Corpus/ ही काही उपयुक्त मराठी लेख/पुस्तके आहेत. याही दुव्याची माहिती मनोगतावर इतरत्र मिळाली..
वर्गीकरणविशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास  


http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/molesworth/वर्गीकरणविशेष/मराठी{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास

== डॉट कॉम मधले मराठी जग ==

===तात्पुरती यादी===
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! बाह्यदुवा नाव
! वर्गीकरण
! विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|- मराठी संस्कृती आणि खास मराठी माणसांच्या बहुतेक गरजांसाठी[ http://www.majhisanskruti.com/||{{मृत दुवा|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} संस्कृती||
|-
| http://www.maharashtra.gov.in/&lt;nowiki/&gt;||शासकीय||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.aathavanitli-gani.com/||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.dilipprabhawalkar.com/||वर्गीकरण||विशेष/मराठी{{मृत दुवा|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 

|-
|http://www.kanokani.com/||वर्गीकरण||विशेष/मराठी{{मृत दुवा|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.natak.com/||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.marathimati.com ||वर्गीकरण||विशेष/[[मराठीमाती]]
|-
|http://www.marathimitra.com||वर्गीकरण||विशेष/मराठी{{मृत दुवा|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.Marathiworld.com||वर्गीकरण||विशेष/मराठी{{मृत दुवा|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.marathishabda.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503185520/http://marathishabda.com/ |date=2009-05-03 }} ||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.meemaza.com||वर्गीकरण||विशेष/मराठी{{मृत दुवा|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.mumbai-masala.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004010359/http://mumbai-masala.com/ |date=2006-10-04 }} ||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.mymarathi.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004030255/http://mymarathi.org/ |date=2006-10-04 }} ||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.Aathavanitli-Gani.com||वर्गीकरण||विशेष/मराठी{{मृत दुवा|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.gadima.com/||वर्गीकरण||विशेष/मराठी{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.natak.com||वर्गीकरण||विशेष/मराठी{{मृत दुवा|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.prashantdamle.com ||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.dailykesari.com/||वर्गीकरण||विशेष/मराठी{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.dainikaikya.com/||वर्गीकरण||विशेष/मराठी{{मृत दुवा|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.deshdoot.com/||वर्गीकरण||विशेष/मराठी{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.deshonnati.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302083348/https://www.deshonnati.com/ |date=2021-03-02 }} ||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.lokmat.com/ ||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.loksatta.com/||वर्गीकरण||विशेष/मराठी{{मृत दुवा|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.maharashtratimes.com/||वर्गीकरण||विशेष/मराठी{{मृत दुवा|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.pudhari.com/ ||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.saamana.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090524061622/http://www.saamana.com/ |date=2009-05-24 }} ||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.esakal.com/ ||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.tarunbharat.com/||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.avakashvedh.com/ ||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.chintoo.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004034925/http://chintoo.com/ |date=2006-10-04 }} ||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.ekata.ca/||वर्गीकरण||विशेष/मराठी{{मृत दुवा|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.aisiakshare.com ||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.maayboli.com ||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.bmmonline.org/||वर्गीकरण||विशेष/मराठी{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.manogat.com/||वर्गीकरण||विशेष/मराठी{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.rss.org||वर्गीकरण||विशेष/मराठी{{मृत दुवा|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.ramdas.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004023705/http://ramdas.org/ |date=2006-10-04 }} ||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.satpudamanudevi.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128071705/http://satpudamanudevi.org/ |date=2020-11-28 }} ||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.shanishinganapur.com ||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.SwamiSamarth.com ||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास
|-
|http://www.tukaram.com||वर्गीकरण||विशेष/मराठी{{मृत दुवा|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|http://www.prashantdamle.com/&lt;nowiki/&gt;||वर्गीकरण||विशेष/मराठी विकिपीडियातील लेखदुवा असल्यास 
|-
|[http://www.mahasarav.com/ https://mahasarav.com]
|शैक्षणिक 
|विशेष/मराठी लेखदुवा
|-
|[https://www.aamchimarathi.com/ https://aamchimarathi.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200724121210/https://www.aamchimarathi.com/ |date=2020-07-24 }}
|वर्गीकरण
|विशेष/मराठी लेखदुवा
|
|}

----
&lt;!-- {| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! header 1
! header 2
! header 3
|-
| row 1, cell 1
| row 1, cell 2
| row 1, cell 3
|-
| row 2, cell 1
| row 2, cell 2
| row 2, cell 3
|} --&gt;

==हेसुद्धा पहा==
*[[दालन:मराठी संकेतस्थळे]]
*[[विकिपीडिया:मराठी संकेतस्थळे परस्पर सहकार्य प्रकल्प]]
== संदर्भ व नोंदी ==
{{संदर्भयादी}} 


===नोंदी===

{{ विस्तार }}

[[वर्ग:मराठी संकेतस्थळे]]
[[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]]
[[वर्ग:संदर्भांचे इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे]]</text>
      <sha1>h2bqryv9hv0rf42ep3o9oajrohg6r4f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>इंदिरा संत</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14399</id>
    <revision>
      <id>2686666</id>
      <parentid>2406693</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T13:40:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32095-77</username>
        <id>183642</id>
      </contributor>
      <comment>/* कवितासंग्रह */</comment>
      <origin>2686666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11106" sha1="9iomzmpcpqqoeqczd1yt7qfgvmmxdum" xml:space="preserve">{{संक्षिप्त विवरण|मराठी कवयित्री आणि कथालेखिका}}
{{विस्तार}}
{{माहितीचौकट साहित्यिक
| नाव = 
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_शीर्षक = 
| पूर्ण_नाव = इंदिरा नारायण संत
| टोपण_नाव = 
| जन्म_दिनांक = [[जानेवारी ४]], [[इ.स. १९१४|१९१४]]
| जन्म_स्थान = इंडी, [[कर्नाटक]], [[भारत]]
| मृत्यू_दिनांक = [[जुलै १३]], [[इ.स. २०००|२०००]]
| मृत्यू_स्थान = 
| कार्यक्षेत्र = साहित्य, अध्यापन
| राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]]
| भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]]
| कार्यकाळ = 
| साहित्य_प्रकार = [[कविता]]
| विषय = 
| चळवळ = 
| प्रसिद्ध_साहित्यकृती = मृगजळ 
| प्रभाव = 
| प्रभावित = 
| पुरस्कार = 
| वडील_नाव = 
| आई_नाव = 
| पती_नाव = [[नारायण संत]]
| पत्‍नी_नाव = 
| अपत्ये = [[प्रकाश नारायण संत]]
| स्वाक्षरी_चित्र = 
| संकेतस्थळ_दुवा = 
| तळटिपा = 
}}
'''इंदिरा संत''' (जन्म : इंडी, कर्नाटक, [[जानेवारी ४]], [[इ.स. १९१४|१९१४]];  - पुणे, [[जुलै १३]], [[इ.स. २०००|२०००]] [[पुणे]]) या [[मराठी भाषा|मराठी]] कवयित्री आणि कथालेखिका होत्या.

शिक्षकी पेशा स्वीकारलेल्या इंदिरा संतांनी लहान मुलांच्या कथा लिहून आपल्या लिखाणाला प्रारंभ केला. १९५० च्या दशकात त्यांनी स्त्रीवादी कविता लिहण्यावर आपले लक्ष केंद्रित केले. आई, पत्नी, मुलगी या नात्यांतून भारतीय स्त्रीचे दिसणारे खडतर जीवन त्यांनी आपल्या कवितांमधून हळुवारपणे मांडले आहे. इंदिरा संत आणि त्यांचे पती [[नारायण संत]] या दोघांच्या कवितांचा एकत्रित असा संग्रह 'सहवास' या नावाने [[इ.स. १९४०|१९४०]]ला प्रसिद्ध झाला. दुर्दैवाने ना. मा. संत यांचे [[इ.स. १९४६|१९४६]] साली निधन झाले. वेळीच सावरून या घटनेचा इंदिरा संत यांनी आपल्या कवितेवर परिणाम होऊ दिला नाही. विशुद्ध रूपातील इंदिरा संत यांची कविता टीकाकार तसेच काव्यरसिकांनी उचलून धरली. आजमितीस इंदिरा संत यांची सुमारे पंचवीस पुस्तके प्रसिद्ध झाली आहेत. [[रमेश तेंडुलकर]] यांनी इंदिरा संत यांच्या निवडक कविता 'मृण्मयी' नावाने १९८२ साली संपादित करून प्रसिद्ध केल्या.

==जन्म आणि शिक्षण==
पूर्वाश्रमीच्या इंदिरा दीक्षित असलेल्या इंदिरा संत यांचा जन्म [[जानेवारी ४]], [[इ.स. १९१४|१९१४]] रोजी [[कर्नाटक|कर्नाटकातील]] [[इंडी]] या गावी झाला. [[कोल्हापूर]] व [[पुणे]] येथून त्यांनी आपले शिक्षण पूर्ण केले. बी. ए., बी.टी. डी. व बी. एड. या पदव्या प्राप्त केल्यानंतर [[बेळगाव|बेळगावच्या]] ट्रेनिंग कॉलेजात अध्यापिका म्हणून काम पाहण्यास त्यांनी सुरुवात केली. या कॉलेजात त्यांनी १९५६ ते १९७४ या काळात [[प्राचार्य]]पद देखील भूषवले.

[[पुणे|पुण्याच्या]] [[फर्ग्युसन कॉलेज|फर्ग्युसन कॉलेजातील]] सहाध्यायी [[नारायण संत]] यांच्याशी त्या [[इ.स. १९३५|१९३५]] साली विवाहबद्ध झाल्या.

==व्यक्तिमत्त्व आणि जीवनप्रवास==
गर्भरेशीम ह्या काव्यसंग्रहाच्या प्रस्तावनेत वासंती मुझुमदार ह्यांनी इंदिरा संतांविषयी सांगितले आहे की, &quot;आपला आनंद अक्का (इंदिरा संत) स्नेहीजनांना सुंदर भेटवस्तू देऊन जरी साजरा करत तरी त्या स्वतः मात्र ह्या सर्वांतून अलिप्त असत. ही अलिप्तता त्यांना त्यांच्या आयुष्यातल्या खडतर अनुभवांनी मिळवून दिली होती. मात्र त्या खुल्या मनाने बदलांचं आणि नव्या गोष्टींचं स्वागत करत. यश आणि अपयश त्या एकाच मापाने तोलत असत.&quot; एका उमद्या आणि जीवनाचा भरभरून आस्वाद घेत त्याच्याशी दोस्ती करण्याच्या त्यांच्या ह्या स्वभावधर्मामुळेच  आपल्याला त्यांच्या कवितांतून गहिऱ्या, अंतरंग व्यापणाऱ्या आणि तरीही नवोन्मेशशालिनी अशा कवयित्रीचे दर्शन घडते.&lt;ref name=&quot;bookganga.com&quot;&gt;मुझुमदार वासंती, यानिमित्ताने, (प्रास्ताविक), काव्यसंग्रह- गर्भरेशीम,  पॉप्युलर प्रकाशन, पृष्ठ क्रमांक ९. https://www.bookganga.com/Preview/BookPreview.aspx?BookId=5551766944494148453&amp;PreviewType=books&lt;/ref&gt;

==प्रकाशित साहित्य==
इंदिरा संत यांचे प्रकाशित झालेले साहित्य पुढीलप्रमाणे :

==कवितासंग्रह==
* इंदिरा संत यांच्या समग्र कविता (पॉप्युलर प्रकाशन, २०१४). या पुस्तकाला अरुणा ढेरे यांची प्रस्तावना आहे.
* [[गर्भरेशीम]] १९८२ -  पॉप्युलर प्रकाशन
* [[निराकार]]
* [[बाहुल्या]] १९७२
* [[मरवा]]
* मालनगाथा : मालन नावाच्या बाईच्या ओव्यांचा संपादित संग्रह, भाग १, २. 
* [[मृगजळ]] १९५७
* [[मेंदी]] १९५५
* [[रंगबावरी]] १९६४
* [[वंशकुसुम]]
* [[शेला]] १९५१
* 'गवतफुल' हा बाल कविता संग्रह 

==कथासंग्रह==
* कदली
* चैतू
* श्यामली

==ललितलेख संग्रह==
* [[मृद्गंध]] १९८६ - - मेहता पब्लिशिंग हाऊस
* [[फुलवेल]] १९९४

==कादंबरी==
* घुंघुरवाळा

==इंदिरा संतांवरील पुस्तके==
* आक्का, मी आणि....: इंदिरा संतांच्या निकट सहवासात (वीणा संत)

==संदर्भग्रंथ आणि इतर==
* [[मालनगाथा]] - मेहता पब्लिशिंग हाऊस

==पुरस्कार==

* साहित्य अकादमी पुरस्कार - [[गर्भरेशीम]] ह्या काव्यसंग्रहासाठी &lt;ref name=&quot;bookganga.com&quot;/&gt;
* अनंत काणेकर पुरस्कार - [[गर्भरेशीम]] ह्या काव्यसंग्रहासाठी &lt;ref name=&quot;bookganga.com&quot;/&gt;
* साहित्य कला अकादमी पुरस्कार -  [[घुंघुरवाळा]] ह्या लोकसाहित्यावरील संपादित पुस्तकासाठी.
* महाराष्ट्र शासन पुरस्कार - [[शेला]] [[रंगबावरी]], [[मृगजळ]] ह्या काव्यसंग्रहांसाठी
* कुसुमाग्रज प्रतिष्ठानचा [[जनस्थान पुरस्कार]]

==संदर्भ==

{{मराठी कवी}}

{{DEFAULTSORT:संत,इंदिरा}}
[[वर्ग:मराठी कवी]]
[[वर्ग:इ.स. १९१४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २००० मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>9iomzmpcpqqoeqczd1yt7qfgvmmxdum</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गुरुपौर्णिमा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26415</id>
    <revision>
      <id>2686664</id>
      <parentid>2588011</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T12:33:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9380" sha1="ioglu0qlietznys2hdodou56qimn1i7" xml:space="preserve">{{बदल}}
{{माहितीचौकट सुट्टी|सणाचे नाव=गुरु पौर्णिमा|चित्र=|शीर्षक=|अधिकृत_नाव=|इतर_नावे=|अनुयायी=हिंदू|उद्देश=|सुरूवात=|शेष=|दीर्घ-प्रकार=एक दिवस|तारीख़=कार्तिक वद्य त्रयोदशी|तिथि२०२३=|तिथि२०२४=|तिथि२०२५=१० जुलै|उत्सव=|अनुसरण=वार्षिक|समान पर्व=|type=}}'''गुरू पौर्णिमा''' हा भारतीय परंपरेत एक विशेष दिवस मानला जातो.[[आषाढ]] महिन्यातील [[पौर्णिमा]] तिथीला गुरू पौर्णिमा साजरी केली जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/astro/festival/guru-purnima-2024-known-also-vyas-purnima-date-time-shubh-muhurat-importance-and-puja-vidhi-in-marathi/articleshow/111508616.cms|title=Guru Purnima 2024 : गुरुपौर्णिमा कधी आहे? जाणून घ्या तिथी, महत्त्व आणि पूजा पद्धत|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2024-07-17}}&lt;/ref&gt;गुरुपौर्णिमेचा सण [[भारत]], [[नेपाळ]] आणि [[भूतान]]&lt;nowiki/&gt;मध्ये [[हिंदू]], [[जैन]] आणि [[बौद्ध]] धर्मीयांद्वारे साजरा केला जातो. गुरुपौर्णिमा ही पारंपारिकपणे एखाद्याच्या निवडलेल्या [[गुरु|आध्यात्मिक शिक्षकांचा]]  सन्मान करण्यासाठी साजरी केली जाते.गुरू पूजन करण्यासाठी '''''गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः, गुरुर्देवो महेश्वरः।''''' '''''गुरुर्साक्षात परब्रह्म, तस्मै श्रीगुरवे नमः।।''''' या पारंपरिक श्लोकाचा उच्चार करण्याची पद्धती प्रचलित आहे. याच दिवसाला व्यास पौर्णिमा असेही संबोधिले जाते.&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|date=2025-07-10|title=Guru Purnima|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Guru_Purnima&amp;oldid=1299786709|journal=Wikipedia|language=en}}&lt;/ref&gt;

== गुरू संकल्पना==
वैदिक परंपरेत व्यक्तीपूजन, ग्रंथपूजन नाही तर तत्वांचे पूजन आणि तत्वांचे पालन यांना महत्त्व दिले आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=LlHnEAAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=guru+in+spiritual+journey&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=guru%20in%20spiritual%20journey&amp;f=false|title=How to find the Guru: Navigate the Spiritual Maze, Remove Deception from Imposters, and Embark on Your Enlightened Journey|last=Sareen|first=Sanjeev|publisher=sanjeev sareen|language=en}}&lt;/ref&gt; गुरू म्हणजे एखाद्या व्यक्तीपेक्षा अधिक ज्ञानी, तापसी, आदरणीय अवस्था असते. गुरू ही कदाचित एखादी व्यक्ती, प्रतिमा, पुतळा असे काहीही असू शकते.

==व्यास महात्म्य==
महर्षी व्यास हे भारतीय ज्ञान परंपरेत आदरणीय मानले जातात कारण त्यांनी महाभारत ग्रंथाची रचना केली. त्यांचा जन्म बेटावर झाला असल्याने त्यांना दवैपायन असे संबोधिले जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3_%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A8|title=कृष्ण द्वैपायन - भारतकोश, ज्ञान का हिन्दी महासागर|website=m.bharatdiscovery.org|access-date=2024-07-17}}&lt;/ref&gt;
व्यास : उच्छिष्टं  जगत्  सर्वम् || असे म्हंटले जाते कारण त्यांनी वेदांची रचना केलेली आहे. त्यांनी स्पर्श केलेला नाही असा कोणताही विषय नसल्याने त्यांना भारतीय परंपरेत गुरू स्थानी मान दिला जातो.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=7BCLDwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8&amp;f=false|title=वेदव्यास: Vedavyasa|last=Hari|first=Sri|date=2019-03-02|publisher=Bharatha Samskruthi Prakashana|isbn=978-93-89020-39-7|language=hi}}&lt;/ref&gt;

==बौद्ध धर्मातील महत्व==
[[File:Karma Dorje Chyoling Monastery - Bhutia Busty Monastery - 26.jpg|thumb|बौद्ध परंपरेतील गुरू पौर्णिमा]]
आध्यात्मिक साधनेने बोधी प्राप्त झाल्यानंतर गौतम बुद्धाने सारनाथ येथे आपल्या शिष्यांना पहिले प्रवचन दिले. तो दिवस गुरू पौर्णिमेचा होता असे मानले जाते त्यामुळे बौद्ध धर्मात या दिवसाला विशेष महत्व आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ZBG6EAAAQBAJ&amp;pg=PA16&amp;dq=%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiYm4WR_K2HAxWzTmwGHa23Bx4Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&amp;q=%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE&amp;f=false|title=Maharastriya Sana Ani Utsava|last=Kumar|first=S.|publisher=Booksclinic Publishing|isbn=978-93-5535-897-4|language=mr}}&lt;/ref&gt;

==अन्य==
[[File:Guru Purnima celebration.jpg|thumb|उत्सव]]
व्यासपूजन करण्याच्या जोडीने व्यक्तीला जीवनात मार्गदर्शन करणाऱ्या विविध गुरुजनांचे पूजन यादिवशी केले जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=LhCyAwAAQBAJ&amp;pg=PA124&amp;dq=guru+purnima&amp;hl=mr&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwj5lJSH1KzjAhWB63MBHQWNBG4Q6AEIMDAB#v=onepage&amp;q=guru%20purnima&amp;f=false|title=Guru Initiation Puja Handbook|last=CHARRAN|first=SWAMI RAM|date=2012|publisher=Lulu.com|isbn=9781105274947|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=O9upBAAAQBAJ&amp;pg=PA97&amp;dq=guru+purnima&amp;hl=mr&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiE1OqW1azjAhW_IbcAHRDAB0g4ChDoAQguMAE#v=onepage&amp;q=guru%20purnima&amp;f=false|title=The Power of the Dharma: An Introduction to Hinduism and Vedic Culture|last=Knapp|first=Stephen|date=2006-06-05|publisher=iUniverse|isbn=9780595837489|language=en}}&lt;/ref&gt; शाळा, महाविद्यालयातले शिक्षक, आध्यात्मिक गुरू, कला-विद्या यात मार्गदर्शन करणारे शिक्षक यांच्याविषयी  कृतज्ञता व्यक्त केली जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.techinfomarathi.in/|title=गुरुपौर्णिमा|last=|first=|date=२७ जुलै २०१८|work=|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220704064717/https://www.techinfomarathi.in/|archive-date=2022-07-04|dead-url=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{हिंदू सण}}
[[वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव]]
[[वर्ग:हिंदू संस्कृती]]
[[वर्ग:हिंदू धर्म]]
[[वर्ग:पौर्णिमा]]
[[वर्ग:भारतातील हिंदू सण]]</text>
      <sha1>ioglu0qlietznys2hdodou56qimn1i7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोइंबतूर लोकसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51219</id>
    <revision>
      <id>2686755</id>
      <parentid>2623119</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T08:42:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <origin>2686755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3757" sha1="7k966cftd22m8cp3t9kkkwhts7sllnz" xml:space="preserve">[[चित्र:Pollachi_lok_sabha_constituency.png|250 px|thumb|तमिळनाडूच्या नकाशावर कोइंबतूर लोकसभा मतदारसंघ]]
'''कोइंबतूर लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[कोइंबतूर]] परिसरात स्थित असून येथील पाच [[तमिळनाडू विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[कोइंबतूर जिल्हा|कोइंबतूर]] जिल्ह्यामध्ये तर उर्वरित एक मतदारसंघ [[तिरुपूर जिल्हा|तिरुपूर जिल्ह्यात]] आहेत. 

== विधानसभा मतदासंघ ==
लोकसभा मतदारसंघ क्र. २१ - पोल्लाची मध्ये २००९ पासून खालील ६ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! #
! नाव
! जिल्हा
|-
|१
| सुलुर
| rowspan=5 | [[कोइंबतूर जिल्हा|कोइंबतूर]]
|-
|२
| कवुंडमपालयम
|-
|३
| कोइंबतूर उत्तर
|-
|४
| कोइंबतूर दक्षिण
|-
|५
| सिंगनल्लूर
|-
|६
| पल्लाडम
| [[तिरुपूर जिल्हा|तिरूपूर]]
|}

== खासदार ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!वर्ष
![[खासदार]]
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
|-
|[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]]
| rowspan=2 | [[सी.पी. राधाकृष्णन]]
| rowspan=2 bgcolor=#FBB917|
| rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
|[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]]
|-
|[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]]
| [[के. सुब्बरायन]]
| bgcolor=#FF0000|
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]
|-
|[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]]
| [[पी.आर. नटराजन]]
| bgcolor=#FF0000|
| [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]]
|-
|[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]]
| [[पी. नागराजन]]
| bgcolor=#32CD32|
| [[अण्णा द्रमुक]]
|-
|[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]]
| [[पी.आर. नटराजन]]
| bgcolor=#FF0000|
| [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]]
|-
|[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]]
| [[गणपती पी. राजकुमार]]
| bgcolor=#FF0000|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

==हे सुद्धा पहा==
*[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]]

{{तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ}}

[[वर्ग:तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ]]</text>
      <sha1>7k966cftd22m8cp3t9kkkwhts7sllnz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686756</id>
      <parentid>2686755</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T08:42:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2686756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3759" sha1="6cp0bnmjqh1s2zc42hyw6bejvmd3v0l" xml:space="preserve">[[चित्र:Coimbatore_lok_sabha_constituency.png|250 px|thumb|तमिळनाडूच्या नकाशावर कोइंबतूर लोकसभा मतदारसंघ]]
'''कोइंबतूर लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[कोइंबतूर]] परिसरात स्थित असून येथील पाच [[तमिळनाडू विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[कोइंबतूर जिल्हा|कोइंबतूर]] जिल्ह्यामध्ये तर उर्वरित एक मतदारसंघ [[तिरुपूर जिल्हा|तिरुपूर जिल्ह्यात]] आहेत. 

== विधानसभा मतदासंघ ==
लोकसभा मतदारसंघ क्र. २० - पोल्लाची मध्ये २००९ पासून खालील ६ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! #
! नाव
! जिल्हा
|-
|१
| सुलुर
| rowspan=5 | [[कोइंबतूर जिल्हा|कोइंबतूर]]
|-
|२
| कवुंडमपालयम
|-
|३
| कोइंबतूर उत्तर
|-
|४
| कोइंबतूर दक्षिण
|-
|५
| सिंगनल्लूर
|-
|६
| पल्लाडम
| [[तिरुपूर जिल्हा|तिरूपूर]]
|}

== खासदार ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!वर्ष
![[खासदार]]
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
|-
|[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]]
| rowspan=2 | [[सी.पी. राधाकृष्णन]]
| rowspan=2 bgcolor=#FBB917|
| rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
|[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]]
|-
|[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]]
| [[के. सुब्बरायन]]
| bgcolor=#FF0000|
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]
|-
|[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]]
| [[पी.आर. नटराजन]]
| bgcolor=#FF0000|
| [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]]
|-
|[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]]
| [[पी. नागराजन]]
| bgcolor=#32CD32|
| [[अण्णा द्रमुक]]
|-
|[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]]
| [[पी.आर. नटराजन]]
| bgcolor=#FF0000|
| [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]]
|-
|[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]]
| [[गणपती पी. राजकुमार]]
| bgcolor=#FF0000|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

==हे सुद्धा पहा==
*[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]]

{{तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ}}

[[वर्ग:तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ]]</text>
      <sha1>6cp0bnmjqh1s2zc42hyw6bejvmd3v0l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51221</id>
    <revision>
      <id>2686734</id>
      <parentid>2623141</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T07:09:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <origin>2686734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3165" sha1="l10x363i5v2az5213g12ot030jlp1q8" xml:space="preserve">[[चित्र:Dindigul_lok_sabha_constituency.png|250 px|thumb|तमिळनाडूच्या नकाशावर पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ]]
'''पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[पोल्लाची]] परिसरात स्थित असून येथील चार [[तमिळनाडू विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[कोइंबतूर जिल्हा|कोइंबतूर]] जिल्ह्यामध्ये तर उर्वरित दोन मतदारसंघ [[तिरूपूर जिल्हा|तिरुपूर जिल्ह्यात]] आहेत. 

== विधानसभा मतदासंघ ==
लोकसभा मतदारसंघ क्र. २१ - पोल्लाची मध्ये २००९ पासून खालील ६ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! #
! नाव
! जिल्हा
|-
|१
| तोंडामुतुर
| rowspan=4 | [[कोइंबतूर जिल्हा|कोइंबतूर]]
|-
|२
| किनातुकडवू
|-
|३
| पोल्लाची
|-
|४
| वलपराई
|-
|५
| उदुमलाईपेट्टाई
| rowspan=2 | [[तिरूपूर जिल्हा|तिरूपूर]]
|-
|६
| मदतुकुलम
|}

== खासदार ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!वर्ष
![[खासदार]]
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
|-
|[[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]]
| [[चिदंबरम सुब्रमण्यम]]
| bgcolor=#87CEEB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
|[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]]
| [[सी. महेंद्रन]]
| bgcolor=#32CD32|
| [[अण्णा द्रमुक]]
|-
|[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]]
| [[के. शमुगसुंदरम]]
| rowspan=2 bgcolor=#FF0000|
| rowspan=2 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|-
|[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]]
| [[के. ईश्वरसामी]]
|}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

==हे सुद्धा पहा==
*[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]]

{{तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ}}

[[वर्ग:तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ]]</text>
      <sha1>l10x363i5v2az5213g12ot030jlp1q8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686735</id>
      <parentid>2686734</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T07:11:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2686735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3165" sha1="4pc9rx2qirzj3ecaprdgdesvkr12he0" xml:space="preserve">[[चित्र:Pollachi_lok_sabha_constituency.png|250 px|thumb|तमिळनाडूच्या नकाशावर पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ]]
'''पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[पोल्लाची]] परिसरात स्थित असून येथील चार [[तमिळनाडू विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[कोइंबतूर जिल्हा|कोइंबतूर]] जिल्ह्यामध्ये तर उर्वरित दोन मतदारसंघ [[तिरुपूर जिल्हा|तिरुपूर जिल्ह्यात]] आहेत. 

== विधानसभा मतदासंघ ==
लोकसभा मतदारसंघ क्र. २१ - पोल्लाची मध्ये २००९ पासून खालील ६ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! #
! नाव
! जिल्हा
|-
|१
| तोंडामुतुर
| rowspan=4 | [[कोइंबतूर जिल्हा|कोइंबतूर]]
|-
|२
| किनातुकडवू
|-
|३
| पोल्लाची
|-
|४
| वलपराई
|-
|५
| उदुमलाईपेट्टाई
| rowspan=2 | [[तिरुपूर जिल्हा|तिरूपूर]]
|-
|६
| मदतुकुलम
|}

== खासदार ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!वर्ष
![[खासदार]]
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
|-
|[[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]]
| [[चिदंबरम सुब्रमण्यम]]
| bgcolor=#87CEEB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
|[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]]
| [[सी. महेंद्रन]]
| bgcolor=#32CD32|
| [[अण्णा द्रमुक]]
|-
|[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]]
| [[के. शमुगसुंदरम]]
| rowspan=2 bgcolor=#FF0000|
| rowspan=2 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|-
|[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]]
| [[के. ईश्वरसामी]]
|}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

==हे सुद्धा पहा==
*[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]]

{{तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ}}

[[वर्ग:तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ]]</text>
      <sha1>4pc9rx2qirzj3ecaprdgdesvkr12he0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जर्मिनाल पिएर डँडेलँ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54819</id>
    <revision>
      <id>2686724</id>
      <parentid>2647864</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T06:12:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Khirid Harshad</username>
        <id>138639</id>
      </contributor>
      <origin>2686724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5903" sha1="ovrlt3w92jtimd8otl50z2upikerc3r" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट शास्त्रज्ञ
| नाव = जर्मिनाल पिएर डँडेलँ
| चित्र = Dandelin.jpg
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_शीर्षक = 
| पूर्ण_नाव = 
| जन्म_दिनांक = १२ एप्रिल १७९४
| जन्म_स्थान = पॅरिसजवळ, फ्रांस
| मृत्यू_दिनांक = १५ फेब्रुवारी १८४७
| मृत्यू_स्थान = 
| निवास_स्थान = 
| नागरिकत्व = फ्रेंच, बेल्जियन, डच
| राष्ट्रीयत्व = 
| वांशिकत्व = 
| धर्म = 
| कार्यक्षेत्र = गणित, अभियांत्रिकी
| कार्यसंस्था = 
| प्रशिक्षण_संस्था = 
| डॉक्टरेट_मार्गदर्शक = 
| डॉक्टोरल_विद्यार्थी = 
| ख्याती = डँडेलिन गोलक, डँडेलिन–ग्रॅफ पद्धत
| संशोधक_लघुरूप_वनस्पतिशास्त्र = 
| संशोधक_लघुरूप_प्राणिशास्त्र = 
| पुरस्कार = 
| वडील_नाव = 
| आई_नाव = 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = 
| अपत्ये = 
| स्वाक्षरी =
| तळटिपा = 
}}
'''जर्मिनाल पिएर डँडेलँ''' ({{IPAc-en|'|d|ae|n|d|@|l|@|n}}; {{IPA|fr|ʒɛʁminal pjɛʁ dɑ̃dlɛ̃}}; [[१२ एप्रिल]], [[इ.स. १७९४|१७९४]] - [[१५ फेब्रुवारी]], [[इ.स. १८४७|१८४७]]) हे फ्रेंच [[गणितज्ञ]], [[सैनिक]] आणि [[प्राध्यापक]] होते. त्यांनी [[अभियांत्रिकी]]मध्ये सुद्धा काम केले.

== जीवन ==
डँडेलँ यांचा जन्म [[पॅरिस]]जवळ झाला. त्यांचे वडील [[फ्रेंच लोक|फ्रेंच]] वडिलांकडे आणि आई [[बेल्जियन लोक|बेल्जियन]] होती. त्यांचे सुरुवातीचे शिक्षण [[घेंट]] येथे झाले. त्यांनी नंतर पॅरिसच्या [[एकोल पॉलिटेक्निक]] येथे पुढील शिक्षण घेतले. ते फ्रेंच सैन्यात भरती झाले आणि [[नेपोलियन बोनापार्ट]] बरोबर मोहीमेवर असतानाजखमी झाले.

यानंतर त्यांनी [[लाझार कार्नो]] यांच्या हाताखाली फ्रांसच्या गृह मंत्रालयात काम केले. पुढे ते [[नेदरलँड्स]]चे नागरिक झाले.

काही काळाने ते बेल्जियमला गेले व तेथे [[खनन अभियांत्रिकी]]चे प्राध्यापक म्हणून काम केले आणि नंतर बेल्जियन सैन्यात सामील झाले.

== कार्य ==
[[डँडेलिन गोलक]] आणि भूमितीतील [[डँडेलिनचे प्रमेय]] ही त्यांची महत्वाची संशोधने आहेत. त्यांनी [[बीजगणितीय समीकरणे]] सोडवण्यासाठीची [[डँडेलिन–ग्रॅफ संख्यात्मक पद्धत]] विकसित केली.

याशिवाय त्यांनी [[स्टिरिओग्राफिक प्रोजेक्शन]], [[बीजगणित]] आणि [[संभाव्यता सिद्धांत]] यांवरही लेखन केले.

== संदर्भ ==
* ''डिक्शनरी ऑफ सायंटिफिक बायोग्राफी'' मधील चरित्र (न्यू यॉर्क, १९७०&amp;ndash;१९९०).
* ''द डँडेलँ-ग्राफ मेथड'', ''अ हिस्टरी ऑफ मॅथेमॅटिक्स'' [[फ्लोरियान कॅजोरी]] (न्यू यॉर्क, १९३८), पृ. ३६४.
* 'डँडेलँ, लोबाचेव्स्की ऑर ग्राफ??'', ''[[अमेरिकन मॅथेमॅटिकल मंथली]]'' ६६ (१९५९), ४६४&amp;ndash;४६६.
* ''जी.पी. डँडेलँ'', ''बायोग्राफी नॅशियोनाल XIV'' ए. क्वेतेलेत, (ब्रुसेल्स, १८७३), ६६३&amp;ndash;६६८.
* ''द डँडेलँ-ग्राफ मेथड'', ''प्राक्सिस डेर ग्लाइचुंगेन'', सी. रुंगा (बर्लिन–लाइपझिग, १९२१), १३६&amp;ndash;१५८.

{{Authority control}}
{{विस्तार}}

{{DEFAULTSORT:डँडेलँ, जर्मिनाल पिएर}}
[[वर्ग:बेल्जियमचे गणितज्ञ]]
[[वर्ग:इ.स. १७९४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १८४७ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>ovrlt3w92jtimd8otl50z2upikerc3r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>माउंट कूक एरलाइन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55224</id>
    <revision>
      <id>2686753</id>
      <parentid>2682454</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T08:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13326" sha1="9s42bqy7ubusyf54wgmuuuyv8nszll5" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = माउंट कूक एरलाइन
| चित्र             = 
| चित्र_आकारमान     = 
| IATA           = NM
| ICAO           = NZM
| callsign       = MOUNTCOOK
| स्थापना            = १९२०
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[ऑकलंड विमानतळ]]&lt;br /&gt;[[वेलिंग्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]&lt;br /&gt;क्राइस्टचर्च आंतरराष्ट्रीय विमानतळ
| मुख्य_शहरे         =
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = 
| एलायंस           = [[स्टार अलायन्स]] 
| उपकंपन्या          = 
| विमान संख्या     = १७
| गंतव्यस्थाने       = १४
| मुख्य कंपनी      = [[एर न्यू झीलंड]]
| ब्रीदवाक्य         = 
| मुख्यालय         = [[क्राइस्टचर्च]], [[न्यू झीलंड]]
| मुख्य व्यक्ती      =
| संकेतस्थळ        = 
}}
[[चित्र:ZK-MCX ATR.72-212 ANZ Link-Mount Cook CHC 09JAN99 (5934236007).jpg|250 px|इवलेसे|माउंट कूक एरलाइनची [[ए.टी.आर. ७२]] विमाने]]
'''माउंट कूक एरलाइन''' ही [[न्यू झीलंड]] देशामधील एक [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. ही कंपनी संपूर्णपणे [[एर न्यू झीलंड]]च्या मालकीची आहे. ह्या कंपनीची सर्व उड्डाणे एर न्यू झीलंड लिंक ह्या नावखाली होतात.

{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''माउंट कुक एरलाइन्स''' ही [[क्राइस्टचर्च]], [[न्यू झीलंड]] येथे आधारित एक [[प्रादेशिक विमानकंपनी]] होती. पूर्वी [[माउंट कुक समूह]]चा भाग असलेली आणि नंतर [[एर न्यू झीलंड]]ची उपकंपनी म्हणून कार्यरत असलेली ही कंपनी, देशभरातील नियोजित सेवा [[एर न्यू झीलंड लिंक]] या ब्रँडअंतर्गत चालवत होती. डिसेंबर २०१९ मध्ये हा ब्रँड बंद करण्यात आला आणि सर्व सेवा एर न्यू झीलंड या नावाखाली चालवण्यात आल्या.

== रंगसंगती ==
माउंट कtक एरलाइन्सच्या पारंपरिक रंगसंगतीत पांढऱ्या विमानदेहावर निळ्या‑पिवळ्या पट्ट्या आणि शेपटीवर पर्वतरांगांचे चिन्ह असत. ही ओळख कंपनीच्या प्रादेशिक आणि पर्वतीय मार्गांशी जोडलेली होती. नंतर, एर न्यू झीलंडमध्ये समावेश झाल्यानंतर, ताफ्यातील एटीआर विमानांवर [[एर न्यू झीलंड लिंक]]ची निळी‑पांढरी शैली वापरली जाऊ लागली.
[[File:Mount Cook Airline - Bruce Drum (AirlinersGallery.com)|thumb|माउंट कूक एरलाइन्सची पारंपरिक निळी‑पिवळी रंगसंगती]]
[[File:ZK-CWJ | thumb|एचएस ७४८ विमानावरील माउंट कूक एरलाइन्सची जुनी रंगसंगती]]
[[File:ZK-MCP | thumb|एर न्यू झीलंड लिंक ब्रँडअंतर्गत एटीआर ७२]]
[[File:Air New Zealand Link Pacific Wave Livery - ZK-MCU|thumb|“Pacific Wave” शैलीतील एटीआर ७२]]

== गंतव्यस्थाने ==
माउंट कूक एरलाइन्सने [[एर न्यू झीलंड लिंक]] या ब्रँडअंतर्गत न्यू झीलंडमधील अनेक प्रादेशिक गंतव्यांवर नियोजित सेवा चालवल्या.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Air New Zealand Link – Regional network
 |url=https://www.airnewzealand.co.nz/regional-flights
 |website=Air New Zealand
 |access-date=21 April 2026
 }}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; कंपनीने खालील प्रमुख गंतव्यांना सेवा दिली:

* [[ऑकलंड विमानतळ]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Auckland Airport – Domestic airlines
 |url=https://www.aucklandairport.co.nz/flights/domestic
 |website=Auckland Airport
 |access-date=21 April 2026
 }}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[वेलिंग्टन विमानतळ]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Wellington Airport – Airlines
 |url=https://www.wellingtonairport.co.nz/flights/airlines/
 |website=Wellington Airport
 |access-date=21 April 2026
 }}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[क्राइस्टचर्च विमानतळ]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Christchurch Airport – Domestic services
 |url=https://www.christchurchairport.co.nz/flights/domestic/
 |website=Christchurch Airport
 |access-date=21 April 2026
 }}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[डुनेडिन विमानतळ]]
* [[क्वीन्सटाउन विमानतळ]]
* [[इन्व्हरकार्गिल विमानतळ]]
* [[नेल्सन विमानतळ]]
* [[पामर्स्टन नॉर्थ विमानतळ]]
* [[रोटोरुआ विमानतळ]]
* [[न्यू प्लायमाउथ विमानतळ]]
* [[टिमारू विमानतळ]]
* [[होकिटिका विमानतळ]]

या सर्व सेवा एर न्यू झीलंडच्या देशांतर्गत जाळ्याचा भाग म्हणून चालवल्या जात होत्या.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Air New Zealand Domestic Network
 |url=https://www.airnewzealand.co.nz/domestic
 |website=Air New Zealand
 |access-date=21 April 2026
 }}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ताफा ==
माउंट कूक एरलाइन्सने आपल्या इतिहासात खालील विमानप्रकार चालवले:

=== अंतिम ताफा ===
कंपनीच्या शेवटच्या कार्यरत वर्षांत खालील विमानप्रकार सेवेत होते:&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Air New Zealand Fleet – ATR aircraft
 |url=https://www.airnewzealand.co.nz/atr-aircraft
 |website=Air New Zealand
 |access-date=21 April 2026
 }}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

* [[एटीआर ७२‑५००]]
* [[एटीआर ७२‑६००]]

ही विमाने एर न्यू झीलंड लिंक ब्रँडअंतर्गत देशांतर्गत मार्गांवर वापरली जात होती.

=== निवृत्त विमाने ===
माउंट कूक एरलाइन्सने पूर्वी खालील विमानप्रकारही चालवले होते:&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Mount Cook Airline – Historical fleet
 |url=https://www.airfleets.net/flottecie/Mount%20Cook.htm
 |website=Airfleets.net
 |access-date=21 April 2026
}}&lt;/ref&gt;

* [[हॉकर सिडली एचएस ७४८]]
* [[डी हॅव्हिलंड कॅनडा डीएचसी‑६ ट्विन ऑटर]]
* [[डी हॅव्हिलंड कॅनडा डीएचसी‑७]]
* [[डी हॅव्हिलंड कॅनडा डीएचसी‑८‑३००]]
* [[एटीआर ४२]]

कंपनीने आपल्या सुरुवातीच्या काळात लहान प्रादेशिक विमानतळांवर सेवा देण्यासाठी प्रोपेलर‑चालित विमानांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Mount Cook Airline retires HS 748 fleet
 |url=https://www.stuff.co.nz/business/aviation/hs748-retirement
 |publisher=Stuff.co.nz
 |date=12 March 2001
 |access-date=21 April 2026
 }}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== अपघात आणि घटना ==
* '''१९६३ ट्विन ऑटर अपघात''' – २२ मे १९६३ रोजी कंपनीचे [[डी हॅव्हिलंड कॅनडा डीएचसी‑६ ट्विन ऑटर]] विमान टेकेऑफनंतर लगेचच नियंत्रणाबाहेर जाऊन कोसळले. या अपघातात दोन वैमानिकांचा मृत्यू झाला.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Twin Otter crash kills two pilots
 |publisher=The Press
 |date=23 May 1963
 |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/
 |access-date=21 April 2026
}}&lt;/ref&gt;

* '''१९७९ एचएस ७४८ रनवे ओव्हररन''' – १२ सप्टेंबर १९७९ रोजी [[हॉकर सिडली एचएस ७४८]] विमानाने [[पामर्स्टन नॉर्थ विमानतळ]]ावर उतरताना रनवे ओलांडला. सर्व प्रवासी सुरक्षित बाहेर पडले, परंतु विमानाचे मोठे नुकसान झाले.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=HS 748 overshoots runway at Palmerston North
 |publisher=Evening Post
 |date=13 September 1979
 |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/
 |access-date=21 April 2026
}}&lt;/ref&gt;

* '''१९९० डीएचसी‑८ इंजिन बिघाड''' – १९९० मध्ये [[डी हॅव्हिलंड कॅनडा डीएचसी‑८‑३००]] विमानाच्या इंजिनमध्ये उड्डाणादरम्यान बिघाड झाला. वैमानिकांनी विमान सुरक्षितपणे क्राइस्टचर्च येथे उतरवले आणि कोणतीही जीवितहानी झाली नाही.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Engine failure forces Dash 8 diversion
 |publisher=New Zealand Herald
 |date=1990
 |url=https://www.nzherald.co.nz/
 |access-date=21 April 2026
}}&lt;/ref&gt;

* '''२०१० एटीआर ७२ बर्फ साचण्याची घटना''' – २०१० मध्ये [[एटीआर ७२‑५००]] विमानावर उड्डाणादरम्यान बर्फ साचल्याची घटना नोंदली गेली. वैमानिकांनी प्रक्रियेप्रमाणे डी‑आइसिंग प्रणाली वापरून विमान सुरक्षितपणे उतरवले.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=ATR icing incident investigated
 |publisher=Stuff.co.nz
 |date=2010
 |url=https://www.stuff.co.nz/
 |access-date=21 April 2026
}}&lt;/ref&gt;

या सर्व घटनांनंतर कंपनीने सुरक्षा प्रक्रियेत सुधारणा केल्या आणि एर न्यू झीलंडच्या सुरक्षा मानकांनुसार कार्य सुरू ठेवले.

==बाह्य दुवे==
{{कॉमन्स वर्ग|Air New Zealand Link|एर न्यू झीलंड लिंक}}
*[http://www.airnz.co.nz/ अधिकृत संकेतस्थळ]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:न्यू झीलंडमधील विमानवाहतूक कंपन्या]]</text>
      <sha1>9s42bqy7ubusyf54wgmuuuyv8nszll5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चेक एरलाइन्स</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55284</id>
    <revision>
      <id>2686673</id>
      <parentid>2678854</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T14:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12236" sha1="nbh7gpzld99wbrgrsx5j28b3yeoccb9" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = चेक एरलाइन्स
| चित्र             = Czech Airlines Logo.svg
| चित्र_आकारमान     = 
| IATA           = OK
| ICAO           = CSA
| callsign       = CSA-LINES
| स्थापना            = ६ ऑक्टोबर १९२३
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[व्हाक्लाव हावेल विमानतळ प्राग]]
| मुख्य_शहरे         = [[कार्लोव्ही व्हारी]], [[ओस्त्राव्हा]]
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = ''ओके प्लस''
| एलायंस           = [[स्कायटीम]]
| उपकंपन्या          = 
| विमान संख्या     = २३
| मुख्य कंपनी      = 
| ब्रीदवाक्य         = 
| मुख्यालय         = [[प्राग]]
| मुख्य व्यक्ती      =
| संकेतस्थळ        = http://czechairlines.com/
}}
[[चित्र:Csa_b737-400_ok-dgm_arp.jpg|250 px|इवलेसे|[[लंडन हीथ्रो विमानतळ]]ावरून उड्डाण करणारे चेक एरलाइन्सचे [[बोईंग ७३७]] विमान]]
'''सी.एस.ए. चेक एरलाइन्स''' ({{lang-cs|ČSA České aerolinie}}) ही [[चेक प्रजासत्ताक]] देशाची राष्ट्रीय [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. [[प्राग]] महानगरामध्ये मुख्यालय व [[व्हाक्लाव हावेल विमानतळ प्राग|व्हाक्लाव हावेल विमानतळ]]ावर प्रमुख हब असणारी चेक एरलाइन्स सध्या ४८ देशांमधील ९२ शहरांमध्ये प्रवासी विमानसेवा पुरवते.

चेक एरलाइन्सने २६ ऑक्टोबर २०२४ रोजी आपली स्वतःची विमान उड्डाणे बंद करून [[स्मार्टविंग्ज]] कडे सोपवली आणि स्वतःचे रूपांतर एका [[होल्डिंग कंपनी]]मध्ये केले.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Sipinski |first=Dominik |date=२८ ऑगस्ट २०२४ |title=चेक एरलाइन्स २०२४ च्या चौथ्या तिमाहीत स्कायटीम सोडणार |url=https://www.ch-aviation.com/news/144236-csa-czech-airlines-to-leave-skyteam-in-early-4q24 |website=ch-aviation}}&lt;/ref&gt;

[[नेदरलँड्स]]ची [[केएलएम]] (१९१९), [[कोलंबिया]]ची [[आव्हियांका]] (१९१९), [[ऑस्ट्रेलिया]]ची [[क्वांटास]] (१९२०) आणि सोव्हिएत/[[रशिया]]ची [[एरोफ्लोत]] (१९२३) यांच्यानंतर चेक एरलाइन्स ही जगातील [[स्थापना तारखेनुसार विमान कंपन्यांची यादी|पाचवी सर्वात जुनी]] विमान कंपनी आहे. फक्त जेट विमानाद्वारे नियमित विमान सेवा ([[प्राग]] ते [[मॉस्को]]) सुरू करणारी ही जगातील पहिली विमान कंपनी होती.&lt;ref name=&quot;Zeman70&quot; /&gt; ही कंपनी [[स्कायटीम]] युतीची सदस्य होती. [[वात्स्लाफ हावेल विमानतळ प्राग]] हे या कंपनीचे मुख्य केंद्र आहे.

==विमानांचा ताफा==
=== सध्याचा ताफा ===
[[File:SMARTWINGS CZECH AIRLINES AIRBUS A220-300 OK-FYC (54531385434).jpg|thumb|right|स्मार्टविंग्जद्वारे संचलित [[एरबस ए२२०-३००]]]]
जून २०२५ च्या सुमारास चेक एरलाइन्सची विमाने:&lt;ref name=&quot;csa.cz&quot;&gt;{{cite web |title=विमान ताफा |url=https://www.csa.cz/gb-en/fleet/ |website=Czech Airlines |access-date=१९ जून २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=ताफा |url=https://www.smartwings.com/en/fleet/|website=Smartwings}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse:collapse;text-align:center;margin:auto;&quot;
|- 
! विमान
! सेवेत
! मागण्या
! प्रवासी क्षमता&lt;ref name=&quot;csa.cz&quot;/&gt;
! नोंदी
|-
| [[एरबस ए२२०|एरबस ए२२०-३००]]
| ४
| —
| १४९
| rowspan=&quot;2&quot; | [[स्मार्टविंग्ज]]द्वारे संचलित.&lt;ref&gt;[https://www.ch-aviation.com/news/145276-czechias-smartwings-to-take-first-a220-in-mid-4q24 झेक प्रजासत्ताकची स्मार्टविंग्ज २०२४ च्या चौथ्या तिमाहीत पहिले ए२२० विमान घेणार] ३ ऑक्टोबर २०२४&lt;/ref&gt;
|-
| [[एरबस ए३२०-२००]]
| २
| —
| १८०
|-
! एकूण
! ६
! —
! colspan=&quot;2&quot; |
|}

चेक एरलाइन्सच्या नावाखालील एरबस विमानांचा संपूर्ण ताफा स्मार्टविंग्ज या चेक एरलाइन्सच्या मालक कंपनीद्वारे चालवला जातो, जी आहे.&lt;ref&gt;[https://www.ch-aviation.com/news/145276-czechias-smartwings-to-take-first-a220-in-mid-4q24 ch-aviation.com - झेक प्रजासत्ताकची स्मार्टविंग्ज २०२४ च्या चौथ्या तिमाहीत पहिले ए२२० विमान घेणार] ३ ऑक्टोबर २०२४&lt;/ref&gt;

=== निवृत्त विमाने ===
झेक किंवा चेकोस्लोव्हाक एरलाइन्सने पूर्वी खालील प्रकारची विमाने चालवली आहेत:&lt;ref&gt;{{Cite news |url= https://magazin.aktualne.cz/ceskym-aeroliniim-bylo-90-let-tak-vypadala-histori/r~i:gallery:32128/r~i:photo:587278/|title=छायाचित्रे: हवेत ९० वर्षे. चेक एरलाइन्सचा इतिहास |date=२८ डिसेंबर २०१३ |work=Aktuálně.cz}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=चेक एरलाइन्स संग्रह |url=https://worldtravellib.com/airlines/csa/ |access-date=२०२३-०२-०३}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.planes.cz/cs/article/100026|title=चेक एरलाइन्सचा विमान ताफा|publisher=planes.cz|date=२०१६-११-१२|access-date=2026-04-11|archive-date=2023-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328061941/http://www.planes.cz/cs/article/100026|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse:collapse;text-align:center;margin:auto;&quot;
|+
! विमान
! एकूण
! दाखल
! निवृत्त
! नोंदी
|-
| [[एरो ए.१०]]
| ५
| १९२३
| १९२४
|
|-
| [[एरो ए.१४]]
| ३
| १९२३
| १९२७
|
|-
| [[एरबस ए३१०-३००]]
| ४
| १९९१
| २०१०
|
|-
| [[एरबस ए३१९-१००]]
| ९
| २००७
| २०२२
|
|-
| [[एरबस ए३२०-२००]]
| ९
| २००५
| २०१५
|
|-
| [[एरबस ए३२१-२००]]
| ३
| २००५
| २०१८
|
|-
| [[एरबस ए३३०-३००]]
| १
| २०१३
| २०२०
| [[कोरियन एर]]कडून भाडेतत्त्वावर.
|-
| [[एटीआर ४२-३००]]
| ५
| १९९४
| २०११
|
|-
| [[एटीआर ४२-४००]]
| २
| १९९६
| २००५
|
|-
| [[एटीआर ४२-५००]]
| ७
| २००४
| २०१८
|
|-
| [[एटीआर ७२-२००]]
| ५
| १९९२
| २०१५
|
|-
| [[एटीआर ७२-५००]]
| ७
| २०१२
| २०२१
|
|-
| [[बोईंग ७३७-४००]]
| १५
| १९९५
| २०१६
|
|-
| [[बोईंग ७३७-५००]]
| १५
| १९९२
| २००८
|
|-
| [[बोईंग ७३७-८००]]
| १
| २०१८
| २०२०
| स्मार्टविंग्जकडून भाडेतत्त्वावर.
|-
| [[ब्रिस्टल ब्रिटानिया]]
| २
| १९६२
| १९६९
| [[कुबाना दि आव्हिएसियों]]कडून भाड्याने.
|-
| [[डग्लस डीसी-३]]
| ७
| १९४६
| १९५६
|
|-
| [[डी हॅविलँड डीएच.५०]]
| ८
| १९२५
| १९३०
|
|-
| [[फोक्कर एफ.१८]]
| ६
| १९३६
| १९३९
|
|-
| [[फोर्ड ट्रायमोटर]]
| १
| १९२९
| १९३०
|
|-
| [[इलयुशिन इल-१२]]
| १०
| १९४९
| १९५९
|
|-
| [[इलयुशिन इल-१४]]
| ३२
| १९५७
| १९७७
|
|-
| [[इलयुशिन इल-१८]]
| १८
| १९६०
| १९९०
|
|-
| [[इलयुशिन इल-६२]]
| ९
| १९६९
| १९९५
|
|-
| [[इलयुशिन आयएल-६२एम]]
| ६
| १९६९
| १९९५
|
|-
| [[युंकर्स जेयू ३५२]]
| १
| अज्ञात
| अज्ञात
|
|-
| [[जंकर्स जेयू ५२]]
| ५
| १९४६
| १९४८
|
|-
| [[लेट एल-२०० मोरावा]]
| २०
| १९५८
| १९६९
|
|-
| [[लेट एल-४१० टर्बोलेट]]
| rowspan=&quot;2&quot;| १२
| rowspan=&quot;2&quot;| १९७६
| rowspan=&quot;2&quot;| १९८१
| rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| [[लेट एल-४१०एम टर्बोलेट]]
|-
| [[लिसुनोव्ह ली-२]]
| ८
| १९४९
| १९५७
|
|-
| [[साब ३४०बी]]
| २
| २००८
| २०१०
| सेंट्रल कनेक्ट एअरलाईन्सद्वारे संचलित.
|-
| [[सारो क्लाउड]]
| १
| १९३५
| १९३८
|
|-
| [[सावोईया-मार्शेट्टी एस.७३]]
| ६
| १९३७
| १९४०
|
|-
| [[तुपोलेव्ह तू-१०४]]
| ६
| १९५७
| १९७३
|
|-
| [[तुपोलेव्ह तू-१२४]]
| ३
| १९६४
| १९७२
|
|-
| [[तुपोलेव्ह तू-१३४]]
| १४
| १९७१
| १९९७
|
|-
| [[तुपोलेव्ह तू-१५४]]
| ७
| १९८८
| १९९९
|
|-
| [[याकोवलेव्ह याक-४०]]
| ५
| १९७४
| १९९२
|
|}

==बाह्य दुवे==
{{commons|Czech Airlines|चेक एरलाइन्स}}
*[http://czechairlines.com/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510032205/http://www.czechairlines.com/ |date=2012-05-10 }}

{{स्कायटीम}}

[[वर्ग:चेक प्रजासत्ताकमधील विमानवाहतूक कंपन्या]]
[[वर्ग:विमानवाहतूक कंपन्या]]
[[वर्ग:स्कायटीम]]
[[वर्ग:इ.स. १९२३ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>nbh7gpzld99wbrgrsx5j28b3yeoccb9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>स्टार प्रवाह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59039</id>
    <revision>
      <id>2686720</id>
      <parentid>2686656</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T06:05:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Khirid Harshad</username>
        <id>138639</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-31907-74|~2026-31907-74]] ([[User talk:~2026-31907-74|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले.</comment>
      <origin>2686233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30521" sha1="47n87yzj5h699yifjtxorw8ai6gg69k" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी
|नाव             = स्टार प्रवाह
|चित्र             = Star Pravah 2023.png
|चित्रसाईज         = 
|चित्र_माहिती        = 
|चित्र२            = 
|सुरुवात           = २४ नोव्हेंबर २००८
|चित्र स्वरूप        = 
|शेवटचे_प्रसारण      = 
|चित्र_प्रकार         = 
|प्रेक्षक_संख्या       = 
|प्रेक्षक_संख्या_सध्या   = 
|प्रेक्षक_संख्या_माहिती  = 
|नेटवर्क           = स्टार इंडिया
|मालक           = [[डिझ्नी स्टार]]
|ब्रीदवाक्य          = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह
|देश             = [[भारत]]
|प्रसारण क्षेत्र        = [[भारत]]
|मुख्यालय          = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|जुने नाव          = 
|बदललेले नाव       = 
|भगिनी वाहिनी       = [[प्रवाह पिक्चर]]
|प्रसारण वेळ         = दुपारी १ ते ३.३० आणि संध्या. ६.३० ते रात्री १२ (प्राइम टाइम)
|संकेतस्थळ          ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर
}}

'''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात.

==इतिहास==
स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला &quot;स्वप्नांना पंख नवे&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी &quot;आता थांबायचं नाय&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी &quot;मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!&quot; या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले.

==पुरस्कार व सोहळे==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव
|-
|२०१४-२०१८
|''येरे येरे''
|-
|२०१६
|''स्टार प्रवाह रत्न''
|-
|२०२१-चालू
|''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]''
|-
|२०२१-चालू
|''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव''
|-
|२०२२
|''स्टार प्रवाह धुमधडाका''
|-
|२०२३-चालू
|''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी''
|}

==प्रसारित कार्यक्रम==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
! रूपांतरण
|-
| ७ जुलै २०२५
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
|
|-
| १५ सप्टेंबर २०२५
| लपंडाव
| दुपारी १.४५ वाजता
|
|-
| १९ जानेवारी २०२६
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|
|-
| १४ फेब्रुवारी २०२२
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी ३ वाजता
| हिंदी मालिका सुहानी सी एक लडकी
|-
| १५ डिसेंबर २०२५
| वचन दिले तू मला
| संध्या. ६.३० वाजता
| बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी.
|-
| १६ डिसेंबर २०२४
| लग्नानंतर होईलच प्रेम
| संध्या. ७ वाजता
| तमिळ मालिका इरामना रोजावे २
|-
| ५ जानेवारी २०२६
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|
|-
| १५ जून २०२६
| सुना येती घरा
| संध्या. ७.३० वाजता
| तमिळ मालिका पांडेयन स्टोर २
|-
| २३ डिसेंबर २०२४
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
| हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]]
|-
| ५ डिसेंबर २०२२
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
| तमिळ मालिका रोजा
|-
| १ जून २०२६
| पाठराखीण
| रात्री ९ वाजता
| हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई
|-
| ३० मार्च २०२६
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
| हिंदी मालिका बंदिनी
|-
| २७ एप्रिल २०२६
| बाई तुझा आशीर्वाद
| रात्री १० वाजता
| तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई
|-
| १८ मार्च २०२४
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.४५ वाजता
| हिंदी मालिका कहानी घर घर की
|-
| २७ मे २०२४
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११.३० वाजता
|
|}

==जुन्या मालिका==
# [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]]
# [[अग्निहोत्र २]]
# [[अबोली (मालिका)|अबोली]]
# [[आई कुठे काय करते!]]
# [[कुन्या राजाची गं तू राणी]]
# [[छत्रीवाली]]
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]]
# [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]]
# [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]]
# [[तुझेच मी गीत गात आहे]]
# [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]]
# [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]]
# [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]]
# [[नकळत सारे घडले]]
# [[पिंकीचा विजय असो!]]
# [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]]
# [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]]
# [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]]
# [[फुलाला सुगंध मातीचा]]
# [[मन उधाण वाऱ्याचे]]
# [[मुलगी झाली हो]]
# [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]]
# [[रंग माझा वेगळा]]
# [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]]
# [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]]
# [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]]
# [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]]
# [[लेक माझी लाडकी]]
# [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]]
# [[स्वप्नांच्या पलिकडले]]
# [[सहकुटुंब सहपरिवार]]
# [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]]
# [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]]
# [[सांग तू आहेस का?]]
# [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]]
# आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत!
# कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
# काजळमाया
# उदे गं अंबे
# जे३ जंक्शन
# गोष्ट एका लग्नाची
# गोष्ट एका कॉलेजची
# गोष्ट एका आनंदीची
# गोष्ट एका जप्तीची
# कुकुचकू
# असे का घडले?
# जिवलगा
# जीवलगा
# चारचौघी
# कुलस्वामिनी
# कुळ स्वामिनी
# दार उघडा ना गडे
# अंतरपाट
# वचन दिले तू मला
# कशाला उद्याची बात
# ओळख - ध्यास स्वप्नांचा
# झुंज
# बंध रेशमाचे
# दोन किनारे दोघी आपण
# तुजवीण सख्या रे
# धर्मकन्या
# सुवासिनी
# अनोळखी दिशा
# मांडला दोन घडीचा डाव
# लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती
# पंचनामा
# माधुरी मिडलक्लास
# मानसीचा चित्रकार तो
# मन धागा धागा जोडते नवा
# आम्ही दोघे राजा राणी
# आराधना
# आंबट गोड
# अरे वेड्या मना
# बे दुणे दहा
# प्रीती परी तुजवरी
# रुंजी
# लगोरी - मैत्री रिटर्न्स
# जयोस्तुते
# येक नंबर
# तू जिवाला गुंतवावे
# तुमचं आमचं सेम असतं
# छोटी मालकीण
# दुहेरी
# नकुशी तरीही हवीहवीशी
# नशीबवान
# गं सहाजणी
# गोठ
# ललित २०५
# साथ दे तू मला
# साता जल्माच्या गाठी
# शतदा प्रेम करावे
# तुझ्या इश्काचा नादखुळा
# वैजू नंबर १
# नवे लक्ष्य
# प्रेमा तुझा रंग कसा
# प्रेमा तुझा रंग कसा २
# स्पेशल ५
# जय देवा श्री गणेशा
# दख्खनचा राजा जोतिबा
# श्री गुरुदेव दत्त
# विठू माऊली
# जय भवानी जय शिवाजी

===अनुवादित मालिका===
# ५ स्टार किचन
# देवांचे देव महादेव
# महाभारत
# श्री गणेश
# [[रामायण (मालिका)|रामायण]]
# [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]]

==कथाबाह्य कार्यक्रम==
# [[आता होऊ दे धिंगाणा]]
# [[भांडा सौख्य भरे]]
# [[मी होणार सुपरस्टार]]
# शिट्टी वाजली रे
# आता होऊन जाऊ द्या
# आम्ही ट्रॅव्हलकर
# कॉमेडी बिमेडी
# ढाबळ एक तास टाइमपास
# ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला
# एक टप्पा आऊट
# जोडी जमली रे
# जस्ट डान्स
# किचनची सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा नच बलिये
# मंडळ भारी आहे
# नांदा सौख्य भरे
# पोटोबा प्रसन्न
# स्टार दरबार
# सून सासू सून
# सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी
# विकता का उत्तर?
# विसावा - एक घर मनासारखं
# झेप

==टीआरपी==
२०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!rowspan=&quot;2&quot; | आठवडा आणि वर्ष
!colspan=&quot;6&quot; | BARC AMAs
|-
!मेगा सिटी
!क्रमांक
!हिंदी भाषिक मार्केट
!क्रमांक
!भारत
!क्रमांक
|-
|आठवडा ३७, २०२१
|rowspan=&quot;23&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1539.19
|5
|1556.26
|10
|-
|आठवडा ३८, २०२१
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.06
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२१
|1517.06
|10
|-
|आठवडा ४६, २०२१
|1576.53
|5
|1601.66
|8
|-
|आठवडा ४७, २०२१
|1546.27
|5
|1568.70
|8
|-
|आठवडा ४८, २०२१
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.46
|10
|-
|आठवडा ४९, २०२१
|1552.12
|10
|-
|आठवडा १, २०२२
|1617.21
|10
|-
|आठवडा २, २०२२
|1534.71
|10
|-
|आठवडा ३, २०२२
|1513
|10
|-
|आठवडा ९, २०२२
|1471.21
|5
|1495.43
|8
|-
|आठवडा १०, २०२२
|1471.95
|5
|1497.25
|8
|-
|आठवडा ११, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1482.54
|9
|-
|आठवडा १२, २०२२
|1492.23
|10
|-
|आठवडा १३, २०२२
|1442.28
|10
|-
|आठवडा १४, २०२२
|1487.64
|5
|1517.08
|8
|-
|आठवडा १५, २०२२
|1341.36
|5
|1363.42
|8
|-
|आठवडा १६, २०२२
|1406.77
|5
|1424.58
|9
|-
|आठवडा १७, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1416.39
|9
|-
|आठवडा १९, २०२२
|1350.4
|10
|-
|आठवडा २१, २०२२
|1381.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२२
|1480.72
|5
|1507.05
|8
|-
|आठवडा २३, २०२२
|1381.56
|5
|1405.59
|9
|-
|आठवडा २४, २०२२
|291.28
|5
|1474.45
|5
|1504.76
|9
|-
|आठवडा २५, २०२२
|287.99
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २८, २०२२
|rowspan=&quot;9&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1532.94
|9
|-
|आठवडा २९, २०२२
|1504.15
|8
|-
|आठवडा ३०, २०२२
|1440.66
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२२
|1514.69
|9
|-
|आठवडा ३२, २०२२
|1500.53
|5
|1523.61
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२२
|1565.54
|5
|1593.55
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२२
|1584.93
|5
|1609.75
|7
|-
|आठवडा ३५, २०२२
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1429.83
|10
|-
|आठवडा ३७, २०२२
|1626.5
|4
|1649.99
|6
|-
|आठवडा ३८, २०२२
|280.84
|5
|1565.88
|4
|1587.26
|6
|-
|आठवडा ३९, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1487.64
|5
|1509.02
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२२
|1550.58
|5
|1575.49
|7
|-
|आठवडा ४१, २०२२
|281.01
|5
|1572.55
|5
|1599.75
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२२
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1595.63
|5
|1616.71
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२२
|1562.95
|5
|1585.67
|7
|-
|आठवडा ४४, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1667.66
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२२
|1669.9
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२२
|293.21
|5
|1639.66
|5
|1660.83
|7
|-
|आठवडा ४७, २०२२
|288.15
|5
|1640.03
|5
|1662.68
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२२
|286.02
|5
|1651.62
|5
|1675.98
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२२
|284.08
|5
|1616.36
|5
|1643.6
|7
|-
|आठवडा ५०, २०२२
|298.07
|5
|1602
|5
|1627.25
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.69
|5
|1559
|8
|-
|आठवडा ५२, २०२२
|1585.68
|5
|1610.02
|8
|-
|आठवडा १, २०२३
|276.4
|5
|1596.73
|5
|1619.82
|7
|-
|आठवडा २, २०२३
|292.83
|4
|1624.55
|5
|1644.4
|7
|-
|आठवडा ३, २०२३
|314.32
|4
|1711.93
|5
|1732.54
|7
|-
|आठवडा ४, २०२३
|307.1
|4
|1630.69
|5
|1648.57
|7
|-
|आठवडा ५, २०२३
|303.49
|4
|1627.73
|5
|1646.8
|7
|-
|आठवडा ६, २०२३
|292.82
|4
|1603.74
|5
|1625.13
|7
|-
|आठवडा ७, २०२३
|298.62
|4
|1646.78
|5
|1672.17
|7
|-
|आठवडा ८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1222.15
|5
|1246.77
|8
|-
|आठवडा ९, २०२३
|290.3
|4
|1617.14
|4
|1638.73
|7
|-
|आठवडा १०, २०२३
|284.31
|5
|1583.58
|5
|1602.8
|8
|-
|आठवडा ११, २०२३
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.32
|5
|1583.43
|8
|-
|आठवडा १२, २०२३
|1586.79
|4
|1601.86
|7
|-
|आठवडा १३, २०२३
|1511.79
|4
|1526.8
|7
|-
|आठवडा १४, २०२३
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1404.25
|9
|-
|आठवडा २०, २०२३
|1379.8
|10
|-
|आठवडा २१, २०२३
|1336.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२३
|1432.9
|5
|1455.53
|9
|-
|आठवडा २३, २०२३
|286.07
|5
|1450.61
|5
|1475.28
|9
|-
|आठवडा २४, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1391.97
|5
|1413.13
|9
|-
|आठवडा २५, २०२३
|297.47
|5
|1508.04
|5
|1529.61
|8
|-
|आठवडा २६, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1508.18
|10
|-
|आठवडा २७, २०२३
|311.63
|5
|1586.14
|9
|-
|आठवडा २८, २०२३
|305.63
|5
|1576.27
|9
|-
|आठवडा २९, २०२३
|305.11
|4
|1604.36
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२३
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1538.86
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२३
|1590.24
|10
|-
|आठवडा ३२, २०२३
|300.09
|4
|1560.37
|10
|-
|आठवडा ३३, २०२३
|312.78
|4
|1645.59
|5
|1666.5
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२३
|359.56
|2
|1773.39
|3
|1793.95
|5
|-
|आठवडा ३५, २०२३
|319.48
|3
|1637.29
|5
|1656.78
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२३
|342.24
|2
|1726.76
|4
|1749.07
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२३
|326.07
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1643.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1493.7
|10
|-
|आठवडा ३९, २०२३
|315.15
|5
|1606.96
|5
|1628.03
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२३
|371.71
|4
|1845.97
|3
|1868.71
|5
|-
|आठवडा ४१, २०२३
|354.49
|5
|1746.04
|4
|1765.6
|7
|-
|आठवडा ४२, २०२३
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1728.18
|4
|1748.5
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२३
|1688.71
|5
|1709.19
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२३
|1688.53
|5
|1709
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२३
|1688.86
|5
|1709.35
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२३
|314.47
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.99
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२३
|334.4
|5
|1761.59
|4
|1782.84
|6
|-
|आठवडा ४८, २०२३
|340.02
|5
|1774.83
|3
|1797.74
|5
|-
|आठवडा ४९, २०२३
|330.75
|3
|1733.14
|4
|1753.03
|6
|-
|आठवडा ५०, २०२३
|345.59
|4
|1748.28
|4
|1773.41
|6
|-
|आठवडा ५१, २०२३
|350.51
|4
|1787.22
|4
|1812.24
|6
|-
|आठवडा ५२, २०२३
|334.81
|4
|1720.19
|5
|1743.27
|7
|-
|आठवडा १, २०२४
|331.16
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1752.61
|8
|-
|आठवडा २, २०२४
|328.3
|4
|1692.61
|5
|1717.1
|8
|-
|आठवडा ३, २०२४
|335.95
|4
|1701.59
|4
|1727.75
|7
|-
|आठवडा ४, २०२४
|313.03
|4
|1595.58
|5
|1619.65
|7
|-
|आठवडा ५, २०२४
|324.83
|4
|1639.19
|4
|1663.48
|7
|-
|आठवडा ६, २०२४
|340.76
|4
|1699.56
|3
|1729.21
|5
|-
|आठवडा ७, २०२४
|335.94
|4
|1669.05
|3
|1697.39
|5
|-
|आठवडा ८, २०२४
|330.64
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1616.1
|7
|-
|आठवडा ९, २०२४
|328.81
|4
|1588.34
|5
|1609.17
|8
|-
|आठवडा १०, २०२४
|340.62
|4
|1674.46
|3
|1700.32
|5
|-
|आठवडा ११, २०२४
|362.68
|3
|1764.45
|3
|1793.48
|5
|-
|आठवडा १२, २०२४
|'''391.66'''
|1
|'''1917.04'''
|3
|'''1944.9'''
|5
|-
|आठवडा १३, २०२४
|343.27
|4
|1720.83
|5
|1745.54
|7
|-
|आठवडा १४, २०२४
|333.75
|4
|1678.56
|5
|1701.37
|7
|-
|आठवडा १५, २०२४
|324.31
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1661.26
|8
|-
|आठवडा १६, २०२४
|300.91
|4
|1466.09
|9
|-
|आठवडा १७, २०२४
|329.14
|4
|1473.76
|5
|1497.09
|8
|-
|आठवडा १८, २०२४
|313.84
|4
|1475.98
|5
|1503.38
|8
|-
|आठवडा १९, २०२४
|308.96
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1480.3
|8
|-
|आठवडा २०, २०२४
|290.19
|4
|1355.01
|10
|-
|आठवडा २१, २०२४
|303.99
|4
|1445.34
|9
|-
|आठवडा २२, २०२४
|310.75
|3
|1571.52
|5
|1599.8
|7
|-
|आठवडा २३, २०२४
|313.07
|3
|1467.74
|5
|1491.59
|7
|-
|आठवडा २४, २०२४
|331.61
|3
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1518.06
|9
|-
|आठवडा २५, २०२४
|318.92
|4
|1513.29
|5
|1534.75
|8
|-
|आठवडा २६, २०२४
|319.09
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1524.55
|10
|-
|आठवडा २७, २०२४
|313.37
|3
|1514.53
|9
|-
|आठवडा २८, २०२४
|318.09
|3
|1491.43
|5
|1518.17
|8
|-
|आठवडा २९, २०२४
|325
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1577.98
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२४
|335.81
|4
|1602.54
|9
|-
|आठवडा ३१, २०२४
|343.55
|3
|1689.2
|5
|1711.82
|7
|-
|आठवडा ३२, २०२४
|329.03
|4
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1621.83
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२४
|310.4
|4
|1549.35
|9
|-
|आठवडा ३४, २०२४
|296.72
|5
|1498.66
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२४
|307.97
|5
|1681.19
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२४
|356.7
|3
|1797.18
|4
|1838.66
|6
|-
|आठवडा ३७, २०२४
|310
|5
|1611.89
|5
|1651.56
|8
|-
|आठवडा ३८, २०२४
|318.17
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1715.5
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२४
|313.2
|5
|1661.08
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२४
|307.53
|5
|1604.69
|8
|-
|आठवडा ४१, २०२४
|305.13
|5
|1589.28
|5
|1628.91
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.83
|5
|1595.94
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२४
|326.61
|4
|1675.11
|4
|1710.53
|6
|-
|आठवडा ४४, २०२४
|302.04
|4
|1605.42
|5
|1640.45
|7
|-
|आठवडा ४५, २०२४
|313.14
|4
|1632.44
|5
|1673.37
|7
|-
|आठवडा ४६, २०२४
|307.54
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1660.51
|6
|-
|आठवडा ४७, २०२४
|329.8
|5
|1646.53
|4
|1679.54
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२४
|325.14
|5
|1615.88
|4
|1661.67
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२४
|339.07
|4
|1642.63
|5
|1686.13
|8
|-
|आठवडा ५०, २०२४
|320.93
|4
|1587.81
|5
|1634.79
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२४
|326
|5
|1628.15
|5
|1672.89
|7
|-
|आठवडा ५२, २०२४
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1572
|5
|1610.61
|7
|-
|आठवडा ५३, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1626.97
|8
|-
|आठवडा १, २०२५
|317.92
|5
|1550.38
|5
|1600.06
|7
|-
|आठवडा २, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1594.55
|9
|-
|आठवडा ३, २०२५
|1577.74
|8
|-
|आठवडा ४, २०२५
|307.77
|4
|1537.47
|9
|-
|आठवडा ५, २०२५
|292.2
|5
|1496.48
|9
|-
|आठवडा ६, २०२५
|328.06
|2
|1708.35
|4
|1757.59
|6
|-
|आठवडा ७, २०२५
|318.97
|5
|1629.34
|5
|1665.16
|7
|-
|आठवडा ८, २०२५
|293.83
|5
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1579.06
|8
|-
|आठवडा ९, २०२५
|305.16
|5
|1661.1
|9
|-
|आठवडा १०, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1578.58
|9
|-
|आठवडा ११, २०२५
|334.98
|4
|1678.36
|5
|1717.9
|7
|-
|आठवडा १२, २०२५
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;12&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.6
|9
|-
|आठवडा १३, २०२५
|1557.77
|9
|-
|आठवडा १४, २०२५
|1566.95
|9
|-
|आठवडा १६, २०२५
|1414.68
|10
|-
|आठवडा १९, २०२५
|259.48
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २२, २०२५
|287.04
|5
|-
|आठवडा २३, २०२५
|317.38
|5
|1535.46
|10
|-
|आठवडा २४, २०२५
|296.19
|5
|1506.47
|10
|-
|आठवडा २५, २०२५
|295.05
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २७, २०२५
|310.54
|5
|1512.98
|10
|-
|आठवडा २८, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1509.22
|10
|-
|आठवडा २९, २०२५
|1522.89
|10
|-
|आठवडा ३०, २०२५
|320.26
|5
|1590.29
|5
|1646.37
|8
|-
|आठवडा ३१, २०२५
|307.31
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1586.19
|8
|-
|आठवडा ३२, २०२५
|329.73
|3
|1591.22
|5
|1658.19
|8
|-
|आठवडा ३३, २०२५
|292.68
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.1
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२५
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.73
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२५
|1543.83
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२५
|1633.16
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२५
|291.62
|5
|1606.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२५
|rowspan=&quot;16&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1571.52
|5
|1627.19
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२५
|1561.74
|5
|1624.6
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२५
|1630.86
|4
|1693.01
|6
|-
|आठवडा ४१, २०२५
|1613.67
|4
|1670.28
|6
|-
|आठवडा ४२, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.91
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२५
|1521.48
|5
|1576.6
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२५
|rowspan=&quot;10&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1503.83
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२५
|1486.77
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२५
|1487.1
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२५
|1494.08
|9
|-
|आठवडा ४८, २०२५
|1455.08
|9
|-
|आठवडा ४९, २०२५
|1419.06
|9
|-
|आठवडा ५०, २०२५
|1408.11
|8
|-
|आठवडा ५१, २०२५
|1456.51
|9
|-
|आठवडा ३, २०२६
|1352.26
|10
|-
|आठवडा ५, २०२६
|1283.81
|10
|}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]]
[[वर्ग:स्टार प्रवाह]]</text>
      <sha1>47n87yzj5h699yifjtxorw8ai6gg69k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पाथरी विधानसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68509</id>
    <revision>
      <id>2686708</id>
      <parentid>2583121</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T01:51:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32265-38</username>
        <id>183664</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ हे वास्तव आहे</comment>
      <origin>2686708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7685" sha1="bzhhjpg5rn62r8hhdu4v7a5ejtfoerv" xml:space="preserve">'''पाथरी विधानसभा मतदारसंघ - ९८''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार पाथरी मतदारसंघात [[परभणी जिल्हा|परभणी जिल्ह्यातील]] १. पाथरी, २. मानवत आणि ३. सोनपेठ ही तालुके आणि ४. परभणी तालुक्यातील पेडगांव, सिंगणापूर आणि दैठाणा ही महसूल मंडळे यांचा समावेश होतो. पाथरी हा विधानसभा मतदारसंघ [[परभणी लोकसभा मतदारसंघ|परभणी लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary &amp; Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाचे राजेश उत्तमराव विटेकर हे पाथरी विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== आमदार ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!वर्ष
!आमदार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
|-
|[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]]
| [[सुरेश अंबादासराव वरपुडकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
|[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]]
| मोहन माधवराव फड
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
|[[अपक्ष]]
|-
|[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]]
| [[मीरा कल्याणराव रेंगे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
|[[शिवसेना]]
|}

== निवडणूक निकाल ==
{|class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot;
! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]]
|-
!colspan=3|पाथरी
|-
|-
!उमेदवार
!पक्ष
!मत
|-
|[[मीरा कल्याणराव रेंगे]]
|[[शिवसेना]] 
|८९,०५६
|-
|[[अब्दुल्ला खाल दुराणी ए. लतीफखान दुराणी]]
|[[राष्ट्रवादी]]
|७८,०३१
|-
| [[विश्वनाथ मनोहर थोरे]]
|[[राष्ट्रीय समाज पक्ष|रासप]]
|६,४७५
|-
| सैफोद्दीन सरफराजोद्दीन फरोकी
|[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]]
|३,८२७
|-
| शेख बुधान शेख गुलाब अतर
|[[अपक्ष]]
|३,५२५
|-
| बंडू तथा धम्मपाल रामभाऊ सोनटक्के
|[[भारीप बहुजन महासंघ|भाबम]]
|३,०९९
|-
| सुरेश रामराव जाधव
|[[अपक्ष]]
|१,४१०
|-
| शकुंतला तथा राजमती शिवाजी रोडगे
|[[अपक्ष]]
|१,१५०
|-
| आत्माराम नऱ्होजी रानहेर
|[[अपक्ष]]
|१,०८४
|-
| गोविंद रामराव देशमुख
|[[अपक्ष]]
|८९१
|-
| नारायण तुकाराम चव्हाण
|[[अपक्ष]]
|८५९
|-
| नागराव बंसी घुंबरे पाटील
|[[अपक्ष]]
|६९५
|-
| तुकाराम धोंडीबा रुमाले
|[[प्रबुद्ध रिपब्लिकन पार्टी|प्ररिप]]
|६१६
|-
| दिलीप मरीबा ढवळे
|[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया|रिपाई (लो)]]
|५५७
|-
| शेशीकलाबाई योगाजी सावंत
|[[आंबेडकर नॅशनल काँग्रेस|आंनॅकॉं]]
|४३३
|-
| प्रल्हाद अण्णासाहेब आहेरकर
|[[अपक्ष]]
|४०७
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{महाराष्ट्र विधानसभा}}
== बाह्य दुवे ==
*{{भारतीय निवडणूक आयोग विधानसभा||S13/partycomp183.htm}}

{{विस्तार}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:परभणी जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:परभणी लोकसभा मतदारसंघ]]</text>
      <sha1>bzhhjpg5rn62r8hhdu4v7a5ejtfoerv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मराठा घराणी व राज्ये</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69054</id>
    <revision>
      <id>2686688</id>
      <parentid>2685088</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T16:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AkT08</username>
        <id>183648</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ठळक मराठा राजघराणी */</comment>
      <origin>2686688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12185" sha1="dmn3oruxsqeggslbcc48r8mc4ji4nn2" xml:space="preserve">{{संदर्भहीन लेख}}
{{लेख उल्लेखनीयता}}

== ठळक मराठा राजघराणी ==

*'''[[सातवाहन]] -''' [[पैठण|प्रतिष्ठान]] (पैठण)

* '''[[कदम]]''' - [[राजगड]] तसेच तुळजापूर-कदम पाटील, गिरवी,(फलटण)  हिंगणगाव बु. (शहाजी- पिराजी) .[[वलीगंडापुरम]] सध्याच्या [[तमिळनाडू]] राज्यात
* '''[[बांडे]] -''' [[अळकुटी]]
* '''[[बाबर]]-''' किकली [[वाई]] 
* '''[[राष्ट्रकुट कुळ]]''' - प्राचीन महाराष्ट्रातील राज्यकर्त्यांचा वंश
* '''[[चाळुक्य।साळुंखे।सोळंके कुळ]]''' - प्राचीन महाराष्ट्रातील आणखी एक राजवंश (रणनवरे)
* '''[[भोसले]] -'''  [[कोल्हापूर]], [[सातारा]], [[नागपूर]], [[अक्कलकोट]], [[भुईंज]], [[सावंतवाडी]], [[किनई]] , [[देऊर]], [[हिंगणी]] &lt;nowiki/&gt;जिंतूर, पिलीव(महाराष्ट्र).सध्याच्या तामिळनाडूमधील  [[तंजावर]]
* '''डेंगळे'''  - निमगावजाळी,संगमनेर (जि.अहमदनगर) 
* '''[[हांडे]] -''' [[ उंब्रज]] पुणे मध्ये
* '''[[कदम बांडे]] -''' [[अळकुटी]] पारनेर मद्धे
* '''[[पवार]] (पोवार) -''' महाराष्ट्र व मध्य प्रदेशांतील [[देवास संस्थान]], [[धार संस्थान]] आणि [[छत्तरपूर]] जिथे पाणी तेथे वंश असा आशय बाळगणारा वंश 
* '''[[भोईटे]] -''' [[तडवळे संमत वाघोली]], [[वाघोली]], [[हिंगणगाव]], [[आरडगाव]] (महाराष्ट्र).
* '''[[महाडीक]] -''' तारळे(सातारा जिल्हा), नागपूर, कोल्हापूर(महाराष्ट्र), कर्नाटक.
* '''[[माने]] -'''  [[रहिमतपूर]] आणि [[म्हसवड]]  (सातारा जिल्हा)(सावर्डे तासगाव सांगली ) (महाराष्ट्र). 
* '''सरदार हैबतराव शिळीमकर (देशमुख घराणे )-''' गुंजन खोरे भोर राजगड परिसर (महाराष्ट्र)   
*'''[[घाटगे उर्फ घाडगे]] -''' (काळमुख -राष्ट्रकुट वंश),बूध,राजापूर ,डिस्कल , मलवडी  ,ललगुण ,निमसोड ता.खटाव ,रायगाव ,कोळ,(कराड भाग ),खटाव मान काही भागात केंजळगड  (सातारा जिल्हा), कुमठे(जिल्हा सागली) कागल (कोल्हापूर जिल्हा ) (महाराष्ट्र, कर्नाटक).
* '''[[मोरे]] -''' (मौर्यखंड), जावळी, रायगड किल्ल्याचा परिसर, खटाव (सातारा जिल्हा) या गावाजवळचा वर्धनगड (महाराष्ट्र).
* '''[[मोहिते]] -''' [[तळबीड]][[जालना|,गोवेे(सातारा) येेेथील 'मोहिते इनामदार]]' घराणे,[[चौहान]]
* '''[[शिर्के]] -''' कोकण, श्रीरंगपूर, (महाराष्ट्)
* '''शिवले -''' वढू बुद्रुक व तुळापूर महाराष्ट्र. संभाजी महाराजांची समाधी
* '''[[शिंदे]] -'''  कण्हेरगड, जखणगाव (खटाव), [[वाई]] येथील जांब, वेळे आणि आखाड (सातारा, रत्‍नागिरी-चिपळूण,दासपाती परिसर),मळणगाव  (सांगली), आरवडे (सांगली) , महाराष्ट्र आणि [[ग्वाल्हेर]] बीड 
* '''[[सावंत]] -''' सावंतवाडी, (कोकण विभाग महाराष्ट्र आणि गोवा राज्य)
* '''[[गायकवाड (थोपटे)]]  -''' [[राजगड]], [[सासवड]], [[पुरंदर]], [[भोर]],  [[नीरा]], [[नेतवड]] (शिवनेरी जुन्नर जवळ),[[चांदखेड]], मुंढवा, कोल्हापूर, कतगुण, आरळे, पन्हाळा, कौलाने(महाराष्ट्र) आणि [[बडोदे]] (गुजरात).
* '''शेलार/ [[शिलाहार]] -''' यांचे कोल्हापूर व कोकण (महाराष्ट्र).
* '''[[जगताप]] -''' सासवड, बारामती(ढाकळे-पांढरे), शिरुर, सातारा, पिं.चिं नखाते, पुणे, महाराष्ट्र.भरतपूर मूळ गादी.
* '''[[जाधव]] -''' [[सिंदखेड राजा]], [[विदर्भ]], [[उंब्रज]], [[सासवड]], [[सातारा]] येथील भुईंज,निनाम,अतीत,[[परिचे]] ,[[साताऱ्याच्या उत्तरेस सहा कोसावर असलेले गोवे गाव]] तसेच कोकणातील रत्‍नागिरी चिपळूण तालुक्यातील कुुंभार्लिचेे जाधव संगमेश्वर तालुक्यातील जाधव घराणी खेड ताालुक्यातील( ऐनवरेकर जाधव) दापोलीतील जाधव घराणी तसेच महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्रा बाहेर उदरनिर्वाहा साठी पसरलेली जाधव राजे जाधव जाधव राव घराणी
* '''[[ढमढेरे]] -''' तळेगाव ढमढेरे, (महाराष्ट्र)
* '''तनपुरे - देसाई (देशमुख)''' घराणे हे घराणे प्रतिष्ठित मराठा घराणे असून या घराण्याचा [[देवगिरीचे यादव]] राजघराण्याशी संबंध आहे. - वरकटणे, तालुका करमाळा हे तनपुरे - देसाई (देशमुख) सरदारांचे वतन होते. येथे त्यांची सुमारे ३६ एकरात पसरलेली गढी आहे. आसपासच्या गावांचा महसूल व कारभार येथून चालवला जात असे. घराण्याचे मूळ गाव परांडा तालुक्यातील खानापूर होते, येथूनच त्यांचा महाराष्ट्रात विस्तार झाला. या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी वरकटणे ही मुख्य शाखा आहे. एक शाखा सोलापूर, दुसरी शाखा खानापूरमध्ये आहे.
* '''[[थोरात]] -''' कोल्हापूर, सांगली - बहे, सातारा, पुणे - वाळकी, निमगाव म्हाळुंगी , हिंगणगाव, मलठण, वाघाळे-वरूडे, पिंपळगाव, खुटबाव, अहमदनगर, सोलापूर, अमरावती
* '''राजेतौर -'''कुंतलवंशीय पांडवातील अर्जुनाचे वंशज आणि साडेबावीस गावे गोदावरी नदीच्या काठी जहागिरदार जिल्हा जालना आणि बीड यांच्या सीमेवर

* '''[[घोरपडे]], [[राजे घोरपडे]] -''' [[मुधोळ]], (महाराष्ट्र, कर्नाटक).
* [[घर्गे-देसाई (देशमुख) शिरोळ|'''घर्गे-देसाई (देशमुख)''' शिरोळ]] आणि निमसोद - महाभारतातील यशोवर्धन राजाचे वंशज
* '''परिहार-(पऱ्हाड) -''' साडे बारा गावे (वंश सूर्यवंश) गोदरी, अंचरवाडी, भालगाव, पिंप्री, डिग्रस बु, यवता, माळशेंबा
* '''[[फरगडे कुळ]] -''' यमाजी फरगडे मूळ पुरूष, पेमगिरी किल्ला, निमगाव पागा प्रदेश, संगमनेर
* '''काटकर घराणे -''' [[वडजल]], [[नरवणे]], [[कुकुडवाड]] ता.माण, जि. सातारा
* '''काळे-देशमुख घराणे -''' [[राशिन|राशीन]], ता.कर्जत, जि.नगर.

== मराठा राज्ये ==
ब्रिटिशांच्या भारतातील आगमनापूर्वी भारताच्या दक्षिण भागात मराठ्यांचे राज्य होते. त्यामुळे जेव्हा देशावर ब्रिटिश सत्ता आली तेव्हा भारताच्या मोठ्या भूभागावर अनेक मराठी राजांची राज्ये व मराठी सरदारांची संस्थाने होती.

मराठी साम्राज्यातील प्रमुख प्रांत/राज्य, प्रदेश:
[[Image:Raigad.JPG|right|thumb|250px|[[रायगडचा किल्ला]]. ही [[मराठा साम्राज्याची]]  सतराव्या शतकापर्यंत राजधानी होती तिचे अवशेष.]]
* [[अक्कलकोट]]
* [[इचलकरंजी]]
* [[इंदूर]]
* [[औंध संस्थान|औंध]]
* [[कुरुंदवाड]]
* [[कोल्हापूर]]
* [[ग्वाल्हेर]]
* [[जत]]
* [[जव्हार]]
* [[झांशी]]
* [[तंजावर]]
* [[देवास]] (थोरली पाती, धाकटी पाती)
* [[धार]]
* [[नागपूर]]
* [[फलटण]]
* [[बडोदे]]
* [[भोर]]
* [[मुधोळ]]
* [[सांदूर]] - [[कर्नाटक]]
* [[सांगली]]
* [[सातारा]]
* [[सावंतवाडी]]
* [[म्हसवड]] 
* मलवडी
* कागल 
* जावळी

{{मराठा साम्राज्य}}
[[वर्ग:मराठा साम्राज्य]]
[[वर्ग:याद्या]]</text>
      <sha1>dmn3oruxsqeggslbcc48r8mc4ji4nn2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686691</id>
      <parentid>2686688</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T17:05:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AkT08</username>
        <id>183648</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Reverted back</comment>
      <origin>2686691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56930" sha1="p9jgikozfg16ymawnh5mh5vwhw2fv5j" xml:space="preserve">'''मराठा सरदार घराणी व राज्ये''', १७ ते १८वे शतकात [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] विस्तारासाठी व संरक्षणासाठी ज्या [[मराठा]] सरदार घराण्यांनी योगदान दिले, त्या राजघराण्यांची ही यादी आहे. [[मराठा]] ही महाराष्ट्र, कर्नाटक, गुजरात आणि शेजारील राज्यांतील क्षत्रिय वंश आहे. मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकूट, चालुक्य, शिलाहार, कदंब, यादव, होयसाळ अशा भारतातील प्राचीन क्षत्रिय घराणे महाराष्ट्रातून उत्तरेत गेले आहेत

== ठळक मराठा राजघराणी ==

== '''भोसले घराणे''' ==

* '''भोसले घराणे''' हे घराणे मराठा साम्राज्यातील मुख्य व महत्त्वाचे घराणे मानले जाते. [[शिवाजी महाराज]] हे याच घराण्यातील होते. या घराण्याचा [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] स्थापनेपासून ते विस्तारापर्यंत मोलाचा वाटा आहे. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी कोल्हापूरकर भोसले, सातारकर भोसले, नागपूरकर भोसले, अक्कलकोटकर भोसले, तंजावरकर भोसले या प्रमुख शाखा.

== '''घोरपडे घराणे''' ==

* '''घोरपडे घराणे''' हे घराणे भोसले घराण्याची थोरली शाखा असून भोसल्यांचे भाऊबंद आहेत. बहमनी काळात घोरपडीच्या मदतीने कोकणातील किल्ला जिंकल्याने घोरपडे हे आडनाव प्राप्त झाले. हे घराणे आदिलशाहीत प्रमुख सरदारांपैकी एक होते. या घराण्यातील [[बाजी घोरपडे]] याने शहाजी राजांशी दगाफटका केल्याने, याला शिवरायांनी ठार मारले. मराठा साम्राज्याचे सेनापती [[संताजी घोरपडे]] हे याच घराण्यातील होते. या घराण्याला ''ममलकतमदार'', ''हिंदुराव'' व ''अमिर-उल-उमराव'' हे किताब होते. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी कापशीकर घोरपडे, [[मुधोळ संस्थान|मुधोळकर घोरपडे]], सेंदूरकर घोरपडे, दत्तवाडचे घोरपडे आणि गजेन्द्रगडकर घोरपडे या प्रमुख शाखा.

== '''मोहिते घराणे''' ==

* '''(तळबीडकर) मोहिते घराणे''' हे घराणे शिवकाळात स्वराज्यात सामील झाले. सेनापती [[हंबीरराव मोहिते]] व शिवरायांच्या पत्नी सोयराबाई ह्या याच घराण्यातील. या घराण्याला ''हंबीरराव'' हा किताब शिवरायांनी दिला. या‌ घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी [[तळबीड]] ही मुख्य मानली जाते.

== '''कदमबांडे घराणे''' ==

* '''[[कदमबांडे घराणे]]''' हे एक मराठा घराणे आहे. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला गुजरात व खानदेश प्रांतात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे.

== '''शिंदे घराणे''' ==

* [[शिंदे घराणे|'''शिंदे/सिंधिया घराणे''']] '''- वंश -''' [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सूर्यवंश]], '''उपवंश -''' [[शेष वंश|शेष]], '''गोत्र -''' [[वशिष्ठ]] ('''शाखा''' '''-''' [[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]]), '''प्रवर -''' [[वशिष्ठ]]-[[वरुण|मैत्रावरुण]]-[[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]], '''वेद -''' [[यजुर्वेद]], '''उपवेद -''' [[धनुर्वेद]], '''मंत्र -''' [[गायत्री मंत्र]]''', देवक -''' [[मर्यादवेल|मर्यादवेल (समुद्रवेल)]], '''कुळदेवी -''' [[महालक्ष्मी|श्री महालक्ष्मी (कोल्हापूर)]], [[आई जनाई देवी]], '''कुळदैवत -''' [[ज्योतिबा|श्री ज्योतिबा]], '''चिन्ह -''' [[सर्प]] [[नाग|(नाग)]], '''ध्वज -''' [[केशरी]] व [[लाल]], '''उत्पत्ती -''' [[सिंधु देश|सिंधदेश]], '''मुळगाव -''' [[सिंध|अरोर (सिंध)]]''',''' [[कण्हेरखेड़]] ([[महाराष्ट्र]]), '''राजक्षेत्र -''' [[उज्जैन]]; [[ग्वाल्हेर]]; [[दिल्ली]] आदि, '''पदवी-'''[[पाटील|पाटील-ए-हिन्दुस्तान]] ([[महादजी शिंदे|हिन्दुस्तान चा पाटील]]), [[देशमुख]], [[सरकार]], [[राजा|राजे]], [[महाराज]].

शिंदे घराणे अथवा सिंधीया हे मध्य भारतातील [[ग्वाल्हेर]] येथील राज्यकर्ते होत. राज्यकर्ते होण्याअगोदर मराठा साम्राज्याचे मुख्य सरदार घराणे होते. मराठा साम्राज्याच्या विस्तारामध्ये यांनी मोठी कामगीरी बजावली होती. शिन्दे हे मुळचे [[सातारा]] जिल्ह्यातील नीरा नदीच्या काठावरील [[कण्हेरखेड़]] या गावचे पाटील होते. राणोजी शिन्दे हा मूळ कर्ता होता. या शिन्दे घराण्याचे कुलदैवत म्हणजे कोल्हापूर मधील श्री महालक्ष्मी अंक वाडी रत्‍नागिरीचा दक्खनचा राजा श्री जोतिबा.या जोतिबाच्या चैत्र यात्रेमध्ये शिन्दे सरकार यांच्या शासनकाठीला पहिल्या मानाच्या अठरा शासनकाठ्या मध्ये नऊ क्रमांकचा मान आहे.सध्या शिन्दे ग्वाल्हेर याठिकाणी स्थायिक असल्यामुळे त्याची ही मानाची शासनकाठी त्यांच्या वतीने चालवण्याचा मान [[सांगली]] जिल्ह्यातील [[वाळवा]] तालुक्यातील [[करंजवडे]] गावाच्या ग्रामस्थांना शिन्देंनी फार पूर्वीपासून दिला आहे.तशी नोन्द सुद्धा [[सिन्धिया देवस्थान ट्रस्ट]] यांच्याकडे आहे. 

शिंदे घराण्यातील महत्त्वाच्या व्यक्ती 

* [[राणोजी शिंदे]]

* साबाजी शिंदे
* जयाप्पा शिंदे
* [[दत्ताजी शिंदे]]
* [[जनकोजी शिंदे]]
* [[महादजी शिंदे]]
* मानाजी शिंदे
* जयाजीराव शिंदे
* [[माधवराव शिंदे]]
* [[ज्योतिरादित्य शिंदे]]

== '''तनपुरे - देसाई (देशमुख) घराणे''' ==

* तनपुरे - देसाई (देशमुख) घराणे हे घराणे प्रतिष्ठित मराठा घराणे असून या घराण्याचा देवगिरीच्या सेउना यादव राजघराण्याशी संबंध आहे.
* वरकटणे, तालुका करमाळा हे तनपुरे - देसाई (देशमुख) सरदारांचे वतन होते. येथे त्यांची सुमारे ३६ एकरात पसरलेली गढी आहे. सध्या तिची पडझड झालेली आहे. आसपासच्या गावांचा महसूल व कारभार येथून चालवला जात असे.
* घराण्याचे मूळ गाव परांडा तालुक्यातील खानापूर होते, येथूनच त्यांचा महाराष्ट्रात विस्तार झाला. या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी वरकटणे ही मुख्य शाखा आहे. एक शाखा सोलापूर, दुसरी शाखा खानापूरमध्ये आहे.
* तनपुरे - देसाई (देशमुख) हे पंचकुळी मराठा घराणे असून मूळ मराठ्यांच्या प्राचीन ९६ कुळांमधील एक प्रतिष्ठित असे घराणे आहे.

== '''धनुरकर घराणे''' ==

* '''[[धनुरकर शिंदे घराणे]] - वंश -''' [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सुर्यवंश]], '''उपवंश -''' [[नागवंश|शेष]], '''गोत्र -''' [[वशिष्ठ|विशिष्ठ]] ('''शाखा -''' [[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]]), '''प्रवर -''' [[वशिष्ठ]]-[[वरुण|मैत्रावरुण]]-[[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]], '''वेद -''' [[यजुर्वेद]], '''उपवेद -''' [[धनुर्वेद]], '''मंत्र -''' [[गायत्री मंत्र]], '''देवक -''' [[मर्यादवेल|मर्यादवेल (समुद्रवेल)]] व [[धनुष्यबाण]], '''कुळदेवी -''' [[कुलस्वामिनी श्री धनदाई माता|आदि शक्ति धनदाई देवी (महालक्ष्मी)]], '''कुळदेवता -''' [[काळभैरव|श्री काळभैरवः]], '''चिन्ह -''' [[सर्प]] [[नाग|(नाग)]], '''ध्वज -''' [[केशरी]] व [[लाल]], '''उत्पत्ती -''' [[सिंधु देश|सिंधदेश]], '''मुळगाव -''' [[सिंध|अरोर (सिंध)]], [[माउंट अबू|अमीरगढ़ (माउंट अबू)]], '''राजक्षेत्र -''' [[धनुर]], [[नाशिक]], [[तोरणमाळ|तोरणमाळ-अक्रानी]] आदि, '''पदवी''' '''-''' [[पाटील]], [[देशमुख]], [[राजा|रावसाहेब]], [[सरकार]], [[राजा|राजे]] आदि

'''[[धनुरकर शिंदे घराणे]]''' हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]], एक मध्यकालीय [[धनुर]] गावाची क्षत्रिय कुटुंबची शाखा आहे.

धनुरकर शिंदे हे ताप्तीय-[[मराठा]] घराणे खान्देशात &quot;खान्देश&quot; (कान्हदेश) राजकारणत वतनदार होते. नन्तर मराठा हिंदवी साम्राज्यात छत्रपती शाहू महाराजंचे पेशवा बालाजी भट्ट च्यासोबत सैन्यात धनुर्धरांची विशेष तुकडीचे [[सरदार]] होते व त्या काळात [[धनुर]], [[अक्राणी तालुका|अक्रानी]], [[तापी नदी|ताप्ती]] क्षेत्राचि वतनदारी, परगणाचि [[देशमुख|देशमुखी]], गावांची [[पाटील|पाटीलकी]] केली व रावसाहेब, सरकार हे पदवी मिळाली. त्यात गावांचे नाव धनुर, कापडणे, उमरखेड, शीरूड, जोवखेड़ा, बोरकुंड, डोंगरगाव, म्सहावद, मड़काणी, तोरणमाळ, फत्तेपुर, धडगाव, भोंगरा, डोंडवाडा, मोरतलाई, अमळनेर, धरणगांव, रावेर, अशीरगढ़, नेपागाव, बैतूल, मुलताई आदि आहेत. शिंदे-सरकार, शिंदे-देशमुख, शिंदे-पाटील हे आडनाव व ताप्तीय-मराठा हे समाज लिहून या शिंदेवंश चे १२०० घराणे [[खान्देश|खान्देशात]] ([[तापी नदी|ताप्तीक्षेत्र]]) व १५०० घराणे [[दख्खनचे पठार|दख्खनात]] राहत आहेत.

== '''धारचे पवार घराणे''' ==

* '''धारचे पवार घराणे''' मूळचे सुपे येथील शिवपूर्व काळातील हे मराठा घराणे स्वराज्यात व मराठा साम्राज्य मध्ये उदयाला आले.प्राचीन सूर्यवंशी परमार राजघराण्यातील पूर्वज महान चक्रवर्ती सम्राट विक्रमादित्य परमार,चक्रवर्ती सम्राट शालिवाहन परमार, राजा भोज, राजा जगदेवराव परमार, भवानी राजे,राजे साबुसिंह उर्फ सरदार साबाजी पवार, कृष्णाजी राजे, काळोजी राजे, केरोजी राजे, बाबाजी राजे, संभाजी राजे,उदाजीराजे पवार, मानाजी राजे पवार यांनी स्वराज्यात मोलाची कामगिरी बजावली,मराठा साम्राज्यात सेनापती, सेना प्रमुख, सरदार, जहागीरदार, देशमुखी, सरपाटील, मुलकी पाटीलकी, गांव पाटिलकी असलेले 96 कुळी मराठा घराणे पवार हे शिवपूर्व कालीन प्रसिद्ध आणि पराक्रमी घराणे आहे.१८व्या शतकात माळवा प्रांतात मराठा साम्राज्याचा विस्तार करण्यास या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे.धारचे संस्थानिक यशवंतरावराजे यांचा राज्याभिषेक झाला होता.या घराण्याला राजे ''विश्वासराव'' व ''सेनाबारासहस्री'' हे किताब होते. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी सुपेकर पवार, वाघोलीकर पवार,मलठण कर,विदर्भातील खेडकर पवार,धारचे पवार आणि देवासचे पवार,नगरदेवळेकर पवार, प्रमुख शाखा.तसेच इतर प्रमुख शाखा वाल्हे, सुपे, चिंचणी, येळपाने, पिंपळगांवकर पवार,जळगाव चाळीसगाव, नाशिक, कोकण, सातारा, अशा अनेक जिल्ह्यात आणि महाराष्ट्राच्या बाहेर ही अनेक शाखा आहेत.सध्या धार आणि देवास मध्यप्रदेश, सुपे जि. नगर, नगरदेवळे जि. जळगाव येथे राजवाडा आणि राजगादी आहे.

== '''थोरात घराणे''' ==

* '''[[थोरात घराणे]]''' हे शिवकाळातील मराठा घराणे पेशवाईत उदयाला आले. [[संभाजी महाराज|संभाजी महाराजांच्या]] मृत्यूनंतर चाललेल्या मुघल-मराठा संघर्षात या घराण्याने विलक्षण पराक्रम गाजवला. या घराण्याला ''दिनकरराव'', ''अमिरुलउमराव'' व ''जंगबहादर'' हे किताब होते. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला [[गुजरात]], खानदेश व बागलाण प्रांतात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे. या घराण्याला [[सूरत]], [[संगमनेर]], [[जुन्नर]], , कडेवलीत, [[पुणे]] आणि विजापूर या प्रांतात सरंजाम होता. [[पानिपतची तिसरी लढाई|पानिपतच्या तिसऱ्या लढाईत]] या घराण्यातील अनेक पुरुष कामी आले. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी विरगावकर थोरात, खुट्बावकर , कौठा- अनगरेकर, [[वाळकी|वाळकीकर थोरात]], पिंपळगावकर थोरात, वाळवेकर थोरात, पारनेरकर थोरात, नेवासकर थोरात आणि भूमचे थोरात या प्रमुख शाखा आहे.

== '''जगदाळे घराणे''' ==

* '''[[जगदाळे]]''' हे घराणे मूळचे [[मसूर|मसूर परगण्यातील]] पिढीजात वतनदार होते. हे घराणे पवार घराण्याची एक शाखा आहे. शिवकाळात हे घराणे आदिलशाहीच्या सेवेत होते. अफजल खानाच्या स्वारीच्या वेळी या घराण्यातील महादजी जगदाळे हा अफजल खानाला येऊन मिळाला होता. प्रतापगडाच्या पायथ्याशी झालेल्या लढाईत हा ठार झाला, पुढे शाहू राजांच्या काळात हे घराणे मराठा साम्राज्यात सामील झाले.

== ढमढेरे घराणे ==

* '''[[ढमढेरे]]''' हे मराठा साम्राज्यातील प्रसिद्ध घराणे आहे. [[तळेगाव ढमढेरे]] हे या घराण्याचे मूळ ठिकाण आहे. छत्रपती संभाजी महाराज ते पेशवाई कालखंडापर्यंत या घराण्याने उत्तम कामगिरी बजावली आहे. ढमढेरे हे पेशव्यांच्या हुजुरात सैन्यातील प्रमुख सरदारांपैकी एक होते.

== '''कदम घराणे''' ==

* '''देवळालीकर कदम''' देवळाली प्रवरा येथील कदम हे बँकापूरच्या कदंबांचे वंशज. हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या वेळेस राजगड किल्याचे ''तट-सरनौबत'' होते. राजाराम छत्रपतींच्या जिंजीच्या प्रवासातही बाजी कदम आणि खंडोजी कदम देवळालीकर हे बरोबर होते.

== '''रणनवरे/रणवरे घराणे''' ==

* '''रणनवरे/रणवरे घराणे'''

रणनवरे/रणवरे हे शिवपूर्वकालीन प्रतिष्ठित मराठा घराणे आहे, जिंती तालुका फलटण हे रणनवरे सरदारांचे मूळ गाव रणनवरे घराण्याचा येथूनच महाराष्ट्रात विस्तार झाला. रणामध्ये लढण्यासाठी अग्रेसर असणाऱ्या बदामीकर साळुंखे चालुक्यांची ही मुधोळ येथील शाखा आहे. सरदार मलोजी रणनवरे हे शहाजी राजे भोसले यांचे सहकारी होते. त्यांनी शहाजी राजे यांच्या सनदा विजापूरवरून जाऊन आणल्या.शहाजी महाराजांनी त्यांना हुक्केरी रायबाग परगण्याचे कारभारी म्हणून नेमले होते.

तंजावर येथील प्रसिद्ध शिलालेखातील शहाजी राजांना मदत करणाऱ्या ९६ कुळांच्या यादीत या घराण्याचे नाव आहे. बाजी रणनवरे हे शिवरायांच्या शिलेदारांचे सरदार होते. जिंतीकर रणनवरे सरदारांनी स्वराज्याची पहिल्या बेलसरच्या लढाईत शिवरायांचा तोफखाना सांभाळला होता.शिवरायांच्या तोफखान्याचे पाहिजे प्रमुख हा मान रणनवरे सरदारांना जातो. वर्धनगड आणि पांडवगडाचे किल्लेदार हे रणनवरे सरदार होते. महाराष्ट्रात रणनवरे/रणवरे परिवाराच्या शाखा असलेली गावे... पुणे जिल्हा:निमसाखर, मळद (दौंड),राख, सणसर, रणनवरेवाडी, हिंजवडी. मांडकी, निंभोरे, जिंती (सातारा), जवळगाव (अंबाजोगाई),शिंदेवाडी, बोथे, लोणी (सातारा), सिंदुरजन, कडगाव (कोल्हापुर), काटी (विदर्भ), सेलू (वर्धा), पाणीपत (हरियाणा), बदामी (कर्नाटक).

== '''महाडीक घराणे''' ==
● [[महाडीक]] - तारळे(सातारा जिल्हा), निनाम(सातारा). नागपूर, कोल्हापूर (महाराष्ट्र) कोकण, महाड, नेवरी,येलूर,ग्वाल्हेर, तंजावर, कर्नाटक.

== '''माने घराणे''' ==
●[[माने]] - राष्ट्रकुट वंशज [[ कुळ: सोमवंशी, देवक: गरुड पक्षी, गरुडाचे पंख. [[रहिमतपूर]] माने ,आणि [[म्हसवड]] राजेमाने सातारा जिल्हा, माने-पाटील विसापूर,मणेराजुरी(जमदाडे) ,सावर्डे तासगाव सांगली, महाराष्ट्र , वेळापूर् माने-देशमुख , कारेपूर, ता-लातूर, माने-भिमबहादुर कसबा सांगाव, मांगूर, चरेगाव, उदगाव. माने(भुजबळराव)आंबव,व भुजबळराव,घाटीवळे, माने, कुरचुम,सर्व गावे ता.संगमेश्वर (रत्‍नागिरी जिल्हा), सरकार-रुकडी, भादोले, भेंडवडे. यवतमाळ आणि नागपूर येथील माने. ठोमासे गाव चे माने पाटील. माने सरकार (पतंगराव) गाव- खानापूर , जि-सांगली . माने-खुबी, ता कराड,.माने गाव- इस्लामपूर, ता. वाळवा, जि-सांगली

== '''घाटगे/घाडगे घराणे''' ==

* [[घाटगे|राजे-घाटगे]] || [[घाटगे|राजे-घाडगे]]:

(वंश: सूर्यवंश गोत्र:कश्यप देवकः-सूर्यफुल)[कलचुरी - काळमुख सूर्यवंशी उर्फ घाटगे वंश], पाचेगाव,राजापूर, डिस्कळ(दिसकळ),मलवडी, निमसोड ता.खटाव, रायगाव, कोळ, कुकुडवाड (कराड भाग), खटाव मान काही भागात केंजळगड (सातारा जिल्हा), कुमठे,बोरगांव(बहे)(जिल्हा सागली) कागल (कोल्हापूर जिल्हा) बारामती (पुणे जिल्हा) (महाराष्ट्र, कर्नाटक).

== '''मोरे घराणे''' ==

* [[मोरे]] - सुर्यवंश, लक्षमणपुत्र चंद्रकेतूचे वंशज, (मौर्यखंड), चंद्रगुप्त मौर्याचे कोकणात स्थलांतरित झालेले वंशज. सुरुवातीस छत्रपती शिवरायांना स्वराज्यासाठी विरोध आणि नंतर यांच्याच वंशजानी हिंदवी स्वराज्याकरिता तसेच पानिपतात स्वतःच रक्त सांडवल. जावळी, रायगड किल्ल्याचा परिसर, खटाव (सातारा जिल्हा) या गावाजवळचा वर्धनगड (महाराष्ट्र).

== '''मोहिते घराणे''' ==

* [[मोहिते]] - चव्हानकुळी, [[तळबीड]][[जालना|, गोवेे(सातारा) येेेथील 'मोहिते इनामदार]]' [पोखले-ता.पन्हाळा येथील-मोहिते पाटील]. सरसेनापती हंबीरराव मोहिते हे वीर पुरुष.

== '''मानकर घराणे''' ==

* '''मानकर/माणकर :''' सेनापती खंडोजी दादजी माणकर (छत्रपती शाहू पर्व) यांचे सरदार घराणे.(सरखेल तुळाजी कान्होजी आंग्रे यांचे सासरे).

&quot;रायगड जिल्हा&quot;: माणकर वाडा-खरवली, ता.माणगांव (इनामदार) &quot;पुणे जिल्हा&quot;: सांगरुण-कातवडी, ता.हवेली. (सरपाटील मोसे खोरे) मौजे पारगाव तर्फे खेड (पाटील) ता. आंबेगाव, मानकरवाडी-मुळशी, मावळ, भोर, जुन्नर, इंदापूर या तालुक्यात आणि महाड-रायगड जिल्ह्यात उपशाखा वस्तीस आहेत. (इतिहास संशोधन-श्री.गणेश संभाजी मानकर, पुणे दि.०९.०९.२०२३)

== '''मारणे घराणे''' ==

* [[मारणे]] - [[मुठे खोरे]] , मुठे मावळ

== '''शिर्के घराणे''' ==

* [[शिर्के]] - कोकण, श्रीरंगपूर (महाराष्ट्र). बल्लाळ होयसळ यादव यांचे वंशज

== '''शिवले घराणे''' ==

* शिवले - हे प्रतिष्ठित मराठा घराणे आहे, &quot;देवक वडाचे, वढू बुद्रुक तुळापूर, म ुंगे, किवळे, शिवली - भड वली व रेडग/ महाराष्ट्र. शिवले देशमुख, शिवले पाटील, शिवले चौगुले, शिवले (शिवळे ) -इनामदार ई. पदावर काम केलेले आहे. महत्त्वाचे कार्य म्हणजे छत्रपती संभाजी महाराज याचे अंतिम क्रिया याच घराण्यातील वीर पुरुषांनी केली. संभाजी महाराजांची समाधी स्थळ वढू बुद्रुक गावी आहे.

== '''सावंत घराणे''' ==

* [[सावंत]] - सावंतवाडी, (कोकण विभाग महाराष्ट्र आणि गोवा राज्य)

== '''गायकवाड घराणे''' ==

* [[गायकवाड]] हे सूर्यवंशी क्षत्रिय मराठा घराणे आहे. घाटगे यांच्या प्रमाणेच मंगळवेढ्याच्या सूर्यवंशी कलचुरी/काळमुख घराण्याची एक शाखा. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळापासून ते मराठा साम्राज्याच्या अंतापर्यंत या घराण्याने महत्त्वाची कामगिरी बजावली. क्षत्रियांच्या अनेक धर्मांपैकी एक असलेला धर्म म्हणजे गाईचे रक्षण करणे, गाईला कवाड दिले म्हणून गायकवाड असे या घराण्याचे नाव पडले. छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या पत्नी सकवारबाई यांचे माहेर गायकवाड घराणे होते. पुणे भागातील गायकवाड घराण्याने गुजरातवर स्वारी करून गुजरातमध्ये बडोदा संस्थानची स्थापना केली. सुर्वे, थोरात, काकडे, हांडे, शितोळे, खंडागळे, राऊत, सूर्यवंशी, दिनकरराव ही सर्व मराठा घराणी या गायकवाड कुळातूनच उत्पन्न झालेली आहेत. या सर्व घराण्यांचे देवक सूर्यफूल आहे.

== '''शेलार घराणे''' ==

* शेलार/ [[शिलाहार]] अपरांत- यांचे कोल्हापूर व कोकण (महाराष्ट्र).

== '''जगताप घराणे''' ==
[[जगताप]] - गुट्टीच्या सूर्यवंशी जगताप चोळ राजांचे वंशज. हे जगताप चोळ देवगिरीच्या यादवांचे मंडलिक होत.

राजगादी : गुट्टी, आंध्रप्रदेश

निशाण :  ध्वज स्तंभावर ऐरावत

हरजीराजे जगताप हे जगताप कुळातील मुळेपुरुष आहेत.

सरदार गोदाजीराजे जगताप हे  त्यांच्या शौर्यासाठी प्रसिद्ध असलेल्या शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात होते. ते छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जवळचे बालपणीचे मित्र होते. शिवाजी महाराजांनी जिंकलेल्या पहिल्या किल्ल्यासाठी त्यांनी तोरणा किल्ल्यावरील हल्ल्यात भाग घेतला होता.

सरदार खंडोजी जगताप व सरदार कृष्णाजी जगताप:पणदरे गावातील शिवाजी महारांजांच्या सैन्याखालील मराठा सरदार .

== '''जाधव घराणे''' ==

* हिंदुस्थान च्या इतिहासातील मातब्बर शुर घराणे म्हणजे [[जाधव]] घराणे ,या घराण्यांचा वंश मुळत: यदुकुळ भगवान श्री कृष्णाच्या कुळाशी आणि रजपुत शाखा जाडोन कुळाशी आहे.
* वंश- चंद्रवंश,कुळ-यदुकुळ, देवक- पानकणीस, गोत्र -अत्री, कुळदेवी जोगेश्वरी,श्री तुळजाभवानी पश्चिम महाराष्ट्रातील काही घराण्यांचे कुलदैवत श्री जोतिर्लिंग वाडी रत्‍नागिरी जि.कोल्हापुर,आणि , काही घराण्यांचे सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील जळव येथील श्री जोतिर्लिंग आहे
* हिंदवी स्वराज्याच्या महान संकल्पनेचा जन्म जिच्या उदरातुन झाला त्या स्वराज्य जननी राजमाता माॅसाहेब जिजाऊ यांचे वडील ,राजे लखुजीराव जाधव राव यांच्या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत. या घराण्याला राव हा किताब आहे. राजे जाधवराव, जाधवराव इनामदार, सरदार जाधव, जाधव-पाटील, अशी अनेक हिंदवी स्वराज्यातील मातब्बर सरदार घराणी तथा सरंजामदार घराणी महाराष्ट्रात आहेत. शंभुसिंह जाधवराव,सरसेनापती धनाजीराव जाधवराव,चंद्रसेन जाधव असे अनेक वीर योद्धे या कुळात जन्माला आहे, पैकी,
* सिंदखेडराजा चे राजे जाधवराव, सासवड चे जाधवराव,भुईंज चे जाधवराव,मालेगांव ,निनाम, बहे, परींचे,साताऱ्याच्या उत्तरेस असलेले लिंब गोवे गांव चे सरदार जाधव, कोरेगांव तालुक्यातील जळगांव चे सरदार जाधव-इनामदार, उंब्रज चे सरदार जाधव इनामदार ,आर्वी चे सरदार जाधव-पाटील इनामदार. वडोली चे सरदार जाधव, पाटण तालुक्यातील काही गावे,कुंभार्ली,कराड गोळेश्वर चे जाधव, सातारा सांगली कोल्हापुर इत्यादी अनेक गावांमध्ये मातब्बर आणि मानकरी सरदार घराणी या शाखेशी जोडली आहेत
* जाधव म्हणजेच देवगिरीचे यादव. या कुळातील अजून काही आडनावाचे ही पुणे जिल्ह्यातील बारा मावळातील मरळ, घारे, कडू, निगडे ही आहेत.

== '''थोरात घराणे''' ==

* थोरात - देवक सुर्यफूल, सूर्यवंशी, गोत्र वशिष्ठ, कोल्हापूर, सांगली, सातारा, अकोले, सिन्नर, पारनेर, [[वाळकी]], [[वीरगाव]], पिंपळगाव, खुटबाव, वाळवणे, अष्टा, भूम, ओंड, कार्वे, बहे, वाळवे, येळवी,‌‌ थोरातवाडी कौठा , अनगरें ता श्रीगोंदा. छत्रपती शिवाजी महाराजांपासून पेशवेकाळापर्यंतचे सरदार घराणे.

== '''तौर घराणे''' ==

* राजेतौर कुंतलवंशीय पांडवातील अर्जुनाचे व दिल्लीपती आणि ग्वाल्हेरचा तोमर, तंवर यांचे वंशज आणि साडेबावीस गावे गोदावरी नदीच्याकाठी जहागिरदार. जिल्हा जालना आणि बीड यांच्या सीमेवर आणि कोल्हापूर

 येथे भोज राजाची राजधानी कसबा बीड येथील पाटीलकी आणि सावकार.

== '''घोरपडे घराणे''' ==

* [[घोरपडे]], सिसोदे वंश, [[राजे घोरपडे]] - [[मुधोळ]], (महाराष्ट्र, कर्नाटक)

संताजी घोरपडे हे घराण्यातील प्रभावशाली विरपुरुष.

देवाक पाच पालवी,कुळ दैवत पाली चा खंडोबा

गावे -भाडळे,जांब ,चिचंणी,डिस्कळ कआंबळएश्वर,एकाब,शिरढोण नांदगाव, तासगांव

== '''घार्गे घराणे''' ==

* [[घर्गे-देसाई]]:- शिरोळ आणि निमसोड महाभारतातील यशोवर्धन राजाचे वंशज

== '''काळे-देशमुख घराणे''' ==
- राशीन, ता.कर्जत, जि.नगर २)घोडेगाव, ता.आबेगाव,जि.पुणे

- कुवर बहाद्दूर-देशमुख(काळे), सिन्नर, जि.नाशिक

== '''शिळीमकर घराणे''' ==

* शिळीमकर-देशमुख: (मूळचे शिंदे) सरदार घराणे

मावळ (भोर - राजगड परिसर)

== '''शिरोळे घराणे''' ==

* इनामदार शिरोळे पाटील घराणे - शिवाजीनगर (भांबुर्डे) पुणे शहर, पावनखिंड च्या युद्धात वीरगती झालेले शिलेदार राणोजी शिरोळे व पानिपत वीर शेखोजी शिरोळे पाटील.

शिरोळे हे पुणे जिल्ह्यातील एक प्रमुख घराणं आहे. या घराण्याचे आडनाव मूळचे शिरवले होते. शिरवळे बुरुज हे रोहिडा किल्ल्याच्या सात बुरुजांपैकी एक आहे, त्यामुळे या कुटुंबाचे आडनाव शिरवळे या बुरुजावरून आले आहे. या कुटुंबाचा इतिहास मराठा साम्राज्यासाठी शौर्य आणि सेवेने चिन्हांकित आहे

पावनखिंड येथे झालेल्या युद्धात बांदल सेनेत शिरोळे सरदार देखील होते त्या युद्धात वीरगती झालेले शिरोळे सरदार यांना छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी पुण्यातील भांबुर्डे आजचे छत्रपती शिवाजी नगर येथील काही जमीन इनाम म्हणून दिली

पुढे देखील शिरोळे सरदार हे स्वराज्याच्या सेवेत होते

पानिपत च्या तिसरा युद्धात शिरोळे घराण्यातील 7 कर्तबगार व्यक्ती यांना वीरगती झाल्यामुळे पेशव्यांनी त्यांना पिंपळे गुरव येथील जमीन इनाम म्हणून दिली

शिरोळे कुटुंबाचा धर्म आणि जात -- हिंदू, क्षत्रिय ९६ कुळी मराठा, कुलदेव - जेजुरीचा खंडोबा, कुल देवी - तुळजापूरची तुळजाभवानी, गोत्र - शांडिल्य, देवक - सूर्यफुल (सूर्यफुल). येकोजी - १ शिरोळे (शिरवले) हे या घराण्याचे मूल पुरुष.

शिरोळे वंशवृक्ष - येकोजी - (मुल पुरुष) -- शेखोजी -- राणोजी (पावनखिंडीच्या लढाईत लढले) -- रत्नोजी -- येकोजी - २ आणि मोराजी, येकोजीला तीन मुलगे होते -- जेसोजी, जोगोजी, गिरजोजी आणि मोराजीला पाच पुत्र - सुलतानजी, राणोजी, शेखोजी, आनंदराव, गोविंदराव.

शिरोळे कुटुंबातील ओळखीच्या व्यक्ती आहेत -- डीआयजी अधिकारी कै. दिनकरराव आबुराव शिरोळे, महापौर व आमदार कै. भाऊसाहेब लक्ष्मणराव शिरोळे, आमदार कै. मालतीबाई माधवराव शिरोळे, माजी महापौर श्री. बाळासाहेब लक्ष्मणराव शिरोळे, आर्मी मेजर कै. कृष्णराव माधवराव शिरोळे, फर्ग्युसन महाविद्यालयाचे उपप्राचार्य कै. बाबुराव गणपतराव शिरोळे, आयआरएस अधिकारी कै. माधवराव कृष्णराव शिरोळे, डॉक्टर कै. धैर्यशील बाबुराव शिरोळे, डॉक्टर कै. धैर्यशील बाबुराव शिरोळे, अधिकारी डॉ. डॉक्टर श्री. श्रीरंग धैर्यशील शिरोळे, माजी खासदार श्री. अनिल गुलाबराव शिरोळे, मारोतीराव लक्ष्मणराव शिरोळे, माजी नगरसेवक श्री. श्रीकांत भाऊसाहेब शिरोळे, आमदार श्री. सिद्धार्थ अनिल शिरोळे, राजकीय नेते श्री. रणजित श्रीकांत शिरोळे, इ.

== '''गोळे घराणे''' ==

* गोळे घराणे, भुजजी गोळे,धाकलोजी गोळे, रुद्रजी गोळे १५३ गावात सरनौबत गोळे

== '''दाभाडे घराणे''' ==

* [[चऱ्होली|चऱ्होलीकर दाभाडे]] सरदार

बजाजी दाभाडे पाटील ([[तळेगाव दाभाडे]]) यांना दोन मुले होती. १ले येसाजीराव व दुसरे सोमाजीराव होय.

* सोमाजी बिन बजाजी दाभाडे च-होली गावच्या वतनावर आले.

च-होली सरदार दाभाडे घराण्यातील सोमाजीराव दाभाडे हे मूळ पुरुष होय. सोमाजी दाभाडे यांना २ मुले होती. थोरले कृष्णाजी व '''धाकटे बाबुराव''' होय. [[कृष्णाजी दाभाडे]] यांचा अनेक ऐतिहासिक पत्रांमध्ये उल्लेख आढळतो.

छत्रपती शाहू महाराज शाहू महाराज १६९० पासून महाराणी येसुबाईसाहैब यांचे सोबत औरंगजेबच्या कैदेत होते. औरंगजेबच्या शेवटच्या काळात शाहू राजांना सोडवण्यासाठी ज्या मराठा सरदारांनी प्रयत्नांची शिकस्त केली, त्यामध्ये सरदार कृष्णाजी दाभाडे चऱ्होलीकर ही होते. छत्रपती शाहू महाराज यांनी सुटकेनंतर दाभाडे घरण्यावर महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सोपविल्या होत्या. स्व पराक्रमाचा जोरावर त्यांनी त्या सार्थ केल्या. शाहू महाराजांनी खंडेराव दाभाडे यांना सेनापतीपदी नियुक्त केले तर, कृष्णाजी दाभाडे यांना सुभेदार व सेनाबारासहश्री म्हणून नेमले. महाराणी येसूबाई यांची दिल्लीहून सुटका करण्यासाठी गेलेल्या मराठा सैन्यात कृष्णाजी दाभाडे हे सुभेलष्कर म्हणून सामील होते. सातारा व कोल्हापूर छत्रपतींमधील वारणेच्या तहात ते उपस्थित होते.

गुजरात, खान्देश, मिरज, बारामती, कोकण, दिल्लीमधील लढ्यात त्यांचा सहभाग होता. त्यांच्या पराक्रमावर खुश होऊन शाहू छत्रपतीकडून त्यांना अनेक गावची वतनदारी मिळाले होती. त्यांना १२ गावांची जहागिरी होती, त्यापैकी चऱ्होली हे प्रमुख वतनाचे गाव आहे.

इ स 1725 मध्ये चऱ्होली येथील डोंगरावर वाघेश्वर महादेवाचे मंदिर सुभेदार कृष्णाजी दाभाडे यांनी बांधले.

श्रीमंत सुभेदार श्री कृष्णाजी दाभाडे यांचा कार्याचा सन्मान म्हणून चऱ्होली ग्रामस्थच्या वतीने व श्री सागर दाभाडे आणि दाभाडे घराणे यांच्या विशेष प्रयत्नांमधून चऱ्होली येथील प्रमुख चौकाला &quot;श्रीमंत सुभेदार कृष्णाजी दाभाडे&quot; चौक असे नामकरण पूर्वी करण्यात आले होते. शिवाय मरकड रोडला इंद्रायणी नदीवर असणाऱ्या पुलाला &quot;श्रीमंत सरसेनापती खंडेराव दाभाडे सरकार&quot;पूल असे नामकरण करण्यात आले.

== मराठा राज्ये ==
ब्रिटिशांच्या भारतातील आगमनापूर्वी भारताच्या दक्षिण भागात मराठ्यांचे राज्य होते. त्यामुळे जेव्हा देशावर ब्रिटिश सत्ता आली तेव्हा भारताच्या मोठ्या भूभागावर अनेक मराठी राजांची राज्ये व मराठी सरदारांची संस्थाने होती.

मराठी साम्राज्यातील प्रमुख प्रांत/राज्य, प्रदेश:
[[Image:Raigad.JPG|right|thumb|250px|[[रायगडचा किल्ला]]. ही [[मराठा साम्राज्याची]]  सतराव्या शतकापर्यंत राजधानी होती तिचे अवशेष.]]
* [[अक्कलकोट]]
* [[इचलकरंजी]]
* [[इंदूर]]
* [[औंध संस्थान|औंध]]
* [[कुरुंदवाड]]
* [[कोल्हापूर]]
* [[ग्वाल्हेर]]
* [[जत]]
* [[जव्हार]]
* [[झांशी]]
* [[तंजावर]]
* [[देवास]] (थोरली पाती, धाकटी पाती)
* [[धार]]
* [[नागपूर]]
* [[फलटण]]
* [[बडोदे]]
* [[भोर]]
* [[मुधोळ]]
* [[सांदूर]] - [[कर्नाटक]]
* [[सांगली]]
* [[सातारा]]
* [[सावंतवाडी]]
* [[म्हसवड]] 
* मलवडी
* कागल 
* जावळी

{{मराठा साम्राज्य}}
[[वर्ग:मराठा साम्राज्य]]
[[वर्ग:याद्या]]</text>
      <sha1>p9jgikozfg16ymawnh5mh5vwhw2fv5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कुंभार</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69451</id>
    <revision>
      <id>2686692</id>
      <parentid>2492645</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T17:11:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sandesh9822</username>
        <id>66586</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:महाराष्ट्रातील अनुसूचित जाती]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2686692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8190" sha1="tapl3x6dez5kvkzu2x326f1b8guy954" xml:space="preserve">[[चित्र:makingpottery.jpg|thumb|right|250px|चाकावर मडक्याला कुंभार आकार देताना([[Cappadocia]], [[तुर्की]]).]]
[[चित्र:POTTERY-PREPARATION-OF-POTS.ogv|उजवे|इवलेसे|preparation of pots in srikakulam town]]
[[File:Chaka.jpg|thumb|कुंभार]]
ओल्या मातीपासून [[सुरई]], [[माठ]], खुजे, [[रांजण]], [[कुंडी|कुंड्या]], घट, गाडगी, मडकी, झाकण्या, पणत्या, कौले, विटा, कुंड्या इत्यादी घडवून,  त्या वस्तू भाजून  विकणारा कारागीर. तो  एकेरी आणि दुहेरी चुली व शेगड्याही तयार करतो, मात्र त्या भाजायची गरज नसते.  महाराष्ट्रातील '''कुंभार''' गौरी-गणपतीच्या, दुर्गेच्या आणि अन्य मूर्ती, हरतालिका, बैलपोळ्याचे [[बैल]], दिवाळीच्या किल्ल्यात ठेवायच्या वस्तू आणि बाहुल्याही(बुलाबाई-बुलोजी) बनवतो.  '''कुंभार''' हा बारा [[बलुतेदार|बलुतेदारांपैकी]] एक आहे. ऋग्वेद कालापासून '''कुंभार''' आहेत. त्यांच्या देवता पांचानेपीर, भवानी, सांगई, सीतला, हर्दिया या असतात.

==पोटजाती==

[[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] कुंभारांमध्ये २२ पोटजाती आहेत. त्या अशा : अहिर, कडू, कन्‍नड, कोकणी, खंभाटी, गरेते, गुजर, गोरे, चागभैस, थोरचाके, पंचम, बळदे, भांडू, भोंडकर, भोंडे, मराठे, लडबुजे, लहानचाके, लाड, लिंगायत, हातघडे आणि हातोडे. कुमावत

==कुंभाराची माती==

कुंभारकलेसाठी तलावातली किंवा गाळातली विशिष्ट प्रकारची माती लागते. माती आधी उन्हात वाळवतात आणि मग कु्टून बारीक करतात. त्यानंतर तिच्यात घोड्याची लीद, शेण, राख, धान्याची फोलपटे वगैरे कालवून ते मिश्रण काही दिवस मुरू देतात आणि मग त्या मातीचे गोळे बनवून ते कलाकृतीसाठी वापरतात.

==कुंभाराचे चाक==

कुंभाराचे चाक लाकडाचे किंवा कुरंजी दगडाचे असते. या चाकाचा व्यास ३० ते ३८ सेंटिमीटर असतो. चाकाला दहा ते बारा आरे असतात.चाकाखाली दगडात बसवलेला एक खुंट असतो. चाकाच्या लाकडी माथ्यावर (तुंब्यावर) मातीचा गोळा ठेवून एका बांबूच्या दांडीने चाकाला गती दिली जाते. हे चाक ५-१० मिनिटे फिरते. चाक फिरत असताना मातीच्या गोळ्याला आतून बाहेरून ओल्या हाताने आकार दिला जातो. तयार झालेल्या भांड्याचा पृष्ठभाग गुळगुळीत झाल्यावर भांडे हळूच काढून आधी सावलीत आणि मग उन्हात वाळवले जाते, आणि नंतर अशी तयार झालेली अनेक भांडी  आवा(कुंभाराची भट्टी) पेटवून तीत भाजली जातात. 

==अन्य अवजारे==

* आवा : म्हणजे कुंभाराची वस्तू भाजायची भट्टी. पाचसहा विटांचे थर आणि त्यावर कोळसा, परत विटांचे थर आणि कोळसा, अशी आव्याची रचना असते. भाजलेल्या वस्तूंना तांबडा रंग हवा असेल तेर, आव्यातील धुराला बाहेर जाण्यासाठी वाट करून देतात. वस्तू काळ्या रंगाच्या हव्या असतील तर आवा पेटल्यावर काही वेळाने धूर बाहेर जाणे बंद करतात, म्हणजे धूर आतल्या आत कोंडून वस्तूंना काळा रंग येतो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.cleveland.com/world/2019/03/victims-in-ethiopian-airlines-crash-are-from-35-countries-including-us.html|title=Victims in Ethiopian Airlines crash are from 35 countries, including U.S.|last=Press|पहिले नाव=Associated|दिनांक=2019-03-11|संकेतस्थळ=cleveland.com|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2019-03-13}}&lt;/ref&gt;
* गंडा किंवा गुंडा : हा एक बहिर्वक्र आकाराचा दगड असतो. वस्तूच्या आतून, वस्तूवर हा एका हाताने फिरवला की वस्तू गुळगुळीत आणि पक्की होते.
* चोपणे : ही एक प्रकारची लाकडी थोपटणी असते. जी वस्तू तयार करायची असेल तिला बाहेरून चोपण्याने ठोकले जाते.  त्यामुळे वस्तू पक्की होते. 
* [[बांबू]]&lt;nowiki/&gt;चा दांडा : हा चाक फिरवायला लागतो. चाकाच्या दोन आ‍ऱ्यांमध्ये बांबू घुसवून कुंभार चाकाला गती देतो.
* मण्यांची माळ : ही वस्तूला चकाकी आणण्यासाठी वस्तूवरून फिरवली जाते.[http://intarch.ac.uk/journal/issue50/2/index.html]
* साचे : विटा, मूर्ती वगैरेंसाठी लाकडी साचे असतात.[https://web.archive.org/web/20170610082219/http://www.stokemuseums.org.uk/collections/ceramics/]

==अधिक वाचनासाठी ==
* धांडोळा भारतीय कुंभारांचा (लेखक - रामलिंग कुंभार)

==हे सुद्धा पहा==

[[गावकामगार]]; [[बलुतेदार]]

== बाह्यदुवे ==
&lt;br /&gt;

== संदर्भ ==


{{विस्तार}}

[[वर्ग:बलुतेदार]]
[[वर्ग:व्यवसाय]]
[[वर्ग:कुंभारकाम]]
[[वर्ग:संस्कृती]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील जाती]]</text>
      <sha1>tapl3x6dez5kvkzu2x326f1b8guy954</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बुर्ज अल अरब</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71746</id>
    <revision>
      <id>2686713</id>
      <parentid>2574052</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T03:22:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2292" sha1="qubay3v58bosieie11me8idyi9nt0gp" xml:space="preserve">[[चित्र:Dubai in January 2025 12.jpg|इवलेसे|बुर्ज अल अरब 2025]]
'''बुर्ज अल अरब''' ([[अरबी भाषा|अरबी]]: برج العرب) हे [[संयुक्त अरब अमिराती]]च्या [[दुबई]] शहरामधील एक आलिशान हॉटेल आहे. ३२१ मीटर (१,०५० फूट) उंच असलेली बुर्ज अल अरब ही संपूर्णपणे हॉटेल म्हणुन वापरली जाणारी जगातील तिसऱ्या क्रमांकाची सर्वात उंच इमारत आहे. बुर्ज अल अरब दुबईच्या [[जुमेराह बीच]]पासुन २८० मीटर अंतरावर एका कृत्रिम बेटावर बांधण्यात आले आहे व त्याचा आकार साधारणपणे जहाजाच्या शिडासारखा आहे.

बुर्ज अल अरबचे बांधकाम १९९४ साली सुरू झाले व २००० साली ह्या हॉटेलचे उद्घाटन करण्यात आले. बांधकाम पूर्ण करण्यासाठी सुमारे ६५ कोटी डॉलर्स इतका खर्च आला. बुर्ज अल अरब हे जगातील सर्वात महागड्या हॉटेलपैकी एक मानले जाते. ह्या हॉटेलमध्ये २०२ खोल्या आहेत.

==बाह्य दुवे==
*[https://www.jumeirah.com/en/hotels-resorts/dubai/burj-al-arab/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427205031/http://www.jumeirah.com/en/hotels-resorts/dubai/burj-al-arab/ |date=2015-04-27 }}
{{कॉमन्स|برج العرب|बुर्ज अल अरब}}

[[वर्ग:दुबईमधील इमारती व वास्तू]]
[[वर्ग:इ.स. २००० मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>qubay3v58bosieie11me8idyi9nt0gp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चर्चा:संभाजी महाराज</title>
    <ns>1</ns>
    <id>73504</id>
    <revision>
      <id>2686736</id>
      <parentid>2537342</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T07:21:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32130-38</username>
        <id>183635</id>
      </contributor>
      <comment>/* संभाजीवरील ललित साहित्य */</comment>
      <origin>2686736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48782" sha1="193q3p67cr0cs33hcl9l0gxixeo4mnp" xml:space="preserve">==संदर्भ देणे आवश्यक केले==
मराठी विकिपीडिया सर्वसाधारण वेबसाईट नाही एक [[ज्ञानकोश]] आहे. सदर लेखास तब्बल १२ वर्षे होत आली आहेत तरीही  लेखात एकसुद्धा संदर्भ नाही आहे. इतिहास विषयक बहुतांश लेखात इतिहास विषयक लेखनात पाळावयाचे संकेत दिले आहेत. &lt;u&gt;प्रमाण ऐतिहासिक साधनांचा वापर करून लेखन करणे आवश्यक असूनही&lt;/u&gt; सर्वसाधारण कल दुर्लक्ष करण्याचा आहे. ज्ञानकोशीय दर्जा वृद्धींगत व्हावा ससंदर्भ लेखन व्हावे व चर्चा पानावर मजकुराच्या उल्लेखनीयतेची ससंदर्भ चर्चा व्हावी या दृष्टीने येथून पुढे शुद्ध लेख्नन सुधारणेसाठी आवश्यक असलेले ७० बाईट वगळता अधिकच्या लेखन बदलासाठी मराठी विकिपीडिया पद्धतीने संदर्भ जोडणे आवश्यक केले आहे. संदर्भ कसे जोडावेत याची माहिती या चर्चा पानावर उपलब्ध केली गेली आहे. 

ससंदर्भ लेखनासाठी शुभेच्छा.

[[सदस्य:Mahitgar|माहितगार (-खुलं खुलं आभाळ तसा.. मीही खुला खुला.. दारं, खिडक्या, भिंती यांची.. सवय झाली तुला..? )]] ([[सदस्य चर्चा:Mahitgar|चर्चा]]) ०७:३५, ४ ऑक्टोबर २०१७ (IST)
   

==मृत्यूचे ठिकाण==
:मृत्यूचे ठिकाण लेखात वगवेगळी नमुद झाली आहेत ? लेखास अधिक संदर्भांची आवश्यकता आहे.[[सदस्य:Mahitgar|माहितगार]] ०८:५७, ६ फेब्रुवारी २०१० (UTC)
:संभाजी महाराज-एक उपेक्षित लढवय्या विभागात, विश्वकोशीय लेखन शैलीचे पालन होत नाही तसेच ललीतसाहित्य/कादंबरीतील  संदर्भाच्या स्विकार्ह्ते बद्दल साशंक असल्यामुळे उल्लेखनीयता साचा लावला आहे

== छत्रपती संभाजी यांच्या अंत्यविधीची माहिती अधिक सविस्तर हवी. ==

छत्रपती संभाजी यांच्या अंत्यविधीची जबाबदारी जीवावर उदार होऊन महार जातीच्या लोकांनी स्वीकारली . [[सदस्य:Vijay Gaigawali|Vijay Gaigawali]] ([[सदस्य चर्चा:Vijay Gaigawali|चर्चा]]) १९:४०, ११ जानेवारी २०१७ (IST)

==संदर्भ कसे द्यावेत==

[[File:VisualEditor reference tutorial.ogv|thumb|[[:File:VisualEditor reference tutorial.ogv|यथादृष्य संपादकातून संदर्भ जोडणे इंग्रजी शिकवणी]]]]
[[File:10 Giving References.webm|thumb|[[विपी:संदर्भीकरण|संदर्भ कसे जोडावेत (मराठी शिकवणी)]]]]

शेवटी संदर्भ कसे द्यावेत? 

:१) शक्यतोवर लेखाच्या तळाशी महिरपी कंसातील &lt;nowiki&gt;{{संदर्भयादी}} किंवा {{संदर्भनोंदी}}&lt;/nowiki&gt; साचा आहे का याची खात्री करून घ्यावी. नसल्यास  लेखाच्या तळाशी &lt;nowiki&gt;{{संदर्भयादी}} किंवा {{संदर्भनोंदी}}&lt;/nowiki&gt; पैकी एक साचा लावून घ्यावा.
:२) संदर्भ शक्यतोवर लेखातील संबंधित ओळीनंतर द्यावेत. ते आपोआप लेखाच्या तळाशी    &lt;nowiki&gt;{{संदर्भयादी}} किंवा {{संदर्भनोंदी}}&lt;/nowiki&gt; जिथे असेल तिथे दिसतील. वस्तुत: संदर्भांचे क्रमांकीकरण आपोआप होते त्यासाठी आपणास काही करावे लागत नाही.
: ३) दृश्यसंपादन पद्धत (लेखाच्या वर नुसते संपादन लिहिलेले असते-दृष्यसंपादन साहाय्य आपल्या सदस्य चर्चा पानावरही उपलब्ध असते) वापरल्यास  'संदर्भ द्या/उद्धृत करा' येथून एखादा संदर्भ पहिल्यांदा वापरणे आणि पुन्हा पुन्हा वापरणे सोपे जाते.
: ४) स्रोत संपादन पद्धत वापरल्यास  संपादन खिडकीच्या वरच्या मेनूबारमध्ये एक डावीकडून पाचव्या क्रमांकावर पुस्तकाचे चिन्ह दिसते त्यावर क्लिक केल्यास संदर्भ भरण्यासाठीची एक खिडकी उघडते. 
 
::वरचे क्रमांक ३ आणि ४ अधिक सोपे पण प्रत्यक्षात त्यांचे टॅग कसे होतात हे बघण्याची किंवा मॅन्युअली करण्याची / दुरुस्ती करण्याची इच्छा असेल तर 


{{collapse top|* टॅग वापर प्रकार पहिला सोपा प्रकार}} 
:&quot;अशाप्रकारे भाषेच्या चिन्हव्यवस्थेचे श्रेय सोस्यूरकडेच जाते.'''&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;'''आधुनिक भाषाविज्ञान : वर्णनात्मक आणि  ऐतिहासिक, मिलिंद स मालशे, लोकवाङ्मय प्रकाशन, मुंबई'''&lt;nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;'''
::टॅगची सुरवात पाहून ठेवावी '''&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;''' 
::: टॅगचा शेवट करणे विसरू नये आणि  शेवटीच्या टॅग मध्ये  &lt;nowiki&gt;&lt;&lt;/nowiki&gt;'''&lt;nowiki&gt;/&lt;/nowiki&gt;'''&lt;nowiki&gt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt; ही एक बॅकस्लॅश अधिकची आहे हे लक्षात घ्यावे.
{{Collapse bottom}}


{{collapse top|* टॅग वापर प्रकार दुसरा (करण्यास जरा अधिक मेहनत पण एकच संदर्भ पुन्हा पुन्हा असेल तर वाचकासाठी सुलभ) प्रकार}} 

:पहिल्या वेळी संदर्भास नाव दिले जाईल. (नाव तुमच्या चॉईसचे असते) 
::उदाहरण: '''टॅगची सुरवात''' नुसत्या '''&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;''' एवजी   &lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;मिलिंद मालशे आभावआऐ&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; अशी असेल. किंवा नुसते &lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;मिलिंद मालशे&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;  किंवा &lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;आभावआऐ&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; सुद्धा चालेल. 
:::टॅगचा शेवट   &lt;nowiki&gt;&lt;&lt;/nowiki&gt;'''&lt;nowiki&gt;/&lt;/nowiki&gt;'''&lt;nowiki&gt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt; नेच करावयाचा आहे.- टॅगचा शेवट करणे विसरू नये
::::टॅगची सुरवात आणि शेवट मिळून &lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;आभावआऐ&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; '''आधुनिक भाषाविज्ञान : वर्णनात्मक आणि  ऐतिहासिक, मिलिंद स मालशे, लोकवाङ्मय प्रकाशन, मुंबई''' &lt;nowiki&gt;&lt;&lt;/nowiki&gt;'''&lt;nowiki&gt;/&lt;/nowiki&gt;'''&lt;nowiki&gt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt; असे असेल. 

: हाच संदर्भ त्याच लेखात पुढच्या प्रत्येक वेळी (ओळीत पुन्हा पुन्हा) वापरताना   &lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;आभावआऐ&quot;&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;/&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;&gt;&lt;/nowiki&gt; इथे टॅगचा शेवट होणारी बॅक स्लॅश अंतर्भूत असल्यामुळे शेवट करणारा टॅग इथून पुढे वापरला जात नाही हे आवर्जून लक्षात घ्यावे.  
{{Collapse bottom}}

{{collapse top|* टॅग वापर प्रकार दुसराच पण (करण्यास जरा अजून अधिक मेहनत -संदर्भांचे अधिक डीटेल्स जोडण्यासाठी) प्रकार}} 
आतापर्यंत दिलेल्या संदर्भांचे कोणत्या प्रकारचे डीटेल्स टाकणे शक्य असेल ? पुस्तकातील नेमके अवतरण अथवा परिच्छेद, इंटरनेटवर पाहिले असल्यास नेमके कधी पाहिले ?; आयएसबीएन क्रमांक, पुस्तकात एकूण पृष्ठे किती आणि तुम्ही कोणत्या पृष्ठक्रमांकाचा संदर्भ देत आहात ? आवृत्तीचे डीटेल्स, पुस्तकाची भाषा, संपादक, सहलेखक असे बरेच काही वाढवता येऊ शकते. या गोष्टी अत्यावश्यक नाहीत, पण तुम्ही दिलेला संदर्भ इतरांना पडताळणे अधिक सुलभ आणि म्हणून तुमचा संदर्भ अधिक विश्वासार्ह होतो.

: या साठी काही खास सोपे साचे उपलब्ध आहेत का ? उत्तर : होय ते  [[विकिपीडिया:सोपे संदर्भीकरण - साचे वापरून]] या साहाय्य पानावर उपलब्ध असतात.
: हे साचे वापरले तरी संदर्भासाठी ref टॅग्स वापरावे लागतात का ? उत्तर होय, ref टॅग आधीच्या पद्धतीत दिल्याप्रमाणेच वापरायचे. मधल्या अधिकच्या माहितीसाठी फक्त [[विकिपीडिया:सोपे संदर्भीकरण - साचे वापरून]] येथील साचे वापरावेत.

: एखादे उदाहरण देता येईल का ?
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! संदर्भ क्र. !! संदर्भ क्र. !! संदर्भ प्रथम उद्धृत !! संदर्भ पुनर्वापर !! टिपा
|- 
| १||&lt;ref name=&quot;सतीश मस्के (प्रबंध)&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा = http://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/96412
| शीर्षक = धनंजय कीर यांच्या चरित्र लेखनाचा चिकित्सक अभ्यास
| भाषा = मराठी
| लेखक = सतीश श्रीराम मस्के
| लेखकदुवा = 
| आडनाव = 
| पहिलेनाव = 
| सहलेखक = 
| संपादक =  प्रल्हाद जी. लुलेकर (पीएच.डी. मार्गदर्शक)
| वर्ष = २००८
| महिना = जानेवारी
| दिनांक = 
| फॉरमॅट = pdf
| आर्काइव्हदुवा = 
| आर्काइव्हदिनांक = 
| कृती = प्रकरण ४थे भाग १ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र लेखनामागची भूमिका, सामर्थ्य व मर्यादा  
| पृष्ठे = प्रबंधातील पृष्ठ क्रमांक ११७ ते १७८ (शोधगंगा ऑनलाईन दुव्यावरील 10 क्रमांकाच्या pdf मध्ये)
| प्रकाशक = डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ (मराठी विभाग) ऑनलाईन प्रकाशक shodhganga.inflibnet.ac.in 
| अ‍ॅक्सेसवर्ष = २०१७
| अ‍ॅक्सेसमहिनादिनांक =  
| अ‍ॅक्सेसदिनांकमहिना = सप्टेंबर २०१७
| अ‍ॅक्सेसदिनांक =  सप्टेंबर २०१७
| अवतरण = 
}} 
&lt;/ref&gt;
|| &lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;सतीश मस्के (प्रबंध)&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा = http://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/96412
| शीर्षक = धनंजय कीर यांच्या चरित्र लेखनाचा चिकित्सक अभ्यास
| भाषा = मराठी
| लेखक = सतीश श्रीराम मस्के
| लेखकदुवा = 
| आडनाव = 
| पहिलेनाव = 
| सहलेखक = 
| संपादक =  प्रल्हाद जी. लुलेकर (पीएच.डी. मार्गदर्शक)
| वर्ष = २००८
| महिना = जानेवारी
| दिनांक = 
| फॉरमॅट = pdf
| आर्काइव्हदुवा = 
| आर्काइव्हदिनांक = 
| कृती = प्रकरण ४थे भाग १ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र लेखनामागची भूमिका, सामर्थ्य व मर्यादा  
| पृष्ठे = प्रबंधातील पृष्ठ क्रमांक ११७ ते १७८
| प्रकाशक = डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ (मराठी विभाग) ऑनलाईन प्रकाशक shodhganga.inflibnet.ac.in 
| अ‍ॅक्सेसवर्ष = २०१७
| अ‍ॅक्सेसमहिनादिनांक =  
| अ‍ॅक्सेसदिनांकमहिना = सप्टेंबर २०१७
| अ‍ॅक्सेसदिनांक =  सप्टेंबर २०१७
| अवतरण = 
}} 
&lt;/ref&gt; &lt;/nowiki&gt;
||&lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;सतीश मस्के (प्रबंध)&quot;/&gt;&lt;/nowiki&gt; 
|| उदाहरण
|}
===तात्पुरती संदर्भ यादीतील संदर्भ===
{{संदर्भनोंदी}}

अशा पद्धतीने संदर्भाच्या पूर्वतयारीची आणखी उदाहरणे आहेत  का ? : आधी चर्चा पानावरील पूर्वतयारी पहा मग संबंधीत लेखात जाऊन प्रत्यक्ष वापर पहावा. [[चर्चा:ब्राह्मण_समाज#तात्पुरती संदर्भयादी]], [[चर्चा:श्रीमद्भवद्गीतारहस्य (पुस्तक)#तात्पुरती संदर्भयादी]], [[चर्चा:गुरू ठाकूर#तात्पुरती संदर्भयादी]], [[चर्चा:'नग्नसत्य', बलात्काराच्या वास्तवाचा अंतर्वेध (पुस्तक)#तात्पुरती संदर्भयादी]],  [[चर्चा:रामदास बंडू आठवले#तात्पुरती संदर्भयादी]], [[चर्चा:खारफुटी#तात्पुरती संदर्भयादी]], [[चर्चा:निबंध#तात्पुरती संदर्भयादी]] पहावे. 

: संदर्भयादीत अधिक संदर्भ जोडून, सुधारून किंवा आहेत ते अधिक ठिकाणी वापरण्याची प्रॅक्टिस करून पाहिले तर चालेल काय ? हो अगदी चालेल.
: धूळपाटीवर प्रयोग करून पहाता येईल का ? तसेही चालेल चला [[विकिपीडिया:धूळपाटी]] कडे
: ही बरीच  माहिती भरण्यासाठी अजून काही सुविधा असू शकतात का ? इंग्रजी विकिपीडियावर एखाद्याच्या लेखाच्या edit source (स्रोत संपादन पद्धती उघडल्यास संपादन खिडकीच्या मेन्यूबार मध्ये उजवी कडून पहिले एक Cite नावाचे  Tool आहे ते हि प्रक्रिया नवोदितांसाठी अधिक सुकर आहे.  पुरेशा तांत्रिक पाठबळाअभावी ते अद्याप मराठी विकिपीडियावर आयात केलेले नाही.
: याहीपेक्षा अधिक प्रकार आहेत का ? होय त्यासाठी या नंतरचा  दाखवा लपवा साचा निवडा.
{{Collapse bottom}}

* एकाच पुस्तकातील वेगवेगळ्या पृष्ठांचे संदर्भ पुन्हा पुन्हा द्यावे लागतात त्यासाठी आणखी काही पद्धती आहेत का ? संदर्भाचा गट बनवणे शक्य आहे का ?
{{collapse top|* टॅग वापर प्रकार तिसरा पण (करण्यास जरा क्लिष्ट -संदर्भांचे अधिक डिटेल्स जोडण्यासाठी) प्रकार}} 
* इंग्रजी विकिपीडियावरील [[:en:William Shakespeare|William Shakespeare]] ह्या लेखातील संदर्भ पहावेत, ज्यात संदर्भाचे नाव आणि पृष्ठ क्रमांक आधी दिसतात. त्यावर क्लिक केले तर मुख्य पुस्तकाचा संदर्भ दिसतो.
* मराठी विकिपीडियावर [[सदस्य:सुशान्त देवळेकर]] असा प्रयत्न  [[अनंत काकबा प्रियोळकर]] लेखात करत आहेत. 
{{Collapse bottom}}

{{collapse top|* आंतरजालावर संदर्भ शोधण्यासाठी काही ऊपयुक्त टिप्स}}
* लेखन चालू 
* गूगल शोधात हिंदी शोध टाळून केवळ मराठी शोध मिळवण्यासाठी 'आहे' किंवा 'म्हणजे'  असे हिंदीत नसलेले मराठी शब्द सोबत वापरून पहावेत.
* विशिष्ट वेबसाईटवरचा संदर्भ बघायचा असेल तर गूगल शोधात  site:वेबसाईटचे नाव टाकून पहावे जसे site:maharashtratimes.indiatimes.com site:esakal.com site:loksatta.com site:maayboli.com site:misalpav.com इत्यादी.
** भारतीय विद्यापीठातील शोध प्रबंधांत शोध घेण्यासाठी shodhganga.inflibnet.ac.in वर प्रबंध बघता येतात पण मराठी शोध अवघड जातो त्यासाठी गुगलमध्ये नेहमी प्रमाणे शोधावयाच्या मराठी शब्दानंतर site:shodhganga.inflibnet.ac.in लिहून शोध घ्यावा.
* काही लेखक आणि पुस्तकांचे संदर्भ किमान पहिली काही पृष्ठे पहाणे bookganga.com वर सोपे जाते.
{{Collapse bottom}}

{{collapse top|* संदर्भा प्रमाणे ओळीत विशेष टिपा अथवा शब्दार्थ टिपा कशा जोडाव्यात}}

* उदाहरणासाठी [[विकिपीडिया:सर्वसाधारण उत्तरदायकत्वास नकार]] पहावे. 
:&lt;nowiki&gt;विकिपीडिया हे मानवी ज्ञानाच्या सामाईक स्रोतांवर&lt;ref group=&quot;श&quot;&gt;{{lang-en|common resource of human knowledge}}, {{lang-mr|मानवी ज्ञानाच्या सामाईक स्रोतांवर}}&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;
&lt;nowiki&gt;===शब्दार्थ टीप===&lt;/nowiki&gt;
:&lt;nowiki&gt;
{{संदर्भयादी|group=&quot;शब्दार्थ_टीप&quot;}}
{{संदर्भयादी|group=&quot;श&quot;}}&lt;/nowiki&gt;

असे लिहिल्यास खालील प्रमाणे दिसते.

:विकिपीडिया हे मानवी ज्ञानाच्या सामाईक स्रोतांवर&lt;ref group=&quot;श&quot;&gt;{{lang-en|common resource of human knowledge}}, {{lang-mr|मानवी ज्ञानाच्या सामाईक स्रोतांवर}}&lt;/ref&gt;
===शब्दार्थ टीप===
{{संदर्भयादी|group=&quot;शब्दार्थ_टीप&quot;}}
{{संदर्भयादी|group=&quot;श&quot;}}

* अधिक प्रकारच्या टिपांचे उदाहरण पहाण्यासाठी [https://freedomdefined.org/Definition/Mr freedomdefined.org वरील मुक्त सांस्कृतिक कामाची व्याख्या] पान पहावे (विकिसाठी उपयुक्त पण विमीडिया फाऊंडेशन बाह्य वेबसाईट)

{{Collapse bottom}}

:[[सदस्य:Mahitgar|माहितगार (-खुलं खुलं आभाळ तसा.. मीही खुला खुला.. दारं, खिडक्या, भिंती यांची.. सवय झाली तुला..? )]] ([[सदस्य चर्चा:Mahitgar|चर्चा]]) १९:२३, १३ सप्टेंबर २०१७ (IST)
_______________________________________________---------------------------------------------
== संभाजीमहाराजांविषयी ललितेतर इतिहास लेखन ==
* स्वराज्यरक्षक संभाजी दूरचित्रवाणी मालिका -प्रमुख भूमिका : अमोल कोल्हे)
* बखर संभाजीची - डॉ. सुधीर निरगुडकर

==संभाजीवरील ललित साहित्य==
*  स्वराज्य रक्षक संभाजी (दूरचित्रवाणी मालिका)
*छत्रपती संभाजी महाराजांच्या शौर्यकथा-प्रा.डॉ.नरसिंग कदम- कथासंग्रह

==चुकीचे संस्कृत==
या लेखातील संस्कृतमध्ये काही चुका आहेत, लेखातील मजकूर असा हवा होता :-

==मुद्रा व दानपत्र==

'''श्री शंभो: शिवजातस्य '''मुद्रा द्यौरिव''' राजते |'''&lt;br&gt;
'''यदंकसेविनी लेखा वर्तते कस्य नोपरि ||'''

'''अर्थ''' : शिवाजी पुत्र संभाजीची ही मुद्रा आकाशाप्रमाणे शोभते आहे व ज्याच्या मांडीवर ही लेखा (मुद्रा) विसावली आहे तशी ती कोणाच्याही वर असणार नाही. 


संभाजी महाराजांना साधुसंतांबद्दल आदरभाव होता. ज्येष्ठ मांत्रिक कुडाळ ग्रामनिवासी नामदेवभट्टपुत्र बाकरेशास्त्री यांना करून दिलेल्या संस्कृतमधील दानपत्रावरून त्यांचा आदरभाव कळतो. छत्रपती संभाजी महाराजांना राजपद महत्&amp;zwnj;प्रयासाने प्राप्त झाले होते. त्यांनी राजपद प्राप्तीसाठी नवस केला होता आणि त्यांना राज्याधिकार मिळाल्यानंतर तो नवस फेडण्याच्या इच्छेने त्यांनी नामदेवभट्टपुत्र बाकरेशास्त्री (ज्यांना संभाजी महाराज स्वामी म्हणतात) यांना दरसाल १०,००० पादशाही होनांचे दानपत्र संस्कृतमध्ये करून दिले. हे दानपत्र संभाजी महाराजांच्या मंचकारोहणानंतर एका महिन्याने म्हणजे दि. २४ ऑगस्ट १६८० (भाद्रपद शुद्ध १० सोमवार शके १६०२) रोजी केले आहे. दानपत्र ३०० से.मी. लांब आणि २३.५ से.मी. रुंद आहे. या दानपत्राच्या सर्वात वर मधोमध संभाजी महाराजांची १६ बुरुजी मुद्रा आहे व खाली सुवाच्य अक्षरांत संस्कृतमध्ये दोन ओळी लिहिल्या आहेत. त्या स्वतः शंभू राजांच्या हस्ताक्षरांतील आहेत. त्या ओळी खालील प्रमाणे;

'''|| मतं मे श्री शिवराजपुत्रस्य श्रीशंभूराज ||'''&lt;br&gt;
'''|| छत्रपते: '''यत् पत्रं''' परिलेखितं || छं || श्री ||'''

यात ते तत्कालीन दानपत्र लेखन पद्धतीप्रमाणे आपल्या पूर्वजांच्या व स्वतःच्या पराक्रमाचे व सद्गुणांचे वर्णन अतिशय सार्थ अशा शब्दांमध्ये करतात. आपले पणजोबा मालोजीराजे यांना शूरश्रेष्ठ व देवब्राम्हण प्रतिपालक असे संबोधतात तर आपले आजोबा महाराज शाहजीराजांस निशायुद्धप्रवीण, तसेच 'हैन्दवधर्मजीर्णोद्धारकरणधृतमति' म्हणजे स्वत:चा जीव धोक्यात घालून हिंदवी (हिंदू) धर्माचा जीर्णोद्धार करणारा असे संबोधतात. आपले वडील श्री छत्रपती शिवाजी महाराजांचा उल्लेख 'म्लेंच्छक्षयदीक्षित' म्हणजे आपल्या तारुण्यातच ज्यांनी म्लेंच्छ क्षयाची दीक्षा घेतली व अनेक ताम्रांना पराभूत केले असा करतात. यावरून छत्रपती संभाजी महाराजांना आपल्या पराक्रमी पूर्वजांविषयी वाटणाऱ्या भावनेचे यथार्थ दर्शन होते.

== काढलेला मजकूर ==
'''प्रारंभी संभाजी महाराजांची समाधी  [[तुळापूर]] येथे आहे असा समज होता. कालांतराने व विशेष संदर्भ मिळाल्यानंतर ही मूळ समाधी [[वढू, पुणे|वढू]]-बद्रूक येथे असल्याचे   [[वासुदेव सीताराम बेंद्रे|वा.सी. बेंद्रे]] यांच्या ध्यानात आले. व अपार कष्ट करून त्यांनी अखेर संभाजीच्या समाधीचा शोध लावला व आजही तो अनमोल ठेवा फार वाजत गाजत साजरा केला जातो .'''

हा असलेला मजकूर काढून गोविंद महारांबद्दलचा मजकूर घालण्याचे कारण काय? दोन्ही मजकूर ठेवले पाहिजेत. कृपया पहिला मजकूर पुन्हा घालावा.

धन्यवाद.

[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १४:५४, ४ जानेवारी २०१८ (IST)

::हरकत नाही, करतो. पण संभाजी महाराजांची समाधीचा ठेवा वाजत गाजत साजरा केला जातो??? ते समाधीस्थळ आहे जन्मस्थळ नव्हे. 
--[[User:संदेश हिवाळे|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;संदेश&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt; हिवाळे&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:संदेश हिवाळे|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;चर्चा&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; १७:३६, ४ जानेवारी २०१८ (IST)

:ही हत्या [[मार्च ११]], [[इ.स. १६८९]] रोजी [[मृत्यूजय अमावस्या]]  [[भीमा नदी|भीमा]] आणि [[इंद्रायणी नदी]]च्या संगमावरील आळंदीजवळच्या [[तुळापूर]] येथे झाली.. प्रारंभी संभाजी महाराजांची समाधी  [[तुळापूर]] येथे आहे असा समज होता. कालांतराने व विशेष संदर्भ मिळाल्यानंतर ही मूळ समाधी [[वढू, पुणे|वढू]]-बद्रूक येथे असल्याचे [[वासुदेव सीताराम बेंद्रे|वा.सी. बेंद्रे]] यांच्या ध्यानात आले. औरंगजेबाच्या सैन्याद्वारे छत्रपती संभाजी महाराज यांची निघृण करून त्यांच्या मृतदेहाचे तुकडे करून इतरत्र फेकले. [[गोविंद गोपाळ गायकवाड]] ([[गोविंद महार]]) या [[महार]] सैनिकांने ते फेकलेले तुकडे एकत्र करून, त्यांना शिवून [[वढू, पुणे|वढू]]-बद्रूक येथे त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार केले होते.

:हा वरील मजकूर लेखात चढवा, माझ्याकडून अपलोड होत नाही.
--[[User:संदेश हिवाळे|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;संदेश&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt; हिवाळे&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:संदेश हिवाळे|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;चर्चा&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; १७:४९, ४ जानेवारी २०१८ (IST)

----------------

'११ मार्च १६८९ या दिवशी पंचमी होती, अमावास्या नव्हती' हा मी लिहिलेला मजकूर कोठे गेला? 

आणि अमावास्यांना सहसा नावे नसतात, अपवाद - सोमवारी येणारी सोमवती अमावास्या, वैशाखातली भावुका अमावास्या, श्रावणातली पिठोरी अमावास्या आणि भाद्रपदात येणारी सर्वपित्री अमावास्या.  मृत्युंजय अमावास्या नावाची अमावास्या नसतॆ. ...[[सदस्य:ज|ज]] ([[सदस्य चर्चा:ज|चर्चा]]) २२:२९, २८ मार्च २०१८ (IST)
-----
तुळापूर येथील शिवणे आडनावाच्या लोकांनी संभाजीचे प्रेत शिवले अशी सर्वमान्यता आहे. 

हा लेख शुद्धलेखनाच्या चुकांनी आणि चुकीच्या माहितीने बुजबुजला आहे. लेखात दुरुस्या करायला कोण शुक्राचार्य आडवा येतो आहे? ..[[सदस्य:ज|ज]] ([[सदस्य चर्चा:ज|चर्चा]]) १८:२२, २५ नोव्हेंबर २०१८ (IST)
----
==संभाजी महाराजांना [[रामदास]] स्वामींनी लिहिलेले पत्र==
अखंड सावधान असावे।  दुश्चित कदापि नसावे। तजविजा करीत बसावे। एकांत स्थळी ॥१॥&lt;br/&gt;
काही उग्रस्थिती सांडावी। काही सौम्यता धरावी। चिंता लागावी परावी अंतर्यामी ॥२॥&lt;br/&gt;
मागील अपराध क्षमावे कारभारी हाती धरावे। सुखी करुनि सोडावे। कामाकडे ॥३॥&lt;br/&gt;
पाटवणी तुंब निघेना। तरी मग पाणी चालेना। तैसे सज्जनांच्या मना।कळले पाहिजे ॥४॥&lt;br/&gt;
जनांचा प्रवाहों चालिला।  म्हणजे कार्यभाग आटोपला। जन ठायी ठायी तुंबला। म्हाणिजे खोटे॥५॥&lt;br/&gt;
श्रेष्ठी जे जे मेळविले| त्यासाठी भांडत बैसला। मग जाणावे फावले।  गनिमासी ॥६॥&lt;br/&gt;
ऐसे सहसा करू नये। दोघे भांडता तिसऱ्यासी जाए। धीर धरून महत्कार्य। समजून करावें ॥७॥&lt;br/&gt;
आधीच पडला धस्ती। म्हणजे कार्यभाग होय नास्ती। याकारणे समस्ती। बुद्धि शोधावी ॥८॥&lt;br/&gt;
राजी राखता जग।  मग कार्यभागाची लगबग। ऐसे जाणोनिया सांग। समाधान राखावे ॥९॥&lt;br/&gt;
सकळ लोक एक करावे। गनीम निपटुन काढावे। ऐसे करीता कीर्ति धावे।दिगंतरी ॥१०॥&lt;br/&gt;
आधी गाजवावे तडाके। मग भूमंडळ धाके। ऐसे न होता धक्के।  राज्यास होती ॥११॥&lt;br/&gt;
समय प्रसंग वोळखावा।  राग निपटुन काढावा। आला तरी कळो नेदावा।  जनांमध्ये ॥१२॥&lt;br/&gt;
राज्यामध्ये सकळ लोक। सलगी देवून करावे सेवक। लोकांचे मनामध्ये धाक। उपजोचि नये ॥१३॥&lt;br/&gt;
बहुत लोक मेळवावे। एक विचारे भरावे।कष्टे करोनी घसरावे। म्लेंच्छांवरी ॥१४॥&lt;br/&gt;
मतामतांचा गलबला। कोणी पुसेना कोणाला।जो जे मतीं सांपडलां। तयास तेंचि थोर।&lt;br/&gt;
मुलाचे चालीने चालावे। मुलांचे मनोगत बोलावे।तैसे जनास शिकवावे। हळूहळू।&lt;br/&gt;
महंतें महंत करावे। युक्तिबुद्धीने भरावे।जाणते करून विखरावे। नाना देसी।&lt;br/&gt;
सामर्थ्य आहे चळवळीचे। जो जो करील तयाचे।परंतु तेथे भगवंताचे। अधिष्ठान पाहिजे।&lt;br/&gt;
आहे तितुके जतन करावे। पुढे आणिक मेळवावे।महाराष्ट्र राज्य करावे । जिकडे तिकडे ॥१५॥&lt;br/&gt;
लोकी हिम्मत धरावी। शर्तीची तरवार करावी।चढ़ती वाढती पदवी। पावाल येणे ॥१६॥&lt;br/&gt;
देव मस्तकी धरावा। अवघा हलकल्लोळ करावा।मुलुख बुडवावा की बडवावा। स्वराज्या कारणे।&lt;br/&gt;
देशद्रोही तितुके कुत्ते । मारोन घालावे परते।देवदास पावती फत्ते। यदर्थी संशयो नाही।&lt;br/&gt;
धर्मासाठी झुंजावे।झुंझोनी अवघ्यासी मारावे॥मारिता मारिता घ्यावे।राज्य आपुले। &lt;br/&gt;
शिवरायास आठवावे। जीवित्व तृणवत मानावे।इहलोकी परलोकी राहावे। कीर्तिरूपे ॥१७॥&lt;br/&gt;
शिवरायांचे आठवावे स्वरूप। शिवरायांचा आठवावा साक्षेप।शिवरायांचा आठवावा प्रताप। भूमंडळी ॥१८॥&lt;br/&gt;
शिवरायांचे कैसे चालणे। शिवरायांचे कैसे बोलणे।शिवरायांची सलगी देणे। कैसे असे ॥१९॥&lt;br/&gt;
सकळ सुखांचा त्याग। करुनी साधिजे तो योग।राज्यसाधनाची लगबग। ऐसी असे ॥२०॥&lt;br/&gt;
त्याहुनी करावे विशेष। तरीच म्हणावे पुरूष।या उपरी आता विशेष। काय लिहावे ॥२१॥&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;

==संपादन परतवणे==
{{Tiven2240}} [https://mr.m.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:MobileDiff/1795752 यावर] संपादने परतवा.--[[User:Sandesh9822|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;संदेश&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt; हिवाळे&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:Sandesh9822|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;चर्चा&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; २०:३०, ३ जुलै २०२० (IST)

== संभाजी महाराजांवरील [[नाटक]]े व अन्य पुस्तके==
* इथे ओशाळला मृत्यू (नाटक, लेखक : [[वसंत कानेटकर]])
* चैतन्यगाथा तेजपुत्राची (लेखक : ?)
* संगीत छत्रपती संभाजी (लेखक : आत्माराम मोरेश्वर पाठारे)
* बेबंदशाही (नाटक - लेखक : वि.ह. औंधकर)
* मराठ्यांची धारातीर्थे - प्रवीण व. भोसले (माहितीपर, नरसिंह पब्लिकेशन्स)
* मानी मराठा - नाना कोचरेकर, नाटक-१९५०
* मी मृत्युंजय संभाजी ([[संजय सोनवणी]])
* मृत्युंजय
* मृत्युंजय अमावस्या (महा-नाट्य : लेखक/दिग्दर्शक : नीलेश भिसे)
* राजसंन्यास (नाटक -लेखक : राम गणेश गडकरी, १९२२)
* राजा शंभू छत्रपती - विजय देशमुख
* रायगडाला जेव्हा जाग येते (नाटक - लेखक : [[वसंत कानेटकर]]);  एप्रिल २०१३पर्यंत २४२५ प्रयोग
* शंभुराजे (महानाट्य) : (लेखक : [[नितीन बानुगडे पाटील]])
* शूर संभाजी (लेखक : ?)
* शिवपुत्र शंभुराजे (महानाट्य) (दिग्दर्शन/संवादः महेंद्र महाडीक)(http://shivputrashambhuraje.com/)
* नरशार्दुल राजा संभाजी (लेखक - इंद्रजित सावंत)

== मर्यादित इतिहास  ==

येथे लिहिलेला इतिहास हा खूपच मर्यादित आणि इतिहासाला धरून नसून लेखकाचे स्वतःचे विचार मांडल्यासारखे वाटते. कृपया संभाजी महाराजांनबद्दल दुसऱ्या ऐतिहासिक व्यक्तीकडून इतिहास ऐकावा किव्वा ज्या पुस्तकात एकाच धर्मविशेष व्यक्तीने आपल्या फायद्यासाठी किव्वा आपल्या समाजाच्या फायद्यासाठी ना लिहिता एक अभ्यासक ज्याने खरंच संभाजी महाराजांना वाचले आहे त्यांच्या पुस्तकातून व बाकी ऐतिहासिक दस्तऐवज वाचून सध्या करावा. [[सदस्य:Rahulgov2375|Rahulgov2375]] ([[सदस्य चर्चा:Rahulgov2375|चर्चा]]) १२:५९, २१ फेब्रुवारी २०२५ (IST)
रायप्पा महार ह्यांनी देखील संभाजी महाराज ह्यांना कैद केल्यानंतर वाचवण्याचा इतिहास आहे. तुम्ही तो वगळून बाकी लोकांची नावे लिहिली आहेत. ज्यांनी स्वतःचे रक्त संभाजी महाराजांच्या पायावर वाहिले त्यांना कसे विसरलात तुम्ही? आणि ज्यांनी संभाजी महाराजांचे तुकडे गोळा करून त्यांचा अंत्य विधी केला त्यांच्या घरातील ४५ लोकांचा निर्घृण खून करण्यात आला, हा संदर्भ जरी महाराजांच्या मृत्यू नंतर येतो तरीही त्यांच्या नावाशी संबंधित आहे आणि ह्याची लोकांना विकीपीडिया सारख्या माध्यमातून माहिती मिळणे महत्वाचे आहे.</text>
      <sha1>193q3p67cr0cs33hcl9l0gxixeo4mnp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686741</id>
      <parentid>2686736</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T07:36:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32130-38</username>
        <id>183635</id>
      </contributor>
      <comment>/* छत्रपती संभाजी महाराजांच्या शौर्यकथा -प्रा.डॉ.नरसिंग कदम -कथासंग्रह */ नवीन विभाग</comment>
      <origin>2686741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49166" sha1="f543rf55mx72bwfhuba3w2b2axfvrny" xml:space="preserve">==संदर्भ देणे आवश्यक केले==
मराठी विकिपीडिया सर्वसाधारण वेबसाईट नाही एक [[ज्ञानकोश]] आहे. सदर लेखास तब्बल १२ वर्षे होत आली आहेत तरीही  लेखात एकसुद्धा संदर्भ नाही आहे. इतिहास विषयक बहुतांश लेखात इतिहास विषयक लेखनात पाळावयाचे संकेत दिले आहेत. &lt;u&gt;प्रमाण ऐतिहासिक साधनांचा वापर करून लेखन करणे आवश्यक असूनही&lt;/u&gt; सर्वसाधारण कल दुर्लक्ष करण्याचा आहे. ज्ञानकोशीय दर्जा वृद्धींगत व्हावा ससंदर्भ लेखन व्हावे व चर्चा पानावर मजकुराच्या उल्लेखनीयतेची ससंदर्भ चर्चा व्हावी या दृष्टीने येथून पुढे शुद्ध लेख्नन सुधारणेसाठी आवश्यक असलेले ७० बाईट वगळता अधिकच्या लेखन बदलासाठी मराठी विकिपीडिया पद्धतीने संदर्भ जोडणे आवश्यक केले आहे. संदर्भ कसे जोडावेत याची माहिती या चर्चा पानावर उपलब्ध केली गेली आहे. 

ससंदर्भ लेखनासाठी शुभेच्छा.

[[सदस्य:Mahitgar|माहितगार (-खुलं खुलं आभाळ तसा.. मीही खुला खुला.. दारं, खिडक्या, भिंती यांची.. सवय झाली तुला..? )]] ([[सदस्य चर्चा:Mahitgar|चर्चा]]) ०७:३५, ४ ऑक्टोबर २०१७ (IST)
   

==मृत्यूचे ठिकाण==
:मृत्यूचे ठिकाण लेखात वगवेगळी नमुद झाली आहेत ? लेखास अधिक संदर्भांची आवश्यकता आहे.[[सदस्य:Mahitgar|माहितगार]] ०८:५७, ६ फेब्रुवारी २०१० (UTC)
:संभाजी महाराज-एक उपेक्षित लढवय्या विभागात, विश्वकोशीय लेखन शैलीचे पालन होत नाही तसेच ललीतसाहित्य/कादंबरीतील  संदर्भाच्या स्विकार्ह्ते बद्दल साशंक असल्यामुळे उल्लेखनीयता साचा लावला आहे

== छत्रपती संभाजी यांच्या अंत्यविधीची माहिती अधिक सविस्तर हवी. ==

छत्रपती संभाजी यांच्या अंत्यविधीची जबाबदारी जीवावर उदार होऊन महार जातीच्या लोकांनी स्वीकारली . [[सदस्य:Vijay Gaigawali|Vijay Gaigawali]] ([[सदस्य चर्चा:Vijay Gaigawali|चर्चा]]) १९:४०, ११ जानेवारी २०१७ (IST)

==संदर्भ कसे द्यावेत==

[[File:VisualEditor reference tutorial.ogv|thumb|[[:File:VisualEditor reference tutorial.ogv|यथादृष्य संपादकातून संदर्भ जोडणे इंग्रजी शिकवणी]]]]
[[File:10 Giving References.webm|thumb|[[विपी:संदर्भीकरण|संदर्भ कसे जोडावेत (मराठी शिकवणी)]]]]

शेवटी संदर्भ कसे द्यावेत? 

:१) शक्यतोवर लेखाच्या तळाशी महिरपी कंसातील &lt;nowiki&gt;{{संदर्भयादी}} किंवा {{संदर्भनोंदी}}&lt;/nowiki&gt; साचा आहे का याची खात्री करून घ्यावी. नसल्यास  लेखाच्या तळाशी &lt;nowiki&gt;{{संदर्भयादी}} किंवा {{संदर्भनोंदी}}&lt;/nowiki&gt; पैकी एक साचा लावून घ्यावा.
:२) संदर्भ शक्यतोवर लेखातील संबंधित ओळीनंतर द्यावेत. ते आपोआप लेखाच्या तळाशी    &lt;nowiki&gt;{{संदर्भयादी}} किंवा {{संदर्भनोंदी}}&lt;/nowiki&gt; जिथे असेल तिथे दिसतील. वस्तुत: संदर्भांचे क्रमांकीकरण आपोआप होते त्यासाठी आपणास काही करावे लागत नाही.
: ३) दृश्यसंपादन पद्धत (लेखाच्या वर नुसते संपादन लिहिलेले असते-दृष्यसंपादन साहाय्य आपल्या सदस्य चर्चा पानावरही उपलब्ध असते) वापरल्यास  'संदर्भ द्या/उद्धृत करा' येथून एखादा संदर्भ पहिल्यांदा वापरणे आणि पुन्हा पुन्हा वापरणे सोपे जाते.
: ४) स्रोत संपादन पद्धत वापरल्यास  संपादन खिडकीच्या वरच्या मेनूबारमध्ये एक डावीकडून पाचव्या क्रमांकावर पुस्तकाचे चिन्ह दिसते त्यावर क्लिक केल्यास संदर्भ भरण्यासाठीची एक खिडकी उघडते. 
 
::वरचे क्रमांक ३ आणि ४ अधिक सोपे पण प्रत्यक्षात त्यांचे टॅग कसे होतात हे बघण्याची किंवा मॅन्युअली करण्याची / दुरुस्ती करण्याची इच्छा असेल तर 


{{collapse top|* टॅग वापर प्रकार पहिला सोपा प्रकार}} 
:&quot;अशाप्रकारे भाषेच्या चिन्हव्यवस्थेचे श्रेय सोस्यूरकडेच जाते.'''&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;'''आधुनिक भाषाविज्ञान : वर्णनात्मक आणि  ऐतिहासिक, मिलिंद स मालशे, लोकवाङ्मय प्रकाशन, मुंबई'''&lt;nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;'''
::टॅगची सुरवात पाहून ठेवावी '''&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;''' 
::: टॅगचा शेवट करणे विसरू नये आणि  शेवटीच्या टॅग मध्ये  &lt;nowiki&gt;&lt;&lt;/nowiki&gt;'''&lt;nowiki&gt;/&lt;/nowiki&gt;'''&lt;nowiki&gt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt; ही एक बॅकस्लॅश अधिकची आहे हे लक्षात घ्यावे.
{{Collapse bottom}}


{{collapse top|* टॅग वापर प्रकार दुसरा (करण्यास जरा अधिक मेहनत पण एकच संदर्भ पुन्हा पुन्हा असेल तर वाचकासाठी सुलभ) प्रकार}} 

:पहिल्या वेळी संदर्भास नाव दिले जाईल. (नाव तुमच्या चॉईसचे असते) 
::उदाहरण: '''टॅगची सुरवात''' नुसत्या '''&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;''' एवजी   &lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;मिलिंद मालशे आभावआऐ&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; अशी असेल. किंवा नुसते &lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;मिलिंद मालशे&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;  किंवा &lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;आभावआऐ&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; सुद्धा चालेल. 
:::टॅगचा शेवट   &lt;nowiki&gt;&lt;&lt;/nowiki&gt;'''&lt;nowiki&gt;/&lt;/nowiki&gt;'''&lt;nowiki&gt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt; नेच करावयाचा आहे.- टॅगचा शेवट करणे विसरू नये
::::टॅगची सुरवात आणि शेवट मिळून &lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;आभावआऐ&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; '''आधुनिक भाषाविज्ञान : वर्णनात्मक आणि  ऐतिहासिक, मिलिंद स मालशे, लोकवाङ्मय प्रकाशन, मुंबई''' &lt;nowiki&gt;&lt;&lt;/nowiki&gt;'''&lt;nowiki&gt;/&lt;/nowiki&gt;'''&lt;nowiki&gt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt; असे असेल. 

: हाच संदर्भ त्याच लेखात पुढच्या प्रत्येक वेळी (ओळीत पुन्हा पुन्हा) वापरताना   &lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;आभावआऐ&quot;&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;/&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;&gt;&lt;/nowiki&gt; इथे टॅगचा शेवट होणारी बॅक स्लॅश अंतर्भूत असल्यामुळे शेवट करणारा टॅग इथून पुढे वापरला जात नाही हे आवर्जून लक्षात घ्यावे.  
{{Collapse bottom}}

{{collapse top|* टॅग वापर प्रकार दुसराच पण (करण्यास जरा अजून अधिक मेहनत -संदर्भांचे अधिक डीटेल्स जोडण्यासाठी) प्रकार}} 
आतापर्यंत दिलेल्या संदर्भांचे कोणत्या प्रकारचे डीटेल्स टाकणे शक्य असेल ? पुस्तकातील नेमके अवतरण अथवा परिच्छेद, इंटरनेटवर पाहिले असल्यास नेमके कधी पाहिले ?; आयएसबीएन क्रमांक, पुस्तकात एकूण पृष्ठे किती आणि तुम्ही कोणत्या पृष्ठक्रमांकाचा संदर्भ देत आहात ? आवृत्तीचे डीटेल्स, पुस्तकाची भाषा, संपादक, सहलेखक असे बरेच काही वाढवता येऊ शकते. या गोष्टी अत्यावश्यक नाहीत, पण तुम्ही दिलेला संदर्भ इतरांना पडताळणे अधिक सुलभ आणि म्हणून तुमचा संदर्भ अधिक विश्वासार्ह होतो.

: या साठी काही खास सोपे साचे उपलब्ध आहेत का ? उत्तर : होय ते  [[विकिपीडिया:सोपे संदर्भीकरण - साचे वापरून]] या साहाय्य पानावर उपलब्ध असतात.
: हे साचे वापरले तरी संदर्भासाठी ref टॅग्स वापरावे लागतात का ? उत्तर होय, ref टॅग आधीच्या पद्धतीत दिल्याप्रमाणेच वापरायचे. मधल्या अधिकच्या माहितीसाठी फक्त [[विकिपीडिया:सोपे संदर्भीकरण - साचे वापरून]] येथील साचे वापरावेत.

: एखादे उदाहरण देता येईल का ?
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! संदर्भ क्र. !! संदर्भ क्र. !! संदर्भ प्रथम उद्धृत !! संदर्भ पुनर्वापर !! टिपा
|- 
| १||&lt;ref name=&quot;सतीश मस्के (प्रबंध)&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा = http://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/96412
| शीर्षक = धनंजय कीर यांच्या चरित्र लेखनाचा चिकित्सक अभ्यास
| भाषा = मराठी
| लेखक = सतीश श्रीराम मस्के
| लेखकदुवा = 
| आडनाव = 
| पहिलेनाव = 
| सहलेखक = 
| संपादक =  प्रल्हाद जी. लुलेकर (पीएच.डी. मार्गदर्शक)
| वर्ष = २००८
| महिना = जानेवारी
| दिनांक = 
| फॉरमॅट = pdf
| आर्काइव्हदुवा = 
| आर्काइव्हदिनांक = 
| कृती = प्रकरण ४थे भाग १ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र लेखनामागची भूमिका, सामर्थ्य व मर्यादा  
| पृष्ठे = प्रबंधातील पृष्ठ क्रमांक ११७ ते १७८ (शोधगंगा ऑनलाईन दुव्यावरील 10 क्रमांकाच्या pdf मध्ये)
| प्रकाशक = डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ (मराठी विभाग) ऑनलाईन प्रकाशक shodhganga.inflibnet.ac.in 
| अ‍ॅक्सेसवर्ष = २०१७
| अ‍ॅक्सेसमहिनादिनांक =  
| अ‍ॅक्सेसदिनांकमहिना = सप्टेंबर २०१७
| अ‍ॅक्सेसदिनांक =  सप्टेंबर २०१७
| अवतरण = 
}} 
&lt;/ref&gt;
|| &lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;सतीश मस्के (प्रबंध)&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा = http://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/96412
| शीर्षक = धनंजय कीर यांच्या चरित्र लेखनाचा चिकित्सक अभ्यास
| भाषा = मराठी
| लेखक = सतीश श्रीराम मस्के
| लेखकदुवा = 
| आडनाव = 
| पहिलेनाव = 
| सहलेखक = 
| संपादक =  प्रल्हाद जी. लुलेकर (पीएच.डी. मार्गदर्शक)
| वर्ष = २००८
| महिना = जानेवारी
| दिनांक = 
| फॉरमॅट = pdf
| आर्काइव्हदुवा = 
| आर्काइव्हदिनांक = 
| कृती = प्रकरण ४थे भाग १ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र लेखनामागची भूमिका, सामर्थ्य व मर्यादा  
| पृष्ठे = प्रबंधातील पृष्ठ क्रमांक ११७ ते १७८
| प्रकाशक = डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ (मराठी विभाग) ऑनलाईन प्रकाशक shodhganga.inflibnet.ac.in 
| अ‍ॅक्सेसवर्ष = २०१७
| अ‍ॅक्सेसमहिनादिनांक =  
| अ‍ॅक्सेसदिनांकमहिना = सप्टेंबर २०१७
| अ‍ॅक्सेसदिनांक =  सप्टेंबर २०१७
| अवतरण = 
}} 
&lt;/ref&gt; &lt;/nowiki&gt;
||&lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;सतीश मस्के (प्रबंध)&quot;/&gt;&lt;/nowiki&gt; 
|| उदाहरण
|}
===तात्पुरती संदर्भ यादीतील संदर्भ===
{{संदर्भनोंदी}}

अशा पद्धतीने संदर्भाच्या पूर्वतयारीची आणखी उदाहरणे आहेत  का ? : आधी चर्चा पानावरील पूर्वतयारी पहा मग संबंधीत लेखात जाऊन प्रत्यक्ष वापर पहावा. [[चर्चा:ब्राह्मण_समाज#तात्पुरती संदर्भयादी]], [[चर्चा:श्रीमद्भवद्गीतारहस्य (पुस्तक)#तात्पुरती संदर्भयादी]], [[चर्चा:गुरू ठाकूर#तात्पुरती संदर्भयादी]], [[चर्चा:'नग्नसत्य', बलात्काराच्या वास्तवाचा अंतर्वेध (पुस्तक)#तात्पुरती संदर्भयादी]],  [[चर्चा:रामदास बंडू आठवले#तात्पुरती संदर्भयादी]], [[चर्चा:खारफुटी#तात्पुरती संदर्भयादी]], [[चर्चा:निबंध#तात्पुरती संदर्भयादी]] पहावे. 

: संदर्भयादीत अधिक संदर्भ जोडून, सुधारून किंवा आहेत ते अधिक ठिकाणी वापरण्याची प्रॅक्टिस करून पाहिले तर चालेल काय ? हो अगदी चालेल.
: धूळपाटीवर प्रयोग करून पहाता येईल का ? तसेही चालेल चला [[विकिपीडिया:धूळपाटी]] कडे
: ही बरीच  माहिती भरण्यासाठी अजून काही सुविधा असू शकतात का ? इंग्रजी विकिपीडियावर एखाद्याच्या लेखाच्या edit source (स्रोत संपादन पद्धती उघडल्यास संपादन खिडकीच्या मेन्यूबार मध्ये उजवी कडून पहिले एक Cite नावाचे  Tool आहे ते हि प्रक्रिया नवोदितांसाठी अधिक सुकर आहे.  पुरेशा तांत्रिक पाठबळाअभावी ते अद्याप मराठी विकिपीडियावर आयात केलेले नाही.
: याहीपेक्षा अधिक प्रकार आहेत का ? होय त्यासाठी या नंतरचा  दाखवा लपवा साचा निवडा.
{{Collapse bottom}}

* एकाच पुस्तकातील वेगवेगळ्या पृष्ठांचे संदर्भ पुन्हा पुन्हा द्यावे लागतात त्यासाठी आणखी काही पद्धती आहेत का ? संदर्भाचा गट बनवणे शक्य आहे का ?
{{collapse top|* टॅग वापर प्रकार तिसरा पण (करण्यास जरा क्लिष्ट -संदर्भांचे अधिक डिटेल्स जोडण्यासाठी) प्रकार}} 
* इंग्रजी विकिपीडियावरील [[:en:William Shakespeare|William Shakespeare]] ह्या लेखातील संदर्भ पहावेत, ज्यात संदर्भाचे नाव आणि पृष्ठ क्रमांक आधी दिसतात. त्यावर क्लिक केले तर मुख्य पुस्तकाचा संदर्भ दिसतो.
* मराठी विकिपीडियावर [[सदस्य:सुशान्त देवळेकर]] असा प्रयत्न  [[अनंत काकबा प्रियोळकर]] लेखात करत आहेत. 
{{Collapse bottom}}

{{collapse top|* आंतरजालावर संदर्भ शोधण्यासाठी काही ऊपयुक्त टिप्स}}
* लेखन चालू 
* गूगल शोधात हिंदी शोध टाळून केवळ मराठी शोध मिळवण्यासाठी 'आहे' किंवा 'म्हणजे'  असे हिंदीत नसलेले मराठी शब्द सोबत वापरून पहावेत.
* विशिष्ट वेबसाईटवरचा संदर्भ बघायचा असेल तर गूगल शोधात  site:वेबसाईटचे नाव टाकून पहावे जसे site:maharashtratimes.indiatimes.com site:esakal.com site:loksatta.com site:maayboli.com site:misalpav.com इत्यादी.
** भारतीय विद्यापीठातील शोध प्रबंधांत शोध घेण्यासाठी shodhganga.inflibnet.ac.in वर प्रबंध बघता येतात पण मराठी शोध अवघड जातो त्यासाठी गुगलमध्ये नेहमी प्रमाणे शोधावयाच्या मराठी शब्दानंतर site:shodhganga.inflibnet.ac.in लिहून शोध घ्यावा.
* काही लेखक आणि पुस्तकांचे संदर्भ किमान पहिली काही पृष्ठे पहाणे bookganga.com वर सोपे जाते.
{{Collapse bottom}}

{{collapse top|* संदर्भा प्रमाणे ओळीत विशेष टिपा अथवा शब्दार्थ टिपा कशा जोडाव्यात}}

* उदाहरणासाठी [[विकिपीडिया:सर्वसाधारण उत्तरदायकत्वास नकार]] पहावे. 
:&lt;nowiki&gt;विकिपीडिया हे मानवी ज्ञानाच्या सामाईक स्रोतांवर&lt;ref group=&quot;श&quot;&gt;{{lang-en|common resource of human knowledge}}, {{lang-mr|मानवी ज्ञानाच्या सामाईक स्रोतांवर}}&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;
&lt;nowiki&gt;===शब्दार्थ टीप===&lt;/nowiki&gt;
:&lt;nowiki&gt;
{{संदर्भयादी|group=&quot;शब्दार्थ_टीप&quot;}}
{{संदर्भयादी|group=&quot;श&quot;}}&lt;/nowiki&gt;

असे लिहिल्यास खालील प्रमाणे दिसते.

:विकिपीडिया हे मानवी ज्ञानाच्या सामाईक स्रोतांवर&lt;ref group=&quot;श&quot;&gt;{{lang-en|common resource of human knowledge}}, {{lang-mr|मानवी ज्ञानाच्या सामाईक स्रोतांवर}}&lt;/ref&gt;
===शब्दार्थ टीप===
{{संदर्भयादी|group=&quot;शब्दार्थ_टीप&quot;}}
{{संदर्भयादी|group=&quot;श&quot;}}

* अधिक प्रकारच्या टिपांचे उदाहरण पहाण्यासाठी [https://freedomdefined.org/Definition/Mr freedomdefined.org वरील मुक्त सांस्कृतिक कामाची व्याख्या] पान पहावे (विकिसाठी उपयुक्त पण विमीडिया फाऊंडेशन बाह्य वेबसाईट)

{{Collapse bottom}}

:[[सदस्य:Mahitgar|माहितगार (-खुलं खुलं आभाळ तसा.. मीही खुला खुला.. दारं, खिडक्या, भिंती यांची.. सवय झाली तुला..? )]] ([[सदस्य चर्चा:Mahitgar|चर्चा]]) १९:२३, १३ सप्टेंबर २०१७ (IST)
_______________________________________________---------------------------------------------
== संभाजीमहाराजांविषयी ललितेतर इतिहास लेखन ==
* स्वराज्यरक्षक संभाजी दूरचित्रवाणी मालिका -प्रमुख भूमिका : अमोल कोल्हे)
* बखर संभाजीची - डॉ. सुधीर निरगुडकर

==संभाजीवरील ललित साहित्य==
*  स्वराज्य रक्षक संभाजी (दूरचित्रवाणी मालिका)
*छत्रपती संभाजी महाराजांच्या शौर्यकथा-प्रा.डॉ.नरसिंग कदम- कथासंग्रह

==चुकीचे संस्कृत==
या लेखातील संस्कृतमध्ये काही चुका आहेत, लेखातील मजकूर असा हवा होता :-

==मुद्रा व दानपत्र==

'''श्री शंभो: शिवजातस्य '''मुद्रा द्यौरिव''' राजते |'''&lt;br&gt;
'''यदंकसेविनी लेखा वर्तते कस्य नोपरि ||'''

'''अर्थ''' : शिवाजी पुत्र संभाजीची ही मुद्रा आकाशाप्रमाणे शोभते आहे व ज्याच्या मांडीवर ही लेखा (मुद्रा) विसावली आहे तशी ती कोणाच्याही वर असणार नाही. 


संभाजी महाराजांना साधुसंतांबद्दल आदरभाव होता. ज्येष्ठ मांत्रिक कुडाळ ग्रामनिवासी नामदेवभट्टपुत्र बाकरेशास्त्री यांना करून दिलेल्या संस्कृतमधील दानपत्रावरून त्यांचा आदरभाव कळतो. छत्रपती संभाजी महाराजांना राजपद महत्&amp;zwnj;प्रयासाने प्राप्त झाले होते. त्यांनी राजपद प्राप्तीसाठी नवस केला होता आणि त्यांना राज्याधिकार मिळाल्यानंतर तो नवस फेडण्याच्या इच्छेने त्यांनी नामदेवभट्टपुत्र बाकरेशास्त्री (ज्यांना संभाजी महाराज स्वामी म्हणतात) यांना दरसाल १०,००० पादशाही होनांचे दानपत्र संस्कृतमध्ये करून दिले. हे दानपत्र संभाजी महाराजांच्या मंचकारोहणानंतर एका महिन्याने म्हणजे दि. २४ ऑगस्ट १६८० (भाद्रपद शुद्ध १० सोमवार शके १६०२) रोजी केले आहे. दानपत्र ३०० से.मी. लांब आणि २३.५ से.मी. रुंद आहे. या दानपत्राच्या सर्वात वर मधोमध संभाजी महाराजांची १६ बुरुजी मुद्रा आहे व खाली सुवाच्य अक्षरांत संस्कृतमध्ये दोन ओळी लिहिल्या आहेत. त्या स्वतः शंभू राजांच्या हस्ताक्षरांतील आहेत. त्या ओळी खालील प्रमाणे;

'''|| मतं मे श्री शिवराजपुत्रस्य श्रीशंभूराज ||'''&lt;br&gt;
'''|| छत्रपते: '''यत् पत्रं''' परिलेखितं || छं || श्री ||'''

यात ते तत्कालीन दानपत्र लेखन पद्धतीप्रमाणे आपल्या पूर्वजांच्या व स्वतःच्या पराक्रमाचे व सद्गुणांचे वर्णन अतिशय सार्थ अशा शब्दांमध्ये करतात. आपले पणजोबा मालोजीराजे यांना शूरश्रेष्ठ व देवब्राम्हण प्रतिपालक असे संबोधतात तर आपले आजोबा महाराज शाहजीराजांस निशायुद्धप्रवीण, तसेच 'हैन्दवधर्मजीर्णोद्धारकरणधृतमति' म्हणजे स्वत:चा जीव धोक्यात घालून हिंदवी (हिंदू) धर्माचा जीर्णोद्धार करणारा असे संबोधतात. आपले वडील श्री छत्रपती शिवाजी महाराजांचा उल्लेख 'म्लेंच्छक्षयदीक्षित' म्हणजे आपल्या तारुण्यातच ज्यांनी म्लेंच्छ क्षयाची दीक्षा घेतली व अनेक ताम्रांना पराभूत केले असा करतात. यावरून छत्रपती संभाजी महाराजांना आपल्या पराक्रमी पूर्वजांविषयी वाटणाऱ्या भावनेचे यथार्थ दर्शन होते.

== काढलेला मजकूर ==
'''प्रारंभी संभाजी महाराजांची समाधी  [[तुळापूर]] येथे आहे असा समज होता. कालांतराने व विशेष संदर्भ मिळाल्यानंतर ही मूळ समाधी [[वढू, पुणे|वढू]]-बद्रूक येथे असल्याचे   [[वासुदेव सीताराम बेंद्रे|वा.सी. बेंद्रे]] यांच्या ध्यानात आले. व अपार कष्ट करून त्यांनी अखेर संभाजीच्या समाधीचा शोध लावला व आजही तो अनमोल ठेवा फार वाजत गाजत साजरा केला जातो .'''

हा असलेला मजकूर काढून गोविंद महारांबद्दलचा मजकूर घालण्याचे कारण काय? दोन्ही मजकूर ठेवले पाहिजेत. कृपया पहिला मजकूर पुन्हा घालावा.

धन्यवाद.

[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १४:५४, ४ जानेवारी २०१८ (IST)

::हरकत नाही, करतो. पण संभाजी महाराजांची समाधीचा ठेवा वाजत गाजत साजरा केला जातो??? ते समाधीस्थळ आहे जन्मस्थळ नव्हे. 
--[[User:संदेश हिवाळे|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;संदेश&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt; हिवाळे&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:संदेश हिवाळे|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;चर्चा&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; १७:३६, ४ जानेवारी २०१८ (IST)

:ही हत्या [[मार्च ११]], [[इ.स. १६८९]] रोजी [[मृत्यूजय अमावस्या]]  [[भीमा नदी|भीमा]] आणि [[इंद्रायणी नदी]]च्या संगमावरील आळंदीजवळच्या [[तुळापूर]] येथे झाली.. प्रारंभी संभाजी महाराजांची समाधी  [[तुळापूर]] येथे आहे असा समज होता. कालांतराने व विशेष संदर्भ मिळाल्यानंतर ही मूळ समाधी [[वढू, पुणे|वढू]]-बद्रूक येथे असल्याचे [[वासुदेव सीताराम बेंद्रे|वा.सी. बेंद्रे]] यांच्या ध्यानात आले. औरंगजेबाच्या सैन्याद्वारे छत्रपती संभाजी महाराज यांची निघृण करून त्यांच्या मृतदेहाचे तुकडे करून इतरत्र फेकले. [[गोविंद गोपाळ गायकवाड]] ([[गोविंद महार]]) या [[महार]] सैनिकांने ते फेकलेले तुकडे एकत्र करून, त्यांना शिवून [[वढू, पुणे|वढू]]-बद्रूक येथे त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार केले होते.

:हा वरील मजकूर लेखात चढवा, माझ्याकडून अपलोड होत नाही.
--[[User:संदेश हिवाळे|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;संदेश&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt; हिवाळे&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:संदेश हिवाळे|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;चर्चा&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; १७:४९, ४ जानेवारी २०१८ (IST)

----------------

'११ मार्च १६८९ या दिवशी पंचमी होती, अमावास्या नव्हती' हा मी लिहिलेला मजकूर कोठे गेला? 

आणि अमावास्यांना सहसा नावे नसतात, अपवाद - सोमवारी येणारी सोमवती अमावास्या, वैशाखातली भावुका अमावास्या, श्रावणातली पिठोरी अमावास्या आणि भाद्रपदात येणारी सर्वपित्री अमावास्या.  मृत्युंजय अमावास्या नावाची अमावास्या नसतॆ. ...[[सदस्य:ज|ज]] ([[सदस्य चर्चा:ज|चर्चा]]) २२:२९, २८ मार्च २०१८ (IST)
-----
तुळापूर येथील शिवणे आडनावाच्या लोकांनी संभाजीचे प्रेत शिवले अशी सर्वमान्यता आहे. 

हा लेख शुद्धलेखनाच्या चुकांनी आणि चुकीच्या माहितीने बुजबुजला आहे. लेखात दुरुस्या करायला कोण शुक्राचार्य आडवा येतो आहे? ..[[सदस्य:ज|ज]] ([[सदस्य चर्चा:ज|चर्चा]]) १८:२२, २५ नोव्हेंबर २०१८ (IST)
----
==संभाजी महाराजांना [[रामदास]] स्वामींनी लिहिलेले पत्र==
अखंड सावधान असावे।  दुश्चित कदापि नसावे। तजविजा करीत बसावे। एकांत स्थळी ॥१॥&lt;br/&gt;
काही उग्रस्थिती सांडावी। काही सौम्यता धरावी। चिंता लागावी परावी अंतर्यामी ॥२॥&lt;br/&gt;
मागील अपराध क्षमावे कारभारी हाती धरावे। सुखी करुनि सोडावे। कामाकडे ॥३॥&lt;br/&gt;
पाटवणी तुंब निघेना। तरी मग पाणी चालेना। तैसे सज्जनांच्या मना।कळले पाहिजे ॥४॥&lt;br/&gt;
जनांचा प्रवाहों चालिला।  म्हणजे कार्यभाग आटोपला। जन ठायी ठायी तुंबला। म्हाणिजे खोटे॥५॥&lt;br/&gt;
श्रेष्ठी जे जे मेळविले| त्यासाठी भांडत बैसला। मग जाणावे फावले।  गनिमासी ॥६॥&lt;br/&gt;
ऐसे सहसा करू नये। दोघे भांडता तिसऱ्यासी जाए। धीर धरून महत्कार्य। समजून करावें ॥७॥&lt;br/&gt;
आधीच पडला धस्ती। म्हणजे कार्यभाग होय नास्ती। याकारणे समस्ती। बुद्धि शोधावी ॥८॥&lt;br/&gt;
राजी राखता जग।  मग कार्यभागाची लगबग। ऐसे जाणोनिया सांग। समाधान राखावे ॥९॥&lt;br/&gt;
सकळ लोक एक करावे। गनीम निपटुन काढावे। ऐसे करीता कीर्ति धावे।दिगंतरी ॥१०॥&lt;br/&gt;
आधी गाजवावे तडाके। मग भूमंडळ धाके। ऐसे न होता धक्के।  राज्यास होती ॥११॥&lt;br/&gt;
समय प्रसंग वोळखावा।  राग निपटुन काढावा। आला तरी कळो नेदावा।  जनांमध्ये ॥१२॥&lt;br/&gt;
राज्यामध्ये सकळ लोक। सलगी देवून करावे सेवक। लोकांचे मनामध्ये धाक। उपजोचि नये ॥१३॥&lt;br/&gt;
बहुत लोक मेळवावे। एक विचारे भरावे।कष्टे करोनी घसरावे। म्लेंच्छांवरी ॥१४॥&lt;br/&gt;
मतामतांचा गलबला। कोणी पुसेना कोणाला।जो जे मतीं सांपडलां। तयास तेंचि थोर।&lt;br/&gt;
मुलाचे चालीने चालावे। मुलांचे मनोगत बोलावे।तैसे जनास शिकवावे। हळूहळू।&lt;br/&gt;
महंतें महंत करावे। युक्तिबुद्धीने भरावे।जाणते करून विखरावे। नाना देसी।&lt;br/&gt;
सामर्थ्य आहे चळवळीचे। जो जो करील तयाचे।परंतु तेथे भगवंताचे। अधिष्ठान पाहिजे।&lt;br/&gt;
आहे तितुके जतन करावे। पुढे आणिक मेळवावे।महाराष्ट्र राज्य करावे । जिकडे तिकडे ॥१५॥&lt;br/&gt;
लोकी हिम्मत धरावी। शर्तीची तरवार करावी।चढ़ती वाढती पदवी। पावाल येणे ॥१६॥&lt;br/&gt;
देव मस्तकी धरावा। अवघा हलकल्लोळ करावा।मुलुख बुडवावा की बडवावा। स्वराज्या कारणे।&lt;br/&gt;
देशद्रोही तितुके कुत्ते । मारोन घालावे परते।देवदास पावती फत्ते। यदर्थी संशयो नाही।&lt;br/&gt;
धर्मासाठी झुंजावे।झुंझोनी अवघ्यासी मारावे॥मारिता मारिता घ्यावे।राज्य आपुले। &lt;br/&gt;
शिवरायास आठवावे। जीवित्व तृणवत मानावे।इहलोकी परलोकी राहावे। कीर्तिरूपे ॥१७॥&lt;br/&gt;
शिवरायांचे आठवावे स्वरूप। शिवरायांचा आठवावा साक्षेप।शिवरायांचा आठवावा प्रताप। भूमंडळी ॥१८॥&lt;br/&gt;
शिवरायांचे कैसे चालणे। शिवरायांचे कैसे बोलणे।शिवरायांची सलगी देणे। कैसे असे ॥१९॥&lt;br/&gt;
सकळ सुखांचा त्याग। करुनी साधिजे तो योग।राज्यसाधनाची लगबग। ऐसी असे ॥२०॥&lt;br/&gt;
त्याहुनी करावे विशेष। तरीच म्हणावे पुरूष।या उपरी आता विशेष। काय लिहावे ॥२१॥&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;

==संपादन परतवणे==
{{Tiven2240}} [https://mr.m.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:MobileDiff/1795752 यावर] संपादने परतवा.--[[User:Sandesh9822|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;संदेश&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt; हिवाळे&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:Sandesh9822|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;चर्चा&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; २०:३०, ३ जुलै २०२० (IST)

== संभाजी महाराजांवरील [[नाटक]]े व अन्य पुस्तके==
* इथे ओशाळला मृत्यू (नाटक, लेखक : [[वसंत कानेटकर]])
* चैतन्यगाथा तेजपुत्राची (लेखक : ?)
* संगीत छत्रपती संभाजी (लेखक : आत्माराम मोरेश्वर पाठारे)
* बेबंदशाही (नाटक - लेखक : वि.ह. औंधकर)
* मराठ्यांची धारातीर्थे - प्रवीण व. भोसले (माहितीपर, नरसिंह पब्लिकेशन्स)
* मानी मराठा - नाना कोचरेकर, नाटक-१९५०
* मी मृत्युंजय संभाजी ([[संजय सोनवणी]])
* मृत्युंजय
* मृत्युंजय अमावस्या (महा-नाट्य : लेखक/दिग्दर्शक : नीलेश भिसे)
* राजसंन्यास (नाटक -लेखक : राम गणेश गडकरी, १९२२)
* राजा शंभू छत्रपती - विजय देशमुख
* रायगडाला जेव्हा जाग येते (नाटक - लेखक : [[वसंत कानेटकर]]);  एप्रिल २०१३पर्यंत २४२५ प्रयोग
* शंभुराजे (महानाट्य) : (लेखक : [[नितीन बानुगडे पाटील]])
* शूर संभाजी (लेखक : ?)
* शिवपुत्र शंभुराजे (महानाट्य) (दिग्दर्शन/संवादः महेंद्र महाडीक)(http://shivputrashambhuraje.com/)
* नरशार्दुल राजा संभाजी (लेखक - इंद्रजित सावंत)

== मर्यादित इतिहास  ==

येथे लिहिलेला इतिहास हा खूपच मर्यादित आणि इतिहासाला धरून नसून लेखकाचे स्वतःचे विचार मांडल्यासारखे वाटते. कृपया संभाजी महाराजांनबद्दल दुसऱ्या ऐतिहासिक व्यक्तीकडून इतिहास ऐकावा किव्वा ज्या पुस्तकात एकाच धर्मविशेष व्यक्तीने आपल्या फायद्यासाठी किव्वा आपल्या समाजाच्या फायद्यासाठी ना लिहिता एक अभ्यासक ज्याने खरंच संभाजी महाराजांना वाचले आहे त्यांच्या पुस्तकातून व बाकी ऐतिहासिक दस्तऐवज वाचून सध्या करावा. [[सदस्य:Rahulgov2375|Rahulgov2375]] ([[सदस्य चर्चा:Rahulgov2375|चर्चा]]) १२:५९, २१ फेब्रुवारी २०२५ (IST)
रायप्पा महार ह्यांनी देखील संभाजी महाराज ह्यांना कैद केल्यानंतर वाचवण्याचा इतिहास आहे. तुम्ही तो वगळून बाकी लोकांची नावे लिहिली आहेत. ज्यांनी स्वतःचे रक्त संभाजी महाराजांच्या पायावर वाहिले त्यांना कसे विसरलात तुम्ही? आणि ज्यांनी संभाजी महाराजांचे तुकडे गोळा करून त्यांचा अंत्य विधी केला त्यांच्या घरातील ४५ लोकांचा निर्घृण खून करण्यात आला, हा संदर्भ जरी महाराजांच्या मृत्यू नंतर येतो तरीही त्यांच्या नावाशी संबंधित आहे आणि ह्याची लोकांना विकीपीडिया सारख्या माध्यमातून माहिती मिळणे महत्वाचे आहे.

== छत्रपती संभाजी महाराजांच्या शौर्यकथा -प्रा.डॉ.नरसिंग कदम -कथासंग्रह ==

क [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-32130-38|&amp;#126;2026-32130-38]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-32130-38|talk]]) १३:०६, ३० मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>f543rf55mx72bwfhuba3w2b2axfvrny</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686746</id>
      <parentid>2686741</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T07:43:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32130-38</username>
        <id>183635</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50198" sha1="3anhbe9v2b56wqt2z6wlw4yudgxbien" xml:space="preserve">प्रति,
या.संपादक
विकिपीडिया 
      विषय-माझ्या कथासंग्रहाची नोंद करणे बाबत 
     महोदय, 
      मी प्रा.डॉ.नरसिंग कदम छत्रपती संभाजी महाराजांच्या शौर्यकथा हा कथासंग्रह लिहिलेला आहे. तरी छत्रपती संभाजी महाराज यांच्या विकिपीडियावर ललित साहित्यामध्ये त्याची नोंद करावी ही विनंती. 

कथासंग्रहाचे नाव 
छत्रपती संभाजी महाराजांच्या शौर्यकथा 
लेखक प्रा.डॉ.नरसिंग कदम
ISBN 978-81-950155-0-4
धन्यवाद!         आपला
             नरसिंग कदम

==संदर्भ देणे आवश्यक केले==
मराठी विकिपीडिया सर्वसाधारण वेबसाईट नाही एक [[ज्ञानकोश]] आहे. सदर लेखास तब्बल १२ वर्षे होत आली आहेत तरीही  लेखात एकसुद्धा संदर्भ नाही आहे. इतिहास विषयक बहुतांश लेखात इतिहास विषयक लेखनात पाळावयाचे संकेत दिले आहेत. &lt;u&gt;प्रमाण ऐतिहासिक साधनांचा वापर करून लेखन करणे आवश्यक असूनही&lt;/u&gt; सर्वसाधारण कल दुर्लक्ष करण्याचा आहे. ज्ञानकोशीय दर्जा वृद्धींगत व्हावा ससंदर्भ लेखन व्हावे व चर्चा पानावर मजकुराच्या उल्लेखनीयतेची ससंदर्भ चर्चा व्हावी या दृष्टीने येथून पुढे शुद्ध लेख्नन सुधारणेसाठी आवश्यक असलेले ७० बाईट वगळता अधिकच्या लेखन बदलासाठी मराठी विकिपीडिया पद्धतीने संदर्भ जोडणे आवश्यक केले आहे. संदर्भ कसे जोडावेत याची माहिती या चर्चा पानावर उपलब्ध केली गेली आहे. 

ससंदर्भ लेखनासाठी शुभेच्छा.

[[सदस्य:Mahitgar|माहितगार (-खुलं खुलं आभाळ तसा.. मीही खुला खुला.. दारं, खिडक्या, भिंती यांची.. सवय झाली तुला..? )]] ([[सदस्य चर्चा:Mahitgar|चर्चा]]) ०७:३५, ४ ऑक्टोबर २०१७ (IST)
   

==मृत्यूचे ठिकाण==
:मृत्यूचे ठिकाण लेखात वगवेगळी नमुद झाली आहेत ? लेखास अधिक संदर्भांची आवश्यकता आहे.[[सदस्य:Mahitgar|माहितगार]] ०८:५७, ६ फेब्रुवारी २०१० (UTC)
:संभाजी महाराज-एक उपेक्षित लढवय्या विभागात, विश्वकोशीय लेखन शैलीचे पालन होत नाही तसेच ललीतसाहित्य/कादंबरीतील  संदर्भाच्या स्विकार्ह्ते बद्दल साशंक असल्यामुळे उल्लेखनीयता साचा लावला आहे

== छत्रपती संभाजी यांच्या अंत्यविधीची माहिती अधिक सविस्तर हवी. ==

छत्रपती संभाजी यांच्या अंत्यविधीची जबाबदारी जीवावर उदार होऊन महार जातीच्या लोकांनी स्वीकारली . [[सदस्य:Vijay Gaigawali|Vijay Gaigawali]] ([[सदस्य चर्चा:Vijay Gaigawali|चर्चा]]) १९:४०, ११ जानेवारी २०१७ (IST)

==संदर्भ कसे द्यावेत==

[[File:VisualEditor reference tutorial.ogv|thumb|[[:File:VisualEditor reference tutorial.ogv|यथादृष्य संपादकातून संदर्भ जोडणे इंग्रजी शिकवणी]]]]
[[File:10 Giving References.webm|thumb|[[विपी:संदर्भीकरण|संदर्भ कसे जोडावेत (मराठी शिकवणी)]]]]

शेवटी संदर्भ कसे द्यावेत? 

:१) शक्यतोवर लेखाच्या तळाशी महिरपी कंसातील &lt;nowiki&gt;{{संदर्भयादी}} किंवा {{संदर्भनोंदी}}&lt;/nowiki&gt; साचा आहे का याची खात्री करून घ्यावी. नसल्यास  लेखाच्या तळाशी &lt;nowiki&gt;{{संदर्भयादी}} किंवा {{संदर्भनोंदी}}&lt;/nowiki&gt; पैकी एक साचा लावून घ्यावा.
:२) संदर्भ शक्यतोवर लेखातील संबंधित ओळीनंतर द्यावेत. ते आपोआप लेखाच्या तळाशी    &lt;nowiki&gt;{{संदर्भयादी}} किंवा {{संदर्भनोंदी}}&lt;/nowiki&gt; जिथे असेल तिथे दिसतील. वस्तुत: संदर्भांचे क्रमांकीकरण आपोआप होते त्यासाठी आपणास काही करावे लागत नाही.
: ३) दृश्यसंपादन पद्धत (लेखाच्या वर नुसते संपादन लिहिलेले असते-दृष्यसंपादन साहाय्य आपल्या सदस्य चर्चा पानावरही उपलब्ध असते) वापरल्यास  'संदर्भ द्या/उद्धृत करा' येथून एखादा संदर्भ पहिल्यांदा वापरणे आणि पुन्हा पुन्हा वापरणे सोपे जाते.
: ४) स्रोत संपादन पद्धत वापरल्यास  संपादन खिडकीच्या वरच्या मेनूबारमध्ये एक डावीकडून पाचव्या क्रमांकावर पुस्तकाचे चिन्ह दिसते त्यावर क्लिक केल्यास संदर्भ भरण्यासाठीची एक खिडकी उघडते. 
 
::वरचे क्रमांक ३ आणि ४ अधिक सोपे पण प्रत्यक्षात त्यांचे टॅग कसे होतात हे बघण्याची किंवा मॅन्युअली करण्याची / दुरुस्ती करण्याची इच्छा असेल तर 


{{collapse top|* टॅग वापर प्रकार पहिला सोपा प्रकार}} 
:&quot;अशाप्रकारे भाषेच्या चिन्हव्यवस्थेचे श्रेय सोस्यूरकडेच जाते.'''&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;'''आधुनिक भाषाविज्ञान : वर्णनात्मक आणि  ऐतिहासिक, मिलिंद स मालशे, लोकवाङ्मय प्रकाशन, मुंबई'''&lt;nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;'''
::टॅगची सुरवात पाहून ठेवावी '''&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;''' 
::: टॅगचा शेवट करणे विसरू नये आणि  शेवटीच्या टॅग मध्ये  &lt;nowiki&gt;&lt;&lt;/nowiki&gt;'''&lt;nowiki&gt;/&lt;/nowiki&gt;'''&lt;nowiki&gt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt; ही एक बॅकस्लॅश अधिकची आहे हे लक्षात घ्यावे.
{{Collapse bottom}}


{{collapse top|* टॅग वापर प्रकार दुसरा (करण्यास जरा अधिक मेहनत पण एकच संदर्भ पुन्हा पुन्हा असेल तर वाचकासाठी सुलभ) प्रकार}} 

:पहिल्या वेळी संदर्भास नाव दिले जाईल. (नाव तुमच्या चॉईसचे असते) 
::उदाहरण: '''टॅगची सुरवात''' नुसत्या '''&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;''' एवजी   &lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;मिलिंद मालशे आभावआऐ&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; अशी असेल. किंवा नुसते &lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;मिलिंद मालशे&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;  किंवा &lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;आभावआऐ&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; सुद्धा चालेल. 
:::टॅगचा शेवट   &lt;nowiki&gt;&lt;&lt;/nowiki&gt;'''&lt;nowiki&gt;/&lt;/nowiki&gt;'''&lt;nowiki&gt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt; नेच करावयाचा आहे.- टॅगचा शेवट करणे विसरू नये
::::टॅगची सुरवात आणि शेवट मिळून &lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;आभावआऐ&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; '''आधुनिक भाषाविज्ञान : वर्णनात्मक आणि  ऐतिहासिक, मिलिंद स मालशे, लोकवाङ्मय प्रकाशन, मुंबई''' &lt;nowiki&gt;&lt;&lt;/nowiki&gt;'''&lt;nowiki&gt;/&lt;/nowiki&gt;'''&lt;nowiki&gt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt; असे असेल. 

: हाच संदर्भ त्याच लेखात पुढच्या प्रत्येक वेळी (ओळीत पुन्हा पुन्हा) वापरताना   &lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;आभावआऐ&quot;&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;/&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;&gt;&lt;/nowiki&gt; इथे टॅगचा शेवट होणारी बॅक स्लॅश अंतर्भूत असल्यामुळे शेवट करणारा टॅग इथून पुढे वापरला जात नाही हे आवर्जून लक्षात घ्यावे.  
{{Collapse bottom}}

{{collapse top|* टॅग वापर प्रकार दुसराच पण (करण्यास जरा अजून अधिक मेहनत -संदर्भांचे अधिक डीटेल्स जोडण्यासाठी) प्रकार}} 
आतापर्यंत दिलेल्या संदर्भांचे कोणत्या प्रकारचे डीटेल्स टाकणे शक्य असेल ? पुस्तकातील नेमके अवतरण अथवा परिच्छेद, इंटरनेटवर पाहिले असल्यास नेमके कधी पाहिले ?; आयएसबीएन क्रमांक, पुस्तकात एकूण पृष्ठे किती आणि तुम्ही कोणत्या पृष्ठक्रमांकाचा संदर्भ देत आहात ? आवृत्तीचे डीटेल्स, पुस्तकाची भाषा, संपादक, सहलेखक असे बरेच काही वाढवता येऊ शकते. या गोष्टी अत्यावश्यक नाहीत, पण तुम्ही दिलेला संदर्भ इतरांना पडताळणे अधिक सुलभ आणि म्हणून तुमचा संदर्भ अधिक विश्वासार्ह होतो.

: या साठी काही खास सोपे साचे उपलब्ध आहेत का ? उत्तर : होय ते  [[विकिपीडिया:सोपे संदर्भीकरण - साचे वापरून]] या साहाय्य पानावर उपलब्ध असतात.
: हे साचे वापरले तरी संदर्भासाठी ref टॅग्स वापरावे लागतात का ? उत्तर होय, ref टॅग आधीच्या पद्धतीत दिल्याप्रमाणेच वापरायचे. मधल्या अधिकच्या माहितीसाठी फक्त [[विकिपीडिया:सोपे संदर्भीकरण - साचे वापरून]] येथील साचे वापरावेत.

: एखादे उदाहरण देता येईल का ?
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! संदर्भ क्र. !! संदर्भ क्र. !! संदर्भ प्रथम उद्धृत !! संदर्भ पुनर्वापर !! टिपा
|- 
| १||&lt;ref name=&quot;सतीश मस्के (प्रबंध)&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा = http://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/96412
| शीर्षक = धनंजय कीर यांच्या चरित्र लेखनाचा चिकित्सक अभ्यास
| भाषा = मराठी
| लेखक = सतीश श्रीराम मस्के
| लेखकदुवा = 
| आडनाव = 
| पहिलेनाव = 
| सहलेखक = 
| संपादक =  प्रल्हाद जी. लुलेकर (पीएच.डी. मार्गदर्शक)
| वर्ष = २००८
| महिना = जानेवारी
| दिनांक = 
| फॉरमॅट = pdf
| आर्काइव्हदुवा = 
| आर्काइव्हदिनांक = 
| कृती = प्रकरण ४थे भाग १ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र लेखनामागची भूमिका, सामर्थ्य व मर्यादा  
| पृष्ठे = प्रबंधातील पृष्ठ क्रमांक ११७ ते १७८ (शोधगंगा ऑनलाईन दुव्यावरील 10 क्रमांकाच्या pdf मध्ये)
| प्रकाशक = डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ (मराठी विभाग) ऑनलाईन प्रकाशक shodhganga.inflibnet.ac.in 
| अ‍ॅक्सेसवर्ष = २०१७
| अ‍ॅक्सेसमहिनादिनांक =  
| अ‍ॅक्सेसदिनांकमहिना = सप्टेंबर २०१७
| अ‍ॅक्सेसदिनांक =  सप्टेंबर २०१७
| अवतरण = 
}} 
&lt;/ref&gt;
|| &lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;सतीश मस्के (प्रबंध)&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा = http://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/96412
| शीर्षक = धनंजय कीर यांच्या चरित्र लेखनाचा चिकित्सक अभ्यास
| भाषा = मराठी
| लेखक = सतीश श्रीराम मस्के
| लेखकदुवा = 
| आडनाव = 
| पहिलेनाव = 
| सहलेखक = 
| संपादक =  प्रल्हाद जी. लुलेकर (पीएच.डी. मार्गदर्शक)
| वर्ष = २००८
| महिना = जानेवारी
| दिनांक = 
| फॉरमॅट = pdf
| आर्काइव्हदुवा = 
| आर्काइव्हदिनांक = 
| कृती = प्रकरण ४थे भाग १ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र लेखनामागची भूमिका, सामर्थ्य व मर्यादा  
| पृष्ठे = प्रबंधातील पृष्ठ क्रमांक ११७ ते १७८
| प्रकाशक = डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ (मराठी विभाग) ऑनलाईन प्रकाशक shodhganga.inflibnet.ac.in 
| अ‍ॅक्सेसवर्ष = २०१७
| अ‍ॅक्सेसमहिनादिनांक =  
| अ‍ॅक्सेसदिनांकमहिना = सप्टेंबर २०१७
| अ‍ॅक्सेसदिनांक =  सप्टेंबर २०१७
| अवतरण = 
}} 
&lt;/ref&gt; &lt;/nowiki&gt;
||&lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;सतीश मस्के (प्रबंध)&quot;/&gt;&lt;/nowiki&gt; 
|| उदाहरण
|}
===तात्पुरती संदर्भ यादीतील संदर्भ===
{{संदर्भनोंदी}}

अशा पद्धतीने संदर्भाच्या पूर्वतयारीची आणखी उदाहरणे आहेत  का ? : आधी चर्चा पानावरील पूर्वतयारी पहा मग संबंधीत लेखात जाऊन प्रत्यक्ष वापर पहावा. [[चर्चा:ब्राह्मण_समाज#तात्पुरती संदर्भयादी]], [[चर्चा:श्रीमद्भवद्गीतारहस्य (पुस्तक)#तात्पुरती संदर्भयादी]], [[चर्चा:गुरू ठाकूर#तात्पुरती संदर्भयादी]], [[चर्चा:'नग्नसत्य', बलात्काराच्या वास्तवाचा अंतर्वेध (पुस्तक)#तात्पुरती संदर्भयादी]],  [[चर्चा:रामदास बंडू आठवले#तात्पुरती संदर्भयादी]], [[चर्चा:खारफुटी#तात्पुरती संदर्भयादी]], [[चर्चा:निबंध#तात्पुरती संदर्भयादी]] पहावे. 

: संदर्भयादीत अधिक संदर्भ जोडून, सुधारून किंवा आहेत ते अधिक ठिकाणी वापरण्याची प्रॅक्टिस करून पाहिले तर चालेल काय ? हो अगदी चालेल.
: धूळपाटीवर प्रयोग करून पहाता येईल का ? तसेही चालेल चला [[विकिपीडिया:धूळपाटी]] कडे
: ही बरीच  माहिती भरण्यासाठी अजून काही सुविधा असू शकतात का ? इंग्रजी विकिपीडियावर एखाद्याच्या लेखाच्या edit source (स्रोत संपादन पद्धती उघडल्यास संपादन खिडकीच्या मेन्यूबार मध्ये उजवी कडून पहिले एक Cite नावाचे  Tool आहे ते हि प्रक्रिया नवोदितांसाठी अधिक सुकर आहे.  पुरेशा तांत्रिक पाठबळाअभावी ते अद्याप मराठी विकिपीडियावर आयात केलेले नाही.
: याहीपेक्षा अधिक प्रकार आहेत का ? होय त्यासाठी या नंतरचा  दाखवा लपवा साचा निवडा.
{{Collapse bottom}}

* एकाच पुस्तकातील वेगवेगळ्या पृष्ठांचे संदर्भ पुन्हा पुन्हा द्यावे लागतात त्यासाठी आणखी काही पद्धती आहेत का ? संदर्भाचा गट बनवणे शक्य आहे का ?
{{collapse top|* टॅग वापर प्रकार तिसरा पण (करण्यास जरा क्लिष्ट -संदर्भांचे अधिक डिटेल्स जोडण्यासाठी) प्रकार}} 
* इंग्रजी विकिपीडियावरील [[:en:William Shakespeare|William Shakespeare]] ह्या लेखातील संदर्भ पहावेत, ज्यात संदर्भाचे नाव आणि पृष्ठ क्रमांक आधी दिसतात. त्यावर क्लिक केले तर मुख्य पुस्तकाचा संदर्भ दिसतो.
* मराठी विकिपीडियावर [[सदस्य:सुशान्त देवळेकर]] असा प्रयत्न  [[अनंत काकबा प्रियोळकर]] लेखात करत आहेत. 
{{Collapse bottom}}

{{collapse top|* आंतरजालावर संदर्भ शोधण्यासाठी काही ऊपयुक्त टिप्स}}
* लेखन चालू 
* गूगल शोधात हिंदी शोध टाळून केवळ मराठी शोध मिळवण्यासाठी 'आहे' किंवा 'म्हणजे'  असे हिंदीत नसलेले मराठी शब्द सोबत वापरून पहावेत.
* विशिष्ट वेबसाईटवरचा संदर्भ बघायचा असेल तर गूगल शोधात  site:वेबसाईटचे नाव टाकून पहावे जसे site:maharashtratimes.indiatimes.com site:esakal.com site:loksatta.com site:maayboli.com site:misalpav.com इत्यादी.
** भारतीय विद्यापीठातील शोध प्रबंधांत शोध घेण्यासाठी shodhganga.inflibnet.ac.in वर प्रबंध बघता येतात पण मराठी शोध अवघड जातो त्यासाठी गुगलमध्ये नेहमी प्रमाणे शोधावयाच्या मराठी शब्दानंतर site:shodhganga.inflibnet.ac.in लिहून शोध घ्यावा.
* काही लेखक आणि पुस्तकांचे संदर्भ किमान पहिली काही पृष्ठे पहाणे bookganga.com वर सोपे जाते.
{{Collapse bottom}}

{{collapse top|* संदर्भा प्रमाणे ओळीत विशेष टिपा अथवा शब्दार्थ टिपा कशा जोडाव्यात}}

* उदाहरणासाठी [[विकिपीडिया:सर्वसाधारण उत्तरदायकत्वास नकार]] पहावे. 
:&lt;nowiki&gt;विकिपीडिया हे मानवी ज्ञानाच्या सामाईक स्रोतांवर&lt;ref group=&quot;श&quot;&gt;{{lang-en|common resource of human knowledge}}, {{lang-mr|मानवी ज्ञानाच्या सामाईक स्रोतांवर}}&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;
&lt;nowiki&gt;===शब्दार्थ टीप===&lt;/nowiki&gt;
:&lt;nowiki&gt;
{{संदर्भयादी|group=&quot;शब्दार्थ_टीप&quot;}}
{{संदर्भयादी|group=&quot;श&quot;}}&lt;/nowiki&gt;

असे लिहिल्यास खालील प्रमाणे दिसते.

:विकिपीडिया हे मानवी ज्ञानाच्या सामाईक स्रोतांवर&lt;ref group=&quot;श&quot;&gt;{{lang-en|common resource of human knowledge}}, {{lang-mr|मानवी ज्ञानाच्या सामाईक स्रोतांवर}}&lt;/ref&gt;
===शब्दार्थ टीप===
{{संदर्भयादी|group=&quot;शब्दार्थ_टीप&quot;}}
{{संदर्भयादी|group=&quot;श&quot;}}

* अधिक प्रकारच्या टिपांचे उदाहरण पहाण्यासाठी [https://freedomdefined.org/Definition/Mr freedomdefined.org वरील मुक्त सांस्कृतिक कामाची व्याख्या] पान पहावे (विकिसाठी उपयुक्त पण विमीडिया फाऊंडेशन बाह्य वेबसाईट)

{{Collapse bottom}}

:[[सदस्य:Mahitgar|माहितगार (-खुलं खुलं आभाळ तसा.. मीही खुला खुला.. दारं, खिडक्या, भिंती यांची.. सवय झाली तुला..? )]] ([[सदस्य चर्चा:Mahitgar|चर्चा]]) १९:२३, १३ सप्टेंबर २०१७ (IST)
_______________________________________________---------------------------------------------
== संभाजीमहाराजांविषयी ललितेतर इतिहास लेखन ==
* स्वराज्यरक्षक संभाजी दूरचित्रवाणी मालिका -प्रमुख भूमिका : अमोल कोल्हे)
* बखर संभाजीची - डॉ. सुधीर निरगुडकर

==संभाजीवरील ललित साहित्य==
*  स्वराज्य रक्षक संभाजी (दूरचित्रवाणी मालिका)
*छत्रपती संभाजी महाराजांच्या शौर्यकथा-प्रा.डॉ.नरसिंग कदम- कथासंग्रह

==चुकीचे संस्कृत==
या लेखातील संस्कृतमध्ये काही चुका आहेत, लेखातील मजकूर असा हवा होता :-

==मुद्रा व दानपत्र==

'''श्री शंभो: शिवजातस्य '''मुद्रा द्यौरिव''' राजते |'''&lt;br&gt;
'''यदंकसेविनी लेखा वर्तते कस्य नोपरि ||'''

'''अर्थ''' : शिवाजी पुत्र संभाजीची ही मुद्रा आकाशाप्रमाणे शोभते आहे व ज्याच्या मांडीवर ही लेखा (मुद्रा) विसावली आहे तशी ती कोणाच्याही वर असणार नाही. 


संभाजी महाराजांना साधुसंतांबद्दल आदरभाव होता. ज्येष्ठ मांत्रिक कुडाळ ग्रामनिवासी नामदेवभट्टपुत्र बाकरेशास्त्री यांना करून दिलेल्या संस्कृतमधील दानपत्रावरून त्यांचा आदरभाव कळतो. छत्रपती संभाजी महाराजांना राजपद महत्&amp;zwnj;प्रयासाने प्राप्त झाले होते. त्यांनी राजपद प्राप्तीसाठी नवस केला होता आणि त्यांना राज्याधिकार मिळाल्यानंतर तो नवस फेडण्याच्या इच्छेने त्यांनी नामदेवभट्टपुत्र बाकरेशास्त्री (ज्यांना संभाजी महाराज स्वामी म्हणतात) यांना दरसाल १०,००० पादशाही होनांचे दानपत्र संस्कृतमध्ये करून दिले. हे दानपत्र संभाजी महाराजांच्या मंचकारोहणानंतर एका महिन्याने म्हणजे दि. २४ ऑगस्ट १६८० (भाद्रपद शुद्ध १० सोमवार शके १६०२) रोजी केले आहे. दानपत्र ३०० से.मी. लांब आणि २३.५ से.मी. रुंद आहे. या दानपत्राच्या सर्वात वर मधोमध संभाजी महाराजांची १६ बुरुजी मुद्रा आहे व खाली सुवाच्य अक्षरांत संस्कृतमध्ये दोन ओळी लिहिल्या आहेत. त्या स्वतः शंभू राजांच्या हस्ताक्षरांतील आहेत. त्या ओळी खालील प्रमाणे;

'''|| मतं मे श्री शिवराजपुत्रस्य श्रीशंभूराज ||'''&lt;br&gt;
'''|| छत्रपते: '''यत् पत्रं''' परिलेखितं || छं || श्री ||'''

यात ते तत्कालीन दानपत्र लेखन पद्धतीप्रमाणे आपल्या पूर्वजांच्या व स्वतःच्या पराक्रमाचे व सद्गुणांचे वर्णन अतिशय सार्थ अशा शब्दांमध्ये करतात. आपले पणजोबा मालोजीराजे यांना शूरश्रेष्ठ व देवब्राम्हण प्रतिपालक असे संबोधतात तर आपले आजोबा महाराज शाहजीराजांस निशायुद्धप्रवीण, तसेच 'हैन्दवधर्मजीर्णोद्धारकरणधृतमति' म्हणजे स्वत:चा जीव धोक्यात घालून हिंदवी (हिंदू) धर्माचा जीर्णोद्धार करणारा असे संबोधतात. आपले वडील श्री छत्रपती शिवाजी महाराजांचा उल्लेख 'म्लेंच्छक्षयदीक्षित' म्हणजे आपल्या तारुण्यातच ज्यांनी म्लेंच्छ क्षयाची दीक्षा घेतली व अनेक ताम्रांना पराभूत केले असा करतात. यावरून छत्रपती संभाजी महाराजांना आपल्या पराक्रमी पूर्वजांविषयी वाटणाऱ्या भावनेचे यथार्थ दर्शन होते.

== काढलेला मजकूर ==
'''प्रारंभी संभाजी महाराजांची समाधी  [[तुळापूर]] येथे आहे असा समज होता. कालांतराने व विशेष संदर्भ मिळाल्यानंतर ही मूळ समाधी [[वढू, पुणे|वढू]]-बद्रूक येथे असल्याचे   [[वासुदेव सीताराम बेंद्रे|वा.सी. बेंद्रे]] यांच्या ध्यानात आले. व अपार कष्ट करून त्यांनी अखेर संभाजीच्या समाधीचा शोध लावला व आजही तो अनमोल ठेवा फार वाजत गाजत साजरा केला जातो .'''

हा असलेला मजकूर काढून गोविंद महारांबद्दलचा मजकूर घालण्याचे कारण काय? दोन्ही मजकूर ठेवले पाहिजेत. कृपया पहिला मजकूर पुन्हा घालावा.

धन्यवाद.

[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १४:५४, ४ जानेवारी २०१८ (IST)

::हरकत नाही, करतो. पण संभाजी महाराजांची समाधीचा ठेवा वाजत गाजत साजरा केला जातो??? ते समाधीस्थळ आहे जन्मस्थळ नव्हे. 
--[[User:संदेश हिवाळे|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;संदेश&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt; हिवाळे&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:संदेश हिवाळे|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;चर्चा&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; १७:३६, ४ जानेवारी २०१८ (IST)

:ही हत्या [[मार्च ११]], [[इ.स. १६८९]] रोजी [[मृत्यूजय अमावस्या]]  [[भीमा नदी|भीमा]] आणि [[इंद्रायणी नदी]]च्या संगमावरील आळंदीजवळच्या [[तुळापूर]] येथे झाली.. प्रारंभी संभाजी महाराजांची समाधी  [[तुळापूर]] येथे आहे असा समज होता. कालांतराने व विशेष संदर्भ मिळाल्यानंतर ही मूळ समाधी [[वढू, पुणे|वढू]]-बद्रूक येथे असल्याचे [[वासुदेव सीताराम बेंद्रे|वा.सी. बेंद्रे]] यांच्या ध्यानात आले. औरंगजेबाच्या सैन्याद्वारे छत्रपती संभाजी महाराज यांची निघृण करून त्यांच्या मृतदेहाचे तुकडे करून इतरत्र फेकले. [[गोविंद गोपाळ गायकवाड]] ([[गोविंद महार]]) या [[महार]] सैनिकांने ते फेकलेले तुकडे एकत्र करून, त्यांना शिवून [[वढू, पुणे|वढू]]-बद्रूक येथे त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार केले होते.

:हा वरील मजकूर लेखात चढवा, माझ्याकडून अपलोड होत नाही.
--[[User:संदेश हिवाळे|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;संदेश&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt; हिवाळे&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:संदेश हिवाळे|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;चर्चा&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; १७:४९, ४ जानेवारी २०१८ (IST)

----------------

'११ मार्च १६८९ या दिवशी पंचमी होती, अमावास्या नव्हती' हा मी लिहिलेला मजकूर कोठे गेला? 

आणि अमावास्यांना सहसा नावे नसतात, अपवाद - सोमवारी येणारी सोमवती अमावास्या, वैशाखातली भावुका अमावास्या, श्रावणातली पिठोरी अमावास्या आणि भाद्रपदात येणारी सर्वपित्री अमावास्या.  मृत्युंजय अमावास्या नावाची अमावास्या नसतॆ. ...[[सदस्य:ज|ज]] ([[सदस्य चर्चा:ज|चर्चा]]) २२:२९, २८ मार्च २०१८ (IST)
-----
तुळापूर येथील शिवणे आडनावाच्या लोकांनी संभाजीचे प्रेत शिवले अशी सर्वमान्यता आहे. 

हा लेख शुद्धलेखनाच्या चुकांनी आणि चुकीच्या माहितीने बुजबुजला आहे. लेखात दुरुस्या करायला कोण शुक्राचार्य आडवा येतो आहे? ..[[सदस्य:ज|ज]] ([[सदस्य चर्चा:ज|चर्चा]]) १८:२२, २५ नोव्हेंबर २०१८ (IST)
----
==संभाजी महाराजांना [[रामदास]] स्वामींनी लिहिलेले पत्र==
अखंड सावधान असावे।  दुश्चित कदापि नसावे। तजविजा करीत बसावे। एकांत स्थळी ॥१॥&lt;br/&gt;
काही उग्रस्थिती सांडावी। काही सौम्यता धरावी। चिंता लागावी परावी अंतर्यामी ॥२॥&lt;br/&gt;
मागील अपराध क्षमावे कारभारी हाती धरावे। सुखी करुनि सोडावे। कामाकडे ॥३॥&lt;br/&gt;
पाटवणी तुंब निघेना। तरी मग पाणी चालेना। तैसे सज्जनांच्या मना।कळले पाहिजे ॥४॥&lt;br/&gt;
जनांचा प्रवाहों चालिला।  म्हणजे कार्यभाग आटोपला। जन ठायी ठायी तुंबला। म्हाणिजे खोटे॥५॥&lt;br/&gt;
श्रेष्ठी जे जे मेळविले| त्यासाठी भांडत बैसला। मग जाणावे फावले।  गनिमासी ॥६॥&lt;br/&gt;
ऐसे सहसा करू नये। दोघे भांडता तिसऱ्यासी जाए। धीर धरून महत्कार्य। समजून करावें ॥७॥&lt;br/&gt;
आधीच पडला धस्ती। म्हणजे कार्यभाग होय नास्ती। याकारणे समस्ती। बुद्धि शोधावी ॥८॥&lt;br/&gt;
राजी राखता जग।  मग कार्यभागाची लगबग। ऐसे जाणोनिया सांग। समाधान राखावे ॥९॥&lt;br/&gt;
सकळ लोक एक करावे। गनीम निपटुन काढावे। ऐसे करीता कीर्ति धावे।दिगंतरी ॥१०॥&lt;br/&gt;
आधी गाजवावे तडाके। मग भूमंडळ धाके। ऐसे न होता धक्के।  राज्यास होती ॥११॥&lt;br/&gt;
समय प्रसंग वोळखावा।  राग निपटुन काढावा। आला तरी कळो नेदावा।  जनांमध्ये ॥१२॥&lt;br/&gt;
राज्यामध्ये सकळ लोक। सलगी देवून करावे सेवक। लोकांचे मनामध्ये धाक। उपजोचि नये ॥१३॥&lt;br/&gt;
बहुत लोक मेळवावे। एक विचारे भरावे।कष्टे करोनी घसरावे। म्लेंच्छांवरी ॥१४॥&lt;br/&gt;
मतामतांचा गलबला। कोणी पुसेना कोणाला।जो जे मतीं सांपडलां। तयास तेंचि थोर।&lt;br/&gt;
मुलाचे चालीने चालावे। मुलांचे मनोगत बोलावे।तैसे जनास शिकवावे। हळूहळू।&lt;br/&gt;
महंतें महंत करावे। युक्तिबुद्धीने भरावे।जाणते करून विखरावे। नाना देसी।&lt;br/&gt;
सामर्थ्य आहे चळवळीचे। जो जो करील तयाचे।परंतु तेथे भगवंताचे। अधिष्ठान पाहिजे।&lt;br/&gt;
आहे तितुके जतन करावे। पुढे आणिक मेळवावे।महाराष्ट्र राज्य करावे । जिकडे तिकडे ॥१५॥&lt;br/&gt;
लोकी हिम्मत धरावी। शर्तीची तरवार करावी।चढ़ती वाढती पदवी। पावाल येणे ॥१६॥&lt;br/&gt;
देव मस्तकी धरावा। अवघा हलकल्लोळ करावा।मुलुख बुडवावा की बडवावा। स्वराज्या कारणे।&lt;br/&gt;
देशद्रोही तितुके कुत्ते । मारोन घालावे परते।देवदास पावती फत्ते। यदर्थी संशयो नाही।&lt;br/&gt;
धर्मासाठी झुंजावे।झुंझोनी अवघ्यासी मारावे॥मारिता मारिता घ्यावे।राज्य आपुले। &lt;br/&gt;
शिवरायास आठवावे। जीवित्व तृणवत मानावे।इहलोकी परलोकी राहावे। कीर्तिरूपे ॥१७॥&lt;br/&gt;
शिवरायांचे आठवावे स्वरूप। शिवरायांचा आठवावा साक्षेप।शिवरायांचा आठवावा प्रताप। भूमंडळी ॥१८॥&lt;br/&gt;
शिवरायांचे कैसे चालणे। शिवरायांचे कैसे बोलणे।शिवरायांची सलगी देणे। कैसे असे ॥१९॥&lt;br/&gt;
सकळ सुखांचा त्याग। करुनी साधिजे तो योग।राज्यसाधनाची लगबग। ऐसी असे ॥२०॥&lt;br/&gt;
त्याहुनी करावे विशेष। तरीच म्हणावे पुरूष।या उपरी आता विशेष। काय लिहावे ॥२१॥&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;

==संपादन परतवणे==
{{Tiven2240}} [https://mr.m.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:MobileDiff/1795752 यावर] संपादने परतवा.--[[User:Sandesh9822|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;संदेश&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt; हिवाळे&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:Sandesh9822|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;चर्चा&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; २०:३०, ३ जुलै २०२० (IST)

== संभाजी महाराजांवरील [[नाटक]]े व अन्य पुस्तके==
* इथे ओशाळला मृत्यू (नाटक, लेखक : [[वसंत कानेटकर]])
* चैतन्यगाथा तेजपुत्राची (लेखक : ?)
* संगीत छत्रपती संभाजी (लेखक : आत्माराम मोरेश्वर पाठारे)
* बेबंदशाही (नाटक - लेखक : वि.ह. औंधकर)
* मराठ्यांची धारातीर्थे - प्रवीण व. भोसले (माहितीपर, नरसिंह पब्लिकेशन्स)
* मानी मराठा - नाना कोचरेकर, नाटक-१९५०
* मी मृत्युंजय संभाजी ([[संजय सोनवणी]])
* मृत्युंजय
* मृत्युंजय अमावस्या (महा-नाट्य : लेखक/दिग्दर्शक : नीलेश भिसे)
* राजसंन्यास (नाटक -लेखक : राम गणेश गडकरी, १९२२)
* राजा शंभू छत्रपती - विजय देशमुख
* रायगडाला जेव्हा जाग येते (नाटक - लेखक : [[वसंत कानेटकर]]);  एप्रिल २०१३पर्यंत २४२५ प्रयोग
* शंभुराजे (महानाट्य) : (लेखक : [[नितीन बानुगडे पाटील]])
* शूर संभाजी (लेखक : ?)
* शिवपुत्र शंभुराजे (महानाट्य) (दिग्दर्शन/संवादः महेंद्र महाडीक)(http://shivputrashambhuraje.com/)
* नरशार्दुल राजा संभाजी (लेखक - इंद्रजित सावंत)

== मर्यादित इतिहास  ==

येथे लिहिलेला इतिहास हा खूपच मर्यादित आणि इतिहासाला धरून नसून लेखकाचे स्वतःचे विचार मांडल्यासारखे वाटते. कृपया संभाजी महाराजांनबद्दल दुसऱ्या ऐतिहासिक व्यक्तीकडून इतिहास ऐकावा किव्वा ज्या पुस्तकात एकाच धर्मविशेष व्यक्तीने आपल्या फायद्यासाठी किव्वा आपल्या समाजाच्या फायद्यासाठी ना लिहिता एक अभ्यासक ज्याने खरंच संभाजी महाराजांना वाचले आहे त्यांच्या पुस्तकातून व बाकी ऐतिहासिक दस्तऐवज वाचून सध्या करावा. [[सदस्य:Rahulgov2375|Rahulgov2375]] ([[सदस्य चर्चा:Rahulgov2375|चर्चा]]) १२:५९, २१ फेब्रुवारी २०२५ (IST)
रायप्पा महार ह्यांनी देखील संभाजी महाराज ह्यांना कैद केल्यानंतर वाचवण्याचा इतिहास आहे. तुम्ही तो वगळून बाकी लोकांची नावे लिहिली आहेत. ज्यांनी स्वतःचे रक्त संभाजी महाराजांच्या पायावर वाहिले त्यांना कसे विसरलात तुम्ही? आणि ज्यांनी संभाजी महाराजांचे तुकडे गोळा करून त्यांचा अंत्य विधी केला त्यांच्या घरातील ४५ लोकांचा निर्घृण खून करण्यात आला, हा संदर्भ जरी महाराजांच्या मृत्यू नंतर येतो तरीही त्यांच्या नावाशी संबंधित आहे आणि ह्याची लोकांना विकीपीडिया सारख्या माध्यमातून माहिती मिळणे महत्वाचे आहे.

== छत्रपती संभाजी महाराजांच्या शौर्यकथा -प्रा.डॉ.नरसिंग कदम -कथासंग्रह ==

क [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-32130-38|&amp;#126;2026-32130-38]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-32130-38|talk]]) १३:०६, ३० मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>3anhbe9v2b56wqt2z6wlw4yudgxbien</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चारबतिया वायुसेना तळ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77447</id>
    <revision>
      <id>2686667</id>
      <parentid>2200213</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T13:44:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2579" sha1="7534sujdxo5mmzdxaphmkgib7kznguv" xml:space="preserve">{{विस्तार}}
हे [[भारत|भारताच्या]] [[ओडिशा]] राज्यातील [[कटक]] येथे असलेला विमानतळ व वायुसेना तळ आहे.
&lt;!--  
Located about 10 km North from [[Cuttack]], [[Orissa]], '''Charbatia Air Base''' [[aerial reconnaissance]] post of the [[Aviation Research Centre]] (ARC) in Eastern [[India]].

This aviation unit was built with the assistance of CIA in the early 60s for aerial surveillance and intelligence gathering on [[China]]'s strategic forces.

Approx Location: 20°33'27&quot;N 85°53'32&quot;E

==See also==
* [[Aviation Research Centre]]
* [[Research and Analysis Wing]]
* [[Kendriya Vidyalaya, Charbatia]]

{{coord|20|33|27|N|85|53|32|E|source:enwiki-plaintext-parser|display=शीर्षक}}

--&gt;

हा विमानतळ २,००० एकर क्षेत्रात पसरलेला असून येथे [[भारतीय वायुसेना|भारतीय वायुसेनेची]] सहा [[लॉकहीड सी-१३०जे]] ''सुपर हर्क्युलस'' विमाने तळ ठोकून असतील.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.deccanherald.com/content/195417/kargil-major-air-base-2016.html|title=Upgrading air bases to counter attacks: IAF chief|दिनांक=२०११-१०-१०|ॲक्सेसदिनांक=२०१२-०२-१६|प्रकाशक=[[डेक्कन हेराल्ड]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=telegraph-base&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.telegraphindia.com/1101102/jsp/Odisha/story_13127519.jsp|title=Air chief wants base in Cuttack|दिनांक=2010-11-01|accessdate=2011-10-03|location=Calcutta, India|कृती=द टेलिग्राफ|पहिलेनाव=Subhashish|आडनाव=Mohanty}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=od-charbatia&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://odishadiary.com/CurrentNews.asp?id=26420|title=Odisha CM says IAF likely to set up operational base at Charbatia|date=2011-05-04|access-date=2011-10-03|archive-date=2018-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729081625/http://odishadiary.com/CurrentNews.asp?id=26420|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:ओडिशामधील विमानतळ]]
[[वर्ग:कटक]]
[[वर्ग:भारतीय वायुसेनेचे विमानतळ]]</text>
      <sha1>7534sujdxo5mmzdxaphmkgib7kznguv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बॉलीवूड</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78674</id>
    <revision>
      <id>2686715</id>
      <parentid>2682437</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T03:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102966" sha1="5vdfdgocgez8z2boq3iv9y974tft9bf" xml:space="preserve">{{भाषांतर|en}}
मुंबई येथे असलेल्या हिंदी चित्रपट सृष्टीला अनौपचारिकपणे '''बॉलिवुड''' असे म्हणतात. बऱ्याचदा बॉलिवुड ही संज्ञा संपूर्ण भारतीय चित्रपटसृष्टीसाठी वापरली जाते, परंतु प्रत्यक्षात बॉलिवुड हा भारतीय चित्रपटसृष्टीचा एक हिस्सा आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|title=Hooray for Bollywood!(हुर्रे फॉर बॉलिवुड!)|लेखक=रिचर्ड कॉर्लिस|प्रकाशक=टाईम मॅगझिन|दिनांक=१६ सप्टेंबर १९९६|भाषा=इंग्लिश|accessdate=2010-06-09|archive-date=2013-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523095209/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; बॉलीवूड भारतातील सगळ्यात मोठी चित्रपटसृष्टी असून, ती जगातील मोठ्या चित्रपटसृष्टींपैकी आहे, त्यामुळे त्याला स्वप्न नागरी असेही म्हणतात.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|लेखक=पिपा डि ब्र्यून; निलोफर वेंकटरामन; किथ बेन|title=Frommer's India(फ्रॉमर्स इंडिया)|वर्ष=२००६|प्रकाशक=फ्रॉमर्स|आयएसबीएन=0471794341|पृष्ठ=५७९|भाषा=इंग्लिश}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|लेखक=वास्को, जॅनेट|title=How Hollywood works(हाऊ हॉलीवूड वर्क्स)|वर्ष=२००३|प्रकाशक=सेज|आयएसबीएन=0761968148|पृष्ठ=१८५|भाषा=इंग्लिश}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|लेखक= के. झा; सुभाष|title=The Essential Guide to Bollywood(द इसेन्शियल गाईड टू बॉलिवुड)|भाषा=इंग्लिश|वर्ष=२००५|प्रकाशक=रोली बुक्स|आयएसबीएन=8174363785|पृष्ठ=१९७०}}&lt;/ref&gt;

बॉलीवूडला औपचारिकपणे हिंदी सिनेमा म्हणून संबोधले जाते,&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|author=Gulzar; Nihalani, Govind; Chatterji, Saibal|title=Encyclopaedia of Hindi Cinema|year=2003|publisher= Encyclopaedia Britannica (India) Pvt Ltd.|isbn=8179910660|pages=10–18}}&lt;/ref&gt; परंतु या हिंदी चित्रपटांत काव्यात्मक उर्दू शब्दांचा वारंवार वापर सामान्य आहे. संवाद आणि गाण्यांमध्येही भारतीय इंग्रजीचा वाढता वापर आहे. इंग्रजी शब्द आणि वाक्प्रचार किंवा अगदी संपूर्ण वाक्यांसह संवाद दर्शविणारे चित्रपट दुर्लभ नाहीत.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|title=English is recast in Indian films|दुवा=http://www.guardian.co.uk/education/2008/oct/17/bollywood-english|author=Ramesh, Randeep|publisher=''[[द गार्डियन]]''|date=24 October 2008|accessdate=2008-11-18 | location=London}}&lt;/ref&gt;

== नावाची व्युत्पत्ती ==
बॉलिवुड हे नाव [[मुंबई]]चे इंग्रजी नाव ''बॉम्बे'' आणि अमेरिकेतील [[हॉलिवूड]] या शहराच्या नावांचे मिश्रण आहे.&lt;ref name=&quot;portmanteau&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|author=Rajghatta, Chidanand|title=Bollywood in Hollywood|दिनांक=6 July 2008|ॲक्सेसदिनांक=2009-02-20|दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/Columnists/C_Rajghatta_Bollywood_in_Hollywood/articleshow/3201937.cms|प्रकाशक=''[[टाइम्स ऑफ इंडिया]]''}}&lt;/ref&gt; हॉलिवूड [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] चित्रपटव्यवसायाचे केंद्र समजले जाते.

हॉलीवूड हे एक ठिकाण असले तरी बॉलीवूड नावाचे कोणतेही ठिकाण नाही. हा उद्योग हॉलीवूडचा गरीब चुलत भाऊ आहे असे म्हणत जरी काहीजण या नावाची निंदा करत असत.&lt;ref name=&quot;portmanteau&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|author=Crusie, Jennifer;Yeffeth, Glenn|title=Flirting with Pride &amp; Prejudice|year=2005|publisher=BenBella Books, Inc.|isbn=1932100725|pages=92}}&lt;/ref&gt;

&quot;बॉलीवूड&quot; या शब्दाचा उगम १९७० च्या दशकात झाला. या शब्दाचे श्रेय घेण्यासाठी गीतकार, चित्रपट निर्माते आणि अभ्यासक अमित खन्ना,&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Amit Khanna: The Man who saw ‘Bollywood’|author=Subhash K Jha|date=8 April 2005|publisher=[[Sify]]|दुवा=http://sify.com/movies/bollywood/fullstory.php?id=13713296|accessdate=2009-05-31}}&lt;/ref&gt; आणि पत्रकार बेविंदा कोलाको यांच्यासह अनेक वेगवेगळ्या लोकांनी दावा केला आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=On the Bollywood beat|author=Anand|publisher=द हिंदू|date=7 March 2004|दुवा=http://www.hindu.com/lr/2004/03/07/stories/2004030700390600.htm|accessdate=2009-05-31|archive-date=2004-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20040403234115/http://www.hindu.com/lr/2004/03/07/stories/2004030700390600.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

&quot;बॉलीवूड&quot; हे नामकरण &quot;टॉलीवूड&quot;वरून आल्याचाही समज आहे. टॉलीवूड हे नाव १९३२पासून [[पश्चिम बंगाल]]च्या सिनेमाचा संदर्भ देण्यासाठी वापरले जात होते. बंगाली चित्रपट उद्योग [[कोलकाता]]जवळील [[टॉलीगंज]] येथे केंद्रित असल्याने असे असावे. &quot;बॉलीवूड&quot; हे नाव नंतर उदयास आले असावे असाही समज आहे. याला कारण मुंबईमधील चित्रपट उद्योग भारतीय चित्रपट उद्योगाचे केंद्र म्हणून टॉलीगंज येथील चित्रपटसृष्टीनंतर पुढे आला.&lt;ref name=Sarkar&gt;{{citation|first=Bhaskar|last=Sarkar|title=The Melodramas of Globalization|journal=Cultural Dynamics|year=2008|volume=20|pages=31–51 [34]|quote=Madhava Prasad traces the origin of the term to a 1932 article in the ''[[American Cinematographer]]'' by Wilford E. Deming, an American engineer who apparently helped produce the first Indian sound picture. At this point, the Calcutta suburb of Tollygunje was the main center of film production in India. Deming refers to the area as Tollywood, since it already boasted two studios with ‘several more projected’ (Prasad, 2003) ‘Tolly’, rhyming with ‘Holly’, got hinged to ‘wood’ in the Anglophone Indian imagination, and came to denote the Calcutta studios and, by extension, the local film industry. Prasad surmises: ‘Once Tollywood was made possible by the fortuitous availability of a half-rhyme, it was easy to clone new Hollywood babies by simply replacing the first letter’ (Prasad, 2003).}}&lt;/ref&gt;

== इतिहास ==
[[चित्र:Alam Ara poster, 1931.jpg|thumb|right|200px|[[आलम आरा]] या सर्वप्रथम भारतीय बोलपटाचे जाहिरातचित्र]]
[[चित्र:Awaara.jpg|thumb|200px|[[Nargis]] and [[Raj Kapoor]] in ''[[Awaara]]'' (1951), also directed and produced by Kapoor. It was nominated for the [[Palme d'Or|Grand Prize]] of the [[1951 Cannes Film Festival]].|दुवा=Special:FilePath/Awaara.jpg]]
[[चित्र:GuruDutt.jpg|thumb|200px|[[Guru Dutt]] in ''[[Pyaasa]]'' (1957), for which he was the director, producer and leading actor. It is one of [[Time magazine's &quot;All-TIME&quot; 100 best movies]].]]

१३ मे १९१३ रोजी  [[दादासाहेब फाळके]] यांचा ''[[राजा हरिश्चंद्र (चित्रपट)|राजा हरिश्चंद्र]]'' हा भारतात निर्मित झालेला सर्वप्रथम चित्रपट होता. १९३० च्या सुमारास येथे दरवर्षी २००पेक्षा अधिक चित्रपटांची निर्मिती होऊ लागली होती.&lt;ref name=&quot;britannica2&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|लेखक=Gulzar; Nihalani, Govind; Chatterji, Saibal|title=Encyclopaedia of Hindi Cinema|वर्ष=२००३|प्रकाशक= Encyclopaedia Britannica (India) Pvt Ltd.|isbn=8179910660|pages=136–137}}&lt;/ref&gt; १९३१मध्ये प्रदर्शित झालेला [[आलम आरा (हिंदी चित्रपट)|आलम आरा]] हा [[अरदेशर इरानी]]चा चित्रपट सफल झाला. यानंतर बॉलिवुड तसेच इतर भाषांतील बोलपट प्रदर्शित होऊ लागले.

१९३० आणि ४०ची दशके भारतात मोठ्या घडामोडींचा काळ होता. [[महामंदी (१९२९)|जागतिक मंदी]]ची झळ भारतातही बसत होती तसेच [[दुसरे महायुद्ध]]ही याच काळात झाली. याच दरम्यान [[भारतीय स्वातंत्र्यसंग्राम]] आणि त्यानंतरची [[फाळणी]] आणि त्यातील हिंसाचार भारतीय समाजाला बसलेले मोठे झटके होते. या काळातील बव्हंश बॉलीवूट चित्रपट यांकडे दुर्लक्ष करणारे पळवादी चित्रपट होते. तरीही काही चित्रपट निर्माते आणि दिग्दर्शकांनी सामाजिक प्रश्नांना हात घातला तर काहींनी स्वातंत्र्यलढा आपल्या चित्रपटांचे नेपथ्य म्हणून वापरले.&lt;ref name=&quot;britannica2&quot;/&gt;

१९३७मध्ये आलम आरा चित्रपटाचे निर्माने अरदेशर इरानी यांनी [[किसान कन्या (१९३७ चित्रपट)|किसान कन्या]] हा रंगीत चित्रपट काढला. त्यानंतर लगेचच त्यांनी [[मदर इंडिया (१९३७ चित्रपट)|मदर इंडिया]] हा दुसरा रंगीत चित्रपटही काढला परंतु भारतात रंगीत चित्रपट १९५०पर्यंत फारसे प्रचलित झाले नाहीत. या काळात भव्य, गीत-संगीतमय प्रेमकथा आणि अतिरंजित नाट्यकथा असलेले चित्रपटांचा सुळसुळाट होता.

=== सुवर्णयुग ===
Following [[Indian independence movement|India's independence]], the period from the late 1940s to the 1960s are regarded by film historians as the &quot;Golden Age&quot; of Hindi cinema.Following [[Indian independence movement|India's independence]], the period from the late 1940s to the 1960s are regarded by film historians as the &quot;Golden Age&quot; of Hindi cinema.&lt;ref&gt;{{citation|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|last=K. Moti Gokulsing|first=K. Gokulsing, Wimal Dissanayake|प्रकाशक=Trentham Books|year=2004|isbn=1858563291|page=17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation|title=Gender, Nation, and Globalization in Monsoon Wedding and Dilwale Dulhania Le Jayenge|first=Jenny|last=Sharpe|journal=Meridians: feminism, race, transnationalism|volume=6|issue=1|year=2005|pages=58–81 [60 &amp; 75]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation|first=Sharmistha|last=Gooptu|title=Reviewed work(s): ''The Cinemas of India'' (1896-2000) by Yves Thoraval|journal=[[Economic and Political Weekly]]|volume=37|issue=29|year=2002|date=July 2002|pages=3023–4}}&lt;/ref&gt; Some of the most critically-acclaimed Hindi films of all time were produced during this period. Examples include the [[Guru Dutt]] films ''[[Pyaasa]]'' (1957) and ''[[Kaagaz Ke Phool]]'' (1959) and the [[Raj Kapoor]] films ''[[Awaara]]'' (1951) and ''[[Shree 420]]'' (1955). These films expressed social themes mainly dealing with working-class urban life in India; ''Awaara'' presented the city as both a nightmare and a dream, while ''Pyaasa'' critiqued the unreality of city life.&lt;ref name=Gokulsing-18&gt;{{citation|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|last=K. Moti Gokulsing|first=K. Gokulsing, Wimal Dissanayake|publisher=Trentham Books|year=2004|isbn=1858563291|page=18}}&lt;/ref&gt; Some of the most famous [[epic film]]s of Hindi cinema were also produced at the time, including [[Mehboob Khan]]'s ''[[Mother India]]'' (1957), which was nominated for the [[Academy Award for Best Foreign Language Film]],&lt;ref&gt;{{imdb शीर्षक|id=0050188|title=Mother India}}&lt;/ref&gt; and [[K. Asif]]'s ''[[Mughal-e-Azam]]'' (1960).&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Film Festival - Bombay Melody {{मृत दुवा}}|publisher=[[University of California, Los Angeles]]|date=17 March 2004|दुवा=http://www.international.ucla.edu/calendar/showevent.asp?eventid=1618|accessdate=2009-05-20}}&lt;/ref&gt; [[V. Shantaram]]'s ''[[Do Aankhen Barah Haath]]'' (1957) is believed to have inspired the [[Cinema of the United States|Hollywood]] film ''[[The Dirty Dozen]]'' (1967).&lt;ref name=Bobby&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Do Ankhen Barah Haath (1957)|author=Bobby Sing|publisher=Bobby Talks Cinema|date=10 February 2008|दुवा=http://bobbytalkscinema.com/recentpost.php?postid=postid041609102834|accessdate=2009-05-30|archive-date=2012-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114034802/http://bobbytalkscinema.com/recentpost.php?postid=postid041609102834|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ''[[Madhumati]]'' (1958), directed by [[Bimal Roy]] and written by [[Ritwik Ghatak]], popularized the theme of [[reincarnation]] in [[Reincarnation in popular western culture|Western popular culture]].&lt;ref name=Doniger-35/&gt; Other acclaimed mainstream Hindi filmmakers at the time included [[Kamal Amrohi]] and [[Vijay Bhatt]]. Successful actors at the time included [[Dev Anand]], [[Dilip Kumar]], Raj Kapoor and Guru Dutt, while successful actresses included [[Nargis]], [[Meena Kumari]], [[Nutan]], [[Madhubala]], [[Waheeda Rehman]] and  [[Mala Sinha]].&lt;ref name=&quot;actorsuntil90&quot;/&gt;

 
While commercial Hindi cinema was thriving, the 1950s also saw the emergence of a new [[Parallel Cinema]] movement.&lt;ref name=Gokulsing-18/&gt; Though the movement was mainly led by [[Bengali cinema]], it also began gaining prominence in Hindi cinema. Early examples of Hindi films in this movement include [[Chetan Anand (producer &amp; director)|Chetan Anand]]'s ''[[Neecha Nagar]]'' (1946)&lt;ref name=&quot;Hindu&quot;&gt;[http://www.thehindu.com/fr/2007/06/15/stories/2007061551020100.htm Maker of innovative, meaningful movies]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090527160033/http://www.thehindu.com/fr/2007/06/15/stories/2007061551020100.htm|date=2009-05-27}} ''[[द हिंदू]]'', 15 June 2007&lt;/ref&gt; and Bimal Roy's ''[[Two Acres of Land]]'' (1953). Their critical acclaim, as well as the latter's commercial success, paved the way for Indian [[Neorealism (art)|neorealism]]&lt;ref name=filmreference&gt;[http://www.filmreference.com/Films-De-Dr/Do-Bigha-Zamin.html Do Bigha Zamin at filmreference]&lt;/ref&gt; and the ''Indian New Wave''.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Do Bigha Zamin: Seeds of the Indian New Wave{{मृत दुवा}}|author=Srikanth Srinivasan|publisher=Dear Cinema|date=4 August 2008|दुवा=http://dearcinema.com/review-do-bigha-zamin-bimal-roy|accessdate=2009-04-13}}&lt;/ref&gt; Some of the internationally-acclaimed Hindi filmmakers involved in the movement included [[Mani Kaul]], [[Kumar Shahani]], [[Ketan Mehta]], [[Govind Nihalani]], [[Shyam Benegal]] and [[Vijaya Mehta]].&lt;ref name=Gokulsing-18/&gt;
   
Ever since the [[Social realism|social realist]] film ''Neecha Nagar'' won the [[Palme d'Or|Grand Prize]] at the [[1946 Cannes Film Festival|first Cannes Film Festival]],&lt;ref name=Hindu/&gt; Hindi films were frequently in competition for the [[Palme d'Or]] at the [[Cannes Film Festival]] throughout the 1950s and early 1960s, with some of them winning major prizes at the festival.&lt;ref name=passionforcinema&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=India and Cannes: A Reluctant Courtship|publisher=Passion For Cinema|year=2008|दुवा=http://passionforcinema.com/india-and-cannes-a-reluctant-courtship|accessdate=2009-05-20}}&lt;/ref&gt; [[Guru Dutt]], while overlooked in his own lifetime, had belatedly generated international recognition much later in the 1980s.&lt;ref name=passionforcinema/&gt;&lt;ref&gt;{{citation|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|last=K. Moti Gokulsing|first=K. Gokulsing, Wimal Dissanayake|publisher=Trentham Books|year=2004|isbn=1858563291|pages=18–9}}&lt;/ref&gt; Dutt is now regarded as one of the greatest [[Asian cinema|Asian filmmakers]] of all time, alongside the more famous Indian Bengali filmmaker [[Satyajit Ray]]. The 2002 ''[[Sight &amp; Sound]]'' critics' and directors' poll of greatest filmmakers ranked Dutt at #73 on the list.&lt;ref name=Lee&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=A Slanted Canon|author=Kevin Lee|publisher=Asian American Film Commentary|date=2002-09-05|दुवा=http://www.asianamericanfilm.com/archives/000026.html|accessdate=2009-04-24|archive-date=2012-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120218224432/http://www.asianamericanfilm.com/archives/000026.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Some of his films are now included among the [[Films considered the greatest ever|greatest films of all time]], with ''[[Pyaasa]]'' (1957) being featured in [[Time magazine's &quot;All-TIME&quot; 100 best movies]] list,&lt;ref name=Time&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.time.com/time/2005/100movies/the_complete_list.html|title=[[Time magazine's &quot;All-TIME&quot; 100 best movies|All-Time 100 Best Movies]]|year=2005|accessdate=2008-05-19|work=[[Time (magazine)|Time]]|publisher=Time, Inc.|archive-date=2007-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070314020006/http://www.time.com/time/2005/100movies/the_complete_list.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; and with both ''Pyaasa'' and ''[[Kaagaz Ke Phool]]'' (1959) tied at #160 in the 2002 ''Sight &amp; Sound'' critics' and directors' poll of all-time greatest films. Several other Hindi films from this era were also ranked in the ''Sight &amp; Sound'' poll, including [[Raj Kapoor]]'s ''[[Awaara]]'' (1951), [[Vijay Bhatt]]'s ''[[Baiju Bawra (1952 film)|Baiju Bawra]]'' (1952), [[Mehboob Khan]]'s ''[[Mother India]]'' (1957) and [[K. Asif]]'s ''[[Mughal-e-Azam]]'' (1960) all tied at #346 on the list.&lt;ref name=Cinemacom&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=2002 Sight &amp; Sound Top Films Survey of 253 International Critics &amp; Film Directors|publisher=Cinemacom|year=2002|दुवा=http://www.cinemacom.com/2002-sight-sound.html|accessdate=2009-04-19}}&lt;/ref&gt;
   
=== आधुनिक काळ ===
In the late 1960s and early 1970s, romance movies and action films starred actors like [[Rajesh Khanna]] and [[Dharmendra]], and actresses like [[Sharmila Tagore]], [[Mumtaz (actress)|Mumtaz]], [[Leena Chandavarkar]] and [[Helen (actress)|Helen]]. In the mid-1970s, romantic confections made way for gritty, violent films about gangsters (see [[Indian mafia]]) and bandits. [[अमिताभ बच्चन]], the star known for his &quot;angry young man&quot; roles, rode the crest of this trend with actors like [[Mithun Chakraborty]] and [[Anil Kapoor]], which lasted into the early 1990s. Actresses from this era included [[Hema Malini]], [[Jaya Bachchan]] and [[Rekha]].&lt;ref name=&quot;actorsuntil90&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=The Present{{मृत दुवा}}|author=Ahmed, Rauf|publisher=[[रीडिफ.कॉम]]|दुवा=http://www.रीडिफ.कॉम/millenni/rauf2.htm|accessdate=2008-06-30}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
   
Some Hindi filmmakers such as [[Shyam Benegal]] continued to produce realistic [[Parallel Cinema]] throughout the 1970s,&lt;ref name=Rajadhyaksa96-685&gt;Rajadhyaksa, 685&lt;/ref&gt; alongside [[Mani Kaul]], [[Kumar Shahani]], [[Ketan Mehta]], [[Govind Nihalani]] and [[Vijaya Mehta]].&lt;ref name=Gokulsing-18/&gt; However, the 'art film' bent of the Film Finance Corporation came under criticism during a Committee on Public Undertakings investigation in 1976, which accused the body of not doing enough to encourage commercial cinema. The 1970s thus saw the rise of commercial cinema in the form of enduring films such as ''[[Sholay]]'' (1975), which solidified Amitabh Bachchan's position as a lead actor. The devotional classic ''[[Jai Santoshi Ma]]'' was also released in 1975.&lt;ref name=Rajadhyaksa96-688&gt;Rajadhyaksa, 688&lt;/ref&gt; Another important film from 1975 was ''[[Deewar (1975 film)|Deewar]]'', directed by [[Yash Chopra]] and written by [[Salim-Javed]]. A [[crime film]] pitting &quot;a policeman against his brother, a gang leader based on real-life smuggler [[Haji Mastan]]&quot;, portrayed by Amitabh Bachchan, it was described as being “absolutely key to Indian cinema” by [[Danny Boyle]].&lt;ref name=Kumar/&gt; The most internationally-acclaimed Hindi film of the 1980s was [[Mira Nair]]'s ''[[Salaam Bombay!]]'' (1988), which won the [[Camera d'Or]] at the [[1988 Cannes Film Festival]] and was nominated for the [[Academy Award for Best Foreign Language Film]].
   
During the late 1980s and early 1990s, the pendulum swung back toward family-centric romantic musicals with the success of such films as ''[[Qayamat Se Qayamat Tak]]'' (1988), ''[[Maine Pyar Kiya]]'' (1989), ''[[Hum Aapke Hain Kaun]]'' (1994) and ''[[Dilwale Dulhania Le Jayenge]]'' (1995), making stars out of a new generation of actors (such as [[आमिर खान]], [[सलमान खान]] and [[शाहरुख खान]]) and actresses (such as [[Sridevi]], [[माधुरी दिक्षित]], [[जुही चावला]] and [[Kajol]]).&lt;ref name=&quot;actorsuntil90&quot;/&gt; In that point of time, action and comedy films were also successful, with actors like [[Govinda (actor)|Govinda]] and [[अक्षय कुमार]] and actresses such as [[रवीना टंडन]] and [[करिश्मा कपूर]] appearing in films of this genre. Furthermore, this decade marked the entry of new performers in [[Art films|arthouse]] and independent films, some of which succeeded commercially, the most influential example being ''[[Satya (film)|Satya]]'' (1998), directed by [[Ram Gopal Varma]] and written by [[Anurag Kashyap (director)|Anurag Kashyap]]. The critical and commercial success of ''Satya'' led to the emergence of a distinct genre known as ''[[Mumbai noir]]'',&lt;ref name=Nayar&gt;{{स्रोत बातमी| title = Bollywood on the table| author = Aruti Nayar| work = The Tribune| date = 2007-12-16| accessdate = 2008-06-19| url = http://www.tribuneindia.com/2007/20071216/spectrum/main11.htm}}&lt;/ref&gt; urban films reflecting social problems in the city of [[मुंबई]].&lt;ref name=Jungen&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Urban Movies: The Diversity of Indian Cinema|author=Christian Jungen|publisher=[[FIPRESCI]]|date=4 April 2009|दुवा=http://www.fipresci.org/festivals/archive/2009/fribourg/indian_cinema_chjungen.htm|accessdate=2009-05-11}}&lt;/ref&gt; This led to a resurgence of [[Parallel Cinema]] by the end of the decade.&lt;ref name=Nayar/&gt; These films often featured actors like [[Nana Patekar]], [[मनोज बाजपाई]], [[मनीषा कोइराला]], [[तब्बू]] and [[Urmila Matondkar]], whose performances were usually critically approved.
   
The 2000s saw a growth in Bollywood's popularity in the world. This led the nation's filmmaking to new heights in terms of quality, cinematography and innovative story lines as well as technical advances in areas such as special effects, animation, etc.&lt;ref name=&quot;Us popularity&quot;&gt;Anita N. Wadhwani. [http://usinfo.state.gov/xarchives/display.html?p=washfile-english&amp;y=2006&amp;m=August&amp;x=20060809124617nainawhdaw0.8614466 &quot;Bollywood Mania&quot; Rising in United States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080109214446/http://usinfo.state.gov/xarchives/display.html?p=washfile-english&amp;y=2006&amp;m=August&amp;x=20060809124617nainawhdaw0.8614466 |date=2008-01-09 }}. USinfo. (9 August 2006. retrieved on 12 November 2007.&lt;/ref&gt; Some of the largest production houses, among them [[Yash Raj Films]] and [[Dharma Productions]] were the producers of new modern films.&lt;ref name=&quot;Us popularity&quot;/&gt; The opening up of the overseas market, more Bollywood releases abroad and the explosion of multiplexes in big cities, led to wider box office successes in India and abroad, including ''[[Lagaan]]'' (2001), ''[[Devdas (2002 film)|Devdas]]'' (2002), ''[[Koi... Mil Gaya]]'' (2003), ''[[Kal Ho Naa Ho]]'' (2003), ''[[Veer-Zaara]]'' (2004), ''[[Rang De Basanti]]'' (2006), ''[[Lage Raho Munnabhai]]'' (2006), ''[[Krrish]]'' (2006), ''[[Dhoom 2]]'' (2006), ''[[Om Shanti Om]]'' (2007), ''[[Chak De India]]'' (2007), ''[[Rab Ne Bana Di Jodi]]'' (2008), ''[[Ghajini (2008 film)|Ghajini]]''(2008) and ''[[3 Idiots]]'' (2009), delivering a new generation of popular actors ([[Hrithik Roshan]], [[अभिषेक बच्चन]]) and actresses ([[Aishwarya Rai]], [[प्रीती झिंटा]], [[राणी मुखर्जी]], [[करीना कपूर]] and [[Priyanka Chopra]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://movies.ndtv.com/movie_story.aspx?Section=Movies&amp;ID=ENTEN20100127357&amp;subcatg=MOVIESINDIA&amp;keyword=bollywood |title=संग्रहित प्रत |access-date=2010-06-09 |archive-date=2010-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100126075759/http://movies.ndtv.com/movie_story.aspx?Section=Movies&amp;ID=ENTEN20100127357&amp;subcatg=MOVIESINDIA&amp;keyword=bollywood |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Who is the next Bollywood queen?|दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/India_Buzz/Who_is_the_next_Bollywood_queen/articleshow/3085603.cms|author=Tridevi, Tanvi|date=31 May 2008|accessdate=2009-04-02|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|publisher=BoxOfficeIndia.Com|title=Top Actress{{मृत दुवा}}|दुवा=http://boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=top_actress|accessdate=2008-01-08|archive-date=2013-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017104803/http://boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=top_actress|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;), and keeping the popularity of actors of the previous decade. Among the mainstream films, ''Lagaan'' won the Audience Award at the [[Locarno International Film Festival]] and was nominated for Best Foreign Language Film at the [[74th Academy Awards]], while ''Devdas'' and ''Rang De Basanti'' were both nominated for the [[BAFTA Award for Best Film|BAFTA Award for Best Foreign Language Film]].
   
The Hindi film industry has preferred films that appeal to all segments of the audience (see the discussion in Ganti, 2004, cited in references), and has resisted making films that target narrow audiences. It was believed that aiming for a broad spectrum would maximise box office receipts. However, filmmakers may be moving towards accepting some box-office segmentation, between films that appeal to rural Indians, and films that appeal to urban and overseas audiences.

==बाॅलिवुडचे हिंदी चरित्रपट (कंसात चरित्र नायकाचे नाव)==
* शहीद उधमसिंग (२०००)
* गांधी : माय फादर (हिरालाल गांधी) - २००७
* गुरू ([[धीरुभाई अंबानी]]) - २००७
* ज़िला गोरखपूर (मुख्यमंत्री [[योगी आदित्यनाथ]]) - २०१८
* गौर हरी दास्तान (गौर हरी दास) (दिग्दर्शक - अनंत महादेवन, २०१५)
* झॉंसी की रानी (१९५५)
* द डर्टी पिक्चर ([[सिल्क स्मिता]]) - २०११
* दंगल ([[गीता फोगट]]) - २०१६
* एम.एस. धोनी : द अन्‌टोल्ड स्टोरी (हिंदी, २०१६)
* नीरजा ([[नीरजा भानोत]]) - २०१६
* पवन सिंग तोमार (२०१२)
* पूर्णा (मालावत पूर्णा) (दिग्दर्शक - राहुल बोस, २०१७)
* बॅंडिट क्वीन ([[फूलनदेवी]]) - १९९४
* डाॅ. बाबासाहेब आंबेडकर (दिग्दर्शक - जब्बार पटेल, २०००)
* बुधिया सिंग :बाॅर्न टु रन (हिंदी, २०१६)
* ब्लॅक फ्रायडे (शहीद आझमी) - २००४
* भाग मिल्खा भाग ([[मिल्खासिंग]])  - २०१३
* मणिकर्णिका -  ([[झाशीची राणी]]) - २०१७
* मांझी द माऊंटन मॅन (दशरथ मांझी) - २०१५
* द मेकिंग आॅफ महात्मा ([[महात्मा गांधी]]) - (दिग्दर्शक - श्याम बेनेगल, १९९६)
* मेरी कोम (२०१४)
* मैं और चार्लस (चार्लस शोभराज) - २०१५
* रंग रसिया ([[राजा रविवर्मा]]) २००८
* शहीद (शहीद आझमी) - २०१३
* संजू ([[संजय दत्त]]) - २०१८
* सरदार ([[वल्लभभाई पटेल]]) - १९९३
* [[सरबजित]] - २

==मराठी चरित्रपट==
* एक अलबेला ([[भगवान आबाजी पालव|भगवान]])
* संत एकनाथ महाराज (दिग्दर्शक - राजू फुलकर)
* तुकाराम (दिग्दर्शक - चंद्रकांत कुलकर्णी, २०१२)
* संत [[तुकाराम]] (१९३१), ('''१९३६'''), (२००२), (१९६५)
* डाॅ. प्रकाश बाबा आमटे ([[प्रकाश आमटे]])
* [[बालगंधर्व]]
* लोकमान्य : एक युगपुरुष ([[लोकमान्य टिळक]])
* वीर सावरकर (निर्माते - [[सुधीर फडके]]) 
* व्हॉट अबाऊट सावरकर? (दिग्दर्शक - रूपेश केतकर आणि नितीन गावडे, २०१५)  
* हरिश्चंद्राची फॅक्टरी ([[दादासाहेब फाळके]])
* संत [[ज्ञानेश्वर]]

== Influences ==
Gokulsing and Dissanayake identify six major influences that have shaped the conventions of Indian popular cinema:&lt;ref name=Gokulsing&gt;{{citation|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|last=Gokulsing|first=K. Moti|coauthors= Dissanayake, Wimal|publisher=Trentham Books|year=2004|isbn=1858563291|pages=98–99}}&lt;/ref&gt;

* The ancient '''[[Indian epic poetry|Indian epics]]''' of ''[[Mahabharata]]'' and ''[[Ramayana]]'' which have exerted a profound influence on the thought and imagination of Indian popular cinema, particularly in its narratives. Examples of this influence include the techniques of a [[side story]], [[back-story]] and [[story within a story]]. Indian popular films often have plots which branch off into sub-plots; such narrative dispersals can clearly be seen in the 1993 films ''[[Khalnayak]]'' and ''[[Gardish]]''.&lt;ref name=Gokulsing/&gt;
* Ancient '''[[Sanskrit drama]]''', with its highly stylized nature and emphasis on spectacle, where [[Classical Indian music|music]], [[Classical Indian dance|dance]] and gesture combined &quot;to create a vibrant artistic unit with dance and mime being central to the dramatic experience.&quot; Sanskrit dramas were known as ''[[Natya Shastra|natya]]'', derived from the root word ''nrit'' (dance), characterizing them as specacular dance-dramas which has continued Indian cinema.&lt;ref name=Gokulsing/&gt; The theory of ''[[Rasa (aesthetics)|rasa]]'' dating back to ancient Sanskrit drama is believed to be one of the most fundamental features that differentiate Indian cinema, particularly Hindi cinema, from that of the Western world.&lt;ref&gt;{{citation|title=Bollywood, Rasa and Indian Cinema: Misconceptions, Meanings and Millionaire|author=Matthew Jones|journal=Visual Anthropology|volume=23|issue=1|date=January 2010|pages=33–43|doi=10.1080/08949460903368895}}&lt;/ref&gt;
* The traditional folk '''[[theatre of India]]''', which became popular from around the 10th century with the decline of Sanskrit theatre. These regional traditions include the [[Yatra]] of [[Bengal]], the [[Ramlila]] of [[Uttar Pradesh]], and the [[Terukkuttu]] of [[Tamil Nadu]].&lt;ref name=Gokulsing/&gt;
* The '''[[Parsi]] theatre''', which &quot;blended [[Neorealism (art)|realism]] and [[fantasy]], music and dance, narrative and spectacle, earthy dialogue and ingenuity of stage presentation, integrating them into a dramatic discourse of [[melodrama]]. The Parsi plays contained crude humour, melodious songs and music, sensationalism and dazzling stagecraft.&quot;&lt;ref name=Gokulsing/&gt;
* '''[[Cinema of the United States|Hollywood]]''', where [[musical film|musicals]] were popular from the 1920s to the 1950s, though Indian filmmakers departed from their Hollywood counterparts in several ways. &quot;For example, the Hollywood musicals had as their plot the world of entertainment itself. Indian filmmakers, while enhancing the elements of fantasy so pervasive in Indian popular films, used song and music as a natural mode of articulation in a given situation in their films. There is a strong Indian tradition of narrating mythology, history, fairy stories and so on through song and dance.&quot; In addition, &quot;whereas Hollywood filmmakers strove to conceal the constructed nature of their work so that the realistic narrative was wholly dominant, Indian filmmakers made no attempt to conceal the fact that what was shown on the screen was a creation, an illusion, a fiction. However, they demonstrated how this creation intersected with people's day to day lives in complex and interesting ways.&quot;&lt;ref name=Gokulsing/&gt;
* Western '''musical television''', particularly [[MTV]], which has had an increasing influence since the 1990s, as can be seen in the pace, camera angles, dance sequences and music of 2000s Indian films. An early example of this approach was in [[Mani Ratnam]]'s ''[[Bombay (film)|Bombay]]'' (1995).&lt;ref name=Gokulsing/&gt;

== Influence ==
In the 2000s, Bollywood began influencing [[musical film]]s in the [[Western world]], and played a particularly instrumental role in the revival of the American musical film genre. [[Baz Luhrmann]] stated that his musical film ''[[Moulin Rouge!]]'' (2001) was directly inspired by Bollywood musicals.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://movies.about.com/library/weekly/aa030902a.htm|title=Baz Luhrmann Talks Awards and &quot;Moulin Rouge&quot;|access-date=2010-06-09|archive-date=2012-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502074825/http://movies.about.com/library/weekly/aa030902a.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The film incorporated an Indian-themed play based on the ancient [[Sanskrit drama]] ''[[Mṛcchakatika|The Little Clay Cart]]'' and a Bollywood-style dance sequence with a song from the film ''[[China Gate (1998 film)|China Gate]]''. The critical and financial success of ''Moulin Rouge!'' renewed interest in the then-moribund Western musical genre, and subsequently films such as ''[[Chicago (2002 film)|Chicago]], [[The Producers (2005 film)|The Producers]], [[Rent (film)|Rent]]'', ''[[Dreamgirls (film)|Dreamgirls]]'', ''[[Hairspray (2007 film)|Hairspray]]'', ''[[Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street (2007 film)|Sweeney Todd]]'', ''[[Across the Universe (film)|Across the Universe]]'', ''[[The Phantom of the Opera (2004 film)|The Phantom of the Opera]]'', ''[[Enchanted (film)|Enchanted]]'' and ''[[Mamma Mia! (film)|Mamma Mia!]]''  were produced, fueling a renaissance of the genre.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Guide Picks - Top Movie Musicals on Video/DVD|publisher=[[About.com]]|दुवा=http://movies.about.com/library/weekly/aatpmusicals.htm|accessdate=2009-05-15|archive-date=2009-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090124220433/http://movies.about.com/library/weekly/aatpmusicals.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Hollywood/Bollywood|publisher=[[Public Broadcasting Service]]|दुवा=http://www.pbs.org/independentlens/cosmopolitan/bollywood.html|accessdate=2010-02-12|archive-date=2012-09-08|archive-url=https://archive.today/20120908084028/http://www.pbs.org/independentlens/cosmopolitan/bollywood.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[A. R. Rahman]], an Indian film composer, wrote the music for [[Andrew Lloyd Webber]]'s ''[[Bombay Dreams]]'', and a musical version of ''[[Hum Aapke Hain Koun]]'' has played in London's West End. The Bollywood musical ''[[Lagaan]]'' (2001) was nominated for the [[Academy Award for Best Foreign Language Film]], and two other Bollywood films ''[[Devdas (2002 film)|Devdas]]'' (2002) and ''[[Rang De Basanti]]'' (2006) were nominated for the [[BAFTA Award for Best Film|BAFTA Award for Best Foreign Language Film]]. [[Danny Boyle]]'s ''[[Slumdog Millionaire]]'' (2008), which has won four [[66th Golden Globe Awards|Golden Globes]] and [[81st Academy Awards nominees and winners|eight Academy Awards]], was also directly inspired by Bollywood films,&lt;ref name=Kumar&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|author=Amitava Kumar|title=Slumdog Millionaire's Bollywood Ancestors|publisher=''[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]''|date=23 December 2008|दुवा=http://www.vanityfair.com/online/oscars/2008/12/slumdog-millionaires-bollywood-ancestors.html|accessdate=2008-01-04|archive-date=2012-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120529011746/http://www.vanityfair.com/online/oscars/2008/12/slumdog-millionaires-bollywood-ancestors|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Age&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Slumdog draws crowds, but not all like what they see|publisher=''[[The Age]]''|date=25 January 2009|दुवा=http://www.theage.com.au/world/slumdog-draws-crowds-but-not-all-like-what-they-see-20090124-7p33.html|accessdate=2008-01-24}}&lt;/ref&gt; and is considered to be a &quot;homage to Hindi commercial cinema&quot;.&lt;ref name=Hindu/&gt; Several other Hollywood films are also believed to have been inspired by Bollywood films. For example, [[V. Shantaram]]'s ''[[Do Aankhen Barah Haath]]'' (1957) is believed to have inspired the [[Cinema of the United States|Hollywood]] film ''[[The Dirty Dozen]]'' (1967).&lt;ref name=Bobby/&gt; The theme of [[reincarnation]] was also popularized in [[Reincarnation in popular western culture|Western popular culture]] through Bollywood films, with ''[[Madhumati]]'' (1958) inspiring the Hollywood film ''[[The Reincarnation of Peter Proud]]'' (1975),&lt;ref name=Doniger-35&gt;{{citation|last=Doniger|first=Wendy|title=The woman who pretended to be who she was: myths of self-imitation|chapter=Chapter 6: Reincarnation|pages=112–136 [135]|publisher=[[ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस]]|year=2005|isbn=0195160169}}&lt;/ref&gt; which in turn inspired the Bollywood film ''[[Karz (film)|Karz]]'' (1980), which in turn influenced another Hollywood film ''[[Chances Are (film)|Chances Are]]'' (1989).&lt;ref name=Doniger&gt;{{citation|last=Doniger|first=Wendy|title=The woman who pretended to be who she was: myths of self-imitation|chapter=Chapter 6: Reincarnation|pages=112–136 [128–31 &amp; 135]|publisher=[[ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस]]|year=2005|isbn=0195160169}}&lt;/ref&gt; The 1975 film ''[[Chhoti Si Baat]]'' is believed to have inspired ''[[Hitch (film)|Hitch]]'' (2005), which in turn inspired the Bollywood film ''[[Partner (2007 film)|Partner]]'' (2007).&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Exploits of a date doc|publisher=''[[द हिंदू]]''|date=15 April 2005|दुवा=http://www.hindu.com/fr/2005/04/15/stories/2005041503170200.htm|accessdate=2009-03-15|archive-date=2005-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20050420032602/http://www.hindu.com/fr/2005/04/15/stories/2005041503170200.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

The influence of Bollywood ''[[filmi]]'' music can also be seen in [[popular music]] elsewhere in the world. For example, [[Devo]]'s 1988 hit song &quot;Disco Dancer&quot; was inspired by the song &quot;I am a Disco Dancer&quot; from the Bollywood film ''[[Disco Dancer]]'' (1982).&lt;ref&gt;{{YouTube|id=T-BGltttqaE|title=DEVO - disco dancer with commentary}}&lt;/ref&gt; The 2002 song &quot;[[Addictive (song)|Addictive]]&quot;, sung by [[Truth Hurts]] and produced by [[DJ Quik]] and [[Dr. Dre]], was lifted from [[Lata Mangeshkar]]'s &quot;Thoda Resham Lagta Hai&quot; from ''Jyoti'' (1981).&lt;ref name=VH1&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Truth Hurts{{मृत दुवा}}|publisher=[[VH1]]|date=2002-09-19|दुवा=http://www.vh1.com/artists/news/1457672/09192002/truth_hurts.jhtml|accessdate=2009-05-18|archive-date=2009-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090413172839/http://www.vh1.com/artists/news/1457672/09192002/truth_hurts.jhtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The [[Black Eyed Peas]]' [[Grammy Award]] winning 2005 song &quot;[[Don't Phunk with My Heart]]&quot; was inspired by two 1970s Bollywood songs: &quot;Ye Mera Dil Yaar Ka Diwana&quot; from ''[[Don (1978 film)|Don]]'' (1978)&lt;ref name=Innes&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=In honor of A R Rahman - examples of Indian music in America|date=28 February 2009|author=Erikka Innes|publisher=SF Indie Music Examiner|दुवा=http://www.examiner.com/x-2629-SF-Indie-Music-Examiner~y2009m2d28-In-honor-of-A-R-Rahman---examples-of-Indian-music-in-America|accessdate=2009-03-01}}&lt;/ref&gt; and &quot;Ae Nujawan Hai Sub&quot; from ''[[Apradh]]'' (1972).&lt;ref name=Apradh&gt;{{YouTube|id=fWsSXjIDL3Q|title=ae naujawan hai sub kuchh yahan - Apradh 1972}}&lt;/ref&gt; Both songs were originally composed by [[Kalyanji Anandji]], sung by [[Asha Bhosle]], and featured the dancer [[Helen (actress)|Helen]].&lt;ref name=Denselow&gt;{{स्रोत बातमी|author=Robin Denselow|title=Kalyanji Anandji, The Bollywood Brothers|publisher=''[[द गार्डियन]]''|date=2 May 2008|दुवा=http://www.guardian.co.uk/music/2008/may/02/worldmusic1|accessdate=2009-03-01 | location=London}}&lt;/ref&gt; Also in 2005, the [[Kronos Quartet]] re-recorded several [[R. D. Burman]] compositions, with [[Asha Bhosle]] as the singer, into an album ''You've stolen my heart - Songs From R D Burman's Bollywood'', which was nominated for &quot;Best Contemporary World Music Album&quot; at the 2006 Grammy Awards. ''Filmi'' music composed by [[A. R. Rahman]] (who would later win two [[Academy Award]]s for the [[Slumdog Millionaire (soundtrack)|''Slumdog Millionaire'' soundtrack]]) has frequently been sampled by musicians elsewhere in the world, including the [[Singapore]]an artist [[Kelly Poon]], the [[Music of Uzbekistan|Uzbek artist]] Iroda Dilroz, the [[France|French]] rap group [[La Caution]], the American artist [[Ciara]], and the [[जर्मनी|German]] band [[Löwenherz]],&lt;ref name=Lowenherz&gt;{{YouTube|id=afpx7qJB_ag|title=Löwenherz - Bis in die Ewigkeit}}&lt;/ref&gt; among others. Many [[Asian Underground]] artists, particularly those among the [[Non-resident Indian and Person of Indian Origin|overseas Indian diaspora]], have also been inspired by Bollywood music.

== Genre conventions ==
{{हे सुद्धा पहा|Masala (film genre)|Parallel Cinema}}

Bollywood films are mostly [[Musical film|musicals]], and are expected to contain catchy music in the form of song-and-dance numbers woven into the script. A film's success often depends on the quality of such musical numbers.&lt;ref&gt;Kalita, S. Mitra (2005). Suburban Sahibs: Three Immigrant Families And Their Passage from India to America. [[Rutgers University Press]], p. 134. ISBN 0-8135-3318-X&lt;/ref&gt; Indeed, a film's music is often released before the movie itself and helps increase the audience.

Indian audiences expect full value for their money, with a good entertainer generally referred to as ''[[paisa]]'' ''vasool'', (literally, &quot;money's worth&quot;).&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|author=Gangadhar, V.|title=Moving with the times|date=April 13, 2007|publisher=''[[द हिंदू]]''|दुवा=http://www.hindu.com/fr/2007/04/13/stories/2007041300860100.htm|accessdate=2009-12-09}}&lt;/ref&gt; Songs and dances, love triangles, [[comedy]] and dare-devil thrills are all mixed up in a three-hour-long extravaganza with an intermission. Such movies are called ''[[Masala (film genre)|masala]]'' films, after the Hindi word for a spice mixture. Like ''masalas'', these movies are a mixture of many things such as action, comedy, romance etc. Most films have ''heroes'' who are able to fight off villains all by themselves.
[[चित्र:Achhut Kanya.jpg|thumb|right|Melodrama and romance are common ingredients to Bollywood films. Pictured ''[[Achhut Kanya]]'' (1936)]]
Bollywood plots have tended to be [[melodramatic]]. They frequently employ formulaic ingredients such as star-crossed lovers and angry parents, love triangles, family ties, sacrifice, corrupt politicians, kidnappers, conniving villains, [[Hooker with a heart of gold|courtesans with hearts of gold]], long-lost relatives and siblings separated by fate, dramatic reversals of fortune, and convenient coincidences.

There have always been Indian films with more artistic aims and more sophisticated stories, both inside and outside the Bollywood tradition (see [[Parallel Cinema]]). They often lost out at the box office to movies with more mass appeal. Bollywood conventions are changing, however. A large Indian diaspora in English speaking countries, and increased [[Western culture|Western]] influence at home, have nudged Bollywood films closer to Hollywood models.&lt;ref name=&quot;Migration&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|author=Gupta, Suman; Omoniyi, Tope|दुवा=http://books.google.co.uk/books?id=nr2724-bOfMC&amp;pg=PA202&amp;lpg=PA202&amp;dq=bollywood+western+blue+eyes+resistance&amp;source=web&amp;ots=J7Eng2e8Vr&amp;sig=wsK06OLbD0HSLdCHKSepr-bMBEM&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=4&amp;ct=result|year=2001|title=The Cultures of Economic Migration: International Perspectives|pages=202|publisher=Ashgate Publishing Ltd}}&lt;/ref&gt;

Film critic Lata Khubchandani writes,&quot;..our earliest films...had liberal doses of sex and kissing scenes in them. Strangely, it was after Independence the censor board came into being and so did all the strictures.&quot;&lt;ref&gt;Free Reeling, PLAY, Sunday Mid-day, 11 March 2007, Mumbai. MH/MR/WEST/66/2006-08 {{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.mid-day.com/smd/play/2007/march/153266.htm|title=Memories of another day{{मृत दुवा}}|publisher=mid-day.com|first=Lata|last=Khubchandani}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Plots now tend to feature Westernised urbanites dating and dancing in clubs rather than centering on pre-arranged marriages. Though these changes can widely be seen in contemporary Bollywood, traditional conservative ways of Indian culture continue to exist in India outside the industry and an element of resistance by some to western-based influences.&lt;ref name=&quot;Migration&quot;/&gt; Despite this, Bollywood continues to play a major role in fashion in India.&lt;ref name=&quot;Migration&quot;/&gt; Indeed some studies into fashion in India have revealed that some people are unaware that the changing nature of fashion in Bollywood films which are presented to them are often influenced by globalisation and many consider the clothes worn by Bollywood actors as authentically Indian.&lt;ref name=&quot;Migration&quot;/&gt;

== Cast and crew ==
:''for further details see [[Indian movie actors]], [[Indian movie actresses]], [[Indian film directors]], [[Indian film music directors]] and [[Indian playback singers]]''
Bollywood employs people from all parts of India. It attracts thousands of aspiring actors and actresses, all hoping for a break in the industry. Models and beauty contestants, television actors, theatre actors and even common people come to Mumbai with the hope and dream of becoming a star. Just as in Hollywood, very few succeed. Since many Bollywood films are shot abroad, many foreign extras are employed too.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Where East meets West|दुवा=http://www.tribuneindia.com/2007/20070630/saturday/main1.htm|date=30 June 2007|accessdate=2008-08-09|author=A. Chatterji, Shoma|publisher=''[[The Tribune]]''}}&lt;/ref&gt;

Stardom in the entertainment industry is very fickle, and Bollywood is no exception. The popularity of the stars can rise and fall rapidly. [[Film director|Directors]] compete to hire the most popular stars of the day, who are believed to guarantee the success of a movie (though this belief is not always supported by box-office results). Hence many stars make the most of their fame, once they become popular, by making several movies simultaneously.

Only a very few non-Indian actors are able to make a mark in Bollywood, though many have tried from time to time. There have been some exceptions, one recent example is the hit film ''[[Rang De Basanti]]'', where the lead actress is [[Alice Patten]], an Englishwoman. ''[[Kisna]]'', ''[[Lagaan]]'', and ''[[Mangal Pandey: The Rising|The Rising: Ballad of Mangal Pandey]]'' also featured foreign actors.

Bollywood can be very clannish, and the relatives of film-industry insiders have an edge in getting coveted roles in films or being part of a film's crew. Industry connections are no guarantee of a long career: competition is fierce and if film industry scions do not succeed at the box office, their careers will falter. Some of the biggest stars, such as [[Dharmendra]], [[अमिताभ बच्चन]], and [[शाहरुख खान]] have succeeded despite total lack of show business connections. For film clans, see [[List of Bollywood film clans]].

== ध्वनिमुद्रण==
सहसा बॉलिवूड चित्रपटांचे ध्वनीमुद्रण चित्रीकरणासह होत नाही. चित्रीकरण संपल्यावर स्टु़डियोमध्ये अभिनेते व इतर ध्वनिकलाकार चित्रांसोबत संवाद/आवाचांचे मुद्रीकरण करतात.&lt;ref name=&quot;dubbing&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://movies.indiatimes.com/News-Gossip/Did-you-Know-/Lagaan-used-synchronized-sound/articleshow/3987370.cms|title=Lagaan used synchronized sound|date=January 16, 2009|प्रकाशक=[[Indiatimes]]|accessdate=2009-12-29}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Process known as &quot;looping in the sound&quot; or [[Dubbing (filmmaking)|ADR]]—with the [[Voice Foley|foley]] and sound effects added later. This creates several problems, since the sound in these films usually occurs a frame or two earlier or later than the mouth movements or gestures.&lt;ref name=&quot;dubbing&quot;/&gt; The actors have to act twice: once on-location, once in the studio—and the emotional level on set is often very difficult to recreate. Commercial Indian films, not just the Hindi-language variety, are known for their lack of ambient sound, so there is a silence underlying everything instead of the background sound and noises usually employed in films to create aurally perceivable depth and environment.

The ubiquity of ADR in Bollywood cinema became prevalent in the early 1960s with the arrival of the [[Arri|Arriflex 3]] camera, which required a blimp (cover) in order to shield the sound of the camera, for which it was notorious, from on-location filming. Commercial Indian filmmakers, known for their speed, never bothered to blimp the camera, and its excessive noise required that everything had to be recreated in the studio. Eventually, this became the standard for Indian films.

The trend was bucked in 2001, after a 30-year hiatus of synchronized sound, with the film ''[[Lagaan]]'', in which producer-star [[आमिर खान]] insisted that the sound be done on location.&lt;ref name=&quot;dubbing&quot;/&gt; This opened up a heated debate on the use and economic feasibility of on-location sound, and several Bollywood films have employed on-location sound since then.

== Bollywood song and dance ==
{{see|Hindi dance songs|Filmi}}

[[चित्र:Bolywood.jpg|thumb|right|Bollywood dances usually follow ''[[filmi]]'' songs]]

Bollywood film music is called [[filmi]] music (from Hindi, meaning &quot;of films&quot;). Songs from Bollywood movies are generally pre-recorded by professional playback singers, with the actors then [[lip sync]]hing the words to the song on-screen, often while dancing. While most actors, especially today, are excellent dancers, few are also singers. One notable exception was [[Kishore Kumar]], who starred in several major films in the 1950s while also having a stellar career as a playback singer. [[Kundan Lal Saigal|K. L. Saigal]], Suraiyya, and [[Noor Jehan]] were also known as both singers and actors. Some actors in the last thirty years have sung one or more songs themselves; for a list, see [[Singing actors and actresses in Indian cinema]].

Playback singers are prominently featured in the opening credits and have their own [[Fan (aficionado)|fans]] who will go to an otherwise lackluster movie just to hear their favourites. Going by the quality as well as the quantity of the songs they rendered, most notable singers of Bollywood are [[Lata Mangeshkar]], [[Asha Bhosle]], [[Geeta Dutt]], [[Shamshad Begum]] and [[Alka Yagnik]] among female playback singers; and K. L. Saigal, Talat Mahmood, [[Mukesh (singer)|Mukesh]], [[Mohammed Rafi]], [[Manna Dey]], [[Hemant Kumar]], [[Kishore Kumar]], [[Kumar Sanu]], [[S.P.Balasubramanyam]], [[Udit Narayan]] and [[Sonu Nigam]] among male playback singers. Mohammed Rafi is often considered arguably the finest of the singers that have lent their voice to Bollywood songs, followed by Lata Mangeshkar, who, through the course of a career spanning over six decades, has recorded thousands of songs for Indian movies. The [[composer]]s of film music, known as music directors, are also well-known. Their songs can make or break a film and usually do. [[Remix]]ing of film songs with modern beats and rhythms is a common occurrence today, and producers may even release remixed versions of some of their films' songs along with the films' regular [[soundtrack]] albums.

The dancing in Bollywood films, especially older ones, is primarily modelled on Indian dance: classical dance styles, dances of historic northern Indian courtesans ([[tawaif]]), or [[folk dance]]s. In modern films, Indian dance elements often blend with Western dance styles (as seen on [[MTV]] or in Broadway musicals), though it is not unusual to see Western pop ''and'' pure classical dance numbers side by side in the same film. The hero or heroine will often perform with a troupe of supporting dancers. Many song-and-dance routines in Indian films feature unrealistically instantaneous shifts of location or changes of costume between verses of a song. If the hero and heroine dance and sing a [[pas de deux]], it is often staged in beautiful natural surroundings or architecturally grand settings. This staging is referred to as a &quot;picturisation&quot;.

Songs typically comment on the action taking place in the movie, in several ways. Sometimes, a song is worked into the plot, so that a character has a reason to sing; other times, a song is an externalisation of a character's thoughts, or presages an event that has not occurred yet in the plot of the movie. In this case, the event is almost always two characters falling in love.

Bollywood films have always used what are now called &quot;[[item number]]s&quot;. A physically attractive female character (the &quot;item girl&quot;), often completely unrelated to the main cast and plot of the film, performs a catchy song and dance number in the film. In older films, the &quot;item number&quot; may be performed by a courtesan (''tawaif'') dancing for a rich client or as part of a cabaret show. The dancer [[Helen (dancer)|Helen]] was famous for her cabaret numbers. In modern films, item numbers may be inserted as [[discotheque]] sequences, dancing at celebrations, or as stage shows.

For the last few decades Bollywood producers have been releasing the film's soundtrack, as tapes or CDs, before the main movie release, hoping that the music will pull audiences into the cinema later. Often the soundtrack is more popular than the movie. In the last few years some producers have also been releasing music videos, usually featuring a song from the film. However, some promotional videos feature a song which is not included in the movie.

== संवाद आणि गीत ==
{{Main|Bollywood songs}}
The film script or lines of dialogue (called &quot;dialogues&quot; in Indian English) and the song lyrics are often written by different people.

Dialogues are usually written in an unadorned Hindi&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; or [[Hindustani language|Hindustani]] that would be understood by the largest possible audience. Some movies, however, have used regional dialects to evoke a village setting, or old-fashioned courtly [[उर्दू भाषा]] in [[Mughal era]] historical films. Contemporary mainstream movies also make great use of English. Some movie scripts are first written in [[Roman alphabet]].&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|author=Us Salam, Ziya|title=Assault of the mixed doubles|date=August 12, 2007|publisher=''[[द हिंदू]]''|दुवा=http://www.hindu.com/mag/2007/08/12/stories/2007081250070400.htm|accessdate=2009-12-09|archive-date=2012-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105153839/http://www.hindu.com/mag/2007/08/12/stories/2007081250070400.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Characters may shift from one language to the other to express a certain atmosphere (for example, English in a business setting and Hindi in an informal one).

Cinematic language, whether in dialogues or lyrics, is often melodramatic and invokes God, family, mother, duty, and self-sacrifice liberally.

Music directors often prefer working with certain lyricists, to the point that the lyricist and composer are seen as a team. This phenomenon is not unlike the pairings of American composers and songwriters that created old-time Broadway musicals (''e.g.,'' [[Richard Rodgers]] and [[Oscar Hammerstein II]], or [[Alan Jay Lerner]] and [[Frederick Loewe]]). Song lyrics are usually about love. Bollywood song lyrics, especially in the old movies, frequently use Arabo-Persic Urdu vocabulary. Another source for love lyrics is the long [[Hindu]] tradition of poetry about the mythological amours of [[Krishna]], [[Radha]], and the [[gopi]]s. Many lyrics compare the singer to a devotee and the object of his or her passion to Krishna or Radha.

== Finances ==
Bollywood films are multi-million dollar productions, with the most expensive productions costing up to 100 [[crore]]s [[Indian rupee|rupees]] (roughly [[USD]] 20 million). [[Set (drama)|Sets]], costumes, [[special effects]], and [[cinematography]] were less than world-class up until the mid-to-late 1990s, although with some notable exceptions. As Western films and television gain wider distribution in India itself, there is an increasing pressure for Bollywood films to attain the same production levels, particularly in areas such as action and special effects. Recent Bollywood films have employed international technicians to improve in these areas, such as ''[[Krrish]]'' (2006) which has action choreographed by [[Hong Kong]] based [[Tony Ching Siu-Tung|Tony Ching]]. The increasing accessibility to professional action and special effects, coupled with rising film budgets, has seen an explosion in the action and sci-fi genres.

Sequences shot overseas have proved a real [[box office]] draw, so Mumbai film crews are increasingly filming in [[ऑस्ट्रेलिया]], [[Canada]], [[न्यू झीलंड]], the [[United Kingdom]], the [[United States]], [[continental Europe]] and elsewhere. Nowadays, Indian producers are winning more and more funding for big-budget films shot within India as well, such as ''[[Lagaan]]'', ''[[Devdas (2002 film)|Devdas]]'' and other recent films.

Funding for Bollywood films often comes from private distributors and a few large [[Movie studio|studios]]. Indian banks and financial institutions were forbidden from lending money to movie studios. However, this ban has now been lifted.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.रीडिफ.कॉम/entertai/2001/mar/31sush.htm|title=Rediff: 'I &amp; B Ministry will help film industry'}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; As finances are not regulated, some funding also comes from illegitimate sources, such as the [[Mumbai underworld]]. The Mumbai underworld has been known to be involved in the production of several films, and are notorious for their patronisation of several prominent film personalities; On occasion, they have been known to use money and muscle power to get their way in cinematic deals. In January 2000, Mumbai mafia hitmen shot [[Rakesh Roshan]], a film director and father of star [[Hrithik Roshan]]. In 2001, the [[Central Bureau of Investigation]] seized all prints of the movie ''[[Chori Chori Chupke Chupke]]'' after the movie was found to be funded by members of the [[Mumbai underworld]].&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|author=Singh, Vijay|title=Bharat Shah sentenced, but won't have to spend time in prison|date=1 October 2003|दुवा=http://www.रीडिफ.कॉम/news/2003/oct/01shah.htm|publisher=[[रीडिफ.कॉम]]|accessdate=2008-02-14}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Another problem facing Bollywood is widespread [[copyright infringement]] of its films. Often, bootleg [[DVD#DVD Video|DVD]] copies of movies are available before the prints are officially released in [[movie theater|cinemas]]. Manufacturing of bootleg DVD, VCD, and VHS copies of the latest movie शीर्षकs is a well established 'small scale industry' in parts of [[South Asia]] and [[South East Asia]]. The Federation of Indian Chambers of Commerce and Industry (FICCI) estimates that the Bollywood industry loses $100 million annually in loss of revenue from pirated home videos and DVDs. Besides catering to the homegrown market, demand for these copies is large amongst some sections of the [[Indian diaspora]], too. (In fact, bootleg copies are the only way people in Pakistan can watch Bollywood movies, since the Government of Pakistan has banned their sale, distribution and telecast). Films are frequently broadcast without compensation by countless small cable TV companies in India and other parts of South Asia. Small convenience stores run by members of the Indian diaspora in the U.S. and the UK regularly stock tapes and DVDs of dubious provenance, while consumer copying adds to the problem. The availability of illegal copies of movies on the Internet also contributes to the piracy problem.

Satellite TV, television and imported foreign films are making huge inroads into the domestic Indian entertainment market. In the past, most Bollywood films could make money; now fewer tend to do so. However, most Bollywood producers make money, recouping their investments from many sources of revenue, including selling ancillary rights. There are also increasing returns from theatres in Western countries like the United Kingdom, Canada, and the United States, where Bollywood is slowly getting noticed. As more Indians migrate to these countries, they form a growing market for upscale Indian films.

For an interesting comparison of Hollywood and Bollywood financial figures, see [http://www.businessweek.com//magazine/content/02_48/art02_48/a48tab37.gif chart]. It shows tickets sold in 2002 and total revenue estimates. Bollywood sold 3.6 billion tickets and had total revenues (theatre tickets, DVDs, television etc.) of [[अमेरिकन डॉलर|US$]]1.3 billion, whereas Hollywood films sold 2.6 billion tickets and generated total revenues (again from all formats) of US$51 billion.

== Advertising ==
Many Indian artists used to make a living by hand-painting movie billboards and posters (The well-known artist [[M F Husain|M.F. Hussain]] used to paint film posters early in his career) This was because human labour was found to be cheaper than printing and distributing publicity material.&lt;ref name=&quot;paint&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1027777.cms|title=A different canvas|publisher=''[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]''|date=21 February 2005|accessdate=2008-11-21|author=Ramanan, Manju}}&lt;/ref&gt; Now, a majority of the huge and ubiquitous billboards in India's major cities are created with computer-printed vinyl. The old hand-painted posters, once regarded as ephemera, are becoming increasingly collectible as [[folk art]].&lt;ref name=&quot;paint&quot;/&gt;

Releasing the film music, or music videos, before the actual release of the film can also be considered a form of advertising. A popular tune is believed to help pull audiences into the theaters.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|author=Skelton, Tracey;Allen, Tim|title=Culture and Global Change|year=1999|publisher=Routledge|isbn=0415139171|pages=269}}&lt;/ref&gt;

Bollywood publicists have begun to use the Internet as a venue for advertising. Most of the better-funded film releases now have their own websites, where browsers can view trailers, stills, and information about the story, cast, and crew.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/36007765.cms|title=Bollywood wakes up to the power of Web|publisher=''[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]''|date=31 January 2003|accessdate=2008-11-21|author=Ferrao, Dominic}}&lt;/ref&gt;

Bollywood is also used to advertise other products. [[Product placement]], as used in Hollywood, is widely practiced in Bollywood.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.indiantelevision.com/special/y2k3/valuecreation5.htm|title=Indian Television: Leo Entertainment capitalises on film placements}}&lt;/ref&gt;

Bollywood movie stars appear in print and television advertisements for other products, such as watches or soap (see [[Celebrity endorsement]]). Advertisers say that a star endorsement boosts sales.

== Awards ==
The [[Filmfare Awards]] ceremony is one of the most prominent film events given for [[Hindi film]]s in India.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://movies.indiatimes.com/articleshow/msid-1367349,prtpage-1.cms|title=Filmfare Awards gets new sponsor - Special Features-Indiatimes - Movies&lt;!-- Bot generated शीर्षक --&gt;|access-date=2010-06-09|archive-date=2009-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220033512/http://movies.indiatimes.com/articleshow/msid-1367349%2Cprtpage-1.cms|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The Indian screen magazine ''[[Filmfare]]'' started the first Filmfare Awards in 1954, and awards were given to the best films of 1953. The ceremony was referred to as the ''Clare Awards'' after the magazine's editor. Modelled after the poll-based merit format of the [[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]], individuals may submit their votes in separate categories. A dual voting system was developed in 1956.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.dnnworld.com/filmfare.php|title=Diaspora News &amp; Network Ltd&lt;!-- Bot generated शीर्षक --&gt;|access-date=2010-06-09|archive-date=2023-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006230057/http://www.dnnworld.com/filmfare.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Like the Oscars, the Filmfare awards are frequently accused of bias towards commercial success rather than artistic merit.

As the Filmfare, the [[National Film Awards]] were introduced in 1954. Since 1973, the Indian government has sponsored the National Film Awards, awarded by the government run [[Directorate of Film Festivals]] (DFF). The DFF screens not only Bollywood films, but films from all the other regional movie industries and independent/art films. These awards are handed out at an annual ceremony presided over by the President of India. Under this system, in contrast to the National Film Awards, which are decided by a panel appointed by Indian Government, the Filmfare Awards are voted for by both the public and a committee of experts.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.bollywoodsoundtracks.com/html/filmfareawards.htm|title=Filmfare Awards Complete Winners List - BollywoodSoundtracks.com&lt;!-- Bot generated शीर्षक --&gt;|access-date=2010-06-09|archive-date=2007-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703214358/http://www.bollywoodsoundtracks.com/html/filmfareawards.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Additional ceremonies held within India are:
* [[Stardust Awards]]
* [[Star Screen Awards]]

Ceremonies held overseas are:
* [[Bollywood Movie Awards]] - [[Long Island]], New York, United States
* [[Global Indian Film Awards]] - (different country each year)
* [[IIFA Awards]] - (different country each year)
* [[Zee Cine Awards]]- (different country each year)

Most of these award ceremonies are lavishly staged spectacles, featuring singing, dancing, and numerous celebrities.

== Film education ==
* [[Film and Television Institute of India]]
* [[Satyajit Ray Film and Television Institute]]
* [[Asian Academy of Film &amp; Television]]

== Popularity and appeal ==
{{हे सुद्धा पहा| List of highest-grossing Bollywood films}}
Besides being popular among the India diaspora, such far off locations as Nigeria to Egypt to Senegal and to Russia generations of non-Indian fans have grown up with Bollywood during the years, bearing witness to the cross-cultural appeal of Indian movies.&lt;ref name=&quot;samar&quot;/&gt; Over the last years of the twentieth century and beyond, Bollywood progressed in its popularity as it entered the consciousness of Western audiences and producers.&lt;ref name=&quot;Us popularity&quot;/&gt;&lt;ref name=businessweek&gt;[http://www.businessweek.com/magazine/content/02_48/b3810013.htm Can new money create a world-class film industry in India?]. Business Week.&lt;/ref&gt;

=== Africa ===
Historically, Hindi films have been distributed to some parts of Africa, largely by [[Lebanon|Lebanese]] businessmen. ''[[Mother India]]'' (1957), for example, continued to be played in [[Nigeria]] decades after its release. Indian movies have also gained ground so as to alter the style of [[Hausa people|Hausa]] fashions, songs have also been copied by Hausa singers and stories have influenced the writings of Nigerian novelists. Stickers of Indian films and stars decorate taxis and buses in Northern Nigeria, while posters of Indian films adorn the walls of tailor shops and mechanics' garages in the country. Unlike in [[युरोप]] and [[North America]] where Indian films largely cater to the expatriate Indian market yearning to keep in touch with their homeland, in [[West Africa]], as in many other parts of the world, such movies rose in popularity despite the lack of a significant Indian audience, where movies are about an alien culture, based on a religion wholly different, and, for the most part, a language that is unintelligble to the viewers. One such explanation for this lied in the similarities between the two cultures. Other similarities include wearing turbans; the presence of animals in markets; porters carrying large bundles, chewing sugar cane; youths riding [[Bajaj]] motor scooters; wedding celebrations, and so forth. With the strict Muslim culture, Indian movies were said to show &quot;respect&quot; toward women, where Hollywood movies were seen to have &quot;no shame&quot;. In Indian movies women were modestly dressed, men and women rarely kiss, and there is no [[nudity]], thus Indian movies are said to &quot;have culture&quot; that Hollywood films lack. The latter choice was a failure because &quot;they don't base themselves on the problems of the people,&quot; where the former is based [[socialist]] values and on the reality of developing countries emerging from years of colonialism. Indian movies also allowed for a new youth culture to follow without such ideological baggage as &quot;becoming western.&quot;&lt;ref name=&quot;samar&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.samarmagazine.org/archive/article.php?id=21|title=www.samarmagazine.org/archive/article.php?id=21{{मृत दुवा}}&lt;!--INSERT TITLE--&gt;|access-date=2010-06-09|archive-date=2010-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20100731164710/http://www.samarmagazine.org/archive/article.php?id=21|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Bollywood is also popular among [[Somali people|Somalis]] and the Somali diaspora, where the emerging [[Islamic Courts Union]] found a [[bete noire]].&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4435366.stm|title=Cinema clashes end in Mogadishu | work=BBC News | date=2005-11-14 | accessdate=2009-12-31}}&lt;/ref&gt; [[Chad]] and [[Ethiopia]] have also shown an interest in the movies.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://washingtonbureau.typepad.com/nairobi/2008/08/you-from-indian.html|title=washingtonbureau.typepad.com/nairobi/2008/08/you-from-indian.html&lt;!--INSERT TITLE--&gt;}}&lt;/ref&gt;

Several Bollywood personalities have avenued to the continent for both shooting movies and off-camera projects. The film ''[[Padmashree Laloo Prasad Yadav]]'' (2005) was one of many movies shot in South Africa.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|author=Balchand, K.|title=Lalu Prasad, at home|date=September 26, 2004|publisher=''[[द हिंदू]]''|दुवा=http://www.hindu.com/2004/09/26/stories/2004092600682000.htm|accessdate=2009-12-09}}&lt;/ref&gt; ''[[Dil Jo Bhi Kahey]]'' (2005) was shot almost entirely in [[Mauritius]], which has a large ethnically Indian population.

Ominously, however, the popularity of old Bollywood versus a new, changing Bollywood seems to be diminishing the popularity on the continent. The changing style of Bollywood has begun to question such an acceptance. The new era features more sexually explicit and violent films. Nigerian viewers, for example, commented that older films of the 1950s and 1960s had culture to the newer, more westernized picturizations.&lt;ref name=&quot;samar&quot;/&gt; The old days of India avidly &quot;advocating decolonization&amp;nbsp;... and India's policy was wholly influenced by his missionary zeal to end racial domination and discrimination in the African territories&quot; were replaced by newer realities.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.salon.com/tech/htww/2007/06/13/bollywood_in_africa/|title=www.salon.com/tech/htww/2007/06/13/bollywood_in_africa/&lt;!--INSERT TITLE--&gt;}}&lt;/ref&gt; The emergence of [[Nollywood]], Africa's local movie industry has also contributed to the declining popularity of Bollywood films. A greater [[globalization|globalised]] world worked in tandem with the sexualisation of Indian films so as to become more like American films, thus negating the preferred values of an old Bollywood and diminishing Indian [[soft power]].

=== Asia ===
Bollywood films are widely watched in [[South Asia]]n countries, such as [[Bangladesh]], [[Nepal]], [[Pakistan]] and [[श्रीलंका]].

Many Pakistanis watch Bollywood films, as they understand Hindi (due to its linguistic similarity to [[उर्दू भाषा]]).&lt;ref name=&quot;Pakistan&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत| url=http://www.newindpress.com/NewsItems.asp?ID=IEE20051004061008&amp;Page=E&amp;Title=Startrek&amp;Topic=0| title=Despite official ban, Hindi movies are a craze in Pakistan| accessdate=2008-02-05| archive-date=2008-02-24| archive-url=https://web.archive.org/web/20080224205938/http://www.newindpress.com/NewsItems.asp?ID=IEE20051004061008&amp;Page=E&amp;Title=Startrek&amp;Topic=0| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Pakistan banned the legal import of Bollywood movies in 1965. However, a thriving trade in pirated DVDs&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=67664|title=Bollywood stumbles in Pak with Taj Mahal|accessdate=2008-11-21|publisher=''[[द इंडियन एक्सप्रेस]]''|date=14 May 2006|archive-date=2009-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090330002107/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=67664|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; and illegal cable broadcasts ensured the continued popularity of Bollywood releases in Pakistan. Exceptions were made for a few films, such as the 2006 colorized re-release of the classic ''[[Mughal-e-Azam]]'' or the 2006 film ''[[Taj Mahal]]''. Early in 2008, the Pakistani government eased the ban and allowed the import of even more movies; 16 were screened in 2008.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thaindian.com/newsportal/politics/will-it-be-curtains-for-indian-films-in-pakistan_100137752.html|title=Will it be curtains for Indian films in Pakistan?|accessdate=2010-02-23|publisher=''[[ThaIndian]]''|date=09 January 2009|archive-date=2016-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20161107144559/http://www.thaindian.com/newsportal/politics/will-it-be-curtains-for-indian-films-in-pakistan_100137752.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Continued easing followed in 2009 and 2010. The new policy is controversial in Pakistan. It is opposed by ardent nationalists and representatives of Pakistan's small film industry; it is embraced by cinema owners, who are booking large profits after years of poor receipts.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.outlookindia.com/article.aspx?264316|title=The Mirror is Watching\accessdate=2009-02-23|publisher=''[[Outlook India]]''|date=01 March 2010}}&lt;/ref&gt;

Bollywood movies are also popular in [[Afghanistan]] due to the country's proximity with the Indian subcontinent and certain other cultural perspectives present in the movies.&lt;ref&gt;India, more so than Pakistan seems to share a similar style of music and musical instruments with Afghanistan. [http://www.thehindubusinessline.com/2005/05/09/stories/2005050900561400.htm द हिंदू Business Line: It's Bollywood all the way in Afghanistan]&lt;/ref&gt; A number of Bollywood movies were filmed inside Afghanistan while some dealt with the country, including ''[[Dharmatma]]'', ''[[Kabul Express]]'', ''[[Khuda Gawah]]'' and ''[[Escape From Taliban]]''.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://archives.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/central/08/29/kabul.tv/index.html|title=CNN World: Kabul TV bans 'explicit' Indian films, soaps|date=2002-08-29|accessdate=2010-04-26|archive-date=2009-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090809155213/http://archives.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/central/08/29/kabul.tv/index.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/film/1679115.stm|title=BBC: Bollywood eyes Afghan market | date=2001-11-27 | accessdate=2009-12-31 | work=BBC News}}&lt;/ref&gt; Hindi films have also been popular in numerous [[Arab world|Arab countries]], including Palestine, Jordan, Egypt and the [[Persian Gulf States|Gulf countries]].&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2121632.cms|title=Bollywood films gaining popularity in Gulf countries|date=8 October 2006|accessdate=2008-11-21|publisher=''[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]''|author=PTI}}&lt;/ref&gt;
Imported Indian films are usually subशीर्षकd in Arabic upon the film's release. Since the early 2000s, Bollywood has progressed in [[Israel]]. Special channels dedicated to Indian films have been displayed on cable television.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.tribuneindia.com/2004/20041116/world.htm|title=Indian films swamp Israel|date=16 November 2004|accessdate=2008-11-21|publisher=''[[The Tribune]]''|author=PTI}}&lt;/ref&gt; Bollywood films are also popular across [[Southeast Asia]] (particularly the [[Malay Archipelago]])&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|author=Yogendra Singh|title=Bollywood in Southeast Asia|publisher=[[Institute of Peace and Conflict Studies]]|date=19 November 2008|दुवा=http://www.ipcs.org/article_details.php?articleNo=2734|accessdate=2009-05-18}}&lt;/ref&gt; and [[Central Asia]] (particularly in [[Uzbekistan]]&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|date=24 October 1998|title=Bollywood stirs Uzbek passions|title=Indian films are known for their all singing all dancing formula|author=Louise Hidalgo|दुवा=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/200689.stm|accessdate=2009-05-18 | work=BBC News}}&lt;/ref&gt; and [[Tajikistan]]).&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|date=Wednesday, 23 June 2004|title=Bollywood bowls Tajiks over|publisher=[[BBC News]]|author=Monica Whitlock &amp; Rahim Rahimian|दुवा=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3834295.stm|accessdate=2009-05-18}}&lt;/ref&gt;

Some Hindi movies also became big successes in the [[People's Republic of China]] during the 1940s and 1950s. The most popular Hindi films in [[China]] were ''[[Dr. Kotnis Ki Amar Kahani]]'' (1946), ''[[Awaara]]'' (1951) and ''[[Two Acres of Land]]'' (1953). [[Raj Kapoor]] was a famous [[movie star]] in China, and the song &quot;Awara Hoon&quot; (&quot;I am a Tramp&quot;) was popular in the country. Since then, Hindi films significantly declined in popularity in China, until the [[Academy Award]] nominated ''[[Lagaan]]'' (2001) became the first Indian film to have a nation-wide release there in decades.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Lagaan revives memories of Raj Kapoor in China|author=Anil K. Joseph|publisher=[[Press Trust of India]]|date=20 November 2002|दुवा=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=16983|accessdate=2009-01-30|archive-date=2012-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120924055801/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=16983|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The [[Cinema of China|Chinese]] filmmaker [[He Ping]] was impressed by ''Lagaan'', especially its soundtrack, and thus hired the film's music composer [[A. R. Rahman]] to score the soundtrack for his film ''[[Warriors of Heaven and Earth]]'' (2003).&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Rahman's 'Lagaan' cast a spell on me|publisher=[[Sify]]|date=13 February 2004|दुवा=http://sify.com/peopleandplaces/fullstory.php?id=13388284|accessdate=2009-02-24}}&lt;/ref&gt; Several older Hindi films also have a cult following in [[Japan]], particularly the films directed by the late [[Guru Dutt]].&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Asian Film Series No.9 GURU DUTT Retorospective|publisher=[[Japan Foundation]]|year=2001|दुवा=http://www.jpf.go.jp/e/culture/new/old/0101/01_03.html|accessdate=2009-05-13|archive-date=2009-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090620144748/http://www.jpf.go.jp/e/culture/new/old/0101/01_03.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== युरोप ===
बॉलीवूडचे सिनेमे [[रशिया]]मधे विशेषतः प्रसिद्ध आहेत. Bollywood films have been [[Dubbing (filmmaking)|dubbed]] into Russian, and shown in prominent theatres such as [[Mosfilm]] and [[Lenfilm]].

[[सुरिनाम]]मधील भारतीय दूत अशोक शर्मा, जे आपल्या कारकिर्दीत तीन वेळेस [[स्वतंत्र राज्यांचा राष्ट्रसंघ|स्वतंत्र राज्यांच्या राष्ट्रसंघात]] कार्यरत होते, म्हणतात :
{{वचन|The popularity of Bollywood in the CIS dates back to the Soviet days when the films from Hollywood and other Western countries were banned in the Soviet Union. As there was no means of other cheap entertainment, the films from Bollywood provided the Soviets a cheap source of entertainment as they were supposed to be non-controversial and non-political. In addition, the Soviet Union was recovering from the onslaught of the Second World War. The films from India, which were also recovering from the disaster of partition and the struggle for freedom from colonial rule, were found to be a good source of providing hope with entertainment to the struggling masses. The aspirations and needs of the people of both countries matched to a great extent. These films were dubbed in Russian and shown in theatres throughout the Soviet Union. The films from Bollywood also strengthened family values, which was a big factor for their popularity with the government authorities in the Soviet Union.|अशोक शर्मा,&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.chillibreeze.com/articles/Indian-films.asp|title=Promoting Bollywood Abroad Will Help to Promote India{{मृत दुवा}}|last=Ashreena|first=Tanya|access-date=2010-06-09|archive-date=2013-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203003948/http://www.chillibreeze.com/articles/Indian-films.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}

The film ''[[Mera Naam Joker]]'' (1970), sought to cater to such an appeal and the popularity of [[Raj Kapoor]] in Russia, when it recruited Russian actress [[Kseniya Ryabinkina]] for the movie. In the contemporary era, [[Lucky: No Time for Love]] was shot entirely in Russia. After the collapse of the Soviet film distribution system, Hollywood occupied the void created in the Russian film market. This made things difficult for Bollywood as it was losing market share to Hollywood. However, Russian newspapers report that there is a renewed interest in Bollywood among young Russians.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.russiatoday.ru/features/news/11895|title=RussiaToday : Features : Bollywood challenges Hollywood in Russia{{मृत दुवा}}&lt;!-- Bot generated शीर्षक --&gt;|access-date=2010-06-09|archive-date=2008-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626020120/http://www.russiatoday.ru/features/news/11895|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

The awareness of Hindi cinema is also substantial in the United Kingdom,&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.businessweek.com/magazine/content/02_48/b3810013.htm|title=Can new money create a world-class film industry in India?}}&lt;/ref&gt; where they frequently enter the UK top ten. Many films, such as ''[[Kabhi Khushi Kabhie Gham]]'' (2001) have been set in London. Bollywood is also appreciated in [[फ्रांस]], [[जर्मनी]], the [[Netherlands]], and the [[Scandinavia]]n countries. Various Bollywood movies are dubbed in German and shown on the German television channel [[RTL II]] on a regular basis.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.tribuneindia.com/2004/20041205/spectrum/main3.htm|title=Bollywood in जर्मनी|publisher=''[[The Tribune]]''|date=5 December 2004|author=Lehmann, Ana|accessdate=2008-11-21}}&lt;/ref&gt; A considerable number of Hindi movies has been shot in Western Europe as well, particularly in [[Switzerland]], starting with ''[[Dilwale Dulhania le Jayenge]]''.

=== उत्तर अमेरिका ===
गेल्या काही वर्षांत उत्तर अमेरिकेमध्ये बॉलिवूड चित्रपटांच लोकप्रियता वाढलेली आहे. मुख्यत्वे शिकागो, डॅलस सारख्या मोठ्या शहरांतील दक्षिण आशियाई लोकांमध्ये हे अधिक दिसून येते.&lt;ref name=&quot;Us popularity&quot;/&gt; [[Yash Raj Films]], one of India's largest production houses and distributors, reported in September 2005 that Bollywood films in the United States earn around $100 million a year through theater screenings, video sales and the sale of movie soundtracks.&lt;ref name=&quot;Us popularity&quot;/&gt; In other words, films from India do more business in the United States than films from any other non-English speaking country.&lt;ref name=&quot;Us popularity&quot;/&gt; Numerous films in the mid-1990s and onwards have been largely, or entirely, shot in New York, Los Angeles, Vancouver and Toronto. Bollywood's immersion in the traditional Hollywood domain was further tied with such films as ''[[The Guru (2002 film)|The Guru]]'' (2002) and ''[[Marigold: An Adventure in India]]'' (2007) trying to popularise the Bollywood-theme for Hollywood.

=== Oceania ===
Bollywood is not as successful in the Oceanic countries and Pacific Islands such as [[New Guinea]]. However, it ranks second to Hollywood in countries such as [[Fiji]], with its large Indian minority, Australia and New Zealand.&lt;ref name=&quot;Oceania&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://economictimes.indiatimes.com/News/News_By_Industry/ET_Cetera/Bollywood_clubs_popular_among_Australians/articleshow/2372640.cms|title=Bollywood clubs popular among Australians{{मृत दुवा}}|publisher=''[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]''|date=15 September 2007|accessdate=2007-11-12|author=IANS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080212095151/http://economictimes.indiatimes.com/News/News_By_Industry/ET_Cetera/Bollywood_clubs_popular_among_Australians/articleshow/2372640.cms|archivedate=2008-02-12|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Australia is one of the countries where there is a large South Asian Diaspora. Bollywood is popular amongst non-Asians in the country as well.&lt;ref name=&quot;Oceania&quot;/&gt; Since 1997 the country has provided a backdrop for an increasing number of Bollywood films.&lt;ref name=&quot;Oceania&quot;/&gt; Indian filmmakers have been attracted to Australia's diverse locations and landscapes, and initially used it as the setting for song-and-dance sequences, which demonstrated the contrast between the values.&lt;ref name=&quot;Oceania&quot;/&gt; However, nowadays, Australian locations are becoming more important to the plot of Bollywood films.&lt;ref name=&quot;Oceania&quot;/&gt; Hindi films shot in Australia usually incorporate aspects of Australian lifestyle. The [[Yash Raj Films|Yash Raj Film]] ''[[Salaam Namaste]]'' (2005) became the first Indian film to be shot entirely in Australia and was the most successful Bollywood film of 2005 in the country.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|author=Phillips, Mark|दुवा=http://www.theage.com.au/news/Film/Bollywood-on-Bourke-Street/2005/05/12/1115843307939.html|title=Bollywood on Bourke Street|publisher=''[[The Age]]''|date=13 May 2005|accessdate=2008-08-18}}&lt;/ref&gt; This was followed by ''[[Heyy Babyy]]'' (2007) ''[[Chak De! India]]'' (2007) and ''[[Singh Is Kinng]]'' (2008) which turned out to be box office successes.&lt;ref name=&quot;Oceania&quot;/&gt; Following the release of ''Salaam Namaste'', on a visit to India the then Prime Minister [[John Howard]] also sought, having seen the film, to have more Indian movies shooting in the country to boost tourism, where the Bollywood and cricket nexus, was further tightened with [[Steve Waugh]]'s appointment as tourism ambassador to India.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.bonza.rmit.edu.au/essays/2006/Mithila%20Gupta/CollectionofAnnotatedRef.html|title=Australian PM says Salaam Namaste to Bollywood|publisher=bonza.rmit.edu.au|date=7 March 2006|accessdate=2008-11-17|archive-date=2009-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090120112704/http://bonza.rmit.edu.au/essays/2006/Mithila%20Gupta/CollectionofAnnotatedRef.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Australian actress [[Tania Zaetta]], who co-starred in ''Salaam Namaste'', among other Bollywood films, expressed her keenness to expand her career in Bollywood.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.smh.com.au/news/people/tania-zaettas-bollywood-career-in-doubt/2008/05/23/1211183051898.html|title=Tania Zaetta's Bollywood career in doubt|publisher=''[[The Sydney Morning Herald]]''|date=23 May 2008|accessdate=2008-11-17|author=Ramachandran, Arjun}}&lt;/ref&gt;

=== South America ===
Bollywood movies are not influential in South America, though Bollywood culture and dance is recognised. In 2006, ''[[Dhoom 2]]'' became the first Bollywood film to be shot in [[Rio de Janeiro]], [[Brazil]].&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.रीडिफ.कॉम/movies/2006/sep/15sfa.htm|title=Will Hrithik's Dhoom 2 prove lucky for Brazil?|date=15 September 2006|author=Firdaus Ashraf, Syed|publisher=[[रीडिफ.कॉम]]|accessdate=2008-03-05}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Plagiarism ==
Constrained by rushed production schedules and small budgets, some Bollywood writers and musicians have been known to resort to plagiarism. Ideas, plot lines, tunes or riffs have been copied from other [[Cinema of India|Indian film industries]] or foreign films (including [[Cinema of the United States|Hollywood]] and other [[Asian cinema|Asian films]]). This has led to criticism towards the film industry.&lt;ref name=&quot;Times plagiarism&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/cms.dll/html/uncomp/articleshow?msid=46715385|title=Plagiarism issue jolts Bollywood |publisher=द टाइम्स ऑफ इंडिया|accessdate=2007-10-17}}&lt;/ref&gt;

In past times, this could be done with impunity. Copyright enforcement was lax in India and few actors or directors ever saw an official contract.&lt;ref name=&quot;Ayres&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|author=Ayres, Alyssa; Oldenburg, Philip|दुवा=http://books.google.co.uk/books?id=gi7w-vTfELsC&amp;pg=PA174&amp;dq=bollywood+plagiarism#PPA174,M1|title=India briefing: takeoff at last|publisher=M.E. Sharpe|year=2005|pages=174}}&lt;/ref&gt; The Hindi film industry was not widely known to non-Indian audiences (excluding the [[Soviet Union|Soviet]] states), who would not even be aware that their material was being copied. Audiences may also not have been aware of the plagiarism since many audiences in India were unfamiliar with foreign films and music. While copyright enforcement in India is still somewhat lenient, Bollywood and other film industries are much more aware of each other now and Indian audiences are more familiar with foreign movies and music. Organizations like the India EU Film Initiative seek to foster a community between film makers and industry professional between India and the EU.&lt;ref name=&quot;Times plagiarism&quot;/&gt;

One of the common justifications of plagiarism in Bollywood is that producers often play a safer option by remaking popular Hollywood films in an Indian context. Screenwriters generally produce original scripts, but due to financial uncertainty and insecurity over the success of a film many were rejected.&lt;ref name=&quot;Times plagiarism&quot;/&gt; Screenwriters themselves have been criticised for lack of creativity which happened due to tight schedules and restricted funds in the industry to employ better screenwriters.&lt;ref name=&quot;Cloning&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.hindu.com/thehindu/mag/2003/08/03/stories/2003080300090400.htm|title=Cloning Hollywood|date=3 August 2003|publisher=[[द हिंदू]]|accessdate=2009-04-14|archive-date=2004-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20040422165848/http://www.hindu.com/thehindu/mag/2003/08/03/stories/2003080300090400.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Certain filmmakers see plagiarism in Bollywood as an integral part of globalisation where American and western cultures are firmly embedding themselves into Indian culture, which is manifested, amongst other mediums, in Bollywood films.&lt;ref name=&quot;Cloning&quot;/&gt; [[Vikram Bhatt]], director of films such as ''[[Raaz]]'', a remake of ''[[What Lies Beneath]]'', and ''[[Kasoor]]'', a remake of ''[[Jagged Edge (film)|Jagged Edge]]'', has spoken about the strong influence of American culture and desire to produce box office hits based along the same lines in Bollywood, &quot;Financially, I would be more secure knowing that a particular piece of work has already done well at the box office. Copying is endemic everywhere in India. Our TV shows are adaptations of American programmes. We want their films, their cars, their planes, their diet cokes and also their attitude. The American way of life is creeping into our culture.&quot;&lt;ref name=&quot;Cloning&quot;/&gt; [[Mahesh Bhatt]] has said ,&quot;If you hide the source, you're a genius. There's no such thing as originality in the creative sphere&quot;.&lt;ref name=&quot;Cloning&quot;/&gt;

There have been very few cases of film copyright violations taken to court because of serious delays in the legal process, and due to the long time they take to decide a case.&lt;ref name=&quot;Times plagiarism&quot;/&gt; There have been some notable cases of conflict though. The makers of ''[[Partner (2007 film)|Partner]]'' (2007) and ''[[Zinda]]'' (2005) have been targeted by the owners and distributors of the original films, ''[[Hitch (film)|Hitch]]'' and ''[[Oldboy]]''.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी| url =http://economictimes.indiatimes.com/Partner_may_face_30_mn_Hitch/articleshow/2264000.cms/| title =Partner may face $30&amp;nbsp;mn Hitch| accessdate =2010-06-09| archive-date =2016-08-11| archive-url =https://web.archive.org/web/20160811091044/http://economictimes.indiatimes.com/Partner_may_face_30_mn_Hitch/articleshow/2264000.cms| url-status =dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.hindu.com/fr/2006/01/20/stories/2006012002530300.htm|title=Copycat filmmaker lacks creativity|publisher=''[[द हिंदू]]''|date=20 January 2006|accessdate=2009-02-13}}&lt;/ref&gt; American Studio [[Twentieth Century Fox]] brought the Mumbai-based B.R. Films to court over its forthcoming ''Banda Yeh Bindaas Hai'', allegedly an illegal remake of its 1992 film ''[[My Cousin Vinny]]''. B.R. Films eventually settled out of court by paying the studio at a cost of about $200,000, paving the way for the film's release.&lt;ref&gt;[http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/bollywood/article6742092.ece Plagiarism case could stop Bollywood borrowing from Hollywood]{{मृत दुवा|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Some on the other hand do comply with copyright law, with [[Orion Pictures]] recently securing the rights to remake the Hollywood film ''[[Wedding Crashers]]''.&lt;ref&gt;[http://www.bollywoodhungama.com/news/2008/05/03/11326/index.html Orion Pictures produce official remake to Wedding Crashers], [[बॉलिवूड हंगामा]]&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:चित्रपट]]
[[वर्ग:चित्रपटसृष्टी]]
[[वर्ग:बॉलीवूड]]</text>
      <sha1>5vdfdgocgez8z2boq3iv9y974tft9bf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>दक्षिण आफ्रिकेचा ध्वज</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81421</id>
    <revision>
      <id>2686700</id>
      <parentid>1633025</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T19:08:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3341" sha1="odx4xqwimpbmjdzm600vpsjllqj8nki" xml:space="preserve">{{ माहितीचौकट ध्वज
| नाव = दक्षिण आफ्रिका
| लेख = दक्षिण आफ्रिकेचा ध्वज
| चित्र = Flag of South Africa.svg
| टोपणनाव = -
| वापर = राष्ट्रीय ध्वज
| आकार = २:३
| स्वीकार = [[एप्रिल २७]], [[इ.स. १९९४|१९९४]] 
}}
'''[[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचा]] ध्वज.''' 


==रंग==
[[चित्र:Pm cricket shots09 6058.jpg|200 px|right]]
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaaaaa; border-collapse: collapse; white-space: nowrap; text-align: right&quot;
|- style=&quot;text-align: center; background: #eee&quot;
!Colour
!Textile colour
![[Pantone]] equivalent
![[RGB]] &lt;ref&gt;[Sandaleo http://www.sandaleo.com/pantone.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140901211621/http://www.sandaleo.com/pantone.asp |date=2014-09-01 }}]&lt;/ref&gt;
!RGB Sample
|-
| align=&quot;left&quot; | Green
| align=&quot;left&quot; | CKS 42 c Spectrum green
| align=&quot;left&quot; | 3415 c
| align=&quot;left&quot; | #007C59
| style=&quot;background: #007C59;&quot;|
|-
| align=&quot;left&quot; | Black
| align=&quot;left&quot; | CKS 401 c Blue black
|
| align=&quot;left&quot; | #000000
| style=&quot;background: #000000;&quot;|
|-
| align=&quot;left&quot; | White
| align=&quot;left&quot; | CKS 701 c National flag white ||
| align=&quot;left&quot; | #FFFFFF
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot;|
|-
| align=&quot;left&quot; | Gold
| align=&quot;left&quot; | CKS 724 c Gold yellow
| align=&quot;left&quot; | 1235 c
| align=&quot;left&quot; | #FCB514
| style=&quot;background: #FCB514;&quot;|
|-
| align=&quot;left&quot; | Red
| align=&quot;left&quot; | CKS 750 c Chilli red
| align=&quot;left&quot; | 179 c
| align=&quot;left&quot; | #E23D28
| style=&quot;background: #E23D28;&quot;|
|-
| align=&quot;left&quot; | Blue
| align=&quot;left&quot; | CKS 762 c National flag blue
| align=&quot;left&quot; | Reflex blue c
| align=&quot;left&quot; | #0C1C8C
| style=&quot;background: #0C1C8C;&quot;|
|-
|}


==ऐतिहासिक ध्वज==
&lt;center&gt;&lt;gallery align=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot;&gt;
चित्र:Flag of the Orange Free State.svg | {{FIAV|historical}} Vlag van die Oranje-Vrijstaat, 1854-1902
चित्र:Flag of Transvaal.svg | {{FIAV|historical}} Vlag van die Zuid-Afrikaansche Republiek 1857-77, 1881-1902
चित्र:Flag of the Governor-General of South Africa (1953-1961).svg | {{FIAV|historical}} Vlag van die Goewerneur-generaal van Suid-Afrika 1931-61
चित्र:Flag_of_South_Africa_1910-1912.svg | {{FIAV|historical}} Vlag van die Unie van Suid-Afrika, 1910-1928
चित्र:Flag of South Africa (1928-1994).svg |{{FIAV|historical}} Vlag van die Unie van Suid-Afrika, 1928-1961 en daarna die Republiek van Suid-Afrika, 1961-1994
चित्र:Naval Ensign of South Africa (1946–1951).svg | {{FIAV|historical}} Vlootvaandel van Suid-Afrika, 1946-1951
चित्र:Naval Ensign of South Africa (1959–1981).svg | {{FIAV|historical}} Vlootvaandel van Suid-Afrika, 1952-1981
चित्र:Naval Ensign of South Africa (1981–1994).svg | {{FIAV|historical}} Vlootvaandel van Suid-Afrika, 1981-1994
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

==टीपा==
&lt;references/&gt;

[[वर्ग:देशानुसार ध्वज]]
[[वर्ग:दक्षिण आफ्रिका|ध्वज]]
[[वर्ग:इंग्रजी आकडे असणारे लेख]]</text>
      <sha1>odx4xqwimpbmjdzm600vpsjllqj8nki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पल्लव वंश</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118336</id>
    <revision>
      <id>2686706</id>
      <parentid>2281476</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T22:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14631" sha1="7cdqif7crw19c4z8v4qpb05fzqyey12" xml:space="preserve">[[इ.स.चे ४ थे शतक|इसवी सनाच्या चौथ्या शतकाच्या]] सुरुवातीला शिवस्कंदवर्मा या पल्लव राजाने [[कृष्णा नदी|कृष्णेपासून]] [[पेन्नेरु नदी|पेन्नेरू नदीपर्यंतचा]] प्रदेश जिंकून आपल्या अधिपत्याखाली आणला. त्याच्यानंतरच्या विष्णूगोप या [[कांचीपुरम|कांची]]च्या पल्लव राजाचा [[समुद्रगुप्त|समुद्रगुप्ताने]] पराभव केला. पुढे दिडशे वर्षे या भागात अराजक माजले पण सिंहविष्णू अवनीसिंह या राजाने अराजकाचा नाश करून पल्लवांची सत्ता पुन्हा प्रस्थापित केली. त्याने [[चोळ साम्राज्य|चोळांचा]] पराभव करून तोंडमंडलम जिंकले. त्याने [[कलभ्र वंश|कलभ्र]], [[पांड्य वंश|पांड्य]], [[चेर वंश|चेर]] यांचा पराभव करून [[सिलोन]]च्या राजाचाही पराभव केला. याच्यामुळेच सार्वभौमत्वाच्या चढाओढीत पल्लवांचे पदार्पण झाले.

सिंहविष्णू अवनीसिंहानंतर गादीवर आलेला त्याचा मुलगा पहिला महेंद्रवर्मन याने दक्षिणेत [[तिरुचिरापल्ली]]पर्यंत आपली सत्ता वाढवली. याने ''चैत्यकारी'', ''चित्रकारपुली'', ''मत्तविलास'', ''विचित्रचित्त'' या पदव्या धारण केलेल्या होत्या. याने आपल्या कालखंडात अनेक [[मंदिर|देवळे]] बांधली. महेंद्रवाडी हे गाव वसविले व तेथे महेंद्र [[तलाव]] बांधला. त्याच तलावाच्या काठावर एक विष्णूमंदिर बांधले. याच मंदिरावरील शिलालेखात हे विटाविरहित, [[लाकूड]]विरहित, [[धातू]]विरहित व चुनाविरहित मंदिर विचित्रचित्तराजाने खोदविले असा उल्लेख आहे. महाराष्ट्रातील [[चालुक्य]] राजांशी पहिल्या महेंद्रवर्मनाला अनेक वर्षे झगडावे लागले. चालुक्य राजा पुलकेशी दुसरा याने महेंद्रवर्मनाचा पराभव केला होता. पहिल्या महेंद्रवर्मनानंतर त्याचा पुत्र पहिला नरसिंहवर्मा गादीवर आला. त्याने [[इ.स. ६४२]] मध्ये दुसऱ्या पुलकेशीचा पराभव करून त्याला युद्धात ठार मारले. त्यानिमित्त त्याने ''महामल्ल'' व ''वातापिकोंड'' या पदव्या धारण केल्या. सिलोनवर दोनदा नाविक स्वाऱ्या केल्या होत्या.

==महत्त्वाचे राजे==
सिंहविष्णूच्या मृत्यूनंतर त्याचा मुलगा महेंद्रवर्मन हा पल्लवांचा राजा झाला. त्याने [[तमिळनाडू|तमिळ]] व [[आंध्र प्रदेश|आंध्रप्रदेशात]] आपला राज्यविस्तार केला. [[चालुक्य साम्राज्य|चालुक्य]] राजा पुलकेशीने पल्लवांचे वेंगीचे राज्य जिंकून घेऊन राजधानी [[कांचीपुरम|कांची]]वर प्रभुत्व निर्माण केले त्यामुळे महेंद्रवर्मनला माघार घ्यावी लागली. महेंद्रवर्मनाने [[त्रिचनापल्ली]], [[चिंगलपूर]] व [[अर्काट]] जिल्ह्यात अनेक मंदिरे बांधली. महेंद्रवाडीजवळ एका भव्य जलाशयाची निर्मिती केली. महेंद्रवर्मनने चेत्याकारी (मंदिर निर्माता), चित्रकारपुल्ली (चित्रकारातील चित्ता) व विचित्र चित्त (अलौकिक बुद्धिचा) अशा पदव्या धारण केलेल्या होत्या.

==पल्लवांची स्थापत्यकला==
जगप्रसिद्ध माम्मळपुरमची ([[महाबलीपुरम]]) आणि [[कांचीपुरम]]ची मंदिरे पल्लव राजांनी बांधली. [[मद्रास]]पासून अठ्ठावन्न किलोमीटर अंतरावर माम्मळपुरमची मंदिरे आहेत. येथे दहा मंदिरे असून ती पल्लव राजा नरसिंहवर्मनने बांधली. येथे त्रिमुर्ती, [[वराह]], [[दुर्गा]], [[गणेश]], पिंडारी व पाच [[पांडव|पांडवांची]] मंदिरे आहेत. त्यांना [[धर्मराज]], [[अर्जुन]], [[भीम]], [[सहदेव]] व [[द्रौपदी]] रथ अशी नावे आहेत. याच मंदिरात अर्जुन तपस्य व गंगावतरण ही प्रेक्षणीय शिल्पे आहेत. गुहास्थापत्यामधून मंदिरस्थापत्याचे परिवर्तन पल्लवकलेने घडवून आणले.

==पल्लव आणि [[चालुक्य]] यांच्यातील संघर्ष==
[[इ.स.चे ६ वे शतक]] ते [[इ.स.चे ८ वे शतक]] भारतातील राजकीय इतिहासाचा प्रमुख रोख पल्लव व बदामीचे चालुक्य यांच्यात श्रेष्ठत्वासाठी चाललेल्या झगड्याभोवती केंद्रीत होता. [[कृष्णा नदी|कृष्णा]] व [[तुंगभद्रा नदी|तुंगभद्रा]] या दोन नद्यांमधील प्रदेशावर प्रभुत्व मिळविण्यासाठी दोन्हीही सत्तांचे प्रयत्न चालू असत. पल्लव राजांनी अनेक वेळा तुंगभद्रा नदी ओलांडून जाण्याचा प्रयत्न केला. हा संघर्ष कधी एकाला तर कधी दुसऱ्याला विजय मिळवून देत दीर्घकाळ चालू राहिला.

दीर्घकाळ चाललेल्या या संघर्षातील महत्त्वाची घटना चालुक्य नरेश दुसरा पुलकेशी याच्या काळात घडली. त्याने कदंबांची राजधानी बाणावसी आपल्या अमलाखाली आणली व [[म्हैसूरचे राज्य|म्हैसूरच्या]] गंग राजांना आपल्या अधिराज्यत्वाला मान्यता देण्यास भाग पाडले. या संघर्षातदुसरा पुलकेशी जवळजवळ पल्लवांच्या राजधानीपर्यंत पोहोचला होता पण पल्लवांनी त्यांचे उत्तरेकडिल प्रांत पुलकेशीला देऊन टाकले. हाच प्रदेश वेंगी नावाने ओळखला जातो. चालुक्यांनी आपल्या घराण्याची एक शाखा येथे स्थापन केली तीच शाखा ''वेंगीचे पूर्वेकडील चालुक्य'' म्हणून ओळखली जाते.

पल्लवांच्या प्रदेशावर दुसऱ्या पुलकेशीने केलेले दुसरे आक्रमण मात्र अयशस्वी ठरले. या आक्रमणावेळी पल्लव राजा नरसिंहवर्मन याने [[इ.स. ६४२]]च्या सुमारास वातापी ही चालुक्यांची राजधानी ताब्यात  घेतली. याचवेळी दुसरा पुलकेशीही मारला गेला. इ.स.च्या ७ व्या शतकाच्या अखेरीस पल्लव व चालुक्य यांच्यातील संघर्ष काहिसा थंडावला. इ.स.च्या ८ व्या शतकाच्या पूर्वार्धात चालुक्य राजा दुसरा विक्रमादित्याने तीनवेळा [[कांची]]वर हल्ला करून कांची जिंकण्याचा प्रयत्न केला. [[इ.स. ७४०]] मध्ये विक्रमादित्याने पल्लवांचा अतिशय दारुण पराभव केला. चालुक्यांकडून झालेल्या या पराभवानंतरही शंभर वर्षे पल्लव राज्यकर्ते तग धरून राहिले असले तरी चालुक्यांच्या या विजयामुळे पल्लवांची अतिदक्षिणेकडील श्रेष्ठता मात्र पूणपणे संपुष्टात आली.

==संदर्भ==
* {{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव=Burjor | आडनाव=Avari | लेखकदुवा= | सहलेखक= | आवृत्ती=| वर्ष=2007| title=India: The Ancient Past  | प्रकाशक=Routledge | स्थान=New York | आयडी= }}
* {{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव=G. Jouveau | आडनाव=Dubreuil | लेखकदुवा= | सहलेखक=Dikshitar, V. S. Swaminadha | वर्ष=1995| title= The Pallavas| आवृत्ती= | प्रकाशक=Asian Educational Services| स्थान=India | आयएसबीएन= 8120605748}}
* {{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव= Kulke  | आडनाव= Hermann | लेखकदुवा= | सहलेखक= Rothermund D| | वर्ष=2001 | title= A History of India |आवृत्ती= 2000| प्रकाशक= Routledge | स्थान= | आयएसबीएन= 0-415-32920-5}}
* {{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव=Cadambi | आडनाव=Minakshi | लेखकदुवा= | सहलेखक=| वर्ष=1938| title=Administration and Social Life Under the Pallavas | आवृत्ती= | प्रकाशक=University of Madras | स्थान=Madras | आयडी= }}
* {{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव= K.A | आडनाव= Nilakanta Sastri| लेखकदुवा= | सहलेखक=  |आवृत्ती=1955| वर्ष= 2002| title= A History of South India | प्रकाशक= OUP| स्थान= New Delhi| आयडी= }}
* {{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव=Durga | आडनाव=Prasad | लेखकदुवा= | सहलेखक= | वर्ष=1988| title= History of the Andhras up to 1565 A.D.| आवृत्ती= | प्रकाशक=P.G. Publishers | स्थान=Guntur, India | आयडी= }}
* {{संकेतस्थळ स्रोत|लेखक=|title= South Indian Inscriptions|दुवा=http://www.whatisindia.com/inscriptions/|प्रकाशक=What Is India Publishers (P) Ltd|कृती=Archaeological Survey of India|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-05-30}}

== बाह्य दुवे ==
{{commonscat}}
*[http://www.iranchamber.com/history/articles/india_parthian_colony1.php Iranchamber.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130128204230/http://www.iranchamber.com/history/articles/india_parthian_colony1.php |date=2013-01-28 }}
*[http://www.kamat.com/kalranga/deccan/pallavas.htm Pallavas of Kanchi] by Jyotsna Kamat
*[http://srirangaminfo.com/ Stone temple -Srirangam]

{{भारतीय राजवंश}}

[[वर्ग:भारतीय राजवंश]]</text>
      <sha1>7cdqif7crw19c4z8v4qpb05fzqyey12</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मोनिका गजेंद्रगडकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127883</id>
    <revision>
      <id>2686716</id>
      <parentid>2399529</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T04:21:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ketaki Modak</username>
        <id>21590</id>
      </contributor>
      <comment>पहिला संदर्भ नोंदवला.</comment>
      <origin>2686716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13099" sha1="q9y2m5dkt8155ei4zgd25ndzpfz94ze" xml:space="preserve">{{संदर्भहीन लेख}}
{{गल्लत|वर्षा गजेंद्रगडकर}}

'''मोनिका गजेंद्रगडकर''' (जन्म : ९ ऑक्टोबर १९६५). या मराठी लेखक कै. [[विद्याधर पुंडलिक]] यांच्या कन्या. &lt;ref&gt;DD सह्याद्रीवरील वाचू आनंदे कार्यक्रम, Ep 20, 15.10.2024 &lt;/ref&gt; त्या एम.ए. एम.फिल. आहेत.

== कारकीर्द ==
[[महाराष्ट्र टाइम्स]], [[लोकसत्ता]], [[सकाळ (वृत्तपत्र)|सकाळ]] इत्यादी वृत्तपत्रांतून स्तंभ लेखिका म्हणून तसेच 'लोकप्रभा'सारख्या नियततालिकांमधून आणि विविध दिवाळी अंकांमधून त्यांनी विपुल कथालेखन केले आहे. इ.स. १९९५ सालापासून त्यांच्या कथा दिवाळी अंकात सातत्याने प्रकाशित होत आहेत. इ.स. १९९४पासून मोनिका [[मौज प्रकाशन गृह]]ात साहाय्यक-संपादक होत्या आणि आता मौज दिवाळी अंकासह त्या मुख्य संपादक आहेत. मौज प्रकाशनाने इ.स. २००४मध्ये त्यांचा पहिला कथासंग्रह 'भूप' हा प्रकाशित केला. त्यानंतर इ.स. २००८मध्ये 'आर्त', २०११मध्ये `शिल्प’ तर २०२१मध्ये आलेला `त्रिपर्ण’ हा दीर्घ कथांचा संग्रह असे त्यांचे मराठी साहित्य विश्वात स्वतःचं स्वतंत्र स्थान निर्माण केलेले आणि समीक्षक, जाणकार वाचकांकडून नावाजले गेलेले त्यांचे कथासंग्रह. 'आर्त' कथासंग्रहातून त्यांनी वेगवेगळ्या स्तरातील माणसांच्या जगण्यातील विकलता समोर आणली आहे. सूचक, संयत आणि अकृत्रिम शैली हे त्यांच्या लेखनाचे वैशिष्ट्य आहे. व्याकुळता हीच त्यांच्या कथांचा गाभा आणि सौंदर्य ठरले आहे तर 'भूप' या पहिल्याच वेचक दीर्घकथांच्या संग्रहात लेखिकेने नातेसंबंधांचा विविध अंगांनी वेध घेतला आहे. त्यांच्या कथा स्त्रीकेंद्रीत आहेत परंतु त्यामध्ये स्त्रीवादाचा तीव्र आक्रोश नाही. धर्म, कला, वर्ण अशा विविध स्तरांवरून माणसांच्या जगण्यात निर्माण होत गेलेले ताण, त्यामुळे निर्माण होणारी आर्तता ह्या कथांमधून सामोरी येते. कथांनुभवांचे विविध पदर अस्सलपणे आणि तितक्याच सूक्ष्मपणे उलगडणारी त्यांची कथा माणसांच्या माणूसपणाचा अथांग वेध घेताना दिसते. माणसांच्या वेदनांचे ती संयतपणे अर्थसूचन करते म्हणून त्यांची कथा अंतर्मुखतेचा प्रत्ययही देते.

२०१५मध्ये मौज प्रकाशनानेच त्यांची `उगम’ ही कादंबरी प्रकाशित केली. या कादंबरीला ख्रिश्चन धर्माची व्यापक पार्श्वभूमी लाभली आहे. स्त्रीच्या मातृत्व शक्तीचा आणि तिच्यातील सर्जनशीलतेच्या अनुबंधाचा शोध मांडणारी त्यांची ही कादंबरीही लक्षवेधी ठरली.

यानंतर २०२२मध्ये शब्दांचा झुला’ हा त्यांचा आगळा वेगळा ललित लेखसंग्रहही ग्रंथालीकडून प्रकाशित झाला. यातील लेखांमध्ये आयुष्यातल्या छोट्या छोट्या पण उत्कट क्षणांची कलात्मक आणि चिंतनशील भावस्पंदनं टिपलेली जाणवतात.

मोनिका गजेंद्रगडकर यांच्या विविध कथांचे हिंदी, कोंकणी, कानडी, गुजराती, उडिया आणि इंग्रजी भाषांमध्ये अनुवाद झाले आहेत. त्यांना आजपर्यंत महत्त्वाचे असे पस्तीसहून अधिक पुरस्कार लाभले आहेत. यामध्ये महाराष्ट्र शासन पुरस्कार, प्रिय जीए कथापुरस्कार, प्रियदर्शनी अकादमीचा राष्ट्रीय पुरस्कार, अण्णाभाऊ साठे साहित्य रत्न पुरस्कार, पहिला राजाराम बापू पाटील ललित अकादमी राष्ट्रीय पुरस्कार तर उत्कृष्ट संपादनासाठी प्राप्त झालेला पहिला पुण्यभूषण पुरस्कार यांचा समावेश आहे. एस.एन.डी.टी. कॊलेजच्या स. गं. मालशे संशोधन वृत्तीच्याही त्या मानकरी आहेत. याशिवाय साहित्य संस्कृती मंडळाचं सदस्यत्व, जनस्थान पुरस्कार निवड समिती, जीए कुलकर्णी अनुवाद पुरस्कार, मुंबई मराठी साहित्य संघ नियमक मंडळ आदी समित्यांवर त्यांची नियुक्ती झालेली आहे. २०२२ च्या को. म.सा.प. महिला साहित्य संमेलनाच्या त्या अध्यक्षा होत्या. शिवाय त्या उत्कृष्ट सतार वाजवतात. 

मोनिका गजेंद्रगडकर हे आजच्या लिहित्या कथाकारांपैकी एक महत्त्वाचे नाव आहे. अनेक सभा-संमेलनांत आणि [[दूरचित्रवाणी]]च्या कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग असतो. मोनिका गजेंद्रगडकर कथालेखनाव्यतिरिक्त नाट्यविषयक आणि समीक्षणात्मक लिखाण करतात.

'बापलेकी' या विद्या विद्वांस, [[दीपा गोवारीकर]] आणि [[पद्मजा फाटक]] यांनी संपादित केलेल्या पुस्तकातल्या लेखात, मोनिकाबाईंनी आपल्या अश्विन नावाच्या भावाचा अपघाती मृत्यू ज्या दिवशी झाला, त्या दिवसाबद्दल आणि त्या दुर्दैवी घटनेचा वडील-लेकीच्या नात्यावर झालेल्या परिणामांबद्दल लिहिले आहे.

मोनिका गजेंद्रगडकर यांच्या भूप या कथेवर आधारीत जगणे व्हावे गाणे हे [[मंदार जोशी]] यांनी लिहिले नाटक आहे. नाट्यसंपदाने ते नाटक रंगभूमीवर २०१३मध्ये आणले होते. त्या नाटकासाठी [[सुधीर मोघे]] यांनी ११ गाणी लिहिली होती. नाटकाचे संगीत दिग्दर्शन पं. [[रघुनंदन पणशीकर]] यांचे होते. ही गाणी म्हणजे कै. [[सुधीर मोघे]] यांची अखेरची काव्यरचना होती.

== साहित्य ==
* भूप (कथासंग्रह २००४)
* आर्त (कथासंग्रह २००८)
* शिल्प (कथासंग्रह २०११)
* त्रिपर्ण (दीर्घ कथासंग्रह २०२२)
* उगम (कादंबरी, २०१५)
* शब्दांचा झुला (ललित लेख संग्रह २०२२)

== मोनिका गजेंद्रगडकर यांना मिळालेले पुरस्कार आणि सन्मान ==
* अण्णाभाऊ साठे साहित्य रत्‍न पुरस्कार
* कथाकार [[अ.वा. वर्टी]] पुरस्कार
* गदिमा प्रतिष्ठानचा चैत्रबन पुरस्कार (२०११)
* दैनिक [[सकाळ]]ची कथा पारितोषिके (१९९५-१९९७)
* नागपूरच्या विदर्भ साहित्त्य संघाचा शांताराम कथा पुरस्कार
* मराठी कथा साहित्यातील योगदानाबद्दल २५ हजार रुपयांचा प्रियदर्शनी साहित्य पुरस्कार (२५ जून २०१०)
* मराठी साहित्य संघाचा आश्वासक कथाकार पुरस्कार
* [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद]]ेचा २००० सालचा उत्कृष्ट कथेसाठीचे दि.य. सोनटक्के पारितोषिक
* 'शिल्प' या कथासंग्रहास महाराष्ट्र राज्य सरकारचा [[दिवाकर कृष्ण]] पुरस्कार (२०१३)
* [[स.गं. मालशे]] संशोधनवृत्तीच्या मानकरी
* सोलापूरचा भैरूरतन दमाणी पुरस्कार मोनिका गजेंद्रगडकर यांच्या शिल्प या कथासंग्रहास जाहीर झाला आहे.

== संदर्भ ==
* महाराष्ट्र साहित्य पत्रिका, अंक ३४०, एप्रिल ते जून २०१२
* [http://uniquefeatures.in/e-sammelan-13 मोनिका-गजेंद्रगडकर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411024316/http://uniquefeatures.in/e-sammelan-13 |date=2016-04-11 }}

{{DEFAULTSORT:गजेंद्रगडकर,मोनिका}}
[[वर्ग:मराठी लेखिका]]
[[वर्ग:इ.स. १९६५ मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>q9y2m5dkt8155ei4zgd25ndzpfz94ze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जमखंडी संस्थान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167496</id>
    <revision>
      <id>2686668</id>
      <parentid>2686646</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T13:53:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ketaki Modak</username>
        <id>21590</id>
      </contributor>
      <origin>2686668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6309" sha1="cs6bodh249agjx8y1rw1ekcqsv2eus7" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भूतपूर्व देश
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = ಜಮಖಂಡಿ ಸಂಸ್ಥಾನ 
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = जमखंडी संस्थान
| सुरुवात_वर्ष = इ.स. १८११
| शेवट_वर्ष = इ.स. १९४८
| मागील१ = [[मराठा साम्राज्य]]
| मागील_ध्वज१ = Flag of the Maratha Empire.svg
| पुढील१ = भारत
| पुढील_ध्वज१ = Flag of India.svg
| राष्ट्र_ध्वज = Jamkhandiflag.jpg
| राष्ट्र_चिन्ह = 
| जागतिक_स्थान_नकाशा = JamkhandiKart.jpg
| ब्रीद_वाक्य = 
| राजधानी_शहर = जमखंडी 
| सर्वात_मोठे_शहर = जमखंडी
| शासन_प्रकार = [[राजतंत्र]]
| राष्ट्रप्रमुख_नाव = पहिला राजा: श्री गोपाळराव पटवर्धन &lt;br /&gt;अंतिम राजा: 
| पंतप्रधान_नाव = 
| राष्ट्रीय_भाषा = [[मराठी भाषा]], [[कन्नड भाषा]]
| इतर_प्रमुख_भाषा = 
| राष्ट्रीय_चलन = 
| क्षेत्रफळ_चौरस_किमी = 1,357
| लोकसंख्या_संख्या = 105,357  (इ.स.१९०१)
| लोकसंख्या_घनता = 77.6  
}}जमखंडी हे ब्रिटिश भारतातील मुंबई इलाख्यातील डेक्कन स्टेट्स एजन्सीतील एक संस्थान होते. या संस्थानाचा उदय पेशवाई काळात झाला होता. सर [[परशुराम भाऊसाहेब पटवर्धन]] हे या संस्थानाचे प्रमुख होते. 

== राजधानी ==

या संस्थानाची राजधानी ही जमखिंडी नगरात होती.

== क्षेत्रफळ ==

या संस्थानाचे क्षेत्रफळ ५२४ चौरस मैल इतके होते.या संस्थानाचे जमखिंडी,बिद्री आणि कुंदगोळ हे तीन तालुके होते. या संस्थानामध्ये अंदाजे ८० च्या सुमारास गावे होती. 

== संस्थानिक ==

या संस्थानाचे संस्थानिक पटवर्धन घराणे होते. सर परशुराम भाऊसाहेब पटवर्धन हे या संस्थानाचे प्रमुख होते. त्यांनी पहिल्या महायुद्धात ब्रिटीशांच्या बाजूने जी कामगिरी केली होती त्यामुळे त्यांना सर ही पदवी प्रदान करण्यात आली होती. यांच्या कारकिर्दीत प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत करण्यात आले. आरोग्य, सहकारी बँक, जनावरांची प्रदर्शने, शुद्ध पाण्याची सोय, धर्मशाळा, खेळाची मैदाने, तालीम इत्यादी क्षेत्रांत त्यांनी अनेक लोकोपयोगी कामे केली होती. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=परीसस्पर्श|last=ले. राजीव रामचंद्र सहस्रबुद्धे|first=शब्दांकन - हणमंत क. नाडगौडा|year=मे २०२६|location=पुणे}}&lt;/ref&gt;

सर परशुराम भाऊसाहेब पटवर्धन यांच्या निधनानंतर (२५ फेब्रुवारी १९२४) त्यांचे पुत्र राजे शंकरराव यांनी वडिलांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ पुण्याच्या शिक्षण प्रसारक मंडळीस २६ सप्टेंबर १९२८ मध्ये दोन लाख रुपयांची देणगी दिली. त्यामुळे त्या कॉलेजला [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुराम भाऊ महाविद्यालय]]  हे नाव देण्यात आले. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== स्वातंत्र्योत्तर काळ ==

भारत स्वतंत्र झाल्यावर सर्वप्रथम संस्थान विलीन करण्याचा निर्णय जमखिंडीच्या पटवर्धनांनी घेतला.

== जमखंडी संस्थानशी संबंधित मान्यवर व्यक्ती ==
मुंबई राज्याचे पहिले मुख्यमंत्री बाळासाहेब खेर, भारताचे उपराष्ट्रपती बी.डी.जत्ती, तत्त्वज्ञ गुरुदेव रानडे, महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे, भा.र.साबडे ही मंडळी जमखंडी संस्थानशी संबंधित होती. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== संदर्भ ==
[[वर्ग:डेक्कन स्टेट्स एजन्सीच्या आधिपत्याखालील संस्थाने]]</text>
      <sha1>cs6bodh249agjx8y1rw1ekcqsv2eus7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686669</id>
      <parentid>2686668</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T13:55:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ketaki Modak</username>
        <id>21590</id>
      </contributor>
      <comment>दुवे जोडले.</comment>
      <origin>2686669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6691" sha1="3px5259e6cbsk7dmz2zzo5cpk4vjqa7" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भूतपूर्व देश
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = ಜಮಖಂಡಿ ಸಂಸ್ಥಾನ 
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = जमखंडी संस्थान
| सुरुवात_वर्ष = इ.स. १८११
| शेवट_वर्ष = इ.स. १९४८
| मागील१ = [[मराठा साम्राज्य]]
| मागील_ध्वज१ = Flag of the Maratha Empire.svg
| पुढील१ = भारत
| पुढील_ध्वज१ = Flag of India.svg
| राष्ट्र_ध्वज = Jamkhandiflag.jpg
| राष्ट्र_चिन्ह = 
| जागतिक_स्थान_नकाशा = JamkhandiKart.jpg
| ब्रीद_वाक्य = 
| राजधानी_शहर = जमखंडी 
| सर्वात_मोठे_शहर = जमखंडी
| शासन_प्रकार = [[राजतंत्र]]
| राष्ट्रप्रमुख_नाव = पहिला राजा: श्री गोपाळराव पटवर्धन &lt;br /&gt;अंतिम राजा: 
| पंतप्रधान_नाव = 
| राष्ट्रीय_भाषा = [[मराठी भाषा]], [[कन्नड भाषा]]
| इतर_प्रमुख_भाषा = 
| राष्ट्रीय_चलन = 
| क्षेत्रफळ_चौरस_किमी = 1,357
| लोकसंख्या_संख्या = 105,357  (इ.स.१९०१)
| लोकसंख्या_घनता = 77.6  
}}जमखंडी हे ब्रिटिश भारतातील मुंबई इलाख्यातील डेक्कन स्टेट्स एजन्सीतील एक संस्थान होते. या संस्थानाचा उदय पेशवाई काळात झाला होता. सर [[परशुराम भाऊसाहेब पटवर्धन]] हे या संस्थानाचे प्रमुख होते. 

== राजधानी ==

या संस्थानाची राजधानी ही जमखिंडी नगरात होती.

== क्षेत्रफळ ==

या संस्थानाचे क्षेत्रफळ ५२४ चौरस मैल इतके होते.या संस्थानाचे जमखिंडी,बिद्री आणि कुंदगोळ हे तीन तालुके होते. या संस्थानामध्ये अंदाजे ८० च्या सुमारास गावे होती. 

== संस्थानिक ==

या संस्थानाचे संस्थानिक पटवर्धन घराणे होते. सर परशुराम भाऊसाहेब पटवर्धन हे या संस्थानाचे प्रमुख होते. त्यांनी पहिल्या महायुद्धात ब्रिटीशांच्या बाजूने जी कामगिरी केली होती त्यामुळे त्यांना सर ही पदवी प्रदान करण्यात आली होती. यांच्या कारकिर्दीत प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत करण्यात आले. आरोग्य, सहकारी बँक, जनावरांची प्रदर्शने, शुद्ध पाण्याची सोय, धर्मशाळा, खेळाची मैदाने, तालीम इत्यादी क्षेत्रांत त्यांनी अनेक लोकोपयोगी कामे केली होती. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=परीसस्पर्श|last=ले. राजीव रामचंद्र सहस्रबुद्धे|first=शब्दांकन - हणमंत क. नाडगौडा|year=मे २०२६|location=पुणे}}&lt;/ref&gt;

सर परशुराम भाऊसाहेब पटवर्धन यांच्या निधनानंतर (२५ फेब्रुवारी १९२४) त्यांचे पुत्र राजे शंकरराव यांनी वडिलांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ पुण्याच्या शिक्षण प्रसारक मंडळीस २६ सप्टेंबर १९२८ मध्ये दोन लाख रुपयांची देणगी दिली. त्यामुळे त्या कॉलेजला [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुराम भाऊ महाविद्यालय]]  हे नाव देण्यात आले. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== स्वातंत्र्योत्तर काळ ==

भारत स्वतंत्र झाल्यावर सर्वप्रथम संस्थान विलीन करण्याचा निर्णय जमखिंडीच्या पटवर्धनांनी घेतला.

== जमखंडी संस्थानशी संबंधित मान्यवर व्यक्ती ==
मुंबई राज्याचे पहिले मुख्यमंत्री [[बाळासाहेब खेर]], भारताचे उपराष्ट्रपती [[बी.डी. जत्ती|बी.डी.जत्ती]], तत्त्वज्ञ [[रामचंद्र दत्तात्रेय रानडे|गुरुदेव रानडे]], महर्षी [[विठ्ठल रामजी शिंदे|विठ्ठल रामजी शिंदे,]] [[मराठा चेंबर ऑफ कॉमर्स, इंडस्ट्रीज अँड ॲग्रीकल्चर|मराठा चेंबर ऑफ कॉमर्स]]&lt;nowiki/&gt;चे [[भा.र.साबडे]] ही मंडळी जमखंडी संस्थानशी संबंधित होती. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== संदर्भ ==
[[वर्ग:डेक्कन स्टेट्स एजन्सीच्या आधिपत्याखालील संस्थाने]]</text>
      <sha1>3px5259e6cbsk7dmz2zzo5cpk4vjqa7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686670</id>
      <parentid>2686669</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T13:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ketaki Modak</username>
        <id>21590</id>
      </contributor>
      <origin>2686670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7041" sha1="m7xu2ofs67gzghd6c0o66z968wslfv3" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भूतपूर्व देश
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = ಜಮಖಂಡಿ ಸಂಸ್ಥಾನ 
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = जमखंडी संस्थान
| सुरुवात_वर्ष = इ.स. १८११
| शेवट_वर्ष = इ.स. १९४८
| मागील१ = [[मराठा साम्राज्य]]
| मागील_ध्वज१ = Flag of the Maratha Empire.svg
| पुढील१ = भारत
| पुढील_ध्वज१ = Flag of India.svg
| राष्ट्र_ध्वज = Jamkhandiflag.jpg
| राष्ट्र_चिन्ह = 
| जागतिक_स्थान_नकाशा = JamkhandiKart.jpg
| ब्रीद_वाक्य = 
| राजधानी_शहर = जमखंडी 
| सर्वात_मोठे_शहर = जमखंडी
| शासन_प्रकार = [[राजतंत्र]]
| राष्ट्रप्रमुख_नाव = पहिला राजा: श्री गोपाळराव पटवर्धन &lt;br /&gt;अंतिम राजा: 
| पंतप्रधान_नाव = 
| राष्ट्रीय_भाषा = [[मराठी भाषा]], [[कन्नड भाषा]]
| इतर_प्रमुख_भाषा = 
| राष्ट्रीय_चलन = 
| क्षेत्रफळ_चौरस_किमी = 1,357
| लोकसंख्या_संख्या = 105,357  (इ.स.१९०१)
| लोकसंख्या_घनता = 77.6  
}}जमखंडी हे ब्रिटिश भारतातील मुंबई इलाख्यातील डेक्कन स्टेट्स एजन्सीतील एक संस्थान होते. या संस्थानाचा उदय पेशवाई काळात झाला होता. सर [[परशुराम भाऊसाहेब पटवर्धन]] हे या संस्थानाचे प्रमुख होते. 

== राजधानी ==

या संस्थानाची राजधानी ही जमखिंडी नगरात होती.

== लोकसमजुती ==
गावामध्ये हेमाडपंथी पद्धतीचे जम्बुकेश्वर नावाचे जुने मंदिर आहे, त्यावरून गावाचे नाव जमखंडी पडले अशी समजूत आहे. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== क्षेत्रफळ ==

या संस्थानाचे क्षेत्रफळ ५२४ चौरस मैल इतके होते.या संस्थानाचे जमखिंडी,बिद्री आणि कुंदगोळ हे तीन तालुके होते. या संस्थानामध्ये अंदाजे ८० च्या सुमारास गावे होती. 

== संस्थानिक ==

या संस्थानाचे संस्थानिक पटवर्धन घराणे होते. सर परशुराम भाऊसाहेब पटवर्धन हे या संस्थानाचे प्रमुख होते. त्यांनी पहिल्या महायुद्धात ब्रिटीशांच्या बाजूने जी कामगिरी केली होती त्यामुळे त्यांना सर ही पदवी प्रदान करण्यात आली होती. यांच्या कारकिर्दीत प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत करण्यात आले. आरोग्य, सहकारी बँक, जनावरांची प्रदर्शने, शुद्ध पाण्याची सोय, धर्मशाळा, खेळाची मैदाने, तालीम इत्यादी क्षेत्रांत त्यांनी अनेक लोकोपयोगी कामे केली होती. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=परीसस्पर्श|last=ले. राजीव रामचंद्र सहस्रबुद्धे|first=शब्दांकन - हणमंत क. नाडगौडा|year=मे २०२६|location=पुणे}}&lt;/ref&gt;

सर परशुराम भाऊसाहेब पटवर्धन यांच्या निधनानंतर (२५ फेब्रुवारी १९२४) त्यांचे पुत्र राजे शंकरराव यांनी वडिलांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ पुण्याच्या शिक्षण प्रसारक मंडळीस २६ सप्टेंबर १९२८ मध्ये दोन लाख रुपयांची देणगी दिली. त्यामुळे त्या कॉलेजला [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुराम भाऊ महाविद्यालय]]  हे नाव देण्यात आले. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== स्वातंत्र्योत्तर काळ ==

भारत स्वतंत्र झाल्यावर सर्वप्रथम संस्थान विलीन करण्याचा निर्णय जमखिंडीच्या पटवर्धनांनी घेतला.

== जमखंडी संस्थानशी संबंधित मान्यवर व्यक्ती ==
मुंबई राज्याचे पहिले मुख्यमंत्री [[बाळासाहेब खेर]], भारताचे उपराष्ट्रपती [[बी.डी. जत्ती|बी.डी.जत्ती]], तत्त्वज्ञ [[रामचंद्र दत्तात्रेय रानडे|गुरुदेव रानडे]], महर्षी [[विठ्ठल रामजी शिंदे|विठ्ठल रामजी शिंदे,]] [[मराठा चेंबर ऑफ कॉमर्स, इंडस्ट्रीज अँड ॲग्रीकल्चर|मराठा चेंबर ऑफ कॉमर्स]]&lt;nowiki/&gt;चे [[भा.र.साबडे]] ही मंडळी जमखंडी संस्थानशी संबंधित होती. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== संदर्भ ==
[[वर्ग:डेक्कन स्टेट्स एजन्सीच्या आधिपत्याखालील संस्थाने]]</text>
      <sha1>m7xu2ofs67gzghd6c0o66z968wslfv3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686671</id>
      <parentid>2686670</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T14:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ketaki Modak</username>
        <id>21590</id>
      </contributor>
      <origin>2686671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7917" sha1="qjj1f87tzd90a2is1nem500nnr6782e" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भूतपूर्व देश
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = ಜಮಖಂಡಿ ಸಂಸ್ಥಾನ 
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = जमखंडी संस्थान
| सुरुवात_वर्ष = इ.स. १८११
| शेवट_वर्ष = इ.स. १९४८
| मागील१ = [[मराठा साम्राज्य]]
| मागील_ध्वज१ = Flag of the Maratha Empire.svg
| पुढील१ = भारत
| पुढील_ध्वज१ = Flag of India.svg
| राष्ट्र_ध्वज = Jamkhandiflag.jpg
| राष्ट्र_चिन्ह = 
| जागतिक_स्थान_नकाशा = JamkhandiKart.jpg
| ब्रीद_वाक्य = 
| राजधानी_शहर = जमखंडी 
| सर्वात_मोठे_शहर = जमखंडी
| शासन_प्रकार = [[राजतंत्र]]
| राष्ट्रप्रमुख_नाव = पहिला राजा: श्री गोपाळराव पटवर्धन &lt;br /&gt;अंतिम राजा: 
| पंतप्रधान_नाव = 
| राष्ट्रीय_भाषा = [[मराठी भाषा]], [[कन्नड भाषा]]
| इतर_प्रमुख_भाषा = 
| राष्ट्रीय_चलन = 
| क्षेत्रफळ_चौरस_किमी = 1,357
| लोकसंख्या_संख्या = 105,357  (इ.स.१९०१)
| लोकसंख्या_घनता = 77.6  
}}जमखंडी हे ब्रिटिश भारतातील मुंबई इलाख्यातील डेक्कन स्टेट्स एजन्सीतील एक संस्थान होते. या संस्थानाचा उदय पेशवाई काळात झाला होता. सर [[परशुराम भाऊसाहेब पटवर्धन]] हे या संस्थानाचे प्रमुख होते. 

== राजधानी ==

या संस्थानाची राजधानी ही जमखिंडी नगरात होती.

== लोकसमजुती ==
गावामध्ये हेमाडपंथी पद्धतीचे जम्बुकेश्वर नावाचे जुने मंदिर आहे, त्यावरून गावाचे नाव जमखंडी पडले अशी समजूत आहे. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== क्षेत्रफळ ==

या संस्थानाचे क्षेत्रफळ ५२४ चौरस मैल इतके होते.या संस्थानाचे जमखिंडी,बिद्री आणि कुंदगोळ हे तीन तालुके होते. या संस्थानामध्ये अंदाजे ८० च्या सुमारास गावे होती. 

== संस्थानिक ==

या संस्थानाचे संस्थानिक पटवर्धन घराणे होते. सर परशुराम भाऊसाहेब पटवर्धन हे या संस्थानाचे प्रमुख होते. त्यांनी पहिल्या महायुद्धात ब्रिटीशांच्या बाजूने जी कामगिरी केली होती त्यामुळे त्यांना सर ही पदवी प्रदान करण्यात आली होती. यांच्या कारकिर्दीत प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत करण्यात आले. आरोग्य, सहकारी बँक, जनावरांची प्रदर्शने, शुद्ध पाण्याची सोय, धर्मशाळा, खेळाची मैदाने, तालीम इत्यादी क्षेत्रांत त्यांनी अनेक लोकोपयोगी कामे केली होती. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=परीसस्पर्श|last=ले. राजीव रामचंद्र सहस्रबुद्धे|first=शब्दांकन - हणमंत क. नाडगौडा|year=मे २०२६|location=पुणे}}&lt;/ref&gt;

सर परशुराम भाऊसाहेब पटवर्धन यांच्या निधनानंतर (२५ फेब्रुवारी १९२४) त्यांचे पुत्र राजे शंकरराव यांनी वडिलांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ पुण्याच्या शिक्षण प्रसारक मंडळीस २६ सप्टेंबर १९२८ मध्ये दोन लाख रुपयांची देणगी दिली. त्यामुळे त्या कॉलेजला [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुराम भाऊ महाविद्यालय]]  हे नाव देण्यात आले. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== परंपरा ==

* सर परशुराम भाऊसाहेब पटवर्धन (मृत्यू - २५ फेब्रुवारी १९२४)
* श्रीमंत राजे शंकरराव पटवर्धन (मृत्यू - २२ ऑगस्ट १९४७)
* श्रीमंत परशुराम पटवर्धन 

== स्वातंत्र्योत्तर काळ ==

भारत स्वतंत्र झाल्यावर सर्वप्रथम संस्थान विलीन करण्याचा निर्णय जमखिंडीच्या पटवर्धनांनी घेतला. श्रीमंत परशुराम पटवर्धन यांनी वयाच्या तेविसाव्या वर्षी, आपले संस्थान भारतात विलीन करण्याचा निर्णय घेतला. ८ मार्च १९४८ रोजी संस्थान भारतात विलीन करणारे ते पहिले संस्थानिक ठरले. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== जमखंडी संस्थानशी संबंधित मान्यवर व्यक्ती ==
मुंबई राज्याचे पहिले मुख्यमंत्री [[बाळासाहेब खेर]], भारताचे उपराष्ट्रपती [[बी.डी. जत्ती|बी.डी.जत्ती]], तत्त्वज्ञ [[रामचंद्र दत्तात्रेय रानडे|गुरुदेव रानडे]], महर्षी [[विठ्ठल रामजी शिंदे|विठ्ठल रामजी शिंदे,]] [[मराठा चेंबर ऑफ कॉमर्स, इंडस्ट्रीज अँड ॲग्रीकल्चर|मराठा चेंबर ऑफ कॉमर्स]]&lt;nowiki/&gt;चे [[भा.र.साबडे]] ही मंडळी जमखंडी संस्थानशी संबंधित होती. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== संदर्भ ==
[[वर्ग:डेक्कन स्टेट्स एजन्सीच्या आधिपत्याखालील संस्थाने]]</text>
      <sha1>qjj1f87tzd90a2is1nem500nnr6782e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686672</id>
      <parentid>2686671</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T14:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ketaki Modak</username>
        <id>21590</id>
      </contributor>
      <origin>2686672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7996" sha1="dzqtilxvtzvrsswbtu006jxaz4ge66t" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भूतपूर्व देश
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = ಜಮಖಂಡಿ ಸಂಸ್ಥಾನ 
| राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = जमखंडी संस्थान
| सुरुवात_वर्ष = इ.स. १८११
| शेवट_वर्ष = इ.स. १९४८
| मागील१ = [[मराठा साम्राज्य]]
| मागील_ध्वज१ = Flag of the Maratha Empire.svg
| पुढील१ = भारत
| पुढील_ध्वज१ = Flag of India.svg
| राष्ट्र_ध्वज = Jamkhandiflag.jpg
| राष्ट्र_चिन्ह = 
| जागतिक_स्थान_नकाशा = JamkhandiKart.jpg
| ब्रीद_वाक्य = 
| राजधानी_शहर = जमखंडी 
| सर्वात_मोठे_शहर = जमखंडी
| शासन_प्रकार = [[राजतंत्र]]
| राष्ट्रप्रमुख_नाव = पहिला राजा: श्री गोपाळराव पटवर्धन &lt;br /&gt;अंतिम राजा: 
| पंतप्रधान_नाव = 
| राष्ट्रीय_भाषा = [[मराठी भाषा]], [[कन्नड भाषा]]
| इतर_प्रमुख_भाषा = 
| राष्ट्रीय_चलन = 
| क्षेत्रफळ_चौरस_किमी = 1,357
| लोकसंख्या_संख्या = 105,357  (इ.स.१९०१)
| लोकसंख्या_घनता = 77.6  
}}जमखंडी हे ब्रिटिश भारतातील मुंबई इलाख्यातील डेक्कन स्टेट्स एजन्सीतील एक संस्थान होते. या संस्थानाचा उदय पेशवाई काळात झाला होता. सर [[परशुराम भाऊसाहेब पटवर्धन]] हे या संस्थानाचे प्रमुख होते. 

== राजधानी ==

या संस्थानाची राजधानी ही जमखिंडी नगरात होती.

== लोकसमजुती ==
गावामध्ये हेमाडपंथी पद्धतीचे जम्बुकेश्वर नावाचे जुने मंदिर आहे, त्यावरून गावाचे नाव जमखंडी पडले अशी समजूत आहे. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== क्षेत्रफळ ==

या संस्थानाचे क्षेत्रफळ ५२४ चौरस मैल इतके होते.या संस्थानाचे जमखिंडी,बिद्री आणि कुंदगोळ हे तीन तालुके होते. या संस्थानामध्ये अंदाजे ८० च्या सुमारास गावे होती. 

== संस्थानिक ==

या संस्थानाचे संस्थानिक पटवर्धन घराणे होते. सर परशुराम भाऊसाहेब पटवर्धन हे या संस्थानाचे प्रमुख होते. त्यांनी पहिल्या महायुद्धात ब्रिटीशांच्या बाजूने जी कामगिरी केली होती त्यामुळे त्यांना सर ही पदवी प्रदान करण्यात आली होती. यांच्या कारकिर्दीत प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत करण्यात आले. आरोग्य, सहकारी बँक, जनावरांची प्रदर्शने, शुद्ध पाण्याची सोय, धर्मशाळा, खेळाची मैदाने, तालीम इत्यादी क्षेत्रांत त्यांनी अनेक लोकोपयोगी कामे केली होती. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=परीसस्पर्श|last=ले. राजीव रामचंद्र सहस्रबुद्धे|first=शब्दांकन - हणमंत क. नाडगौडा|year=मे २०२६|location=पुणे}}&lt;/ref&gt;

सर परशुराम भाऊसाहेब पटवर्धन यांच्या निधनानंतर (२५ फेब्रुवारी १९२४) त्यांचे पुत्र राजे शंकरराव यांनी वडिलांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ पुण्याच्या शिक्षण प्रसारक मंडळीस २६ सप्टेंबर १९२८ मध्ये दोन लाख रुपयांची देणगी दिली. त्यामुळे त्या कॉलेजला [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुराम भाऊ महाविद्यालय]]  हे नाव देण्यात आले. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== परंपरा ==

* सर परशुराम भाऊसाहेब पटवर्धन (मृत्यू - २५ फेब्रुवारी १९२४)
* श्रीमंत राजे शंकरराव पटवर्धन (मृत्यू - २२ ऑगस्ट १९४७)
* श्रीमंत परशुराम पटवर्धन (मृत्यू - ८ डिसेंबर १९५३) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== स्वातंत्र्योत्तर काळ ==

भारत स्वतंत्र झाल्यावर सर्वप्रथम संस्थान विलीन करण्याचा निर्णय जमखिंडीच्या पटवर्धनांनी घेतला. श्रीमंत परशुराम पटवर्धन यांनी वयाच्या तेविसाव्या वर्षी, आपले संस्थान भारतात विलीन करण्याचा निर्णय घेतला. ८ मार्च १९४८ रोजी संस्थान भारतात विलीन करणारे ते पहिले संस्थानिक ठरले. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== जमखंडी संस्थानशी संबंधित मान्यवर व्यक्ती ==
मुंबई राज्याचे पहिले मुख्यमंत्री [[बाळासाहेब खेर]], भारताचे उपराष्ट्रपती [[बी.डी. जत्ती|बी.डी.जत्ती]], तत्त्वज्ञ [[रामचंद्र दत्तात्रेय रानडे|गुरुदेव रानडे]], महर्षी [[विठ्ठल रामजी शिंदे|विठ्ठल रामजी शिंदे,]] [[मराठा चेंबर ऑफ कॉमर्स, इंडस्ट्रीज अँड ॲग्रीकल्चर|मराठा चेंबर ऑफ कॉमर्स]]&lt;nowiki/&gt;चे [[भा.र.साबडे]] ही मंडळी जमखंडी संस्थानशी संबंधित होती. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== संदर्भ ==
[[वर्ग:डेक्कन स्टेट्स एजन्सीच्या आधिपत्याखालील संस्थाने]]</text>
      <sha1>dzqtilxvtzvrsswbtu006jxaz4ge66t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>न्यू यॉर्क हिल्टन मिडटाउन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186167</id>
    <revision>
      <id>2686705</id>
      <parentid>2686613</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T22:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9086" sha1="3vmmq0lz8kv1yh1ehd9vjwhhg6dcoa3" xml:space="preserve">[[चित्र:USA-NYC-Hilton Hotel.jpg|इवलेसे]]
'''न्यू यॉर्क हिल्टन मिडटाउन''' (New York Hilton Midtown) हे [[न्यू यॉर्क]] शहरातील सर्वात मोठे आणि जगातील १०१ वे सर्वात उंच हॉटेल आहे. याची मालकी संघ स्वरूपाची असून याचे जागतिक व्यवस्थापन [[हिल्टन]] (Hilton) द्वारे पाहिले जाते. ४७ मजल्यांचे हे हॉटेल रॉकफेलर केंद्राच्या ६ व्या मार्गावरील (6th Avenue) उत्तर-पश्चिम कोपऱ्यावर स्थित आहे. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष [[जॉन एफ. केनेडी]] यांच्या काळापासून सर्व राष्ट्राध्यक्षांनी ५३ व्या रस्त्यावरील या हॉटेलमध्ये अतिथींचे आतिथ्य केलेले आहे. सन १९७३ मध्ये जगातील पहिला [[सेल फोन]] याच हॉटेलमध्ये मार्टिन कूपर यांनी हॉटेलच्या पुढील जागेत वापरला होता.

== इतिहास == 
या प्रकल्पाचा विकास हिल्टन हॉटेल्स संघ, रॉकफेलर ग्रुप आणि उरीस बिल्डिंग कॉर्पोरेशन यांनी केला होता.

विल्यम बी. तॅबेलर यांनी 'स्लॅब' पद्धतीने याचा आराखडा तयार केला आणि योजना पूर्णत्वास नेली. २६ जून १९६३ रोजी 'न्यू यॉर्क हिल्टन'&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.emporis.com/buildings/115553/new-york-hilton-hotel-new-york-city-ny-usa|title=न्यू यॉर्क हिल्टन हॉटेल|प्रकाशक=इम्पोरीस.कॉम |दिनांक=१७ ऑक्टोबर २०१५|}}&lt;/ref&gt; नावाने याचे उद्घाटन झाले. यामध्ये २,१५३ खोल्या असून हे न्यू यॉर्क शहरातील सर्वात मोठे हॉटेल आहे. जॉन लेनन यांनी सन १९७१ मध्ये येथेच गाणी लिहिली होती, असे [[हिल्टन हॉटेल्स अँड रिसॉर्ट्स]] (Hilton Hotels &amp; Resorts) यांनी खात्रीपूर्वक नमूद केले आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www3.hilton.com/en/about/hilton/history/index.html|title=हॉटेलचा इतिहास|प्रकाशक=हिल्टन.कॉम |दिनांक=१७ ऑक्टोबर २०१५|}}&lt;/ref&gt;

सन १९९०, १९९१-१९९४, १९९८-२००० आणि २००७ मध्ये हॉटेलचे आवश्यक दुरुस्ती आणि पुनरुज्जीवन करण्यात आले. त्यानंतर या हॉटेलमध्ये&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.cleartrip.com/hotels/info/new-york-hilton-midtown-453282|title=न्यू यॉर्क हिल्टन मिड टाऊन हॉटेल|प्रकाशक=क्लिअरट्रिप.कॉम |दिनांक=१७ ऑक्टोबर २०१५|}}&lt;/ref&gt; ४२ व्या ते ४४ व्या मजल्यापर्यंत ४७ 'सुट्स' तयार करण्यात आले. प्रत्येक 'सूट'मध्ये साधारणपणे ६०० ते २,००० चौ. फूट जागा उपलब्ध आहे.

== हॉटेलमधील खोल्या ==
हिल्टन न्यू यॉर्क मिडटाउन हॉटेलमधील खोल्यांची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1;&quot;
|-
! खोलीचा प्रकार !! वैशिष्ट्ये
|-
| दोन पलंगासह दोन खोल्या (Double Room with Two Beds) || -
|-
| किंग रूम (King Room) || -
|-
| क्वीन रूम (Queen Room) || -
|-
| दोन डबल बेडसह एक बेड रूम सूट || -
|-
| एक क्वीन बेड एक्झिक्युटिव मजला (Executive Floor) || -
|-
| दोन डबल डिलक्स रूम || -
|-
| एक किंग बेड रूम डिलक्स || -
|-
| दोन डबल बेडसह एक्झिक्युटिव डबल रूम || -
|-
| एक्झिक्युटिव किंग रूम || -
|-
| किंग बेडसह एक बेड रूम सूट || -
|-
| डिलक्स क्वीन रूम || -
|-
| दोन डबल बेडसह डबल रूम (अपंगत्व सुलभ) || Disability Accessible
|-
| एक्झिक्युटिव मिनी किंग सूट || -
|-
| दोन डबल बेडसह सुपीरियर डबल रूम || -
|}

या सर्व खोल्या वातानुकूलित आहेत. तसेच सर्व खोल्यांमध्ये टेलिफोन, हेअर ड्रायर, इस्त्री (Iron) आणि स्वतंत्र बाथरूमची सुविधा उपलब्ध आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://edition.cnn.com/2013/06/04/travel/new-york-hotel-no-room-service/|title=न्यू यॉर्क शहर मधील सर्वात मोठ्या हॉटेलची रूम सर्विस समाप्त|प्रकाशक=सीएनएन.कॉम|दिनांक=५ जून २०१३|5=|accessdate=2015-10-17|archive-date=2015-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20151120050326/http://edition.cnn.com/2013/06/04/travel/new-york-hotel-no-room-service|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== परिसर आणि हॉटेल सुविधा ==
हॉटेलमध्ये वाय-फाय (Wi-Fi), वातानुकूलित व्यवस्था, रेस्टॉरंट, कॅफे, रूम सर्व्हिस, इंटरनेट, व्यवसाय केंद्र (Business Center), व्यायाम शाळा (Gym), २४ तास स्वागत कक्ष, एटीएम (ATM), लॉंड्री, पार्किंग, प्रदूषणरहित खोल्या, गिफ्ट शॉप, शॉपिंगसाठी दुकाने, आणि व्हॅले पार्किंग यांसारख्या सुविधा आहेत. तसेच, मेजवानीसाठी (Banquet) स्वतंत्र व्यवस्था आहे.

हॉटेल परिसरात ८,००० चौ. फूट जागेवर जिम आणि खानपान व्यवस्था आहे. प्रत्येक खोलीत फ्लॅट स्क्रीन टीव्ही, मॅपल वूड फर्निचर आणि बाथरूममध्ये संगमरवरी रचना आहे. लॉबीमध्ये अल्पोपहार व्यवस्था, तिकिटे आणि पर्यटन आरक्षण सुविधा उपलब्ध आहेत. ७ व्या रस्त्यावरील सबवे स्टेशन आणि ५ व्या रस्त्यावरील दुकाने चार मिनिटांच्या चालण्याच्या अंतरावर आहेत. सन २०१३ पासून 'हर्ब एन' किचन' (Herb N' Kitchen) रेस्टॉरंट सुरू झाले असून, तिथे हंगामी सॅलड्स, सँडविचेस, पिझ्झा आणि स्पेशल कॉफीचा आस्वाद घेता येतो.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:न्यू यॉर्क शहर]]
[[वर्ग:हॉटेल्स]]</text>
      <sha1>3vmmq0lz8kv1yh1ehd9vjwhhg6dcoa3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>काशीबाई बाजीराव भट</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187913</id>
    <revision>
      <id>2686685</id>
      <parentid>2507433</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T15:58:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2686685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2767" sha1="rasrsfksn007156h56hbjjn1tfqug6o" xml:space="preserve">{{हा लेख|थोरले बाजीराव पेशवे यांत्या पत्नी|काशीबाई (निःसंदिग्धीकर)}}
{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''काशीबाई''' ह्या [[थोरले बाजीराव पेशवे]] ह्यांच्या पहिल्या पत्‍नी होत्या. चासचे सावकार महादजी कृष्ण जोशी व शिऊबाई ह्यांच्या त्या कन्या होत्या.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक| url=https://books.google.co.in/books?id=Ez4wAQAAIAAJ&amp;dq=kashibai+Bajirao&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=kashibai | title=The Chitpavans: social ascendancy of a creative minority in Maharashtra, 1818-1918 | publisher=Sandhya Gokhale | author=Sandhya Gokhale | year=2008 | pages=82 | isbn=9788182901322}}&lt;/ref&gt; त्यांच्या भावाचे नाव कृष्णराव चासकर होते.&lt;ref name=&quot;Reddy&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक| दुवा=https://books.google.co.in/books?id=UU1uAAAAMAAJ&amp;dq=kashibai+Bajirao&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=kashibai | title=Bajirao I: an outstanding cavalry general | publisher=Reliance Pub. House | author=R. D. Palsokar, T. Rabi Reddy | year=1995 | pages=53 | isbn=9788185972947}}&lt;/ref&gt; [[११ मार्च]], [[इ.स. १७२०|१७२०]]ला त्यांचा विवाह थोरल्या बाजीरावांशी [[सासवड]] येथे घरगुतीरीत्या झाला.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक| url=https://books.google.co.in/books?id=p7E5AQAAIAAJ&amp;q=kashibai+Bajirao&amp;dq=kashibai+Bajirao&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjs2b3cr4_KAhWEBo4KHURHADw4ChDoAQgaMAA | title=A History of the Maratha People: From the death of Shivaji to the death of Shahu | publisher=S. Chand | author=Charles Augustus Kincaid, Dattātraya Baḷavanta Pārasanīsa | year=1922 | pages=180}}&lt;/ref&gt;

विवाहोत्तर या दांपत्याला चार पुत्र झाले. 
* [[बाळाजी बाजीराव पेशवे]]
* रामचंद्र बाजीराव पेशवे
* [[रघुनाथराव पेशवे]]
* जनार्दन

== संदर्भ ==

{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:मराठा साम्राज्य]]
[[वर्ग:पेशवे]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:मराठा साम्राज्यातील स्त्रिया]]
[[वर्ग:इ.स. १७०३ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>rasrsfksn007156h56hbjjn1tfqug6o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686686</id>
      <parentid>2686685</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T15:58:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2686686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2838" sha1="6mjnzs0i0yob5e0rxg308zr3qmsukrh" xml:space="preserve">{{हा लेख|थोरले बाजीराव पेशवे यांत्या पत्नी|काशीबाई (निःसंदिग्धीकर)}}
{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''काशीबाई''' ह्या [[थोरले बाजीराव पेशवे]] ह्यांच्या पहिल्या पत्‍नी होत्या. चासचे सावकार महादजी कृष्ण जोशी व शिऊबाई ह्यांच्या त्या कन्या होत्या.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक| url=https://books.google.co.in/books?id=Ez4wAQAAIAAJ&amp;dq=kashibai+Bajirao&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=kashibai | title=The Chitpavans: social ascendancy of a creative minority in Maharashtra, 1818-1918 | publisher=Sandhya Gokhale | author=Sandhya Gokhale | year=2008 | pages=82 | isbn=9788182901322}}&lt;/ref&gt; त्यांच्या भावाचे नाव कृष्णराव चासकर होते.&lt;ref name=&quot;Reddy&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक| दुवा=https://books.google.co.in/books?id=UU1uAAAAMAAJ&amp;dq=kashibai+Bajirao&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=kashibai | title=Bajirao I: an outstanding cavalry general | publisher=Reliance Pub. House | author=R. D. Palsokar, T. Rabi Reddy | year=1995 | pages=53 | isbn=9788185972947}}&lt;/ref&gt; [[११ मार्च]], [[इ.स. १७२०|१७२०]]ला त्यांचा विवाह थोरल्या बाजीरावांशी [[सासवड]] येथे घरगुतीरीत्या झाला.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक| url=https://books.google.co.in/books?id=p7E5AQAAIAAJ&amp;q=kashibai+Bajirao&amp;dq=kashibai+Bajirao&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjs2b3cr4_KAhWEBo4KHURHADw4ChDoAQgaMAA | title=A History of the Maratha People: From the death of Shivaji to the death of Shahu | publisher=S. Chand | author=Charles Augustus Kincaid, Dattātraya Baḷavanta Pārasanīsa | year=1922 | pages=180}}&lt;/ref&gt;

विवाहोत्तर या दांपत्याला चार पुत्र झाले. 
* [[बाळाजी बाजीराव पेशवे]]
* रामचंद्र बाजीराव पेशवे
* [[रघुनाथराव पेशवे]]
* जनार्दन

== संदर्भ ==

{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:मराठा साम्राज्य]]
[[वर्ग:पेशवे]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:मराठा साम्राज्यातील स्त्रिया]]
[[वर्ग:इ.स. १७०३ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १७५८ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>6mjnzs0i0yob5e0rxg308zr3qmsukrh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पद्मिनी एकादशी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196565</id>
    <revision>
      <id>2686727</id>
      <parentid>2686418</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T06:13:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Khirid Harshad</username>
        <id>138639</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-31817-94|~2026-31817-94]] ([[User talk:~2026-31817-94|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले.</comment>
      <origin>1418878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="417" sha1="hxfcz5m09s12rpjf77g1b18gn7ut7rm" xml:space="preserve">[[हिंदू पंचांग|हिंदू चांद्र पंचांगानुसार]] कोणत्याही वर्षातील [[अधिकमास|अधिक महिन्याच्या]] शुक्ल एकादशीस '''पद्मिनी एकादशी''' असे नाव आहे.

[[वर्ग:हिंदू दिनदर्शिका]]</text>
      <sha1>hxfcz5m09s12rpjf77g1b18gn7ut7rm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मूकनायक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200507</id>
    <revision>
      <id>2686761</id>
      <parentid>2629065</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T09:17:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16658" sha1="jw48w2q5o7ax58o3rcltezhd490bh6p" xml:space="preserve">[[File:Cover page of Dr. Babasaheb Ambedkar's 'Mooknayak'.jpg|thumb|मूकनायक मुखपृष्ठ, पहिला अंक]]
'''मूकनायक''' हे [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी [[इ.स. १९२०]] साली समाजाच्या वेदना व विद्रोह प्रकट करण्यासाठी सुरू केलेले मराठी भाषेतील एक पाक्षिक होते.&lt;ref&gt;{{cite web | title=‘मूकनायका’च्या हाकेची शंभर वर्षे! | website=Maharashtra Times | date=2019-04-14 | url=https://maharashtratimes.com/editorial/ravivar-mata/100-years-of-the-makers-of-mukuneka/articleshow/68865388.cms | language=mr | access-date=2025-11-13}}&lt;/ref&gt; [[३१ जानेवारी|३१ जानेवारी]] [[इ.स. १९२०|१९२०]] रोजी या पाक्षिकाचा पहिला अंक प्रकाशित करण्यात आला. हे पाक्षिक [[मुंबई]]हून निघत असे. पांडुरंग नंदराम भटकर नावाच्या महार जातीच्या शिक्षित तरुणाने या पाक्षिकाचे संपादक केले. कारण आंबेडकर हे सिडनेहॅम कॉलेजमध्ये प्रोफेसर म्हणून काम करीत होते. त्यामुळे त्यांना उघडपणे संपादकपदावर कार्य करणे शक्य नव्हते. म्हणून त्यांनी मूकनायकाच्या व्यवस्थापकपदी ज्ञानदेव ध्रुवनाथ घोलप यांची नेमणूक केली होती. पहिल्या अंकातील 'मनोगत' नावाचा अग्रलेख आंबेडकरांनी स्वतः लिहिला होता. पुढील तेरा अंकातही त्यांनी लेख लिहिले. मूकनायकासाठी [[चौथा शाहू|छत्रपती राजर्षी शाहू महाराजांनी]] २,५०० रुपयांची आर्थिक मदत दिली होती. आंबेडकरांनी मूकनायक [[मराठी भाषा|मराठी भाषेमध्ये]] प्रकाशित केले, कारण मराठीच त्यावेळेची सामान्य जनतेची भाषा किंवा लोकभाषा होती आणि बाबासाहेबांचे कार्यक्षेत्र (कर्मभूमी) [[महाराष्ट्र]] होते. तसेच तेव्हा महाराष्ट्रातील [[दलित]] जनता जास्त शिकलेली नव्हती, ती केवळ मराठीच समजू शकत होती.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://velivada.com/2018/03/28/dr-ambedkar-as-a-journalist/|title=Dr. Ambedkar as a Journalist|दिनांक=2018-03-28|संकेतस्थळ=Velivada|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-27|archive-date=2018-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180911225433/http://velivada.com/2018/03/28/dr-ambedkar-as-a-journalist/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.forwardpress.in/2017/07/vartma-ke-sandrbh-men-ambedkar-ki-patrakarita-ka-mahatv/|title=वर्तमान के संदर्भ में आंबेडकर की पत्रकारिता का महत्त्व|last=चौबे|पहिले नाव=Kripashankar Chaube कृपाशंकर|दिनांक=2017-07-05|संकेतस्थळ=फॉरवर्ड प्रेस|भाषा=hi-IN|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-27}}&lt;/ref&gt;

या पाक्षिकाचा मुख्य उद्देश दलित, गरीब व शोषित लोकांच्या व्यथा त्यांचा आवाज सरकारपर्यंत आणि इतर जनतेपर्यंत पोहचवणे हा होता. त्यासाठी बाबासाहेब आंबेडकरांनी आपल्या लेखांमधून बहिष्कृत अस्पृश्य समाजावर होत असलेल्या अन्यायावर प्रकाश टाकून त्या समाजाच्या उन्नतीसाठी तत्कालिन ब्रिटिश सरकारला काही उपाययोजना सुचवल्या. अस्पृश्यांचा उद्धार किंवा विकास होण्यासाठी अस्पृश्यांनी राजकिय सत्ता व शैक्षणिक ज्ञान मिळवणे गरजेचे आहे, असे त्यांना नेहमी वाटत असे. ५ जुलै १९२० रोजी आंबेडकर पुढील शिक्षणासाठी लंडनला रवाना झाले. त्यानंतर ३१ जुलै १९२० पासून मूकनायकाचे संपादक पद ज्ञानेश्वर ध्रुवनाथ घोलप यांच्याकडे आले.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Mahamanav Dr. Bhimrao Ramji Ambedkar|last=Gaikwad|first=Dr. Dnyanraj Kashinath|publisher=Riya Publication|year=2016|isbn=|location=|pages=102|language=Marathi}}&lt;/ref&gt; 

सध्या मूकनायकाचे १९ अंक उपलब्ध आहेत. त्यांत आंबेडकरांनी वैचारिक लिखाण केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mahanews.gov.in/Home/FrontMantralayDetails.aspx?str=utYf%2FMWKOh8%3D|संकेतस्थळ=www.mahanews.gov.in|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-27|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2019-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190103210546/https://www.mahanews.gov.in/Home/FrontMantralayDetails.aspx?str=utYf%2FMWKOh8%3D|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; मूकनायक या पत्राने सामाजिक व धार्मिक क्षेत्राबरोबरच राजकीय क्षेत्रातही अस्पृश्यांनी बलवत्तर स्थान निर्माण केले पाहिजे ही जाणीव निर्माण केली. 'मूकनायक' पत्रात विविध विचार, वर्तमानसार, निवडक पत्रातील उतारे, क्षेम, समाचार, कुशल प्रश्न, शेला पागोटे ही सदरे होती. 'मूकनायक' एप्रिल १९२३ मधे बंद पडले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.beedlive.com/newsdetail.php|संकेतस्थळ=www.beedlive.com|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-27|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2020-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202120210/http://www.beedlive.com/newsdetail.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== पहिला अंक ==
[[चित्र:MookNayak (Mute Hero - 1920) and Bahishkrit Bharat (India Ostracised - 1927) were two Marathi journals edited by Dr. Babasaheb Ambedkar.jpg|thumb|right|300px|बाबासाहेबांनी सुरू केलेले दोन पाक्षिके मूकनायक व [[बहिष्कृत भारत]]]]

बाबासाहेब आंबेडकर म्हणाले होते की, &quot;कोणतीही चळवळ यशस्वी करण्यासाठी त्या चळवळीचे वर्तमानपत्र असावे लागते. ज्या चळवळीचे वर्तमानपत्र नसते, तीची अवस्था पंख तूटलेल्या पक्षाप्रमाणे होते.&quot; या पाक्षिकाने अस्पृश्य वर्गात जागृती निर्माण केली व त्यांना आपल्या अधिकारांची जाणिव निर्माण करून दिली. मूकनायकाचे ध्येय धोरण स्पष्ट करण्यासाठी त्यावर बिरुदावली म्हणून [[तुकाराम|संत तुकारामांच्या]] खालील ओव्या छापल्या जात असे. 

::''काय करून आता धरुनिया भीड |''
::''निःशक हे तोड वाजविले ||१||''
::''नव्हे जगी कोण मुकियाचा जाण |'' 
::''सार्थक लाजोनी नव्हे हित ||२||''

पहिल्या अंकाच्या संपादकीयामध्ये खालील जन्मप्रतिज्ञा अशी व्यक्त केली&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Aadhunik Maharashtracha Itihas|last=Gathal|first=Dr. S. S.|publisher=Kailas Publication|year=2017|isbn=|location=Aurangpura, Aurangabad, Maharashtra|pages=424, 425|language=Marathi}}&lt;/ref&gt; —

''आमच्या या बहिष्कृत लोकांत होत असलेल्या व पुढे होणाऱ्या अन्यायावर उपाययोजना सुचविण्यास तसेच त्यांची भावी उन्नती व तिचे मार्ग यांच्या खऱ्या स्वरूपाची चर्चा होण्यास वर्तमानपत्रासारखी अन्य भूमीच नाही. परंतु मुंबई इलाख्यात निघत असलेल्या इतर वृत्तपत्रांकडे पाहिले असता असे दिसून येईल की, त्यातील बरीचशी पत्रे विशिष्ट अशा जातीचे हितसंबंध पाहणारी आहेत. इतर जातीच्या हिताची त्यांना पर्वा नसते इतकेच नव्हे तर, केव्हा केव्हा त्यांना अहितकारक असेही त्यातून प्रलाप निघतात. अशा वृत्तपत्रकारांना आमचा इशारा एवढाच की, कोणतीही एखादी जात अवनत झाली तर तिच्या अवनतीचा चटका इतर जातीत बसल्याशिवाय राहणार नाही. समाज ही नौकाच आहे. ज्याप्रमाणे आगबोटीतून प्रवास करणाऱ्या उतारूने जाणूनबुजून इतरांचे नुकसान करावे म्हणून म्हणा किंवा आपल्या विनाशक स्वभावामुळे म्हणा जर का इतरांच्या खोलीस छिद्र पाडले तर सर्व बोटीबरोबर त्यालाही आधी किंवा मागाहून जलसमाधी ही घ्यावीच लागणार आहे. त्याचप्रमाणे एका जातीचे नुकसान केल्याने, अप्रत्यक्ष नुकसान करणाऱ्या जातीचेही नुकसान होणार यात बिलकूल शंका नाही. म्हणूनच स्वहितसाधू पत्रांनी इतरांचे नुकसान करून आपले हित करावयाचे पढतमूर्खाचे लक्षण शिकू नये.''

मूकनायकाच्या पहिल्या अंकातील हा ही मजकूर पुढीलप्रमाणे होता — ''&quot;हिंदू समाज हा एक मनोरा आहे व एक एक जात म्हणजे त्याचा एक एक मजला होय. पण लक्षात ठेवण्यासारखी गोष्ट ही की, या मनोऱ्याला शिडी नाही आणि म्हणून एका मजल्यावरून दुसऱ्या मजल्यावर जाण्याचा मार्ग नाही. ज्या मजल्यात ज्यांनी जन्मावे त्याच मजल्यात त्यांनी मरावे. खालच्या मजल्यातला माणूस कितीही लायक असो त्याला वरच्या मजल्यात प्रवेश नाही व वरच्या मजल्यातला माणूस मग तो कितीही नालायक असो त्याला खालच्या मजल्यात लोटून देण्याची प्रज्ञा नाही.&quot;''&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.forwardpress.in/2017/02/baba-sahab-dr-ambedkar-ka-srijnatmak-sahity/|title=बाबा साहेब डा. आंबेडकर का सृजनात्मक साहित्य|last=राजबहादुर|पहिले नाव=Raj Bahadur|दिनांक=2017-02-10|संकेतस्थळ=फॉरवर्ड प्रेस|भाषा=hi-IN|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-27}}&lt;/ref&gt;

== हे सुद्धा पहा ==
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]]
* [[बहिष्कृत भारत]]
* [[जनता]]
* [[प्रबुद्ध भारत]]
* [[समता (वृत्तपत्र)|समता]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे साहित्य]]

==लोकप्रिय संस्कृतीत==
[[गंगाधर पानतावणे]] यांनी मूकनायक नावाचे आंबेडकरांवर पुस्तक लिहिले आहे.&lt;ref&gt;https://www.amazon.in/Muknayak-%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95-Dr-Gangadhar-Pantavane/dp/B07TJHVLD4&lt;/ref&gt;
== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Mooknayak|मूकनायक}}

*[https://www.forwardpress.in/2017/02/baba-sahab-dr-ambedkar-ka-srijnatmak-sahity/ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे सृजनात्मक साहित्य (हिंदी)]
* [https://www.bbc.com/marathi/india-51311062]

{{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}}

[[वर्ग:मराठी भाषेमधील वृत्तपत्रे]]
[[वर्ग:इ.स. १९२० मधील निर्मिती]]
[[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची वृत्तपत्रे]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील वृत्तपत्रे]]</text>
      <sha1>jw48w2q5o7ax58o3rcltezhd490bh6p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>महाराष्ट्रातील बौद्ध धर्म</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210140</id>
    <revision>
      <id>2686740</id>
      <parentid>2679288</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T07:33:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95330" sha1="qmr37d4x4z4k5hv2j5gmz81gmjtbarn" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट समूह
|group = महाराष्ट्रातील बौद्ध |
|image= &lt;div style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt; [[File:Dikshabhumi.jpg|thumb|center|300px]]
| caption = [[दीक्षाभूमी]]चा [[स्तूप]], [[नागपूर]]
|poptime = '''६५.३१ लाख''' ते '''१.१० कोटी''' (प्रमाणः- '''५.८१%''' ते '''१०%''') (२०११)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा = http://www.dnaindia.com/india/report-census-2011-in-maharashtra-more-buddhists-jains-than-christians-2118493
| title = डी.एन.ए. इंडिया
| भाषा = इंग्रजी
| लेखक = 
| फॉरमॅट = 
}}&lt;/ref&gt;
|popplace = [[विदर्भ]] {{•}} [[मराठवाडा]] {{•}} [[खानदेश]] {{•}} [[कोकण]] {{•}} [[मुंबई उपनगर]] 
|langs = [[मराठी]] व [[वऱ्हाडी भाषा|वऱ्हाडी]] |
|rels = [[नवयान]] [[बौद्ध धर्म]] [[चित्र:Dharma Wheel.svg|thumb|75px|[[धम्मचक्र]]]] | 
|related = [[मराठी लोक]] |
}}
{{बौद्ध धर्म}}
'''[[नवयान|नवयान बौद्ध धर्म]]''' हा महाराष्ट्रातील एक प्रमुख धर्म असून राज्याच्या मराठी संस्कृतीचा महत्त्वपूर्ण भाग आहे. [[महाराष्ट्र]] हे भारतीय राज्यांपैकी सर्वाधिक [[बौद्ध|बौद्ध धर्मीयांची]] लोकसंख्या असलेले राज्य आहे. इसवी सनापूर्वी ५०० वर्षाच्या सुमारास [[गौतम बुद्ध|गौतम बुद्धांच्या]] हयातीत बौद्ध धर्माचा प्रवेश महाराष्ट्रात झाला होता. २०व्या शतकात [[बाबासाहेब आंबेडकर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी]] केलेल्या धार्मिक क्रांतीनंतर राज्यात हा धर्म व्यापक प्रमाणात रूढ झाला, व बौद्ध अनुयायांच्या संख्येतही लक्षनीय वाढ झाली.

[[बौद्ध धर्म]] हा महाराष्ट्रात बौद्ध धर्माचा प्रचार व प्रसार [[सातवाहन साम्राज्य|सातवाहन काळात]] फार मोठ्या प्रमाणात झाला. नाग लोकांनी धर्मप्रचारास प्राणांची बाजी लावून दिली होती. हजारो बुद्ध [[लेणी]] कोरल्या गेल्या. सिद्धांच्या माध्यमातून नाथांपर्यंत आणि नाथांपासून [[वारकरी संप्रदाय]]ापर्यंत बौद्धधम्म झिरपत गेला. बौद्ध धर्म हा महाराष्ट्रात सातव्या शतकापर्यंत मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित होता.

२०११ च्या भारतीय जनगणनेच्या अहवालानुसार सबंध भारतात सुमारे ८४,४२,९७२ [[बौद्ध]] लोक होते, यापैकी ६५,३१,२०० म्हणजेच ७७.३६% [[मराठी बौद्ध|बौद्ध]] हे महाराष्ट्र राज्यातील होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा = https://www.thequint.com/india/2017/06/17/dalits-converting-to-buddhism
| title = दी क्वींट| भाषा = इंग्रजी | लेखक = मनु मोदगिल| फॉरमॅट = 
}}&lt;/ref&gt; महाराष्ट्रामध्ये बौद्ध धर्म हा [[हिंदू]] व [[मराठी मुसलमान|इस्लाम]] नंतर तृतीय क्रमांकाचा सर्वात मोठा धर्म आहे. आणि महाराष्ट्रातील लोकसंख्येत बौद्धांचे प्रमाण सुमारे ६% आहे. भारतातील एकूण [[नवयान]]ी बौद्धांपैकी (नवबौद्ध) सुमारे ९०% महाराष्ट्रात आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा = http://www.indiaspendhindi.com/cover-story/%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A5%8C%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7-%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BE
| title = इंडिया स्पेंड
| भाषा = हिंदी
| लेखक = मनु मोदगिल
| फॉरमॅट = दिनांक २३ जून २०१७}}&lt;/ref&gt; [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी देशभरातील आपल्या लाखो अनुयायांसह १९५६ च्या अशोक विजयादशमीच्या दिवशी बुद्धधर्मात प्रवेश केला. हा दीक्षा समारंभ नागपूर येथे झाला. महाराष्ट्रातील [[विदर्भ]], [[मराठवाडा]] व [[कोकण]] येथील [[दलित]] समाजाने यात मोठ्या प्रमाणात भाग घेतला. त्यामुळे महाराष्ट्रामध्ये बौद्धांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ झालेली आढळते. बौद्ध धर्माच्या प्रभावाखाली असलेला राज्यातील [[महार]] समाज व महाराष्ट्रीय बौद्ध समाज ह्या दोन्ही बौद्ध समाजाची एकत्रित लोकसंख्या ही १ कोटींवर (१०-१२%) आहे.

== इतिहास ==
=== प्राचीन इतिहास ===
[[गौतम बुद्ध|बुद्धांच्या]] हयातीत इसवी सनापूर्वी ५०० वर्षाच्या सुमारास बुद्ध धर्माचा प्रवेश महाराष्ट्रात झाला.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year= २००२ (तृतीय आवृत्ती)|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=३४ व ४३|language=मराठी}}&lt;/ref&gt; बौद्ध धर्माचे संस्थापक, बुद्ध यांनी उरुवेला[[बोधगया]] येथे [[बोधी|संबोधी]] प्राप्त झाल्यानंतर त्यांनी वेगवेगळ्या ठिकाणी जाऊन धम्मउपदेश देणे सुरू केले. त्यांनी अनेक शिष्य लाभले, ज्यात [[भिक्खू]]-[[भिक्खुणी]] व [[उपासक आणि उपासिका|उपासक - उपासिका]] यांचा समावेश होता. बुद्धांनी आपल्या शिष्यांना (भिक्खू) कल्याणप्रद अशा आपल्या सद्धम्माचा उपदेश करण्यासाठी चारही दिशांना संचार करा, असा आदेश दिला होता. त्यानुसार हजारो भिक्खू भिक्खूणी धम्माचा उपदेश करण्यासाठी ह्या जंबुवदिपातील निरनिराळ्या ठिकाणी गेले. यामुळे महाराष्ट्रात देखील बुद्ध धम्माचा प्रचार प्रचार झाला. महाराष्ट्रात बुद्ध धम्माचा प्रचार होण्याचे दुसरे एक कारण [[व्यापारी|व्यापारीवर्ग]] होता. सुरुवातीपासून व्यापारीवर्ग तथागतांच्या धम्माकडे आकर्षित झाला होता. जून्या [[पाली भाषा|पाली वाङमयात]] त्यावेळी अस्तित्वात असलेल्या व्यापारी मार्गांबद्दल बरीच माहिती मिळते. महत्त्वाच्या व्यापारी मार्गांपैकी अवन्ती-दक्षिणापथ हा एक महत्त्वाचा व्यापारी मार्ग होता. हा मार्ग उत्तरेकडे महाराष्ट्रातील पैठणपर्यंत व तेथून पुढे दक्षिणेकडे जात होता. धम्म प्रचारक भिक्खुंमुळे व व्यापारी वर्गामुळे बुद्ध हयात असतानाच बुद्ध धम्माचा प्रवेश महाराष्ट्रात झाला होता.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=३४|language=मराठी}}&lt;/ref&gt;

[[अजिंठा लेणी|अजिंठा लेण्यांची]] निर्मिती इ.स.पू. दुसऱ्या शतकात झाली. [[कार्ले लेणी|कार्ला]], [[भाजे लेणी|भाजा]], [[कान्हेरी लेणी|कान्हेरी]], नाशिक, [[पितळखोरे लेणी|पितळखोर]], [[वेरूळची लेणी|वेरूळ]] आणि [[अजिंठा लेणी|अजिंठा]] ही प्राचीन भारतातील व्यापारी दळणवळणाच्या राज्यमार्गावर वसली होती. त्यामार्गाला सार्थवाहपथ असे म्हणले जात असे. [[चंद्रगुप्त मौर्य|चंद्रगुप्त मौर्याने]] [[गांधार]] प्रदेश जिंकून [[मगध साम्राज्य|मगध राज्याला]] जोडल्यावर [[सम्राट अशोक|अशोकाच्या]] काळात या प्रदेशात बुद्ध धम्माचा व्यापक प्रसार झाला. सम्राट अशोक ह्यांच्या साम्राज्यात महाराष्ट्राचा देखील समावेश होता. अशोकाच्या आठव्या आणि नवव्या धर्माज्ञेचे शिलाखंड [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] जिल्ह्यातील [[नालासोपारा|सोपारा]] येथे सापडले आहेत. सोपारा ही मौर्यांची प्रांतिक राजधानी होती. सुत्तनिपातातील पारायण वग्गावरून धम्मप्रचारक भिक्खुंमुळे आणि व्यापाऱ्यांमुळे बुद्ध हयात असतानाच बौद्ध धम्माचा प्रवेश महाराष्ट्रात झाला होता. इ.स.पू. चौथ्या शतकात [[वैशाली (प्राचीन शहर)|वैशाली]] येथे [[दुसरी बौद्ध संगीती|दुसरी बौद्ध धम्म संगिनी]] भरली होती. अपरांत देशांतून आठ [[अर्हत|अर्हंत]] आणि [[अवंती]] व [[दक्षिणपथ|दक्षिणापथ]] या देशातून अठ्ठाऐंशी अर्हंत यशाचे निमंत्रण स्वीकारून वैशालीस गेले होते. बुद्ध धम्माची मते मूळ शुद्ध स्वरूपात रहावीत व धम्माचा प्रचार होण्यासाठी उपाय योजना करावी असे दोन मुख्य उद्देश ही संगीनी भरवण्यामागे होते.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४५-४८|language=मराठी}}&lt;/ref&gt;

[[त्रिपिटक|त्रिपिटकात]] निष्णात असलेले भिक्खू थेर मोग्गलीपुत्ततिस्साने एक हजार विद्वान भिक्खुंना निवडून शुद्ध स्वरूपात धम्म लिहून काढण्यास सांगितले. हे काम नऊ महिने चालले होते. [[तिसरी बौद्ध संगीती|तिसऱ्या धम्म संगितीची]] परिणीती म्हणून धम्म प्रचारासाठी निरनिराळ्या देशांत पाठविण्यात आलेले धर्मोपदेशक होत. त्यात &quot;महारठ्ठ महाधम्म रक्खित थेर नाम कमू&quot; म्हणजे महाधम्म रक्खिताला महारठ्ठ नावाच्या देशात कार्तिक महिन्यात पाठविले. इ.स.पू. तिसऱ्या व चौथ्या शतकात महाराष्ट्रात बऱ्याच मोठ्या प्रमाणावर बुद्ध धम्माचा प्रचार झाला होता. [[मौर्य साम्राज्य|मौर्याचा]] आणि [[सातवाहन साम्राज्य|सात वाहनाचा]] काळ महाराष्ट्राच्या इतिहासातील सुवर्णकाळ होता. त्या वेळच्या वाढलेल्या अधिक संपत्तीचा अविष्कार म्हणजे महाराष्ट्रात निर्माण झालेले कला कौशल्याने युक्त असे अनेक [[विहार|बुद्ध विहार]] योगाचाराचा तत्त्ववेत्ता असंग काही दिवस अजिंठा येथे राहत होता. अजिंठा येथील चित्रकला जवळजवळ एक हजार वर्ष अव्याहत चालली होती. तेथून मध्य प्रदेशातील बाघा, दक्षिणेतील बदमी, सिग्रिया, सित्तनवसाल मध्ये आशियातील [[बामियान|बामीयान]], [[तिबेट]] आणि [[चीन]] देशांतील तुनऱ्हुआंग येथे तिचा प्रचार झाला. अजिंठा येथे [[शिल्पकला]] व [[चित्रकला]] शिकवण्याचे विद्यालय होते.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=५४|language=मराठी}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्रात बौद्ध धर्माचा प्रचार व प्रसार [[सातवाहन साम्राज्य|सातवाहन]] काळात फार मोठ्या प्रमाणात झाला असून यात नाग लोकांचे मोठे योगदान होते. पुरातन वास्तू व प्राचीन लिखाण यांचा शोध घेतला असता बौद्ध धर्म हा महाराष्ट्रात सातव्या शतकापर्यंत मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित होता. पर्सी ब्राऊन या विद्वानाच्या मते भारतातील बौद्ध शिल्पांपैकी अर्ध्याहून अधिक शिल्पे (लेणी) महाराष्ट्रात सापडतात, ही गोष्ट बौद्ध धर्माला महाराष्ट्रात त्या काळी असलेली लोकप्रियता दर्शविते. अशा तऱ्हेची डोंगरात खोदून काढलेली वास्तु-शिल्पे त्याकाळी महाराष्ट्र बौद्ध धर्माचे अधिपत्य दर्शविते. सिद्धांच्या माध्यमातून नाथांपर्यंत आणि नाथांपासून वारकरी संप्रदायापर्यंत बौद्धधम्म झिरपत गेला. बौद्ध धर्म हा महाराष्ट्रात सातव्या शतकापर्यंत मोठ्या प्रमाणावर अनुसरला जात होता.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=६४|language=मराठी}}&lt;/ref&gt;

अनेक शतके बुद्ध धम्म जंबुव्दीपातील प्रमुख राजधर्म होता. महाराष्ट्रातील संतांवर सुद्धा बौद्ध धम्माचा प्रभाव. संत एकनाथ म्हणतात, &quot;लोक देखोनि उन्मत्त दारांनी असक्ता न बोले बौद्ध रूप ठेविले जधनी हात धर्म लोपला अधर्म जाहला हेतून पाहासी द्या लागे बौद्ध रूपे पंढरी नांदसी”. संत तुकराम महाराज सुद्धा विठ्ठलाला बुद्ध समजतात. ते म्हणतात की &quot;बुद्ध अवतार महिमा अदृष्ठा मैन मुखे निष्ठा धरियली&quot;. 'मेमॉयर ऑन द केव्ह टेंपल' या ग्रंथात पंढरपूरचे विठ्ठल मंदिर बुद्धाचे असल्याचे साक्ष देतो.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=महाराष्ट्रातील बुद्धधम्माचा इतिहास|last=मोरे|first=एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२००२, तृतीय आवृत्ती|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=६९|language=मराठी}}&lt;/ref&gt;

=== आंबेडकरांची धम्मक्रांती ===

{{मुख्य|दलित बौद्ध चळवळ}}

== बौद्ध शिल्पे, स्मारके व तीर्थस्थळे ==
=== बौद्ध विहारे ===
* [[दीक्षाभूमी]], नागपूर
* [[दीक्षाभूमी (चंद्रपूर)]]
* [[चैत्यभूमी]], मुंबई
* [[ड्रॅगन पॅलेस बौद्ध विहार]], कामठी, नागपूर
* [[ग्लोबल विपश्यना पॅगोडा]], मुंबई
* [[विश्वशांती स्तूप]], [[वर्धा]]
* [[मुक्तिभूमी|मुक्तीभूमी]], येवला

===बौद्ध लेणी ===
भारतात सुमारे १४०० लेणी आहेत, त्यापैकी सुमारे ११०० महाराष्ट्र राज्यात आहेत. देशातील व महाराष्ट्रातील बहुसंख्य लेणी ह्या बौद्ध लेणी आहेत. सर्व [[महाराष्ट्रातील लेण्यांची यादी|महाराष्ट्रातील बौद्ध लेणी]] या बौद्ध तीर्थस्थळे व प्रार्थनास्थळे आहेत. भारतात अनेक बौद्ध [[लेणी]] किंवा बुद्ध लेणींची निर्मिती झालेली आहेत त्यातील बहुतांश बुद्ध लेणी या महाराष्ट्र राज्यात निर्मिलेल्या आहेत.

* [[अजिंठा (लेणी)|अजिंठा लेणी]] 
* [[अंबा-अंबिका लेणी]]
* [[भीमाशंकर लेणी]]
* [[अगाशिव लेणी]] ([[जखीणवाडी लेणी]])
* [[आंबिवली]]
* [[औरंगाबाद लेणी|छत्रपतीसंभाजीनगर अश्मक लेणी]]
* [[कान्हेरी लेणी]]
* [[कार्ले लेणी]]
* [[कुडा लेणी]]
* [[कांब्रे लेणी]]
* [[कोंडाणा लेणी]]
* [[खडसांबळे]]
* [[खरोसा]] 
* [[लेण्याद्री]] ([[लेण्याद्री|गिरिजात्मज]])
* [[गांधारपाले लेणी]]
* [[घटोत्कच लेणी]] 
* [[घारापुरी लेणी]]
* [[जुन्नर]]
* [[बहरोट लेणी]]
* [[ठाणाळे लेणी]]
* [[ढाक]]
* [[तुळजा लेणी]] 
* [[तेर]]
* [[धाराशिव लेणी]] 
* [[नाडसूर लेणी]] 
* [[नाणेघाट]]
* [[नेणावली लेणी]] 
* [[पन्हाळेकाजी लेणी]]
* [[त्रिरश्मी लेणी]] ([[त्रिरश्मी लेणी|पांडवलेणी]])
* [[पाताळेश्वर]]
* [[पितळखोरे लेणी]]
* [[बेडसे लेणी]]
* [[भाजे लेणी]]
* [[भामचंद्र]]
* [[भूत लेणी]] 
* [[महाकाली लेणी]] 
* [[मागाठाणे लेणी]] 
* [[मंडपेश्वर लेणी]]
* [[वाई लेणी]] 
* [[वेरूळ (लेणी)|वेरूळ लेणी]]
* [[जोगेश्वरी लेणी]]
* [[नांदगिरी लेणी]]
* [[शिरवळ लेणी]] 
* [[शिवनेरी लेणी]]
* [[घोरावाडी लेणी]]
* [[हरिश्चंद्रगड]] 
*[[त्रिरश्मी लेणी]]

=== स्मारके ===
* [[समतेचा पुतळा]]

== सण, उत्सव व विशेष दिवस==

महाराष्ट्रातील बौद्ध लोक बुद्ध पौर्णिमा, भीमजयंती, धम्मचक्र प्रवर्तन दिन, गुरुपौर्णिमा, वर्षावास, नामांतर दिन असे अनेक विशेष दिवस उत्सव म्हणून साजरे करतात.

=== बुद्धपौर्णिमा ===
{{मुख्य|बुद्ध जयंती}}
वैशाख पौर्णिमेला बुद्धांचा जन्म झाला, ह्याच पौर्णिमेला त्यांना ज्ञान प्राप्ती झाली आणि ह्याच पौर्णिमेला त्यांचे महापरिनिर्वाण देखील झाले त्यामुळे बौद्ध संस्कृतीत बुद्धपौर्णिमेला महत्त्वाचे स्थान आहे.&lt;ref&gt;UNESCO, [https://whc.unesco.org/en/list/666 Lumbini in Nepal is the birthplace of the Lord Buddha], Gethin ''Foundations'', p. 19, which states that in the mid-3rd century BCE the Emperor [[Ashoka]] determined that Lumbini was Gautama's birthplace and thus installed a pillar there with the inscription: &quot;... this is where the Buddha, sage of the Śākyas (''Śākyamuni''), was born.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;For instance, Gethin ''Foundations'', p. 14, states: &quot;The earliest Buddhist sources state that the future Buddha was born Siddhārtha Gautama (Pali Siddhattha Gotama), the son of a local chieftain—a ''rājan''—in Kapilavastu (Pali Kapilavatthu) what is now the Indian–Nepalese border.&quot; However, Professor Gombrich (''Theravāda Buddhism'', p. 1) and the old but specialized study by Edward Thomas, ''The Life of the Buddha'', ascribe the name Siattha/fitta to later sources.&lt;/ref&gt;

=== धम्मचक्र प्रवर्तन दिन ===
{{मुख्य|धम्मचक्र प्रवर्तन दिन}}
[[File:Gate of Vipassana Buddha Vihar and Aurangabad caves, and Ambedkar statue.jpg|thumb|200px|[[औरंगाबाद लेणी]] परिसरात ६२व्या धम्मचक्र प्रवर्तन दिन साजरा करत असलेले बौद्ध उपासक-उपासिका, १८ ऑक्टोबर २०१८]]
१४ ऑक्टोबर १९५६ अशोक विजयादशमी रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी आपल्या ६,००,००० अनुयायांसोबत [[नागपूर]] येथे बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. दरवर्षी अशोक विजयादशमी रोजी लाखो बौद्ध अनुयायी दीक्षाभूमी येथे साजरा करतात तसेच [[औरंगाबाद लेणी]] परिसर यासारख्या राज्यातील अनेक जिल्ह्यांतील-शहरातील स्थानिक बौद्ध स्थळांवर देखील हा सण साजरा करतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/dhama-chakra-pravartan-din/articleshow/60895623.cms|title=...मने शुद्ध जेथे, वसे बुद्ध तेथे!|date=1 ऑक्टो, 2017|website=Maharashtra Times|access-date=2020-05-17|archive-date=2019-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022050544/https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/dhama-chakra-pravartan-din/articleshow/60895623.cms|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/aurangabad/dhamma-chakra-pravartan-din-aurangabad/|title=दहा देशांतील बौद्ध भिक्खू येणार|date=25 सप्टें, 2017|website=Lokmat}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/|title=Dhammachakra Pravartan Day &amp;#124; 63व्या धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाची जय्यत तयारी &amp;#124; नागपूर|date=7 ऑक्टो, 2019|website=ABP Majha}}&lt;/ref&gt;

=== भीमजयंती ===
{{मुख्य|आंबेडकर जयंती}}

१४ एप्रिल १८९१ रोजी [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांचा जन्म झाला, त्यांनी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी लाखो अनुयायांना बौद्ध धम्माची दीक्षा देऊन भारतातून नाहीसा झालेल्या बौद्ध धम्माला पुनर्जीवित केले आणि बौद्धांचे ते आदरणीय ठरले. त्यामुळे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची जयंती बौद्ध उत्सवाप्रमाणे साजरी केली जाते.

=== गुरुपौर्णिमा ===
{{मुख्य|गुरू पौर्णिमा}}

[[आषाढ पौर्णिमा|आषाढ पौर्णिमेला]] सिद्धार्थ गौतमाने ([[गौतम बुद्ध|बुद्धाने]]) गृहत्याग केला होता, शिवाय ह्याच पौर्णिमेला [[वाराणसी]] येथील [[सारनाथ]] जवळील मृगदाय वनामध्ये पाच परिव्राजकांना बुद्धाने धम्मदीक्षा दिली. [[सम्बोधी]] प्राप्तीनंतरचे हे बुद्धाचे पहिले धम्मचक्र प्रवर्तन होय.

=== वर्षावास ===
[[वर्षावास]] ह्या शब्दाचा विग्रह केल्यास 'वर्षा+वास' असा होतो व त्याचा अर्थ 'वर्षा ऋतूमध्ये एकाच ठिकाणी वास्तव्य करणे असा होतो. [[आषाढ पौर्णिमा]] ते [[अश्विन पौर्णिमा]] हा काळ पावसाळ्याचा असल्यामुळे बौद्ध भिक्खू एका विहारात राहून तेथील उपासकांना व उपासिकांना धम्मोपदेश करतात म्हणून या वास्तव्यास 'वर्षावास' असे म्हणले जाते.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.learnreligions.com/vassa-450114|title=What is Vassa in Buddhism?|first=Journalism|last=B. J.|website=Learn Religions|access-date=2020-05-14|archive-date=2020-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527083104/https://www.learnreligions.com/vassa-450114|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== नामांतर दिन ===

नामांतर आंदोलन इ.स. १९७६ ते १९९४ या दरम्यान महाराष्ट्रात घडलेले [[नवबौद्ध चळवळ|दलित-बौद्ध चळवळीचे]] एक आंदोलन होते. [[छत्रपती संभाजी नगर]] येथील 'मराठवाडा विद्यापीठा'ला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे नाव द्यावे ही 'सरकारी मागणी' या आंदोलनाची होती. शेवटी सोळा वर्षाच्या लढाईनंतर छत्रपती संभाजी नगरातील मराठवाडा विद्यापीठाला १४ जानेवारी १९९४ रोजी &quot;[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]]&quot; असे नाव देण्यात आले. त्यामुळे दरवर्षी १४ जानेवारी रोजी बौद्ध अनुयायांद्वारे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ परिसरात नामांतर दिन साजरा केला जातो.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/-/articleshow/11479110.cms|title='नामविस्तार दिना'साठी विद्यापीठ परिसर सजला|website=Maharashtra Times}}&lt;/ref&gt;

=== महापरिनिर्वाण दिन ===
{{मुख्य|महापरिनिर्वाण दिन}}

[[महापरिनिर्वाण दिन]] हा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा स्मृतिदिन (पुण्यतिथी) असून तो ६ डिसेंबर रोजी आयोजित केला जातो. आंबेडकरांचे ६ डिसेंबर १९५६ रोजी दिल्ली येथे (सध्या [[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]]) महापरिनिर्वाण अर्थात  निधन झाले होते, याच्या दुसऱ्या दिवशी ७ डिसेंबर रोजी [[मुंबई]]तील [[चैत्यभूमी]] येथे त्यांच्यावर बौद्ध पद्धतीने अंत्यसंस्कार करण्यात आले. निधनाच्या काही दिवसांपूर्वी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी त्यांनी लक्षावधी अनुयायांसह बौद्ध धर्म स्वीकारला होता, त्यांना बौद्ध लोक 'बोधिसत्व' मानतात. आंबेडकर हे बौद्ध गुरू होते, यामुळे त्यांच्या पुण्यतिथीसाठी 'महापरिनिर्वाण' हा बौद्ध संकल्पनेतील शब्द वापरण्यात आला आहे. महापरिनिर्वाण दिनानिमित्त दरवर्षी १ डिसेंबर पासून मुंबईतील त्यांचे समाधीस्थळ असलेल्या चैत्यभूमी येथे भारतभरातून लक्षावधी लोक येतात. चैत्यभूमी येथे २५ लाखाहून अधिक भीमानुयायी जमा होतात, व चैत्यभूमी स्तूपात ठेवलेल्या आंबेडकरांच्या अस्थीकलश व प्रतिमेस अभिवादन करतात व बाबासाहेबांचे दर्शन घेतात. मुंबईत यावेळी बौद्धांची संख्या ३० लाखावर झालेली असते. या दिवशी भारत तसेच जगभरातील आंबेडकरवादी व्यक्ती आंबेडकरांची प्रतिमा व मुर्ती समोर ठेवून त्याच्या स्मृतीस अभिवादन करतात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindikiduniya.com/events/dr-ambedkar-mahaparinirvan-diwas/amp/|title=डॉ अम्बेडकर महापरिनिर्वाण दिवस 2018 - Ambedkar Mahaparinirvan Diwas in Hindi|date=2017-01-24|work=हिन्दीकीदुनिया.com|access-date=2018-05-09|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/education/gk-update/dr-ambedkar-mahaparinirvan-divas-today-know-important-facts/articleshow/72394992.cms|title=Mahaparinirvan Din: डा. आंबेडकर का महापरिनिर्वाण दिवस आज, जानें काम की बातें - dr ambedkar mahaparinirvan divas today know important facts|website=Navbharat Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.freepressjournal.in/india/what-is-mahaparinirvan-divas-all-you-need-to-know-why-br-ambedkar-is-linked-to-it|title=What is Mahaparinirvan Divas? All you need to know why BR Ambedkar is linked to it|website=Latest Indian news, Top Breaking headlines, Today Headlines, Top Stories at Free Press Journal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiacelebrating.com/events/dr-ambedkar-mahaparinirvan-diwas/|title=Dr. Ambedkar Mahaparinirvan Diwas (64th) - 6th December 2019|date=23 डिसें, 2016|website=IndiaCelebrating.com}}&lt;/ref&gt;

=== विविध बौद्ध पौर्णिमा ===

बौद्ध संस्कृतीत विविध पौर्णिमांचे वेगवेगळे महत्त्व आहे. वैशाख पौर्णिमेला विशेष महत्त्व आहे, कारण राजपुत्र सिद्धार्थ गौतम (बुद्ध) यांचा जन्म, बोधिसत्वाची सम्यक सम्बोधी, धम्मचक्र प्रवर्तन आणि बुद्धाचे महापरिनिर्वाण इत्यादी महत्त्वाच्या घटना, वैशाख पौर्णिमेच्या दिवशीच घडलेल्या आहेत.

=== चैत्र पौर्णिमा ===
बुद्धत्व प्राप्त होण्यापूर्वी सिद्धार्थ गौतम, बोधगया (बुद्धगया) येथे निरंजना नदीच्या तीरावर वटवृक्षाखाली तपश्रर्या करीत बसलेले असताना, सुजाता नावाच्या स्त्रीने सिद्धार्थ गौतमास खीर दिली. त्यामुळे चैत्र पौर्णिमा सुजाताचे खीरदान म्हणून ओळखले जाते.

=== वैशाख पौर्णिमा ===
वैशाख पौर्णिमेला सिद्धार्थ गौतमाच्या जीवनामध्ये महत्त्वाच्या घटना घडलेल्या आहेत त्या खालीलप्रमाणे :
# सिद्धार्थ गौतमाचा जन्म : लुम्बिनी वनामध्ये राजपुत्र सिद्धार्थ गौतमाचा जन्म झाला.
# युवराज्ञी यशोधरेचा जन्म : कोलीय राजा दंडपाणी यांच्या राजवाड्यात यशोधरेचा जन्म झाला.
# विवाह : राजपुत्र सिद्धार्थ गौतम यांचा विवाह युवराज्ञी राजकुमारी यशोधराशी झाला.
# ज्ञानप्राप्ती : बुद्धगया येथे सिद्धार्थ गौतमाला पिंपळाच्या झाडाखाली ज्ञानप्राप्ती झाली.
# महापरिनिर्वाण : वयाच्या ८०व्या वर्षी कुशीनगर येथील शालवनात जोडवृक्षाखाली भगवंताचे महापरिनिर्वाण झाले.

=== ज्येष्ठ पौर्णिमा ===
# सुजाताची धम्म दीक्षा : भगवंतानी सुजातास धम्मदीक्षा दिली.
# श्रीलंकेमध्ये बोधिवृक्ष लावला : सम्राट अशोकाचा पुत्र महेंद्र व कन्या संघमित्रा यांनी श्रीलंका देशातील अनुराधापुरम येथे भारतामधून आणलेली बोधिवृक्षाची शाखा लावली.
# भिक्खू महेंद्रचे निर्वाण : भिक्खू महेंद्रांनी श्रीलंकेमध्ये ३८ वर्ष बौद्ध धम्माचा प्रचार केला आणि भिक्खू महेंद्राचे निर्माण सुद्धा ह्याच दिवशी झाले.

=== आषाढ पौर्णिमा ===
# सिद्धार्थ गौतमाचा गृहत्याग : रोहिणी नदीच्या पाणी वापरावरून शाक्य आणि कोलीय यांच्यामध्ये वादविवाद झाला, हा वाद युद्धानेच मिटवावा असा शाक्य संघानी घेतलेला निर्णय, सिद्धार्थ गौतमांनी अमान्य केला. सिद्धार्थ गौतमांनी निर्णय अमान्य केल्यामुळे, शाक्य संघानी सिद्धार्थाला दिलेली गृहत्यागाची शिक्षा सिद्धार्थाने मान्य केली व गृहत्याग केला.
# पाच परिव्राजकांची धम्मदीक्षा: वाराणसी येथील सारनाथजवळील मृगदाय वनामध्ये पाच परिव्राजकांना भगवंताने धम्मदीक्षा दिली. सम्बोधी प्राप्तीनंतरचे हे भगवंताचे पहिले धम्मचक्र प्रवर्तन होते.

=== श्रावण पौर्णिमा ===
# अंगुलीमालाची धम्मदीक्षा : एक कुविख्यात, चोर, डाकू, दरोडेखोर, खुनी अंगुलीमाल याने तथागताकडून धम्मदीक्षा घेतली.
# पहिली विश्वधम्म संगिती : भगवंताच्या महापरिनिर्वाणानंतर राजगृह येथे पहिली विश्वधम्म संगिती भरविण्यात आली.

=== भाद्रपद पौर्णिमा ===
# वर्षावास : वर्षावासाची सुरुवात आषाढी पौर्णिमेस होते आणि त्यांची सांगता अश्विनी पौर्णिमेस होते. भाद्रपद हा महिना वर्षावासाच्या कालावधीमध्ये येत असतो.

=== अश्विन पौर्णिमा ===
अश्विन पौर्णिमा सुद्धा वर्षावासाच्या कालावधीतच येते. वर्षावासातील अंतिम पौर्णिमा म्हणजे अश्विन पौर्णिमा असते.
# चक्रवर्ती सम्राट अशोकाची धम्मदीक्षा : भिक्खू मोग्गलीपुत्र तिस्सयांना राजा सम्राट अशोक यांनी आपले धम्मगुरू मानले व त्यांच्याकडून सम्राट अशोक राजाने धम्मदीक्षा घेतली. तो दिवस अश्विन शुद्ध दशमी होता. याच दिवसाला &quot;अशोक विजयादशमी&quot; किंवा &quot;दसरा&quot; म्हणतात.

=== कार्तिक पौर्णिमा ===
वर्षावास : आषाढ पौर्णिमा ते अश्विन पौर्णिमा हा काळ पावसाळ्याचा असल्यामुळे बौद्ध भिक्खूंना एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाणे शक्य नसते म्हणून या कालावधीत बौद्ध भिक्खू एका विहारात राहून तेथील उपासकांना धम्मोपदेश करतात म्हणून या वास्तव्यास 'वर्षावास' असे म्हणतात. वर्षावास समाप्तीनंतर बौद्ध भिक्खू धम्म प्रचारासाठी बाहेर पडण्याचा महिना कार्तिक महिना होय.

कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी घडलेल्या महत्त्वाच्या घटना खालीलप्रमाणे :
# धम्मसेनापती सारिपुत्र आणि महामौद्गल्यान  यांनी तथागताकडून धम्मदीक्षा घेतली.
# सारिपुत्राचे ३ भाऊ व ३ बहिणी व आईने धम्मात प्रवेश केला.
# भदन्त सारिपुत्राचे निर्वाण झाले.
# भदन्त महामौद्गल्यान यांची कार्तिक अमावस्येच्या दिवशी निगठानी हत्या केली.

=== मार्गशीर्ष पौर्णिमा ===
# राजगृहास भेट : सिद्धार्थ गौतमाने गृहत्याग केल्यानंतर मगध देशाचा राजा बिंबिसार यांची राजगृह येथे भेट झाली.
# नालागिरी हत्ती : देवदत्ताने तथागताचा प्राण घेण्याच्या उद्देशाने 'नालागिरी' नावाच्या हत्तीस मद्य पाजून भगवंताच्या अंगावर सोडले.

=== पौष पौर्णिमा ===
# भगवंतांची राजगृहास पुन्हा भेट : सिद्धार्थ गौतमाने गृहत्याग केल्यानंतर मगध देशाचा राजा बिंबिसार यांची प्रथम भेट राजगृह येथे झाली होती. त्यावेळी सिद्धार्थ गौतमाने बिंबिसार राजास वचन दिले होते की, मला बुद्धत्व प्राप्ती झाल्यानंतर मी आपली पुन्हा अवश्य भेट घेईन. त्या वचनपूर्तीसाठी बुद्धत्व प्राप्त झाल्यानंतर तथागत बुद्धाने पुन्हा राजगृह येथे भेट दिली.
# वेळूवन भिक्खू संघास दान : राजा बिंबिसाराने त्यांचे सुंदर, सुगंधी भव्य वेळूवन भगवंताच्या संघास दान दिले.
# राजा बिंबिसाराने भगवंताकडून धम्मदीक्षा घेतली.

=== माघ पौर्णिमा ===
# महापरिनिर्वाणाची घोषणा : माघ पौर्णिमेस वैशाली येथील विहारात आराम करीत असताना भगवंताने आपला प्रिय शिष्य आनंद यास जवळ बोलावून म्हणले 'आनंद' - &quot;तथागत आजपासून तीन महिन्यांनी म्हणजे वैशाखी पौर्णिमेस महानिर्वाण पावतील.&quot;
# भगवंतानी वैशाली नगरीचे अंतिम दर्शन घेतले.
# वैशाली नगरीच्या लिच्छवी जनतेस, आठवणींचे प्रतीक म्हणून भगवंतानी त्यांचे भिक्षापात्र दान दिले.
# भगवंताचा प्रिय शिष्य आनंद यांचे महापरिनिर्वाण झाले.

=== फाल्गुन पौर्णिमा ===
# कपिलवस्तू नगरीस भेट : सम्यक सम्बोधी प्राप्त झाल्यानंतर तथागताने आपल्या भिक्खू संघासह कपिलवस्तू नगरीस भेट दिली.
# पुत्र राहुलची धम्मदीक्षा : सिद्धार्थ गौतमाचा पुत्र राहुल यास भदन्त सारिपुत्र यांनी धम्मदीक्षा दिली.

== प्रथा व परंपरा ==
== लोक समूह ==
बौद्ध धर्मात जाती नाही. विविध समूह किंवा समाज बौद्ध धर्माचे अनुसरण करतात, ज्यात प्रामुख्याने [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जाती, जमाती]], भटके, विमुक्त, व [[इतर मागास वर्ग|ओबीसी]] यांचा समावेश होतो. प्रामुख्याने अनुसूचित जाती ही बौद्ध धर्मीय असलेला समूह आहे, ज्यात प्रामुख्याने [[महार]], [[मांग]] व [[चमार|चांभार]] हे तीन समाज प्रमुख आहेत.

== भाषा ==
महाराष्ट्रातील बौद्धांची [[मातृभाषा]] ही [[मराठी भाषा|मराठी]] आहे. याशिवाय त्यांना [[हिंदी भाषा]] देखील समजते, आणि बरेचजण [[इंग्लिश]]ही बोलतात. मराठी बोलणारे बौद्ध अनेक [[मराठीतील बोलीभाषा]] बोलतात, ज्यात [[मराठवाडी बोलीभाषा]] [[अहिराणी बोलीभाषा|अहिराणी]], [[आगरी बोलीभाषा|आगरी]], [[काणकोणची कोकणी]], [[कोकणा बोलीभाषा|कोकणा]], [[कोकणी भाषा|कोकणी]], [[कोल्हापुरी बोली|कोल्हापुरी]], [[गडहिंग्लज पूर्वभागातील मराठी बोली]], [[चंदगडी बोलीभाषा|चंदगडी]], [[जुदाव मराठी बोलीभाषा|जुदाव मराठी]], [[झाडीबोली]], [[तंजावर मराठी बोलीभाषा|तंजावर मराठी]], [[तावडी बोलीभाषा|तावडी]], [[दखनी भाषा|दखनी]], [[नारायणपेठी बोली|नारायणपेठी]], [[नॉ लिंग बोलीभाषा|नॉ लिंग]], [[पद्ये बोलीभाषा|पद्ये]], [[पावरा बोलीभाषा|पावरा]], [[पूर्व मावळी बोलीभाषा|पूर्व मावळी]], [[बेळगावी मराठी बोलीभाषा|बेळगावी मराठी]], [[मांगेली बोलीभाषा|मांगेली]], [[मालवणी बोलीभाषा|मालवणी]], [[मिंग्लिश]], [[लमाणी बोली|लमाणी]], [[लेवा बोली|लेवा]], [[वऱ्हाडी भाषा|वऱ्हाडी]], [[वाघरी बोलीभाषा|वाघरी]], [[सामवेदी बोली|सामवेदी]], [[सोलापुरी बोलीभाषा|सोलापुरी]] इत्यादींचा समावेश होतो.

== लोकसंख्या ==
[[इ.स. १९५१]] मध्ये महाराष्ट्रात अवघे २,४८९ बौद्ध (०.०१%) होते, डॉ. आंबेडकरांच्या सामूदायिक धर्मांतरानंतर [[इ.स. १९६१]] मध्ये ही संख्या १,१५,९९१% वाढून २७,८९,५०१ झाली होती.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
|+ जनगणना १९५१ ते २०११ दरम्यानची महाराष्ट्रीय बौद्धांची लोकसंख्या&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.cpsindia.org/2016/01/religion-data-of-census-2011-xi_19.html|title=Religion Data of Census 2011 XI BUDDHISTS|access-date=2020-05-18|archive-date=2019-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529015825/https://blog.cpsindia.org/2016/01/religion-data-of-census-2011-xi_19.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
!वर्ष !! बौद्ध लोकसंख्या (लाखात)!! राज्यातील प्रमाण (%) !! वाढ (वृद्धी) (%)
|-
|align=centre|इ.स. १९५१|| ०.०२५|| ०.०१ || — 
|-
|align=centre|इ.स. १९६१|| २७.९० || ७.०५ ||१,१५,९९०.८
|-
|align=centre|इ.स. १९७१|| ३२.६४ || ६.४८ || १६.९९
|-
|align=centre|इ.स. १९८१|| ३९.४६|| ६.२९ || २०.८९
|-
|align=centre|इ.स. १९९१|| ५०.४१ || ६.३९ || २७.७५
|-
|align=centre|इ.स. २००१|| ५८.३९ || ६.०३ || १५.८३
|-
|align=centre|इ.स. २०११|| ६५.३१ || ५.८१ || ११.८५
|-
|}
=== जिल्हानिहाय बौद्ध लोकसंख्या ===
२०११ च्या राष्ट्रीय जनगणनेनुसार, महाराष्ट्रातील [[जिल्हा|जिल्हानिहाय]] बौद्ध लोकसंख्या खालील प्रमाणे आहे.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=|title=महाराष्ट्राची जिल्हानिहाय धर्म लोकसंख्या|last=|first=|date=२८ ऑगस्ट २०१५|work=दैनिक [[लोकमत]]|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|page=६|language=मराठी}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot; border=१ width=१००%
|-
!क्र. || जिल्हा || एकूण लोकसंख्या || बौद्ध लोकसंख्या || बौद्ध प्रमाण (%) || संदर्भ
|-
| १ || [[नागपूर जिल्हा|नागपूर]] || ४६,५३,५७० || ६,६८,०५० || १४.३६% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/343-nagpur.html|title=Nagpur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| २ || [[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]] || १,२४,४२,३७३ || ६,०३,८२५ || ४.८५% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/356-mumbai-suburban.html|title=Mumbai Suburban District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| ३ || [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] ([[पालघर जिल्हा|पालघरसह]]) || १,१०,६०,१४८ || ४,४९,६१७ || ४.०७% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/355-thane.html|title=Thane District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| ४ || [[अमरावती जिल्हा|अमरावती]] || २८,८८,४४५ || ३,८३,८९१ || १३.२९% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/341-amravati.html|title=Amravati District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| ५ || [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]] || २५,८६,२५८ || ३,६४,२१९ || १४.०८% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/338-buldana.html|title=Buldana District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| ६ || [[नांदेड जिल्हा|नांदेड]] || ३३,६१,२९२ || ३,५४,१८९ || १०.५४% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/349-nanded.html|title=Nanded District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| ७ || [[पुणे जिल्हा|पुणे]] || ९४,२९,४०८ || ३,४०,४०४ || ३.६१% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/359-pune.html|title=Pune District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| ८ || [[अकोला जिल्हा|अकोला]] || १८,१३,९०६ || ३,२८,०३३ || १८.०८% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/339-akola.html|title=Akola District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| ९ || [[औरंगाबाद जिल्हा|औरंगाबाद]] || ३७,०१,२८२ || ३,०९,०९३ || ८.३५% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/353-aurangabad.html|title=Aurangabad District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| १० || [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]] || २२,०४,३०७ || २,८६,७३४ || १३.०१% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/347-chandrapur.html|title=Chandrapur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| ११ || [[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] || २७,७२,३४८ || २,४९,८७४ || ९.०१% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/348-yavatmal.html|title=Yavatmal District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| १२ || [[परभणी जिल्हा|परभणी]] || १६,३६,०८६ || १,८७,८९९ || १०.२३% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/351-parbhani.html|title=Parbhani District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| १३ || [[वाशीम जिल्हा|वाशीम]] || ११,९७,१६० || १,७९,३३० || १४.९८% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/340-washim.html|title=Washim District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| १४ || [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]] || ११,७७,३४५ || १,७६,६७९ || १५.०१% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/350-hingoli.html|title=Hingoli District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| १५ || [[वर्धा जिल्हा|वर्धा]] || १३,००,७७४ || १,७५,४१७ || १३.४९% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/342-wardha.html|title=Wardha District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| १६ || [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]] || १२,००,३३४ || १,५४,४५८ || १२.८७% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/344-bhandara.html|title=Bhandara District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| १७ || [[जालना जिल्हा|जालना]] || ११,५९,०४६ || १,५२,५४० || ७.७९% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/352-jalna.html|title=Jalna District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| १८ || [[जळगाव जिल्हा|जळगाव]] || ४२,२९,९१७ || १,४३,८६५ || ३.४०% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/337-jalgaon.html|title=Jalgaon District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९ || [[सातारा जिल्हा|सातारा]] || ३०,०३,७४१ || १,४१,३१५ || ४.७०% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/365-satara.html|title=Satara District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| २० || [[मुंबई जिल्हा|मुंबई शहर]] || ३०,८५,४११ || १,३४,२५७ || ४.३५% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/363-mumbai-city.html|title=Osmanabad District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| २१ || [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]] || १३,२२,५०७ || १,२५,२८२ || ९.४७% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/345-gondiya.html|title=Gondiya District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| २२ || [[रायगड जिल्हा|रायगड]] || २६,३४,२०० || १,२१,७९१ || ४.६२% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/358-raigarh.html|title=Raigarh District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| २३ || [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] || १६,१५,०६९ || १,१३,४६७ || ७.०३% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/366-ratnagiri.html|title=Ratnagiri District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| २४ || [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] || ६१,०७,१८७ || ९४,७८३ || १.५५% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/354-nashik.html|title=Nashik District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| २५ || [[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]] || १०,७२,९४२ || ८२,६९५ || ७.७१% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/346-gadchiroli.html|title=Gadchiroli District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| २६ || [[बीड जिल्हा|बीड]] || २५,८५,०४९ || ६८,४८२ || २.६५% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/361-bid.html|title=Bid District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| २७ || [[लातूर जिल्हा|लातूर]] || २४,५४,१९६ || ६६,५३५ || २.७१% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/362-latur.html|title=Latur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| २८ || [[सांगली जिल्हा|सांगली]] || २८,२२,१४३ || ३८,२१० || १.३५% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/369-sangli.html|title=Sangli District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| २९ || [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] || ४३,१७,७५६ || ३५,४९७ || ०.८२% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/364-solapur.html|title=Solapur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| ३० || [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर]] || ४५,४३,१५९ || ३३,८९८ || ०.७५% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/360-ahmadnagar.html|title=Ahmadnagar District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| ३१ || [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]] || ३८,७६,००१ || २९,७६६ || ०.७७% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/368-kolhapur.html|title=Kolhapur District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| ३२ || [[उस्मानाबाद जिल्हा|उस्मानाबाद]] || १६,५७,५७६ || २८,२१६ || ४.३५% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/363-osmanabad.html|title=Osmanabad District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| ३३ || [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग]] || ८,४९,६५१ || २४,७६२ || २.९१% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/367-sindhudurg.html|title=Sindhudurg District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| ३४ || [[धुळे जिल्हा|धुळे]] || २०,५०,८६२ || १३,४०५ || ०.६५% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/336-dhule.html|title=Dhule District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| ३५ || [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]] || १६,४८,२९५ || ४,९६९ || ०.३०% || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/district/335-nandurbar.html|title=Nandurbar District Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|-
! - ||  '''एकूण''' || '''११,२३,७४,३३३''' || '''६५,३१,२००''' || '''५.८१%''' || &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/religion/state/27-maharashtra.html|title=Maharashtra Religion Data - Census 2011|website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;
|}

[[File:District wise Buddhist population percentage, India census 2011.png|thumb|right|300px|२०११ च्या राष्ट्रीय जनगणनेनुसार, भारतातील बौद्ध लोकसंख्येचे जिल्हानिहाय प्रमाण (%). भारताच्या मध्य व पश्चिम ठिकाणी महाराष्ट्रातील बौद्ध लोकसंख्या दर्शवली आहे.]]

२०११ च्या जनगणनेनुसार भारतातील ८४,४२,९७२ बौद्धांपैकी ६५,३१,२०० (७७.३६%) बौद्ध हे महाराष्ट्र राज्यात आहेत. महाराष्ट्रातील [[मराठी बौद्ध]] धर्मीय समुदाय हा भारतातील सर्वात मोठा बौद्ध समुदाय आहे. बौद्धांचे सर्वात जास्त प्रमाण [[विदर्भ]]ातील [[बुलढाणा जिल्हा|बुलडाणा]], [[अकोला जिल्हा|अकोला]], [[वाशिम जिल्हा|वाशिम]], [[अमरावती जिल्हा|अमरावती]], [[वर्धा जिल्हा|वर्धा]], [[नागपूर जिल्हा|नागपूर]], [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]], [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]], [[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]], [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]] आणि [[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] या जिल्ह्यांमध्ये आहे. या ११ जिल्ह्यांत एकूण ६५ लाख बौद्धांपैकी सुमारे ३० लाख (४६%) बौद्ध आहेत. यापैकी आठ जिल्ह्यांमध्ये बौद्धांची लोकसंख्या १२ ते १५ % आहे, तर [[अकोला जिल्हा|अकोला जिल्ह्यामध्ये]] बौद्धांचे १८% एवढे उच्च प्रमाण आहे. गोंदिया, गडचिरोली आणि यवतमाळ जिल्ह्यांमध्ये [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जमातींची]] लोकसंख्या जास्त असून तेथे बौद्धांची प्रमाण ७ ते १०% दरम्यान आहे. आणखी १२ लाख बौद्ध हे [[मराठवाडा|मराठवाड्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड]], [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]], [[परभणी जिल्हा|परभणी]], [[जालना जिल्हा|जालना]] आणि [[औरंगाबाद जिल्हा|औरंगाबाद]] या जिल्ह्यांत आहेत. यातील आधीच्या तीन जिल्ह्यांमध्ये बौद्धांचे प्रमाण १०% पेक्षा जास्त आहे, तर हिंगोली जिल्ह्यामधील लोकसंख्येत १५% बौद्ध आहेत. [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]], [[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]], [[मुंबई जिल्हा]], [[रायगढ जिल्हा|रायगढ]], [[पुणे जिल्हा|पुणे]], [[सातारा जिल्हा|सातारा]] आणि [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] या [[पश्चिम महाराष्ट्र]]ातील जिल्ह्यांत आणखी १८ लाख बौद्ध आहेत, यातील [[मुंबई उपनगर जिल्हा]] आणि [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्हा]] वगळता इतर जिल्ह्यांच्या लोकसंख्येत बौद्धांचे प्रमाण ५ टक्क्यांपेक्षा कमी आहे. मुंबई उपनगर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांच्या लोकसंख्येत अनुक्रमे ५% आणि ७% बौद्ध आहेत.

[[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]], [[वाशिम जिल्हा|वाशिम]], [[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]], [[वर्धा जिल्हा|वर्धा]], [[नागपूर जिल्हा|नागपूर]], [[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]], [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]], [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]], [[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] व [[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]] या दहा जिल्ह्यांमध्ये बौद्ध धर्म हा दुसरा सर्वात मोठा धर्म आहे, यापैकी हिंगोली जिल्हा वगळता बाकीचे सर्व जिल्हे विदर्भातील आहेत. [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] (०.८%), [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]] (०.८%), [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर]] (०.८%), [[धुळे जिल्हा|धुळे]] (०.७) व [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]] (०.३%) या पाच जिह्यांत बौद्धांचे प्रमाण १% पेक्षा कमी आहे. [[मुंबई|मुंबईत]] (मुंबई उपनगर व मुंबई शहर जिल्हा) सर्वाधिक बौद्ध लोकसंख्या ७,३८,०८२ आहे, जी राज्यातील एकूण बौद्ध लोकसंख्येचा ११.३०% भाग आहे.

=== अनुसूचित जाती प्रवर्गातील बौद्ध ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot; border=१ width=१००%
|-
! - || एकूण बौद्ध लोकसंख्या || अनु.जाती. बौद्ध लोकसंख्या || प्रमाण (%)
|-
| '''भारत''' || ८४,४२,९७२ || ५७,५७,००० || ६८.१९% 
|-
| '''महाराष्ट्र''' || ६५,३१,२०० || ५२,०४,२८४ || ७९.६८% 
|-
|}

भारतात [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जातींमध्ये]] ([[दलित]]) बौद्ध धर्म अतिशय वेगाने वाढत आहे. [[इ.स. २००१]] मध्ये देशात ४१.५९ लाख बौद्ध धर्मीय हे अनुसूचित जाती प्रवर्गातील होते, तर दहा वर्षात [[इ.स. २०११]] मध्ये हे प्रमाण ३८% वाढून ५७.५६ लाख एवढे झाले आहे. भारत देशातील एकूण अनुसूचित जातीच्या बौद्धांपैकी सुमारे ९०% महाराष्ट्रात राहणारे आहेत.&lt;ref name=&quot;auto4&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.aajtak.in/india-today-hindi/indiatoday-special-report/story/huge-increase-in-the-population-of-dalit-budhist-in-india-872858-2016-06-07|title=बौद्ध बढ़े, चुनावी चर्चे में चढ़े|website=https://m.aajtak.in|language=hi|access-date=2018-05-11}}&lt;/ref&gt; महाराष्ट्रात एकूण बौद्ध लोकसंख्येत ५२,०४,२८४ (७९.६८%) अनुसूचित जातीचे बौद्ध आहेत.&lt;ref name=&quot;auto4&quot;/&gt; तर महाराष्ट्रातील एकूण १,३२,७५,८९८ अनुसूचित जातींत बौद्धांचे प्रमाण ३९.२०% आहे. महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींच्या बौद्ध लोकसंख्येत तब्बल ६०% वाढ झाली आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा = http://zeenews.india.com/news/india/buddhism-is-the-fastest-growing-religion-among-scheduled-castes_1883362.html| title = Buddhism is the fastest growing religion among Scheduled Castes
| भाषा = इंग्रजी
| लेखक = 
| फॉरमॅट =  दिनांक ९ मे २०१६ झी न्यूज
}}&lt;/ref&gt;

== बौद्ध व दलित स्थिती ==

== राजकारण ==
महाराष्ट्रातील २८८ विधानसभा मतदार संघापैकी ६३ मतदार संघांत बौद्ध व अनुसूचित जातीचा प्रभाव आहे.

विविध समाजगटांना, समूहांना, जातींना प्रतिनिधित्व देणारे प्रमुख राजकीय पक्ष लोकसभा निवडणूकीत राज्यात लोकसंख्येने बौद्ध समाजाला कमी उमेदवारी देतात. महाराष्ट्रातील बौद्ध समाज हा मुख्यत: आंबेडकरी-रिपब्लिकन चळवळीशी जोडलेला आहे. आणि तो रिपाइंच्या प्रमुख चार गटांत तो विभागला गेला आहे. तसेच बौद्ध समाजातील काही लोक हे थेट काँग्रेस, राष्ट्रवादी, शिवसेना, भाजप, मनसे, बसप यांसारख्या राजकीय पक्षांत प्रवेश करून काम करीत आहेत. मात्र, बहुसंख्य बौद्ध व अन्य दलित जातीतील आंबेडकरी चळवळीला मानणारा समाज हा रिपाइंच्या माध्यमातून आपले राजकारण करीत आहे. आजवर रिपाइं गटांचे राजकारण हे काँग्रेस-राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षांबरोबर राहिले आहे. त्यामुळे हा बहुसंख्य बौद्ध समाज रिपाइंच्या माध्यमातूनही युती करून दोन्ही काँग्रेसबरोबर राहिलेला आहे. तसेच त्यातील काही भाग हा सेना-भाजपसोबतही आहे. २००९ च्या लोकसभा निवडणुकीत रिपाइंच्या सर्वच गटांना, त्यांच्या नेत्यांना ज्या प्रकारे पराभवाला सामोरे जावे लागले, युती-आघाडी केलेल्या पक्षांकडूनच घात झाला होता, त्यानुसार प्रस्थापित पक्षांनी जाणीवपूर्वक रिपब्लिकन नेत्यांचा पराभव केला होता हे मानले जाते. २०१४ च्या लोकसभा निवडणुकीत रिपाइं नेते [[रामदास आठवले]] थेट भाजपसोबत जाऊन महायुतीत दाखल झाले आहेत, तर [[वंचित बहुजन आघाडी]]चे नेते [[प्रकाश आंबेडकर]] व रिपाइंचे नेते डॉ. [[राजेंद्र गवई]] यांना काँग्रेस व राष्ट्रवादी काँग्रेससोबत युती करून निवडणुका लढवल्या आहेत. दोन्ही काँग्रेस यांनी पीपल्स रिपब्लिकन पार्टीचे अध्यक्ष प्रा. [[जोगेंद्र कवाडे]] व बहुजन रिपब्लिकन एकता मंचाच्या अध्यक्ष [[सुलेखा कुंभारे]] यांचा पाठिंबा काँग्रेसने, तर रिपाइंच्या [[उपेंद्र शेंडे]] व [[गंगाधर गाडे]] गटाचा राष्ट्रवादीने पाठिंबा मिळवला होता, मात्र त्या बदल्यात त्यांना लोकसभेच्या जागा सोडण्यात आल्या नव्हत्या.

रामदास आठवले यांनी युतीकडे रिपाइंला लोकसभेसाठी किमान तीन मतदारसंघ व एक राज्यसभेची जागा व विधानसभेसाठी सुमारे ३५ मतदारसंघ मागितले होते. मात्र, प्रत्यक्षात आठवलेंना भाजपने राज्यसभेची एक जागा दिली. राज्यातील प्रत्येक विधानसभा क्षेत्रामध्ये (आदिवासी भाग वगळून) बौद्ध मतदारांची संख्या ही १० ते ३० हजार वा त्यापेक्षाही काही ठिकाणी अधिक आहे. म्हणजेच प्रत्येक लोकसभा क्षेत्रात बौद्ध मतदारांची लोकसंख्या साठ हजार ते एक लाख असून काही लोकसभा मतदारसंघांत ती चार ते सहा लाख एवढी सर्वाधिकही आहे. विशेषतः बुलडाणा, अकोला, अमरावती, वर्धा, वाशीम, नागपूर, भंडारा, चंद्रपूर, हिंगोली, परभणी या जिल्ह्यांत बौद्ध समाजाची लोकसंख्या १२ टक्क्यांपेक्षा जास्त आहे. मात्र, राजकीयदृष्ट्या बौद्ध समाज विखुरला गेल्याने, रिपाइंच्या गटबाजीमुळे प्रस्थापित राजकीय पक्षांना त्याचा फायदा होत आहे. राखीव जागा तसेच सर्वसाधारण जागांवर बौद्ध समाजातील उमेदवाराला उमेदवारी दिली जात नाही, त्या सर्व ठिकाणी बौद्धेतर उमेदवाराला उमेदवारी देत बौद्धांना राजकारणात एकाकी पाडले जात आहे, असे राजकीय समीक्षक सांगतात. लोकसभा निवडणुकीच्या निमित्ताने प्रमुख राजकीय पक्षांच्या जाहीर झालेल्या उमेदवार याद्यांमधून राजकीयदृष्ट्या या बौद्ध समाजावर अघोषित बहिष्कारच घातला जातोय असे दिसते.&lt;ref&gt;https://divyamarathi.bhaskar.com/news/EDT-sandesh-pawar-article-about-election-4562292-NOR.html&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.saamana.com/article-on-leadership-in-bodhha-community/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-07-02 |archive-date=2020-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808171117/https://www.saamana.com/article-on-leadership-in-bodhha-community/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== सामूहिक धर्मांतरे ==
{{मुख्य|भारतातील बौद्ध धर्मांतरे}}
१९५६ मधील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या  [[नवबौद्ध चळवळ]]ीनंतर महाराष्ट्रासह देशातील विविध राज्यात अनेक सामूदायिक धर्मांतरे झालेली आहेत आणि आजही होत आहेत. त्यातील काही धर्मांतरे –

=== १९५० चे दशक ===
* १४ ऑक्टोबर, १९५६ (नागपूर, महाराष्ट्र) :- 
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी ५,००,००० अनुयायांसोबत बौद्ध धम्म स्वीकारला.

* १५ ऑक्टोबर, १९५६ ([[नागपूर]], महाराष्ट्र) :- 
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी उर्वरित २ ते ३,००,००० अनुयायांसोबत बौद्ध धम्म स्वीकारला.

* १६ ऑक्टोबर, १९५६ ([[चंद्रपूर]], महाराष्ट्र) :- 
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी ३,००,००० अनुयायांसोबत बौद्ध धम्म स्वीकारला.

* ७ डिसेंबर, १९५६ (मुंबई, महाराष्ट्र) :- 
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या महापरिनिर्वाणानंतर दहनसंस्काराप्रसंगी उपस्थित १०,००,००० पेक्षा जास्त अनुयायांनी बौद्ध धम्म स्वीकारला.

=== १९६० चे दशक ===
=== १९७० चे दशक ===
=== १९८० चे दशक ===
=== १९९० चे दशक ===
=== २००० चे दशक ===
=== २००१ चे दशक ===
=== २०११ चे दशक ===

* मे, २०१७ रोजी, उत्तर प्रदेशमधील सहारनपुर जिल्हातील '''१८० कुटुंबांनी''' (सुमारे ८५० व्यक्तींनी) बौद्ध धर्मात धर्मांतर केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
| दुवा = http://www.financialexpress.com/india-news/dalits-still-converting-to-buddhism-but-at-a-dwindling-rate/723230/
| title = Dalits still converting to Buddhism, but at a dwindling rate
| भाषा = इंग्रजी
| लेखक = 
| फॉरमॅट = फायनान्सीअल एक्सप्रेस दिनांक १७ जून २०१७
}}&lt;/ref&gt;

* २५ डिसेंबर, २०१७ रोजी, दीक्षाभूमी नागपूर येथे सुमारे ५,००० ओबीसींनी बौद्ध धम्म स्वीकारला.

=== बौद्ध व दलित आंदोलने ===
* [[दलित बौद्ध चळवळ]]
* [[नामांतर आंदोलन]]
* [[रिडल्स आंदोलन]]

== उल्लेखनीय व्यक्ती ==
''मुख्यः [[मराठी बौद्ध#उल्लेखनीय_व्यक्ती|मराठी बौद्ध]] व [[:वर्ग:भारतीय बौद्ध]]''

== हे सुद्धा पहा ==
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]]
* [[महाराष्ट्रामध्ये धर्म]]
* [[भारतामध्ये बौद्ध धर्म]]
* [[मराठी बौद्ध]]
* [[दलित बौद्ध चळवळ]]
* [[नवबौद्ध]]
* [[नवयान]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Buddhism in Maharashtra|{{लेखनाव}}}}

*[http://zeenews.india.com/news/india/buddhism-is-the-fastest-growing-religion-among-scheduled-castes_1883362.html Buddhism is the fastest growing religion among Scheduled Castes]
* [http://www.marathisrushti.com/articles/%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AF/ धर्मांतराने दलितांना काय दिले]
*[http://velivada.com/2017/07/02/dalits-convert-buddhism-far-ahead-hindu-dalits/ Dalits Who Convert to Buddhism are Far Ahead of Hindu Dalits] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180708074521/http://velivada.com/2017/07/02/dalits-convert-buddhism-far-ahead-hindu-dalits/ |date=2018-07-08 }}

{{बौद्ध विषय सूची}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील बौद्ध धर्म| ]]
[[वर्ग:भारतामध्ये बौद्ध धर्म]]
[[वर्ग:नवयान]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती|ब]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास|ब]]</text>
      <sha1>qmr37d4x4z4k5hv2j5gmz81gmjtbarn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>215252</id>
    <revision>
      <id>2686711</id>
      <parentid>2679646</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T02:51:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74194" sha1="emkotwk64mzmulg1etvhysxd24vz56y" xml:space="preserve">[[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar .jpg|thumb|right|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]
खालील गोष्टींना/संस्थांना [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांचे नाव दिलेले आहे.

{{यादी विस्तार}}

==डॉ . बाबासाहेब आंबेडकर उद्यान , पणजी, गोवा==
* [[आंबेडकर मेमोरियल पार्क]], लखनौ, उत्तर प्रदेश
* भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उद्यान, सावंतवाडी, सिंधुदुर्ग
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्टेडियम, बारामती, जि. पुणे
* डाॅ. बाबासाहेब आंबेडकर जन्म शताब्दी उद्यान, सिद्धार्थ काॅलनी, चेंबूर, मुंबई ४०० ०७१.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उद्यान, ऑर्डनन्स फॅक्टरी, भुसावळ.
*डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर उद्यान, न्यू बुधवार पेठ, सोलापूर.
*डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उद्यान,नेरूळ नवी मुंबई
*भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उद्यान,गौतमनगर मौजे - सुरेगांव ता.कोपरगांव जिल्हा -अहमदनगर 423602
*भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर वस्तिगृह कोपरगांव
*भिमनगर माजलगाव,जिल्हा बिड.

==गावे, शहरे व स्थळे ==
* [[आंबेडकर नगर जिल्हा]], उत्तर प्रदेश.
* [[डॉ. आंबेडकर नगर]] (महू), मध्य प्रदेश.
* डॉ बाबासाहेब आंबेडकर नगर, नागपूर.
*[[आंबेडकर नगर, जोधपूर जिल्हा]]
* डॉ. आंबेडकर नगर, दक्षिण दिल्ली&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.onefivenine.com/india/villages/South-Delhi/South-Delhi/Dr.-Ambedkar-Nagar|title=Dr. Ambedkar Nagar, South Delhi|website=www.onefivenine.com|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नगर, माणगाव, सिंधुदुर्ग.
* भिमनगर, सुरत.
* भिमनगर, धुळे.
* विश्वभुषण डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर नगर, नरव्हाळ, ता.जि.धुळे.
* विश्वरत्न डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर चौक
दोंडाईचा, जिल्हा धुळे.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर इंटरनेशनल एअरपोर्ट नागपूर.
* महान विद्याविषारद डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर नगर, साक्री, जिल्हा धुळे.
* भिमनगर, ठाणे, महाराष्ट्र.
* भिमनगर, धाराशिव, महाराष्ट्र.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मार्ग, किवळे, देहूरोड, पुणे महाराष्ट्र.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नगर, देहूरोड, पुणे

* डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर तळवट खेड गाव जिल्हा रत्‍नागिरी 


==कारखाने==
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर सहकारी साखर कारखाना, केशेगाव&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/vruthanta-news/national-level-award-for-dr-ambedkar-factory-21464/|title=डॉ. आंबेडकर कारखान्यास देशपातळीवरील पुरस्कार जाहीर|date=2012-12-07|work=Loksatta|access-date=2018-05-14|language=mr-IN}}&lt;/ref&gt;

==ग्रंथालय/वाचनालय==

* भारतरत्न डॉ बाबासाहेब आंबेडकर सार्वजनिक वाचनालय, नागपूर
* महान समाजसुधारक डाॕ.बाबासाहेब 
  आंबेडकर सार्वाजनिक वाचनालय, 
   चाळीसगाव,जिल्हा जळगाव.
*  डॉ बी आर आंबेडकर सेंट्रल लायब्ररी, जवाहरलाल 
    नेहरू विश्वविद्यालय, नवी दिल्ली

* विश्वरत्न डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर 
  सभागृह वाचनालय लुंबिनी बुद्ध विहार 
  परिसर,धुळे.

== चित्रपट ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यासंबंधी चित्रपट, नाटक, संस्था
|-
! width=&quot;5%&quot; | वर्ष
! width=&quot;25%&quot; | चित्रपट 
! width=&quot;6%&quot; | भाषा
! width=&quot;15%&quot; | दिग्दर्शक/निर्माता
! width=&quot;43%&quot; | टीप
! width=&quot;6% | IMDB
|- valign=&quot;top&quot;
| १९९०
| '''[[भीम गर्जना]]'''
| [[मराठी]]
| 
| &lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.youtube.com/results?q=ambedkar+movies&amp;sm=3|title=ambedkar movies - YouTube|website=m.youtube.com}}&lt;/ref&gt;
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| १९९१
| '''[[बालक आंबेडकर (चित्रपट)|बालक आंबेडकर]]'''
| [[कन्नड भाषा|कन्नड]]
| 
|  हिंदी भाषेतही डब
&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| १९९३
| '''[[युगपुरुष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (चित्रपट)|युगपुरुष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]'''
| मराठी
| 
| &lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| २०००
| '''[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]'''
| [[इंग्रजी]]
| [[जब्बार पटेल]]
| 
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| २००५
| '''[[डॉ. बी.आर. आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बी.आर. आंबेडकर]]'''
| [[कन्नड]]
| 
| 
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| २०१०
| '''[[रमाबाई भिमराव आंबेडकर (रमाई)]]'''
| मूळ मराठी (हिंदीत डब)
| 
| &lt;sub&gt;डॉ. आंबेडकरांच्या पत्नी रमाबाईंवर आधारित चित्रपट&lt;/sub&gt;
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| २०१०
|  '''[[शूद्रा: द राइझिंग]]'''
|  हिंदी
| संजीव जायस्वाल 
| &lt;sub&gt;[[शूद्र]]ांच्या जीवनावर प्रकाश टाकणारा हा इ.स. २०१० चित्रपट बाबासाहेबांना समर्पित केला गेलेला आहे.&lt;/sub&gt;
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| २०१६
| '''[[रमाबाई (चित्रपट)|रमाबाई]]'''
| कन्नड
| 
| &lt;sub&gt;डॉ. आंबेडकरांच्या पत्नी रमाबाईंवर आधारित दुसरा चित्रपट&lt;/sub&gt;
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| २०१६ 
|  '''[[बोले इंडिया जय भीम]]'''
|  मराठी (हिंदीतही डब)
| 
| &lt;sub&gt;डॉ. आंबेडकरांचे कट्टर अनुयायी एन.एस. हरदास यांच्यावरील चित्रपट&lt;/sub&gt;
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| २०२१
|  '''[[जय भीम (चित्रपट)|जय भीम]]'''
|  तमिळ (हिंदीतही डब)
| 
| &lt;sub&gt;२०१३ मधील एका सत्य घटनेवर आधारित, ज्योतिका आणि सूर्या सिवकुमार निर्मित&lt;/sub&gt;
| 
|}

==मालिका==
* [[डॉ. आंबेडकर (मालिका)|डॉ. आंबेडकर]] — [[दुरदर्शन]] वाहिनीवरील एक हिंदी मालिका&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=xVpRtkeggp4|title=Special feature on Dr. B. R. Ambedkar - Part - 01|via=www.youtube.com}}&lt;/ref&gt;
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]] — [[स्टार प्रवाह]] वाहिनीवर एक मराठी मालिका
* [[एक महानायकः डॉ. बी.आर. आंबेडकर]] :  — [[अँड टीव्ही]] वाहिनीवर एक हिंदी मालिका

==चौक व रस्ते/महामार्ग ==
* डॉ. बी.आर. आंबेडकर मार्ग, [[न्यू जर्सी]] शहर, [[अमेरिका]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://velivada.com/2015/05/28/in-new-jersey-city-usa-dr-b-r-ambedkar-avenue-road-named-after-dr-ambedkar-photos/|title=In New Jersey City, USA - Dr. B. R. Ambedkar avenue, road named after Dr. Ambedkar [Photos]|दिनांक=2015-05-28|संकेतस्थळ=Velivada|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30|archive-date=2019-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722074548/http://velivada.com/2015/05/28/in-new-jersey-city-usa-dr-b-r-ambedkar-avenue-road-named-after-dr-ambedkar-photos/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चौक, [[जाफ्राबाद]], [[जालना जिल्हा]].
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मार्ग, [[सांगली]].
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मार्ग, ढवळी.
* विश्वरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मार्ग, पी.टी.मधाळे नगर, शिगाव.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रस्ता, खडकी, निगडी पुणे कॅंप, पुणे.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रोड, ठाणे.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नगर, मालेगाव, जिल्हा. वाशीम.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नगर, जिल्हा अकोला.
* विश्वरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मार्ग, अंबड, जिल्हा जालना.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चौक, सिल्लोड, जिल्हा. औंरंगाबाद.
*'''डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर चौक, सोलापूर.'''
*डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर रोड, दादर, मुंबई. (पूर्व द्रुतगती मार्ग)
* डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर नगर, नरव्हाळ, जि. धुळे 
* डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर चौक, शेंदुर्जना (मोरे) मंगरुळपीर जि.वाशिम
  जिल्हा धुळे.

* भारतरत्न डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर 
  रोड,धुळे.

* डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर संदेशभूमी 
  स्थळ,धुळे.

* बोधिसत्व डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर 
  स्मृतीयात्रा लळींग किल्ले,जिल्हा धुळे.

* विश्वरत्न डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर चौक, बोईसर, जिल्हा पालघर.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चौक, इंदिरा नगर, ठाणे.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रोड, बंडगार्डन, पुणे.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चौक, कॅम्प वडवळ, पुणे.

==दवाखाने==
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रुग्णालय व अनुसंधान केंद्र - नागपूर, महाराष्ट्र
* डॉ बाबासाहेब आंबेडकर कॅन्टोमेंट जनरल हॉस्पिटल देहूरोड, पुणे महाराष्ट्र.

== नाटके ==
* मी डॉक्टर आंबेडकर बोलतोय ( मराठी नाटक) , लेखक दिग्दर्शक आणि निर्माते :- सिद्धार्थ सिताराम मोरे , मुख्य कलाकार :-सुप्रिया सिद्धार्थ आणि सिद्धार्थ मोरे
* युगपुरुष ( मराठी नाटक) , लेखक दिग्दर्शक आणि निर्माते :- सिद्धार्थ सिताराम मोरे , मुख्य कलाकार :-सुप्रिया सिद्धार्थ आणि सिद्धार्थ मोरे
* चलो बुद्ध कि ओर... (हिंदी नाटक) , लेखक दिग्दर्शक आणि निर्माते :- सिद्धार्थ सिताराम मोरे , मुख्य कलाकार :-सुप्रिया सिद्धार्थ आणि सिद्धार्थ मोरे
* रमाई (मराठी नाटक) , लेखक दिग्दर्शक आणि निर्माते :- सिद्धार्थ सिताराम मोरे , मुख्य कलाकार :-सुप्रिया सिद्धार्थ
* नवी कहाणी... (हिंदी आणि मराठी नाटक) , लेखक दिग्दर्शक आणि निर्माते :- सिद्धार्थ सिताराम मोरे , मुख्य कलाकार :-सुप्रिया सिद्धार्थ आणि सिद्धार्थ मोरे
* गांधी आणि आंबेडकर (मराठी नाटक), लेखक : प्रेमानंद गज्वी
* ''वादळ निळ्या क्रांतीचे'' (नाटक, लेखक - प्रा. रामनाथ चव्हाण)
* ''डॉ. आंबेडकर आणि गांधीजी'' - नाटक&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.youtube.com/results?q=ambedkars%20holy%20sites&amp;sm=3|title=ambedkars holy sites - YouTube|website=m.youtube.com|language=mr|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;
* ''प्रतिकार'' - नाटक&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.youtube.com/results?q=ambedkar+movies&amp;sm=3|title=ambedkar movies - YouTube|website=m.youtube.com|language=mr|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;

==पक्ष, संस्था व संघटना ==
*आंबेडकराईट मुव्हमेंट ऑफ कल्चर अँड लिटरेचर&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://m.lokmat.com/nagpur/ambedkar-lifetime-achievement-award-tarachandra-khandekar/|title=ताराचंद्र खांडेकर यांना आंबेडकर जीवनगौरव पुरस्कार जाहीर|date=2018-01-27|work=Lokmat|access-date=2018-05-14|language=mr}}&lt;/ref&gt;
* आंबेडकर मक्कल ईयाक्कम
* आंबेडकर राष्ट्रीय काँग्रेस
* आंबेडकर समाज पक्ष 
* आंबेडकराईट पार्टी ऑफ इंडिया
* भारतीय आंबेडकरी पक्ष
* बहुजन समाज पक्ष (आंबेडकर)
* भीमशक्ति नवयुवक मंडळ, मालेगांव, जिल्हा. वाशीम 
* भीम आर्मी
* भीम सेना
* आंबेडकर स्टुडंट असोसिएशन
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नॅशनल स्टुडंट फेडरेशन&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://dbansf.wordpress.com/|title=Dr. Babasaheb Ambedkar National Student's Federation|website=Dr. Babasaheb Ambedkar National Student's Federation|language=en-US|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;
* [[आंबेडकर असोसिएशन ऑफ नॉर्थ अमेरिका]]
* [[आंबेडकर इंटरनॅशनल सेंटर]]
* [[आंबेडकर टाईम्स]]
* [[डॉ. आंबेडकर इंटरनॅशनल मिशन]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.aimjapan.org/?page_id=145|title=Establishment|website=Ambedkar International Mission, Japan|language=en-US|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220172112/http://www.aimjapan.org/?page_id=145|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर इंटरनॅशनल असोसिएशन फॉर एज्युकेशन, जपान]]
* [[जय भीम नेटवर्क, हंगेरी]]

==प्रतिष्ठान==
* डॉ. आंबेडकर प्रतिष्ठान, दिल्ली
* बोधिसत्व प्रतिष्ठान महाराष्ट्र राज्य, परभणी

== पुतळे ==
===विदेशातील पुतळे ===
भारताबाहेरील काही प्रमुख ठिकाणच्या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या पुतळ्यांची यादी खालीलप्रमाणे:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! नाव !! प्रकार !! स्थान !! वर्ष !! चित्र !! उंची
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[कोलंबिया विद्यापीठ]], अमेरिका || १९९१ || &lt;!--[[File:|100px]]--&gt; ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]], यु.के. || १९९४ ||   ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || पूर्णाकृती || बुद्ध विहार, ओल्वरहाम्पटॉन, [[ग्रेट ब्रिटन]] || १४ ऑक्टो. २०००&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.geograph.org.uk/photo/3348115|title=Geograph:: Statue of Dr Ambedkar at the Buddha... (C) Roger Kidd|संकेतस्थळ=www.geograph.org.uk|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30}}&lt;/ref&gt;||  || 
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || सायमन फ्रेसर विद्यापीठ, [[कॅनडा]] || २००४&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/india/cult-of-bhim-spreading-across-world/articleshow/64361330.cms|title=Cult of Bhim spreading across world - टाइम्स ऑफ इंडिया|संकेतस्थळ=द टाइम्स ऑफ इंडिया|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30}}&lt;/ref&gt;||  ||
|-
| [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, कोयासन विद्यापीठ|डॉ. आंबेडकर पुतळा]] || पूर्णाकृती || [[कोयासन विद्यापीठ]], [[जपान]] || १० सप्टें. २०१५&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/dr-ambedkar-s-statue-unveiled-at-koyasan-university-in-japan-115091001246_1.html|title=Dr Ambedkar's statue unveiled at Koyasan University in Japan|last=India|first=Press Trust of|date=2015-09-10|work=Business Standard India|access-date=2018-12-30}}&lt;/ref&gt;|||| 
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळे || अर्धाकृती || [[डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर स्मारक]], [[लंडन]] || १४ नोव्हेंबर २०१५ || [[चित्र:Bust of Ambedkar at Dr. Bhimrao Ramji Ambedkar Memorial, in London.jpg|100px]] ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळे || पूर्णाकृती || [[डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर स्मारक]], [[लंडन]] || || ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[यॉर्क विद्यापीठ]], [[टोरंटो]], [[कॅनडा]] || ४ डिसेंबर २०१५ || ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[संयुक्त राष्ट्रसंघ]] || १४ एप्रिल २०१६&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/mumbai-news/statue-of-dr-ambedkar-unveiled-at-new-york-1227532/|title=डॉ. आंबेडकर यांचा अर्धपुतळा न्यूयॉर्कमध्ये|दिनांक=2016-04-15|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30}}&lt;/ref&gt;||  || ३.२५ फुट
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[डॉ. आंबेडकर हायस्कूल, हंगेरी]] || १४ एप्रिल २०१६ || ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[युनिवर्सिटी ऑफ वेस्टर्न सिडनी]], [[ऑस्ट्रेलिया]] || १४ जुलै २०१६ || ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[ब्रॅंडीज विद्यापीठ]], बोस्टन, अमेरिका || २९ एप्रिल २०१७&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://velivada.com/2017/05/01/photos-dr-ambedkar-statue-installed-at-the-brandeis-university-boston-usa/|संकेतस्थळ=velivada.com|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220183053/http://velivada.com/2017/05/01/photos-dr-ambedkar-statue-installed-at-the-brandeis-university-boston-usa/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;||  ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[मेलबर्न विद्यापीठ]], [[ऑस्ट्रेलिया]] || ३०/३१ मार्च २०१८ || ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[युनिवर्सिटी ऑफ ऎसाच्युसेट्स ॲमहर्स्ट]], [[अमेरिका]] || ५ मे २०१८&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://indianewengland.com/2018/05/dr-b-r-ambedkars-bust-unveiled-at-university-of-massachusetts-amherst/|title=Dr. B.R. Ambedkar’s bust unveiled at University of Massachusetts-Amherst|last=Engl|पहिले नाव=India New|last2=News|दिनांक=2018-05-09|संकेतस्थळ=INDIA New England News|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30|archive-date=2019-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215014908/http://indianewengland.com/2018/05/dr-b-r-ambedkars-bust-unveiled-at-university-of-massachusetts-amherst/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;||  ||
|-
| डॉ. आंबेडकरांचे पुतळे || पूर्णाकृती || [[दक्षिण आफ्रिका]] || २०१९ || ||
|}

----

===भारतातील पुतळे ===

* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा ( इर्विन चौक ) सध्या (संविधान चौक), अमरावती ]], महाराष्ट्र.

* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा (बिंदू चौक, कोल्हापूर)]], स्थापना:९ डिसेंबर १९५०.
* संविधान चौक, नागपूर, महाराष्ट्र.

----
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, भारतीय संसद|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा]], [[भारतीय संसद]], [[दिल्ली]], २ एप्रिल १९६७ (१५ फूट उंची).
[[चित्र:Statue of Dr. Babasaheb Ambedkar in front of Indian Parliament perennially directing its proceedings against social reaction!.jpg|100px]] 
---

* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, [[चवदार तळे]],
[[महाड]]. [[चित्र:Statue of DR. B.R. Ambedkar at Chavdar Tale Mahad.jpg|centre|100px]] 
----
* [[समतेचा पुतळा]], [[इंदू मिल]], [[मुंबई]] ३५० फूट (निर्मिती बाकी आहे).
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, लेह]], [[लडाख]].
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, [[तिरुवनंतपुरम]]  २००५&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.yentha.com/news/view/4/statues-at-trivandrum-bhimrao-ramji-ambedkar-14-april-1891-6-december-1956|title=Statues Of Trivandrum : Bhimrao Ramji Ambedkar - Trivandrum News {{!}} Yentha.com|last=yentha.com|website=www.yentha.com|language=en|access-date=2018-05-14}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, पुतळा, ठाणे रेल्वे स्थानक (पश्चिम).
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, कोर्टनाका, ठाणे पश्चिम.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, भिमजन्मभुमी, डॉ. आंबेडकर नगर, महू, मध्यप्रदेश.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, चेंबूर, मुंबई

== पुरस्कार व पारितोषिके ==
{{मुख्य|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे दिले जाणारे पुरस्कार}}
* भारतरत्न डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर पुरस्कार 
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आदर्श पत्रकार 
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर ज्ञानपिपासू विद्यार्थी पुरस्कार

==पुस्तके==
{{मुख्य|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यावरील पुस्तके}}

* [[बोल महामानवाचे]]
* [[आंबेडकर अँड बुद्धिझम]]

==बौद्ध विहारे==
* डॉ. आंबेडकर बुद्ध विहार, राजाजीपुरम, लखनौ (उत्तर प्रदेश)&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.elistindia.com/drambedkarbuddhaviharrajajipur|title=Dr Ambedkar Buddha Vihar, Rajajipuram, Lucknow, Up - NEAR F-1014, RAJAJIPURAM, LUCKNOW, U.P. INDIA., Lucknow - Photos - Phone Number - Email - Buddhist Temple - eListIndia.com|work=eListIndia.com|access-date=2018-05-14|language=en-US}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* डॉ. आंबेडकर बौद्ध विहार, ललितपूर (उत्तर प्रदेश)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://navayan.com/buddhavihar.php?city=lalitpur&amp;name=dr-ambedkar-buddha-vihar&amp;id=695|title=Dr Ambedkar Buddha Vihar,, Lalitpur|website=NavayanDotCom|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;
* बोधिसत्व डॉ. आंबेडकर बुद्ध विहार, गोंदिया

==मंडळे==
* भीमज्योत मित्र मंडळ (डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नगर भांबर्डे, तालुका- मुळशी, जिल्हा- पुणे)
* भिमशक्ती तरुण मित्र मंडळ (डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर नगर, कोतन,तालुका-पाटोदा,जिल्हा-बीड)
* नागसेन पंचशील मंडळ शेंदूरजना (मोरे) तालुका. मंगरुळपीर जि.वाशिम

== योजना ==
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर कृषी स्वावलंबन योजना (जानेवारी २०१७)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://m.lokmat.com/bhandara/dr-ambedkar-agriculture-swavalamban-scheme-beneficial-farmers/|title=http://m.lokmat.com/bhandara/dr-ambedkar-agriculture-swavalamban-scheme-beneficial-farmers/|website=m.lokmat.com|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;
* [[भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्वाधार योजना]] (मार्च २०१७)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sjsa.maharashtra.gov.in/en/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A8-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%BE|title=भारतरत्न डॉ बाबासाहेब आंबेडकर स्वाधार योजना {{!}} Social Justice &amp; Special Assistance Department|संकेतस्थळ=sjsa.maharashtra.gov.in|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30}}&lt;/ref&gt;
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जीवन प्रकाश योजना]] (१४ एप्रिल २०२१ – ६ डिसेंबर २०२१)

==वसतिगृहे==
लातूर जिल्हा 

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर अनुसूचित जाती व नवबौद्ध मुलांची शासकीय निवासी शाळा लामजना ता.औसा जि.लातूर

महाराष्ट्रातील वसतिगृहे&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sjsa.maharashtra.gov.in/mr/hostels-mr|title=वसतिगृहे {{!}} सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभागाच्या|संकेतस्थळ=sjsa.maharashtra.gov.in|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30}}&lt;/ref&gt;
;अहमदनगर जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, श्रीगोंदा 
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, शेवगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, संगमनेर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, जामखेड
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, पाथर्डी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अहमदनगर

&lt;br&gt;    '''सोलापूर जिल्हा'''

* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, सोलापूर

;अकोला जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अकोला
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अक्कोट

;अमरावती जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, चंदुर रेल्वे
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, दर्यापूर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, परतवाडा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, धार्नी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नांदगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, खांडेश्वर

;औरंगाबाद जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, औरंगाबाद
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, पैठण
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, वैजापूर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नवे औरंगाबाद

;बीड जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, बीड
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, गेवराई
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, परळी वैजनाथ
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अंबाजोगाई

;भंडारा जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, भंडारा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, तुमसर

;बुलढाणा जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, चिखली
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, बुलढाणा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, जळगाव जामोद
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, देऊळगाव राजा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, शेगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, मेहकर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नांदुरा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, खामगाव

;गोदिंया जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, गोंदिया

;हिंगोली जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, वसमत
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कळमनुरी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, हिंगोली

;जळगाव जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, जळगाव (जूने)
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, बोधवाड
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, मुक्ताईनगर, जळगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अमलनेर, जळगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, भुसावळ, जळगाव

;जालना जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अंबड
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, जालना
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, घनसावंगी

;कोल्हापूर जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, गढीनगेलाई
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, चांदगड
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, आज्रा 
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, हातकनंगळे
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, शिरोळ
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कोल्हापूर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, मोरगोट्टी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कागळ
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, राधानगरी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, गारगोटी

;लातूर जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, लातूर

;मुंबई जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, वरळी, मुंबई

;नागपूर जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, गड्डीगोदाम, नागपूर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, भवन नगर, नागपूर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, राजनगर, नागपूर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, उमरेड

;नांदेड जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नांदेड
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, धर्माबाद
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, गांधीनगर, बिलोले
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, उमरी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नायगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, हदगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अर्धापुर

;नाशिक जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नाशिक
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, लासलगाव 
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, मालेगाव

;उस्मानाबाद जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, तुळजापूर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नळदुर्ग, पुळजापूर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कालम्ब
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, उस्मानाबाद
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, परांडा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, लोहरा

;परभणी जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, परभणी

;पुणे जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, सासवड, पुणे
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, भोर, पुणे
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, हादासपूर, पुणे
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, परमनी
*  डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, इंदापूर, जि. पुणे.
• डॉ बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह,कोरेगाव पार्क, विश्रांतवाडी, जि.पुणे.
;सांगली जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, सांगली
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, तासगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, जाट
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, शिरला
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, सुत्तगिरी (ता. वडाळा)

;सातारा जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कराड
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, दहीवाडी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, रामपूर पठाण
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, फलटण
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, खाटव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कोरेगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, सातारा

;सिंधुदुर्ग जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, मालवण
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कणकवली
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, वेंगुर्ला

;वर्धा जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, फुलगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, आर्वी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, हिंगणघाट
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, सेवाग्राम

;वाशिम जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, करंजा

;यवतमाळ जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, यवतमाळ
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, पुसद
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, वणी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, उमरखेड

== विमानतळे ==
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]], [[नागपूर]]
* [[डॉ. भीमराव आंबेडकर विमानतळ]], [[मेरठ]], [[उत्तर प्रदेश]]

== विद्यापीठे व शैक्षणिक संस्थाने==
# [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर मुक्त विद्यापीठ]], [[तेलंगणा]]
# [[बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर बिहार विद्यापीठ]], [[मुजफ्फरपूर]]
# [[आंबेडकर विद्यापीठ दिल्ली]]
# [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर राष्ट्रीय विधी विद्यापीठ]] — सोनिपत, हरियाणा
# [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर सामाजिक शास्त्र विद्यापीठ]], [[महू]], [[मध्य प्रदेश]]
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]], [[औरंगाबाद]], [[महाराष्ट्र]]
# [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर विद्यापीठ, श्रीकाकुलम]], आंध्रप्रदेश
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर तंत्रज्ञान विद्यापीठ]], [[लोणेरे]], [[महाराष्ट्र]]
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मुक्त विद्यापीठ]], [[गुजरात]]
# [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्थान, जालंधर]], [[पंजाब]]
# [[तमिळनाडू डॉ. आंबेडकर विधी विद्यापीठ]], [[चेन्नई]]
# [[बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर विद्यापीठ]], [[लखनौ]], [[उत्तर प्रदेश]]
#  [[डॉ. भीमराव आंबेडकर विद्यापीठ, आग्रा]], [[उत्तर प्रदेश]]
# [[डॉ. भीमराव आंबेडकर विधी विद्यापीठ]], [[जयपूर]], [[राजस्थान]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://university-nic.in/state-universities/admission-2018-19-2/|title=Dr. Bhimrao Ambedkar Law University,Rajasthan Admission 2019–20|दिनांक=2018-12-10|संकेतस्थळ=Govt University Info.|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30|archive-date=2018-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180828170257/http://university-nic.in/state-universities/admission-2018-19-2/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== शाळा व महाविद्यालये==
===भारताबाहेरील===
* [[डॉ. आंबेडकर हायस्कूल, हंगेरी]]

===ओडिसा===
* Dr. Ambedkar Memorial +2 Residential College, Rourkela (DAMRC)
*Dr. Ambedkar Memorial Industrial Institute of Safety (DAMIIS)
* Dr. Ambedkar Memorial Institute of Information Technology &amp; Management Sciences (DAMITS), Jagda
* Dr. Ambedkar Memorial Institute of Medical Technology (DAMIMT)
* Dr. Ambedkar Memorial Institute of Training Centre (DAMITC)

===पश्चिम बंगाल===
* डॉ. बी.आर. महाविद्यालय, बेताई (प. बंगाल)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.brambedkarcollegebetai.in/|title=Dr. B.R. Ambedkar College, Betai|website=www.brambedkarcollegebetai.in|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180610121248/http://brambedkarcollegebetai.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===बिहार===
* डॉ. बी.आर. आंबेडकर एज्युकेशन महाविद्यालय, भालुआ (बिहार)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.drbracoe.com/|title=DR. B.R. AMBEDKAR COLLEGE OF EDUCATION – DR. B.R. AMBEDKAR COLLEGE OF EDUCATION}}&lt;/ref&gt;

===उत्तर प्रदेश ===
* डॉ. बी.आर. आंबेडकर डेंटल महाविद्यालय,
पटना&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ambedkardental.co.in/|title=Dr. B.R. AMBEDKAR INSTITUTE OF DENTAL SCIENCES &amp; HOSPITAL|website=ambedkardental.co.in|language=en-US|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180517171647/http://ambedkardental.co.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== कर्नाटक===
* [[डॉ. आंबेडकर बीबीएम महाविद्यालय, शिमोगा]], [[कर्नाटक]] &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.icbse.com/colleges/dr-ambedkar-b-b-m-college-shimoga/11824/2|title=Dr. Ambedkar B.B.M. College, Shimoga. Shimoga - Karnataka|website=iCBSE|language=en|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;

===दिल्ली===
* डॉ. भीमराव आंबेडकर महाविद्यालय, नवी दिल्ली&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://collegedunia.com/college/617-dr-bhim-rao-ambedkar-college-new-delhi/gallery|title=Dr. Bhim Rao Ambedkar College, New Delhi|website=Collegedunia|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;

===महाराष्ट्र===
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मृती विधी महाविद्यालय, धुळे]]
* [[डॉ. आंबेडकर कला, वाणिज्य व विज्ञान महाविद्यालय, चंद्रपूर]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dacchanda.ac.in/|title=Dr.Ambedkar College|website=www.dacchanda.ac.in|language=en|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180609105656/http://www.dacchanda.ac.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[डॉ. आंबेडकर समाजसेवा महाविद्यालय, वर्धा]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dracsw.com/|title=Dr. Ambedkar University Nagpur|website=dracsw.com|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180118040732/http://dracsw.com/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[डॉ. आंबेडकर महाविद्यालय, नागपूर]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dacn.in/|title=Dr. Ambedkar College, Nagpur|website=dacn.in|language=en|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;
* डॉ. आंबेडकर महाविद्यालय, [[वडाळा]] &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ambedkarcollege.net/default.aspx|title=Dr. Ambedkar College Wadala {{!}} Home|website=www.ambedkarcollege.net|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180606053644/http://www.ambedkarcollege.net/Default.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* डॉ. आंबेडकर विधी महाविद्यालय, मुंबई &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://ambedkarlawcollege.in/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2017-10-02 |archive-date=2017-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171005154216/http://ambedkarlawcollege.in/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[डॉ. आंबेडकर विधी महाविद्यालय, औरंगाबाद]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://targetstudy.com/institute/27521/dr-ambedkar-law-college/|title=Dr. Ambedkar Law College,  Aurangabad, Maharashtra {{!}} About College {{!}} Courses Offered {{!}} Contact Details|last=targetstudy.com|website=targetstudy.com|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://m.prokerala.com/education/dr-ambedkar-college-of-law-aurangabad-39660.html|title=Dr. Ambedkar College Of Law,aurangabad, Maharashtra|website=m.prokerala.com|language=en|access-date=2018-05-14}}{{मृत दुवा|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय, गोंदिया
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, वडगाव]], [[कोल्हापूर जिल्हा]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर कला व वाणिज्य महाविद्यालय, औरगांबाद]] (स्थापना १९६०)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://m.prokerala.com/education/dr-babasaheb-ambedkar-college-of-arts-and-commerce-aurangabad-39529.html|title=Dr. Babasaheb Ambedkar College Of Arts And Commerce,aurangabad, Maharashtra|website=m.prokerala.com|language=en|access-date=2018-05-14}}{{मृत दुवा|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://education-india.in/Education/Colleges/College_Details.php?CollegeId=4 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-03-13 |archive-date=2020-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716104937/http://education-india.in/Education/Colleges/College_Details.php?CollegeId=4 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, [[महाड]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://drbacmahad.org/pcs/ |title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, महाड, रायगड |access-date=2017-10-02 |archive-date=2017-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171005015632/http://drbacmahad.org/pcs/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, पेठ वडगाव (ता. हातकणंगले, जि. कोल्हापूर)
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, चेंबूर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय]], [[चेंबूर]], मुंबई&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dbacollege.in/|title=!! Dr Babasaheb Ambedkar College Of Arts, Science and Commerce !!|website=www.dbacollege.in|access-date=2017-10-02|archive-date=2017-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928124315/http://www.dbacollege.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर विधी महाविद्यालय, नागपूर]]
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर अभियांत्रिकी व संशोधन महाविद्यालय, मुंबई&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dbacer.edu.in/|title=DBACER {{!}} Engineering College in Nagpur, Maharashtra|website=dbacer.edu.in|language=en|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508192731/http://dbacer.edu.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, मुंबई &lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;
* भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, पुणे &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://bcud.unipune.ac.in/utilities/college_search/CAAP014140_ENG/Pune_University_College|title=Bharatratn Dr. Babasaheb Ambedkar Mahavidyalay|website=bcud.unipune.ac.in|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;
* डाॅ. बाबासाहेब आंबेडकर जिल्हा परिषद प्राथमिक  शाळा, माणगाव, ता. कुडाळ, जि. सिंधुदुर्ग
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक समिती सावली - रमाबाई आंबेडकर विद्यालय तथा कनिष्ठ महाविद्यालय

==शैक्षणिक संस्था==
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था]], [[पुणे]] ([[बार्टी]])

==सभागृहे व भवने==
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर सांस्कृतिक भवन, पुणे&lt;ref&gt;https://www.pmc.gov.in/en/dr-babasaheb-ambedkar-sanskrutik-bhavan&lt;/ref&gt;

==संमेलने==
* [[आंबेडकरी साहित्य संमेलन]]
* [[आंबेडकरी युवा साहित्य संमेलन]]
* [[आंबेडकरी वैचारिक साहित्य संमेलन]]
* [[आंबेडकरी साहित्य व संस्कृती संवर्धन महामंडळ]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर विचारवेध साहित्य संमेलन]]
* [[कृषी साहित्य संमेलन|फुले-आंबेडकरी कृषी साहित्य संमेलन]]
* [[फुले आंबेडकर विचार प्रसार साहित्य संमेलन]] 
* [[फुले-आंबेडकर साहित्य संमेलन]]
* [[फुले-आंबेडकरी विचारधारा परिषद साहित्य संमेलन]]
* [[फुले-शाहू-आंबेडकर राष्ट्रीय साहित्य संमेलन]]
* [[मार्क्स, गांधी, आंबेडकर विचारमंथन संमेलन]]
* [[वैदर्भीय आंबेडकरी साहित्य संमेलन]]
* बोधिसत्त्व विचार जागर साहित्य संमेलन - बोधिसत्त्व विचार जागर साहित्य मंच सावंतवाडी, सिंधुदुर्ग,महाराष्ट्र

==वास्तू स्मारके ==
# [[भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक मुक्तिभूमी]] — येवला, महाराष्ट्र 
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय केंद्र]] — दिल्ली
#[[भीम जन्मभूमी]] — डॉ. आंबेडकर नगर, महू, मध्यप्रदेश 
#[[भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक (ऐरोली, मुंबई)|भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक]] — ऐरोली, नवी मुंबई
#[[आंबेडकर मेमोरिअल पार्क]] — लखनौ, [[उत्तर प्रदेश]]
#[[चैत्यभूमी|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महापरिनिर्वाण स्मारक]] — [[चैत्यभूमी|चैत्यभूमी,]] दादर, मुंबई, महाराष्ट्र 
#[[दीक्षाभूमी|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर धम्मदीक्षा स्मारक]] [[दीक्षाभूमी]] — नागपूर, महाराष्ट्र
#[[भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]] — [[महाड]], रायगड जिल्हा, महाराष्ट्र
#[[डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर स्मारक]] — [[लंडन]]
#[[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]] — दिल्ली
#[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक, आंबडवे]], मंडणगड, जि. रत्‍नागिरी, महाराष्ट्र
#[[संकल्प भूमी|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संकल्प भूमी]] — [[वडोदरा]], [[गुजरात]]

==स्थानके==
;रेल्वे स्थानक (स्टेशन), बस स्टॅंड, रिक्षा स्टॅंड व इतर स्थानके

* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर बस स्टॉप, पुणे

== स्टेडियम ==
===महाराष्ट्र===
* [[भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्टेडियम, बारामती]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्टेडियम, सांगली]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्टेडियम, नाशिक]]

===दिल्ली===
* [[डॉ. आंबेडकर स्टेडियम, नवी दिल्ली]]

===कर्नाटक===
* डॉ. आंबेडकर स्टेडियम, कर्नाटक
'''उत्तरप्रदेश'''

डॉ. भीमराव आंबेडकर स्पोर्ट्स स्टेडियम, सहारनपूर

'''उत्तराखंड'''

डॉ. बी आर आंबेडकर स्टेडियम, देहरादून

'''तेलंगणा'''

डॉ. बी आर आंबेडकर स्टेडियम, करीमनगर 

'''हरयाणा'''

डॉ. भीमराव आंबेडकर खेळ परिसर, बडली रोड, आर्यनगर, बहादूरगड

== इतर==
* [[नवयान|भीमयान बौद्ध धम्म]] (नवयान)
* [[जय भीम]]
* [[रेडिओ जय भिम]]
* [[Jaybhimtalk]]

==हे सुद्धा पहा ==
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]]
* [[आंबेडकर कुटुंब]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा जीवनक्रम]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर विषयी पुस्तके]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी लिहिलेली पुस्तके]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार]]
* [[सर्वात महान भारतीय (सर्वेक्षण)]]

==संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Things named after B. R. Ambedkar|{{लेखनाव}}}}

{{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}}

[[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|*]]
[[वर्ग:व्यक्तींच्या नावावर असलेल्या गोष्टींच्या याद्या|आंबेडकर]]
[[वर्ग:स्मारके]]
[[वर्ग:याद्या]]
[[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी| ]]</text>
      <sha1>emkotwk64mzmulg1etvhysxd24vz56y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बावीस प्रतिज्ञा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>217317</id>
    <revision>
      <id>2686712</id>
      <parentid>2455358</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T03:06:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13234" sha1="khtct3yd9nq3o16r39xazjrt20wmub0" xml:space="preserve">[[File:Dr. Ambedkar and Savita Ambedkar during Deeksha.jpg|thumb|दीक्षा ग्रहण करताना बाबासाहेब व माईसाहेब आंबेडकर]] 
{{बौद्ध धर्म}}
[[१४ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९५६|१९५६]] रोजी [[दीक्षाभूमी]], [[नागपूर]] येथे [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी [[बौद्ध धम्म]]ाचा सपत्निक स्वीकार केल्यावर आपल्या अनुयायांना [[नवयान]] बौद्ध धम्माची दीक्षा देताना '''बावीस प्रतिज्ञा''' दिल्या आहेत. असे मानले जाते की, या प्रतिज्ञा मानवी प्रवृत्तीला सत्प्रवृत्त करणाऱ्या सामाजिक क्रांतीच्या दीशा दिग्दर्शक आहेत.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-MUM-mahaparinirvan-din-22-pledges-which-dr-b-r-ambedkar-gave-on-dikshabhumi-5762669-PHO.html|title=ब्रह्मा, विष्णू, महेश यांना देव मानणार नाही ; वाचा बाबासाहेबांनी दिलेल्या 22 प्रतिज्ञा|date=2017-12-06|work=marathibhaskar|access-date=2018-05-09|language=mr}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://velivada.com/2015/02/15/22-vows-by-dr-ambedkar-in-hindi-in-photos/|title=http://velivada.com/2015/02/15/22-vows-by-dr-ambedkar-in-hindi-in-photos/|website=velivada.com|access-date=2018-05-09|archive-date=2018-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180428171637/http://velivada.com/2015/02/15/22-vows-by-dr-ambedkar-in-hindi-in-photos/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; भारतामध्ये बौद्ध धर्म स्वीकारताना व्यक्ती किंवा व्यक्ती-समूहांकडून या प्रतिज्ञा शपता म्हणून वदवल्या जातात. बावीस प्रतिज्ञांना 'धम्म प्रतिज्ञा', 'डॉ. आंबेडकरांच्या प्रतिज्ञा', 'बौद्ध प्रतिज्ञा', 'नवबौद्ध प्रतिज्ञा' किंवा 'नवयानी प्रतिज्ञा' असेही म्हणले जाते.

== २२ प्रतिज्ञा ==
[[File:Dr. B. R. Ambedkar giving 22 vows after renouncing Hinduism at Deekshabhoomi, Nagpur.jpg|thumb|हिंदू धर्माच्या त्याग करतांना दीक्षाभूमी, नागपूर येथे २२ प्रतिज्ञा देताना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, १४ ऑक्टो. १९५६]]

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी बौद्धांना दिलेल्या २२ प्रतिज्ञा खालीलप्रमाणे आहेत.&lt;ref&gt;१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी बाबासाहेबांनी दिलेले भाषण&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://jaibhimambedkar.com/22-vows-dr-ambedkar-english-hindi-marathi/105/|title=22 Vows of Dr. Ambedkar : English, Hindi, Marathi|date=2017-01-29|work=Jai Bhim Ambedkar|access-date=2018-03-18|language=en-US|archive-date=2018-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180331072759/http://jaibhimambedkar.com/22-vows-dr-ambedkar-english-hindi-marathi/105/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.baiae.org/blog/item/150-22-vows-of-dr-ambedkar|title=22 Vows Of Dr. Ambedkar - BAIAE Japan|access-date=2018-03-18|language=en-gb|archive-date=2018-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829175323/http://www.baiae.org/blog/item/150-22-vows-of-dr-ambedkar|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.arjunwadi.mahapanchayat.gov.in/web/178511_arjunwadi-village-panchayat/hidden/-/asset_publisher/VLPy9aIA4etL/content/%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%AC%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BE/2277539?redirect=http%3A%2F%2Fwww.arjunwadi.mahapanchayat.gov.in%2Fhome%2F-%2Fasset_publisher%2FjhKTD21SzoQn%2Fcontent%2Fnpp-brochure%2F10191|title=ARJUNWADI-Village Panchayat - National Panchayat Portal - Govt. of India|website=www.arjunwadi.mahapanchayat.gov.in|language=en-US|access-date=2018-03-18|archive-date=2018-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829175211/http://www.arjunwadi.mahapanchayat.gov.in/web/178511_arjunwadi-village-panchayat/hidden/-/asset_publisher/VLPy9aIA4etL/content/%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%AC%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BE/2277539?redirect=http%3A%2F%2Fwww.arjunwadi.mahapanchayat.gov.in%2Fhome%2F-%2Fasset_publisher%2FjhKTD21SzoQn%2Fcontent%2Fnpp-brochure%2F10191|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

# मी [[ब्रह्मा]], [[विष्णू]], [[महेश]] यांना [[देव]] मानणार नाही किंवा त्यांची उपासना करणार नाही.
# मी [[राम]] व [[कृष्ण]] यांना देव मानणार नाही किंवा त्यांची उपासना करणार नाही.
# मी [[पार्वती|गौरी]]-[[गणपती]] इत्यादी हिंदू धर्मातील कोणत्याही देव-देवतेस मानणार नाही किंवा त्यांची उपासना करणार नाही.
# देवाने [[अवतार]] घेतले, यावर माझा विश्वास नाही.
# [[गौतम बुद्ध]] हा [[विष्णू|विष्णूचा]] अवतार होय, हा खोटा आणि खोडसळ प्रचार होय असे मी मानतो.
# मी [[श्राद्ध]]पक्ष करणार नाही; पिंडदान करणार नाही.
# मी बौद्धधम्माच्या विरुद्ध विसंगत असे कोणतेही आचरण करणार नाही.
# मी कोणतेही क्रियाकर्म [[ब्राह्मण|ब्राह्मणाचे]] हातून करवून घेणार नाही.
# सर्व मनुष्यमात्र समान आहेत असे मी मानतो.
# मी समता स्थापन करण्याचा प्रयत्न करीन.
# मी तथागत बुद्धाने सांगितलेल्या [[अष्टांगिक मार्ग|अष्टांग मार्गाचा]] अवलंब करीन.
# तथागताने सांगितलेल्या दहा पारमिता मी पाळीन.
# मी सर्व प्राणिमात्रावर दया करीन, त्यांचे लालन पालन करीन.
# मी चोरी करणार नाही.
# मी व्याभिचार करणार नाही.
# मी खोटे बोलणार नाही.
# मी दारू पिणार नाही.
# ज्ञान (प्रज्ञा), शील, करुणा या बौद्धधम्माच्या तीन तत्त्वांची सांगड घालून मी माझे जीवन व्यतीत करीन.
# माझ्या जुन्या, मनुष्यमात्राच्या उत्कर्षाला हानिकारक असणाऱ्या व मनुष्यमात्राला असमान व नीच मानणाऱ्या [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्माचा]] मी त्याग करतो व बौद्धधम्माचा स्वीकार करतो.
# तोच सद्धम्म आहे अशी माझी खात्री पटलेली आहे.
# आज माझा नवा जन्म होत आहे असे मी मानतो.
# इतःपर मी बुद्धाच्या शिकवणुकीप्रमाणे वागेन अशी प्रतिज्ञा करतो.
&lt;br&gt;
या २२ प्रतिज्ञा मानवता व बौद्ध धर्मात महत्त्वाच्या आहेत. सामान्यतः सर्व नवयानी बौद्ध या २२ प्रतिज्ञा पाळतात. या प्रतिज्ञा बौद्ध धम्माचे सार असून [[पंचशील]], [[अष्टांगिक मार्ग]] व [[दहा पारमिता]] अनुसरण्यासाठी आहेत.

==स्तंभ==
[[File:22 Vows (in Marathi) administered by Most Revered Bodhisattva Dr. Babasaheb Ambedkar on the occasion of Buddhist Dhamma Deeksha on 14 October 1956 at Deeksha Bhoomi, Nagpur.jpg|thumb|right|२२ प्रतिज्ञांचा दीक्षाभूमीवरील स्तंभ]]

या बावीस प्रतिज्ञांचे ऐतिहासिक महत्त्व लक्षात घेऊन '[[दीक्षाभूमी|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक समिती, दीक्षाभूमी]]'चे तत्कालीन अध्यक्ष आणि [[बिहार]] व [[केरळ]]चे माजी राज्यपाल [[रा.सु. गवई]] तसेच संस्थेचे सचिव [[सदानंद फुलझेले]] यांनी दीक्षाभूमीवर या बावीस प्रतिज्ञा प्रशस्त [[संगमरवर]]ी दगडावर कोरून तो स्तंभ स्तूपाच्या प्रथमदर्शनी ठेवला आहे. [[वर्धा]] येथील बुद्ध विहारातही डॉ. म.ल. कासारे यांच्या नेतृत्वाखाली अशाच स्वरूपाचा भव्य स्तंभ उभारण्यात आला आहे.

==उच्चारण पद्धती==
बाबासाहेबांनी आपल्या अनुयायांना दीक्षा देतांना या बावीस प्रतिज्ञांचे आयोजन केलेले असावे. या प्रतिज्ञा करताना अनुया सश्रद्ध भावनेने हात जोडून [[त्रिशरण]] व [[पंचशील]]ांचा त्या पाठोपाठ उच्चारण करताना डोळे मिटून होते. बौद्धजन डोळे मिटून श्रद्धने त्या बावीस प्रतिज्ञांचे ग्रहण करून पुन्हा उच्चारतात, तेव्हा त्या वचनांना  प्रार्थनेचे स्वरूप आपोआप प्राप्त होते.

==हे सुद्धा पहा ==
* [[दीक्षाभूमी]]
* [[नवयान]]
* [[दलित बौद्ध चळवळ]]
* [[नवबौद्ध]]

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
{{कॉमन्स वर्ग|B. R. Ambedkar in Deekshabhoomi|दीक्षाभूमी मधील बाबासाहेब आंबेडकर}}

{{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}}
{{बौद्ध विषय सूची}}

[[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]
[[वर्ग:नवयान]]
[[वर्ग:प्रतिज्ञा]]
[[वर्ग:बौद्ध धर्म]]
[[वर्ग:दलित संस्कृती]]</text>
      <sha1>khtct3yd9nq3o16r39xazjrt20wmub0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शेळी पालन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>218425</id>
    <revision>
      <id>2686764</id>
      <parentid>2563986</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T10:15:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32198-16</username>
        <id>183684</id>
      </contributor>
      <comment>/* संदर्भ आणि नोंदी */</comment>
      <origin>2686764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17298" sha1="lvhx8vznloly9wsldhv2v1w8bk0bznn" xml:space="preserve">[[चित्र:Boerbok.jpg|right|thumb|180px|आफ्रिकेतील बोयर बकरा]]
'''शेळी पालन''' हा शेतीपूरक व्यवसाय असून कमी भांडवल व कमी जागेत हा व्यवसाय करता येण्यासारखा आहे. शेळयांना इतर जनवरांपेक्षा जसे की गाई , म्हैस यांपेक्षा खूप कमी प्रमाणात खाद्य लागते. साधारणत: एका गाईला लागणाऱ्या खाद्यामध्ये १० शेळ्या जगू शकतात. त्यामुळे अल्प भूधारकांसाठी हा व्यवसाय अतिशय फायदेशीर आहे.खाद्याचे , शेळयांच्या आरोग्याचे , निवाऱ्याचे व पिण्यासाठी लागणाऱ्या पाण्याचे योग्य नियोजन केल्यास हा व्यवसाय अतिशय फायदेशीर ठरतो.बंदिस्त  तसेच अर्ध बंदिस्त  या प्रकारे भारतामध्ये हा व्यवसाय केला जातो. बंदिस्त शेळीपालन मध्ये शेळ्यासाठी लागणारा चारा हा शेळयांना गोट्या मध्येच पुरवला जातो.अर्ध बंदिस्त शेळीपालन मध्ये शेळ्या चरण्यासाठी काही वेळ बाहेर मोगळ्या सोडल्या जातात. यामध्ये शेळयांना चाऱ्याबरोबर शेतातील व बांधावरील बऱ्याच वनस्पती मिळतात यामुळे शेळयांचे आरोग्य खूप चांगले राहते तसेच खाद्यही कमी लागते यामुळे हा प्रकार जास्त फायदेशीर  आहे. 

[[भारत]]ात असणाऱ्या शेळ्यांची संख्या सुमारे १२३ [[दशलक्ष]] इतकी आहे. तर जगात एकंदर ६२० दशलक्ष [[बकरी|शेळ्या]] आहेत.असे जरी असले तरी भारतात शेळ्यांपासून मिळणारे उत्पन्न फारच कमी आहे. या देशातील उत्पन्न बघू जाता, दूध, मांस व कातडीच्या एकूण उत्पन्नापैकी शेळ्यांपासून फक्त ३% दूध, ४५ ते ५०% मांस व ४५% कातडी प्राप्त होते.भारतात शेळ्यांचे सरासरी वार्षिक दूध उत्पादन फक्त ५८ लिटर इतके आहे.या दुधाला मागणी असत नाही. {{संदर्भ हवा}} 

==शेळीपालनाचे फायदे==
* हा व्यवसाय अल्प गुंतवणुकीनेही केला जाऊ शकतो.
*काही जातीच्या  शेळ्या या 14 महिन्या मध्ये दोनदा वितात या मुळे अधिक उत्पन्न मिळते. 
*शेळ्यामध्ये दोन पिलांना जन्म देणाची क्षमता अधिक असल्याने अधिक उत्पन्नासाठी फायदेशीर आहे.     
* पैशाची गरज भासल्यास शेळ्या विकुन तो उभा करता येऊ शकतो.
* शेळी हा प्राणी काटक असतो. त्याची क्षमता विपरीत हवामानाशी जुळवुन घ्यायची असते.
* यांना खाण्यास निकृष्ट प्रतिचाही चारा चालतो.त्याचे रूपांतर त्या दूध व मांसात करतात.
* त्यांचे वेत लवकर येतात म्हणून त्यांचे उत्पादन लवकर वाढते.
* लहान चणीच्या असल्याने त्यांना निवाऱ्यास जागा कमी लागते.
* त्यांच्या विष्ठेचे उत्तम खत होते.
* बकऱ्याच्या मांसाला मागणी जास्त आहे.
* यांचे शिंगापासून व खुरापासून पदार्थ बनतात.
* यांचे मांस चविष्ट असते.

==शेळ्यांच्या जाती==
[[चित्र:ArganGoatTreeBelow.jpg|right|thumb|180px|पाला खाण्यासाठी बकऱ्या झाडावर चढतात]]
===भारतीय जाती===
भारतात बकऱ्यांच्या सुमारे २५ जाती आहेत.[[जमनापरी]], बिटल, सुरती,मारवाडी, बारबेरी वगैरे जाती दूध उत्पादनास तर बिटल, उस्मानाबादी,सुरती,संगमनेरी, अजमेरी वगैरे जाती मांसासाठी वापरल्या जातात.
यांची वाढ मंद गतीने म्हणजे वर्षास सुमारे २५ किलो इतकी होते.{{संदर्भ हवा}} 
[[चित्र:Angora 001.jpg|right|thumb|180px|अंगोरा जातीचा विदेशी बकरा]]

===विदेशी जाती===
सानेन, टोगेनबर्ग,अल्पाईन,एग्लोन्युबियन, अंगोरा या बकऱ्यांच्या विदेशी सुधारीत जाती आहेत. यांची वाढ झपाट्याने होते.[[आफ्रिका|आफ्रिकेतील]] बोयर जातीच्या शेळ्या वजनदार आहेत. नराचे वजन १०० ते १२५ किलो व मादिचे वजन सुमारे ९० ते १०० किलो असते.{{संदर्भ हवा}} 

भारतातील शुद्ध जातीच्या शेळ्या (अ-संकरीत) या उस्मानाबादी किंवा संगमनेरी आहेत.

==पालनपद्धती==
याचे दोन प्रकार आहेत.बंदिस्त व अर्धबंदिस्त.
===बंदिस्त शेळीपालन===
शेळ्यांची चरण्याची पद्धत ही इतर गुरांपेक्षा वेगळी असते.त्या केवळ झाडांची पाने व कोवळे शेंडे ओरबाडतात.यामुळे बकरीने तोंड लावलेल्या झाडांची वाढ खुंटते.तसेच यामुळे झुडपांचा व जंगलाच नाश होतो असा समज आहे. बंदिस्त संगोपनात शेळ्यांची झपाट्याने वाढ होते.यासाठी वातावरणापासून संरक्षणासाठी त्यांचेसाठी गोठा आवश्यक आहे. तो गोठा उंचवट्यावर,मुरमाड जमिनीत व पाण्याचा निचरा होऊ शकेल अशा ठिकाणी असावा.शेळ्यांना प्रत्येकी १० ते १२ चौ.फूट, करडांना (पिल्लांना)२ ते ५ चौ.फू. व बोकडास २५ चौ.फू. जागा लागते. अशा प्रकारे संख्या बघून गोठा उभारावा.याशिवाय गोठ्याबाहेर त्यांना फिरण्यासाठी मोकळी जागा असावी.{{संदर्भ हवा}} 
====गोठ्याच्या आवश्यकता====
[[चित्र:Susya goat farm.jpg|right|thumb|180px|शेळी फार्म]]
*गोठ्यात चारा पाण्याच्या आधुनिक सोयी असाव्यात.
* गाभण, आजारी, पिल्ले, बोकड यांचे साठी विशेष कप्पे असावेत. 
* शेळ्या वेल्यानंतर त्यांना व पिलांसाठी कप्पे असावेत.
*संख्या जास्त असल्यास वेगळे भांडार खाद्यासाठी असावे.
*प्रथमोपचार व औषधांसाठी वेगळी सोय असावी.
*वेळेवर लसीकरण गरजेचे असते. यात पी पी आर, इ टी व्ही या लसी महत्त्वाच्या आहेत.
*शेळ्यांना चारा हा तुकडे करून द्यावयास हवा.
*शेळ्यांचे लसीकरण व जंतूनाशकांचा योग्य वापर करावा.
*तेथील शेळ्यांचा विमा काढण्यात यावा. 
*गोठा हा पाऊस, ऊन, थडी यापासून सुरक्षित असावा  {{संदर्भ हवा}}

===अर्धबंदिस्त शेळीपालन===
शेळ्या या विशेषतः फिरणारे जानवर म्हणून ओळखले जाते. यामुळे जर शेळ्यांना  रोज काही वेळ चरण्यासाठी मोकळे सोडले तर त्यांना विविध प्रकारच्या नैसर्गिक वनस्पती खाद्यामध्ये मिळतात व त्यांचे आरोग्य चांगले राहते तसेच खाद्यही कमी लागते. शेळ्यांना नैसर्गिकपणे फिरून चारा व झाडपाला ओरबाडण्याची सवय असते. त्यांना गोठ्यात कोंडून ठेवल्यास व्यायाम मिळत नाही. त्यांना फिरवून आणल्याने त्यांचे खूर वाढत नाहीत.

====अर्धबंदिस्त शेळीपालनाचे फायदे====
*बाहेरचा झाडपाला खाल्ल्यामुळे खाण्याच्या खर्चात बचत.
*व्यवस्थापन, गोठा बांधणी व देखभाल खर्चात बचत होते.
*शेळ्यांचा व्यायाम होतो यामुळे आरोग्य चांगले राहते तसेच पाणी जास्त पिले जाते.

====अर्धबंदिस्त शेळीपालनाचे तोटे====
[[चित्र:Goat milking at a goat farm.jpg|right|thumb|180px|शेळी फार्म-बकऱ्यांचे दूध मशीननेही काढतात-एक दृश्य]]
*इतर अथवा रोगी शेळ्यांचे संपर्कात आल्यामुळे रोगाचा प्रादुर्भाव.
*त्यांनी किती खाल्ले याचे मोजमाप करता येत नाही सबब उपसमारीची शक्यता.
*तरीही गोठा आवश्यक असतो.
===आहार===
शेळीच्या वजनाच्या किमान ०.५% खुराक,२% वाळलेला चारा,१.५०% हिरवा चारा असे साधारणतः आहाराचे प्रमाण असते.चाऱ्याचे लहान तुकडे करून दिल्यास सुमारे २५ ते ३०% चाऱ्याची बचत होते.{{संदर्भ हवा}} 

पिल्लांना जन्मानंतर १.५० महिना आईचे दूध मिळालेच पाहिजे.तसेच त्यांना लुसलुशीत पाला,खुराक देता येते.दिड महिन्यानंतर त्यांचे दूध तोडावयास हवे.त्यांना प्रथिनयुक्त आहार पुरेश्या प्रमाणात द्यावयास हवा.{{संदर्भ हवा}}

शेळ्यांची पिलांचे वजन सुरुवातीच्या काळात जास्त प्रमाणात वाढते यासाठी पिलांना जास्तीत जास्त दुधाची गरज असते त्यामुळे शेळ्यांना हिरव्या चाऱ्या बरोबर योग्य प्रमाणात खुराक देणे खुप गरजेचे आहे यामध्ये दूध वाढीच्या पशु खाद्य तसेच मका ,तुरीचा भरडा यासारखा खुराक देणे गरजेचे आहे.खुराकामधे शेंगदाणा पेंड , सरकी पेंड असावी

==चित्रदालन==
&lt;gallery&gt;
चित्र:Chevres alpines au paturage en region Centre.jpg|अल्पाईन बकरे
चित्र:Nubische geiten.jpg|अँग्लो न्युबियन जात
चित्र:Quebec angora goat.jpg|अंगोरा
चित्र:Appenzell Goat (552849728).jpg|अपेंझेल बकरा
चित्र:Arapawa dairy goat.jpg|अरापावा बकरा न्यु झिलँड
चित्र:Australian cashmere goat.png|ऑस्ट्रेलियन कॅशमिरी बकरा
चित्र:Bagot goat Staunton Park.JPG|बगॉट जात
चित्र:Goat at Offley - geograph.org.uk - 245154.jpg|ब्रिटिश अल्पाईन
चित्र:Gämse mit Glocke.JPG|चॉमॉईस बकरा
चित्र:Nederlandse Landgeit Bok2.jpg|नेदरलँडमधील बकरा
चित्र:Irish Goat.jpg|आयरिश बकरा
चित्र:Pygmy Goats Seattle Zoo.jpg|आफ्रिकन पिग्मी
चित्र:Spotted Sirohi.jpg|ठिपकेदार सिरोही बकऱ्या
चित्र:Wallische bok.jpg|दक्षिणी स्वित्झरलँडमधील बकरा
&lt;/gallery&gt;

==हेही बघा==
* [[शेळी]]
* [[मेंढी]]
*[[बकरी]] 

==बाह्य दुवे==
*[https://ahd.maharashtra.gov.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=452&amp;Itemid=74 पशुसंवर्धन विभाग, महाराष्ट्र शासन-राज्यस्तरीय योजना]
*[http://powergotha.com/goat-farming-shelipalan/ पॉवरगोठा]
*[https://navnathaherfarmer.wordpress.com/2015/03/16/%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B3%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%A8-%E0%A4%AF%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%BE-4/ शेळीपालन यशोगाथा]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}
{{संदर्भयादी}}
* महाराष्ट्र राज्य शासनाच्या पशुसंवर्धन विभागाचे पत्रक-'शेळीपालन एक उत्कृष्ट व्यवसाय
[[वर्ग:शेतीपूरक व्यवसाय]]
[[वर्ग:शेती]]
[[वर्ग:व्यवसाय]]</text>
      <sha1>lvhx8vznloly9wsldhv2v1w8bk0bznn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>तेरीज पत्रक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>226055</id>
    <revision>
      <id>2686699</id>
      <parentid>2456066</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T18:28:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9463" sha1="f6mfrigmintjuqejl2ukwu4etidnnyg" xml:space="preserve">खातेवही मध्ये असणाऱ्या सर्व खात्यांच्या [[नावे]] आणि [[जमा]] असणाऱ्या शिल्लक रकमांची यादी म्हणजे तेरीज होय. (इंग्लिश: [https://en.wikipedia.org/wiki/Trial_balance Trial Balance]).
तेरीज म्हणजे विशिष्ट तारखेस एखाद्या व्यापाऱ्याच्या [[खातेवही|खातेवहीतील]] सर्व खात्यांची जमा आणि नावे शिलकांची यादी दाखवणारे विवरणपत्र होय.&lt;ref&gt;https://www.investopedia.com/terms/t/trial_balance.asp&lt;/ref&gt;

== व्याख्या ==

तेरीज म्हणजे [[खातेवही|खातेवहीतील]] सर्व खात्यांच्या शिल्लक अथवा जमा रकमेचा सारांश आहे. याचा उपयोग नोंदवण्यात आलेल्या सर्व नावे आणि जमा रकमांची समानता निर्धारित करणे आणि अंतिम लेखे तयार करण्यासाठी एक सारांश तयार ठेवणे हा असतो – [https://en.wikipedia.org/wiki/Eric_Kohler एरिक कोहलर].

== आवश्यकता ==

तेरीज पत्रक का तयार केले जाते याची करणे खालील प्रमाणे

१)	सर्व व्यावसायिक [[व्यवहार]] लेखापुस्तकात बरोबर नोंदवले गेले आहेत याची खात्री करणे.

२)	प्रत्येक खात्याची अंकगणितीय शुद्धता तपासणे. जमा नावे रकमांची बेरीज वजाबाकी योग्य प्रकारे करून शिल्लक रकमेची योग्य प्रकारे गणना केली गेली आहे हे पाहणे.

३)	खातेवाहीतील खात्यांची अंतिम शिल्लक रक्कम जाणणे.

४)	सर्व आर्थिक व्यवहारांची नोंद लेखा पुस्तकात [[द्विनोंदी पद्धत (वाणिज्य)|द्विनोंदी लेखा पद्धतीची]] तत्त्वे पाळून झाली आहेत याची खात्री करणे.

५)	अंतिम लेखा विवरणे तयार करण्यासाठी आधार पुरवणे.

== तेरीज जुळणे म्हणजे अचूकतेची खात्री आहे का ? ==

जमा आणि नावे खात्यांच्या शिल्लक रकमांची बेरीज  समान येणे म्हणजे ‘'''तेरीज जुळणे'''’ होय. तेरीज जुळणे म्हणजे लेखा , नोंदी, खतावण्या योग्य प्रकारे लिहिल्या गेल्या असल्याचे मानले जाते.  चुका असूनही तेरीज जुळू शकते उदा. चुकीची रक्कम जमा आणि नावे बाजूस लिहिणे, व्यवहाराचे [[लेखांकन (वाणिज्य )|लेखांकन]] करताना चुकीच्या खात्यांना परिणाम दर्शवणे. परिणामांची नोंद उलट करणे ( खाते जमा करण्याच्या ऐवजी नावे करणे आणि नावे करण्या ऐवजी जमा करणे).

लेख पुस्तकांची केवळ गणितीय अचूकता पाहण्यासाठी तेरीज केली जाते.

== तेरीज पत्रकाचा नमुना / प्रारूप ==

तेरीज पत्रक तयार करण्यासाठी खालील प्रारूपे वापरली जातात.&lt;ref&gt;http://content.moneyinstructor.com/1499/trialbalance.html&lt;/ref&gt;

१) '''विवरण पत्र प्रारूप''' - संगणकीकरणाच्या आजच्या दिवसात विवरण पत्र प्रारूप जास्ती प्रमाणत वापरले जाते. यालाच रोजकीर्द प्रारूप असेही म्हणले जाते.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! विवरण  !! खातेपान क्र. !! नावे शिल्लक 
रक्कम रु. 
! जमा शिल्लक 
रक्कम रु.
|-
| श्री अ  यांचे खाते  ||   ३२ || १५०००  || --
|-
| श्री क्ष यांचे खाते  ||   ७७  || -- || ५२००० 
|-
| फर्निचर खाते  ||  १२६  || ३५००० || --
|-
| ...... || .. || ..... || .....
|-
| एकूण ||    || XXXX  || XXXX
|}

२) '''खातेवही  प्रारूप''' - यालाच  टी प्रारूप असेही म्हणले जाते. इंग्रजी टी या आद्याक्षरा प्रमाणे तेरीज पत्रकाची मांडणी केली जाते.डाव्या बाजूस नावे शिल्लक आणि उजव्या बाजूस जमा शिल्लक दर्शवली जाते.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! नावे शिलका  !! खातेपान क्र. !! रक्कम रु. !! जमा शिलका  !! खातेपान क्र. !! रक्कम रु.
|-
| श्री अ  यांचे खाते || ३२  || १५००० || श्री क्ष यांचे खाते || ७७  || ५२००० 
|-
| फर्निचर खाते || १२६  || ३५०००  || ..... || .. || .....
|-
| एकूण  ||    || XXXX  || एकूण ||    || XXXX 
|}

== तेरजेचे प्रकार ==

तेरीज खालील दोन प्रकारे केली जाते .&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.accountingexplanation.com/trial_balance.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2018-03-06 |archive-date=2018-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180312021243/http://www.accountingexplanation.com/trial_balance.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

१) '''ढोबळ तेरीज''' 
 – प्रत्येक खात्याच्या दोन्ही बाजूंच्या रकमांची बेरीज करून ती वेगवेगळी जमा आणि नावे स्तंभामध्ये लिहिली जाते. म्हणजेचप्रत्येक खात्याच्या जमा आणि नावे बाजूला काही रक्कम असू शकते. या पद्धतीची तेरीज सध्या वापरली जात नाही.

२) '''शुद्ध तेरीज'''
 – वापरल्या जाणाऱ्या शुद्ध तेरीज प्रकारात प्रत्येक खात्याची एकूण शिल्लक रक्कम (जमा आणि नावे रकमेतील निव्वळ फरक ) तेरीज पत्रकात लिहिला जातो.

== खातेनिहाय निरीक्षणे ==

१) '''वैयक्तिक खाती''' – या प्रकारची खाती जमा किंवा नावे शिल्लक दाखवू शकतात. जर खात्यामध्ये जमा शिल्लक असेल तर ते खाते धनकोचे आणि नावे शिल्लक असेल तर हे खाते ऋणकोचे असते.

२) '''मालमत्ता  खाती''' -  या खात्यांमध्ये नेहेमीच नावे रक्कम शिल्लक असते.

३) '''देयता खाती''' – या प्रकारच्या खात्यांमध्ये नेहेमीच जमा रक्कम शिल्लक असते.

४) '''नामधारी खाती''' – खर्चाशी संबंधित खाती नावे शिल्लक दाखवतात . उत्पन्न किंवा लाभाशी संबंधित खाती जमा रक्कम दर्शवतात.

==संदर्भ ==

[[वर्ग:वाणिज्य]]
[[वर्ग:बँकिंग]]</text>
      <sha1>f6mfrigmintjuqejl2ukwu4etidnnyg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>राज्यसभेच्या वर्तमान खासदारांची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>244507</id>
    <revision>
      <id>2686717</id>
      <parentid>2683696</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T05:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* ओडिशा */</comment>
      <origin>2686717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130272" sha1="jgl3btqyfbum8812jkqrcofoaro9s76" xml:space="preserve"> 
[[राज्यसभा]] हे भारतीय संसदेचे उच्च सदन आहे. राज्यसभेत जास्तीत जास्त २५० सदस्य असू शकतात. सध्या राज्यसभेवर २४५ खासदार आहेत. त्यांपैकी २३३ खासदार हे राज्यांच्या विधानसभेचे आमदार निवडतात तर कला, साहित्य, विज्ञान आणि सामाजिक कार्यात विशेष कामगिरी बजावणारे १२ सदस्य राष्ट्रपतींद्वारे नियुक्त करण्यात येतात. दरवर्षी राज्यसभेचे एक-तृतीयांश खासदार निवृत्त होत असून, प्रत्येक खासदाराचा कार्यकाळ हा सहा वर्षांचा असतो. राज्यसभा कधीच बरखास्त होत नाही.

खाली दिलेल्या यादीत नियुक्ती झालेल्या आणि राज्यांतून निवडून आलेल्या खासदारांची नावे आहेत. एखादी जागा रिकामी असल्यास तसे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://164.100.47.5/Newmembers/statepositionsummary.aspx|title=State Position Summary|website=164.100.47.5|access-date=12 June 2016}}&lt;/ref&gt;
==खासदार==
===आंध्र प्रदेश===
{{legend2|#1569C7|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|यु.श्र.र.काँ.प.]] (८) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FFED00|[[तेलुगू देशम पक्ष|ते.द.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[आंध्र प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''आंध्र प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[आल्ला अयोध्या रामी रेड्डी]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|२२ जून २०२०
|२१ जून २०२६
| 
|-
| २
| [[पिल्ली सुभाषचंद्र बोस]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|२२ जून २०२०
|२१ जून २०२६
| 
|-
| ३
| [[परिमल नाथवानी|डॉ. परिमल धीरजलाल नाथवानी]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|२२ जून २०२०
|२१ जून २०२६
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ४
| [[मोपीदेवी वेंकटरमणा राव]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| rowspan=&quot;2&quot;|२२ जून २०२०
| rowspan=&quot;2&quot;|२१ जून २०२६
|२९ ऑगस्ट २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[साना सतीश बाबू]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २९ ऑगस्ट २०२४ ते २१ जून २०२६ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ५
| [[वेणुम्बका विजयसाई रेड्डी]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|rowspan=&quot;2&quot;|२२ जून २०२२
|rowspan=&quot;2&quot;|२१ जून २०२८
|२५ जानेवारी २०२५ रोजी राजीनामा
|-
| [[पी. वेंकट सत्यनारायण]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २५ जानेवारी २०२५ ते २१ जून २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड
|-
| ६
| [[एस. निरंजन रेड्डी|ॲड. निरंजन विद्यासागर रेड्डी]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|२२ जून २०२२
|२१ जून २०२८
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ७
| [[बीदा मस्तान राव]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| rowspan=&quot;2&quot;|२२ जून २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|२१ जून २०२८
|२९ ऑगस्ट २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[बीदा मस्तान राव]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २९ ऑगस्ट २०२४ ते २१ जून २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ८
| [[आर. कृष्णैय्या|ॲड. रायगा कृष्णैय्या]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|rowspan=&quot;2&quot;|२२ जून २०२२
|rowspan=&quot;2&quot;|२१ जून २०२८
|२३ सप्टेंबर २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[आर. कृष्णैय्या|ॲड. रायगा कृष्णैय्या]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २३ सप्टेंबर २०२४ ते २१ जून २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड
|-
| ९
| [[येर्रम वेंकट सुब्बा रेड्डी]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|०३ एप्रिल २०२४
|०२ एप्रिल २०३०
| 
|-
| १०
| [[मेदा रघुनाथ रामकृष्ण रेड्डी]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|०३ एप्रिल २०२४
|०२ एप्रिल २०३०
| 
|-
| ११
| [[गोल्ला बाबुराव|ॲड. गोल्ला बाबुराव]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|०३ एप्रिल २०२४
|०२ एप्रिल २०३०
| 
|}

===अरुणाचल प्रदेश===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[अरुणाचल प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''अरुणाचल प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[नबम रेबिया|नबम इपो रेबिया]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|२४ जून २०२०
|२३ जून २०२६
| 
|}
===आसाम===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FAED09|[[संयुक्त जनता पक्ष, लिबरल|सं.ज.प.लि.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#99CCFF|[[आसाम गण परिषद|आ.ग.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[आसाम|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''आसाम'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[पबित्र मार्गरेटा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२२
| ०२ एप्रिल २०२८
| [[वस्त्र मंत्रालय (भारत)|वस्त्र राज्यमंत्री]] व [[परराष्ट्र मंत्रालय (भारत)|परराष्ट्र राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)  
|-
| २
| [[रंगवरा नारझरी|रंगवरा फणीधर नारझरी]]
|bgcolor=#FAED09|
| [[संयुक्त जनता पक्ष, लिबरल]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२२
| ०२ एप्रिल २०२८
|  
|-
| ३
| [[कनाड पुरकायस्थ]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १५ जून २०२५
| १४ जून २०३१
|  
|-
| ४
| [[बिरेंद्र प्रकाश बैश्य]]
|bgcolor=#99CCFF|
| [[आसाम गण परिषद]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १५ जून २०२५
| १४ जून २०३१
|-
| ५
| [[जोगेन मोहन]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|-
| ६
| [[तेरस गोवाला]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|-
| ७
| [[प्रमोद बोरो|प्रमोद घनश्याम बोरो]]
|bgcolor=#FAED09|
| [[संयुक्त जनता पक्ष, लिबरल]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|}

===बिहार===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (७) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#003366|[[जनता दल (संयुक्त)|ज.द.(सं).]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#056D05|[[राष्ट्रीय जनता दल|रा.ज.द.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#100CA4|[[राष्ट्रीय लोक मोर्चा|रा.लो.मो.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[बिहार|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''बिहार'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सतीश चंद्र दुबे]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०८ जुलै २०२२
| ०७ जुलै २०२८
| [[खाण मंत्रालय (भारत)|खाण राज्यमंत्री]] व [[कोळसा मंत्रालय|कोळसा राज्यमंत्री]] (११ जून २०२४ पासून)
|-
| २
| [[शंभू शरण पटेल]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०८ जुलै २०२२
| ०७ जुलै २०२८
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ३
| [[मिसा भारती]]
|bgcolor=#056D05|
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|०८ जुलै २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|०७ जुलै २०२८
| ४ जून २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[मनन कुमार मिश्रा|ॲड. मनन कुमार मिश्रा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जून २०२४ ते ०७ जुलै २०२८ उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड
|-
| ४
| [[फैय्याज अहमद|डॉ. फैय्याज अहमद]]
|bgcolor=#056D05|
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ०८ जुलै २०२२
| ०७ जुलै २०२८
|  
|-
| ५
| [[खिरु महातो]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०८ जुलै २०२२
| ०७ जुलै २०२८
|  
|-
| ६
| [[धरमशिला गुप्ता]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ७
| [[भीम सिंह|ॲड. भिम सिंह चंद्रवंशी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ८
| [[मनोज झा|डॉ. मनोज कुमार झा]]
|bgcolor=#056D05|
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|
|-
| ९
| [[संजय यादव]]
|bgcolor=#056D05|
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १०
| [[संजय कुमार झा]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ११
| [[अखिलेश प्रसाद सिंह|डॉ. अखिलेश प्रसाद सिंह]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १२
| [[नितीन नबीन|नितीन नबीन सिन्हा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १३
| [[शिवेश कुमार]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १४
| [[नितीश कुमार|नितीश रामलखनसिंह कुमार]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १५
| [[रामनाथ ठाकूर|रामनाथ कर्पूरी ठाकूर]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
| [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय (भारत)|कृषी व शेतकरी कल्याण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| १६
| [[उपेंद्र कुशवाह|उपेंद्रसिंह मुनेश्वरसिंह कुशवाह]]
|bgcolor=#100CA4|
| [[राष्ट्रीय लोक मोर्चा]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|}

===छत्तीसगढ===
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[छत्तीसगढ|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''छत्तीसगढ'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[राजीव शुक्ला]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
| 
|-
| २
| [[रणजित रंजन|रणजित राजीव रंजन]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
|  
|-
| ३
| [[राजा देवेंद्र प्रतापसिंह|राजा देवेंद्र प्रताप सुरेंद्रकुमार सिंह]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ४
| [[फुलो देवी नेतम]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|-
| ५
| [[लक्ष्मी वर्मा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|}

===राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली===
{{legend2|#0072B0|[[आम आदमी पक्ष|आ.आ.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[दिल्ली|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[संजय सिंह]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २८ जानेवारी २०२४
| २७ जानेवारी २०२७
|  
|-
| २
| [[नारायण दास गुप्ता]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २८ जानेवारी २०२४
| २७ जानेवारी २०२७
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|३
| rowspan=&quot;2&quot;|[[स्वाती मालीवाल]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२८ जानेवारी २०२४
| rowspan=&quot;2&quot;|२७ जानेवारी २०२७
|  २४ एप्रिल २०२६ रोजी [[भारतीय जनता पक्ष]]ात प्रवेश
|-
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

===गोवा===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[गोवा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''गोवा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सदानंद तनावडे]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २९ जुलै २०२३
| २८ जुलै २०२९
|  
|}

===गुजरात===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१०) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[गुजरात|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''गुजरात'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[शक्तीसिंह गोहिल|ॲड. शक्तीसिंह हरिश्चंद्रजी गोहिल]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
|  
|-
| २
| [[रमिलाबेन बरा|रमिलाबेन बेचरभाई बरा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
|  
|-
| ३
| [[नरहरी अमीन]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ४
| [[अभय भारद्वाज|ॲड. अभय भारद्वाज]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२२ जून २०२०
| rowspan=&quot;2&quot;|२१ जून २०२६
| १ डिसेंबर २०२० रोजी निधन
|-
| [[रामभाई मोकारिया|ॲड. रामभाई हरजीभाई मोकारिया]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १ डिसेंबर २०२० ते २१ जून २०२६ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड
|-
| ५
| [[सुब्रह्मण्यम जयशंकर|डॉ. जयशंकर कृष्णस्वामी सुब्रह्मण्यम]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १८ ऑगस्ट २०२३
| १७ ऑगस्ट २०२९
| [[परराष्ट्र मंत्रालय (भारत)|परराष्ट्र मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ६
| [[केसरीदेवसिंह झाला|केसरीदेवसिंह दिग्विजयसिंह झाला]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १८ ऑगस्ट २०२३
| १७ ऑगस्ट २०२९
|  
|-
| ७
| [[बाबुभाई देसाई]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १८ ऑगस्ट २०२३
| १७ ऑगस्ट २०२९
|  
|-
| ८
| [[जे.पी. नड्डा|ॲड. जगतप्रकाश नारायणलाल नड्डा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
| [[रसायने आणि खते मंत्रालय|रसायने तथा खत मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)&lt;br&gt;[[आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय (भारत)|आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)&lt;br&gt;सभागृह नेता (२४ जून २०२४ पासून)
|-
| ९
| [[गोविंद ढोलकिया|गोविंद लालजी ढोलकिया]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १०
| [[मयंक नायक]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ११
| [[जसवंतसिंह परमार|डॉ. जसवंतसिंह सलामसिंह परमार]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|}

===हरियाणा===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#D3D3D3|[[अपक्ष]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[हरियाणा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''हरियाणा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १
| [[क्रिशनलाल पंवार]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२ ऑगस्ट २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|१ ऑगस्ट २०२८
| ९ ऑक्टोबर २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[रेखा शर्मा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ९ ऑक्टोबर २०२४ ते १ ऑगस्ट २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड
|-
| २
| [[कार्तिकेय शर्मा|कार्तिकेय विनोद शर्मा]]
| bgcolor=#D3D3D3|
| [[अपक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २ ऑगस्ट २०२२
| १ ऑगस्ट २०२८
|  
|-
| ३
| [[सुभाष बराला|सुभाष रामनाथ बराला]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ४
| [[करमवीर सिंह बौध]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|-
| ५
| [[संजय भाटिया]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|}

===हिमाचल प्रदेश===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[हिमाचल प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''हिमाचल प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सिकंदर कुमार|डॉ. सिकंदर कुमार]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२२
| ०२ एप्रिल २०२८
|  
|-
| २
| [[हर्ष महाजन|हर्ष देशराज महाजन]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ३
| [[अनुराग शर्मा (राज्यसभा खासदार २०२६-२०३२)|अनुराग शर्मा]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|}

===जम्मू आणि काश्मीर===
{{legend2|#fe0000|[[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स|ज.आ.का.नॅ.कॉ.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[जम्मू आणि काश्मीर|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''जम्मू आणि काश्मीर'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सज्जाद अहमद किचलू]]
| style=&quot;background-color: {{जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स/meta/color}}&quot; |
| [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २५ ऑक्टोबर २०२५
| २४ ऑक्टोबर २०३१
|  
|-
| २
| [[चौधरी मोहम्मद रमजान]]
| style=&quot;background-color: {{जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स/meta/color}}&quot; |
| [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २५ ऑक्टोबर २०२५
| २४ ऑक्टोबर २०३१
|  
|-
| ३
| [[गुरविंदर सिंह ओबेरॉय]]
| style=&quot;background-color: {{जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स/meta/color}}&quot; |
| [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २५ ऑक्टोबर २०२५
| २४ ऑक्टोबर २०३१
|  
|-
| ४
| [[सत पाल शर्मा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २५ ऑक्टोबर २०२५
| २४ ऑक्टोबर २०३१
|  
|}

===झारखंड===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#337316|[[झारखंड मुक्ति मोर्चा|झा.मु.मो.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FEFEFA|रिक्त (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[झारखंड|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''झारखंड'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[दीपक प्रकाश]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|२
| [[शिबू सोरेन]]
|bgcolor=#337316|
| [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
| ४ ऑगस्ट २०२५ रोजी निधन
|-
| colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot;|''४ ऑगस्ट २०२५ पासून रिक्त''
|-
| ३
| [[आदित्य साहू|आदित्य चतूर साहू]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ४
| [[महुआ माजी]]
|bgcolor=#337316|
| [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ५
| [[प्रदीप वर्मा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ४ मे २०२४
| ३ मे २०३०
|  
|-
| ६
| [[सरफराज अहमद (झारखंडचे राजकारणी)|डॉ. सरफराज अहमद]]
|bgcolor=#337316|
| [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ४ मे २०२४
| ३ मे २०३०
|  
|}

===कर्नाटक===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (६) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (५) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#02865A|[[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)|ज.द.(ध).]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[कर्नाटक|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''कर्नाटक'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[इरान्ना कडडी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ जून २०२०
| २५ जून २०२६
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २
| [[अशोक गस्ती|ॲड. अशोक गस्ती]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२६ जून २०२०
| rowspan=&quot;2&quot;|२५ जून २०२६
| १७ सप्टेंबर २०२० रोजी निधन
|-
| [[कोरागप्पा नारायण]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १७ सप्टेंबर २०२० ते २५ जून २०२६ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड
|-
| ३
| [[एच.डी. देवे गौडा|हरदनहळ्ळी दड्डेगौडा देवेगौडा]]
|bgcolor=#02865A|
| [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ जून २०२०
| २५ जून २०२६
|  
|-
| ४
| [[मल्लिकार्जुन खरगे|ॲड. मप्पना मल्लिकार्जून खड्गे]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २६ जून २०२०
| २५ जून २०२६
| सभागृह विरोधीपक्ष नेते (१६ फेब्रुवारी २०२१ पासून)
|-
| ५
| [[निर्मला सीतारामन|निर्मला प्रकर्ला प्रभाकरराव सीतारामन]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १ जुलै २०२२
| ३० जून २०२८
| [[अर्थ मंत्रालय (भारत)|अर्थ]] व [[कॉर्पोरेट व्यवहार मंत्रालय|कॉर्पोरेट व्यवहारमंत्री]] (३० मे २०१९ पासून)
|-
| ६
| [[जग्गेश]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १ जुलै २०२२
| ३० जून २०२८
| 
|-
| ७
| [[लेहरसिंह सिरोया|लेहरसिंह केसरीलाल सिरोया]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १ जुलै २०२२
| ३० जून २०२८
| 
|-
| ८
| [[जयराम रमेश]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १ जुलै २०२२
| ३० जून २०२८
|   
|-
| ९
| [[नारायण भंडागे|नारायण कृष्णसा भंडागे]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| १०
| [[अजय माकन]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ११
| [[जी.सी. चंद्रशेखर|गंगूर चेलुवेगौडा चंद्रशेखर]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १२
| [[सईद नासीर हुसैन|डॉ. सईद नासीर हुसैन]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|   
|}
===केरळ===
{{legend2|#cc0d0d|[[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भा.क.प.(मा).]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#cb0922|[[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भा.क.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#006600|[[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग|इं.यु.मु.ली.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#F48385|[[केरळ काँग्रेस (मणी)|के.काँ.(म).]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[केरळ|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''केरळ'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[व्ही. सिवादासन|डॉ. व्ही.सिवदासन]]
| bgcolor=#cc0d0d|
| [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २४ एप्रिल २०२१
| २३ एप्रिल २०२७
|  
|-
| २
| [[डॉ. जॉन ब्रिटस]]
| bgcolor=#cc0d0d|
| [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २४ एप्रिल २०२१
| २३ एप्रिल २०२७
|  
|-
| ३
| [[पुल्लीकल वेट्टी अब्दुल वहाब]]
|bgcolor=#006600|
| [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २४ एप्रिल २०२१
| २३ एप्रिल २०२७
|  
|-
| ४
| [[ए.ए. रहीम खान|ॲड. अब्दुल मोहम्मद सय्यद रहीम खान]]
| bgcolor=#cc0d0d|
| [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२२
| २ एप्रिल २०२८
|  
|-
| ५
| [[पी. संतोष कुमार|ॲड. पी.संतोष कुमार]]
|bgcolor=#cb0922|
| [[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२२
| २ एप्रिल २०२८
|  
|-
| ६
| [[जेबी मथेर]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२२
| २ एप्रिल २०२८
|  
|-
| ७
| [[पी.पी. सुनीर]]
|bgcolor=#cb0922|
| [[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २ जुलै २०२४
| १ जुलै २०३०
| 
|-
| ८
| [[हॅरीस बीरन|ॲड. हॅरीस बीरन]]
|bgcolor=#006600|
| [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २ जुलै २०२४
| १ जुलै २०३०
| 
|-
| ९
| [[जोस के. मणी|जोस मणी करिंगोचळ]]
|bgcolor=#F48385|
| [[केरळ काँग्रेस (मणी)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २ जुलै २०२४
| १ जुलै २०३०
| 
|}
===मध्य प्रदेश===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (८) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[मध्य प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मध्य प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सुमेर सिंह सोलंकी|डॉ. सुमेर सिंह सोलंकी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २
| [[ज्योतिरादित्य शिंदे|महाराज ज्योतिरादित्य माधवराव शिंदे]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२२ जून २०२०
| rowspan=&quot;2&quot;|२१ जून २०२६
| ५ जून २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[जॉर्ज कुरियन|ॲड. जॉर्ज कुरियन]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जून २०२४ ते २१ जून २०२६ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड&lt;br&gt;[[अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्रालय (भारत)|अल्पसंख्याक व्यवहार राज्यमंत्री]] व [[मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्रालय|मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय राज्यमंत्री]] (११ जून २०२४ पासून)
|-
| ३
| [[दिग्विजय सिंग|दिग्विजय बलभद्र सिंग]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
|  
|-
| ४
| [[सुमित्रा वाल्मिकी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
|  
|-
| ५
| [[कविता पाटीदार]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
|  
|-
| ६
| [[विवेक तन्खा|ॲड. विवेक कृष्ण तन्खा]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
|  
|-
| ७
| [[माया नरोलिया]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| ८
| [[उमेश नाथ महाराज]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| ९
| [[बन्सीलाल गुर्जर]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| १०
| [[एल. मुरुगन|डॉ. मुरुगन लोगनाथन]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| [[माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय (भारत)|माहिती आणि प्रसारण राज्यमंत्री]] (७ जुलै २०२१ पासून)&lt;br&gt;[[संसदीय कामकाज मंत्रालय (भारत)|संसदीय कामकाज राज्यमंत्री]] (११ जून २०२४ पासून)  
|-
| ११
| [[अशोक सिंह]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|}
===महाराष्ट्र===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (८) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|रा.काँ.प.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#F37020|[[शिवसेना|शि.से.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FD7D24|[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शि.से.(उ.बा.ठा).]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#0029B0|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|रा.काँ.प.(श.प).]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#000080|[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले)|रि.पा.ऑ.इं.(आ).]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FEFEFA|रिक्त (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[महाराष्ट्र|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''महाराष्ट्र'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[अनिल बोंडे|डॉ. अनिल सुखदेव बोंडे]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|  
|-
| २
| [[धनंजय महाडिक (राजकारणी)|धनंयज भीम महाडिक]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|  
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| ३
| [[प्रफुल्ल पटेल|प्रफुल्ल मनोहर पटेल]]
|bgcolor=#00B2B2|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|५ जुलै २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|४ जुलै २०२८
| २७ फेब्रुवारी २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[सुनेत्रा पवार|सुनेत्रा अजित पवार]]
|bgcolor=#00B2B2|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २७ फेब्रुवारी २०२४ ते ४ जुलै २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड;&lt;br&gt;६ मे २०२६ रोजी राजीनामा ([[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] निवड)
|-
| colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot;|''६ मे २०२६ पासून रिक्त''
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ४
| [[पियुष गोएल|ॲड. पियुष वेदप्रकाश गोएल]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|५ जुलै २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|४ जुलै २०२८
| ५ जून २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[नितीन पाटील]]
|bgcolor=#00B2B2|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जून २०२४ ते ४ जुलै २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड 
|-
| ५
| [[इम्रान प्रतापगढी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|  
|-
| ६
| [[संजय राऊत|संजय राजाराम राऊत]]
| bgcolor=#FD7D24|
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|  
|-
| ७
| [[अशोक चव्हाण|अशोक शंकरराव चव्हाण]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ८
| [[मेधा कुलकर्णी|मेधा विश्राम कुलकर्णी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ९
| [[अजित गोपछडे|डॉ. अजित गोपछडे]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १०
| [[प्रफुल्ल पटेल|प्रफुल्ल मनोहर पटेल]]
|bgcolor=#00B2B2|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ११
| [[मिलिंद देवडा|मिलिंद मुरली देवडा]]
|bgcolor=#F37020|
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १२
| [[चंद्रकांत हंडोरे|चंद्रकांत दामोदर हंडोरे]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १३
| [[रामराव वडकुते]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १४
| [[विनोद तावडे|विनोद श्रीधर तावडे]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १५
| [[माया इवनाते]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|-
| १६
| [[ज्योती वाघमारे]]
|bgcolor=#F37020|
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १७
| [[शरद पवार|शरद गोविंदराव पवार]]
|bgcolor=#0029B0|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १८
| [[पार्थ अजित पवार]]
|bgcolor=#00B2B2|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १९
| [[रामदास आठवले|रामदास बंडू आठवले]]
|bgcolor=#000080|
| [[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले)]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
| [[सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय (भारत)|सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण राज्यमंत्री]] (५ जुलै २०१६ पासून)
|}

===मणिपूर===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[मणिपूर|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मणिपूर'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[लैशेंबा सनाजाउबा|लैशेंबा ओक्रेनजितसिंह सनाजाउबा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
|  
|}
===मेघालय===
{{legend2|#FFCA61|[[नॅशनल पीपल्स पार्टी|नॅ.पी.पा.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[मेघालय|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मेघालय'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[वानवेरॉय खारलुखी]]
|bgcolor=#FFCA61|
| [[नॅशनल पीपल्स पार्टी]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
|  
|}
===मिझोरम===
{{legend2|#2E5694|[[मिझो नॅशनल फ्रंट|मि.नॅ.फ्रं.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[मिझोरम|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मिझोरम'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[के. वनलालवेणा]]
| bgcolor=#2E5694|
| [[मिझो नॅशनल फ्रंट]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| १९ जुलै २०२०
| १८ जुलै २०२६
|  
|}
===नागालँड===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[नागालँड|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''नागालँड'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[फँग्नॉन कोन्याक|फँग्नॉन शिंगवांग कोन्याक]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२२
| २ एप्रिल २०२८
|  
|}
===ओडिशा===
{{legend2|#70A548|[[बिजू जनता दल|बि.ज.द.]] (६) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#D3D3D3|[[अपक्ष]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[ओडिशा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''ओडिशा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सस्मित पात्रा|डॉ. सस्मित पात्रा]]
| bgcolor=#70A548|
| [[बिजू जनता दल]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २ जुलै २०२२
| १ जुलै २०२८
|  
|-
| २
| [[मानस मंगराज|मानस रंजन मंगराज]]
| bgcolor=#70A548|
| [[बिजू जनता दल]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २ जुलै २०२२
| १ जुलै २०२८
|  
|-
| ३
| [[सुलाता देव]]
| bgcolor=#70A548|
| [[बिजू जनता दल]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २ जुलै २०२२
| १ जुलै २०२८
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|४
| [[देबशिश समंतरे]]
| bgcolor=#70A548|
| [[बिजू जनता दल]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ४ एप्रिल २०२४
| ३ एप्रिल २०३०
| २५ मे २०२६ रोजी राजीनामा
|-
| colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot;|''२५ मे २०२६ पासून रिक्त''
|-
| ५
| [[सुभशिष खुंटिया]]
| bgcolor=#70A548|
| [[बिजू जनता दल]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ४ एप्रिल २०२४
| ३ एप्रिल २०३०
|
|-
| ६
| [[अश्विनी वैष्णव|अश्विनी दाऊलाल वैष्णव]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ४ एप्रिल २०२४
| ३ एप्रिल २०३०
| [[इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय (भारत)|इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्री]] (७ जुलै २०२१ पासून)&lt;br&gt;[[भारताचे रेल्वेमंत्री|रेल्वे मंत्री]] (७ जुलै २०२१ पासून)&lt;br&gt;[[माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय (भारत)|माहिती आणि प्रसारण मंत्री]] (११ जून २०२४ पासून)
|-
| ७
| [[संतृप्त मिश्रा]]
| bgcolor=#70A548|
| [[बिजू जनता दल]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| ८
| [[दिलीप रे|दिलीप ऋषीकेश रे]]
| bgcolor=#D3D3D3|
| [[अपक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| ९
| [[मनमोहन समल|ॲड. मनमोहन खंबुपानी समल]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १०
| [[सुजीत कुमार (राजकारणी)|ॲड. सुजीत कुमार]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|}

===पुद्दुचेरी===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[पुद्दुचेरी|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पुद्दुचेरी'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[एस. सेल्वगणपती]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ७ ऑक्टोबर २०२१
| ६ ऑक्टोबर २०२७
|  
|}
===पंजाब===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (६) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#0072B0|[[आम आदमी पक्ष|आ.आ.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[पंजाब|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पंजाब'''&lt;/span&gt;]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot;|१
| [[संजीव अरोरा]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;3&quot;|१० एप्रिल २०२२
| rowspan=&quot;3&quot;|९ एप्रिल २०२८
| १ जुलै २०२५ रोजी राजीनामा ([[पंजाब विधानसभा|पंजाब विधानसभेत]]) निवड 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|[[राजिंदर गुप्ता]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १७ ऑक्टोबर २०२५ रोजी उर्वरीत शेषकाळासाठी पोट-निवडणूकीद्वारे निवड, २४ एप्रिल २०२६ रोजी [[भारतीय जनता पक्ष]]ात प्रवेश
|-
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|२
| rowspan=&quot;2&quot;|[[राघव चड्ढा]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|१० एप्रिल २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|९ एप्रिल २०२८
| २४ एप्रिल २०२६ रोजी [[भारतीय जनता पक्ष]]ात प्रवेश
|-
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|३
| rowspan=&quot;2&quot;|[[संदीप पाठक (राजकारणी)|डॉ. संदीप कुमार पाठक]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|१० एप्रिल २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|९ एप्रिल २०२८
|  २४ एप्रिल २०२६ रोजी [[भारतीय जनता पक्ष]]ात प्रवेश
|-
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|४
| rowspan=&quot;2&quot;|[[हरभजन सिंह|हरभजन सरदेव सिंह]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|१० एप्रिल २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|९ एप्रिल २०२८
|  २४ एप्रिल २०२६ रोजी [[भारतीय जनता पक्ष]]ात प्रवेश
|-
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|५
| rowspan=&quot;2&quot;|[[अशोक मित्तल|ॲड. अशोक मित्तल]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|१० एप्रिल २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|९ एप्रिल २०२८
|  २४ एप्रिल २०२६ रोजी [[भारतीय जनता पक्ष]]ात प्रवेश
|-
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[बलबीर सिंह सिचेवाल|बलबीरसिंह चननसिंह सिचेवाल]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|७
| rowspan=&quot;2&quot;|[[विक्रमजीतसिंह साहनी]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|५ जुलै २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|४ जुलै २०२८
|  २४ एप्रिल २०२६ रोजी [[भारतीय जनता पक्ष]]ात प्रवेश
|-
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

===राजस्थान===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (५) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (५) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[राजस्थान|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''राजस्थान'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[राजेंद्र गहलोत]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २
| [[के.सी. वेणूगोपाल|वेणुगोपाळ नंबी कुंजूकृष्णन]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२२ जून २०२०
| rowspan=&quot;2&quot;|२१ जून २०२६
| ५ जून २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[रवनित सिंह बिट्टु]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जून २०२४ ते २१ जून २०२६ उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड&lt;br&gt;[[भारताचे रेल्वेमंत्री|रेल्वे राज्यमंत्री]] (११ जून २०२४ पासून)&lt;br&gt;[[अन्न प्रक्रिया उद्योग मंत्रालय (भारत)|अन्न प्रक्रिया व उद्योग राज्यमंत्री]] (११ जून २०२४ पासून) 
|-
| ३
| [[नीरज डांगी|नीरज दिनेश डांगी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
| 
|-
| ४
| [[घनश्याम तिवारी|ॲड. घनश्याम तिवारी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
| 
|-
| ५
| [[रणदीप सुरजेवाला|ॲड. रणदीप सुरजेवाला]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
| 
|-
| ६
| [[मुकुल वासनिक|मुकुल बाळकृष्ण वासनिक]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
| 
|-
| ७
| [[प्रमोद कुमार तिवारी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
| 
|-
| ८
| [[सोनिया गांधी|सोनिया राजीव गांधी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ४ एप्रिल २०२४
| ३ एप्रिल २०३०
|
|-
| ९
| [[चुन्नीलाल गरासिया]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ४ एप्रिल २०२४
| ३ एप्रिल २०३०
| 
|-
| १०
| [[मदन राठोड]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ४ एप्रिल २०२४
| ३ एप्रिल २०३०
| 
|}
===सिक्कीम===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[सिक्कीम|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''सिक्कीम'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[दोरजी शेरिंग लेपचा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २४ फेब्रुवारी २०२४
| २३ फेब्रुवारी २०३०
| 
|}
===तमिळनाडू===
{{legend2|#FF0D0D|[[द्रविड मुन्नेत्र कळघम|द्र.मु.क.]] (८) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#009933|[[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अ.भा.अ.द्र.मु.क.]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FFFF00|[[पट्टाळी मक्कल कट्ची|प.म.क.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FFFF00|[[देसीय मुर्पोक्कू द्रविड कळघम|दे.मु.द्र.क.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#D60505|[[मक्कळ निधी मैय्यम|म.नि.मै.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} 
{{legend2|#FEFEFA|रिक्त (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[तमिळनाडू|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''तमिळनाडू'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[के.आर.एन. राजेशकुमार]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
| 
|-
| २
| [[एस. कल्याणसुंदरम]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
| 
|-
| ३
| [[आर. गिरीराजन]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|४
| [[सी.व्ही. षण्मुगम]]
| bgcolor=#009933|
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
| ७ मे २०२६ रोजी राजीनामा ([[तमिळनाडू विधानसभा|तमिळनाडू विधानसभेवर]] निवड]])
|-
| colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot;|''७ मे २०२६ पासून रिक्त''
|-
| ५
| [[आर. धरमार]]
| bgcolor=#009933|
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
| 
|-
| ६
| [[पी. चिदंबरम|ॲड. चिदंबरम पलाणीअप्पन चेट्टियार]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
| 
|-
| ७
| [[आय.एस. इन्बदुराई|ॲड. आय.एस. इन्बदुराई]]
| bgcolor=#009933|
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २५ जुलै २०२५
| २४ जुलै २०३१
| 
|-
| ८
| [[कमल हासन]]
|bgcolor=#D60505|
| [[मक्कळ निधी मैय्यम]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २५ जुलै २०२५
| २४ जुलै २०३१
| 
|-
| ९
| [[एस.आर. शिवलिंगम]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २५ जुलै २०२५
| २४ जुलै २०३१
| 
|-
| १०
| [[पी. विल्सन]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २५ जुलै २०२५
| २४ जुलै २०३१
| 
|-
| ११
| [[सलमा (लेखिका)|रजती शमशुद्दीन]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २५ जुलै २०२५
| २४ जुलै २०३१
|  
|-
| १२
| [[एम. धनपाल]]
| bgcolor=#009933|
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २५ जुलै २०२५
| २४ जुलै २०३१
| 
|-
| १३
| [[अन्बुमणी रामदोस|डॉ. अन्बुमणी रामदोस]]
| style=&quot;background-color: {{पट्टाळी मक्कल कट्ची/meta/color}}&quot; |
| [[पट्टाळी मक्कल कट्ची]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
| 
|-
| १४
| [[एम. थंबीदुराई|मुनीस्वामी थंबीदुराई]]
| bgcolor=#009933|
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
| 
|-
| १५
| [[तिरुची सिवा]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
| 
|-
| १६
| [[ख्रिस्तोफर तिलक]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
| 
|-
| १७
| [[काँन्स्टनटाइन रविंद्रन]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
| 
|-
| १८
| [[एल.के. सुधीश]]
| style=&quot;background-color: {{देसीय मुर्पोक्कू द्रविड कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[देसीय मुर्पोक्कू द्रविड कळघम]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
| 
|}

===तेलंगण===
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#F84996|[[भारत राष्ट्र समिती|भा.रा.स.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[तेलंगण|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''तेलंगण'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[बी. पार्थसारथी रेड्डी|बंडी पार्थसारथी रेड्डी]]
|bgcolor=#F84996|
| [[भारत राष्ट्र समिती]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २२ जून २०२२
| २१ जून २०२८
|
|-
| २
| [[डी. दामोदर राव|दिवकोंडा दामोदर राव]]
|bgcolor=#F84996|
| [[भारत राष्ट्र समिती]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २२ जून २०२२
| २१ जून २०२८
| 
|-
| ३
| [[वड्डीराजू रविचंद्र]]
|bgcolor=#F84996|
| [[भारत राष्ट्र समिती]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| ४
| [[एम. अनिल कुमार यादव|मंदाडी अनिलकुमार अंजनकुमार यादव]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| ५
| [[रेणुका चौधरी|रेणुका श्रीधर चौधरी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| ६
| [[वेम नरेंद्र रेड्डी|वेम नरेंद्र चेन्नकृष्ण रेड्डी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ९ एप्रिल २०३२
| 
|-
| ७
| [[अभिषेक सिंघवी|डॉ. अभिषेक लक्ष्मीमल ''मनू'' सिंघवी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ९ एप्रिल २०३२
| 
|}

===त्रिपुरा===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[त्रिपुरा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''त्रिपुरा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| १
| [[माणिक साहा|डॉ. माणिक माखनलाल साहा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;3&quot;|३ एप्रिल २०२२
| rowspan=&quot;3&quot;|२ एप्रिल २०२८
| १४ जुलै २०२२ रोजी राजीनामा
|-
| [[बिपलब कुमार देब]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ जुलै २०२२ ते २ एप्रिल २०२८ उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड. परंतु ४ जून २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[राजीब भट्टाचारजी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ४ जून २०२४ ते २ एप्रिल २०२८ उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड.
|}
===उत्तर प्रदेश===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (२४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FF2222|[[समाजवादी पक्ष|स.प.]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#006400|[[राष्ट्रीय लोक दल|रा.लो.द.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#22409A|[[बहुजन समाज पक्ष|ब.स.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#D3D3D3|[[अपक्ष]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[त्रिपुरा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''त्रिपुरा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[रामजी गौतम]]
| bgcolor=#22409A|
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
|  
|-
| २
| [[रामगोपाळ यादव|रामगोपाळ बच्चीलाल यादव]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
| 
|-
| ३
| [[गीता शाक्य|गीता मुकुटसिंह शाक्य]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
|
|-
| ४
| [[सिमा द्विवेदी|सिमा अरुणकुमार द्विवेदी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
|
|-
| ५
| [[नीरज शेखर|नीरज चंद्रशेखर]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
|
|-
| ६
| [[ब्रिजलाल]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
|
|-
| ७
| [[बी.एल. वर्मा|बनवारीलाल पन्नालाल वर्मा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
| [[सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय (भारत)|सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण राज्यमंत्री]] व [[ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण मंत्रालय|ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ८
| [[अरुण सिंह|अरुण विजय सिंह]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
|
|-
| ९
| [[हरदीप सिंह पुरी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
| [[पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्रालय|पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्री]] (७ जुलै २०२१ पासून)
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १०
| [[हर्दवार दुबे|ॲड. हर्दवार दुबे]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२६ नोव्हेंबर २०२०
| rowspan=&quot;2&quot;|२५ नोव्हेंबर २०२६
| २६ जून २०२३ रोजी निधन
|-
| [[दिनेश शर्मा|ॲड. दिनेश शर्मा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ जून २०२३ ते २५ नोव्हेंबर २०२६ उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड.  
|-
| ११
| [[जयंत चौधरी|जयंत अजित चौधरी]]
|bgcolor=#006400|
| [[राष्ट्रीय लोक दल]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
| [[शिक्षण मंत्रालय (भारत)|शिक्षण राज्यमंत्री]] (११ जून २०२४ पासून)&lt;br&gt;[[कौशल्य विकास आणि उद्योजकता मंत्रालय (भारत)|कौशल्य विकास आणि उद्योजकता राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]] (११ जून २०२४ पासून)
|-
| १२
| [[मिथलेश कुमार]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|
|-
| १३
| [[के. लक्ष्मण]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|
|-
| १४
| [[बाबुराम निषाद|बाबुराम रामसी निषाद]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|
|-
| १५
| [[दर्शना सिंह|दर्शना रणंजय सिंह]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|
|-
| १६
| [[संगिता यादव|ॲड. संगिता अजय यादव]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|
|-
| १७
| [[सुरेंद्रसिंह नागर|सुरेंद्रसिंह वेदराम नागर]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|
|-
| १८
| [[राधा मोहनदास अगरवाल|डॉ. मोहनदास दाऊदास अगरवाल]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|
|-
| १९
| [[लक्ष्मीकांत बाजपाई|डॉ. लक्ष्मीकांत बाजपाई]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|
|-
| २०
| [[जावेद अली खान|जावेद अली अश्फाक अली खान]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
| 
|-
| २१
| [[कपिल सिब्बल|ॲड. कपिल हिरालाल सिब्बल]]
|bgcolor=#D3D3D3|
| [[अपक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
| 
|-
| २२
| [[रामजी लाल सुमन]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| २३
| [[जया बच्चन|जया अमिताभ बच्चन]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| २४
| [[अमरपाल मौर्य]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|
|-
| २५
| [[चौधरी तेजवीर सिंह|तेजवीर देशराज सिंह]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|
|-
| २६
| [[रतनजित प्रताप नारायण सिंह]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|
|-
| २७
| [[संगिता बलवंत|डॉ. संगिता अवधेशकुमार बलवंत]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|
|-
| २८
| [[साधना सिंह]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|
|-
| २९
| [[नवीन जैन (राजकारणी)|नवीन जैन]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|
|-
| ३०
| [[संजय सेठ (उत्तर प्रदेशचे राजकारणी)|संजय लवकुश सेठ]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|
|-
| ३१
| [[सुधांशू त्रिवेदी|डॉ. सुधांशू त्रिवेदी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|
|}

===उत्तराखंड===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[उत्तराखंड|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''उत्तराखंड'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[नरेश बन्सल]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
|  
|-
| २
| [[कल्पना सैनी|डॉ. कल्पना पृथ्वी सैनी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|  
|-
| ३
| [[महेंद्र भट्ट]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|}
===पश्चिम बंगाल===
{{legend2|#20C646|[[तृणमुल काँग्रेस|अ.भा.तृ.काँ]] (१३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[पश्चिम बंगाल|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पश्चिम बंगाल'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[डेरेक ओ'ब्रायन]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १९ ऑगस्ट २०२३
| १८ ऑगस्ट २०२९
|  
|-
| २
| [[सुखेंदु शेखर रॉय]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १९ ऑगस्ट २०२३
| १८ ऑगस्ट २०२९
|  
|-
| ३
| [[डोला सेन]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १९ ऑगस्ट २०२३
| १८ ऑगस्ट २०२९
|  
|-
| ४
| [[समिरुल इस्लाम]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १९ ऑगस्ट २०२३
| १८ ऑगस्ट २०२९
|  
|-
| ५
| [[प्रकाश चिक बरैक]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १९ ऑगस्ट २०२३
| १८ ऑगस्ट २०२९
|  
|-
| ६
| [[अनंत महाराज]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १९ ऑगस्ट २०२३
| १८ ऑगस्ट २०२९
|  
|-
| ७
| [[सामिक भट्टाचार्य]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ८
| [[सागरिका घोष|सागरिका भास्कर घोष]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ९
| [[ममता बाला ठाकूर]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १०
| [[नदिमुल हक]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ११
| [[सुश्मिता देव|ॲड. सुश्मिता देव]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १२
| [[बाबुल सुप्रियो|बाबुल सुनील बरल सुप्रियो]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १३
| [[मेनका गुरुस्वामी|ॲड. मेनका मोहन गुरुस्वामी]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १४
| [[राजीव कुमार (आय.पी.एस. अधिकारी)|आय.पी.एस. (नि.) राजीव आनंद कुमार]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १५
| [[कोएल मलिक|रुक्मिणी निस्पल मलिक-सिंह]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
| bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १६
| [[राहुल सिन्हा|विश्वजीत सिन्हा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|}

===राष्ट्रपती मनोनित खासदार===
{{legend2|#000|मनोनित (७) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#003366|[[जनता दल (संयुक्त)|ज.द.(सं‌).]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मनोनित खासदार'''&lt;/span&gt;
|-
| १
| [[इळैयराजा]]
| bgcolor=#000|
| मनोनित
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ७ जुलै २०२२
| ६ जुलै २०२८
|  
|-
| २
| [[व्ही. विजयेंद्र प्रसाद|कोडुरी विश्व विजयेंद्र प्रसाद]]
| bgcolor=#000|
| मनोनित
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ७ जुलै २०२२
| ६ जुलै २०२८
|  
|-
| ३
| [[पी.टी. उषा|पिलवुल्लकंडी थेक्कपरंबिल उषा]]
| bgcolor=#000|
| मनोनित
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ७ जुलै २०२२
| ६ जुलै २०२८
|  
|-
| ४
| [[विरेंद्र हेग्गडे|विरेंद्र रत्नवर्मा हेग्गडे]]
| bgcolor=#000|
| मनोनित
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ७ जुलै २०२२
| ६ जुलै २०२८
|  
|-
| ५
| [[गुलाम अली खताना]]
| bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ सप्टेंबर २०२२
| १३ सप्टेंबर २०२८
|  
|-
| ६
| [[सतनाम सिंह संधू]]
| bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३१ जानेवारी २०२४
| ३० जानेवारी २०३०
|  
|-
| ७
| [[सुधा मूर्ती|सुधा नारायण मूर्ती]]
| bgcolor=#000|
| मनोनित
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ मार्च २०२४
| ७ मार्च २०३०
|  
|-
| ८
| [[हर्षवर्धन श्रृंगला]]
| bgcolor=#000|
| मनोनित
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १३ जुलै २०२५
| १२ जुलै २०३१
|  
|-
| ९
| [[मिनाक्षी जैन|डॉ. मिनाक्षी गिरीलाल जैन]]
| bgcolor=#000|
| मनोनित
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १३ जुलै २०२५
| १२ जुलै २०३१
|  
|-
| १०
| [[उज्ज्वल निकम|ॲड. उज्ज्वल देवराव निकम]]
| bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १३ जुलै २०२५
| १२ जुलै २०३१
|  
|-
| ११
| [[सी. सदानंद मास्टर]]
| bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १३ जुलै २०२५
| १२ जुलै २०३१
|  
|-
| १२
| [[हरिवंश नारायण सिंग]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|}

==२०२६ सालच्या पोट-निवडणूका==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! तारीख
! मतदारसंघ
! मूळ खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! मूळ कार्यकाळ सुरुवात
! मूळ कार्यकाळ समाप्ती 
! पोट-निवडणूक कारण
! निर्वाचित खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! शेष कार्यकाळ सुरुवात
! शेष कार्यकाळ समाप्ती
|-
| rowspan=&quot;3&quot;|''अघोषित''
| [[झारखंड]]
| [[शिबू सोरेन]]
|bgcolor=#337316|
| [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
| निधन
| rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;|''पोट-निवडणूक अघोषित''
|-
| [[महाराष्ट्र]]
| [[सुनेत्रा पवार|सुनेत्रा अजित पवार]]
|bgcolor=#00B2B2|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| २७ फेब्रुवारी २०२४
| ४ जुलै २०२८
| राजीनामा
|-
| [[तमिळनाडू]]
| [[सी.व्ही. षण्मुगम]]
| bgcolor=#009933|
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
| राजीनामा
|}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{भारतीय संसद}}
[[वर्ग:भारतीय संसद]]
[[वर्ग:राज्यसभा|सदस्य]]</text>
      <sha1>jgl3btqyfbum8812jkqrcofoaro9s76</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686718</id>
      <parentid>2686717</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T05:50:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* ओडिशा */</comment>
      <origin>2686718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130340" sha1="d37ox1hr82y8rkap3fks5k5mnmhz8my" xml:space="preserve"> 
[[राज्यसभा]] हे भारतीय संसदेचे उच्च सदन आहे. राज्यसभेत जास्तीत जास्त २५० सदस्य असू शकतात. सध्या राज्यसभेवर २४५ खासदार आहेत. त्यांपैकी २३३ खासदार हे राज्यांच्या विधानसभेचे आमदार निवडतात तर कला, साहित्य, विज्ञान आणि सामाजिक कार्यात विशेष कामगिरी बजावणारे १२ सदस्य राष्ट्रपतींद्वारे नियुक्त करण्यात येतात. दरवर्षी राज्यसभेचे एक-तृतीयांश खासदार निवृत्त होत असून, प्रत्येक खासदाराचा कार्यकाळ हा सहा वर्षांचा असतो. राज्यसभा कधीच बरखास्त होत नाही.

खाली दिलेल्या यादीत नियुक्ती झालेल्या आणि राज्यांतून निवडून आलेल्या खासदारांची नावे आहेत. एखादी जागा रिकामी असल्यास तसे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://164.100.47.5/Newmembers/statepositionsummary.aspx|title=State Position Summary|website=164.100.47.5|access-date=12 June 2016}}&lt;/ref&gt;
==खासदार==
===आंध्र प्रदेश===
{{legend2|#1569C7|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|यु.श्र.र.काँ.प.]] (८) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FFED00|[[तेलुगू देशम पक्ष|ते.द.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[आंध्र प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''आंध्र प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[आल्ला अयोध्या रामी रेड्डी]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|२२ जून २०२०
|२१ जून २०२६
| 
|-
| २
| [[पिल्ली सुभाषचंद्र बोस]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|२२ जून २०२०
|२१ जून २०२६
| 
|-
| ३
| [[परिमल नाथवानी|डॉ. परिमल धीरजलाल नाथवानी]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|२२ जून २०२०
|२१ जून २०२६
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ४
| [[मोपीदेवी वेंकटरमणा राव]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| rowspan=&quot;2&quot;|२२ जून २०२०
| rowspan=&quot;2&quot;|२१ जून २०२६
|२९ ऑगस्ट २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[साना सतीश बाबू]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २९ ऑगस्ट २०२४ ते २१ जून २०२६ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ५
| [[वेणुम्बका विजयसाई रेड्डी]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|rowspan=&quot;2&quot;|२२ जून २०२२
|rowspan=&quot;2&quot;|२१ जून २०२८
|२५ जानेवारी २०२५ रोजी राजीनामा
|-
| [[पी. वेंकट सत्यनारायण]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २५ जानेवारी २०२५ ते २१ जून २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड
|-
| ६
| [[एस. निरंजन रेड्डी|ॲड. निरंजन विद्यासागर रेड्डी]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|२२ जून २०२२
|२१ जून २०२८
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ७
| [[बीदा मस्तान राव]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| rowspan=&quot;2&quot;|२२ जून २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|२१ जून २०२८
|२९ ऑगस्ट २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[बीदा मस्तान राव]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २९ ऑगस्ट २०२४ ते २१ जून २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ८
| [[आर. कृष्णैय्या|ॲड. रायगा कृष्णैय्या]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|rowspan=&quot;2&quot;|२२ जून २०२२
|rowspan=&quot;2&quot;|२१ जून २०२८
|२३ सप्टेंबर २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[आर. कृष्णैय्या|ॲड. रायगा कृष्णैय्या]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २३ सप्टेंबर २०२४ ते २१ जून २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड
|-
| ९
| [[येर्रम वेंकट सुब्बा रेड्डी]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|०३ एप्रिल २०२४
|०२ एप्रिल २०३०
| 
|-
| १०
| [[मेदा रघुनाथ रामकृष्ण रेड्डी]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|०३ एप्रिल २०२४
|०२ एप्रिल २०३०
| 
|-
| ११
| [[गोल्ला बाबुराव|ॲड. गोल्ला बाबुराव]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|०३ एप्रिल २०२४
|०२ एप्रिल २०३०
| 
|}

===अरुणाचल प्रदेश===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[अरुणाचल प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''अरुणाचल प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[नबम रेबिया|नबम इपो रेबिया]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|२४ जून २०२०
|२३ जून २०२६
| 
|}
===आसाम===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FAED09|[[संयुक्त जनता पक्ष, लिबरल|सं.ज.प.लि.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#99CCFF|[[आसाम गण परिषद|आ.ग.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[आसाम|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''आसाम'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[पबित्र मार्गरेटा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२२
| ०२ एप्रिल २०२८
| [[वस्त्र मंत्रालय (भारत)|वस्त्र राज्यमंत्री]] व [[परराष्ट्र मंत्रालय (भारत)|परराष्ट्र राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)  
|-
| २
| [[रंगवरा नारझरी|रंगवरा फणीधर नारझरी]]
|bgcolor=#FAED09|
| [[संयुक्त जनता पक्ष, लिबरल]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२२
| ०२ एप्रिल २०२८
|  
|-
| ३
| [[कनाड पुरकायस्थ]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १५ जून २०२५
| १४ जून २०३१
|  
|-
| ४
| [[बिरेंद्र प्रकाश बैश्य]]
|bgcolor=#99CCFF|
| [[आसाम गण परिषद]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १५ जून २०२५
| १४ जून २०३१
|-
| ५
| [[जोगेन मोहन]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|-
| ६
| [[तेरस गोवाला]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|-
| ७
| [[प्रमोद बोरो|प्रमोद घनश्याम बोरो]]
|bgcolor=#FAED09|
| [[संयुक्त जनता पक्ष, लिबरल]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|}

===बिहार===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (७) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#003366|[[जनता दल (संयुक्त)|ज.द.(सं).]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#056D05|[[राष्ट्रीय जनता दल|रा.ज.द.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#100CA4|[[राष्ट्रीय लोक मोर्चा|रा.लो.मो.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[बिहार|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''बिहार'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सतीश चंद्र दुबे]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०८ जुलै २०२२
| ०७ जुलै २०२८
| [[खाण मंत्रालय (भारत)|खाण राज्यमंत्री]] व [[कोळसा मंत्रालय|कोळसा राज्यमंत्री]] (११ जून २०२४ पासून)
|-
| २
| [[शंभू शरण पटेल]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०८ जुलै २०२२
| ०७ जुलै २०२८
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ३
| [[मिसा भारती]]
|bgcolor=#056D05|
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|०८ जुलै २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|०७ जुलै २०२८
| ४ जून २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[मनन कुमार मिश्रा|ॲड. मनन कुमार मिश्रा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जून २०२४ ते ०७ जुलै २०२८ उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड
|-
| ४
| [[फैय्याज अहमद|डॉ. फैय्याज अहमद]]
|bgcolor=#056D05|
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ०८ जुलै २०२२
| ०७ जुलै २०२८
|  
|-
| ५
| [[खिरु महातो]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०८ जुलै २०२२
| ०७ जुलै २०२८
|  
|-
| ६
| [[धरमशिला गुप्ता]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ७
| [[भीम सिंह|ॲड. भिम सिंह चंद्रवंशी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ८
| [[मनोज झा|डॉ. मनोज कुमार झा]]
|bgcolor=#056D05|
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|
|-
| ९
| [[संजय यादव]]
|bgcolor=#056D05|
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १०
| [[संजय कुमार झा]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ११
| [[अखिलेश प्रसाद सिंह|डॉ. अखिलेश प्रसाद सिंह]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १२
| [[नितीन नबीन|नितीन नबीन सिन्हा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १३
| [[शिवेश कुमार]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १४
| [[नितीश कुमार|नितीश रामलखनसिंह कुमार]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १५
| [[रामनाथ ठाकूर|रामनाथ कर्पूरी ठाकूर]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
| [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय (भारत)|कृषी व शेतकरी कल्याण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| १६
| [[उपेंद्र कुशवाह|उपेंद्रसिंह मुनेश्वरसिंह कुशवाह]]
|bgcolor=#100CA4|
| [[राष्ट्रीय लोक मोर्चा]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|}

===छत्तीसगढ===
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[छत्तीसगढ|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''छत्तीसगढ'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[राजीव शुक्ला]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
| 
|-
| २
| [[रणजित रंजन|रणजित राजीव रंजन]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
|  
|-
| ३
| [[राजा देवेंद्र प्रतापसिंह|राजा देवेंद्र प्रताप सुरेंद्रकुमार सिंह]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ४
| [[फुलो देवी नेतम]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|-
| ५
| [[लक्ष्मी वर्मा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|}

===राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली===
{{legend2|#0072B0|[[आम आदमी पक्ष|आ.आ.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[दिल्ली|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[संजय सिंह]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २८ जानेवारी २०२४
| २७ जानेवारी २०२७
|  
|-
| २
| [[नारायण दास गुप्ता]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २८ जानेवारी २०२४
| २७ जानेवारी २०२७
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|३
| rowspan=&quot;2&quot;|[[स्वाती मालीवाल]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२८ जानेवारी २०२४
| rowspan=&quot;2&quot;|२७ जानेवारी २०२७
|  २४ एप्रिल २०२६ रोजी [[भारतीय जनता पक्ष]]ात प्रवेश
|-
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

===गोवा===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[गोवा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''गोवा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सदानंद तनावडे]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २९ जुलै २०२३
| २८ जुलै २०२९
|  
|}

===गुजरात===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१०) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[गुजरात|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''गुजरात'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[शक्तीसिंह गोहिल|ॲड. शक्तीसिंह हरिश्चंद्रजी गोहिल]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
|  
|-
| २
| [[रमिलाबेन बरा|रमिलाबेन बेचरभाई बरा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
|  
|-
| ३
| [[नरहरी अमीन]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ४
| [[अभय भारद्वाज|ॲड. अभय भारद्वाज]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२२ जून २०२०
| rowspan=&quot;2&quot;|२१ जून २०२६
| १ डिसेंबर २०२० रोजी निधन
|-
| [[रामभाई मोकारिया|ॲड. रामभाई हरजीभाई मोकारिया]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १ डिसेंबर २०२० ते २१ जून २०२६ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड
|-
| ५
| [[सुब्रह्मण्यम जयशंकर|डॉ. जयशंकर कृष्णस्वामी सुब्रह्मण्यम]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १८ ऑगस्ट २०२३
| १७ ऑगस्ट २०२९
| [[परराष्ट्र मंत्रालय (भारत)|परराष्ट्र मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ६
| [[केसरीदेवसिंह झाला|केसरीदेवसिंह दिग्विजयसिंह झाला]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १८ ऑगस्ट २०२३
| १७ ऑगस्ट २०२९
|  
|-
| ७
| [[बाबुभाई देसाई]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १८ ऑगस्ट २०२३
| १७ ऑगस्ट २०२९
|  
|-
| ८
| [[जे.पी. नड्डा|ॲड. जगतप्रकाश नारायणलाल नड्डा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
| [[रसायने आणि खते मंत्रालय|रसायने तथा खत मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)&lt;br&gt;[[आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय (भारत)|आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)&lt;br&gt;सभागृह नेता (२४ जून २०२४ पासून)
|-
| ९
| [[गोविंद ढोलकिया|गोविंद लालजी ढोलकिया]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १०
| [[मयंक नायक]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ११
| [[जसवंतसिंह परमार|डॉ. जसवंतसिंह सलामसिंह परमार]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|}

===हरियाणा===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#D3D3D3|[[अपक्ष]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[हरियाणा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''हरियाणा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १
| [[क्रिशनलाल पंवार]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२ ऑगस्ट २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|१ ऑगस्ट २०२८
| ९ ऑक्टोबर २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[रेखा शर्मा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ९ ऑक्टोबर २०२४ ते १ ऑगस्ट २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड
|-
| २
| [[कार्तिकेय शर्मा|कार्तिकेय विनोद शर्मा]]
| bgcolor=#D3D3D3|
| [[अपक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २ ऑगस्ट २०२२
| १ ऑगस्ट २०२८
|  
|-
| ३
| [[सुभाष बराला|सुभाष रामनाथ बराला]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ४
| [[करमवीर सिंह बौध]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|-
| ५
| [[संजय भाटिया]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|}

===हिमाचल प्रदेश===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[हिमाचल प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''हिमाचल प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सिकंदर कुमार|डॉ. सिकंदर कुमार]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२२
| ०२ एप्रिल २०२८
|  
|-
| २
| [[हर्ष महाजन|हर्ष देशराज महाजन]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ३
| [[अनुराग शर्मा (राज्यसभा खासदार २०२६-२०३२)|अनुराग शर्मा]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|}

===जम्मू आणि काश्मीर===
{{legend2|#fe0000|[[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स|ज.आ.का.नॅ.कॉ.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[जम्मू आणि काश्मीर|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''जम्मू आणि काश्मीर'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सज्जाद अहमद किचलू]]
| style=&quot;background-color: {{जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स/meta/color}}&quot; |
| [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २५ ऑक्टोबर २०२५
| २४ ऑक्टोबर २०३१
|  
|-
| २
| [[चौधरी मोहम्मद रमजान]]
| style=&quot;background-color: {{जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स/meta/color}}&quot; |
| [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २५ ऑक्टोबर २०२५
| २४ ऑक्टोबर २०३१
|  
|-
| ३
| [[गुरविंदर सिंह ओबेरॉय]]
| style=&quot;background-color: {{जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स/meta/color}}&quot; |
| [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २५ ऑक्टोबर २०२५
| २४ ऑक्टोबर २०३१
|  
|-
| ४
| [[सत पाल शर्मा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २५ ऑक्टोबर २०२५
| २४ ऑक्टोबर २०३१
|  
|}

===झारखंड===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#337316|[[झारखंड मुक्ति मोर्चा|झा.मु.मो.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FEFEFA|रिक्त (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[झारखंड|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''झारखंड'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[दीपक प्रकाश]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|२
| [[शिबू सोरेन]]
|bgcolor=#337316|
| [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
| ४ ऑगस्ट २०२५ रोजी निधन
|-
| colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot;|''४ ऑगस्ट २०२५ पासून रिक्त''
|-
| ३
| [[आदित्य साहू|आदित्य चतूर साहू]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ४
| [[महुआ माजी]]
|bgcolor=#337316|
| [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ५
| [[प्रदीप वर्मा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ४ मे २०२४
| ३ मे २०३०
|  
|-
| ६
| [[सरफराज अहमद (झारखंडचे राजकारणी)|डॉ. सरफराज अहमद]]
|bgcolor=#337316|
| [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ४ मे २०२४
| ३ मे २०३०
|  
|}

===कर्नाटक===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (६) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (५) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#02865A|[[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)|ज.द.(ध).]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[कर्नाटक|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''कर्नाटक'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[इरान्ना कडडी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ जून २०२०
| २५ जून २०२६
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २
| [[अशोक गस्ती|ॲड. अशोक गस्ती]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२६ जून २०२०
| rowspan=&quot;2&quot;|२५ जून २०२६
| १७ सप्टेंबर २०२० रोजी निधन
|-
| [[कोरागप्पा नारायण]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १७ सप्टेंबर २०२० ते २५ जून २०२६ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड
|-
| ३
| [[एच.डी. देवे गौडा|हरदनहळ्ळी दड्डेगौडा देवेगौडा]]
|bgcolor=#02865A|
| [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ जून २०२०
| २५ जून २०२६
|  
|-
| ४
| [[मल्लिकार्जुन खरगे|ॲड. मप्पना मल्लिकार्जून खड्गे]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २६ जून २०२०
| २५ जून २०२६
| सभागृह विरोधीपक्ष नेते (१६ फेब्रुवारी २०२१ पासून)
|-
| ५
| [[निर्मला सीतारामन|निर्मला प्रकर्ला प्रभाकरराव सीतारामन]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १ जुलै २०२२
| ३० जून २०२८
| [[अर्थ मंत्रालय (भारत)|अर्थ]] व [[कॉर्पोरेट व्यवहार मंत्रालय|कॉर्पोरेट व्यवहारमंत्री]] (३० मे २०१९ पासून)
|-
| ६
| [[जग्गेश]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १ जुलै २०२२
| ३० जून २०२८
| 
|-
| ७
| [[लेहरसिंह सिरोया|लेहरसिंह केसरीलाल सिरोया]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १ जुलै २०२२
| ३० जून २०२८
| 
|-
| ८
| [[जयराम रमेश]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १ जुलै २०२२
| ३० जून २०२८
|   
|-
| ९
| [[नारायण भंडागे|नारायण कृष्णसा भंडागे]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| १०
| [[अजय माकन]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ११
| [[जी.सी. चंद्रशेखर|गंगूर चेलुवेगौडा चंद्रशेखर]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १२
| [[सईद नासीर हुसैन|डॉ. सईद नासीर हुसैन]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|   
|}
===केरळ===
{{legend2|#cc0d0d|[[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भा.क.प.(मा).]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#cb0922|[[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भा.क.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#006600|[[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग|इं.यु.मु.ली.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#F48385|[[केरळ काँग्रेस (मणी)|के.काँ.(म).]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[केरळ|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''केरळ'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[व्ही. सिवादासन|डॉ. व्ही.सिवदासन]]
| bgcolor=#cc0d0d|
| [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २४ एप्रिल २०२१
| २३ एप्रिल २०२७
|  
|-
| २
| [[डॉ. जॉन ब्रिटस]]
| bgcolor=#cc0d0d|
| [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २४ एप्रिल २०२१
| २३ एप्रिल २०२७
|  
|-
| ३
| [[पुल्लीकल वेट्टी अब्दुल वहाब]]
|bgcolor=#006600|
| [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २४ एप्रिल २०२१
| २३ एप्रिल २०२७
|  
|-
| ४
| [[ए.ए. रहीम खान|ॲड. अब्दुल मोहम्मद सय्यद रहीम खान]]
| bgcolor=#cc0d0d|
| [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२२
| २ एप्रिल २०२८
|  
|-
| ५
| [[पी. संतोष कुमार|ॲड. पी.संतोष कुमार]]
|bgcolor=#cb0922|
| [[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२२
| २ एप्रिल २०२८
|  
|-
| ६
| [[जेबी मथेर]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२२
| २ एप्रिल २०२८
|  
|-
| ७
| [[पी.पी. सुनीर]]
|bgcolor=#cb0922|
| [[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २ जुलै २०२४
| १ जुलै २०३०
| 
|-
| ८
| [[हॅरीस बीरन|ॲड. हॅरीस बीरन]]
|bgcolor=#006600|
| [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २ जुलै २०२४
| १ जुलै २०३०
| 
|-
| ९
| [[जोस के. मणी|जोस मणी करिंगोचळ]]
|bgcolor=#F48385|
| [[केरळ काँग्रेस (मणी)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २ जुलै २०२४
| १ जुलै २०३०
| 
|}
===मध्य प्रदेश===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (८) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[मध्य प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मध्य प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सुमेर सिंह सोलंकी|डॉ. सुमेर सिंह सोलंकी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २
| [[ज्योतिरादित्य शिंदे|महाराज ज्योतिरादित्य माधवराव शिंदे]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२२ जून २०२०
| rowspan=&quot;2&quot;|२१ जून २०२६
| ५ जून २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[जॉर्ज कुरियन|ॲड. जॉर्ज कुरियन]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जून २०२४ ते २१ जून २०२६ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड&lt;br&gt;[[अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्रालय (भारत)|अल्पसंख्याक व्यवहार राज्यमंत्री]] व [[मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्रालय|मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय राज्यमंत्री]] (११ जून २०२४ पासून)
|-
| ३
| [[दिग्विजय सिंग|दिग्विजय बलभद्र सिंग]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
|  
|-
| ४
| [[सुमित्रा वाल्मिकी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
|  
|-
| ५
| [[कविता पाटीदार]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
|  
|-
| ६
| [[विवेक तन्खा|ॲड. विवेक कृष्ण तन्खा]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
|  
|-
| ७
| [[माया नरोलिया]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| ८
| [[उमेश नाथ महाराज]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| ९
| [[बन्सीलाल गुर्जर]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| १०
| [[एल. मुरुगन|डॉ. मुरुगन लोगनाथन]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| [[माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय (भारत)|माहिती आणि प्रसारण राज्यमंत्री]] (७ जुलै २०२१ पासून)&lt;br&gt;[[संसदीय कामकाज मंत्रालय (भारत)|संसदीय कामकाज राज्यमंत्री]] (११ जून २०२४ पासून)  
|-
| ११
| [[अशोक सिंह]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|}
===महाराष्ट्र===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (८) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|रा.काँ.प.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#F37020|[[शिवसेना|शि.से.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FD7D24|[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शि.से.(उ.बा.ठा).]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#0029B0|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|रा.काँ.प.(श.प).]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#000080|[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले)|रि.पा.ऑ.इं.(आ).]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FEFEFA|रिक्त (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[महाराष्ट्र|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''महाराष्ट्र'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[अनिल बोंडे|डॉ. अनिल सुखदेव बोंडे]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|  
|-
| २
| [[धनंजय महाडिक (राजकारणी)|धनंयज भीम महाडिक]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|  
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| ३
| [[प्रफुल्ल पटेल|प्रफुल्ल मनोहर पटेल]]
|bgcolor=#00B2B2|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|५ जुलै २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|४ जुलै २०२८
| २७ फेब्रुवारी २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[सुनेत्रा पवार|सुनेत्रा अजित पवार]]
|bgcolor=#00B2B2|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २७ फेब्रुवारी २०२४ ते ४ जुलै २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड;&lt;br&gt;६ मे २०२६ रोजी राजीनामा ([[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] निवड)
|-
| colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot;|''६ मे २०२६ पासून रिक्त''
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ४
| [[पियुष गोएल|ॲड. पियुष वेदप्रकाश गोएल]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|५ जुलै २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|४ जुलै २०२८
| ५ जून २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[नितीन पाटील]]
|bgcolor=#00B2B2|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जून २०२४ ते ४ जुलै २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड 
|-
| ५
| [[इम्रान प्रतापगढी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|  
|-
| ६
| [[संजय राऊत|संजय राजाराम राऊत]]
| bgcolor=#FD7D24|
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|  
|-
| ७
| [[अशोक चव्हाण|अशोक शंकरराव चव्हाण]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ८
| [[मेधा कुलकर्णी|मेधा विश्राम कुलकर्णी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ९
| [[अजित गोपछडे|डॉ. अजित गोपछडे]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १०
| [[प्रफुल्ल पटेल|प्रफुल्ल मनोहर पटेल]]
|bgcolor=#00B2B2|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ११
| [[मिलिंद देवडा|मिलिंद मुरली देवडा]]
|bgcolor=#F37020|
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १२
| [[चंद्रकांत हंडोरे|चंद्रकांत दामोदर हंडोरे]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १३
| [[रामराव वडकुते]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १४
| [[विनोद तावडे|विनोद श्रीधर तावडे]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १५
| [[माया इवनाते]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|-
| १६
| [[ज्योती वाघमारे]]
|bgcolor=#F37020|
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १७
| [[शरद पवार|शरद गोविंदराव पवार]]
|bgcolor=#0029B0|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १८
| [[पार्थ अजित पवार]]
|bgcolor=#00B2B2|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १९
| [[रामदास आठवले|रामदास बंडू आठवले]]
|bgcolor=#000080|
| [[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले)]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
| [[सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय (भारत)|सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण राज्यमंत्री]] (५ जुलै २०१६ पासून)
|}

===मणिपूर===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[मणिपूर|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मणिपूर'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[लैशेंबा सनाजाउबा|लैशेंबा ओक्रेनजितसिंह सनाजाउबा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
|  
|}
===मेघालय===
{{legend2|#FFCA61|[[नॅशनल पीपल्स पार्टी|नॅ.पी.पा.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[मेघालय|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मेघालय'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[वानवेरॉय खारलुखी]]
|bgcolor=#FFCA61|
| [[नॅशनल पीपल्स पार्टी]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
|  
|}
===मिझोरम===
{{legend2|#2E5694|[[मिझो नॅशनल फ्रंट|मि.नॅ.फ्रं.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[मिझोरम|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मिझोरम'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[के. वनलालवेणा]]
| bgcolor=#2E5694|
| [[मिझो नॅशनल फ्रंट]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| १९ जुलै २०२०
| १८ जुलै २०२६
|  
|}
===नागालँड===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[नागालँड|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''नागालँड'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[फँग्नॉन कोन्याक|फँग्नॉन शिंगवांग कोन्याक]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२२
| २ एप्रिल २०२८
|  
|}
===ओडिशा===
{{legend2|#70A548|[[बिजू जनता दल|बि.ज.द.]] (५) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#D3D3D3|[[अपक्ष]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FEFEFA|रिक्त (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[ओडिशा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''ओडिशा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सस्मित पात्रा|डॉ. सस्मित पात्रा]]
| bgcolor=#70A548|
| [[बिजू जनता दल]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २ जुलै २०२२
| १ जुलै २०२८
|  
|-
| २
| [[मानस मंगराज|मानस रंजन मंगराज]]
| bgcolor=#70A548|
| [[बिजू जनता दल]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २ जुलै २०२२
| १ जुलै २०२८
|  
|-
| ३
| [[सुलाता देव]]
| bgcolor=#70A548|
| [[बिजू जनता दल]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २ जुलै २०२२
| १ जुलै २०२८
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|४
| [[देबशिश समंतरे]]
| bgcolor=#70A548|
| [[बिजू जनता दल]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ४ एप्रिल २०२४
| ३ एप्रिल २०३०
| २५ मे २०२६ रोजी राजीनामा
|-
| colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot;|''२५ मे २०२६ पासून रिक्त''
|-
| ५
| [[सुभशिष खुंटिया]]
| bgcolor=#70A548|
| [[बिजू जनता दल]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ४ एप्रिल २०२४
| ३ एप्रिल २०३०
|
|-
| ६
| [[अश्विनी वैष्णव|अश्विनी दाऊलाल वैष्णव]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ४ एप्रिल २०२४
| ३ एप्रिल २०३०
| [[इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय (भारत)|इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्री]] (७ जुलै २०२१ पासून)&lt;br&gt;[[भारताचे रेल्वेमंत्री|रेल्वे मंत्री]] (७ जुलै २०२१ पासून)&lt;br&gt;[[माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय (भारत)|माहिती आणि प्रसारण मंत्री]] (११ जून २०२४ पासून)
|-
| ७
| [[संतृप्त मिश्रा]]
| bgcolor=#70A548|
| [[बिजू जनता दल]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| ८
| [[दिलीप रे|दिलीप ऋषीकेश रे]]
| bgcolor=#D3D3D3|
| [[अपक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| ९
| [[मनमोहन समल|ॲड. मनमोहन खंबुपानी समल]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १०
| [[सुजीत कुमार (राजकारणी)|ॲड. सुजीत कुमार]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|}

===पुद्दुचेरी===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[पुद्दुचेरी|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पुद्दुचेरी'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[एस. सेल्वगणपती]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ७ ऑक्टोबर २०२१
| ६ ऑक्टोबर २०२७
|  
|}
===पंजाब===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (६) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#0072B0|[[आम आदमी पक्ष|आ.आ.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[पंजाब|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पंजाब'''&lt;/span&gt;]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot;|१
| [[संजीव अरोरा]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;3&quot;|१० एप्रिल २०२२
| rowspan=&quot;3&quot;|९ एप्रिल २०२८
| १ जुलै २०२५ रोजी राजीनामा ([[पंजाब विधानसभा|पंजाब विधानसभेत]]) निवड 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|[[राजिंदर गुप्ता]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १७ ऑक्टोबर २०२५ रोजी उर्वरीत शेषकाळासाठी पोट-निवडणूकीद्वारे निवड, २४ एप्रिल २०२६ रोजी [[भारतीय जनता पक्ष]]ात प्रवेश
|-
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|२
| rowspan=&quot;2&quot;|[[राघव चड्ढा]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|१० एप्रिल २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|९ एप्रिल २०२८
| २४ एप्रिल २०२६ रोजी [[भारतीय जनता पक्ष]]ात प्रवेश
|-
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|३
| rowspan=&quot;2&quot;|[[संदीप पाठक (राजकारणी)|डॉ. संदीप कुमार पाठक]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|१० एप्रिल २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|९ एप्रिल २०२८
|  २४ एप्रिल २०२६ रोजी [[भारतीय जनता पक्ष]]ात प्रवेश
|-
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|४
| rowspan=&quot;2&quot;|[[हरभजन सिंह|हरभजन सरदेव सिंह]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|१० एप्रिल २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|९ एप्रिल २०२८
|  २४ एप्रिल २०२६ रोजी [[भारतीय जनता पक्ष]]ात प्रवेश
|-
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|५
| rowspan=&quot;2&quot;|[[अशोक मित्तल|ॲड. अशोक मित्तल]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|१० एप्रिल २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|९ एप्रिल २०२८
|  २४ एप्रिल २०२६ रोजी [[भारतीय जनता पक्ष]]ात प्रवेश
|-
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[बलबीर सिंह सिचेवाल|बलबीरसिंह चननसिंह सिचेवाल]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|७
| rowspan=&quot;2&quot;|[[विक्रमजीतसिंह साहनी]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|५ जुलै २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|४ जुलै २०२८
|  २४ एप्रिल २०२६ रोजी [[भारतीय जनता पक्ष]]ात प्रवेश
|-
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

===राजस्थान===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (५) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (५) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[राजस्थान|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''राजस्थान'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[राजेंद्र गहलोत]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २
| [[के.सी. वेणूगोपाल|वेणुगोपाळ नंबी कुंजूकृष्णन]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२२ जून २०२०
| rowspan=&quot;2&quot;|२१ जून २०२६
| ५ जून २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[रवनित सिंह बिट्टु]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जून २०२४ ते २१ जून २०२६ उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड&lt;br&gt;[[भारताचे रेल्वेमंत्री|रेल्वे राज्यमंत्री]] (११ जून २०२४ पासून)&lt;br&gt;[[अन्न प्रक्रिया उद्योग मंत्रालय (भारत)|अन्न प्रक्रिया व उद्योग राज्यमंत्री]] (११ जून २०२४ पासून) 
|-
| ३
| [[नीरज डांगी|नीरज दिनेश डांगी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
| 
|-
| ४
| [[घनश्याम तिवारी|ॲड. घनश्याम तिवारी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
| 
|-
| ५
| [[रणदीप सुरजेवाला|ॲड. रणदीप सुरजेवाला]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
| 
|-
| ६
| [[मुकुल वासनिक|मुकुल बाळकृष्ण वासनिक]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
| 
|-
| ७
| [[प्रमोद कुमार तिवारी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
| 
|-
| ८
| [[सोनिया गांधी|सोनिया राजीव गांधी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ४ एप्रिल २०२४
| ३ एप्रिल २०३०
|
|-
| ९
| [[चुन्नीलाल गरासिया]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ४ एप्रिल २०२४
| ३ एप्रिल २०३०
| 
|-
| १०
| [[मदन राठोड]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ४ एप्रिल २०२४
| ३ एप्रिल २०३०
| 
|}
===सिक्कीम===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[सिक्कीम|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''सिक्कीम'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[दोरजी शेरिंग लेपचा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २४ फेब्रुवारी २०२४
| २३ फेब्रुवारी २०३०
| 
|}
===तमिळनाडू===
{{legend2|#FF0D0D|[[द्रविड मुन्नेत्र कळघम|द्र.मु.क.]] (८) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#009933|[[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अ.भा.अ.द्र.मु.क.]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FFFF00|[[पट्टाळी मक्कल कट्ची|प.म.क.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FFFF00|[[देसीय मुर्पोक्कू द्रविड कळघम|दे.मु.द्र.क.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#D60505|[[मक्कळ निधी मैय्यम|म.नि.मै.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} 
{{legend2|#FEFEFA|रिक्त (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[तमिळनाडू|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''तमिळनाडू'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[के.आर.एन. राजेशकुमार]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
| 
|-
| २
| [[एस. कल्याणसुंदरम]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
| 
|-
| ३
| [[आर. गिरीराजन]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|४
| [[सी.व्ही. षण्मुगम]]
| bgcolor=#009933|
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
| ७ मे २०२६ रोजी राजीनामा ([[तमिळनाडू विधानसभा|तमिळनाडू विधानसभेवर]] निवड]])
|-
| colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot;|''७ मे २०२६ पासून रिक्त''
|-
| ५
| [[आर. धरमार]]
| bgcolor=#009933|
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
| 
|-
| ६
| [[पी. चिदंबरम|ॲड. चिदंबरम पलाणीअप्पन चेट्टियार]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
| 
|-
| ७
| [[आय.एस. इन्बदुराई|ॲड. आय.एस. इन्बदुराई]]
| bgcolor=#009933|
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २५ जुलै २०२५
| २४ जुलै २०३१
| 
|-
| ८
| [[कमल हासन]]
|bgcolor=#D60505|
| [[मक्कळ निधी मैय्यम]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २५ जुलै २०२५
| २४ जुलै २०३१
| 
|-
| ९
| [[एस.आर. शिवलिंगम]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २५ जुलै २०२५
| २४ जुलै २०३१
| 
|-
| १०
| [[पी. विल्सन]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २५ जुलै २०२५
| २४ जुलै २०३१
| 
|-
| ११
| [[सलमा (लेखिका)|रजती शमशुद्दीन]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २५ जुलै २०२५
| २४ जुलै २०३१
|  
|-
| १२
| [[एम. धनपाल]]
| bgcolor=#009933|
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २५ जुलै २०२५
| २४ जुलै २०३१
| 
|-
| १३
| [[अन्बुमणी रामदोस|डॉ. अन्बुमणी रामदोस]]
| style=&quot;background-color: {{पट्टाळी मक्कल कट्ची/meta/color}}&quot; |
| [[पट्टाळी मक्कल कट्ची]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
| 
|-
| १४
| [[एम. थंबीदुराई|मुनीस्वामी थंबीदुराई]]
| bgcolor=#009933|
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
| 
|-
| १५
| [[तिरुची सिवा]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
| 
|-
| १६
| [[ख्रिस्तोफर तिलक]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
| 
|-
| १७
| [[काँन्स्टनटाइन रविंद्रन]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
| 
|-
| १८
| [[एल.के. सुधीश]]
| style=&quot;background-color: {{देसीय मुर्पोक्कू द्रविड कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[देसीय मुर्पोक्कू द्रविड कळघम]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
| 
|}

===तेलंगण===
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#F84996|[[भारत राष्ट्र समिती|भा.रा.स.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[तेलंगण|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''तेलंगण'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[बी. पार्थसारथी रेड्डी|बंडी पार्थसारथी रेड्डी]]
|bgcolor=#F84996|
| [[भारत राष्ट्र समिती]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २२ जून २०२२
| २१ जून २०२८
|
|-
| २
| [[डी. दामोदर राव|दिवकोंडा दामोदर राव]]
|bgcolor=#F84996|
| [[भारत राष्ट्र समिती]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २२ जून २०२२
| २१ जून २०२८
| 
|-
| ३
| [[वड्डीराजू रविचंद्र]]
|bgcolor=#F84996|
| [[भारत राष्ट्र समिती]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| ४
| [[एम. अनिल कुमार यादव|मंदाडी अनिलकुमार अंजनकुमार यादव]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| ५
| [[रेणुका चौधरी|रेणुका श्रीधर चौधरी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| ६
| [[वेम नरेंद्र रेड्डी|वेम नरेंद्र चेन्नकृष्ण रेड्डी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ९ एप्रिल २०३२
| 
|-
| ७
| [[अभिषेक सिंघवी|डॉ. अभिषेक लक्ष्मीमल ''मनू'' सिंघवी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ९ एप्रिल २०३२
| 
|}

===त्रिपुरा===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[त्रिपुरा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''त्रिपुरा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| १
| [[माणिक साहा|डॉ. माणिक माखनलाल साहा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;3&quot;|३ एप्रिल २०२२
| rowspan=&quot;3&quot;|२ एप्रिल २०२८
| १४ जुलै २०२२ रोजी राजीनामा
|-
| [[बिपलब कुमार देब]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ जुलै २०२२ ते २ एप्रिल २०२८ उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड. परंतु ४ जून २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[राजीब भट्टाचारजी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ४ जून २०२४ ते २ एप्रिल २०२८ उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड.
|}
===उत्तर प्रदेश===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (२४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FF2222|[[समाजवादी पक्ष|स.प.]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#006400|[[राष्ट्रीय लोक दल|रा.लो.द.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#22409A|[[बहुजन समाज पक्ष|ब.स.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#D3D3D3|[[अपक्ष]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[त्रिपुरा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''त्रिपुरा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[रामजी गौतम]]
| bgcolor=#22409A|
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
|  
|-
| २
| [[रामगोपाळ यादव|रामगोपाळ बच्चीलाल यादव]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
| 
|-
| ३
| [[गीता शाक्य|गीता मुकुटसिंह शाक्य]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
|
|-
| ४
| [[सिमा द्विवेदी|सिमा अरुणकुमार द्विवेदी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
|
|-
| ५
| [[नीरज शेखर|नीरज चंद्रशेखर]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
|
|-
| ६
| [[ब्रिजलाल]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
|
|-
| ७
| [[बी.एल. वर्मा|बनवारीलाल पन्नालाल वर्मा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
| [[सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय (भारत)|सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण राज्यमंत्री]] व [[ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण मंत्रालय|ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ८
| [[अरुण सिंह|अरुण विजय सिंह]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
|
|-
| ९
| [[हरदीप सिंह पुरी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
| [[पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्रालय|पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्री]] (७ जुलै २०२१ पासून)
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १०
| [[हर्दवार दुबे|ॲड. हर्दवार दुबे]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२६ नोव्हेंबर २०२०
| rowspan=&quot;2&quot;|२५ नोव्हेंबर २०२६
| २६ जून २०२३ रोजी निधन
|-
| [[दिनेश शर्मा|ॲड. दिनेश शर्मा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ जून २०२३ ते २५ नोव्हेंबर २०२६ उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड.  
|-
| ११
| [[जयंत चौधरी|जयंत अजित चौधरी]]
|bgcolor=#006400|
| [[राष्ट्रीय लोक दल]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
| [[शिक्षण मंत्रालय (भारत)|शिक्षण राज्यमंत्री]] (११ जून २०२४ पासून)&lt;br&gt;[[कौशल्य विकास आणि उद्योजकता मंत्रालय (भारत)|कौशल्य विकास आणि उद्योजकता राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]] (११ जून २०२४ पासून)
|-
| १२
| [[मिथलेश कुमार]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|
|-
| १३
| [[के. लक्ष्मण]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|
|-
| १४
| [[बाबुराम निषाद|बाबुराम रामसी निषाद]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|
|-
| १५
| [[दर्शना सिंह|दर्शना रणंजय सिंह]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|
|-
| १६
| [[संगिता यादव|ॲड. संगिता अजय यादव]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|
|-
| १७
| [[सुरेंद्रसिंह नागर|सुरेंद्रसिंह वेदराम नागर]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|
|-
| १८
| [[राधा मोहनदास अगरवाल|डॉ. मोहनदास दाऊदास अगरवाल]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|
|-
| १९
| [[लक्ष्मीकांत बाजपाई|डॉ. लक्ष्मीकांत बाजपाई]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|
|-
| २०
| [[जावेद अली खान|जावेद अली अश्फाक अली खान]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
| 
|-
| २१
| [[कपिल सिब्बल|ॲड. कपिल हिरालाल सिब्बल]]
|bgcolor=#D3D3D3|
| [[अपक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
| 
|-
| २२
| [[रामजी लाल सुमन]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| २३
| [[जया बच्चन|जया अमिताभ बच्चन]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| २४
| [[अमरपाल मौर्य]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|
|-
| २५
| [[चौधरी तेजवीर सिंह|तेजवीर देशराज सिंह]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|
|-
| २६
| [[रतनजित प्रताप नारायण सिंह]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|
|-
| २७
| [[संगिता बलवंत|डॉ. संगिता अवधेशकुमार बलवंत]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|
|-
| २८
| [[साधना सिंह]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|
|-
| २९
| [[नवीन जैन (राजकारणी)|नवीन जैन]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|
|-
| ३०
| [[संजय सेठ (उत्तर प्रदेशचे राजकारणी)|संजय लवकुश सेठ]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|
|-
| ३१
| [[सुधांशू त्रिवेदी|डॉ. सुधांशू त्रिवेदी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|
|}

===उत्तराखंड===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[उत्तराखंड|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''उत्तराखंड'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[नरेश बन्सल]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
|  
|-
| २
| [[कल्पना सैनी|डॉ. कल्पना पृथ्वी सैनी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|  
|-
| ३
| [[महेंद्र भट्ट]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|}
===पश्चिम बंगाल===
{{legend2|#20C646|[[तृणमुल काँग्रेस|अ.भा.तृ.काँ]] (१३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[पश्चिम बंगाल|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पश्चिम बंगाल'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[डेरेक ओ'ब्रायन]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १९ ऑगस्ट २०२३
| १८ ऑगस्ट २०२९
|  
|-
| २
| [[सुखेंदु शेखर रॉय]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १९ ऑगस्ट २०२३
| १८ ऑगस्ट २०२९
|  
|-
| ३
| [[डोला सेन]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १९ ऑगस्ट २०२३
| १८ ऑगस्ट २०२९
|  
|-
| ४
| [[समिरुल इस्लाम]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १९ ऑगस्ट २०२३
| १८ ऑगस्ट २०२९
|  
|-
| ५
| [[प्रकाश चिक बरैक]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १९ ऑगस्ट २०२३
| १८ ऑगस्ट २०२९
|  
|-
| ६
| [[अनंत महाराज]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १९ ऑगस्ट २०२३
| १८ ऑगस्ट २०२९
|  
|-
| ७
| [[सामिक भट्टाचार्य]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ८
| [[सागरिका घोष|सागरिका भास्कर घोष]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ९
| [[ममता बाला ठाकूर]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १०
| [[नदिमुल हक]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ११
| [[सुश्मिता देव|ॲड. सुश्मिता देव]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १२
| [[बाबुल सुप्रियो|बाबुल सुनील बरल सुप्रियो]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १३
| [[मेनका गुरुस्वामी|ॲड. मेनका मोहन गुरुस्वामी]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १४
| [[राजीव कुमार (आय.पी.एस. अधिकारी)|आय.पी.एस. (नि.) राजीव आनंद कुमार]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १५
| [[कोएल मलिक|रुक्मिणी निस्पल मलिक-सिंह]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
| bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १६
| [[राहुल सिन्हा|विश्वजीत सिन्हा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|}

===राष्ट्रपती मनोनित खासदार===
{{legend2|#000|मनोनित (७) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#003366|[[जनता दल (संयुक्त)|ज.द.(सं‌).]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मनोनित खासदार'''&lt;/span&gt;
|-
| १
| [[इळैयराजा]]
| bgcolor=#000|
| मनोनित
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ७ जुलै २०२२
| ६ जुलै २०२८
|  
|-
| २
| [[व्ही. विजयेंद्र प्रसाद|कोडुरी विश्व विजयेंद्र प्रसाद]]
| bgcolor=#000|
| मनोनित
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ७ जुलै २०२२
| ६ जुलै २०२८
|  
|-
| ३
| [[पी.टी. उषा|पिलवुल्लकंडी थेक्कपरंबिल उषा]]
| bgcolor=#000|
| मनोनित
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ७ जुलै २०२२
| ६ जुलै २०२८
|  
|-
| ४
| [[विरेंद्र हेग्गडे|विरेंद्र रत्नवर्मा हेग्गडे]]
| bgcolor=#000|
| मनोनित
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ७ जुलै २०२२
| ६ जुलै २०२८
|  
|-
| ५
| [[गुलाम अली खताना]]
| bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ सप्टेंबर २०२२
| १३ सप्टेंबर २०२८
|  
|-
| ६
| [[सतनाम सिंह संधू]]
| bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३१ जानेवारी २०२४
| ३० जानेवारी २०३०
|  
|-
| ७
| [[सुधा मूर्ती|सुधा नारायण मूर्ती]]
| bgcolor=#000|
| मनोनित
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ मार्च २०२४
| ७ मार्च २०३०
|  
|-
| ८
| [[हर्षवर्धन श्रृंगला]]
| bgcolor=#000|
| मनोनित
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १३ जुलै २०२५
| १२ जुलै २०३१
|  
|-
| ९
| [[मिनाक्षी जैन|डॉ. मिनाक्षी गिरीलाल जैन]]
| bgcolor=#000|
| मनोनित
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १३ जुलै २०२५
| १२ जुलै २०३१
|  
|-
| १०
| [[उज्ज्वल निकम|ॲड. उज्ज्वल देवराव निकम]]
| bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १३ जुलै २०२५
| १२ जुलै २०३१
|  
|-
| ११
| [[सी. सदानंद मास्टर]]
| bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १३ जुलै २०२५
| १२ जुलै २०३१
|  
|-
| १२
| [[हरिवंश नारायण सिंग]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|}

==२०२६ सालच्या पोट-निवडणूका==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! तारीख
! मतदारसंघ
! मूळ खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! मूळ कार्यकाळ सुरुवात
! मूळ कार्यकाळ समाप्ती 
! पोट-निवडणूक कारण
! निर्वाचित खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! शेष कार्यकाळ सुरुवात
! शेष कार्यकाळ समाप्ती
|-
| rowspan=&quot;3&quot;|''अघोषित''
| [[झारखंड]]
| [[शिबू सोरेन]]
|bgcolor=#337316|
| [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
| निधन
| rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;|''पोट-निवडणूक अघोषित''
|-
| [[महाराष्ट्र]]
| [[सुनेत्रा पवार|सुनेत्रा अजित पवार]]
|bgcolor=#00B2B2|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| २७ फेब्रुवारी २०२४
| ४ जुलै २०२८
| राजीनामा
|-
| [[तमिळनाडू]]
| [[सी.व्ही. षण्मुगम]]
| bgcolor=#009933|
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
| राजीनामा
|}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{भारतीय संसद}}
[[वर्ग:भारतीय संसद]]
[[वर्ग:राज्यसभा|सदस्य]]</text>
      <sha1>d37ox1hr82y8rkap3fks5k5mnmhz8my</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686719</id>
      <parentid>2686718</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T05:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* २०२६ सालच्या पोट-निवडणूका */</comment>
      <origin>2686719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130322" sha1="f0b1x3bppoefc35libpi7svz11rhike" xml:space="preserve"> 
[[राज्यसभा]] हे भारतीय संसदेचे उच्च सदन आहे. राज्यसभेत जास्तीत जास्त २५० सदस्य असू शकतात. सध्या राज्यसभेवर २४५ खासदार आहेत. त्यांपैकी २३३ खासदार हे राज्यांच्या विधानसभेचे आमदार निवडतात तर कला, साहित्य, विज्ञान आणि सामाजिक कार्यात विशेष कामगिरी बजावणारे १२ सदस्य राष्ट्रपतींद्वारे नियुक्त करण्यात येतात. दरवर्षी राज्यसभेचे एक-तृतीयांश खासदार निवृत्त होत असून, प्रत्येक खासदाराचा कार्यकाळ हा सहा वर्षांचा असतो. राज्यसभा कधीच बरखास्त होत नाही.

खाली दिलेल्या यादीत नियुक्ती झालेल्या आणि राज्यांतून निवडून आलेल्या खासदारांची नावे आहेत. एखादी जागा रिकामी असल्यास तसे नमूद करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://164.100.47.5/Newmembers/statepositionsummary.aspx|title=State Position Summary|website=164.100.47.5|access-date=12 June 2016}}&lt;/ref&gt;
==खासदार==
===आंध्र प्रदेश===
{{legend2|#1569C7|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|यु.श्र.र.काँ.प.]] (८) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FFED00|[[तेलुगू देशम पक्ष|ते.द.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[आंध्र प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''आंध्र प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[आल्ला अयोध्या रामी रेड्डी]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|२२ जून २०२०
|२१ जून २०२६
| 
|-
| २
| [[पिल्ली सुभाषचंद्र बोस]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|२२ जून २०२०
|२१ जून २०२६
| 
|-
| ३
| [[परिमल नाथवानी|डॉ. परिमल धीरजलाल नाथवानी]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|२२ जून २०२०
|२१ जून २०२६
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ४
| [[मोपीदेवी वेंकटरमणा राव]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| rowspan=&quot;2&quot;|२२ जून २०२०
| rowspan=&quot;2&quot;|२१ जून २०२६
|२९ ऑगस्ट २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[साना सतीश बाबू]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २९ ऑगस्ट २०२४ ते २१ जून २०२६ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ५
| [[वेणुम्बका विजयसाई रेड्डी]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|rowspan=&quot;2&quot;|२२ जून २०२२
|rowspan=&quot;2&quot;|२१ जून २०२८
|२५ जानेवारी २०२५ रोजी राजीनामा
|-
| [[पी. वेंकट सत्यनारायण]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २५ जानेवारी २०२५ ते २१ जून २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड
|-
| ६
| [[एस. निरंजन रेड्डी|ॲड. निरंजन विद्यासागर रेड्डी]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|२२ जून २०२२
|२१ जून २०२८
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ७
| [[बीदा मस्तान राव]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| rowspan=&quot;2&quot;|२२ जून २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|२१ जून २०२८
|२९ ऑगस्ट २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[बीदा मस्तान राव]]
| style=&quot;background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २९ ऑगस्ट २०२४ ते २१ जून २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ८
| [[आर. कृष्णैय्या|ॲड. रायगा कृष्णैय्या]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|rowspan=&quot;2&quot;|२२ जून २०२२
|rowspan=&quot;2&quot;|२१ जून २०२८
|२३ सप्टेंबर २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[आर. कृष्णैय्या|ॲड. रायगा कृष्णैय्या]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २३ सप्टेंबर २०२४ ते २१ जून २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड
|-
| ९
| [[येर्रम वेंकट सुब्बा रेड्डी]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|०३ एप्रिल २०२४
|०२ एप्रिल २०३०
| 
|-
| १०
| [[मेदा रघुनाथ रामकृष्ण रेड्डी]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|०३ एप्रिल २०२४
|०२ एप्रिल २०३०
| 
|-
| ११
| [[गोल्ला बाबुराव|ॲड. गोल्ला बाबुराव]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|०३ एप्रिल २०२४
|०२ एप्रिल २०३०
| 
|}

===अरुणाचल प्रदेश===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[अरुणाचल प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''अरुणाचल प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[नबम रेबिया|नबम इपो रेबिया]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|२४ जून २०२०
|२३ जून २०२६
| 
|}
===आसाम===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FAED09|[[संयुक्त जनता पक्ष, लिबरल|सं.ज.प.लि.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#99CCFF|[[आसाम गण परिषद|आ.ग.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[आसाम|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''आसाम'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[पबित्र मार्गरेटा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२२
| ०२ एप्रिल २०२८
| [[वस्त्र मंत्रालय (भारत)|वस्त्र राज्यमंत्री]] व [[परराष्ट्र मंत्रालय (भारत)|परराष्ट्र राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)  
|-
| २
| [[रंगवरा नारझरी|रंगवरा फणीधर नारझरी]]
|bgcolor=#FAED09|
| [[संयुक्त जनता पक्ष, लिबरल]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२२
| ०२ एप्रिल २०२८
|  
|-
| ३
| [[कनाड पुरकायस्थ]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १५ जून २०२५
| १४ जून २०३१
|  
|-
| ४
| [[बिरेंद्र प्रकाश बैश्य]]
|bgcolor=#99CCFF|
| [[आसाम गण परिषद]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १५ जून २०२५
| १४ जून २०३१
|-
| ५
| [[जोगेन मोहन]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|-
| ६
| [[तेरस गोवाला]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|-
| ७
| [[प्रमोद बोरो|प्रमोद घनश्याम बोरो]]
|bgcolor=#FAED09|
| [[संयुक्त जनता पक्ष, लिबरल]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|}

===बिहार===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (७) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#003366|[[जनता दल (संयुक्त)|ज.द.(सं).]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#056D05|[[राष्ट्रीय जनता दल|रा.ज.द.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#100CA4|[[राष्ट्रीय लोक मोर्चा|रा.लो.मो.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[बिहार|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''बिहार'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सतीश चंद्र दुबे]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०८ जुलै २०२२
| ०७ जुलै २०२८
| [[खाण मंत्रालय (भारत)|खाण राज्यमंत्री]] व [[कोळसा मंत्रालय|कोळसा राज्यमंत्री]] (११ जून २०२४ पासून)
|-
| २
| [[शंभू शरण पटेल]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०८ जुलै २०२२
| ०७ जुलै २०२८
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ३
| [[मिसा भारती]]
|bgcolor=#056D05|
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|०८ जुलै २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|०७ जुलै २०२८
| ४ जून २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[मनन कुमार मिश्रा|ॲड. मनन कुमार मिश्रा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जून २०२४ ते ०७ जुलै २०२८ उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड
|-
| ४
| [[फैय्याज अहमद|डॉ. फैय्याज अहमद]]
|bgcolor=#056D05|
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ०८ जुलै २०२२
| ०७ जुलै २०२८
|  
|-
| ५
| [[खिरु महातो]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०८ जुलै २०२२
| ०७ जुलै २०२८
|  
|-
| ६
| [[धरमशिला गुप्ता]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ७
| [[भीम सिंह|ॲड. भिम सिंह चंद्रवंशी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ८
| [[मनोज झा|डॉ. मनोज कुमार झा]]
|bgcolor=#056D05|
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|
|-
| ९
| [[संजय यादव]]
|bgcolor=#056D05|
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १०
| [[संजय कुमार झा]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ११
| [[अखिलेश प्रसाद सिंह|डॉ. अखिलेश प्रसाद सिंह]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १२
| [[नितीन नबीन|नितीन नबीन सिन्हा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १३
| [[शिवेश कुमार]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १४
| [[नितीश कुमार|नितीश रामलखनसिंह कुमार]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १५
| [[रामनाथ ठाकूर|रामनाथ कर्पूरी ठाकूर]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
| [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय (भारत)|कृषी व शेतकरी कल्याण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| १६
| [[उपेंद्र कुशवाह|उपेंद्रसिंह मुनेश्वरसिंह कुशवाह]]
|bgcolor=#100CA4|
| [[राष्ट्रीय लोक मोर्चा]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|}

===छत्तीसगढ===
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[छत्तीसगढ|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''छत्तीसगढ'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[राजीव शुक्ला]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
| 
|-
| २
| [[रणजित रंजन|रणजित राजीव रंजन]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
|  
|-
| ३
| [[राजा देवेंद्र प्रतापसिंह|राजा देवेंद्र प्रताप सुरेंद्रकुमार सिंह]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ४
| [[फुलो देवी नेतम]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|-
| ५
| [[लक्ष्मी वर्मा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|}

===राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली===
{{legend2|#0072B0|[[आम आदमी पक्ष|आ.आ.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[दिल्ली|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[संजय सिंह]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २८ जानेवारी २०२४
| २७ जानेवारी २०२७
|  
|-
| २
| [[नारायण दास गुप्ता]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २८ जानेवारी २०२४
| २७ जानेवारी २०२७
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|३
| rowspan=&quot;2&quot;|[[स्वाती मालीवाल]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२८ जानेवारी २०२४
| rowspan=&quot;2&quot;|२७ जानेवारी २०२७
|  २४ एप्रिल २०२६ रोजी [[भारतीय जनता पक्ष]]ात प्रवेश
|-
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

===गोवा===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[गोवा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''गोवा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सदानंद तनावडे]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २९ जुलै २०२३
| २८ जुलै २०२९
|  
|}

===गुजरात===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१०) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[गुजरात|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''गुजरात'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[शक्तीसिंह गोहिल|ॲड. शक्तीसिंह हरिश्चंद्रजी गोहिल]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
|  
|-
| २
| [[रमिलाबेन बरा|रमिलाबेन बेचरभाई बरा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
|  
|-
| ३
| [[नरहरी अमीन]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ४
| [[अभय भारद्वाज|ॲड. अभय भारद्वाज]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२२ जून २०२०
| rowspan=&quot;2&quot;|२१ जून २०२६
| १ डिसेंबर २०२० रोजी निधन
|-
| [[रामभाई मोकारिया|ॲड. रामभाई हरजीभाई मोकारिया]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १ डिसेंबर २०२० ते २१ जून २०२६ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड
|-
| ५
| [[सुब्रह्मण्यम जयशंकर|डॉ. जयशंकर कृष्णस्वामी सुब्रह्मण्यम]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १८ ऑगस्ट २०२३
| १७ ऑगस्ट २०२९
| [[परराष्ट्र मंत्रालय (भारत)|परराष्ट्र मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ६
| [[केसरीदेवसिंह झाला|केसरीदेवसिंह दिग्विजयसिंह झाला]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १८ ऑगस्ट २०२३
| १७ ऑगस्ट २०२९
|  
|-
| ७
| [[बाबुभाई देसाई]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १८ ऑगस्ट २०२३
| १७ ऑगस्ट २०२९
|  
|-
| ८
| [[जे.पी. नड्डा|ॲड. जगतप्रकाश नारायणलाल नड्डा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
| [[रसायने आणि खते मंत्रालय|रसायने तथा खत मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)&lt;br&gt;[[आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय (भारत)|आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)&lt;br&gt;सभागृह नेता (२४ जून २०२४ पासून)
|-
| ९
| [[गोविंद ढोलकिया|गोविंद लालजी ढोलकिया]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १०
| [[मयंक नायक]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ११
| [[जसवंतसिंह परमार|डॉ. जसवंतसिंह सलामसिंह परमार]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|}

===हरियाणा===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#D3D3D3|[[अपक्ष]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[हरियाणा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''हरियाणा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १
| [[क्रिशनलाल पंवार]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२ ऑगस्ट २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|१ ऑगस्ट २०२८
| ९ ऑक्टोबर २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[रेखा शर्मा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ९ ऑक्टोबर २०२४ ते १ ऑगस्ट २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड
|-
| २
| [[कार्तिकेय शर्मा|कार्तिकेय विनोद शर्मा]]
| bgcolor=#D3D3D3|
| [[अपक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २ ऑगस्ट २०२२
| १ ऑगस्ट २०२८
|  
|-
| ३
| [[सुभाष बराला|सुभाष रामनाथ बराला]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ४
| [[करमवीर सिंह बौध]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|-
| ५
| [[संजय भाटिया]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|}

===हिमाचल प्रदेश===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[हिमाचल प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''हिमाचल प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सिकंदर कुमार|डॉ. सिकंदर कुमार]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२२
| ०२ एप्रिल २०२८
|  
|-
| २
| [[हर्ष महाजन|हर्ष देशराज महाजन]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ०३ एप्रिल २०२४
| ०२ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ३
| [[अनुराग शर्मा (राज्यसभा खासदार २०२६-२०३२)|अनुराग शर्मा]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|}

===जम्मू आणि काश्मीर===
{{legend2|#fe0000|[[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स|ज.आ.का.नॅ.कॉ.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[जम्मू आणि काश्मीर|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''जम्मू आणि काश्मीर'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सज्जाद अहमद किचलू]]
| style=&quot;background-color: {{जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स/meta/color}}&quot; |
| [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २५ ऑक्टोबर २०२५
| २४ ऑक्टोबर २०३१
|  
|-
| २
| [[चौधरी मोहम्मद रमजान]]
| style=&quot;background-color: {{जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स/meta/color}}&quot; |
| [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २५ ऑक्टोबर २०२५
| २४ ऑक्टोबर २०३१
|  
|-
| ३
| [[गुरविंदर सिंह ओबेरॉय]]
| style=&quot;background-color: {{जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स/meta/color}}&quot; |
| [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २५ ऑक्टोबर २०२५
| २४ ऑक्टोबर २०३१
|  
|-
| ४
| [[सत पाल शर्मा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २५ ऑक्टोबर २०२५
| २४ ऑक्टोबर २०३१
|  
|}

===झारखंड===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#337316|[[झारखंड मुक्ति मोर्चा|झा.मु.मो.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FEFEFA|रिक्त (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[झारखंड|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''झारखंड'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[दीपक प्रकाश]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|२
| [[शिबू सोरेन]]
|bgcolor=#337316|
| [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
| ४ ऑगस्ट २०२५ रोजी निधन
|-
| colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot;|''४ ऑगस्ट २०२५ पासून रिक्त''
|-
| ३
| [[आदित्य साहू|आदित्य चतूर साहू]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ४
| [[महुआ माजी]]
|bgcolor=#337316|
| [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ५
| [[प्रदीप वर्मा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ४ मे २०२४
| ३ मे २०३०
|  
|-
| ६
| [[सरफराज अहमद (झारखंडचे राजकारणी)|डॉ. सरफराज अहमद]]
|bgcolor=#337316|
| [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ४ मे २०२४
| ३ मे २०३०
|  
|}

===कर्नाटक===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (६) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (५) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#02865A|[[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)|ज.द.(ध).]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[कर्नाटक|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''कर्नाटक'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[इरान्ना कडडी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ जून २०२०
| २५ जून २०२६
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २
| [[अशोक गस्ती|ॲड. अशोक गस्ती]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२६ जून २०२०
| rowspan=&quot;2&quot;|२५ जून २०२६
| १७ सप्टेंबर २०२० रोजी निधन
|-
| [[कोरागप्पा नारायण]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १७ सप्टेंबर २०२० ते २५ जून २०२६ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड
|-
| ३
| [[एच.डी. देवे गौडा|हरदनहळ्ळी दड्डेगौडा देवेगौडा]]
|bgcolor=#02865A|
| [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ जून २०२०
| २५ जून २०२६
|  
|-
| ४
| [[मल्लिकार्जुन खरगे|ॲड. मप्पना मल्लिकार्जून खड्गे]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २६ जून २०२०
| २५ जून २०२६
| सभागृह विरोधीपक्ष नेते (१६ फेब्रुवारी २०२१ पासून)
|-
| ५
| [[निर्मला सीतारामन|निर्मला प्रकर्ला प्रभाकरराव सीतारामन]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १ जुलै २०२२
| ३० जून २०२८
| [[अर्थ मंत्रालय (भारत)|अर्थ]] व [[कॉर्पोरेट व्यवहार मंत्रालय|कॉर्पोरेट व्यवहारमंत्री]] (३० मे २०१९ पासून)
|-
| ६
| [[जग्गेश]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १ जुलै २०२२
| ३० जून २०२८
| 
|-
| ७
| [[लेहरसिंह सिरोया|लेहरसिंह केसरीलाल सिरोया]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १ जुलै २०२२
| ३० जून २०२८
| 
|-
| ८
| [[जयराम रमेश]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १ जुलै २०२२
| ३० जून २०२८
|   
|-
| ९
| [[नारायण भंडागे|नारायण कृष्णसा भंडागे]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| १०
| [[अजय माकन]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ११
| [[जी.सी. चंद्रशेखर|गंगूर चेलुवेगौडा चंद्रशेखर]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १२
| [[सईद नासीर हुसैन|डॉ. सईद नासीर हुसैन]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|   
|}
===केरळ===
{{legend2|#cc0d0d|[[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भा.क.प.(मा).]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#cb0922|[[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भा.क.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#006600|[[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग|इं.यु.मु.ली.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#F48385|[[केरळ काँग्रेस (मणी)|के.काँ.(म).]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[केरळ|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''केरळ'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[व्ही. सिवादासन|डॉ. व्ही.सिवदासन]]
| bgcolor=#cc0d0d|
| [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २४ एप्रिल २०२१
| २३ एप्रिल २०२७
|  
|-
| २
| [[डॉ. जॉन ब्रिटस]]
| bgcolor=#cc0d0d|
| [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २४ एप्रिल २०२१
| २३ एप्रिल २०२७
|  
|-
| ३
| [[पुल्लीकल वेट्टी अब्दुल वहाब]]
|bgcolor=#006600|
| [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २४ एप्रिल २०२१
| २३ एप्रिल २०२७
|  
|-
| ४
| [[ए.ए. रहीम खान|ॲड. अब्दुल मोहम्मद सय्यद रहीम खान]]
| bgcolor=#cc0d0d|
| [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२२
| २ एप्रिल २०२८
|  
|-
| ५
| [[पी. संतोष कुमार|ॲड. पी.संतोष कुमार]]
|bgcolor=#cb0922|
| [[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२२
| २ एप्रिल २०२८
|  
|-
| ६
| [[जेबी मथेर]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२२
| २ एप्रिल २०२८
|  
|-
| ७
| [[पी.पी. सुनीर]]
|bgcolor=#cb0922|
| [[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २ जुलै २०२४
| १ जुलै २०३०
| 
|-
| ८
| [[हॅरीस बीरन|ॲड. हॅरीस बीरन]]
|bgcolor=#006600|
| [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २ जुलै २०२४
| १ जुलै २०३०
| 
|-
| ९
| [[जोस के. मणी|जोस मणी करिंगोचळ]]
|bgcolor=#F48385|
| [[केरळ काँग्रेस (मणी)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २ जुलै २०२४
| १ जुलै २०३०
| 
|}
===मध्य प्रदेश===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (८) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[मध्य प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मध्य प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सुमेर सिंह सोलंकी|डॉ. सुमेर सिंह सोलंकी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २
| [[ज्योतिरादित्य शिंदे|महाराज ज्योतिरादित्य माधवराव शिंदे]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२२ जून २०२०
| rowspan=&quot;2&quot;|२१ जून २०२६
| ५ जून २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[जॉर्ज कुरियन|ॲड. जॉर्ज कुरियन]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जून २०२४ ते २१ जून २०२६ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड&lt;br&gt;[[अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्रालय (भारत)|अल्पसंख्याक व्यवहार राज्यमंत्री]] व [[मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्रालय|मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय राज्यमंत्री]] (११ जून २०२४ पासून)
|-
| ३
| [[दिग्विजय सिंग|दिग्विजय बलभद्र सिंग]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
|  
|-
| ४
| [[सुमित्रा वाल्मिकी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
|  
|-
| ५
| [[कविता पाटीदार]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
|  
|-
| ६
| [[विवेक तन्खा|ॲड. विवेक कृष्ण तन्खा]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
|  
|-
| ७
| [[माया नरोलिया]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| ८
| [[उमेश नाथ महाराज]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| ९
| [[बन्सीलाल गुर्जर]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| १०
| [[एल. मुरुगन|डॉ. मुरुगन लोगनाथन]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| [[माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय (भारत)|माहिती आणि प्रसारण राज्यमंत्री]] (७ जुलै २०२१ पासून)&lt;br&gt;[[संसदीय कामकाज मंत्रालय (भारत)|संसदीय कामकाज राज्यमंत्री]] (११ जून २०२४ पासून)  
|-
| ११
| [[अशोक सिंह]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|}
===महाराष्ट्र===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (८) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|रा.काँ.प.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#F37020|[[शिवसेना|शि.से.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FD7D24|[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शि.से.(उ.बा.ठा).]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#0029B0|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|रा.काँ.प.(श.प).]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#000080|[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले)|रि.पा.ऑ.इं.(आ).]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FEFEFA|रिक्त (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[महाराष्ट्र|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''महाराष्ट्र'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[अनिल बोंडे|डॉ. अनिल सुखदेव बोंडे]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|  
|-
| २
| [[धनंजय महाडिक (राजकारणी)|धनंयज भीम महाडिक]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|  
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| ३
| [[प्रफुल्ल पटेल|प्रफुल्ल मनोहर पटेल]]
|bgcolor=#00B2B2|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|५ जुलै २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|४ जुलै २०२८
| २७ फेब्रुवारी २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[सुनेत्रा पवार|सुनेत्रा अजित पवार]]
|bgcolor=#00B2B2|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २७ फेब्रुवारी २०२४ ते ४ जुलै २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड;&lt;br&gt;६ मे २०२६ रोजी राजीनामा ([[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] निवड)
|-
| colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot;|''६ मे २०२६ पासून रिक्त''
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ४
| [[पियुष गोएल|ॲड. पियुष वेदप्रकाश गोएल]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|५ जुलै २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|४ जुलै २०२८
| ५ जून २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[नितीन पाटील]]
|bgcolor=#00B2B2|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जून २०२४ ते ४ जुलै २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड 
|-
| ५
| [[इम्रान प्रतापगढी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|  
|-
| ६
| [[संजय राऊत|संजय राजाराम राऊत]]
| bgcolor=#FD7D24|
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|  
|-
| ७
| [[अशोक चव्हाण|अशोक शंकरराव चव्हाण]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ८
| [[मेधा कुलकर्णी|मेधा विश्राम कुलकर्णी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ९
| [[अजित गोपछडे|डॉ. अजित गोपछडे]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १०
| [[प्रफुल्ल पटेल|प्रफुल्ल मनोहर पटेल]]
|bgcolor=#00B2B2|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ११
| [[मिलिंद देवडा|मिलिंद मुरली देवडा]]
|bgcolor=#F37020|
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १२
| [[चंद्रकांत हंडोरे|चंद्रकांत दामोदर हंडोरे]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १३
| [[रामराव वडकुते]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १४
| [[विनोद तावडे|विनोद श्रीधर तावडे]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १५
| [[माया इवनाते]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|-
| १६
| [[ज्योती वाघमारे]]
|bgcolor=#F37020|
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १७
| [[शरद पवार|शरद गोविंदराव पवार]]
|bgcolor=#0029B0|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १८
| [[पार्थ अजित पवार]]
|bgcolor=#00B2B2|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १९
| [[रामदास आठवले|रामदास बंडू आठवले]]
|bgcolor=#000080|
| [[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले)]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
| [[सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय (भारत)|सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण राज्यमंत्री]] (५ जुलै २०१६ पासून)
|}

===मणिपूर===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[मणिपूर|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मणिपूर'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[लैशेंबा सनाजाउबा|लैशेंबा ओक्रेनजितसिंह सनाजाउबा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
|  
|}
===मेघालय===
{{legend2|#FFCA61|[[नॅशनल पीपल्स पार्टी|नॅ.पी.पा.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[मेघालय|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मेघालय'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[वानवेरॉय खारलुखी]]
|bgcolor=#FFCA61|
| [[नॅशनल पीपल्स पार्टी]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
|  
|}
===मिझोरम===
{{legend2|#2E5694|[[मिझो नॅशनल फ्रंट|मि.नॅ.फ्रं.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[मिझोरम|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मिझोरम'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[के. वनलालवेणा]]
| bgcolor=#2E5694|
| [[मिझो नॅशनल फ्रंट]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| १९ जुलै २०२०
| १८ जुलै २०२६
|  
|}
===नागालँड===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[नागालँड|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''नागालँड'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[फँग्नॉन कोन्याक|फँग्नॉन शिंगवांग कोन्याक]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२२
| २ एप्रिल २०२८
|  
|}
===ओडिशा===
{{legend2|#70A548|[[बिजू जनता दल|बि.ज.द.]] (५) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#D3D3D3|[[अपक्ष]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FEFEFA|रिक्त (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[ओडिशा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''ओडिशा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सस्मित पात्रा|डॉ. सस्मित पात्रा]]
| bgcolor=#70A548|
| [[बिजू जनता दल]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २ जुलै २०२२
| १ जुलै २०२८
|  
|-
| २
| [[मानस मंगराज|मानस रंजन मंगराज]]
| bgcolor=#70A548|
| [[बिजू जनता दल]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २ जुलै २०२२
| १ जुलै २०२८
|  
|-
| ३
| [[सुलाता देव]]
| bgcolor=#70A548|
| [[बिजू जनता दल]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २ जुलै २०२२
| १ जुलै २०२८
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|४
| [[देबशिश समंतरे]]
| bgcolor=#70A548|
| [[बिजू जनता दल]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ४ एप्रिल २०२४
| ३ एप्रिल २०३०
| २५ मे २०२६ रोजी राजीनामा
|-
| colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot;|''२५ मे २०२६ पासून रिक्त''
|-
| ५
| [[सुभशिष खुंटिया]]
| bgcolor=#70A548|
| [[बिजू जनता दल]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ४ एप्रिल २०२४
| ३ एप्रिल २०३०
|
|-
| ६
| [[अश्विनी वैष्णव|अश्विनी दाऊलाल वैष्णव]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ४ एप्रिल २०२४
| ३ एप्रिल २०३०
| [[इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय (भारत)|इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्री]] (७ जुलै २०२१ पासून)&lt;br&gt;[[भारताचे रेल्वेमंत्री|रेल्वे मंत्री]] (७ जुलै २०२१ पासून)&lt;br&gt;[[माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय (भारत)|माहिती आणि प्रसारण मंत्री]] (११ जून २०२४ पासून)
|-
| ७
| [[संतृप्त मिश्रा]]
| bgcolor=#70A548|
| [[बिजू जनता दल]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| ८
| [[दिलीप रे|दिलीप ऋषीकेश रे]]
| bgcolor=#D3D3D3|
| [[अपक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| ९
| [[मनमोहन समल|ॲड. मनमोहन खंबुपानी समल]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १०
| [[सुजीत कुमार (राजकारणी)|ॲड. सुजीत कुमार]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|}

===पुद्दुचेरी===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[पुद्दुचेरी|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पुद्दुचेरी'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[एस. सेल्वगणपती]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ७ ऑक्टोबर २०२१
| ६ ऑक्टोबर २०२७
|  
|}
===पंजाब===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (६) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#0072B0|[[आम आदमी पक्ष|आ.आ.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[पंजाब|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पंजाब'''&lt;/span&gt;]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot;|१
| [[संजीव अरोरा]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;3&quot;|१० एप्रिल २०२२
| rowspan=&quot;3&quot;|९ एप्रिल २०२८
| १ जुलै २०२५ रोजी राजीनामा ([[पंजाब विधानसभा|पंजाब विधानसभेत]]) निवड 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|[[राजिंदर गुप्ता]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १७ ऑक्टोबर २०२५ रोजी उर्वरीत शेषकाळासाठी पोट-निवडणूकीद्वारे निवड, २४ एप्रिल २०२६ रोजी [[भारतीय जनता पक्ष]]ात प्रवेश
|-
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|२
| rowspan=&quot;2&quot;|[[राघव चड्ढा]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|१० एप्रिल २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|९ एप्रिल २०२८
| २४ एप्रिल २०२६ रोजी [[भारतीय जनता पक्ष]]ात प्रवेश
|-
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|३
| rowspan=&quot;2&quot;|[[संदीप पाठक (राजकारणी)|डॉ. संदीप कुमार पाठक]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|१० एप्रिल २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|९ एप्रिल २०२८
|  २४ एप्रिल २०२६ रोजी [[भारतीय जनता पक्ष]]ात प्रवेश
|-
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|४
| rowspan=&quot;2&quot;|[[हरभजन सिंह|हरभजन सरदेव सिंह]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|१० एप्रिल २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|९ एप्रिल २०२८
|  २४ एप्रिल २०२६ रोजी [[भारतीय जनता पक्ष]]ात प्रवेश
|-
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|५
| rowspan=&quot;2&quot;|[[अशोक मित्तल|ॲड. अशोक मित्तल]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|१० एप्रिल २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|९ एप्रिल २०२८
|  २४ एप्रिल २०२६ रोजी [[भारतीय जनता पक्ष]]ात प्रवेश
|-
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[बलबीर सिंह सिचेवाल|बलबीरसिंह चननसिंह सिचेवाल]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|७
| rowspan=&quot;2&quot;|[[विक्रमजीतसिंह साहनी]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|५ जुलै २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|४ जुलै २०२८
|  २४ एप्रिल २०२६ रोजी [[भारतीय जनता पक्ष]]ात प्रवेश
|-
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

===राजस्थान===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (५) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (५) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[राजस्थान|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''राजस्थान'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[राजेंद्र गहलोत]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २
| [[के.सी. वेणूगोपाल|वेणुगोपाळ नंबी कुंजूकृष्णन]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२२ जून २०२०
| rowspan=&quot;2&quot;|२१ जून २०२६
| ५ जून २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[रवनित सिंह बिट्टु]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जून २०२४ ते २१ जून २०२६ उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड&lt;br&gt;[[भारताचे रेल्वेमंत्री|रेल्वे राज्यमंत्री]] (११ जून २०२४ पासून)&lt;br&gt;[[अन्न प्रक्रिया उद्योग मंत्रालय (भारत)|अन्न प्रक्रिया व उद्योग राज्यमंत्री]] (११ जून २०२४ पासून) 
|-
| ३
| [[नीरज डांगी|नीरज दिनेश डांगी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २२ जून २०२०
| २१ जून २०२६
| 
|-
| ४
| [[घनश्याम तिवारी|ॲड. घनश्याम तिवारी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
| 
|-
| ५
| [[रणदीप सुरजेवाला|ॲड. रणदीप सुरजेवाला]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
| 
|-
| ६
| [[मुकुल वासनिक|मुकुल बाळकृष्ण वासनिक]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
| 
|-
| ७
| [[प्रमोद कुमार तिवारी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
| 
|-
| ८
| [[सोनिया गांधी|सोनिया राजीव गांधी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ४ एप्रिल २०२४
| ३ एप्रिल २०३०
|
|-
| ९
| [[चुन्नीलाल गरासिया]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ४ एप्रिल २०२४
| ३ एप्रिल २०३०
| 
|-
| १०
| [[मदन राठोड]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ४ एप्रिल २०२४
| ३ एप्रिल २०३०
| 
|}
===सिक्कीम===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[सिक्कीम|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''सिक्कीम'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[दोरजी शेरिंग लेपचा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २४ फेब्रुवारी २०२४
| २३ फेब्रुवारी २०३०
| 
|}
===तमिळनाडू===
{{legend2|#FF0D0D|[[द्रविड मुन्नेत्र कळघम|द्र.मु.क.]] (८) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#009933|[[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अ.भा.अ.द्र.मु.क.]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FFFF00|[[पट्टाळी मक्कल कट्ची|प.म.क.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FFFF00|[[देसीय मुर्पोक्कू द्रविड कळघम|दे.मु.द्र.क.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#D60505|[[मक्कळ निधी मैय्यम|म.नि.मै.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} 
{{legend2|#FEFEFA|रिक्त (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[तमिळनाडू|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''तमिळनाडू'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[के.आर.एन. राजेशकुमार]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
| 
|-
| २
| [[एस. कल्याणसुंदरम]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
| 
|-
| ३
| [[आर. गिरीराजन]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|४
| [[सी.व्ही. षण्मुगम]]
| bgcolor=#009933|
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
| ७ मे २०२६ रोजी राजीनामा ([[तमिळनाडू विधानसभा|तमिळनाडू विधानसभेवर]] निवड]])
|-
| colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot;|''७ मे २०२६ पासून रिक्त''
|-
| ५
| [[आर. धरमार]]
| bgcolor=#009933|
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
| 
|-
| ६
| [[पी. चिदंबरम|ॲड. चिदंबरम पलाणीअप्पन चेट्टियार]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
| 
|-
| ७
| [[आय.एस. इन्बदुराई|ॲड. आय.एस. इन्बदुराई]]
| bgcolor=#009933|
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २५ जुलै २०२५
| २४ जुलै २०३१
| 
|-
| ८
| [[कमल हासन]]
|bgcolor=#D60505|
| [[मक्कळ निधी मैय्यम]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २५ जुलै २०२५
| २४ जुलै २०३१
| 
|-
| ९
| [[एस.आर. शिवलिंगम]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २५ जुलै २०२५
| २४ जुलै २०३१
| 
|-
| १०
| [[पी. विल्सन]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २५ जुलै २०२५
| २४ जुलै २०३१
| 
|-
| ११
| [[सलमा (लेखिका)|रजती शमशुद्दीन]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २५ जुलै २०२५
| २४ जुलै २०३१
|  
|-
| १२
| [[एम. धनपाल]]
| bgcolor=#009933|
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २५ जुलै २०२५
| २४ जुलै २०३१
| 
|-
| १३
| [[अन्बुमणी रामदोस|डॉ. अन्बुमणी रामदोस]]
| style=&quot;background-color: {{पट्टाळी मक्कल कट्ची/meta/color}}&quot; |
| [[पट्टाळी मक्कल कट्ची]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
| 
|-
| १४
| [[एम. थंबीदुराई|मुनीस्वामी थंबीदुराई]]
| bgcolor=#009933|
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
| 
|-
| १५
| [[तिरुची सिवा]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
| 
|-
| १६
| [[ख्रिस्तोफर तिलक]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
| 
|-
| १७
| [[काँन्स्टनटाइन रविंद्रन]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
| 
|-
| १८
| [[एल.के. सुधीश]]
| style=&quot;background-color: {{देसीय मुर्पोक्कू द्रविड कळघम/meta/color}}&quot; |
| [[देसीय मुर्पोक्कू द्रविड कळघम]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
| 
|}

===तेलंगण===
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#F84996|[[भारत राष्ट्र समिती|भा.रा.स.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[तेलंगण|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''तेलंगण'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[बी. पार्थसारथी रेड्डी|बंडी पार्थसारथी रेड्डी]]
|bgcolor=#F84996|
| [[भारत राष्ट्र समिती]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २२ जून २०२२
| २१ जून २०२८
|
|-
| २
| [[डी. दामोदर राव|दिवकोंडा दामोदर राव]]
|bgcolor=#F84996|
| [[भारत राष्ट्र समिती]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २२ जून २०२२
| २१ जून २०२८
| 
|-
| ३
| [[वड्डीराजू रविचंद्र]]
|bgcolor=#F84996|
| [[भारत राष्ट्र समिती]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| ४
| [[एम. अनिल कुमार यादव|मंदाडी अनिलकुमार अंजनकुमार यादव]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| ५
| [[रेणुका चौधरी|रेणुका श्रीधर चौधरी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| ६
| [[वेम नरेंद्र रेड्डी|वेम नरेंद्र चेन्नकृष्ण रेड्डी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ९ एप्रिल २०३२
| 
|-
| ७
| [[अभिषेक सिंघवी|डॉ. अभिषेक लक्ष्मीमल ''मनू'' सिंघवी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ९ एप्रिल २०३२
| 
|}

===त्रिपुरा===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[त्रिपुरा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''त्रिपुरा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| १
| [[माणिक साहा|डॉ. माणिक माखनलाल साहा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;3&quot;|३ एप्रिल २०२२
| rowspan=&quot;3&quot;|२ एप्रिल २०२८
| १४ जुलै २०२२ रोजी राजीनामा
|-
| [[बिपलब कुमार देब]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ जुलै २०२२ ते २ एप्रिल २०२८ उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड. परंतु ४ जून २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[राजीब भट्टाचारजी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ४ जून २०२४ ते २ एप्रिल २०२८ उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड.
|}
===उत्तर प्रदेश===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (२४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FF2222|[[समाजवादी पक्ष|स.प.]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#006400|[[राष्ट्रीय लोक दल|रा.लो.द.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#22409A|[[बहुजन समाज पक्ष|ब.स.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#D3D3D3|[[अपक्ष]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[त्रिपुरा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''त्रिपुरा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[रामजी गौतम]]
| bgcolor=#22409A|
| [[बहुजन समाज पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
|  
|-
| २
| [[रामगोपाळ यादव|रामगोपाळ बच्चीलाल यादव]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
| 
|-
| ३
| [[गीता शाक्य|गीता मुकुटसिंह शाक्य]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
|
|-
| ४
| [[सिमा द्विवेदी|सिमा अरुणकुमार द्विवेदी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
|
|-
| ५
| [[नीरज शेखर|नीरज चंद्रशेखर]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
|
|-
| ६
| [[ब्रिजलाल]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
|
|-
| ७
| [[बी.एल. वर्मा|बनवारीलाल पन्नालाल वर्मा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
| [[सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय (भारत)|सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण राज्यमंत्री]] व [[ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण मंत्रालय|ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ८
| [[अरुण सिंह|अरुण विजय सिंह]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
|
|-
| ९
| [[हरदीप सिंह पुरी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
| [[पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्रालय|पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्री]] (७ जुलै २०२१ पासून)
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १०
| [[हर्दवार दुबे|ॲड. हर्दवार दुबे]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२६ नोव्हेंबर २०२०
| rowspan=&quot;2&quot;|२५ नोव्हेंबर २०२६
| २६ जून २०२३ रोजी निधन
|-
| [[दिनेश शर्मा|ॲड. दिनेश शर्मा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ जून २०२३ ते २५ नोव्हेंबर २०२६ उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड.  
|-
| ११
| [[जयंत चौधरी|जयंत अजित चौधरी]]
|bgcolor=#006400|
| [[राष्ट्रीय लोक दल]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
| [[शिक्षण मंत्रालय (भारत)|शिक्षण राज्यमंत्री]] (११ जून २०२४ पासून)&lt;br&gt;[[कौशल्य विकास आणि उद्योजकता मंत्रालय (भारत)|कौशल्य विकास आणि उद्योजकता राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]] (११ जून २०२४ पासून)
|-
| १२
| [[मिथलेश कुमार]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|
|-
| १३
| [[के. लक्ष्मण]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|
|-
| १४
| [[बाबुराम निषाद|बाबुराम रामसी निषाद]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|
|-
| १५
| [[दर्शना सिंह|दर्शना रणंजय सिंह]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|
|-
| १६
| [[संगिता यादव|ॲड. संगिता अजय यादव]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|
|-
| १७
| [[सुरेंद्रसिंह नागर|सुरेंद्रसिंह वेदराम नागर]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|
|-
| १८
| [[राधा मोहनदास अगरवाल|डॉ. मोहनदास दाऊदास अगरवाल]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|
|-
| १९
| [[लक्ष्मीकांत बाजपाई|डॉ. लक्ष्मीकांत बाजपाई]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|
|-
| २०
| [[जावेद अली खान|जावेद अली अश्फाक अली खान]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
| 
|-
| २१
| [[कपिल सिब्बल|ॲड. कपिल हिरालाल सिब्बल]]
|bgcolor=#D3D3D3|
| [[अपक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
| 
|-
| २२
| [[रामजी लाल सुमन]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| २३
| [[जया बच्चन|जया अमिताभ बच्चन]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
| 
|-
| २४
| [[अमरपाल मौर्य]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|
|-
| २५
| [[चौधरी तेजवीर सिंह|तेजवीर देशराज सिंह]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|
|-
| २६
| [[रतनजित प्रताप नारायण सिंह]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|
|-
| २७
| [[संगिता बलवंत|डॉ. संगिता अवधेशकुमार बलवंत]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|
|-
| २८
| [[साधना सिंह]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|
|-
| २९
| [[नवीन जैन (राजकारणी)|नवीन जैन]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|
|-
| ३०
| [[संजय सेठ (उत्तर प्रदेशचे राजकारणी)|संजय लवकुश सेठ]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|
|-
| ३१
| [[सुधांशू त्रिवेदी|डॉ. सुधांशू त्रिवेदी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|
|}

===उत्तराखंड===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[उत्तराखंड|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''उत्तराखंड'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[नरेश बन्सल]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २६ नोव्हेंबर २०२०
| २५ नोव्हेंबर २०२६
|  
|-
| २
| [[कल्पना सैनी|डॉ. कल्पना पृथ्वी सैनी]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ५ जुलै २०२२
| ४ जुलै २०२८
|  
|-
| ३
| [[महेंद्र भट्ट]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|}
===पश्चिम बंगाल===
{{legend2|#20C646|[[तृणमुल काँग्रेस|अ.भा.तृ.काँ]] (१३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[पश्चिम बंगाल|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पश्चिम बंगाल'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[डेरेक ओ'ब्रायन]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १९ ऑगस्ट २०२३
| १८ ऑगस्ट २०२९
|  
|-
| २
| [[सुखेंदु शेखर रॉय]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १९ ऑगस्ट २०२३
| १८ ऑगस्ट २०२९
|  
|-
| ३
| [[डोला सेन]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १९ ऑगस्ट २०२३
| १८ ऑगस्ट २०२९
|  
|-
| ४
| [[समिरुल इस्लाम]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १९ ऑगस्ट २०२३
| १८ ऑगस्ट २०२९
|  
|-
| ५
| [[प्रकाश चिक बरैक]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १९ ऑगस्ट २०२३
| १८ ऑगस्ट २०२९
|  
|-
| ६
| [[अनंत महाराज]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १९ ऑगस्ट २०२३
| १८ ऑगस्ट २०२९
|  
|-
| ७
| [[सामिक भट्टाचार्य]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ८
| [[सागरिका घोष|सागरिका भास्कर घोष]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ९
| [[ममता बाला ठाकूर]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १०
| [[नदिमुल हक]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| ११
| [[सुश्मिता देव|ॲड. सुश्मिता देव]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२४
| २ एप्रिल २०३०
|  
|-
| १२
| [[बाबुल सुप्रियो|बाबुल सुनील बरल सुप्रियो]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १३
| [[मेनका गुरुस्वामी|ॲड. मेनका मोहन गुरुस्वामी]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १४
| [[राजीव कुमार (आय.पी.एस. अधिकारी)|आय.पी.एस. (नि.) राजीव आनंद कुमार]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १५
| [[कोएल मलिक|रुक्मिणी निस्पल मलिक-सिंह]]
| bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
| bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|-
| १६
| [[राहुल सिन्हा|विश्वजीत सिन्हा]]
| bgcolor=#FF99933|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३ एप्रिल २०२६
| २ एप्रिल २०३२
|  
|}

===राष्ट्रपती मनोनित खासदार===
{{legend2|#000|मनोनित (७) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#003366|[[जनता दल (संयुक्त)|ज.द.(सं‌).]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मनोनित खासदार'''&lt;/span&gt;
|-
| १
| [[इळैयराजा]]
| bgcolor=#000|
| मनोनित
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ७ जुलै २०२२
| ६ जुलै २०२८
|  
|-
| २
| [[व्ही. विजयेंद्र प्रसाद|कोडुरी विश्व विजयेंद्र प्रसाद]]
| bgcolor=#000|
| मनोनित
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ७ जुलै २०२२
| ६ जुलै २०२८
|  
|-
| ३
| [[पी.टी. उषा|पिलवुल्लकंडी थेक्कपरंबिल उषा]]
| bgcolor=#000|
| मनोनित
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ७ जुलै २०२२
| ६ जुलै २०२८
|  
|-
| ४
| [[विरेंद्र हेग्गडे|विरेंद्र रत्नवर्मा हेग्गडे]]
| bgcolor=#000|
| मनोनित
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ७ जुलै २०२२
| ६ जुलै २०२८
|  
|-
| ५
| [[गुलाम अली खताना]]
| bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ सप्टेंबर २०२२
| १३ सप्टेंबर २०२८
|  
|-
| ६
| [[सतनाम सिंह संधू]]
| bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ३१ जानेवारी २०२४
| ३० जानेवारी २०३०
|  
|-
| ७
| [[सुधा मूर्ती|सुधा नारायण मूर्ती]]
| bgcolor=#000|
| मनोनित
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ मार्च २०२४
| ७ मार्च २०३०
|  
|-
| ८
| [[हर्षवर्धन श्रृंगला]]
| bgcolor=#000|
| मनोनित
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १३ जुलै २०२५
| १२ जुलै २०३१
|  
|-
| ९
| [[मिनाक्षी जैन|डॉ. मिनाक्षी गिरीलाल जैन]]
| bgcolor=#000|
| मनोनित
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १३ जुलै २०२५
| १२ जुलै २०३१
|  
|-
| १०
| [[उज्ज्वल निकम|ॲड. उज्ज्वल देवराव निकम]]
| bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १३ जुलै २०२५
| १२ जुलै २०३१
|  
|-
| ११
| [[सी. सदानंद मास्टर]]
| bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १३ जुलै २०२५
| १२ जुलै २०३१
|  
|-
| १२
| [[हरिवंश नारायण सिंग]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF99933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १० एप्रिल २०२६
| ०९ एप्रिल २०३२
|  
|}

==२०२६ सालच्या पोट-निवडणूका==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! तारीख
! मतदारसंघ
! मूळ खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! मूळ कार्यकाळ सुरुवात
! मूळ कार्यकाळ समाप्ती 
! पोट-निवडणूक कारण
! निर्वाचित खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! शेष कार्यकाळ सुरुवात
! शेष कार्यकाळ समाप्ती
|-
| rowspan=&quot;3&quot;|''अघोषित''
| [[ओडिशा]]
| [[देबशिश समंतरे]]
| bgcolor=#70A548|
| [[बिजू जनता दल]]
| ४ एप्रिल २०२४
| ३ एप्रिल २०३०
| राजीनामा
| rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;|१८ जून २०२६
|-
| [[महाराष्ट्र]]
| [[सुनेत्रा पवार|सुनेत्रा अजित पवार]]
|bgcolor=#00B2B2|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| २७ फेब्रुवारी २०२४
| ४ जुलै २०२८
| राजीनामा
|-
| [[तमिळनाडू]]
| [[सी.व्ही. षण्मुगम]]
| bgcolor=#009933|
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| ३० जून २०२२
| २९ जून २०२८
| राजीनामा
|}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{भारतीय संसद}}
[[वर्ग:भारतीय संसद]]
[[वर्ग:राज्यसभा|सदस्य]]</text>
      <sha1>f0b1x3bppoefc35libpi7svz11rhike</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>के. शमुगसुंदरम</title>
    <ns>0</ns>
    <id>246121</id>
    <revision>
      <id>2686731</id>
      <parentid>2032181</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T06:57:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2686731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1935" sha1="4c7y2eo223hlvgsys5i526uc0kxdv7j" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = के. शमुगसुंदरम
| चित्र नाव = 
| चित्र आकारमान = 250px
| पद2 = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ2 = [[पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ|पोल्लाची]]
| कार्यकाळ_आरंभ2 =  २३ मे २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = ४ जून २०२४
| मागील2 = [[सी. महेंद्रन]]
| पुढील2 = [[के. ईश्वरसामी]]
| जन्मदिनांक      = {{जन्म दिनांक आणि वय|1970|6|1}}
| जन्मस्थान      =
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] 
| अपत्ये          = 
| निवास   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''के. शमुगसुंदरम''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: கு. சண்முகசுந்தரம்) हे एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१९ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम|द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ|पोल्लाची ]] मतदारसंघातून [[१७वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेले. 


[[वर्ग:तमिळ राजकारणी]]
[[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>4c7y2eo223hlvgsys5i526uc0kxdv7j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>के. सुब्बरायन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>246123</id>
    <revision>
      <id>2686743</id>
      <parentid>2430972</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T07:41:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <origin>2686743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2846" sha1="57bbx3uwoeh8m20i3ow0l6o9i2uxhqo" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = के. सुब्बरायन
| चित्र नाव = 
| चित्र आकारमान = 250px
| पद = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ = [[तिरुपूर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुपूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ = २३ मे २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती = 
| मागील = [[व्ही. सत्यभामा]]
| पुढील = 
| पद2 = 
| मतदारसंघ2 = [[कोइंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोइंबतूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ2 = १६ मे २००४
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = १७ मे २००९
| मागील2 = [[सी.पी. राधाकृष्णन]]
| पुढील2 = [[पी.आर. नटराजन]]
| जन्मदिनांक      = {{जन्म दिनांक आणि वय|1947|8|10}}
| जन्मस्थान      = [[तिरुपूर जिल्हा]]
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]] 
| अपत्ये          = 
| निवास   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''के. सुब्बरायन''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: கு. சுப்பராயன்) हे एक भारतीय राजकारणी व विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१९ मधील लोकसभा निवडणुकींमध्ये [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]ातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[तिरुपूर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुपूर]] मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले आहेत. ह्यापूर्वी ते २००९ साली [[कोइंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोइंबतूर]]मधून निवडून आले होते. त्यचसोबत ते तीन वेळा [[तमिळनाडू विधानसभा|विधानसभेवर]] देखील निवडून आले होते.


[[वर्ग:तमिळ राजकारणी]]

[[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>57bbx3uwoeh8m20i3ow0l6o9i2uxhqo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686745</id>
      <parentid>2686743</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T07:42:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2686745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2849" sha1="lce1h3ssgx5y8i3mnctvx778qs9oess" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = के. सुब्बरायन
| चित्र नाव = 
| चित्र आकारमान = 250px
| पद = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ = [[तिरुप्पूर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुप्पूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ = २३ मे २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती = 
| मागील = [[व्ही. सत्यभामा]]
| पुढील = 
| पद2 = 
| मतदारसंघ2 = [[कोइंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोइंबतूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ2 = १६ मे २००४
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = १७ मे २००९
| मागील2 = [[सी.पी. राधाकृष्णन]]
| पुढील2 = [[पी.आर. नटराजन]]
| जन्मदिनांक      = {{जन्म दिनांक आणि वय|1947|8|10}}
| जन्मस्थान      = [[तिरुपूर जिल्हा]]
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] 
| अपत्ये          = 
| निवास   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''के. सुब्बरायन''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: கு. சுப்பராயன்) हे एक भारतीय राजकारणी व विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१९ मधील लोकसभा निवडणुकींमध्ये [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]ातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[तिरुप्पूर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुपूर]] मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले आहेत. ह्यापूर्वी ते २००९ साली [[कोइंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोइंबतूर]]मधून निवडून आले होते. त्यचसोबत ते तीन वेळा [[तमिळनाडू विधानसभा|विधानसभेवर]] देखील निवडून आले होते.


[[वर्ग:तमिळ राजकारणी]]

[[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>lce1h3ssgx5y8i3mnctvx778qs9oess</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पी.आर. नटराजन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>246415</id>
    <revision>
      <id>2686738</id>
      <parentid>2032869</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T07:30:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <origin>2686738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2456" sha1="18q1s8ttpxrzzamokzas1mnyo767pb2" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = सी. महेंद्रन
| चित्र नाव = P._R._Natarajan.jpg
| चित्र आकारमान = 250px
| पद = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ = [[कोइंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोइंबतूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ = मे २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती = जून २०२४
| मागील = [[पी. नागराजन]]
| पुढील = [[गणपती पी. राजकुमार]]
| पद2 = 
| मतदारसंघ2 = [[कोइंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोइंबतूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ2 = १६ मे २००९
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = १८ मे २०१४
| मागील2 = [[के. सुब्बरायन]]
| पुढील2 = [[पी. नागराजन]]
| जन्मदिनांक      = {{जन्म दिनांक आणि वय|1950|12|21}}
| जन्मस्थान      = [[इरोड जिल्हा]]
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]] 
| अपत्ये          = 
| निवास   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''पी.आर. नटराजन''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: பி. ஆர். நடராஜன்) हे एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २००९ व २०१९ मधील लोकसभा निवडणुकींमध्ये [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]]ातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[कोइंब्बतूर लोकसभा मतदारसंघ|पोल्लाची ]] मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले होते.. 


[[वर्ग:तमिळ राजकारणी]]
[[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>18q1s8ttpxrzzamokzas1mnyo767pb2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686739</id>
      <parentid>2686738</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T07:31:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2686739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2449" sha1="knoa5sfqp584j26rnjumyfun7f7fkyq" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = सी. महेंद्रन
| चित्र नाव = P._R._Natarajan.jpg
| चित्र आकारमान = 250px
| पद = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ = [[कोइंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोइंबतूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ = मे २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती = जून २०२४
| मागील = [[पी. नागराजन]]
| पुढील = [[गणपती पी. राजकुमार]]
| पद2 = 
| मतदारसंघ2 = [[कोइंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोइंबतूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ2 = १६ मे २००९
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = १८ मे २०१४
| मागील2 = [[के. सुब्बरायन]]
| पुढील2 = [[पी. नागराजन]]
| जन्मदिनांक      = {{जन्म दिनांक आणि वय|1950|12|21}}
| जन्मस्थान      = [[इरोड जिल्हा]]
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]] 
| अपत्ये          = 
| निवास   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''पी.आर. नटराजन''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: பி. ஆர். நடராஜன்) हे एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २००९ व २०१९ मधील लोकसभा निवडणुकींमध्ये [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]]ातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[कोइंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोइंबतूर]] मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले होते.. 


[[वर्ग:तमिळ राजकारणी]]
[[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>knoa5sfqp584j26rnjumyfun7f7fkyq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686742</id>
      <parentid>2686739</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T07:36:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2686742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2450" sha1="5m2b001gn1n2q6rvohu7xecfskuej69" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = पी.आर. नटराजन
| चित्र नाव = P._R._Natarajan.jpg
| चित्र आकारमान = 250px
| पद = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ = [[कोइंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोइंबतूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ = मे २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती = जून २०२४
| मागील = [[पी. नागराजन]]
| पुढील = [[गणपती पी. राजकुमार]]
| पद2 = 
| मतदारसंघ2 = [[कोइंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोइंबतूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ2 = १६ मे २००९
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = १८ मे २०१४
| मागील2 = [[के. सुब्बरायन]]
| पुढील2 = [[पी. नागराजन]]
| जन्मदिनांक      = {{जन्म दिनांक आणि वय|1950|12|21}}
| जन्मस्थान      = [[इरोड जिल्हा]]
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]] 
| अपत्ये          = 
| निवास   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''पी.आर. नटराजन''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: பி. ஆர். நடராஜன்) हे एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २००९ व २०१९ मधील लोकसभा निवडणुकींमध्ये [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]]ातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[कोइंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोइंबतूर]] मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले होते.. 


[[वर्ग:तमिळ राजकारणी]]
[[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>5m2b001gn1n2q6rvohu7xecfskuej69</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जे. जयवर्धन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247168</id>
    <revision>
      <id>2686757</id>
      <parentid>2032454</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T08:46:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Abhijitsathe ने लेख [[जे. जयवर्दन]] वरुन [[जे. जयवर्धन]] ला हलविला</comment>
      <origin>2032454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1624" sha1="p313bwurcy2nasv33yin4378sefp7fv" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट संसद सदस्य 
| नाव = जे. जयवर्दन
| लघुचित्र= 
| पद = [[संसद सदस्य]]
| कार्यकाळ_आरंभ = [[२३ मे]], [[इ.स. २०१४]]
| कार्यकाळ_समाप्ती = 
| राष्ट्रपती = [[प्रणव मुखर्जी]], [[रामनाथ कोविंद]]
| मागील = 
| पुढील = 
| जन्मदिनांक      = &lt;!-- {{जन्म दिनांक आणि वय|1955|11|29}} --&gt;
| जन्मस्थान      = 
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = 
| नाते = 
| पती            =
| पत्नी = 
| अपत्ये          = 
| निवास   = 
| मतदारसंघ = [[ (लोकसभा मतदारसंघ)| ]]
| व्यवसाय         = 
| धर्म             = 
| सही   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''जे. जयवर्दन''' ( - ) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[ लोकसभा मतदारसंघ|मतदारसंघातून]] भाजपतर्फे [[१६वी लोकसभा|१६व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले.


{{DEFAULTSORT:*}}
[[वर्ग:चे खासदार]]
[[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:भारतीय राजकारणी]]</text>
      <sha1>p313bwurcy2nasv33yin4378sefp7fv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686759</id>
      <parentid>2686757</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T08:55:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <origin>2686759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2637" sha1="ijathj8gd49m4jxa08x496pakr4ha7w" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = जे. जयवर्धन
| चित्र नाव = 
| चित्र आकारमान = 250px
| पद2 = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ2 = [[चेन्नई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|चेन्नई दक्षिण]]
| कार्यकाळ_आरंभ2 = १ सप्टेंबर २०१४
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = २३ मे २०१९
| मागील2 = [[सी. राजेंद्रन]]
| पुढील2 = [[तमिळची तंगपांडियन]]
| जन्मदिनांक      = {{जन्म दिनांक आणि वय|1987|5|29}}
| जन्मस्थान      = [[चेन्नई]]
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] 
| अपत्ये          = 
| निवास   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''जे. जयवर्धन''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: ஜெ. ஜெயவர்த்தன்) हा एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहे. पेशाने वैद्यकीय डॉक्टर असलेला जयवर्धन २०१४ लोकसभा निवडणुकीमध्ये वयाच्या २६व्या वर्षी [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अण्णा द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[चेन्नई दक्षिण मतदारसंघ|चेन्नई दक्षिण]] मतदारसंघातून [[१६वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून आला होता. तो भारतामधील आजवरचा सर्वात तरुण खासदार समजला जातो. 

त्याचे वडील डी. जयकुमार हे देखील आमदार होते तसेच [[जयललिता]] सरकारमध्ये मंत्री देखील होते.


[[वर्ग:तमिळ राजकारणी]]
[[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>ijathj8gd49m4jxa08x496pakr4ha7w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686760</id>
      <parentid>2686759</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T08:56:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2686760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2656" sha1="7xq5a26mzr6rxpqftk3o7xxlw6auoii" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = जे. जयवर्धन
| चित्र नाव = 
| चित्र आकारमान = 250px
| पद2 = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ2 = [[चेन्नई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|चेन्नई दक्षिण]]
| कार्यकाळ_आरंभ2 = १ सप्टेंबर २०१४
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = २३ मे २०१९
| मागील2 = [[सी. राजेंद्रन]]
| पुढील2 = [[तमिळची तंगपांडियन]]
| जन्मदिनांक      = {{जन्म दिनांक आणि वय|1987|5|29}}
| जन्मस्थान      = [[चेन्नई]]
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] 
| अपत्ये          = 
| निवास   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''जे. जयवर्धन''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: ஜெ. ஜெயவர்த்தன்) हा एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहे. पेशाने वैद्यकीय डॉक्टर असलेला जयवर्धन २०१४ लोकसभा निवडणुकीमध्ये वयाच्या २६व्या वर्षी [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अण्णा द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[चेन्नई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|चेन्नई दक्षिण]] मतदारसंघातून [[१६वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून आला होता. तो भारतामधील आजवरचा सर्वात तरुण खासदार समजला जातो. 

त्याचे वडील डी. जयकुमार हे देखील आमदार होते तसेच [[जयललिता]] सरकारमध्ये मंत्री देखील होते.


[[वर्ग:तमिळ राजकारणी]]
[[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>7xq5a26mzr6rxpqftk3o7xxlw6auoii</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पी. नागराजन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247218</id>
    <revision>
      <id>2686737</id>
      <parentid>2032865</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T07:21:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <origin>2686737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2073" sha1="oxgyin56l7ok06kdr8ap4y39lbctfqc" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = पी. नागराजन
| चित्र नाव = 
| चित्र आकारमान = 250px
| पद2 = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ2 = [[कोइंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोइंबतूर ]]
| कार्यकाळ_आरंभ2 = १ सप्टेंबर २०१४
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = २३ मे २०१९
| मागील2 = [[पी.आर. नटराजन]]
| पुढील2 = [[पी.आर. नटराजन]]
| जन्मदिनांक      = {{जन्म दिनांक आणि वय|1961|6|12}}
| जन्मस्थान      = [[कोइंबतूर जिल्हा]]
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] 
| अपत्ये          = 
| निवास   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''पी. नागराजन''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: பி. நாகராஜன்) हे एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१४ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अण्णा द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[कोइंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोइंबतूर]] मतदारसंघातून [[१६वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेले. 


[[वर्ग:तमिळ राजकारणी]]
[[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>oxgyin56l7ok06kdr8ap4y39lbctfqc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सी. महेंद्रन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247269</id>
    <revision>
      <id>2686730</id>
      <parentid>2150690</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T06:53:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <origin>2686730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2558" sha1="n61ztj6obq2nai3002snoxjxfdztnq1" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = सी. महेंद्रन
| चित्र नाव = 
| चित्र आकारमान = 250px
| पद = [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ = मदतुकुलम
| कार्यकाळ_आरंभ = मे २०२१
| कार्यकाळ_समाप्ती = मे २०२६
| मागील = आर. जयरामकृष्णन
| पुढील = आर. जयरामकृष्णन
| पद2 = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ2 = [[पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ|पोल्लाची]]
| कार्यकाळ_आरंभ2 = १ सप्टेंबर २०१४
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = २३ मे २०१९
| मागील2 = [[के. सुकुमार]]
| पुढील2 = [[के. शमुगसुंदरम]]
| जन्मदिनांक      = {{जन्म दिनांक आणि वय|1972|5|4}}
| जन्मस्थान      = [[तिरुपूर जिल्हा]]
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] 
| अपत्ये          = 
| निवास   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''सी. महेंद्रन''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: சி. மகேந்திரன்) हे एक भारतीय राजकारणी, माजी [[लोकसभा]] सदस्य व माजी [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१४ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अण्णा द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ|पोल्लाची ]] मतदारसंघातून [[१६वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेले. 


[[वर्ग:तमिळ राजकारणी]]
[[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>n61ztj6obq2nai3002snoxjxfdztnq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बेली ब्रिज</title>
    <ns>0</ns>
    <id>250548</id>
    <revision>
      <id>2686714</id>
      <parentid>2437446</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T03:46:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3033" sha1="kl40kt5bx8p937bjzfyk5vl5yvnwx5r" xml:space="preserve">'''बेली ब्रिज''' हा [[लोखंड|लोखंडी]] तात्पुरता [[पूल]] होय. लोखंडासारख्या वजनी धातूचे तयार सुटे भाग (पॅनेल्स) वापरून हा पूल उभारला जातो. या पुलाचे सर्व भाग सुटे होत असल्याने गरजेनुसार पूल उभारून नंतर हलवता येतो. बेली ब्रिजचा उपयोग डोंगराळ व दुर्गम भागात सैन्य दलाला जास्त प्रमाणात होतो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://incredblindia.blogspot.com/2009/03/worlds-highest-battle-field.html|title=Incredible India: World's Highest Battle Field|last=Unknown|दिनांक=2009-03-19|संकेतस्थळ=Incredible India|ॲक्सेसदिनांक=2019-12-27}}&lt;/ref&gt; उदा. हावडा ब्रिज  

== गरज ==
युद्ध किंवा अन्य संकटांवेळी तातडीने पूल उभारता यावा, म्हणून या पूल उभारणीचा सराव नियमितपणे केला जातो. या पुलाच्या उभारणीसाठी जवानांच्या किमान दोन तुकड्या लागतात. एका तुकडीत दहा जवानांचा समावेश असतो. त्यासाठी ताकदवान; तसेच कुशल जवानांची गरज भासते. त्यासाठी विशिष्ट कार्यपद्धतीही निश्चित केलेली असते. प्रत्यक्ष उभारणीच्या वेळी भौगोलिक स्थितीनुसार त्यात थोडेफार बदल केले जातात. दुसऱ्या महायुद्धात ब्रिटिश सैन्याने या पुलांचा सर्वाधिक वापर केला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://didyouknow.org/lists/bridges/|title=Highest and longest bridges in the world|संकेतस्थळ=didyouknow.org|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2019-12-27}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; भारतीय लष्कर सीमावर्ती दुर्गम भागात या पुलांचा वापर करतात. अनेक ठिकाणी या पुलावरून अवजड वाहनेही नेली जातात.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:पूल]]</text>
      <sha1>kl40kt5bx8p937bjzfyk5vl5yvnwx5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोल्हेवाडी (लांजा)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>258852</id>
    <revision>
      <id>2686693</id>
      <parentid>2622147</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T17:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31959-20</username>
        <id>183656</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ नवीन माहिती जोडली</comment>
      <origin>2686693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3663" sha1="ag9m1n8vh57k3hpr1di1hupxpkumo9h" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''कोल्हेवाडी'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर=लांजा| जिल्हा = [[रत्नागिरी जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/०८
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

''' कोल्हेवाडी''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] दक्षिण कोकणातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[लांजा तालुका|लांजा तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

प्रस्तावना :- 


==भौगोलिक स्थान==

==हवामान==
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे [[तांदूळ|भातशेती]], [[नागली]]शेती केली जाते.

==लोकजीवन==

==प्रेक्षणीय स्थळे==

==नागरी सुविधा==

==जवळपासची गावे==
[[तळवडे]], कुरचुंब, येरवंडे, आसगे, हसोळ, गोविळ, गुरववाडी, वाडगाव, बेनी खुर्द, खेरवसे, धुंदरे ही जवळपासची गावे आहेत.कोल्हेवाडी ग्रामपंचायतीमध्ये ही गावे येतात.&lt;ref&gt;#https://villageinfo.in/maharashtra/ratnagiri/lanja.html&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==

१.https://villageinfo.in/
२.https://www.census2011.co.in/
३.http://tourism.gov.in/
४.https://www.incredibleindia.org/
५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
६.https://www.mapsofindia.com/

[[वर्ग:लांजा तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>ag9m1n8vh57k3hpr1di1hupxpkumo9h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686695</id>
      <parentid>2686693</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T18:06:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31959-20</username>
        <id>183656</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5992" sha1="fgk91y1wkmekxcq36bp3c2z9cay6gi1" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''कोल्हेवाडी'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर=लांजा| जिल्हा = [[रत्नागिरी जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/०८
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

''' कोल्हेवाडी''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] दक्षिण कोकणातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[लांजा तालुका|लांजा तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

प्रस्तावना :- कोल्हेवाडी हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील रत्नागिरी जिल्ह्यातील लांजा तालुक्यातील एक मुख्य आणि स्वतंत्र गाव आहे. गावाच्या शासकीय अधिकृत नकाशावर तसेच गुगल नकाशावर (Google Maps) या गावाचा पिन कोड ४१५८०२ (415802) असा नोंदवला गेला आहे. भौगोलिकदृष्ट्या हे गाव केळवली आणि पालू या गावांच्या लगत वसलेले असून, गुगल नकाशावर गावाची स्वतंत्र हद्द स्पष्ट दिसून येते. गावाला स्वतःची स्वतंत्र ओळख असून 'निर्मल ग्रामपंचायत कोल्हेवाडी' अंतर्गत गावाचा स्थानिक कारभार चालतो. 'श्री स्वयंभू केदारलिंग देवस्थान मंदिर' हे कोल्हेवाडी गावाचे मुख्य ग्रामदैवत आणि प्रमुख श्रद्धास्थान आहे. 

कोकणच्या निसर्गरम्य वातावरणात वसलेल्या या गावातील लोकांचा मुख्य व्यवसाय प्रामुख्याने शेती असून, येथे आंबा, काजू आणि भाताचे पीक घेतले जाते. नोकरी-व्यवसायानिमित्त मुंबई किंवा इतर शहरांत (परगावी) स्थायिक झालेली सर्व ग्रामस्थ व चाकरमानी मंडळी गावातील प्रमुख सण-उत्सवांना, विशेषतः वार्षिक शिमगोत्सवाला आवर्जून एकत्र येतात.


==भौगोलिक स्थान==

==हवामान==
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे [[तांदूळ|भातशेती]], [[नागली]]शेती केली जाते.

==लोकजीवन==

==प्रेक्षणीय स्थळे==

==नागरी सुविधा==

==जवळपासची गावे==
[[तळवडे]], कुरचुंब, येरवंडे, आसगे, हसोळ, गोविळ, गुरववाडी, वाडगाव, बेनी खुर्द, खेरवसे, धुंदरे ही जवळपासची गावे आहेत.कोल्हेवाडी ग्रामपंचायतीमध्ये ही गावे येतात.&lt;ref&gt;#https://villageinfo.in/maharashtra/ratnagiri/lanja.html&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==

१.https://villageinfo.in/
२.https://www.census2011.co.in/
३.http://tourism.gov.in/
४.https://www.incredibleindia.org/
५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
६.https://www.mapsofindia.com/

[[वर्ग:लांजा तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>fgk91y1wkmekxcq36bp3c2z9cay6gi1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686696</id>
      <parentid>2686695</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T18:06:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2686696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5995" sha1="q0b0i84zjniph8m3yhbp7ovub23difo" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''कोल्हेवाडी'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर=लांजा| जिल्हा = [[रत्नागिरी जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/०८
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

''' कोल्हेवाडी''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] दक्षिण कोकणातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[लांजा तालुका|लांजा तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

प्रस्तावना :- कोल्हेवाडी हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील लांजा तालुक्यातील एक मुख्य आणि स्वतंत्र गाव आहे. गावाच्या शासकीय अधिकृत नकाशावर तसेच गुगल नकाशावर (Google Maps) या गावाचा पिन कोड ४१५८०२ (415802) असा नोंदवला गेला आहे. भौगोलिकदृष्ट्या हे गाव केळवली आणि पालू या गावांच्या लगत वसलेले असून, गुगल नकाशावर गावाची स्वतंत्र हद्द स्पष्ट दिसून येते. गावाला स्वतःची स्वतंत्र ओळख असून 'निर्मल ग्रामपंचायत कोल्हेवाडी' अंतर्गत गावाचा स्थानिक कारभार चालतो. 'श्री स्वयंभू केदारलिंग देवस्थान मंदिर' हे कोल्हेवाडी गावाचे मुख्य ग्रामदैवत आणि प्रमुख श्रद्धास्थान आहे. 

कोकणच्या निसर्गरम्य वातावरणात वसलेल्या या गावातील लोकांचा मुख्य व्यवसाय प्रामुख्याने शेती असून, येथे आंबा, काजू आणि भाताचे पीक घेतले जाते. नोकरी-व्यवसायानिमित्त मुंबई किंवा इतर शहरांत (परगावी) स्थायिक झालेली सर्व ग्रामस्थ व चाकरमानी मंडळी गावातील प्रमुख सण-उत्सवांना, विशेषतः वार्षिक शिमगोत्सवाला आवर्जून एकत्र येतात.


==भौगोलिक स्थान==

==हवामान==
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे [[तांदूळ|भातशेती]], [[नागली]]शेती केली जाते.

==लोकजीवन==

==प्रेक्षणीय स्थळे==

==नागरी सुविधा==

==जवळपासची गावे==
[[तळवडे]], कुरचुंब, येरवंडे, आसगे, हसोळ, गोविळ, गुरववाडी, वाडगाव, बेनी खुर्द, खेरवसे, धुंदरे ही जवळपासची गावे आहेत.कोल्हेवाडी ग्रामपंचायतीमध्ये ही गावे येतात.&lt;ref&gt;#https://villageinfo.in/maharashtra/ratnagiri/lanja.html&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==

१.https://villageinfo.in/
२.https://www.census2011.co.in/
३.http://tourism.gov.in/
४.https://www.incredibleindia.org/
५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
६.https://www.mapsofindia.com/

[[वर्ग:लांजा तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>q0b0i84zjniph8m3yhbp7ovub23difo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पालू (लांजा)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>258885</id>
    <revision>
      <id>2686754</id>
      <parentid>2624881</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T08:05:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kolhewadi tushar 1806</username>
        <id>183645</id>
      </contributor>
      <comment>/* जवळपासची गावे */ चुकीचे गावाचे नाव बदलून 'कोल्हेवाडी' असे बरोबर केले</comment>
      <origin>2686754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4112" sha1="9etsd69p99pzpxnw4n98kuumbxtxfay" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''पालू'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर=लांजा| जिल्हा = [[रत्नागिरी जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/०८
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = मराठी
| तळटिपा =}}

''' पालू''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] दक्षिण कोकणातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[लांजा तालुका|लांजा तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==

==हवामान==
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे [[तांदूळ|भातशेती]], [[नागली]]शेती केली जाते.

==लोकजीवन==

==प्रेक्षणीय स्थळे==
* माचाळ - कोकणातील मिनी महाबळेश्वर
* श्री.रवळनाथ लक्ष्मीविठ्ठलाई देवी मंदिर 

==नागरी सुविधा==

==जवळपासची गावे==
पूर्वेला नामेगाव आणि माचाळ , पश्चिमेला वाडगाव, दक्षिणेला गोविल आणि प्रभानवल्ली, उत्तरेला कोल्हेवाडी 
[[शिपोशी]], आडवली, बुद्धवाडी तर्फे सालपे, केळवली, नामे, बाणखोर, खोरनिनको, प्रभानवल्ली, भांबेड, हर्दखळे, कुडेवाडी ही जवळपासची गावे आहेत.पालू ग्रामपंचायतीमध्ये ही गावे येतात.&lt;ref&gt;#https://villageinfo.in/maharashtra/ratnagiri/lanja.html&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
१.https://villageinfo.in/
२.https://www.census2011.co.in/
३.http://tourism.gov.in/
४.https://www.incredibleindia.org/
५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
६.https://www.mapsofindia.com/

[[वर्ग:लांजा तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>9etsd69p99pzpxnw4n98kuumbxtxfay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वेरळ तर्फे वेशवी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>259687</id>
    <revision>
      <id>2686701</id>
      <parentid>2505352</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T19:14:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32054-04</username>
        <id>183659</id>
      </contributor>
      <comment>/* भौगोलिक स्थान */</comment>
      <origin>2686701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3298" sha1="2s5r944ha7ynhz1ufoaxxcp3fonm0vq" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''वेरळ तर्फे वेशवी'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर=मंडणगड
| जिल्हा = [[रत्नागिरी जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/०८
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

''' वेरळ तर्फे वेशवी''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] दक्षिण कोकणातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[मंडणगड तालुका|मंडणगड तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==
हा गाव एक डोंगर रांगेमध्ये वसला असून गावाभोवती शेती केली जाते, तसेच बाजूला खळखळ वाहणारी नदी आहे. या गावामध्ये गणेशोत्सव, दहीहंडी, नवरात्रोत्सव,आणि शिमग्यामध्ये संकासुर पाहायला मिळतो. तसेच फिरण्यासाठी डोंगर, सावित्री नदी किनारा, छोटी नदी पाहायला मिळते.

==हवामान==

==लोकजीवन==

==प्रेक्षणीय स्थळे==

==नागरी सुविधा==

==जवळपासची गावे==

==संदर्भ==

१.https://villageinfo.in/
२.https://www.census2011.co.in/
३.http://tourism.gov.in/
४.https://www.incredibleindia.org/
५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
६.https://www.mapsofindia.com/

[[वर्ग:मंडणगड तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>2s5r944ha7ynhz1ufoaxxcp3fonm0vq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>267069</id>
    <revision>
      <id>2686694</id>
      <parentid>2683445</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T17:54:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <origin>2686694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84557" sha1="bo9wbx2ij1nrxe28hofq5yu6dki7dil" xml:space="preserve">खालील यादी भारतीय महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. भारताने ५ ऑगस्ट २००६ रोजी इंग्लंडविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला.

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |[[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|सामने]]
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |टाय
!scope=&quot;col&quot; |टाय+विजय
!scope=&quot;col&quot; |टाय+पराभव
!scope=&quot;col&quot; |अनिर्णित
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;11&quot; | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. संपूर्ण सदस्य देश]]'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Australia}}
| ३८ || ९ || २७ || ० || १ || ० || १ || २३.६८ || २००८ || २०२६
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Bangladesh}}
| २३ || २० || ३ || ० || ० || ० || ० || ८६.९५ || २०१३ || २०२४
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left; background:#cfc;&quot;|{{crw|England}}
| ३६ || १२ || २४ || ० || ० || ० || ० || ३३.३३ || २००६ || २०२६
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Ireland}}
| २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०१८ || २०२३
|-
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|New Zealand}}
| १४ || ४ || १० || ० || ० || ० || ० || २८.५७ || २००९ || २०२४
|-
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Pakistan}}
| १६ || १३ || ३ || ० || ० || ० || ० || ८१.२५ || २००९ || २०२४
|- 
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|South Africa}}
| २४ || ११ || १० || ० || ० || ० || ३ || ४५.८३ || २०१४ || २०२६
|- 
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Sri Lanka}}
| ३१ || २५ || ५ || ० || ० || ० || १ || ८०.६४ || २००९ || २०२५
|-
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|West Indies}}
| २४ || १५ || ९ || ० || ० || ० || ० || ६२.५० || २०११ || २०२४
|-
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. असोसिएट सदस्य देश]]'''
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Malaysia}}
| ३ || २ || ० || ० || ० || ० || १ || ६६.६७ || २०१८ || २०२३
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Nepal}}
| १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२४ || २०२४
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Thailand}}
| ३ || ३ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०१८ || २०२२
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|UAE}}
| २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२२ || २०२४
|-
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | '''वि. विशेष दर्जा असलेले संघ'''
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Barbados}}
| १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२२ || २०२२
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
| '''२१८''' || '''१२०''' || '''९१'''|| '''०''' || '''१''' || '''०''' || '''६'''|| '''५५.०४''' || '''२००६''' || '''२०२६'''
|-
|colspan=11|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी २८ मे २०२६ रोजी [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] येथे झालेल्या {{crw-rt|IND}} वि. {{crw|England}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt;
|}

==भारताने देशानुसार खेळलेल्या प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याची तारीख==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; width: 400px;&quot;
|-
! विरुद्ध संघ !! प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना
|-
|align=left|{{crw|ENG}} || ५ ऑगस्ट २००६
|-
|align=left|{{crw|AUS}} || २८ ऑक्टोबर २००८
|-
|align=left|{{crw|PAK}} || १३ जून २००९
|-
|align=left|{{crw|SL}} || १५ जून २००९
|-
|align=left|{{crw|NZL}} || १८ जून २००९
|-
|align=left|{{crw|WIN}} || २२ जानेवारी २०११
|-
|align=left|{{crw|BAN}} || २ एप्रिल २०१३
|-
|align=left|{{crw|RSA}} || ३० नोव्हेंबर २०१४
|-
|align=left|{{crw|MAS}} || ३ जून २०१८
|-
|align=left|{{crw|THA}} || ४ जून २०१८
|-
|align=left|{{crw|IRE}} || १५ नोव्हेंबर २०१८
|-
|align=left|{{crw|Barbados}} || ३ ऑगस्ट २०२२
|-
|align=left|{{crw|UAE}} || ४ ऑक्टोबर २०२२
|-
|align=left|{{crw|NEP}} || २३ जुलै २०२४
|}

==भारताने मैदानानुसार खेळलेल्या महिला ट्वेंटी२० सामन्यांची संख्या==
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225163.html ३] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} || rowspan=2 | 
|- 
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/369333.html २०] || २८ ऑक्टोबर २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|हर्स्टव्हिल ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355977.html २९] || ११ जून २००९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[महिला २०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355981.html ३३] || १३ जून २००९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355985.html ३७] || १५ जून २००९ || {{crw|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355988.html ४०] || १८ जून २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|NZ}}
|-
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439017.html ५६] || ४ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 |  
|-
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439018.html ५७] || ६ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}}
|-
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439019.html ५८] || ८ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412707.html ६५] || ६ मे २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|NZ}} || rowspan=4 | [[२०१० आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१० आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412710.html ६८] || ८ मे २०१० || {{crw|PAK}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412715.html ७३] || १० मे २०१० || {{crw|SL}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412716.html ७४] || १३ मे २०१० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूजॉर स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया|ग्रॉस इसलेट]] || {{crw|AUS}}
|- 
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488906.html ९८] || २२ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 |  
|- 
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488907.html ९९] || २३ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|WIN}}
|- 
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488908.html १००] || २४ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500224.html १०७] || २३ जून २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[इसेक्स|टोबी होव क्रिकेट मैदान]], [[इसेक्स|बिलिएरके]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०११ नॅटवेस्ट महिला टी२० चौरंगी मालिका|२०११ इंग्लंड महिला ट्वेंटी२० चौरंगी मालिका]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500225.html ११०] || २५ जून २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492547.html ११२] || २६ जून २०११ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500574.html ११३] || २७ जून २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हँपशायर|ऑफिसर्स क्लब सर्व्हिस मैदान]], [[हँपशायर|अल्डरशॉट]] || {{crw|IND}}
|- 
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549390.html १३१] || १८ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|WIN}} || rowspan=12 |  
|- 
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549391.html १३३] || १९ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|IND}}
|- 
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549392.html १३५] || २२ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Dominica}} [[विंडसर पार्क]], [[डॉमिनिका]] || {{crw|WIN}}
|- 
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549393.html १३६] || २३ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Dominica}} [[विंडसर पार्क]], [[डॉमिनिका]] || {{crw|WIN}}
|- 
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549394.html १३८] || २७ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}}
|- 
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552935.html १३९] || १८ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}}
|- 
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552936.html १४०] || १९ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}}
|- 
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552937.html १४१] || २१ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}}
|- 
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552938.html १४२] || २२ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}}
|-
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552939.html १४३] || २३ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}}
|-
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542850.html १५०] || २६ जून २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|ENG}}
|-
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542851.html १५१] || २८ जून २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533302.html १६९] || २७ सप्टेंबर २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०१२ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१२ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533306.html १७३] || २९ सप्टेंबर २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533309.html १७६] || १ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584772.html १७८] || ३ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[नॉनडिस्क्रिप्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584924.html १८४] || २८ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|गुआंगोंगँग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}} || rowspan=2 | [[२०१२ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक|२०१२ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584929.html १८६] || ३१ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|गुआंगोंगँग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625898.html १९७] || २ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} || rowspan=9 | 
|- 
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625899.html १९८] || ४ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}}
|- 
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625900.html १९९] || ५ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}}
|- 
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707469.html २३१] || २५ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विजयनगरम|डॉ. पी.व्ही.जी. राजू क्रीडा संकुल मैदान]], [[विजयनगरम]] || {{crw|SL}}
|- 
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707471.html २३२] || २६ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विजयनगरम|डॉ. पी.व्ही.जी. राजू क्रीडा संकुल मैदान]], [[विजयनगरम]] || {{crw|IND}}
|- 
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707473.html २३३] || २८ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|SL}}
|- 
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720551.html २४३] || ९ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}}
|- 
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720553.html २४४] || ११ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}}
|- 
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720555.html २४५] || १३ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682973.html २५०] || २४ मार्च २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|SL}} || rowspan=5 | [[२०१४ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१४ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682981.html २५४] || २६ मार्च २०१४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682995.html २६१] || ३० मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/683005.html २६६] || १ एप्रिल २०१४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/683009.html २६८] || २ एप्रिल २०१४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} 
|- 
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/797907.html २९४] || ३० नोव्हेंबर २०१४ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=10 | 
|- 
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872485.html ३०७] || ११ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|NZ}}
|- 
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872487.html ३०८] || १३ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|NZ}}
|- 
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872489.html ३०९] || १५ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}}
|- 
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895787.html ३२५] || २६ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|IND}}
|- 
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895789.html ३२६] || २९ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}}
|- 
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895791.html ३२७] || ३१ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}}
|- 
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967869.html ३३१] || २२ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}}
|- 
| ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967871.html ३३२] || २४ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}}
|- 
| ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967873.html ३३३] || २६ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951375.html ३४०] || १५ मार्च २०१६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | [[२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१६ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951387.html ३४६] || १९ मार्च २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951395.html ३५०] || २२ मार्च २०१६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान|हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धरमशाळा]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951409.html ३५७] || २७ मार्च २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|WIN}}
|- 
| ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063546.html ३७०] || १८ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}} || rowspan=3 | 
|- 
| ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063547.html ३७१] || २० नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}}
|- 
| ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063548.html ३७३] || २२ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065333.html ३७४] || २६ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | [[महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक, २०१६|२०१६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065339.html ३७६] || २९ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065344.html ३७८] || १ डिसेंबर २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065348.html ३८०] || ४ डिसेंबर २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}}
|- 
| ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123206.html ३९४] || १३ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | 
|- 
| ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123207.html ३९५] || १६ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}}
|- 
| ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123208.html ३९६] || १८ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|RSA}}
|- 
| ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123209.html ३९७] || २१ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || अनिर्णित
|- 
| ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123210.html ३९८] || २४ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131235.html ४०२] || २२ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०१७-१८ महिला टी२० तिरंगी मालिका, भारत|२०१८ भारत महिला ट्वेंटी२० तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131237.html ४०५] || २५ मार्च २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131238.html ४०६] || २६ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131240.html ४०९] || २९ मार्च २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148048.html ४१६] || ३ जून २०१८ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=6 | [[२०१८ महिला टी२० आशिया चषक|२०१८ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148052.html ४२०] || ४ जून २०१८ || {{crw|THA}} || {{flagicon|MAS}} [[रॉयल सेलंगोर क्लब]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148056.html ४२४] || ६ जून २०१८ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|BAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148059.html ४२८] || ७ जून २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|MAS}} [[रॉयल सेलंगोर क्लब]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148060.html ४२९] || ९ जून २०१८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148063.html ४३२] || १० जून २०१८ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|BAN}}
|- 
| ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157709.html ४९४] || १९ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|फ्री ट्रेड झोन कॉमप्लेक्स मैदान]], [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|कटुनायके]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | 
|- 
| ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157710.html ४९५] || २१ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित
|- 
| ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157711.html ४९६] || २२ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}}
|- 
| ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157712.html ४९७] || २४ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}}
|- 
| ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157713.html ४९९] || २५ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|फ्री ट्रेड झोन कॉमप्लेक्स मैदान]], [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|कटुनायके]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150533.html ५१५] || ९ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[आयसीसी महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक, २०१८|२०१८ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150537.html ५१८] || ११ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150545.html ५२६] || १५ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150549.html ५३०] || १७ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150554.html ५३५] || २२ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153858.html ५७४] || ६ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=2 |
|- 
| १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153859.html ५७६] || ८ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}}
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153860.html ५७७] || १० फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=13 | 
|- 
| १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172163.html ५९९] || ४ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172164.html ६००] || ७ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} 
|-
| १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172165.html ६०१] || ९ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} 
|-
| १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198478.html ७६९] || २४ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} 
|-
| १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198481.html ७७२] || १ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} 
|-
| १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202366.html ७७५] || ३ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} 
|-
| १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198482.html ७७९] || ४ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|RSA}} 
|-
| १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202252.html ७९६] || ९ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{crw|IND}} 
|-
| ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202253.html ७९८] || १० नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{crw|IND}} 
|-
| १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202254.html ७९९] || १४ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} 
|-
| ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202255.html ८००] || १७ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}}   
|-
| ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202256.html ८०१] || २० नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183543.html ८३१] || ३१ जानेवारी २०२० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०१९-२० ऑस्ट्रेलिया महिला तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183545.html ८३३] || २ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183546.html ८३८] || ७ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183547.html ८४०] || ८ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183549.html ८४५] || १२ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173048.html ८४६] || २१ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी शोग्राउंड मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२० महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173053.html ८५१] || २४ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173056.html ८५४] || २७ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173061.html ८५९] || २९ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173070.html ८६६] || ८ मार्च २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- 
| १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253272.html ८८६] || २० मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} || rowspan=13 | 
|- 
| १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253273.html ८८७] || २१ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}}
|- 
| १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253274.html ८८८] || २३ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260097.html ९१६] || ९ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, नॉर्थम्पटन|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थम्पटनशायर|नॉर्थम्पटन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260098.html ९१९] || ११ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|होव]] || {{crw|IND}}
|- 
| १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260099.html ९२०] || १४ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- 
| १३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263621.html ९८१] || ७ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || अनिर्णित
|- 
| १३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263622.html ९८२] || ९ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || {{crw|AUS}}
|- 
| १३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263623.html ९८३] || १० ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || {{crw|AUS}}
|- 
| १३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289031.html १०२६] || ९ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZL}}
|- 
| १३४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319709.html ११४५] || २३ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}}
|- 
| १३५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319710.html ११४९] || २५ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}}
|- 
| १३६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319711.html ११५२] || २७ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|SL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289259.html ११७३] || २९ जुलै २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील क्रिकेट|२०२२ राष्ट्रकुल खेळ]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289263.html ११८१] || ३१ जुलै २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289268.html ११८७] || ३ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|Barbados}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289271.html ११९०] || ६ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289274.html ११९३] || ७ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|AUS}}  
|-  
| १४२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301334.html १२०९] || १० सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] ||  {{crw|ENG}} || rowspan=3 |
|-  
| १४३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301335.html १२१६] || १३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} 
|-  
| १४४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301336.html १२१७] || १५ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}  
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335786.html १२४०] || १ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}  || rowspan=8 | [[२०२२ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335790.html १२५०] || ३ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}  
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335792.html १२५२] || ४ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335797.html १२६७] || ७ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|PAK}} 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335799.html १२६९] || ८ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}   
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335803.html १२७३] || १० ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}  
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335806.html १२७५] || १३ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}  
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335808.html १२७९] || १५ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}  
|-  
| १५३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345424.html १३१२] || ९ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 |
|-  
| १५४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345425.html १३१३] || ११ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || बरोबरीत
|-  
| १५५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345426.html १३१९] || १४ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १५६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345427.html १३२५] || १७ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १५७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345428.html १३३२] || २० डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344511.html १३४२] || १९ जानेवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२२-२३ दक्षिण आफ्रिका महिला तिरंगी मालिका]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344513.html १३४४] || २३ जानेवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344515.html १३४८] || २८ जानेवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344516.html १३४९] || ३० जानेवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344517.html १३५०] || २ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338043.html १३५९] || १२ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२३ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338048.html १३६४] || १५ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338053.html १३६९] || १८ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338057.html १३७३] || २० फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338060.html १३७६] || २३ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|AUS}} 
|-  
| १६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382163.html १५१०] || ९ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 |  
|-  
| १६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382164.html १५१३] || ११ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|IND}}
|-  
| १७० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382165.html १५१७] || १३ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|BAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399055.html १६६६] || २१ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || अनिर्णित || rowspan=3 | [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२२ आशियाई खेळ]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399059.html १६६८] || २४ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399062.html १६७१] || २५ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|SL}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}}
|-  
| १७४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406073.html १७०३] || ६ डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] ||  {{crw|ENG}} || rowspan=14 | 
|-  
| १७५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406074.html १७०९] || ९ डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} 
|-  
| १७६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406075.html १७१२] || १० डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}}
|-  
| १७७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406081.html १७२८] || ५ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}}
|-  
| १७८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406082.html १७२९] || ७ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १७९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406083.html १७३०] || ९ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}}
|-   
| १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429393.html १८५५] || २८ एप्रिल २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|-   
| १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429394.html १८६१] || ३० एप्रिल २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|-   
| १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429395.html १८६७] || २ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|-   
| १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429396.html १८८१] || ६ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|-   
| १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429397.html १८८४] || ९ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434291.html १९४५] || ५ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|SA}}
|- 
| १८६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434292.html १९५०] || ७ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित
|- 
| १८७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434293.html १९५२] || ९ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426757.html १९५९] || १९ जुलै २०२४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक|२०२४ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426760.html १९६२] || २१ जुलै २०२४ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426765.html १९६७] || २३ जुलै २०२४ || {{crw|NEP}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426768.html १९७१] || २६ जुलै २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426770.html १९७९] || २८ जुलै २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|SL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432425.html २०६१] || ४ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|NZ}} || rowspan=4 | [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432428.html २०६६] || ६ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432433.html २०७५] || ९ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432439.html २०९३] || १३ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजा]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459891.html २१५६] || १५ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 |
|-  
| १९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459892.html २१५८] || १७ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|WIN}}
|-  
| १९९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459893.html २१५९] || १९ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}}  
|-  
| २०० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448397.html २३८३] || २८ जून २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IND}}  
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| २०१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448398.html २३८४] || १ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|IND}} || rowspan=20 |  
|- 
| २०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448399.html २३८७] || ४ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| २०३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448400.html २३९७] || ९ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}}
|- 
| २०४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448401.html २३९८] || १२ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २०५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513735.html २६१९] || २१ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}}
|-  
| २०६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513736.html २६२०] || २३ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}}
|-  
| २०७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513737.html २६२१] || २६ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}}
|-  
| २०८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513738.html २६२२] || २८ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}}
|-  
| २०९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513739.html २६२३] || ३० डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}}
|-  
| २१० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478912.html २६७३] || १५ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}}
|-  
| २११ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478913.html २६७५] || १९ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २१२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478914.html २६७६] || २१ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|IND}}
|-  
| २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527253.html २७२४] || १७ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|SA}}
|-  
| २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527254.html २७२९] || १९ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|SA}}
|-  
| २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527255.html २७३४] || २२ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|SA}}
|-  
| २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527256.html २७३९] || २५ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|IND}}
|-  
| २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527257.html २७४५] || २७ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{crw|SA}}
|- 
| २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496548.html २७८४] || २८ मे २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|IND}}
|- 
| २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496549.html] || ३० मे २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || TBD
|- 
| २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496550.html] || २ जून २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || TBD
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490682.html] || १४ जून २०२६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || TBD || rowspan=5 | [[२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२६ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490686.html] || १७ जून २०२६ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || TBD
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490694.html] || २१ जून २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || TBD
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490699.html] || २५ जून २०२६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || TBD
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490706.html] || २८ जून २०२६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || TBD
|}

{{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}}
[[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]]
[[वर्ग:महिला क्रिकेट]]</text>
      <sha1>bo9wbx2ij1nrxe28hofq5yu6dki7dil</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नाशिकराव तिरपुडे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>276233</id>
    <revision>
      <id>2686702</id>
      <parentid>2609753</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T21:36:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6418" sha1="avk7towwzeksuvx791o31cuvsnrz1qn" xml:space="preserve">'''नाशिकराव तिरपुडे''' (जन्म - १६ जाने १९२१, मृत्यू १९ मे २००२) हे एक भारतीय राजकारणी असून वसंत    dada patil यांच्या मंत्रिमंडळात ते [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे पहिले उपमुख्यमंत्री]] होते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Rise of the Plebeians?: The Changing Face of the Indian Legislative Assemblies|last=Jaffrolet|first=Christophe|year=2002|isbn=9781136516610}}&lt;/ref&gt;

ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस पक्षाचे]] होते. जानेवारी १९७८ मध्ये जेव्हा [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींनी]] पक्षात मतभेद निर्माण केले तेव्हा त्यांनी इंदिरा गांधींना पाठिंबा दर्शविला. पुढील महिन्याच्या विधानसभा निवडणुकीत काँग्रेस (इंदिरा) ने चांगले कामगिरी करून काँग्रेस (मुख्य गट) यांच्या संयुक्त विद्यमाने सरकार स्थापन केल्यानंतर ते नव्या युतीत [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री]] झाले.&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/opinion/opinion-how-farmer-suicides-turned-maharashtra-into-a-battleground-for-caste-politics-1622221.html|title=OPINION &amp;#124; How Farmer Suicides Turned Maharashtra Into a Battleground For Caste Politics|date=9 जाने, 2018|website=News18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Politics/nAzUgaowGFGaaxFlJEo7hI/A-brief-history-of-Maharashtras-chief-ministers.html|title=A brief history of Maharashtra’s chief ministers|first=Venkat|last=Ananth|date=28 ऑक्टो, 2014|website=mint}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.tirpude.edu.in/about-us/|title=About Us – Tirpude Group Of Institutions|access-date=2021-02-27|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125062620/https://www.tirpude.edu.in/about-us/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.esakal.com/maharashtra/former-deputy-cm-couldnt-make-it-cm-post-maharashtra-237464|title=महाराष्ट्रातल्या उपमुख्यमंत्रिपदाचा विचित्र योगायोग; इतिहास काय सांगतो? &amp;#124; eSakal|website=www.esakal.com|access-date=2021-02-27|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205125954/https://www.esakal.com/maharashtra/former-deputy-cm-couldnt-make-it-cm-post-maharashtra-237464|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

त्यांचा जन्म १६ जानेवारी १९२१ रोजी [[गणेशपूर, भंडारा|गणेशपूर]] येथे एका [[दलित]] कुटुंबात झाला होता. ते [[बाबासाहेब आंबेडकर|आंबेडकरी]] [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] होते.&lt;ref name=&quot;auto2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;

१९८६ मध्ये त्यांनी स्वतंत्र [[विदर्भ|विदर्भाची]] मागणी केली आणि [[स्वतंत्र विदर्भराज्य चळवळ|विदर्भ आंदोलन]] सुरू केले.त्यांनी स्वतंत्र विदर्भ राज्य निर्मिती साठी केलेल्या प्रयत्नाचा भाग म्हणून नसिकरव तिरपुडे यांच्या चिरंजीव श्री राजकुमार तिरपुडे यांनी विदर्भ माझा पक्ष स्थापन केला. स्वतंत्र विदर्भ राज्य निर्मिती साठी स्व. नासिकरव तिरपुडे यांचा स्मृतिदिन विदर्भ संकल्प दिवस म्हणून पाळला जातो.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt; १९९५ मध्ये अखिल भारतीय इंदिरा काँग्रेस (आता विलीन) स्थापनेत त्यांचा महत्त्वाचा वाटा होता. ते कार्यकारी समिती केंद्रीय संसदीय मंडळाचे सदस्य आणि महाराष्ट्र प्रदेश इंदिरा काँग्रेस पक्षाचे अध्यक्ष होते.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;

१९ मे २००२ रोजी त्यांचे निधन झाले.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतीय राजकारणी]]
[[वर्ग:मराठी राजकारणी]]
[[वर्ग:भारतीय बौद्ध]]
[[वर्ग:आंबेडकरवादी]]
[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:इ.स. १९२१ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २००२ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]]
[[वर्ग:भंडाराचे आमदार]]</text>
      <sha1>avk7towwzeksuvx791o31cuvsnrz1qn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:संतोष गोरे</title>
    <ns>3</ns>
    <id>286003</id>
    <revision>
      <id>2686721</id>
      <parentid>2686493</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T06:07:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Khirid Harshad</username>
        <id>138639</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-31628-88|~2026-31628-88]] ([[User talk:~2026-31628-88|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले.</comment>
      <origin>2682862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="226282" sha1="ltdny9pon89qr2d73ps6c6e05z5urna" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=संतोष गोरे}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १२:३५, ७ जुलै २०२१ (IST)

== जुन्या चर्चा ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
|-
! चर्चा क्रमांक
! पासून
! पर्यंत
|-
|[[सदस्य:संतोष गोरे/जुनी चर्चा१|जुनी चर्चा१]]
| २०१५
| ३१ डिसेंबर २०२१
|-
|[[सदस्य:संतोष गोरे/जुनी चर्चा२|जुनी चर्चा२]]
| १ जानेवारी २०२२
| ३१ डिसेंबर २०२२
|}

== विष्णुसहस्रनाम ==

हजारो पुनर्नावासह विष्णुसहस्रनाम भगवान विष्णूचे हे एक महत्त्वाचे स्थान आहे. हे हिंदू धर्मातील सर्वात पवित्र आणि लोकप्रिय स्तोत्र आहे. विष्णू सहस्रनाम ही महाभारतात उपलब्ध असलेली सर्वात लोकप्रिय आवृत्ती आहे. पद्म पुराण किंवा मत्स्य पुराणात आणखी एक आवृत्ती उपलब्ध आहे. प्रत्येक नाव विष्णूचे असंख्य गुण दर्शवितो. अनेक हिंदू कुटुंबे पूजेच्या वेळी ते पाठ करतात. असे मानले जाते की ते ऐकणे किंवा वाचणे मानवी इच्छा पूर्ण करते. अनुशासनपर्व (महाभारत) धडा 9 ते 14,  आजोबा कुरुक्षेत्र भीष्म युधिष्ठिर शिकवण देण्यात आली होती. [[सदस्य:Goresm|'''&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; संतोष&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; गोरे 💬&lt;/span&gt;''']] ०९:५४, ९ फेब्रुवारी २०२१ (IST)


== भाषांतर ==

नमस्कार, 

तुमची मदत हवी आहे. Section translation टूल वापरून नवीन पाने तयार करताना मला अडचण येत आहे. मागील अनेक पानांना Rahul Gandhi असे नाव येत आहे. कृपया मार्गदर्शन करावे. धन्यवाद. [[सदस्य:अमर राऊत|अमर राऊत]] ([[सदस्य चर्चा:अमर राऊत|चर्चा]]) १४:२४, १६ जानेवारी २०२३ (IST)

:कृपया [https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?campaign=specialcx&amp;title=Special:ContentTranslation#suggestions हा दुवा] वापरा तसेच पुढील भाषांतरा करिता बुक मार्क मध्ये जतन करून ठेवा.

::याशिवाय जर शक्य असेल तर नवीन tab उघडून त्याला ऑप्शन मध्ये जाऊन desktop site ला टिचकी देऊन [https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:ContentTranslation#suggestions हा दुवा] वापरा. फक्त हे थोडे नाजूक काम असेल. [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १४:३७, १६ जानेवारी २०२३ (IST)
::आपण दिलेला दुवा वापरून [[८०वे गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]] हा लेख तयार केला. तरीही तीच समस्या येत आहे. (तत्पूर्वी cache देखील clear केली होती.) [[सदस्य:अमर राऊत|अमर राऊत]] ([[सदस्य चर्चा:अमर राऊत|चर्चा]]) १९:३७, १६ जानेवारी २०२३ (IST)

: माझ्या बाबतीत पण समान समस्या आली होती. मी वेड चित्रपटाचे मराठीमध्ये भाषांतर केले असता शीर्षक नाव Prajakta Koli असे अचानक झाले. यामागचे कारण काय? [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १४:४४, १६ जानेवारी २०२३ (IST)

::आपल्या मोबाईलच्या सईमध्ये (cache मध्ये) जो जुना दुवा असतो, तो चुकून वापरल्या गेला की असे होते. असे होत असेल तरीही तुम्ही भाषांतर चालू असताना  ते दुरुस्त करून योग्य ते मराठी शीर्षक देऊ शकता.-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] )

:::{{साद|अमर राऊत}} तुमच्या दोघांची अडचण लक्षात घेऊन मी एक भाषांतर केले, जे की योग्य झाले. मी वरती दोन दुवे दिलेत. तर दुसरा दुवा वापरून भाषांतर करून पहा. फक्त एकच की तत्पूर्वी 'ब्राऊसर च्या पर्यायात' जाऊन desktop site वर टिचकी द्या आणि मग वरील दुव्यावर जा. तसेच भाषांतर करत असताना सर्वप्रथम वरती जे लेखनाव येते ते देखील एडिट करून घ्या. यामुळे नक्कीच तुमची समस्या दूर होईल. कृपया एक लेख अजून निर्माण करा.-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २१:१०, १६ जानेवारी २०२३ (IST)
:::{{ping| संतोष गोरे}} दुसरा दुवा वापरून [[हजारों ख्वाइशें ऐसी|एक लेख]] तयार केला आहे. आता ती समस्या नाही, पण अडचण अशी आहे की यावेळी मोबाईल फारच लोड घेतो. संकेतस्थळ उघडेपर्यंत फार वेळ वाट पहावी लागते. Section translation जसं सोईस्करपणे आणि वेगात होतं, तसं इथं आशय भाषांतर वापरताना होत नाही. असो. 
:::तुमच्या सहकार्यासाठी खूप आभार. 
:::~ [[सदस्य:अमर राऊत|अमर राऊत]] ([[सदस्य चर्चा:अमर राऊत|चर्चा]]) १४:१९, १७ जानेवारी २०२३ (IST)

:: आज पुन्हा तीच समस्या, [[पश्चिम दिल्ली जिल्हा]] पान‌ तयार करताना मराठीमध्ये शीर्षक नाव दिले होते आणि पब्लिश केल्यावर अचानक शीर्षक West Delhi झाले, मी तपासून घेतले असूनही पुन्हा तीच समस्या आली.  [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) ००:००, २९ जानेवारी २०२३ (IST)

:::{{साद|Tiven2240|label=टायविन}} यात आपली  मदत हवी आहे. [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १७:५५, २९ जानेवारी २०२३ (IST)

== 2022 Wikipedia Asian Month Organizer Update ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Dear all WAM organizers, 

Happy 2023! 

Thank you for updating the Ambassador list. We will '''start issuing the Barnstar''' to all eligible participants by late January. All ambassadors will received an additional special Barnstar. Please be sure to update '''[[:m:Wikipedia_Asian_Month_2022/Ambassadors|the list]]''' if you haven't done so. We also provide a '''[https://docs.google.com/document/d/1t1UEXwVkTsP5oP0sQmE74302M1SUDrlFW-kz2uTT5X0/edit?usp=sharing certificate template]''' for you to edit and print out to your participants.

Once again, thank you for organizing and participating the 2022WAM, we like to hear your comment. Much appreciate for filling, and spreading out this [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd8Jo4ixbwKS1rC6KmfC1q6wW53nmoCQATbmsMatbZ4A1RCwA/viewform?usp=sf_link '''feedback survey'''].

Look forward to seeing you again in 2023 WAM!

best,

Wikipedia Asian Month International Team
&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Joycewikiwiki@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/WAM2022_Post_Campaign_Mass_Message_receiver&amp;oldid=24259258 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== पाने वगळणे ==

[[Main other/doc]], [[साचा:Noping/doc]], [[चर्चा:Machindra Jayappa Galande]], [[“मोठी चोच असणारा कावळा&quot;]], [[:वर्ग:Emoji असलेले लेख]], [[:वर्ग:इ.स. 2019 मधील मृत्यू]], [[:वर्ग:इ.स.ची वर्षे]], [[:वर्ग:सदस्य माहिती]], [[:वर्ग:मुक्तछंद]] कृपया ही पाने वगळावीत. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १७:२१, २० जानेवारी २०२३ (IST)

:{{साद|Tiven2240}}, [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] यांनी सुचवलेली काही अनावश्यक पाने काढून टाकली आहेत. पैकी सुरुवातीची दोन पाने काढून टाकायची आहेत का राहू द्यावी, कृपया खुलासा करावा. [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १७:३१, २० जानेवारी २०२३ (IST)

:{{Done}} [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १७:३६, २० जानेवारी २०२३ (IST)

[[Meena]], [[:वर्ग:वापरकर्ता भारत]], [[:वर्ग:महाराष्ट्रातील शुद्धिकरण न केलेल्या पाण्याचा पुरवठा होणारी गावे]], [[साचा:भारताच्या शासकीय योजना]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) ११:१९, २१ जानेवारी २०२३ (IST)

:{{झाले}} [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ११:३८, २१ जानेवारी २०२३ (IST)

[[:वर्ग:इ.स. १९६६ मधील स्थापना]], [[:वर्ग:इ.स. १९६७ मधील स्थापना]], [[:वर्ग:प्राप्तिकरातुन बचत मिळ्णाऱ्या योजना]], [[चर्चा:विकिपीडिया प्रचालकांचा मनमानीपणा]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १२:४९, ४ फेब्रुवारी २०२३ (IST)

:{{झाले}} [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १६:५५, ४ फेब्रुवारी २०२३ (IST)

[[:वर्ग:इ. स. १९०१]], [[सदस्य:Kishor salvi 9]], [[सदस्य:किशोर साळवी]], [[साचा:Infobox sports competition event]], [[विकिपीडिया चर्चा:Lakhan Kumare]], [[सदस्य चर्चा:चतुर]], [[सदस्य:चतुर]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) २०:३६, २१ फेब्रुवारी २०२३ (IST)

:{{झाले}}-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ०७:३२, २२ फेब्रुवारी २०२३ (IST)

[[२०२२-२३ स्पेन महिला तिरंगी मालिका]], [[साउथ एशिया वर्ल्ड]], [[सदस्य:मांडव्य ऋषी]], [[सदस्य चर्चा:मांडव्य ऋषी]], [[प्रा डॉ दिलीप चव्हाण]], [[नाथ (गोरक्षनाथ मंदिर)]], [[सदस्य:तुषार भांबरे]], [[सदस्य चर्चा:तुषार भांबरे]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १९:११, १७ मार्च २०२३ (IST)

[[विकिपीडिया:धूळपाटी/केवळ मराठी]], [[2015-17 आयसीसी विश्व क्रिकेट लीग स्पर्धा]], [[2023 मणिपूर हिंसाचार]], [[सदस्य चर्चा:کوروش میهن بان]], [[कानडगाव]], [[कॉलेज ऑफ कॉम्प्युटर सायन्स, लातूर]], [[हा खेळ सावल्यांचा]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) २३:२४, २७ जून २०२३ (IST)

:यातील दोन लेख वगळले असून, तीन लेखात भर घातली आहे. तर इंग्रजी आकडे असलेले पुनर्निर्देशित लेख नाव तसेच ठेवावेत असे मला वाटते.-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १२:१९, २८ जून २०२३ (IST)

[[:वर्ग:भाषाविषयक नियतकालिके]], [[गॅव्हिन मॅकेना]], [[गेविन मॅकेना]], [[गेविन मॅकेन्ना]], [[मधुराणी गोखले प्रभुलक]], [[हिंदवी]], [[बीड जिल्ह्यात क्षेत्रफळानुसार सर्वात मोठा तालुका कोणता]], [[पुरंदर जिल्हा]], [[पद्दे ब्राह्मणाची आडनावे]], [[:वर्ग:तारखेनुसार वगळावयाचे लेख]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १४:३८, १३ ऑगस्ट २०२३ (IST)

== Request for filling up Google Form for Feminism and Folklore 2023 ==

[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg | logo.svg|right|frameless|300px]]
Greetings Organisers,

We appreciate your enthusiasm for '''Feminism and Folklore''' and your initiative in setting up the competition on your local wikipedia. We would want to learn more about the needs of your community and for that please fill out the google form ([https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScusayFXTzNWV-QgIiT3bRHQbAs_pVczvput2jehOcahnCdMg/viewform here]) as soon as possible so that we can plan and adapt the demands according to your specifications. By February 8, 2023, all entries for this form will be closed. Do share about the contest on your local Wikipedia. Ask your local administrator to add Feminism and Folklore to [[Mediawiki:Sitenotice]]. Create your own or see an example [[:m:User:Tiven2240/sn-fnf|on meta]]

Also a reminder regarding the prior Google form sent for Internet and Childcare Support Financial Aid ([https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this]). Anyone who hasn't already filled it out has until February 5, 2023 to do so.

Feel free to contact us via talkpage if you have any questions or concerns.

Thanks and Regards, 

Feminism and Folklore 2023 International Team

[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २०:११, ३० जानेवारी २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Rockpeterson@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/wlf2023&amp;oldid=24455456 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== संदेश मिळाला ==

एकगठ्ठा पाठविलेला संदेश माझ्या चर्चा पानावर दिसत आहे. -- [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १०:२६, ७ फेब्रुवारी २०२३ (IST)

: धन्यवाद. मी प्रथमच एकगठ्ठा संदेश प्रणाली वापरली आहे. कृपया सदरील संदेश मध्ये काही बदल/सुधारणा करावयास हवी होती किंवा पुढील काळात काय अपेक्षित आहे हे सुचवावे. [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १२:२७, ७ फेब्रुवारी २०२३ (IST)

== स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२३ ==

[[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२३]]  या साठी पेज कसे सबमिट करायचं याचं मार्गदर्शन करा

:कृपया [https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2023-mr येथे जाणे] आणि submit वर टिचकी देणे. तेथे तुमचा लेखनाव टाकून सबमिट करणे.-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २०:३६, ७ फेब्रुवारी २०२३ (IST)

धन्यवाद [[सदस्य:AShiv1212|AShiv1212]] ([[सदस्य चर्चा:AShiv1212|चर्चा]]) ०७:२६, ८ फेब्रुवारी २०२३ (IST)

:या स्पर्धेत फक्त महिला चरित्रे (त्यापैकी १/२ महिला) या विषयावर लेख लिहिला तर सहभागी होता येईल का? किमान किती लेख लिहिले पाहिजेत?@[[सदस्य:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) २१:०५, २० फेब्रुवारी २०२३ (IST)

:{{साद|Ketaki Modak}} नमस्कार, आपण कमीत कमी एक नवीन लेख निर्माण केला किंवा असलेल्या लेखात ३,००० बाईटस पेक्षा जास्तीची भर घातली तरी चालेल. कृपया [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२३|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२३]] या प्रकल्प पानावर जाऊन इतर माहिती व्यवस्थित समजून घेणे. येथे आपण पुरस्कार देखील प्राप्त करू शकता.-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ०७:०१, २१ फेब्रुवारी २०२३ (IST)
::माहितीसाठी धन्यवाद.!! प्रयत्न करते. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १५:१६, २१ फेब्रुवारी २०२३ (IST)
::नमस्कार, 
::०१) मी नावनोंदणी करून As a trial 'अतिथी भगवान शंकर' नावाची लोककथा submit केली होती. पण मला ती माझ्या account वरून delete करायची आहे, ती कशी करता येईल? 
::०२) मी माझ्या अन्य चालू असलेल्या पानांमध्ये भर घालून स्पर्धेत भाग घेऊ इच्छिते, म्हणजे असलेल्या पानात भर घातल्यावर त्याची लिंक शेवटी एकदाच पाठवायची, ना? मार्गदर्शन कराल काय? [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) ०८:५५, २३ फेब्रुवारी २०२३ (IST)
::#नमस्कार, आपला लेख सदरील यादीतून हटवला आहे.
::#आपण जो नवीन लेख लिहिणार आहात किंवा लेखात भर घालणार आहात, तो ३१ मार्च पूर्वी कधीही सबमिट करू शकता. त्याला काही बंधन नाही. शक्यतो आपले लिखाण पूर्ण झाले की सबमिट करावे, जेणे करून परीक्षकांना तो तपासणे सोपे जाईल.-:[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १२:५४, २३ फेब्रुवारी २०२३ (IST)
::#:मनापासून धन्यवाद. आपण सांगितले तसे करते.  [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १४:४८, २३ फेब्रुवारी २०२३ (IST)
::#::स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य यामधील सहभाग आणि महिला संपादनेथॉन- २०२३ यातील सहभाग यामध्ये काही फरक आहे का? असेल तर काय, ते कळेल का? 
::#::स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य यामधील सहभाग - यामध्ये स्त्रियांवरील लेखन
::#::आणि 
::#::महिला संपादनेथॉन- २०२३ यामध्ये स्त्रियांनी केलेले लेखन असे अपेक्षित आहे का?
::#::कृपया मार्गदर्शन हवे आहे. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १२:०१, ४ मार्च २०२३ (IST)
::#:::दोन्ही प्रकल्प हे वेगवेगळे असून, [[विकिपीडिया:महिला संपादनेथॉन- २०२३|महिला संपादनेथॉन- २०२३]] येथील नियम तसेच परीक्षक देखील वेगवेगळे आहेत. अधिक माहितीसाठी वरील दुव्यावर टिचकी देऊन तेथील नियम समजून घेणे.- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २०:५०, ४ मार्च २०२३ (IST)
::#::::धन्यवाद. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) २२:४३, ४ मार्च २०२३ (IST)

== Wikipedia Asian Month 2022 Campaign Survey - We'd like to hear from you! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
'''Dear WAM2022 organizors and participants,'''

Once again, the WAM international team would like to hear your feedback by filling out the survey below. 
=== [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd8Jo4ixbwKS1rC6KmfC1q6wW53nmoCQATbmsMatbZ4A1RCwA/viewform?usp=sf_link Wikipedia Asian Month 2022 Survey] ===
We apologize for the permission setting that was blocking many of you from open the survey, this problem have been fixed. Please share this survey with your community. We hope to see you again with a better version in the 2023 campaign.

all the best,

The WAM International Team
&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Joycewikiwiki@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/WAM2022_Post_Campaign_Mass_Message_receiver&amp;oldid=24259258 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== कृपया माझी माहिती डिलीट करू नये पद्माकर कुलकर्णी ==

माझे विकिपीडिया वरील माहिती कृपया डिलीट करू नये ही आपणास विनंती आहे [[सदस्य:पद्माकर कुलकर्णी|पद्माकर कुलकर्णी]] ([[सदस्य चर्चा:पद्माकर कुलकर्णी|चर्चा]]) ००:०२, १८ मार्च २०२३ (IST)

:नमस्कार, विकिपीडिया हा एक मुक्त ज्ञानकोश असून ३२५+ भाषांत याचे लिखाण होते. सर्वत्र लिखाणाचे सारखे नियम असून त्यासाठी [[विकिपीडिया:परिचय]] आणि [[विकिपीडिया:विकिपीडिया काय नव्हे]] किमान हे दोन लेख व्यवस्थित वाचावेत. तूर्तास इतकेच सांगू इच्छितो की विकिपीडियाचा वापर हा 'सोशल मीडिया' जसेकी फेसबुक, 'वैयक्तिक ब्लॉग', '' किंवा 'आत्मचरित्र लिखाण' यासाठी करता येत नाही. 
:न [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ०८:५१, १८ मार्च २०२३ (IST)
::{{साद|पद्माकर कुलकर्णी}}, कृपया लक्षात घ्यावे की आपली संपादने, आपण निर्मिलेली चुकीची पाने वारंवार हटवल्या गेली आहेत. आपल्या चर्चा पानावर तसेच येथे माझ्या चर्चा पानावर देखील आपणास सूचना देण्यात आल्या आहेत. परत एकदा सांगत आहोत की विकिपीडिया हा एक जागतिक विश्वकोश असून याचे काही नियम आहेत. विकिपीडिया चा वापर वैयक्तिक ब्लॉग अथवा सोशल मीडिया प्रमाणे करता येत नाही. कृपया आपण येथे पूर्वीच्याच अस्तित्वात असलेल्या पानांवर छोटी छोटी संपादने करत आपला सहभाग वाढवावा.- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १५:५७, ११ एप्रिल २०२३ (IST)

== विकिडाटा दुरुस्ती  ==

[[राजेश शृंगारपुरे]], [[नालासोपारा]], [[दुष्यंत वाघ]], [[बबन (चित्रपट)]], [[नाळ (चित्रपट)]], [[भारती आचरेकर]], [[आलोक राजवाडे]], [[रवी किशन]], [[गोंदिया जंक्शन रेल्वे स्थानक]], [[समीर आठल्ये]], [[चोरीचा मामला]] या पानांची विकिडेटा कलमे दुरुस्त करावीत. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) २३:०८, २६ मार्च २०२३ (IST)

:{{झाले}}- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १६:२६, २७ मार्च २०२३ (IST)

[[रेवती लेले]], [[पक पक पकाऽऽऽक]], [[धुरळा (चित्रपट)]], [[मोगरा फुलला]], [[लग्न पहावे करून]], [[असेही एकदा व्हावे]], [[धुमधडाका]], [[तू तिथं मी (चित्रपट)]], [[पछाडलेला]], [[नायका]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १७:१२, ४ एप्रिल २०२३ (IST)

[[सुजय डहाके]], [[देविका दफ्तरदार]], [[खडवली रेल्वे स्थानक]], [[खर्डी रेल्वे स्थानक]], [[गार्गी बॅनर्जी]], [[बाळकृष्ण शिंदे]], [[पिस्तुल्या]], [[बेफाम (चित्रपट)]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) २१:१९, ५ एप्रिल २०२३ (IST)

:{{झाले}}- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ०७:३३, १२ एप्रिल २०२३ (IST)

[[तुषार दळवी]], [[सक्षम कुलकर्णी]], [[कुंभ रास]], [[धनु रास]], [[मकर रास]], [[सिंह रास]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) २०:४६, ५ मे २०२३ (IST)

[[मच्छिंद्र कांबळी]], [[निपुण धर्माधिकारी]], [[पुष्कर जोग]], [[स्वप्नील बांदोडकर]], [[त्यागराज खाडिलकर]], [[अंशू गुप्ता]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) २३:०८, २७ जून २०२३ (IST)

[[नितीश चव्हाण]], [[प्रदीप शर्मा]], [[अर्नाळा किल्ला]], [[चतुरंग दंडासन]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १२:४७, २७ ऑगस्ट २०२३ (IST)

[[आमच्यासारखे आम्हीच]], [[सरीवर सरी (चित्रपट)]], [[साडे माडे तीन (चित्रपट)]], [[अग्निहोत्र (मालिका)]], [[शेम टू शेम]], [[नवरी मिळे नवऱ्याला (चित्रपट)]] [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १५:०७, २२ नोव्हेंबर २०२३ (IST)

:{{झाले}} - [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ०७:०२, २३ नोव्हेंबर २०२३ (IST)

== कार्यशाळा ==
श्री. संतोष गोरे सर 
नमस्कार,
मराठवाडा मुक्तीसंग्रामाच्या अमृतमहोत्सवी वर्षानिमित्त पीपल्स महाविद्यालय, नांदेड येथे दिय ३.४.२०२३ रोजी विकिपीडिया कार्यशाळेचे आयोजन करण्यात आले. त्यानिमित्त पान तयार करण्यात येत असताना ते आपल्याद्वारे नष्ट करण्यात येत आहे. तरी तसे करू नये ही विनंती. 

[[सदस्य:विकास कांबळे|विकास कांबळे]] ([[सदस्य चर्चा:विकास कांबळे|चर्चा]])

:{{साद|विकास कांबळे}} नमस्कार, कृपया कार्यशाळा घेतल्या नंतर पान बनवावे.-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १७:०६, २७ मार्च २०२३ (IST)

== Feminism and Folklore 2023 has been extended ==

[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg | logo.svg|right|frameless|300px]]

Greetings Organizers,

Greetings from Feminism and Folklore International Team,

We are pleased to inform you that [[m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore]] an international writing contest on your local Wikipedia has been extended till the '''15th of April 2023'''. This is the last chance of the year to write about feminism, women biographies and gender-focused topics such as folk festivals, folk dances, folk music, folk activities, folk games, folk cuisine, folk wear, fairy tales, folk plays, folk arts, folk religion, mythology, folk artists, folk dancers, folk singers, folk musicians, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales and more

We would like to have your immense participation in the writing contest to document your local Folk culture on Wikipedia. You can also help with the translation of [[m:Feminism and Folklore 2023|project pages]] and share a word in your local language.

Organizers have been notified some instructions on mail. Please get in touch via email if you need any assistance.

Best wishes,

International Team
Feminism and Folklore.
--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०९:५८, ३० मार्च २०२३ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/wlf2023&amp;oldid=24803574 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== घोडसगाव  ==

[[घोडसगाव]] चे आचुक अक्षांश आणि रेखांश - 21°01'21&quot;N 76°08'49&quot;E हे आहेत, कृपया मराठी आणि ईंग्रजी विकी वर आपण हे अचूक पणे नोद्वावे.[[सदस्य:Rock Stone Gold Castle|Rock Stone Gold Castle]] ([[सदस्य चर्चा:Rock Stone Gold Castle|चर्चा]]) १५:५१, २१ एप्रिल २०२३ (IST)

:[[घोडसगाव]] लेखावरील संपादनाच्या माहितीस्तव कृपया मराठी लेख [[वानर]] तसेच इंग्रजी लेख [[:en:Gray langur|Gray langur]] हे लेख पहावेत. [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १२:५३, २२ एप्रिल २०२३ (IST)

== मराठी विकी  ==

या विकीवर लेखकांची संख्या इतकी कमी का ? मराठी विकी लेखकानं लेखनासाठी हिंदी विकी वणी  लॅपटॉप दान करते का ? [[सदस्य:Rock Stone Gold Castle|Rock Stone Gold Castle]] ([[सदस्य चर्चा:Rock Stone Gold Castle|चर्चा]]) १०:३३, २२ एप्रिल २०२३ (IST)

:{{साद|Rock Stone Gold Castle}}
:#नमस्कार, ढोबळ मानाने हिंदी भाषा ही भारत भर बोलली आणि लिहिली जाते तर मराठी भाषा ही महाराष्ट्र आणि गोवा येथे. सबब हिंदी विकिपीडियावर सदस्य संख्या मराठी पेक्षा जास्त आहे. परंतु आपणास माहीत आहे का, की मराठी विकिपीडिया हा लेख संख्येच्या हिशोबाने इतर विविध प्रांतीय विकिपीडियांना मागे टाकत एक एक पाऊल पुढे जात आहे.
:#हिंदी किंवा इतर विकिपीडियावर मोफत लॅपटॉप पुरवल्या जातो का नाही हे मला माहीत नाही. जर तसे काही असेल तर तुम्ही तो मिळवण्यास स्वतंत्र आहात.-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १२:४५, २२ एप्रिल २०२३ (IST)
== मराठी गझलसंग्रह ==
:आपण मराठी गझलसंग्रह येथून काही एन्ट्री काढून टाकल्या आहेत. त्या का काढून टाकल्या ते कळेल का? माझी सोनचाफा ( इंदुजी) हि ७९ व्या ओळीतील एन्ट्री आपण का काढून टाकली? [[सदस्य:Induji.in|Induji.in]] ([[सदस्य चर्चा:Induji.in|चर्चा]]) १७:३३, २७ एप्रिल २०२३ (IST)

:{{साद|Induji.in}}, नमस्कार आपण नक्की कोणत्या लेखाबद्दल बोलत आहात.-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १९:३६, २७ एप्रिल २०२३ (IST)

== Feminism and Folklore 2023 has ended, What's Next? ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;{{int:please-translate}}

[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|right|350px]]

Dear {{PAGENAME}},

'''[[m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition has ended. We thank you for organizing it on your local Wikipedia and help in document folk cultures and women in folklore in different regions of the world on Wikipedia. What's next?

# Please complete the jury on or before 15th of May 2023.
# Email us on [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] the Wiki usernames of top three users with most accepted articles in local contest.
# Write the information about the winners on the projects Meta Wiki '''[[:m:Feminism and Folklore 2023/Results|Results page]]'''
# You can also put the names of the winners on your local project page.
# We will be contacting the winners in phased manner for distribution of prizes.

Feel free to contact us via mail or [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023|talkpage]] if you need any help, clarification or assistance.

Thanks and regards,

'''International Team'''&lt;br /&gt;
'''Feminism and Folklore'''
&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/wlf2023&amp;oldid=24803574 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== चुकीचे पुनरनिर्देशित असलेली पान  ==

[[:en:Five_Pillars_of_Islam|Five Pillars of Islam]] या लेखाचे मराठी पुनरनिर्देशन [[इस्लाम]] या वर होत आहे, परंतु , [[इस्लाम]] हे इंग्रजी पुष्ट [[:en:Islam|Islam]]  वरून पुनरनिर्देशित होत असल्याने गोंधळ निर्माण होत आहे, [[इस्लामचे पाच आधारस्तंभ]]  नवीन पुष्ट तयार करून त्यास  [[:en:Five_Pillars_of_Islam|Five Pillars of Islam]]  ला पुनरनिर्देशित करण्याची गरज आहे. 

@[[सदस्य:संतोष गोरे|संतोष गोरे]]  अशा प्रकारच्या लेखांना दुरुस्त करण्यासाठी, तुम्हाला काळवण्या वैतीरिक्त अजून काय करता येईल? [[सदस्य:Mh21production|Mh21production]] ([[सदस्य चर्चा:Mh21production|चर्चा]]) २२:०२, २८ मे २०२३ (IST)

:होय, तुम्ही 'इस्लामचे पाच आधारस्तंभ' असा नवीन लेख लिहू शकता. इतर भाषेतील लेख मराठी लेखास जोडण्याच्या पद्धतीला आंतरविकीदुवा म्हणतात. ते तुम्हाला अनुभवाने जोडता येईल. तूर्तास कोणाही जाणकारास संदेश देऊन तुम्ही काम करून घेऊ शकता.- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १७:४७, २९ मे २०२३ (IST)
::धन्यवाद! [[सदस्य:Mh21production|Mh21production]] ([[सदस्य चर्चा:Mh21production|चर्चा]]) २३:२६, १ जून २०२३ (IST)

== सफर (इस्लामीक दुसरा महिना)  ==

[[सफर (इस्लामी दुसरा महिना)]] या पानावरील आपण केलेल्या बदल बद्दल येथे सांगाल?

[[सफर (इस्लामीक दुसरा महिना)]] या नावाने मी पुष्ट तयार केले होते तुम्ही ते का हटवला व तसेच वर्ग देखील हटवले  [[सदस्य:Mh21production|Mh21production]] ([[सदस्य चर्चा:Mh21production|चर्चा]]) २३:३३, १ जून २०२३ (IST)

:पान हटवले नाही, अभय नातू यांनी स्थानांतरित केले. तुम्ही निर्माण केले वर्ग हे अनावश्यक असून इंग्रजी वर्गाची नक्कल होती. तसेच अजून काही वर्गात दुरुस्ती करणे आवश्यक आहे. तूर्तास तुम्ही लिखाण करावे. वर्ग दुरुस्ती परत करता येईल. आणि हो, बरेच लेख हे भाषांतरित करताना अशुद्ध मराठीत लिहिले जात आहेत. अपेक्षा आहे तुमचे लेख आरामात वाचून, पुनर्लिखाण. कराल. [[मोहम्मद पैगंबर यांच्या बायका ]] मधील प्रस्तावना/ पाहिला परिच्छेद पहावा, तो मी दुरुस्त करण्याचा प्रयत्न केला आहे.-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ०७:३३, २ जून २०२३ (IST)का
::होय, [[मोहम्मद पैगंबर यांच्या बायका]] हा लेख सध्या अपूर्ण आहे... अमराठी तर ठीक आहे परंतु वर्ग अनावश्यक आहे हे आपण कोणत्या आधारावर ठरवतात? [[सदस्य:Mh21production|Mh21production]] ([[सदस्य चर्चा:Mh21production|चर्चा]]) ०८:३९, ३ जून २०२३ (IST)
:::अनेक कारणे आहेत.
:::उदाहरणार्थ: वर्ग:अरबी भाषेतील मजकूर असलेले लेख - हा वर्ग त्याच लेखात जोडता येतो ज्यात अरबी भाषेतील विविध आयात, मोठा परिच्छेद लिहिलेला आहे. एक दोन शब्द अरबी भाषेत असतील तर त्याची गरज नाही. तसेच अनेक लेखात जर अरबी भाषेतील उतारे असतील तरच वर्ग बनवायचा असतो. त्या व्यतिरिक्त लेख नाव कसे ठेवायचे यासाठी इतर नावे तपासावित, जसे की हिंदी भाषेतील मजकूर / हिंदीतील मजकूर / हिंदी भाषेमधील मजकूर वगैरे वगैरे. हे वेगवेगळे अस्तित्वात असलेले वर्ग पाहून त्याला मिळता जुळता वर्ग बनवावा. याही पेक्षा महत्वाचे म्हणजे असा कोणता इतर वर्ग आहे का हे देखील पाहावे लागते. असे अनेक मुद्दे असतात. या करिता आपण केवळ लेख लिहावा आणि उपलब्ध असलेला वर्ग जोडावा. जर नवीन वर्गाची गरज असेल तर @[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] जोडतील.-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १२:५३, ३ जून २०२३ (IST)
::::[[सदस्य:संतोष गोरे|@संतोष गोरे]] सांगितल्या बद्दल ध्यवाद, वर्ग जोडण्या बाबत मी @अभय नातू यांना कळवीन, परंतु एक वर्ग जोडणे आवश्क आहे  &quot;इस्लामी दिनदर्शिकेचे महिने &quot; [[सदस्य:Mh21production|Mh21production]] ([[सदस्य चर्चा:Mh21production|चर्चा]]) २३:१५, ३ जून २०२३ (IST)

== Feminism and Folklore 2023 - A Heartfelt Appreciation for Your Impactful Contribution! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|center|500px]]

{{int:please-translate}}

Dear Wikimedian,

We extend our sincerest gratitude to you for making an extraordinary impact in the '''[[m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition. Your remarkable dedication and efforts have been instrumental in bridging cultural and gender gaps on Wikipedia. We are truly grateful for the time and energy you've invested in this endeavor.

As a token of our deep appreciation, we'd love to send you a special postcard. It serves as a small gesture to convey our immense thanks for your involvement in the competition. To ensure you receive this token of appreciation, kindly fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeXZaej264LOTM0WQBq9QiGGAC1SWg_pbPByD7gp3sC4j7VKQ/viewform this form] by August 15th, 2023.

Looking ahead, we are thrilled to announce that we'll be hosting Feminism and Folklore in 2024. We eagerly await your presence in the upcoming year as we continue our journey to empower and foster inclusivity.

Once again, thank you for being an essential part of our mission to promote feminism and preserve folklore on Wikipedia.

With warm regards,

'''Feminism and Folklore International Team'''.

--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ००:०७, २६ जुलै २०२३ (IST)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2023p&amp;oldid=25345565 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== लेख नाव बदल ==

कृपया [[उस्मानाबाद]] आणि [[जेसलमेर]] ही पाने [[धाराशिव]] आणि [[जैसलमेर]] या नावांकडे स्थानांतरित करावी. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १४:५७, ७ ऑगस्ट २०२३ (IST)

:{{झाले}} - [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १६:११, ७ ऑगस्ट २०२३ (IST)

::जसे संदेश यांनी औरंगाबाद लेखाचे छत्रपती संभाजीनगर नावास स्थानांतरण केले, तसे वरील दोन्ही लेख अजून योग्य नावास स्थानांतिरत झाले नाहीत. कृपया ते करावे, धन्यवाद. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १३:५६, ८ ऑगस्ट २०२३ (IST)

[[अ‍ॅन फ्रँक]] हा लेख सुद्धा [[ॲन फ्रँक]] या अचूक व योग्य नावाकडे स्थानांतरित करावा. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १७:१०, ११ ऑगस्ट २०२३ (IST)

[[अंदमान आणि निकोबार]] या लेखाचे [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]] या बरोबर नावाकडे स्थानांतरण करावे. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) ११:५९, २६ ऑगस्ट २०२३ (IST)

:का, अंदमान आणि निकोबार बेटे ? अचूक नाव कोणते आहे?- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २१:५७, २६ ऑगस्ट २०२३ (IST)
::दोन्ही नावे योग्य आहेत, कोणत्याही एका नावाकडे स्थानांतरित करावे. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १२:४१, २७ ऑगस्ट २०२३ (IST)

== Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] ==

[[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]]
You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|&lt;span style=&quot;color:#0000f1&quot;&gt;'''Doc James'''&lt;/span&gt;]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 13 August 2023 (UTC)
&lt;!-- सदस्य:Doc James@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translators/10&amp;oldid=25451576 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== परतावा ==

आपण हे पृष्ठ परत करू शकता [[सुशोभन सोनू रॉय]] किंवा मी हे पृष्ठ पुन्हा तयार करू शकतो ? मराठी वृत्तपत्रांमध्येही त्यांच्या बातम्या आहेत। [[विशेष:योगदान/110.224.16.31|110.224.16.31]] १६:५४, १ सप्टेंबर २०२३ (IST)

:क्षमा असावी, सदरील व्यक्ती ही अजून लेख लिहिण्या इतपत उल्लेखनीय नाही. सबब सध्या तरी यावर लेख लिहिला जाऊ शकत नाही.- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १७:२१, १ सप्टेंबर २०२३ (IST)

== नमस्कार... ==

नमस्कार [[सदस्य:Fulabai chavan|Fulabai chavan]] ([[सदस्य चर्चा:Fulabai chavan|चर्चा]]) १४:४८, २९ सप्टेंबर २०२३ (IST)

:नमस्कार :- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १७:३५, २९ सप्टेंबर २०२३ (IST)
::दादोजी खोमणे हे मराठी पेज मी तयार केले आहे तर त्यात लोकं सारखे बदल करत आहेत....तर..ते पृष्ठ लॉक की करावे...ते मला कळेल का.. [[सदस्य:Fulabai chavan|Fulabai chavan]] ([[सदस्य चर्चा:Fulabai chavan|चर्चा]]) १६:२८, २ नोव्हेंबर २०२३ (IST)
:::नमस्कार, विकिपीडिया वरील कोणताही लेख, कोणीही संपादित करू शकतो. अशाच प्रकारे त्यात अतिरिक्त माहितीची भर टाकली जाते.- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २०:०३, २ नोव्हेंबर २०२३ (IST)

== बॉटफ्लॅग ==

[[सदस्य:CommonsDelinker]] यांस इंग्लिश विकिपीडियावर बॉटफ्लॅग दिलेला आहे, त्यानुसार मराठी विकिपीडियावर सुद्धा त्यांना बॉटफ्लॅग देण्यात यावा म्हणजे त्यांची संपादने 'अलीकडील बदल' येथे दिसणार नाहीत, धन्यवाद. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १८:४३, २० जून २०२३ (IST)

:करायला काही हरकत नाही. परंतु खरे तर याची संपादने अत्यल्प असून, याद्वारे एखाद्या लेखातून चित्र हटवल्याचे निदर्शनास येताच तिथे नवीन चित्र जोडता येते. सबब या दृष्टिकोनातून याला बॉट फ्लॅग नाही दिला तरी चालेल असे मला वाटते. तसेच @[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]], कडे बॉट फ्लॅग चा अधिकार आहे. तेव्हा त्यांनी यावर आपले मत व्यक्त करावे असे मला वाटते.- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २१:४७, ९ ऑक्टोबर २०२३ (IST)

::संतोष गोरे यांच्याशी सहमत. अद्याप या बॉटच्या कामाचा उपद्रव वाटत नाही. अधिक बदल होउन त्यामुळे इतरांचे बदल सारखे झाकले जाऊ लागले तर बॉटफ्लॅग देउयात.
::[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) २२:०६, ९ ऑक्टोबर २०२३ (IST)

== Invite to Join Wikipedia Asian Month 2023 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''You are receiving this message because you participated in the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]] as an organizer or editor.''
[[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|Join the Wikipedia Asian Month 2023 ]]
&lt;big&gt;Dear all,&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;The '''[[:m:Wikipedia Asian Month Home|Wikipedia Asian Month 2023]]'''[1] is coming !&lt;/big&gt; &lt;big&gt;The campaign start within a flexible 30 days from November to December. Following with the changes of the rules made by last year, the wish to have more people get to know Asia and Asian related topic is the same!  &lt;/big&gt;'''&lt;big&gt;Click [[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|&quot;Here&quot;]] to Organize/Join a WAM Event.&lt;/big&gt;'''


'''1. Propose &quot;Focus Theme&quot; related to Asia !'''

If you are based somewhere in Asia, or have specific passion on an Asian topic, please propose your &quot;Focus Theme&quot; by October 25th. The WAM international team will select 5 themes. Please propose your focus theme through [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link this link][2].

'''2. Enhancing existing articles can also count as part of campaign contribution.'''

Any edits, including creating new articles or adding new content to existing articles, over 3000 bytes in total would be able to get a reward. Last year, due to this change of rules, the Programs &amp; Events Dashboard was suggested. However, according to community survey of 2022, Fountain Tool is still the best platform for tracking edit and points. You don’t need to create any Dashboard. For the tracking of editing existing article, the international team is currently designing a form. Will soon publish to the main page of WAM 2023.

'''3. More flexible campaign time'''

The contribution duration would remain 30days, but we extended the overall campaign timeline to 2 months. All organizers can decide when to start their WAM as long as the whole duration is within November 1st to December 31th. It means that you can participate in WAM based on the needs of your local community.

'''Timetable'''

* October 1st, 2023 : Publish International Campaign Page of the Year
* October 5th to 25th, 2023 : Call for focus themes of WAM 2023.
* Before 29 October, 2023: Complete '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|Registration]]''' [3] of Each language Wikipedia.
* November 1st, UTC 00:00 to December 31th, UTC 00:00, 2023: Running the Campaign. (Find your local campaign for the actual event date.)
* January 1st to March 15th, 2024: Auditing of each language Wikipedia.
* March 30th, 2024: Deadline of reporting statistics and eligible editors to the International Team
* April 1st to May 15th, 2024: The international team distributes Barnstars and Certificates to eligible editors of each event.

For your information, the main page of Wikipedia Asian Month is currently undertaking a reconstruction for archiving purpose. For the 2023 event please bookmarked this page. We hope you will enjoy Wikipedia Asian Month! If you have any inquiry, feel free to contact us by info@asianmonth.wiki [4].
&lt;big&gt;
We look forward to your participation.

Cheers!!!

WAM 2023 International Team&lt;/big&gt;

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023

[2] https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023/Join_an_Event

[4] info@asianmonth.wiki
&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Joycewikiwiki@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/Wikipedia_Asian_Month_2023_Message_receiver_main&amp;oldid=25753309 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

What are your plans to arrange Asian Month 2023 Marathi? I am interested to participate. [[सदस्य:Vikrantkorde|विक्रांत कोरडे]] ([[सदस्य चर्चा:Vikrantkorde|चर्चा]]) १७:२९, २१ ऑक्टोबर २०२३ (IST)

:@[[सदस्य:Vikrantkorde|विक्रांत कोरडे]], नमस्कार, आपल्या सहभाग आणि उत्कंठेबद्दल धन्यवाद. लवकरच या प्रकल्पाबद्दल मराठी विपी वर सूचना देण्यात येईल.
:cc:@[[सदस्य:Tiven2240|टायविन]] आणि @[[सदस्य:Sandesh9822|संदेश हिवाळे]] :- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १०:०३, २२ ऑक्टोबर २०२३ (IST)

== नोव्हेंबर मुखपृष्ठ सदर ==

नमस्कार,

नोव्हेंबर महिन्यात बदलून [[हंपी]] हा लेख सदर करावा असे सुचवत आहे. कृपया या लेखावर एकदा नजर घालावी व उचित बदल करावेत ही विनंती.

[[विकिपीडिया:मुखपृष्ठ_सदर_लेख_नामनिर्देशन#हंपी]]

धन्यवाद.

[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) ०६:१६, ३० ऑक्टोबर २०२३ (IST)

:नमस्कार, लेख विस्तृत आणि सुंदर आहे, परंतु यात लाल दुवे तसेच भाषांतरामुळे काही व्याकरणाच्या चुका देखील झाल्या आहेत. तसे प्रमाण कमीच आहे. लेख बऱ्यापैकी व्यवस्थित झाला असे वाटले की मी आपल्याला तसे कळवतो. सध्या मी थोडा व्यस्त असल्याने, काम थोडे हळू हळू होईल असे वाटते.:- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ०९:३५, ३० ऑक्टोबर २०२३ (IST)
::@[[सदस्य:Nitin.kunjir|Nitin.kunjir]] नमस्कार, यात आपले योगदान पण दिसून येत आहे. कृपया सदरील लेखावर एक नजर फिरवावी आणि काय कमी जास्त आहे ते सुचवावे.- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ०९:४२, ३० ऑक्टोबर २०२३ (IST)

== विकिपीडिया आशियाई महिना २०२३ ==

[[चित्र:Wikipedia Asian Month Logo Mr.svg|right|400px|frameless]]
प्रिय विकिसदस्य,

'''[[विकिपीडिया:विकिपीडिया आशियाई महिना २०२३|विकिपीडिया आशियाई महिना ]]''' हे विकीमेडियन्स द्वारा स्थापन केलेले एक वार्षिक अभियान आहे. हे अभियान मुख्यत्वे आशिया खंडातील देश आणि तेथील संस्कृती संबंधित विषयांवरील लेखांवर लक्ष केंद्रित करते. अनेक आशियाई व भारतीय विकिपीडिया समुदायांनी यात भाग घेतलेला आहे. आणि आमची अशी इच्छा आहे की आपण मराठी विकिपीडियावर आपले अमूल्य योगदान द्यावे.

प्रकल्प पृष्ठ [[विकिपीडिया:विकिपीडिया आशियाई महिना २०२३|येथे]] उपलब्ध आहे. आपण ही स्पर्धा जिंकल्यास आपण '''विकिपीडिया आशियाई दूत घोषित होऊन तुम्हाला सही केलेले प्रमाणपत्र मिळेल व एक अधिक पोस्टकार्ड मिळेल''' तसेच '''डिजीटल बार्नस्टार''' देखील प्राप्त करू शकता. अधिक माहितीसाठी प्रकल्प पृष्ठ तपासा. [[विकिपीडिया:विकिपीडिया आशियाई महिना २०२३/सहभागी|येथे]] आपली नोंदणी करा आणि [https://fountain.toolforge.org/editathons/wam-mr-2023 हा दुवा] वापरून आपला लेख सादर करा.

जर तुम्हाला कोणत्या मदतीची आवश्यकता असेल तर स्थानिक आयोजक [[सदस्य:संतोष गोरे|संतोष गोरे ]], [[सदस्य:Sandesh9822|संदेश हिवाळे]] किंवा [[सदस्य:Tiven2240|टायविन]]  यांना संपर्क करावा.

धन्यवाद.

:'''आयोजक विकिपीडिया आशियाई महिना २०२३'''
:&lt;small&gt;हा संदेश [[विकिपीडिया:स्वागत आणि साहाय्य चमू|विकिपीडिया मदत चमू]] करिता [[विकिपीडिया:एकगठ्ठा संदेश प्रणाली]] सुविधा वापरून [[विपी:प्रचालक|मराठी विकिपीडिया प्रचालकांमार्फत]] पाठविला गेला असण्याची संभावना आहे.&lt;/small&gt;
&lt;!-- सदस्य:संतोष गोरे@mrwiki ने https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%B7_%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%87/test&amp;oldid=2341857 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== आकाराम दादा पवार यांच्या विकिपीडिया पानाच्या पुनर्स्थापनेची विनंती ==

नमस्कर,

काहि दिवसा अघोधर &quot;[[आकाराम दादा पवार]]&quot; या बद्दलच्या विकिपीडिया पानाला संदर्भांच्या अभावी हटवले आहे. मात्र, माझ्या मते, लिहिलेल्या माहितीची अचूकता सिद्ध करू शकणारे पुरेसे संदर्भ आहेत. [[आकाराम दादा पवार]] यांनी लोकांसाठी आणि देशासाठीही मोलाचे योगदान दिले आहे आणि  त्यांच्या कार्याबद्दल लोकांना माहिती असणे महत्त्वाचे आहे.

मी विनंती करते की तुम्ही विकिपीडिया वर पान पुनर्स्थापीत करा . जर आवश्यक असेल तर, माहितीला आधार देणारे अतिरिक्त संदर्भ देण्यासाठी मी तयार आहे.[[आकाराम दादा पवार]] सारख्या व्यक्तींचे सकारात्मक योगदान ओळखणे आणि त्यावर प्रकाश टाकणे महतवाचे आहे .

या विषयाकडे तुमचे लक्ष दिल्याबद्दल धन्यवाद.

[[सदस्य:Manasi.M.Pawar|Manasi.M.Pawar]] ([[सदस्य चर्चा:Manasi.M.Pawar|चर्चा]]) १३:५०, १५ डिसेंबर २०२३ (IST)

:{{साद|Manasi.M.Pawar}}, नमस्कार, आपल्या सदरील लेखावर संदेश हिवाळे यांनी  [https://mr.m.wikipedia.org/wiki/सदस्य_चर्चा:Sandesh9822 त्यांच्या चर्चा पानावर] उत्तर दिले आहे. काही शंका असतील तर तेथे पुढील चर्चा करू शकता. -[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १८:५९, १८ डिसेंबर २०२३ (IST)

== Invitation to Organize Feminism and Folklore 2024 Writing Competition ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear {{PAGENAME}},

Hope you are doing well, Wishing you a Happy New Year!.

We extend a heartfelt invitation to you to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition, which is scheduled to take place from February 1, 2024, to March 31, 2024. This year's edition of Feminism and Folklore will concentrate on feminism, women's issues, and gender-focused topics, aligning with a Wiki Loves Folklore gender gap focus and featuring a folk culture theme on Wikipedia.

This year we have created two new Tools for the Feminism and Folklore project. The tool is called '''Campwiz'''. This tool is created by the international Tech team of Wiki Loves Folkore especially crafted for Feminism and Folklore project. The tool works as same as fountain or dashboard but has extra abilities required for jury and submission of articles.   

To create a new campaign on Campwiz, organizers to follow these steps:

# Go to the tool link: &lt;nowiki&gt;https://tools.wikilovesfolklore.org/&lt;/nowiki&gt;
# Select your wiki on which you want to organize the campaign (enter the name or short code, such as &quot;{{CONTENTLANG}}&quot; for {{#language:{{PAGELANGUAGE}}}} {{SITENAME}}).
# Give your campaign a name example &quot;Feminism and Folklore 2024 on {{#language:{{PAGELANGUAGE}}}} {{SITENAME}})&quot;.
# Select the start and end dates (note: keep your start date as Feb 1 and end date as March 31).
# Provide a description for your campaign (you can briefly describe the campaign in this section).
# Make sure to keep the checkboxes ticked for &quot;Allow users to submit articles that were not created but expanded.&quot; if you want to use the campaign for expanded articles also. 
# Keep minimum added bytes as 4000 and minimum added words as 400 and click next.
# In the jury section, keep the checkboxes ticked for &quot;Allow jury members to participate in the campaign&quot; and &quot;Prevent jury members from seeing each other's votes.&quot; As per your preference.
# Under the jury search box, type the username of your jury and click on the &quot;+&quot; button to add; you can add multiple jury members.
# Click next to review and then click on save.

With this we have also created a '''Missing article tool'''. This tool identifies articles in the English Wikipedia that are absent from your native language Wikipedia. You can customize your selection criteria, and our tool will provide you with a table displaying the missing articles along with suggested titles. You also have the option to download the list in both CSV and wikitable formats.

Both tools, the Missing Article Tool and the Campwiz Tool, are now available for public use during the Feminism and Folklore campaign. You can find more information about these tools here: &lt;nowiki&gt;https://tools.wikilovesfolklore.org/&lt;/nowiki&gt;

There are also some changes in the rules and criteria's. Please go through the rules below.

# '''Minimum Length:''' The expanded or new article should have a minimum of '''''4000 bytes or 400 words''''', ensuring sufficient depth and coverage of the chosen topic. The local organizers are free to choose the minimum length criteria as per needs of their local Wikipedia and must be clearly mention on local project page.
# '''Language Quality:''' Articles should not be poorly machine-translated, ensuring that language quality and readability are maintained at a high standard.
# '''Timeline of Creation or Expansion:''' The article should be created or expanded between 1 February and 31 March, aligning with the specified contest timeline.
# '''Theme Relevance''': Articles should directly address the theme of feminism and folklore, exploring connections between gender, cultural traditions, and intangible heritage.
# '''No Orphaned Articles:''' Articles must not be orphaned, meaning they should be linked from at least one other article to ensure visibility within the Wikipedia ecosystem.
# '''No Copyright violations:''' There should be no copyright violations, and articles should adhere to local Wikipedia policies on notability, ensuring that the content meets the standards for notability.
# '''Adequate references and Citations:''' Each article should include proper references and citations following local Wikipedia policies, ensuring the reliability and credibility of the information presented.

Learn more about the contest details and prizes on our project page [[:m:Feminism and Folklore 2024|here]]. Should you require any assistance, please feel free to contact us on our meta talk page or via email.

We eagerly anticipate your enthusiastic coordination and participation in Feminism and Folklore 2024.

Thank you and Best wishes,

'''Feminism and Folklore 2024 International Team'''

--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १२:२१, १८ जानेवारी २०२४ (IST)
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf&amp;oldid=26088038 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Thank you for being a medical contributors! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; |'''The 2023 Cure Award''' 
|-
| style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; |In 2023 you '''[https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2023_(all) were one of the top medical editors in your language]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! 

Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWfjVFbDO4ji-_qn2SsAgdCflhcOZychLnr1JUacsPaBr1eA/viewform Consider joining for 2024]''', there are no associated costs.

Additionally one of our primary efforts revolves around translation of health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating].
|}

Thanks again :-)  -- [https://mdwiki.org/wiki/User:Doc_James &lt;span style=&quot;color:#0000f1&quot;&gt;'''Doc James'''&lt;/span&gt;] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' ०३:५५, ४ फेब्रुवारी २०२४ (IST)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Doc James@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2023&amp;oldid=26173705 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== एक लेख जोडा ==

[[विकिपीडिया:मुखपृष्ठ अलीकडील मृत्यू]] या लेखात मला एक नाव जोडायचे आहे– 👉🏻[[हेगे गींगोब]]👈🏻, धन्यवाद! --[[सदस्य:Ayesha46|Ayesha46]] ([[सदस्य चर्चा:Ayesha46|चर्चा]]) ०८:१६, ५ फेब्रुवारी २०२४ (IST)

:ठीक आहे जोडूया. याच सोबत [[फेब्रुवारी ४]] मध्ये मृत्यू या मथळ्या खाली आपण सदरील लेखनाव जोडू शकता.- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २२:०८, ५ फेब्रुवारी २०२४ (IST)
::सल्ल्याबद्दल धन्यवाद, तुम्ही सांगितल्याप्रमाणे मी ते संपादन केले -- [[सदस्य:Ayesha46|Ayesha46]] ([[सदस्य चर्चा:Ayesha46|चर्चा]]) २३:००, ५ फेब्रुवारी २०२४ (IST)

== कृपया इतर संपादकांना मदत करा ==

आपण अलीकडे [[सदस्य:Sohan wankhade]] यांचे सदस्य पान (Userpage) [https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%3ASohan_wankhade&amp;diff=2326837&amp;oldid=2326800 पूर्णपणे रिक्त केले] होते [https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%3ASohan_wankhade&amp;diff=2327312&amp;oldid=2327310 ते ही अनेक वेळा]. आपले कारण &quot;विकिपीडिया चा वैयक्तिक वापर&quot; होते. मी तुमचे लक्ष [[:en:WP:UPYES|WP:UPYES]] वर आणू इच्छितो, हे धोरण प्रत्येक विकिपीडियाच्या सदस्य पानांवर लागू होते (दुर्दैवाने ते मराठी विकिपीडियावर अस्तित्वात नाही, पण तरीही मराठी विकिपीडियावर लागू होते.) त्यात स्पष्टपणे &quot;Non-article Wikipedia material such as reasonable Wikipedia humor, essays and perspectives, personal philosophy, comments on Wikipedia matters allowed&quot; लिहिले आहे. त्यामुळे तुम्ही जे केले त्याऐवजी काही मजकूर तिथेच राहू द्यायला हवे होते आणि त्याला समजावून सांगायला हवे होते. तसे, मी ते केले आहे. धन्यवाद.

(You recently had completely blanked User:Sohan wankhade's userpage multiple times. Your reason was &quot;विकिपीडिया चा वैयक्तिक वापर&quot;. I would like to bring your notice to [[:en:WP:UPYES|WP:UPYES]], a policy applicable to all wikipedias' userpages (unfortunately it doesn't exist in marathi wikipedia, but is still applicable). It clearly says &quot;Non-article Wikipedia material such as reasonable Wikipedia humor, essays and perspectives, personal philosophy, comments on Wikipedia matters allowed'. So you should rather have let some content stay there and explain him why you reduced it. By the way, I have did it. Thank you.)

[[सदस्य:ExclusiveEditor|&lt;span style=&quot;background:Orange;color:White;padding:2px;&quot;&gt;Exclusive&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;background:black; color:White; padding:2px;&quot;&gt;Editor&lt;/span&gt;]] [[सदस्य चर्चा:ExclusiveEditor|&lt;sub&gt;Notify Me!&lt;/sub&gt;]] [[सदस्य:ExclusiveEditor|ExclusiveEditor]] १९:४३, १२ फेब्रुवारी २०२४ (IST)

:{{साद|ExclusiveEditor}}नमस्कार, कृपया काही अतिरिक्त खुलासे कराल तर फार बरे होईल.
:# ''कृपया इतर संपादकांना मदत करा'' - आजपर्यंत मी कुणाकुणाला मदत केली नाही त्यांची नावे येथे नमूद करावीत.
:# ''Redundancy'' - आपण येथील संपादन सारांश मध्ये Redundancy (म्हणजे अतिरेक) असे नमूद केले आहे. मी नक्की कशाचा अतिरेक केला आहे?
:# ''ते ही अनेक वेळा'' - मी नक्की सदरील सदस्याचे सदस्य पान कितीवेळा रिकामे केले याची निश्चित संख्या येथे नमूद केल्यास अजून बरे होईल.
:# ''आणि त्याला समजावून सांगायला हवे होते. तसे, मी ते केले आहे'' - आपण Sohan wankhade यांचे चर्चा पान तपासले आहे का? उलट मी तरी त्यांना एकवेळा सूचना दिली आहे; आपण कधी आणि कुठे दिलीय?

:::: अपेक्षा आहे की योग्य आणि मुद्देसूद उत्तरे द्याल.-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २३:१८, १२ फेब्रुवारी २०२४ (IST)


तुमच्या प्रश्नाची उत्तरे:
# मी सहमत आहे की तुम्ही इतरांना मदत करण्यासाठी खरोखरच एक प्रशंसनीय काम केले आहे आणि &quot;'''कृपया इतर संपादकांना मदत करा'''&quot; हे शीर्षक अंशतः चुकीचे असू शकते, परंतु मला असे म्हणायचे आहे की फक्त या एका प्रकरणात तुम्ही User:Sohan wankhade यांशी बोलायला हवे होते.
# तुमच्या चर्चा पानावरील माझे दुसरे संपादन तांत्रिक(Technical) होते, ज्यात मी माझी 'डिझाइनशिवाय डुप्लिकेट स्वाक्षरी' काढून टाकली. त्यामुळे माझे संपादन सारांश 'Redundancy' होते आणि तुमच्याशी संबंधित नव्हते.
# मी तुमचे पहिले संपादन &quot;'''पूर्णपणे रिक्त केले'''&quot; या शब्दासह ''विकिलंक'' केले आहे आणि सोबतच '''&quot;ते ही अनेक वेळा'''&quot; तुमच्या पुन्हा रिक्त केलेल्या संपादन सोबत ''wikilink'' केले होते. अशा प्रकारे मी तुमच्या दोन्ही संपादनांचा अप्रत्यक्षपणे उल्लेख केलेले आहे.
# तुम्ही त्याला (UserːSohan Wankhade) सांगायला हवे होते की वापरकर्ता पानावर फक्त '''काही''' विकिपीडिया संबंधित नसलेल्या सामग्रीला '''परवानगी आहे'''. तुम्ही त्याच्यासाठी [[विकिपीडिया:विकिपीडिया काय नव्हे|चुकीचा धोरणात्मक लेख]] देखील जोडले आहे, कारण त्यात त्याच्या प्रकरणाचा (कविता) कुठेही उल्लेख केलेला नाही, पण स्वत: लिहिलेल्या कवितांना परवानगी नाही या निष्कर्षावर तुम्ही कसे पोहोचलात हे देखील त्याला सांगितले नाही.
# ''आपण कधी आणि कुठे दिलीय (सूचना)?''- कृपया माझे संपादन सारांश पहा: [https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:Sohan_wankhade&amp;action=history UserːSohan wankhade's history]

आणखी दोन गोष्टीː
* मी मान्य करतो की मी लिहिण्यासाठी मशिन ट्रान्सलेशन वापरतो कारण मराठीत टाईप करण्यास खूप वेळ लागतो, तथापि मला मराठी माहित आहे, आणि माझे लेखन पुरेसे वाचनीय आहे.
*मला तुमच्याशी वाद घालायचे नाही आणि तूम्ही माझे शत्रूही नाही आहात. मला फक्त तूम्च्याकडे या घटनेची नोंद करायची होती, आणि नवीन वापरकर्त्यांना ते स्वतः समस्याग्रस्त आहेत असे वाटणार नाही याची खात्री करून घ्यायची आहे कारण त्यांना असे वाटल्यास ते मदत करणार नाहीत.
(कोणतेही शब्दलेखन चुकीचे असल्यास क्षमस्व.)
[[सदस्य:ExclusiveEditor|&lt;span style=&quot;background:Orange;color:White;padding:2px;&quot;&gt;Exclusive&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;background:black; color:White; padding:2px;&quot;&gt;Editor&lt;/span&gt;]] [[सदस्य चर्चा:ExclusiveEditor|&lt;sub&gt;Notify Me!&lt;/sub&gt;]] [[सदस्य:ExclusiveEditor|ExclusiveEditor]] १५:५७, १३ फेब्रुवारी २०२४ (IST)

:* ३. ''पूर्णपणे रिक्त केले'' आणि ''ते ही अनेक वेळा'' - माफ करा, दोन वेळा (twice) आणि अनेकवेळा (multiple times) यात फरक आहे. मी सदरील सदस्याचे सप्टेंबर २०२३ मध्ये सदस्य पान केवळ दोन  वेळा रिक्त केले आणि त्याच सोबत त्यांच्या चर्चा पानावर एक सूचना टाकली होती. त्यानंतर देखील सदरील सदस्य स्वतःचे सदस्य पान पुन्हा पुन्हा संपादत होते. जास्त गंभीर सूचना दिल्यास सदस्य विकिपीडियावर येणे कमी करू शकतो, म्हणून मी त्यांच्या कडे थोडे दुर्लक्ष केले. माझ्या मते असे करणे योग्य होते.
:* ४. ''वापरकर्ता पानावर फक्त काही विकिपीडिया संबंधित नसलेल्या सामग्रीला परवानगी आहे. तुम्ही त्याच्यासाठी चुकीचा धोरणात्मक लेख देखील जोडले आहे'' - कृपया बारकाईने निरीक्षण करावे, सदरील सदस्य सात वर्षांपासून विकिपीडियावर असून या पूर्ण कार्यकाळात त्यांनी मराठी विपी वर आजपावेतो तब्बल २० संपादने केली असून ती सर्व केवळ स्वतःच्या सदस्य पानावरील आहेत. त्यांनी अजून एकही उपयुक्त संपादन केलेले नाही. याचा अर्थ सदरील सदस्य विकिपीडियाचा वापर [[अनुदिनी]] (personal blog) प्रमाणे करत आहे. यासाठी आपण त्यांच्या विकिमिडिया वरील संपादनाचा [https://commons.m.wikimedia.org/wiki/Commons:Deletion_requests/Files_uploaded_by_Sohan_wankhade हा इतिहास] पहावा. येथे त्या ठिकाणच्या प्रचालकानी Out of Scope, personal photo असा शेरा दिला आहे. हेच माझे म्हणणे मराठी विपी वरील संपदानाबाबत आहे. यासाठी मी तुम्हाला दोन दुवे देतो, इंग्रजी [[en:Wikipedia:User pages#What may I not have in my user pages?|What may I not have in my user pages?]] (तुम्हाला इंग्रजीचा सराव जास्त आहे म्हणून) आणि मराठी [[विकिपीडिया:विकिपीडिया काय नव्हे#विकिपीडिया म्हणजे ब्लॉग, वेबस्पेस पुरवठादार कंपनी, सोशल नेटवर्क संकेतस्थळ अथवा कुणाचे स्मारक संकेतस्थळ नव्हे|विकिपीडिया म्हणजे ब्लॉग, वेबस्पेस पुरवठादार कंपनी, सोशल नेटवर्क संकेतस्थळ अथवा कुणाचे स्मारक संकेतस्थळ नव्हे]]. सदरील नियम मला जास्त महत्वाचा वाटतो. माझा सारांश -  सदस्य विपिवर योगदान देत असल्यास त्याचा हेतू शुद्ध मानल्या जाऊ शकतो. अशा वेळी त्याने सदस्य पानावर माहिती चौकट साचा जोडणे, सुविचार, आपला विपत्र पत्ता देणे, फेसबुक सहित इतर समाज माध्यमांचे दुवे देणे चालू शकते (जसे की तुम्ही म्हणत आहात). परंतु जर तो केवळ सदस्य पानावर वारंवार संपादन करत असेल तर तो हेतू पूर्वक ब्लॉग प्रमाणे विपीचा दुरुपयोग करत असतो.

:: ''वि. सु. - सप्टेंबर २०२३ पासून मी सदरील सदस्यांकडे ([[सदस्य:Sohan wankhade]]) दुर्लक्ष केले होते. परंतु तुम्ही आज तब्बल सहा महिन्यांनी अनाकलनीय रित्या त्यांची बाजू मांडत आहात म्हणून आता त्यांच्यावर जास्त लक्ष दिल्या जाईल. कदाचित ते प्रतिबंधित देखील होऊ शकतील. -:[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २२:३८, १४ फेब्रुवारी २०२४ (IST)

== तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले ==

शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले:
* [[पूनम पांडे]] (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )
कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते.
- [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) ०१:०४, १४ फेब्रुवारी २०२४ (IST)

== Translation help ==
Hi, can you please translate (localize per your wiki) [[सदस्य:CampWiz Bot/wlf.json|these summaries]] in Marathi for the bot? [[सदस्य:Nokib Sarkar|Nokib Sarkar]] ([[सदस्य चर्चा:Nokib Sarkar|चर्चा]]) १२:५४, २२ फेब्रुवारी २०२४ (IST)

:Hi, as per my opinion, most of the part is already translated in Marathi. Translation of the table isn't necessary. @[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] , am I right? - [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १५:१९, २२ फेब्रुवारी २०२४ (IST)
::Just to confirm, are you talking about the edit summaries listed in [[सदस्य:CampWiz Bot/wlf.json]]? [[सदस्य:Nokib Sarkar|Nokib Sarkar]] ([[सदस्य चर्चा:Nokib Sarkar|चर्चा]]) १८:१८, २२ फेब्रुवारी २०२४ (IST)
:::Yes. I am talking about the same. Which part do you want to translate in Marathi? As per my knowledge the table is a software programming language, about which I have no idea. For more kindly get the help from @[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] or @[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]], they may help you. - [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ०६:३७, २३ फेब्रुवारी २०२४ (IST)

== तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले ==

शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले:
* [[पूनम पांडे]] (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )
कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते.
- [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) ०२:०५, ३० मार्च २०२४ (IST)

== तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले ==

शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले:
* [[सुहानी भटनागर]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )
कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते.
- [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) १६:३०, २ जून २०२४ (IST)

== तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले ==

शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले:
* [[पूनम पांडे]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )
कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते.
- [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) २०:३०, २ जून २०२४ (IST)

== तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले ==

शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले:
* [[सुहानी भटनागर]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = 91 words)
कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते.
- [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) २३:३०, ८ जून २०२४ (IST)

== राजगड तालुका मॅप Add करा  ==

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/94/Velhe_tehsil_in_Pune_district.png [[विशेष:योगदान/2401:4900:550F:B8F7:75A6:5EFE:80ED:A4BA|2401:4900:550F:B8F7:75A6:5EFE:80ED:A4BA]] ०९:५१, १७ ऑगस्ट २०२४ (IST)

:{{झाले}} - [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १२:५४, १७ ऑगस्ट २०२४ (IST)

== अनंतराव थोपटे विकिपीडियावर विधानसभा सदस्य माहितीचौकट add करा. ==

अनंतराव थोपटे विकिपीडियावर विधानसभा सदस्य माहितीचौकट add करा.

[[विशेष:योगदान/2401:4900:5195:ABC6:CC09:F959:C113:F5B9|2401:4900:5195:ABC6:CC09:F959:C113:F5B9]] १४:१९, ३१ ऑगस्ट २०२४ (IST)

:प्रिय अनामिक सदस्य, प्रथम आपण सनोंद प्रवेश करून येथे चर्चा करावी. आपला ip अंकपत्ता नियमित बदलतो, तसेच सनोंद प्रवेश नसल्यास तुमच्याशी चर्चा करता येत नाही. सबब येथे सनोंद प्रवेश करून चर्चा करावी. [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १३:२८, ७ सप्टेंबर २०२४ (IST)

== अनंतराव थोपटे विकिपीडियावर विधानसभा सदस्य माहितीचौकट add करा. ==

[[अनंतराव थोपटे]] [[विशेष:योगदान/2401:4900:36C4:605A:DD7E:3A78:DE79:8176|2401:4900:36C4:605A:DD7E:3A78:DE79:8176]] १३:१६, ७ सप्टेंबर २०२४ (IST)

:प्रिय अनामिक सदस्य, प्रथम आपण सनोंद प्रवेश करून येथे चर्चा करावी. आपला ip अंकपत्ता नियमित बदलतो, तसेच सनोंद प्रवेश नसल्यास तुमच्याशी चर्चा करता येत नाही. सबब येथे सनोंद प्रवेश करून चर्चा करावी. [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १३:२८, ७ सप्टेंबर २०२४ (IST)

== विनाकारण माहिती आणि संदर्भ खोडल्याबद्दल ==

हुंडा या लेखात मी काही माहिती जोडली होती. ती माहिती खोडण्याचे काहीही सबब किंवा कारण दिलेले नाही. माहिती चुकीची होती का? याचा खुलासा आपण करावा [[सदस्य:Ranjeetrao.Deshmukh|Ranjeetrao.Deshmukh]] ([[सदस्य चर्चा:Ranjeetrao.Deshmukh|चर्चा]]) २०:५२, १३ सप्टेंबर २०२४ (IST)

:# नमस्कार, काहीतरी कारण असेल म्हणून माहिती उडवली असेल ना, मग तिथे विनाकारण हा शब्द योग्य आहे का? असो, विषय बदलायला नको.
:#आपण अनेक लेखात बशीर मोमीन कवठेकर यांची माहिती जोडली आहे. मुळात बशीर मोमीन कवठेकर या एकाच लेखात ती माहिती जोडणे अपेक्षित आहे. वेडात मराठे वीर दौडले सात हा चित्रपट बशीर मोमीन कवठेकर यांच्या कादंबरीवर आधारित आहे सबब, तिथे माहिती जोडणे ठिक आहे. परंतु आपण [[हुंडा]] आणि [[भारतातील हुंडा प्रथा]] या दोन लेखात समान मजकूर जोडलात, हे अयोग्य आहे. हुंडा हा शब्द जिथे जिथे आला तिथे लगेच एकसमान माहिती जोडणे हे अपेक्षित नाही.
:#आपण [[भारतातील हुंडा प्रथा]], [[हुंडा]], [[मराठी रंगभूमी]], [[आणीबाणी (भारत)]], [[वेडात मराठे वीर दौडले सात (चित्रपट)]], [[नाटक]], [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]], [[इ.स. २०२१]] तसेच [[इ.स. १९४७]] या लेखात बशीर मोमीन कवठेकर यांची माहिती जोडली आहे. या पैकी [[वेडात मराठे वीर दौडले सात (चित्रपट)]], [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]], [[इ.स. २०२१]] तसेच [[इ.स. १९४७]] या लेखात बशीर मोमीन कवठेकर यांची माहिती जोडणे हे योग्य आहे. परंतु बशीर मोमीन कवठेकर यांनी केलेले विविध कार्य प्रत्येक वेगवेगळ्या लेखात जोडण्या ऐवजी बशीर मोमीन कवठेकर या एकाच जोडणे अपेक्षित आहे. तरीही मी केवळ हुंडा आणि भारतातील हुंडा प्रथा या दोन लेखातील माहिती तितकी उडवली आहे. कृपया कवठेकर यांची योग्य ती विश्वकोशीय माहिती आपण त्यांच्या नावातील लेखात जोडताल असे अपेक्षित आहे.
:[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २२:५०, १३ सप्टेंबर २०२४ (IST)
::नमस्कार,
::आधी माहिती खोडताना त्याचे कारण दिले नव्हते म्हणूनच विनाकारण म्हटले. एखाद्याला व्याकरण आवडणार नाही, एखाद्याला भाषातले शब्द प्रयोग आवडणार नाहीत ..असं बरच काही असू शकते. त्यामुळे, विशेषता, दुसऱ्याची माहिती जेव्हा आपण खोडतो तेव्हा थोडेसे स्पष्टीकरण देणे उचितच ठरेल.
::वाचक जेव्हा विकिपीडियावर कोणताही विषय वाचतो तर तेव्हा एकसंध आणि परिपूर्ण माहिती तेथे उपलब्ध असेल तर ते वाचकास निश्चितच फायद्याचे ठरते. त्यामुळे असे माहिती किंवा संदर्भ जोडणे यात गैर काही नाही. [[सदस्य:Ranjeetrao.Deshmukh|Ranjeetrao.Deshmukh]] ([[सदस्य चर्चा:Ranjeetrao.Deshmukh|चर्चा]]) २१:१५, १७ सप्टेंबर २०२४ (IST)

== अनंतराव थोपटे विकिपीडियावर विधानसभा सदस्य माहितीचौकट add करा. ==


[[अनंतराव थोपटे]] [[सदस्य:राहुलया|राहुलया]] ([[सदस्य चर्चा:राहुलया|चर्चा]]) १४:२३, १४ सप्टेंबर २०२४ (IST)

[[अनंतराव थोपटे]] [[सदस्य:राहुलया|राहुलया]] ([[सदस्य चर्चा:राहुलया|चर्चा]]) १४:२७, १४ सप्टेंबर २०२४ (IST)

:@[[सदस्य:राहुलया|राहुलया]], नमस्कार, अनंतराव थोपटे या लेखात माहिती चौकट जोडली आहे. आपण ती व्यवस्थित भरावी. काही शंका निर्माण झाल्या तर त्या येथे विचाराव्यात. कोणतीही घाई करू नये. तसेच सदरील लेख हा भाषण किंवा व्यक्ती चरित्र लिहल्या सारखा झाला आहे. जमल्यास [[विलासराव देशमुख]] या लेखाचा अभ्यास करून त्या प्रमाणे अनंतराव थोपटे हा लेख लिहावा. भाषा शैली विश्वकोशीय असावी, ललित लिखाण किंवा भाषणा प्रमाणे नसावी. योग्य ते संदर्भ जोडावेत. विशेषणे तसेच स्तुतीसुमने टाळावीत. आणि हो चुका होऊ द्या आपण त्या हळू हळू दुरुस्त करूया.-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १८:१०, १४ सप्टेंबर २०२४ (IST)

== अनंतराव थोपटे image upload करणे  ==

&lt;nowiki&gt;https://atcbhor.com/img/founder.jpg&lt;/nowiki&gt; [[विशेष:योगदान/2401:4900:5030:448E:4CF9:B046:7915:EB80|2401:4900:5030:448E:4CF9:B046:7915:EB80]] १६:१०, १५ सप्टेंबर २०२४ (IST)

== अनंतराव थोपटे विकिपीडियावर image upload करणे ==

&lt;nowiki&gt;https:[[//atcbhor.com/img/founder.jpg&lt;/nowiki&gt;]] [[सदस्य:राहुलया|राहुलया]] ([[सदस्य चर्चा:राहुलया|चर्चा]]) १६:२६, १५ सप्टेंबर २०२४ (IST)

:@[[सदस्य:राहुलया|राहुलया]], आपण सनोंद (म्हणजे लाँग इन) करून येथे संपादने करावीत. अन्यथा ना लेख व्यवस्थित होईल ना तुम्हाला मार्गदर्शन करता येईल. यापुढे दक्षता घेणे. आणि हो अकारण चुकीची संपादने चालूच ठेवल्यास कोणताही प्रचालक सदरील लेख कायम उडवेल, सबब सूचनांकडे दुर्लक्ष करू नये. याच बरोबर कोणत्याही संकेतस्थळावरील चित्र येथे जोडता येत नाही. यासाठी विकिमिडियावर ते उपलब्ध असावे लागते, आणि तेही स्वतः काढलेले प्रताधिकार मुक्त (म्हणजे कॉपी राईट फ्री) असावे लागते.-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २२:२६, १५ सप्टेंबर २०२४ (IST)

== Join the Wikipedia Asian Month Campaign 2024 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Dear 2022 &amp; 2023 WAM Organizers,

Greetings from Wikipedia Asian Month User Group!

The [[m:Wikipedia_Asian_Month_2024|Wikipedia Asian Month Campaign 2024]] is just around the corner. We invite you to register your language for the event on the &quot;[[m:Wikipedia_Asian_Month_2024/Join_an_Event|Join an event]]&quot; page and once again become an organizer for your language's Wikipedia. Additionally, this year we have selected [[m:Wikipedia_Asian_Month_User_Group/Ambassadors|ambassadors]] for various regions in Asia. If you encounter any issues and need support, feel free to reach out to the ambassador responsible for your area or contact me for further communication. We look forward to seeing you again this year. Thank you! 
[[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|100px|right]]

[[m:User:Betty2407|Betty2407]] ([[m:User talk:Betty2407|talk]]) 11:00, 20 October 2024 (UTC) on behalf of [[m:Wikipedia_Asian_Month_2024/Team|Wikipedia Asian Month 2024 Team]]


&lt;small&gt;You received this message because you was an organizer in the previous campaigns.
- [[m:User:Betty2407/WAMMassMessagelist|Unsubscribe]]&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Betty2407@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&amp;oldid=27632678 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey ==

Dear Community Members,

I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity.

We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal.

This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference.

Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6

We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations.

Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025

Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input.

Warm regards,&lt;br&gt;
[[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]]
&lt;!-- सदस्य:Biplab Anand@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&amp;oldid=28078122 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Thank you for being a medical contributors! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; |'''The 2024 Cure Award''' 
|-
| style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! 

Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs.

Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating].
|}

Thanks again :-)  -- [[mdwiki:User:Doc_James|&lt;span style=&quot;color:#0000f1&quot;&gt;'''Doc James'''&lt;/span&gt;]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' ११:५४, २६ जानेवारी २०२५ (IST)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Doc James@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&amp;oldid=28172893 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== मार्गदर्शन हवे ==

०१) मजकूर लिहून तो publish करत असताना, मराठी अनिवार्यता असा संदेश येत आहे. तो का? ते कळत नाहीये. कारण मजकूर मराठीमध्येच लिहीत आहे. तसा संदेश आल्यावर काय करावे?

०२) एखादा ब्लॉग official असेल तरीही त्याचा संदर्भ दिलेला चालत नाही का? (तेव्हाही 'मराठी अनिवार्यता' असा संदेश येत आहे. आणि मग dismiss करावे लागत आहे.) तुमच्या admin ला कळवा असे त्यात नमूद केले आहे. ते कोणाला व कसे कळवायचे हे कळत नाहीये.

कृपया मार्गदर्शन करावे, ही विनंती. धन्यवाद! [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १५:२५, ६ फेब्रुवारी २०२५ (IST)

:सदरील अडचण [[ज्युडिथ टायबर्ग]] साठीची आहे का? मजकूर जोडताना त्यात संदर्भ नीट जोडला होता का? कदाचित त्यात काही गल्लत झाली असेल. मराठी विकिवर ब्लॉग आणि यूट्यूब वरील विशिष्ट लिंक पोस्ट होत नाहीत. जर ब्लॉग जोडायचा असेल तर माहिती चौकट किंवा बाह्य दुवे मध्ये जोडला जाऊ शकतो, इतरत्र नाही.- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १६:००, ६ फेब्रुवारी २०२५ (IST)
::ता.क. तुम्ही संपादन करत असताना जुडिथ, थिओसिफिकल तसेच असे काही शब्द संपादन गाळणीने नेपाळी किंवा इतर भाषिक म्हणून ओळखल्या. याच सोबत वर्डप्रेसचा दुवा स्व प्रकाशित ब्लॉग म्हणून ओळखला. यावर उपाय म्हणजे इंग्रजी शब्द मराठी अक्षरात लिहिताना थोडे बहुत बदल करून लिहिणे. तसेच वर्डप्रेस किंवा इतर तत्सम दुवे जोडणे टाळावेत. - [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १६:१०, ६ फेब्रुवारी २०२५ (IST)
::०१) हो, त्याच लेखाबाबत ही अडचण येत आहे. संदर्भ म्हणून ब्लॉग जोडायचा असेल तर कसे करावे?
::०२) &lt;u&gt;काही शब्द संपादन गाळणीने नेपाळी किंवा इतर भाषिक म्हणून ओळखल्या.&lt;/u&gt; - मी काम तसेच पुढे चालू ठेवू ना? काही अडचण नाही ना? 
::०३) &lt;u&gt;तसेच वर्डप्रेस किंवा इतर तत्सम दुवे जोडणे टाळावेत....&lt;/u&gt; ते संदर्भ वगळता येण्यासारखे नाहीयेत. कारण त्यावरच अधिक authentic data उपलब्ध आहे. काय करावे?
::धन्यवाद! [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) २०:५८, ६ फेब्रुवारी २०२५ (IST)
:::इतर भाषिक शब्द म्हणून जरी सूचना आली तरीही आपण काम चालू ठेवावे. काही हरकत नाही. वर्डप्रेस, समाज माध्यमे (सोशल मीडिया) आणि इतर सर्व अनुदिनी (ब्लॉग) संदर्भ म्हणून अजिबात जोडू नका. संदर्भ लगेच नाही मिळाला तरी चालेल.- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २२:१५, ६ फेब्रुवारी २०२५ (IST)
::::ठीक. धन्यवाद!! [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १०:३९, ७ फेब्रुवारी २०२५ (IST)

== Khadaan (Marathi translation) ==

@[[सदस्य:संतोष गोरे|संतोष गोरे]], I was editing the Marathi version of the article Khadaan [https://mr.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?title=Special:ContentTranslation&amp;campaign=contributions-page&amp;from=en&amp;to=mr&amp;page=Khadaan&amp;targettitle=%E0%A4%96%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8&amp;revision=1275487694 &lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;]. I shall be greatly obliged if you see the technical faults here and publish it.

Thank you [[सदस्य:Chachajaan|Chachajaan]] ([[सदस्य चर्चा:Chachajaan|चर्चा]]) १९:०५, १३ फेब्रुवारी २०२५ (IST)

== टूल  ==

कॉपी आहे कि नाही चेक करण्यासाठी Tool असेल तर लिंक द्या सर  [[सदस्य:AShiv1212|AShiv1212]] ([[सदस्य चर्चा:AShiv1212|चर्चा]]) १७:१४, ४ मार्च २०२५ (IST)

:https://copyvios.toolforge.org/?lang=mr
:फक्त एवढी काळजी घेणे की विकिपीडियावरून इतरत्र देखील मजकूर कॉपी पेस्ट केलेला असू शकतो. त्यामुळे इतर संकेतस्थळावरून विपी वर आलाय का विपी वरून इतरत्र गेलाय, याचा निर्णय विचार करून घ्यावा.- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १७:५३, ४ मार्च २०२५ (IST)

== नारी शक्ती पुरस्कार विजेते ==

नमस्कार,

तुम्ही नारी शक्ती पुरस्कार विजेत्यांवरील लेख तयार करीत असलेले पाहून आनंद झाला. या प्रत्येक विजेत्या आपल्या समाजासाठी उदाहरण आहेत. त्यांच्यावर लेखांद्वारे प्रकाशझोत घातल्याबद्दल धन्यवाद.

[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) ००:०१, १५ मार्च २०२५ (IST)

:धन्यवाद सर.- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ०६:५५, १५ मार्च २०२५ (IST)

== Files without a license ==

Hi! It seems that you are the only one that is deleting files without a license. You may have told me earlier but what is the reason that you (or someone else) does not delete all of the files in one massdelete? If it is because of the flooding of recent changes then [[:m:Meta:Flood flag]] could be a solution. Or is the reason that you are doing some checks of the files before you delete them? [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १७:१५, १६ मार्च २०२५ (IST)

:Hi, my english is not so fair. So kindly ignore my mistakes.
:# I have no bot as well don't know how to use it.
:# there may be flooding of in recent changes.
:# And yes I check properly every file before deleting it.
::That's why it takes more time.
:[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २३:५४, १६ मार्च २०२५ (IST)

:: Thank you! Your English is good enough for me. I'm not a native English speaker either :-) And even if I was I would not care about any errors. 
:: You do not need a bot to delete files faster. You can use a script (see tip at [[:वर्ग:उल्लेखनीयता रद्दीकरण]]). But you would still flood recent changes unless you get flood flags implemented here.
:: Checking files manually takes a lot of time. Too bad the other admins does not help you. Have you found any errors so far? If there are any known types of errors I might be able to have my bot remove the deletion template from similar files. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) ००:१२, १७ मार्च २०२५ (IST)
:::@[[सदस्य:MGA73|MGA73]] thanks for your valuable suggestion. Still now there are two problems.
:::# it's flooding in recent changes.
:::# as an admin, I am checking each and every file before deleting.
::::So, still it will take some time from my side. Once again thanks for your support.-
:::[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १४:०३, १७ मार्च २०२५ (IST)
::::As long as more files are fixed/deleted than new files are uploaded it is good :-) I will try to move more files to Commons ([[:Category:All Wikipedia files with a different name on Wikimedia Commons ]] / [[:Category:All Wikipedia files with the same name on Wikimedia Commons]]). --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १५:१५, १७ मार्च २०२५ (IST)

== तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले ==

शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले:
* [[शकुंतला मजुमदार]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )
कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते.
- [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) १४:३४, २६ मार्च २०२५ (IST)

== विकीडाटा कलम दुरुस्ती ==

कृपया, खालील पानांची विकीडाटा कलमे दुरुस्त करावीत.
# [[:वर्ग:गुजरात विधानसभा]]
# [[:वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा]]
# [[:वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका]]
# [[:वर्ग:दिल्ली विधानसभा निवडणुका]]
# [[:वर्ग:बिहार विधानसभा निवडणुका]]
[[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १२:१७, २६ एप्रिल २०२५ (IST)

:{{Done}} --[[User:Sandesh9822|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;संदेश&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt; हिवाळे&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:Sandesh9822|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;चर्चा&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; १३:२४, २६ एप्रिल २०२५ (IST)

::# [[:वर्ग:२००२ राष्ट्रकुल खेळ]]
::# [[:वर्ग:२०१० राष्ट्रकुल खेळ]]
::# [[:वर्ग:उल्हासनगर]]
::# [[:वर्ग:कंदहार]]
::# [[:वर्ग:बीजिंग]]
::# [[:वर्ग:क्वांगचौ]]
::# [[:वर्ग:मस्कत]]
::# [[:वर्ग:जेरुसलेम]]
::# [[:वर्ग:आइसलँडमधील शहरे]]
::# [[:वर्ग:इराणमधील शहरे]]
::# [[:वर्ग:झांबियामधील शहरे]]
::# [[:वर्ग:सीरियामधील शहरे]]
::[[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १०:००, २ मे २०२५ (IST)
:::{{झाले}}- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ११:४१, ३ मे २०२५ (IST)
::::फक्त [[:वर्ग:आइसलँडमधील शहरे]] साठी अचूक वर्ग सापडला नाही. कदाचित [[:en:category:Municipalities of Iceland|Municipalities of Iceland]] असावा. @[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] नक्की सांगाल का. [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ११:४६, ३ मे २०२५ (IST)
::::: [[:वर्ग:आइसलँडमधील शहरे]] मी दुरुस्त केले आहे, फक्त [[:वर्ग:इराणमधील शहरे]] चुकीच्या पानाशी जोडले आहे. [[:en:category:Cities in Iran]] हे योग्य पान आहे. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १२:१०, ३ मे २०२५ (IST)

{{साद|संतोष गोरे}}
# [[:वर्ग:सुदानमधील शहरे]]
# [[:वर्ग:कोसोव्होमधील शहरे]]
# [[:वर्ग:कँडी]]
# [[:वर्ग:मेरठ]]
# [[:वर्ग:हंपी]]
# [[:वर्ग:आग्रा]]
# [[:वर्ग:जोरहाट]]
# [[:वर्ग:बंगळूर]]
# [[:वर्ग:जाफना]]
# [[:वर्ग:गुवाहाटी]]
# [[:वर्ग:प्रयागराज]]
# [[:वर्ग:विजयवाडा]]
# [[:वर्ग:बेळगांव]]
# [[:वर्ग:गुलबर्गा]]
# [[:वर्ग:अलीगढ]]
# [[:वर्ग:फैजाबाद]]
# [[:वर्ग:तुलूझ]]
# [[:वर्ग:नीस]]
# [[:वर्ग:बोर्दू]]
# [[:वर्ग:लेंस]]
# [[:वर्ग:कराची]]
# [[:वर्ग:नेपियर]]
# [[:वर्ग:वेलिंग्टन]]
# [[:वर्ग:विशाखापट्टणम]]
# [[:वर्ग:मोरोक्कोमधील शहरे]]
# [[:वर्ग:पनामामधील शहरे]]
# [[:वर्ग:गोवा राज्यातील शहरे व गावे]]
# [[:वर्ग:अरुणाचल प्रदेशमधील शहरे]]
# [[शहाड]]
# [[टिटवाळा]]
# [[आसनगाव बुद्रुक]]
# [[आसनगाव (डहाणू)]]
# [[पळसदरी]]
[[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) २३:०६, ४ मे २०२५ (IST)

:{{झाले}}- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २२:०९, ११ मे २०२५ (IST)

== तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले ==

शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले:
* [[शकुंतला मजुमदार]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[सुकरी बोम्मागौडा]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )
कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते.
- [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) ०६:३१, २९ एप्रिल २०२५ (IST)

== तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले ==

शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले:
* [[सुकरी बोम्मागौडा]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[बीना शेठ लष्करी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[वर्तिका नंदा]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[सीमा साखरे]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[नसीरा अख्तर]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[सुमिता घोष]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[अनुराधा नाईक]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[अमृता पाटील]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )
कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते.
- [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) १३:३०, २९ एप्रिल २०२५ (IST)

== तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले ==

शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले:
* [[लॉरेन पॉवेल जॉब्स]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[ए. सीमा]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[कलावती देवी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[दर्शना गुप्ता]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[सोनिया जब्बार]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[सुनीता देवी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[मिझो हमेईछे इन्सुइहखावम पॉल]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[अंबिका बेरी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = )
कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते.
- [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) ११:३०, ३० एप्रिल २०२५ (IST)

== तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले ==

शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले:
* [[मिनी वासुदेवन]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[दिदी कॉन्ट्रॅक्टर]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[मुमताज काझी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[नंदिता शाह]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[सुभा वारियर]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[मोनिका]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[निकिता ठुकराल]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[स्नेहलता नाथ]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[बीना देवी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[चामी मुर्मू]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[लतिका ठुकराल]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[प्रियंवदा सिंग]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[पुष्पा गिरिमाजी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[निल्झा वांगमो]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[कमल कुंभार]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[मीरा ठाकूर]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[मधु जैन]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[सीमा मेहता]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[बानो हरालू]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[दीपिका कुंडजी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[वनस्त्री]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[लक्ष्मी गौतम]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[सुपर्णा बक्षी गांगुली]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[नंदिता कृष्णा]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[रेवण्णा उमादेवी नागराज]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[स्मिता तंडी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[मालविका अय्यर]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[साईलक्ष्मी बालीजेपल्ली]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली)

* [[स्वराज विद्वान]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[अनोयारा खातून]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[पी. कौसल्या]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[नेहा किरपाल]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )
कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते.
- [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) १६:३०, ३० एप्रिल २०२५ (IST)

:@[[सदस्य:Sandesh9822|Sandesh9822]] नमस्कार, [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२५ |स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२५]] प्रकल्पात मी जे लेख लिहिलेत ते  [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२५#नियम|नियमांना]] अनुसरून आहेत असे मला वाटते. कृपया पहिला नियम पाहावा, त्यानुसार 'लेख विस्तारित किंवा नवीन लेखात किमान ३,००० बाइट्स किंवा ३०० शब्द असणे आवश्यक आहे.' यानुसार माझे सर्व लेख आहेत. परंतु आपण काही लेख रिजेक्ट केले आहेत अशी सूचना दिसून येत आहे. खुलासा कराल का..? - [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १८:०१, ३० एप्रिल २०२५ (IST)
::नमस्कार, मी वापरत असलेल्या [https://tools.wikilovesfolklore.org/campwiz/campaign/110 या] टूलमध्ये लेखात नव्याने जोडलेली शब्दसंख्या ३०० पेक्षा कमी दाखवत आहे (नवीन लेखात किमान ३,००० बाइट्स किंवा ३०० शब्द). या कारणाने काही लेख नामंजूर केले आहेत, तथापि हा निकाल अंतिम समजू नये. टूल मधील त्रुटी शोधून लेखांना पुन्हा तपासले जाईल. --[[User:Sandesh9822|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;संदेश&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt; हिवाळे&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:Sandesh9822|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;चर्चा&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; १८:२७, ३० एप्रिल २०२५ (IST)

सादर केलेल्या काही लेखांची एकूण शब्दसंख्या (संदर्भातील शब्द वगळून) 300 पेक्षा कमी आढळून येत आहे. आणि असे लेख नामंजूर करण्यात आले आहेत. तथापि, माझ्याकडून मोबाईलवर संपादन करताना काही लेखांवर &quot;300 पेक्षा कमी शब्द असल्याची टीप&quot; टाकली गेली, प्रत्यक्षात ते 300 पेक्षा जास्त शब्दांचे व '''मंजूरही''' झालेले लेख आहेत. अनावश्यक ठिकाणी असलेली ती टीप काढून टाकली जाईल. --[[User:Sandesh9822|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;संदेश&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt; हिवाळे&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:Sandesh9822|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;चर्चा&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; २१:११, ३० एप्रिल २०२५ (IST)

:'नवीन लेखात किमान ३,००० बाइट्स किंवा ३०० शब्द असणे आवश्यक आहे.' या नियमानुसार शब्द संख्या जरी ३०० भरली नाही तरी बाईट्स च्या नियमात सर्व लेख बसतात असे मला वाटते.- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २१:५२, ३० एप्रिल २०२५ (IST)
::ठीक. मी लवकरच सर्व लेखांची पुनर्तपासनी करेन. --[[User:Sandesh9822|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;संदेश&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt; हिवाळे&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:Sandesh9822|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;चर्चा&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; ११:०७, ३ मे २०२५ (IST)
:::@[[सदस्य:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] Don't worry where the स्थिती = approved and note = ३०० पेक्षा कमी शब्दांची भर घातली. That is a system bug I feel because I am also facing the same. I will ask developer to fix it soon. [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १९:०९, ३ मे २०२५ (IST)

== तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले ==

शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले:
* [[सौरभ सुमन]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = rejected; नोट = लेखाची शब्दसंख्या २६८ आहे)

* [[बसंती देवी (पर्यावरणतज्ज्ञ)]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[उत्तरा पडवार]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[मीना शर्मा]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[वासु प्रिमलानी]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[कृष्णा यादव]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[छांव फाउंडेशन]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[साधना महिला संघ]] → (Sandesh9822 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )
कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते.
- [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) २१:३०, ३० एप्रिल २०२५ (IST)

== तुमच्या काही लेखांचे मूल्यमापन झाले ==

शेवटच्या अपडेटपासून काही नवीन सबमिशनचे मूल्यांकन केले गेले:
* [[बीना शेठ लष्करी]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[वर्तिका नंदा]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[सीमा साखरे]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[नसीरा अख्तर]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[सुमिता घोष]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[अनुराधा नाईक]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[अमृता पाटील]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[लॉरेन पॉवेल जॉब्स]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[ए. सीमा]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[कलावती देवी]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[दर्शना गुप्ता]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[सोनिया जब्बार]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[सुनीता देवी]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[मिझो हमेईछे इन्सुइहखावम पॉल]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[अंबिका बेरी]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = )

* [[मिनी वासुदेवन]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.)

* [[दिदी कॉन्ट्रॅक्टर]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.)

* [[मुमताज काझी]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.)

* [[नंदिता शाह]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.)

* [[सुभा वारियर]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.)

* [[मोनिका]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.)

* [[निकिता ठुकराल]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.)

* [[स्नेहलता नाथ]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.)

* [[बीना देवी]] → (Tiven2240 द्वारे मूल्यमापन; स्थिती = approved; नोट = मोहिमेच्या व्याप्तीत नाही.)
कृपया लक्षात घ्या की, हे कॅम्पविझ बॉट कडून निवडलेले वैशिष्ट्य होते.
- [[सदस्य:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[सदस्य चर्चा:CampWiz Bot|चर्चा]]) १९:३०, ३ मे २०२५ (IST)

== [[:वर्ग:Files uploaded by Archanapote]] ==

I see that you use the script to mass delete. That makes things easier :-)

One of the users with many uploads is [[User:Archanapote]]. I have asked user to add a license because user was active. But I asked in English. 

If Archanapote confirm to be the photographer and confirm a license I can fix the files with my bot. Same if any other users are active. 

If you ask any users in local language and get a reply just let me know. [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १९:४२, ८ मे २०२५ (IST)

:{{झाले}}- sent her a message. Let's see what happens.- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २३:५६, ८ मे २०२५ (IST)

And now that you use &quot;Files uploaded by ...&quot; to delete files I have started removing those categories from all files with a license template. That should make it easier. I can also add a non-free template to logos. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २०:४५, १० मे २०२५ (IST)

Removed...
* Except [[:वर्ग:Files uploaded by Rahuldeshmukh101]] that seems to be active. So Rahuldeshmukh101 should be able to add a license.
* Except [[:वर्ग:Files uploaded by Archanapote - cc]] that are all licensed Creative Commons but Archanapote could perhaps check the files.
Perhaps you can leave a note to Rahuldeshmukh101 and skip those categories for now. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २१:०३, १० मे २०२५ (IST)

:Thanks for your help. I need ''category:Files uploaded by...'' so that I can check and delete those files using the script to mass delete. And yes, it will be better if you make 50 to 100 files in each category.- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २१:२२, १० मे २०२५ (IST)

:: Okay. I will add a license to a number of logos first and then I can split up the files in smaller categories. Perhaps you can start with [[:वर्ग:Files uploaded by Kaustubh]]. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २१:३३, १० मे २०२५ (IST)

Hi! Do you mean like with [[:वर्ग:Files uploaded by Bantee]] where I put files in smaller sub categories? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) ००:१८, १४ मे २०२५ (IST)

:Thanks, it will save my time and speed up the deletion.- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ०७:०८, १४ मे २०२५ (IST)

::Okay I will make more categories like this soon. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १२:१७, १४ मे २०२५ (IST)

The files I nominated for deletion are in [[:वर्ग:उल्लेखनीयता रद्दीकरण]] and I have only marked files that was unused when I marked them. The Files in &quot;Files uploaded by...&quot; also included files with a license but I removed them from the categories as written above. But I came to think that some files in &quot;Files uploaded by...&quot; may be in use. So my question is if you would like only to delete unused files or if you delete all unlicensed files? Since uploaders had months and years to add a license I doubt they will add one so the files should in my opinion be deleted even if in use. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १७:३०, १६ मे २०२५ (IST)

:At presentI am deleting unused files, that's why I am spending more time to check every nominated file. I have no idea what to do with unlicensed used files. We will discuss it later after the  deletion of unlicensed unused files. - [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १९:५३, १६ मे २०२५ (IST)

:: In that case I will move all the unused files in subcategories of &quot;Files uploaded by...&quot; and leave the files in use in the top category. Then it will be easier for you to see which files are in use.
:: Unlicensed files is a violation of [[:wmf:Resolution:Licensing_policy]] so they should be deleted too even if they are in use. So they have to be deleted at some point too. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २०:०६, १६ मे २०२५ (IST)

Perhaps you could have a look at the files in [[:वर्ग:All Wikipedia files with the same name on Wikimedia Commons]]? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १८:४६, २२ मे २०२५ (IST)

:Those files are may be moved on commons. What to do? Do we have to delete them from mrwiki..? [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २२:४३, २२ मे २०२५ (IST)
:Just finished deleting category :Files uploaded by Maihudon. I think that this category includes files use on are.- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २२:४४, २२ मे २०२५ (IST)
::It is much easier to clean up if we delete files locally that are also on Commons. About the files in use they should be in the top category and the unused in the sub categories. The category you mention is empty? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २२:५९, २२ मे २०२५ (IST)
:::Emptied [[:वर्ग:All Wikipedia files with the same name on Wikimedia Commons]] - [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ०८:०९, २४ मे २०२५ (IST)
::::Even [[:वर्ग:All Wikipedia files with a different name on Wikimedia Commons]] too cleared.- [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ०८:२४, २४ मे २०२५ (IST)
:::::Great! I added some more photos to the two categories. And I noticed that some photos were uploaded by Archanapote here and a few days later by Cherishsantosh. I do not know if it is the same user or what happend. I left a message at [[सदस्य_चर्चा:Archanapote#License,_source_and_author_on_your_uploads]]. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २०:५२, २४ मे २०२५ (IST)
::::::I marked the rest of the files to day and replaced the usage. So [[:वर्ग:All Wikipedia files with a different name on Wikimedia Commons]] should be ready to empty one last time. After that I will wait for the deletion of the files allready marked for deletion. When they are done we can figure out what to check next. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २३:२८, २५ मे २०२५ (IST)

Hello! Great work deleting files!!! I have now marked more unused and unlicensed files for deletion. I stopped again because I noticed that the bot flag seems to be expired. The files are in sub categories of [[:वर्ग:Files not in use]] and [[:वर्ग:Files uploaded by Archanapote]]. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २०:२६, २६ जून २०२५ (IST)

:I think [[:वर्ग:Files not in use - delete]] is having movie poster with valid license, like [[:चित्र:Adgul Madgul 01.jpeg]]. Is it so?-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ०६:४२, १४ जुलै २०२५ (IST)
:: Yes the license seems valid enough. But the file is not in use. And non-free files are only allowed if they are in use. If the file was removed from an article by a mistake it can be added again. But if it file is no longer needed it should be deleted. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १३:१७, १४ जुलै २०२५ (IST)
:::Recently I have removed ''Category:Files not in use - delete'' from three files, as those are in use, please check. [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २१:१८, १५ जुलै २०२५ (IST)
:::: It is good that you check. I had a look at the three files and the files were added to an article after I nominated them for deletion. For example [[Special:Diff/2589153]]. So someone is checking the files that I nominate for deletion. If we could get that user to check the files before they are nominated for deletion it would be good.  --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २१:२८, १५ जुलै २०२५ (IST)
::::: I am now adding the files to [[:वर्ग:All orphaned non-free use Wikipedia files]]. Maybe that will make our secret helper work on the files. I suggest not to delete the files now but wait a few weeks. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १७:३३, १६ जुलै २०२५ (IST)
::::::@[[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] could you help to add files in respective pages please? [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १७:३८, १६ जुलै २०२५ (IST)
:::::::@[[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] [[:वर्ग:All orphaned non-free use Wikipedia files]] मधील चित्रे योग्य त्या चित्रपटाच्या लेखात जोडता का, जेणेकरून ही चित्रे मराठी विकिपीडियावर तशीच ठेवता येतील.--[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १५:५९, १९ जुलै २०२५ (IST)
::::::::{{साद|संतोष गोरे}} हो जमेल तेवढे करतो नक्की. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १६:२४, १९ जुलै २०२५ (IST)
:::::::::सौम्य स्मरण. [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) ११:०७, २२ जुलै २०२५ (IST)
::::::::::@[[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]], केले का काम? - [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) ०६:२४, २८ जुलै २०२५ (IST)
:::::::::::{{साद|संतोष गोरे}} बहुतांशी सर्व छायाचित्रे योग्य त्या पानांवर जोडली आहेत, धन्यवाद. [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) १३:२८, २ ऑगस्ट २०२५ (IST)
::::::::::::@[[सदस्य:MGA73|MGA73]] kindly check [[:वर्ग:All orphaned non-free use Wikipedia files]] as now most of the files are added in respective pages. Remaining should be now deleted. [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) १४:४३, २ ऑगस्ट २०२५ (IST)
::::::::::::@[[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] and [[User:संतोष गोरे]]. I have now removed the files that are in use. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २३:५६, ३ ऑगस्ट २०२५ (IST)
I have added f:iles to [[:वर्ग:Files uploaded by Anna4u]]. Mane are taken from the Internet. They are all unused so I suggest to delete them. Should I add the same deletion tag as on the other files? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) ०१:५७, १६ जुलै २०२५ (IST)

:[[:वर्ग:Files uploaded by Anna4u]] isn't available. Kindly add [[: वर्ग:files not in use - delete]]. [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) ०८:०६, ४ ऑगस्ट २०२५ (IST)
::Tiven2240 deleted the files so nothing left to do with those files :-) --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) ११:१५, ४ ऑगस्ट २०२५ (IST)

== 1,000 ==
I noticed we are getting closed to 1,000 in [[:वर्ग:उल्लेखनीयता रद्दीकरण]]. Next time you delete the number should get below that number! I hope you have a beer ready or maybe Solkadhi? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १६:१९, ३० मे २०२५ (IST)

== Feminism and Folklore 2025 - Local prize winners ==

[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''{{int:please-translate}}''

Dear Wikimedian,

Congratulations on your outstanding achievement in winning a local prize in the '''Feminism and Folklore 2025''' writing competition! We truly appreciate your dedication and the valuable contribution you’ve made in documenting local folk culture and highlighting women’s representation on your local Wikipedia.

To claim your prize, please complete the [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdONlpmv1iTrvXnXbHPlfFzUcuF71obJKtPGkycgjGObQ4ShA/viewform?usp=dialog prize form] by July 5th, 2025. Kindly note that after this date, the form will be closed and submissions will no longer be accepted.

Please also note that all prizes will be awarded in the form of [https://www.tremendous.com/ Tremendous Vouchers] only.

If you have any questions or need assistance, feel free to contact us via your talk page or email. We're happy to help.

Warm regards,

[[:m:Feminism and Folklore 2025|FNF 2025 International Team]]

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;
--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १५:५०, २१ जून २०२५ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf25&amp;oldid=28891702 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== पारितोषिक क्रमांकाबाबत ==

नमस्कार, मला स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य यामध्ये पारितोषिक मिळाले असून त्यासाठी फॉर्म भरण्यास सांगण्यात आले आहे. त्यामध्ये एक प्रश्न - तुम्हाला कितव्या क्रमांकाचे पारितोषिक आहे असा आहे. पण मला अजून तशी कोणतीही मेल किंवा संदेश मिळालेला नाही. त्यामुळे फॉर्म भरण्यात अडचण आहे. मला ते कसे कळेल, कृपया सांगू शकाल का? धन्यवाद. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) २२:२१, २१ जून २०२५ (IST)

:@[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] तसेच @[[सदस्य:Sandesh9822|Sandesh9822]], नमस्कार, अजून विजेत्यांना कोणत्याही प्रकारचा संदेश देण्यात आलेला नाही. सबब वरील प्रश्न अनुत्तरित राहतोय. -[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २३:००, २१ जून २०२५ (IST)
::Please check [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025/Results#Marathi_Wikipedia] [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०८:१५, २२ जून २०२५ (IST)
:::@[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]], @[[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] आणि @[[सदस्य:Vikrantkorde|Vikrantkorde]], [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२५|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२५]] प्रकल्पाचा वरील प्रमाणे निकाल जाहीर करण्यात आला आहे. कृपया नोंद घ्यावी.-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) ०८:३१, २२ जून २०२५ (IST)

::::[[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२५|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२५]] या पानावर देखील सदस्यांची नावे नमूद केली आहेत.--[[User:Sandesh9822|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;संदेश&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt; हिवाळे&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:Sandesh9822|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;चर्चा&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; १२:०१, २२ जून २०२५ (IST)
::::माहितीसाठी धन्यवाद. फॉर्ममध्ये तृतीय क्रमांकाच्या पारितोषिकाचा पर्याय दिलेला नाही. काय करावे? कृपया मार्गदर्शन कराल का? [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १८:३२, २२ जून २०२५ (IST)
:::::@[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]], @[[सदस्य:Sandesh9822|Sandesh9822]] यांचे तिसरे बक्षीस आहे की उत्तेजनार्थ? कारण तिसऱ्या बक्षिसाचा पर्याय येत नाहीये. -[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २०:३१, २२ जून २०२५ (IST)
::::::Third prize (best article) is given to @[[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]]. Sorry to type in english. [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०९:१२, २३ जून २०२५ (IST)
:::::::धन्यवाद.  [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) ११:५२, २३ जून २०२५ (IST)
:::::::नमस्कार, आपले उत्तर मिळाल्यानंतर विकिपीडियाकडून आलेला फॉर्म लगेच भरून पाठविला होता. पण त्यांच्याकडून अद्यापि काहीही उत्तर आलेले नाही. उत्तर अजून येणे अपेक्षित आहे की माझ्याकडून काही राहून गेले ते समजले नाही, म्हणून येथे विचारत आहे. तसदीबद्दल दिलगीर आहे. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १२:३५, १३ जुलै २०२५ (IST)
::::::::वेळ लागतो, बहुतेक एक भेट कार्ड (गिफ्ट व्हाउचर) येते. ज्याद्वारे आपण ऑनलाईन वस्तू खरेदी करणे किंवा बिल भरणा इत्यादी करू शकतो. ईमेल आल्यावर नक्की कळेल.-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १२:४०, १३ जुलै २०२५ (IST)
:::::::::ठीक. धन्यवाद. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १८:३२, १३ जुलै २०२५ (IST)

== Update on files ==

Hi! I think it might be easier with a new section with status on the cleanup. 

Files in the categories can be deleted because they are moved to Commons:
# [[:Category:All Wikipedia files with a different name on Wikimedia Commons ]] 
# [[:Category:All Wikipedia files with the same name on Wikimedia Commons]]

I have added files from two users to categorie:
# [[:वर्ग:Files uploaded by Anna4u]]
# [[:वर्ग:Files uploaded by Shreemarkal]]
Many are taken from the Internet. They are all unused so I suggest to delete them. Should I add the same deletion tag as on the other files (so they end up in [[:वर्ग:उल्लेखनीयता रद्दीकरण]])?

The unused non-free files have all been added to:
# [[:वर्ग:All orphaned non-free use Wikipedia files]]
Hopefully someone will help check and add to articles. If not they should be deleted later.

These files have no license:
# [[:वर्ग:Files with no license]]
There are only three options: 1) Add a free license (PD-old for example or if uploader is active and respond), 2) Add a non-free rationale/license or 3) Delete the files.

The free files can be moved to Commons if the license claim seems legit and the file seems usable. I have added them to:
# [[:वर्ग:Unidentified subjects in India]]
That will make sure the files end in a category related to India if moved to Commons. 

I have some scripts in [[सदस्य:MGA73/common.js]] that might be useful. [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २०:५२, १७ जुलै २०२५ (IST)

:Put your queries about files which are seemed to be downloaded from internet or having some issues on [[विकिपीडिया:चावडी/इतर चर्चा]]. Lets  etsuggestions from other admins. Tagg other admins from the list [[विकिपीडिया:प्रचालकांची यादी#विद्यमान प्रचालक|विद्यमान प्रचालक]]. This will be better.-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २२:१६, १७ जुलै २०२५ (IST)
:Files in the categories has be deleted.
:# [[:Category:All Wikipedia files with a different name on Wikimedia Commons]] 
:# [[:Category:All Wikipedia files with the same name on Wikimedia Commons]]
:[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २२:२१, १७ जुलै २०२५ (IST)
:: Thank you. I moved more files to Commons so there are more to delete :-) --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १७:१०, १८ जुलै २०२५ (IST)
Hello again! I moved a few more to Commons (mostly different name). Perhaps you can delete them? Most of the remaining free files have no description and I think the best is to add a description before files are moved to Commons. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १४:२७, २० जुलै २०२५ (IST)
:I just found out that some files were never updated correctly by the wiki-software when I nominated them for deletion so they did not show up in the deletion category. I forced an update of the pages so now they show up. I also found a number of file pages with test but without a file or the file was on Commons. So there are a number of files/pages in [[:वर्ग:लवकर वगळावे विनंत्या]]. Also there are a few NowCommons again. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १३:३८, २५ जुलै २०२५ (IST)
::I think that you have aaded Delete template, due to which it was not showing delete request in [[:वर्ग: उल्लेखनीयता रद्दीकरण]]. Most of delete template include [[:वर्ग:लवकर वगळावे विनंत्या]]. So the files nominated for deletion could be seen here. Also you should have to add [[: वर्ग:Files not in use - delete]] for my convenience. Let it, I will definitely delete the nominated files as per my convenience. -[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) १६:०३, २५ जुलै २०२५ (IST)
:::I have added [[:वर्ग:Files not in use - delete]] on most of the files. The files that are on Commons but have a local description page are in use but should be deleted because the file is on Commons. I think it will be easier for you if we do not put them in the same category. We can add the other file pages to a category later. I could also add the NowCommons template instead if that makes it easier. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १६:४३, २५ जुलै २०२५ (IST)
::::LOL you are fast! --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १६:४४, २५ जुलै २०२५ (IST)
:::::I added the remaining files / file pages to [[:वर्ग:Files to delete]]. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १६:५२, २५ जुलै २०२५ (IST)
:::::thanks, but actually I am just helping you, while you are doing hard work.-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) १७:०३, २५ जुलै २०२५ (IST)
Also perhaps you can add a license to:
* [[:File:Wiki.png]]
* [[:File:WikiLogo.PNG]]
The files are protected so I can't add a license. For example {{tl|Cc-by-sa-3.0}}. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १७:०२, २५ जुलै २०२५ (IST)

:Should I have to add template {{t|Cc-by-sa-3.0}} to above two files? [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) ०६:२२, २८ जुलै २०२५ (IST)

::Yes please. The second file is also on Commons as [[:c:File:Wikipedia-logo-mr.png]] so it could also be replaced and deleted. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १२:२९, २८ जुलै २०२५ (IST)
:::It means there is no of [[:चित्र:WikiLogo.PNG]], which is already available on commons. Should I delete it?-[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) १३:१४, २८ जुलै २०२५ (IST)
::::Yes you can delete it. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) १३:३२, २८ जुलै २०२५ (IST)
:::::{{झाले}} [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) १६:१३, २८ जुलै २०२५ (IST)

Hello! I added one file to [[:वर्ग:All Wikipedia files with the same name on Wikimedia Commons]]. If there are no response to [[विकिपीडिया:आंतरविकि_दूतावास#Status_in_cleanup_of_files_per_August_2025]] next step could perhaps be that I oprhan files from [[:वर्ग:Files with no license]] so they can be deleted. --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य चर्चा:MGA73|चर्चा]]) २०:१७, २१ ऑगस्ट २०२५ (IST)

== स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६ ==

[[File:FNF 2026 Mr logo.png|right|400px|frameless]]
प्रिय विकिसदस्य,

'''[[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६]]''' ही विकीमेडियन्स द्वारा स्थापन केलेली एक वार्षिक स्पर्धा आहे. [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|विकी लव्हस फॉल्कलोर]]ची थीम लिंगभेद कमी करणे आणि लोकांवर लक्ष केंद्रित करणे यावर आधारित आहे. अनेक आशियाई व भारतीय विकिपीडिया समुदायांनी यात भाग घेतला आहे आणि आमची अशी इच्छा आहे की आपण मराठी विकिपीडियावर आपले योगदान द्यावे. योगदानाचा मुख्य हेतू लिंग अंतर कमी करण्यात थेट प्रभाव पाडेल.

ही स्पर्धा १ फेब्रुवारी २०२६ रोजी सुरू होऊन ३१ मार्च २०२६ रोजी समाप्त होईल. स्पर्धेतील विजेत्याला तयार केलेल्या पृष्ठांच्या संख्येच्या आधारे घोषित केले जाईल.

पहिले स्थानिक बक्षीस - २५ अमेरिकन डॉलर्स, दुसरे स्थानिक बक्षीस - २० अमेरिकन डॉलर्स, तर सर्वोत्कृष्ट निर्णायक लेखासाठी - १५ अमेरिकन डॉलर्स दिले जातील. सहभाग किंवा योगदान करताना येणाऱ्या कोणत्याही समस्यांबाबत अथवा कोणत्याही मदतीसाठी ज्युरी सदस्यांच्या ([[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] किंवा [[सदस्य: संतोष गोरे|संतोष गोरे]]) चर्चा पानावर संदेश लिहा.

कृपया [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६]] या पृष्ठावरील सर्व सूचना आणि नियम वाचा. तसेच [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६/नोंदणी|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६/नोंदणी]] या पानावर आपली नाव नोंदणी करून स्पर्धेत सहभागी व्हावे. तसेच [https://tools.wikilovesfolklore.org/campwiz/campaign/224/submission/new हा दुवा] वापरून तुम्ही तयार केलेला लेख सादर करावा.

:धन्यवाद.
:[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] आणि [[सदस्य: संतोष गोरे|संतोष गोरे]]
:आयोजक
:'''स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६'''
--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २०:४१, ५ फेब्रुवारी २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2026&amp;oldid=30030409 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 – Community Organisers &amp; Jury ==

Hello {{PAGENAME}}!,

Thank you for taking the lead in organising '''Feminism and Folklore 2026''' in your community. We truly appreciate your efforts!

To ensure a smooth and successful campaign, please make sure you have:
* Fully completed all details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Feminism and Folklore 2026 Project Page]]:
* Started promoting the campaign within your community.
* Requested a local administrator to place a '''sitenotice''' about the campaign so users are notified.
* Used the '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/fnf/ Article List Generator Tool]''' and shared the generated article lists with your community.

=== Internet &amp; Childcare Support ===
Community organisers and jury members who require '''internet and childcare support''' (non-mandatory, opt-in, request-only support) should fill the support request form '''by 22 February 2026'''.

'''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeutXEF1yTnJfExWUYPIf6SkhcnTgul07BeI-biqT4RE_vsrA/viewform Link to the form]'''

Requests submitted after this date will not be entertained.

=== Important Participation Guidelines ===

* Minimum article size: '''3000 bytes and 300 words''' (final decision may be set by local organisers).
* If your country is not listed on the Article list generator tool, please contact us.

=== Community Engagement ===

* Keep your community active and motivated throughout the campaign.
* Share your achievements and notable articles with us so we can highlight them globally.
* In the support form, please indicate if you would like a '''quick coordination call after the campaign'''.
Let’s make '''Feminism and Folklore''', under the banner of '''#WeTogether''', help bridge the '''gender gap''' and '''folklore gap''' on Wikipedia worldwide. 🌍✊

Thank you for your collaboration!

''If someone from your community organisers or jury has missed this message feel free to share this message with them.''

Feminism and Folklore International Team.

–[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १०:४७, १६ फेब्रुवारी २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&amp;oldid=30083330 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== अलीकडील लेख ==

नमस्कार,

आपण स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६ या कार्यशाळेत भाग घेतलेला दिसले. त्यानंतर येथे अनेक लेख तयार झालेले आहेत, ते बहुधा या कार्यशाळेच्या प्रभावाने असावेत.

या लेखांमध्ये मोठे बदल पाहिजेत. अशा सत्रांतून विकिपीडियावरील संकेतांचा उल्लेख आवर्जून केला जावा ही विनंती. याजोगे नंतर त्यात बदल करीत बसण्यात वेळ जात नाही. आपण या लेखांमध्ये (नेहमीप्रमाणे) लक्ष घालून योग्य ते बदल कराल ही खात्री आहे.

असे असताही १.  ''नवीन संपादकांचे योगदान नक्कीच स्वागतार्ह आहे!'' हे घडवून आणल्याबद्दल धन्यवाद. २. इतर कार्यशाळांपेक्षा गेल्या २४-३६ तासांतील योगदान लक्षणीयतेने चांगले आहे.

[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) ०७:५४, ८ मार्च २०२६ (IST)

:नमस्कार, कौतुकाची थाप दिल्या बद्दल धन्यवाद. परंतु आपणास एक सांगू इच्छितो की, मी व @[[सदस्य:Tiven2240|टायविन]] यांनी [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६]] यावर कार्यशाळा घेतली आहे. याच काळात दुसरा प्रकल्प [[विकिपीडिया:महिला संपादनेथॉन- २०२६|महिला संपादनेथॉन- २०२६]] हा देखील नेहमी प्रमाणे चालू असून, त्यात मोठ्या प्रमाणावर लेख निर्मिती सुरू आहे. असो. लेख कोणतेही असोत माझे काम चालू राहील. केवळ वैयक्तिक कारणाने, सध्या मला येथे जास्त वेळ देता येत नाहीय. - [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) ०९:१५, ९ मार्च २०२६ (IST)
::@[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ते आमच्या प्रकल्पातले नाहीत. धन्यवाद. [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १६:४८, ९ मार्च २०२६ (IST)

== Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge; padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]]

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;padding: 1em 2em;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

Dear Organizer,

I hope this message finds you well.

First and foremost, on behalf of the International Team I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore 2026''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause.

As the campaign has ended I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|sign-up page]].

Once the jury process is completed, kindly update only the top 3 winners details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2026'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on campaign Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed.

Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. 

Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, we kindly ask you to spare just an hour to collectively share your progress and achievements with us during our '''[[:m:Event:Feminism and Folklore 2026 Post-Campaign Office Hour|community feedback session]]'''. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful.

Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon.

Warm regards,

[[User:Tiven2240|Tiven2240]]

on behalf of Feminism and Folklore International Team 

&lt;nowiki&gt;#WeTogether&lt;/nowiki&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १७:२७, ११ एप्रिल २०२६ (IST)
&lt;!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&amp;oldid=30391231 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''{{int:please-translate}}''

Dear Wikimedian,

We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner.

[[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026.

* You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]]

* '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST'''

With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply.

For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page.

Warm regards,
&lt;br&gt;
on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team

''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) on ००:००, १२ एप्रिल २०२६ (IST)''
&lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Gnoeee@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&amp;oldid=30389801 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ०१:३६, २९ एप्रिल २०२६ (IST) &lt;/div&gt;
&lt;!-- सदस्य:Keegan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला.  --&gt;

==बार्नस्टार==
{| class=&quot;barnstar&quot; style=&quot;border:1px solid gray; background:#fdffe7;&quot;
|-
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;padding-right:5px;&quot; | {{#ifeq:{{{3}}}|alt|[[file:Working Wikimedian's Barnstar Hires.png|100px]]|[[Image:Working Wikimedian's Barnstar.png|100px]]}}

|style=&quot;font-size:1.65em; padding:0; height: 1.1em;&quot; | '''{{GENDER:{{PAGENAME}}|कष्टकर्‍या पुरुषाचा|कष्टकर्‍या स्त्रीचा|कष्टकर्‍या सदस्याचा}} बार्नस्टार'''
|-
|style=&quot;border-top: 1px solid gray;&quot; | नियमीतपणे आपण [[विकिपीडिया:मुखपृष्ठ अलीकडील मृत्यू]] याचे संपादन करत आहात व त्या संदर्भातील लेख निर्माण/अद्ययावत करत आहात; त्यासाठी धन्यवाद!!
|}
- [[सदस्य:Dharmadhyaksha|धर्माध्यक्ष]] ([[सदस्य चर्चा:Dharmadhyaksha|चर्चा]]) १६:५६, ४ मे २०२६ (IST)

:[[चित्र:Beating Heart.gif|50px]]&lt;b&gt;धन्यवाद&lt;/b&gt; - [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) १९:३७, ५ मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>ltdny9pon89qr2d73ps6c6e05z5urna</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अनरड</title>
    <ns>0</ns>
    <id>290735</id>
    <revision>
      <id>2686676</id>
      <parentid>2669944</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T15:04:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32176-88</username>
        <id>183647</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4093" sha1="fb2mwhe04qp39xm6l5t5q9sw71b0ceu" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''अनरड'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= Vidyadhar Sonawane home
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= शहादा
| जिल्हा = [[नंदुरबार जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=अहिराणी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =किशोर पाटील
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण =3500 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=425410| एसटीडी_कोड =02565 
| पिन कोड =425410 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/३९
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] अहिराणी
|कोरे_उत्तर_१ =अहिराणी 
| तळटिपा =}}

'''अनरड''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार जिल्ह्यातील]] [[शहादा|शहादा तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==
==हवामान== 
येथील हवामान सामान्यतः गरम आणि कोरडे आहे. येथे उन्हाळा, पावसाळा,आणि हिवाळा असे तीन वेगवेगळे ऋतू आहेत. उन्हाळा मार्चपासून चालू होऊन जूनमध्यापर्यंत असतो.उन्हाळा गरम आणि कोरडा असतो.मे महिन्यात तापमान फार उष्ण असते.तापमान ४१ अंश सेल्सियसपर्यंत जाते.जूनच्या मध्यास किंवा अखेरीस पावसाळा सुरू होतो.पावसाळी हंगामात हवामान सामान्यतः आर्द्र आणि गरम असते.वार्षिक पर्जन्यमान ७८० मिमी पर्यंत असते.हिवाळी मोसम नोव्हेंबरपासून साधारण फेब्रुवारीपर्यंत असतो.हिवाळा सौम्य थंड आणि कोरडा असतो.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}
[[वर्ग:शहादा तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:नंदुरबार जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>fb2mwhe04qp39xm6l5t5q9sw71b0ceu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686677</id>
      <parentid>2686676</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T15:07:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32176-88</username>
        <id>183647</id>
      </contributor>
      <comment>गावचे नवे जवळील</comment>
      <origin>2686677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4165" sha1="9xm8gt45k7rn3i46s80fgvsq8cfl2n9" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''अनरड'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= Vidyadhar Sonawane home
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= शहादा
| जिल्हा = [[नंदुरबार जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=अहिराणी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =किशोर पाटील
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण =3500 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=425410| एसटीडी_कोड =02565 
| पिन कोड =425410 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/३९
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] अहिराणी
|कोरे_उत्तर_१ =अहिराणी 
| तळटिपा =}}

'''अनरड''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार जिल्ह्यातील]] [[शहादा|शहादा तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==
==हवामान== 
येथील हवामान सामान्यतः गरम आणि कोरडे आहे. येथे उन्हाळा, पावसाळा,आणि हिवाळा असे तीन वेगवेगळे ऋतू आहेत. उन्हाळा मार्चपासून चालू होऊन जूनमध्यापर्यंत असतो.उन्हाळा गरम आणि कोरडा असतो.मे महिन्यात तापमान फार उष्ण असते.तापमान ४१ अंश सेल्सियसपर्यंत जाते.जूनच्या मध्यास किंवा अखेरीस पावसाळा सुरू होतो.पावसाळी हंगामात हवामान सामान्यतः आर्द्र आणि गरम असते.वार्षिक पर्जन्यमान ७८० मिमी पर्यंत असते.हिवाळी मोसम नोव्हेंबरपासून साधारण फेब्रुवारीपर्यंत असतो.हिवाळा सौम्य थंड आणि कोरडा असतो.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे वारूळ, पुस्नाड, सारंगेखाडा ==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}
[[वर्ग:शहादा तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:नंदुरबार जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>9xm8gt45k7rn3i46s80fgvsq8cfl2n9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686678</id>
      <parentid>2686677</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T15:07:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4121" sha1="am996y6srqdgpbwisghcbn59aeoev8a" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''अनरड'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= 
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= शहादा
| जिल्हा = [[नंदुरबार जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=अहिराणी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =किशोर पाटील
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण =3500 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=425410| एसटीडी_कोड =02565 
| पिन कोड =425410 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/३९
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] 
|कोरे_उत्तर_१ =अहिराणी 
| तळटिपा =}}

'''अनरड''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार जिल्ह्यातील]] [[शहादा|शहादा तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==
==हवामान== 
येथील हवामान सामान्यतः गरम आणि कोरडे आहे. येथे उन्हाळा, पावसाळा,आणि हिवाळा असे तीन वेगवेगळे ऋतू आहेत. उन्हाळा मार्चपासून चालू होऊन जूनमध्यापर्यंत असतो.उन्हाळा गरम आणि कोरडा असतो.मे महिन्यात तापमान फार उष्ण असते.तापमान ४१ अंश सेल्सियसपर्यंत जाते.जूनच्या मध्यास किंवा अखेरीस पावसाळा सुरू होतो.पावसाळी हंगामात हवामान सामान्यतः आर्द्र आणि गरम असते.वार्षिक पर्जन्यमान ७८० मिमी पर्यंत असते.हिवाळी मोसम नोव्हेंबरपासून साधारण फेब्रुवारीपर्यंत असतो.हिवाळा सौम्य थंड आणि कोरडा असतो.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे वारूळ, पुस्नाड, सारंगेखाडा ==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}
[[वर्ग:शहादा तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:नंदुरबार जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>am996y6srqdgpbwisghcbn59aeoev8a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०१९-२०</title>
    <ns>0</ns>
    <id>311670</id>
    <revision>
      <id>2686704</id>
      <parentid>2299522</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T22:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7402" sha1="9uqhlpqugr8a4bgppsqx3rtnveir73t" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name                  = नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०१९-२०
| team1_image                  = Flag of Namibia.svg
| team1_name                   = नामिबिया
| team2_image                  = Flag of Netherlands.svg
| team2_name                   = नेदरलँड
| from_date                    = २५ मार्च
| to_date                      = १ एप्रिल २०२०
| team1_captain                = 
| team2_captain                = [[पीटर सीलार]]
| no_of_ODIs                   = 2
| team1_ODIs_won               = 
| team2_ODIs_won               = 
| team1_ODIs_most_runs         = 
| team2_ODIs_most_runs         = 
| team1_ODIs_most_wickets      = 
| team2_ODIs_most_wickets      = 
| player_of_ODI_series         = 
| no_of_twenty20s              = 4
| team1_twenty20s_won          = 
| team2_twenty20s_won          = 
| team1_twenty20s_most_runs    = 
| team2_twenty20s_most_runs    = 
| team1_twenty20s_most_wickets = 
| team2_twenty20s_most_wickets = 
| player_of_twenty20s_series   = 
}}
'''नेदरलँड्स क्रिकेट संघ''' मार्च आणि एप्रिल २०२० मध्ये&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.namibian.com.na/87036/read/Action-galore-awaits-Namibian-sports |title=Action galore awaits Namibian sports |work=The Namibian |access-date=22 January 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2020/articles/000001/000146.shtml |title=Namibia announce series against Netherlands |work=Cricket Europe |access-date=22 January 2020 |archive-date=2022-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702105210/https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2020/articles/000001/000146.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; विंडहोक येथील वांडरर्स क्रिकेट ग्राउंडवर चार ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय (टी२०आ) आणि दोन एकदिवसीय सामने (वनडे) खेळण्यासाठी नामिबियाचा दौरा करणार होता.&lt;ref&gt;{{cite tweet |user=CricketNamibia1 |number=1219879996627542016 |date=22 January 2020 |title=NEWS: We are pleased to announce that Cricket Namibia will be hosting @KNCBcricket in March 21-1 April 2020.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite tweet |user=KNCBcricket |number=1219917003798065154 |date=22 January 2020 |title=March can't come soon enough}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite tweet |user=KNCBcricket |number=1219959574683443201 |date=22 January 2020 |title=Fixtures}}&lt;/ref&gt; तथापि, १३ मार्च २०२० रोजी, कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे दौरा रद्द करण्यात आला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/1645212 |title=SL-Eng Tests, Ind-SA ODIs postponed amid growing COVID-19 fears |work=International Cricket Council |access-date=13 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kncb.nl/en/news/mens-tour-to-namibia-cancelled/ |title=Men's tour to Namibia cancelled |work=Royal Dutch Cricket Association |access-date=13 March 2020}}&lt;/ref&gt; हा दौरा आता २०२०-२१ मध्ये होणार आहे, कोविड-१९ निर्बंधांच्या अधीन आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kncb.nl/en/news/mens-winter-and-academy-squads/ |title=Men's winter academy squads |work=Royal Dutch Cricket Association |access-date=20 October 2020 |archive-date=2022-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706123024/https://www.kncb.nl/en/news/mens-winter-and-academy-squads/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==टी२०आ मालिका==
===पहिला टी२०आ===
{{Single-innings cricket match
| date = २५ मार्च २०२०
| time = १४:३०
| daynight = Yes
| team1 = {{cr-rt|NAM}}
| team2 = {{cr|NED}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1214755.html धावफलक]
| venue = वॉंडरर्स क्रिकेट ग्राउंड, [[विंडहोक]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

===दुसरा टी२०आ===
{{Single-innings cricket match
| date = २६ मार्च २०२०
| time = १४:३०
| daynight = Yes
| team1 = {{cr-rt|NAM}}
| team2 = {{cr|NED}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1214756.html धावफलक]
| venue = वॉंडरर्स क्रिकेट ग्राउंड, [[विंडहोक]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

===तिसरा टी२०आ===
{{Single-innings cricket match
| date = २८ मार्च २०२०
| time = १०:००
| daynight = 
| team1 = {{cr-rt|NAM}}
| team2 = {{cr|NED}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1214757.html धावफलक]
| venue = वॉंडरर्स क्रिकेट ग्राउंड, [[विंडहोक]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

===चौथा टी२०आ===
{{Single-innings cricket match
| date = १ एप्रिल २०२०
| time = १०:००
| daynight = 
| team1 = {{cr-rt|NAM}}
| team2 = {{cr|NED}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1214760.html धावफलक]
| venue = वॉंडरर्स क्रिकेट ग्राउंड, [[विंडहोक]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

==एकदिवसीय मालिका==
===पहिला सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २९ मार्च २०२०
| time = १०:००
| daynight = 
| team1 = {{cr-rt|NAM}}
| team2 = {{cr|NED}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1214758.html धावफलक]
| venue = वॉंडरर्स क्रिकेट ग्राउंड, [[विंडहोक]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

===6===
{{Single-innings cricket match
| date = ३१ मार्च २०२०
| time = १०:००
| daynight = 
| team1 = {{cr-rt|NAM}}
| team2 = {{cr|NED}}
| score1 = 
| runs1 = 
| wickets1 = 
| score2 = 
| runs2 = 
| wickets2 = 
| result = 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1214759.html धावफलक]
| venue = वॉंडरर्स क्रिकेट ग्राउंड, [[विंडहोक]]
| umpires = 
| motm = 
| toss = 
| rain = 
| notes = 
}}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}} 

[[वर्ग:नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचे नामिबिया दौरे]]
[[वर्ग:इ.स. २०२० मधील क्रिकेट]]</text>
      <sha1>9uqhlpqugr8a4bgppsqx3rtnveir73t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बांगलादेश क्रिकेट संघाचा संयुक्त अरब अमिराती दौरा, २०२२-२३</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315039</id>
    <revision>
      <id>2686710</id>
      <parentid>2183729</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T02:30:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10149" sha1="7sffi22my0jhfazfgjyhejgsy6p2fyp" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name = बांगलादेश क्रिकेट संघाचा संयुक्त अरब अमिराती दौरा, २०२२-२३
| team1_image = Flag of United Arab Emirates.svg
| team1_name = संयुक्त अरब अमिराती
| team2_image = Flag of Bangladesh.svg
| team2_name = बांगलादेश 
| from_date = २५
| to_date = २७ सप्टेंबर २०२२
| team1_captain = [[चुंदनगापोईल रिझवान]]
| team2_captain = [[नुरुल हसन]]
| no_of_tests = 
| team1_tests_won = 
| team2_tests_won = 
| team1_tests_most_runs = 
| team2_tests_most_runs = 
| team1_tests_most_wickets = 
| team2_tests_most_wickets = 
| player_of_test_series = 
| no_of_twenty20s = 2 
| team1_twenty20s_won =0
| team2_twenty20s_won =2 
| team1_twenty20s_most_runs =[[चुंदनगापोईल रिझवान]] (५६)
| team2_twenty20s_most_runs =[[अफीफ हुसैन]] (९५)
| team1_twenty20s_most_wickets =[[आयान अफजल खान]] (३)&lt;br/&gt; [[कार्तिक मय्यपन]] (३)
| team2_twenty20s_most_wickets =[[शोरिफुल इस्लाम]] (३)&lt;br&gt;[[मेहेदी हसन]] (३)
| player_of_twenty20s_series = 
}}


[[बांगलादेश क्रिकेट संघ]]ाने सप्टेंबर २०२२ मध्ये दोन [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी संयुक्त अरब अमिरातीचा दौरा केला.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/bangladesh-to-play-against-uae-in-t20-world-cup-build-up/articleshow/94226939.cms |title=बांगलादेश टी२० विश्वचषकात युएईविरुद्ध खेळणार आहे |work=टाइम्स ऑफ इंडिया |access-date=३ ऑक्टोबर २०२२}}&lt;/ref&gt; बांगलादेश संघ [[ढाका]] येथे पावसामुळे व्यत्यय आलेले प्रशिक्षण शिबिर पूर्ण करण्यासाठी [[दुबई]]त होता. &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.espncricinfo.com/story/bangladesh-to-play-uae-in-two-t20is-undergo-training-camp-in-dubai-1334773 |title=बांगलादेश युएई मध्ये दोन टी२० खेळणार आणि दुबईत प्रशिक्षण शिबिर घेणार |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑक्टोबर २०२२}}&lt;/ref&gt; ही मालिका [[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धेसाठी दोन्ही संघांच्या तयारीचा एक भाग होती.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://emiratescricket.com/news-detail/m8VvJ4openx4b7Az1XPY |title=ECB ने 'SKYEXCH UAE विरुद्ध बांगलादेश मैत्री मालिका २०२२' ची घोषणा केली |work=अमिराती क्रिकेट बोर्ड|access-date=३ ऑक्टोबर २०२२}}&lt;/ref&gt;

==पथके==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; margin:auto&quot;
|-
!colspan=2|आंतरराष्ट्रीय टी२०
|-
!{{cr|UAE}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emiratescricket.com/news-detail/ZzQABWJxboVzagwOL0EM |title=ईसीबीने आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२२ ऑस्ट्रेलिया मध्ये युएईचे प्रतिनिधित्व करणारा संघ घोषित केला |work=अमिराती क्रिकेट बोर्ड |access-date=३ ऑक्टोबर २०२२ |archive-date=2024-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240309202808/https://emiratescricket.com/news-detail/ZzQABWJxboVzagwOL0EM |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;!--This is the WC squad, not for this series, but may be the best we get--&gt;
!{{cr|BAN}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tigercricket.com.bd/detail/friendship-series-against-uae-bangladesh-squad-to-fly-for-dubai-tomorrow | title=युएई विरुद्ध मैत्री मालिका : बांगलादेशचा संघ उद्या दुबईला रवाना होणार|work=Bangladesh Cricket Board |access-date=३ ऑक्टोबर २०२२}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top&quot;
|
* [[चुंदनगापोईल रिझवान]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[व्रित्य अरविंद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]])
* [[अहमद रझा]]
* [[आयान अफजल खान]]
* [[आर्यन लाक्रा]]
* [[आलिशान शराफु]]
* [[कार्तिक मयप्पन]]
* [[काशिफ दाउद]]
* [[चिराग सुरी]]
* [[जुनेद सिद्दीकी]]
* [[झवार फरीद]]
* [[झहूर खान]]
* [[बसिल हमीद]]
* [[वसीम मुहम्मद]]
* [[साबिर अली (अमिराती क्रिकेटपटू)|साबिर अली]]
|
* [[नुरुल हसन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[अफीफ हुसैन]]
* [[एबादोत होसेन]]
* [[तस्किन अहमद]]
* [[नजमुल हुसेन शांतो]]
* [[नसुम अहमद]]
* [[मुस्तफिजुर रहमान]]
* [[मेहेदी हसन]]
* [[मोसद्देक हुसैन]]
* [[मोहम्मद सैफूद्दीन]]
* [[यासिर अली]]
* [[रिशाद हुसेन]]
* [[लिटन दास]]
* [[शोरिफुल इस्लाम]]
* [[सब्बीर रहमान]]
* [[सौम्य सरकार]]
* [[हसन महमूद]]
|}

==आं.टी२० मालिका==
===१ला आं.टी२० सामना===
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| तारीख = २५ सप्टेंबर २०२२
| time = १८:००
| daynight = Y
| संघ१ = {{cr-rt|BAN}}
| संघ२ = {{cr|UAE}}
| धावसंख्या१ = १५८/५ (२० षटके)
| धावा१ = [[अफीफ हुसैन]] ७७[[नाबाद|*]] (५५)
| बळी१ = [[कार्तिक मय्यपन]] २/३३ (४ षटके)
| धावसंख्या२ = १५१ (१९.४ षटके)
| धावा२ = [[चिराग सूरी]] ३९ (२४)
| बळी२ = [[मेहेदी हसन]] ३/१७ (३ षटके)
| निकाल = बांगलादेश ७ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336031.html धावफलक]
| स्थळ = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| पंच = [[अकबर अली]] (युएई) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई)
| सामनावीर = [[अफीफ हुसैन]] (बां)
| नाणेफेक = संयुक्त अरब अमिराती, क्षेत्ररक्षण.
| पाऊस = 
| टीपा = [[आयान अफजल खान]]चे (युएई) आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण.
}}

===२रा आं.टी२० सामना===
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| तारीख = २७ सप्टेंबर २०२२
| time = १८:००
| daynight = Y
| संघ१ = {{cr-rt|UAE}}
| संघ२ = {{cr|BAN}}
| धावसंख्या१ = १६९/५ (२० षटके)
| धावा१ = [[मेहेदी हसन]] ४६ (३७)
| बळी१ = [[आयान अफजल खान]] २/३३ (४ षटके)
| धावसंख्या२ = १३७/५ (२० षटके)
| धावा२ = [[चुंदनगापोईल रिझवान]] ५१[[नाबाद|*]] (३६)
| बळी२ = [[मोसद्देक हुसैन]] २/८ (२ षटके)
| निकाल = बांगलादेश ३२ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336032.html धावफलक]
| स्थळ = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]
| पंच = [[अकबर अली]] (युएई) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई)
| सामनावीर = [[मेहेदी हसन]] (बां)
| नाणेफेक = संयुक्त अरब अमिराती, क्षेत्ररक्षण.
| पाऊस = 
| टीपा = 
}}

==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
*[https://www.espncricinfo.com/series/bangladesh-in-united-arab-emirates-2022-1327268 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर मालिका मुख्यपृष्ठ]

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२२-२३}}

[[वर्ग:इ.स. २०२२ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२२-२३]]
[[वर्ग:बांगलादेश क्रिकेट संघाचे संयुक्त अरब अमिराती दौरे]]</text>
      <sha1>7sffi22my0jhfazfgjyhejgsy6p2fyp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वरुड तालुका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>318694</id>
    <revision>
      <id>2686674</id>
      <parentid>2646513</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T14:49:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-28332-45</username>
        <id>182971</id>
      </contributor>
      <comment>व्याकरण सुधरविले</comment>
      <origin>2686674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5791" sha1="i08rfqlzkspnvqy09b6bbplcu8stabo" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार                     = तालुका
|स्थानिक_नाव               = वरुड तालुका
|इतर_नाव                  = 
|टोपणनाव                  = वरूड संत्रा नगरी
|राज्य_नाव                  =  महाराष्ट्र 
|मेट्रो                      = &lt;!-- फक्त शेजार /उपनगर साठी --&gt;
|आकाशदेखावा                 = India Maharashtra location map.svg
|आकाशदेखावा_शीर्षक            = महाराष्ट्रराज्य 
|अक्षांश = |अक्षांशमिनिटे = |अक्षांशसेकंद = 
|रेखांश= |रेखांशमिनिटे= |रेखांशसेकंद= 
|मुळ_नकाशा                = &lt;!-- only if default map not wanted --&gt;
|शोधक_स्थान                 = &lt;!-- left/right --&gt;
|मुळ_नकाशा_पट्टी            = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|आतील_नकाशा_चिन्ह          = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|नकाशा_शीर्षक               = 
|क्षेत्रफळ_एकूण               = 
|क्षेत्रफळ_आकारमान            = 
|क्षेत्रफळ_क्रमांक              = 
|क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ           = 
|क्षेत्रफळ_मेट्रो                 = 
|क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ            = 
|उंची                   = 
|उंची_संदर्भ               = 
|समुद्री_किनारा               = 
|हवामान                   = 
|वर्षाव                     = 
|तापमान_वार्षिक             = 
|तापमान_हिवाळा             = 
|तापमान_उन्हाळा             = 
|मुख्यालय                = &lt;!-- फक्त जिल्हांसाठीच--&gt;
|मोठे_शहर                 = वरुड 
|मोठे_मेट्रो                  = 
|जवळचे_शहर                = अमरावती
|प्रांत                      = 
|विभाग                    = अमरावती
|जिल्हा                    = अमरावती &lt;!-- नावे --&gt;
|लोकसंख्या_एकूण             = 224,984
|लोकसंख्या_वर्ष               = 2011
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ         = 
|लोकसंख्या_घनता             = 
|लिंग_गुणोत्तर                = 
|साक्षरता                   = 
|साक्षरता_पुरुष              = 
|साक्षरता_स्त्री                 = 
|अधिकृत_भाषा                = मराठी 
|नेता_पद_१                  = आमदार 
|नेता_नाव_१                 = देवेंद्र भुयार 
|कार्यालय                 = [[वरुड]] शेतकरी भवन
|नेता_पद_२                  = 
|नेता_नाव_२                 = 
|संसदीय_मतदारसंघ           = [[वर्धा लोकसभा मतदारसंघ|वर्धा क्षेत्र]]
|विधानसभा_मतदारसंघ          = [[मोर्शी विधानसभा मतदारसंघ|वरुड विधानसभा]]
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१             = [[तालुका]] 
|न्यायक्षेत्र_नाव_१              = वरुड तालुका
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२             = [[पंचायत समिती]] 
|न्यायक्षेत्र_नाव_२               = वरुड
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३             = अतिरिक्त जिल्हा व सत्र न्यायालय
|न्यायक्षेत्र_नाव_३               = वरुड
|कोरे_शीर्षक_१               = 
|कोरे_उत्तर_१                = 
|एसटीडी_कोड                 = 
|पिन_कोड                   = 444906
|आरटीओ_कोड                =  MH27
|संकेतस्थळ                 = 
|संकेतस्थळ_नाव              = 
|दालन                      = 
|तळटिपा                   = 
|गुणक_शीर्षक             = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|स्वयंवर्गीत                 = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
}}
'''[[वरुड]] तालुका''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[अमरावती जिल्हा|अमरावती जिल्ह्याच्या]] [[महाराष्ट्रातील जिल्हानिहाय तालुक्यांची यादी#अमरावती |१४पैकी एक]] तालुका आहे.

{{विस्तार}}

{{अमरावती जिल्ह्यातील तालुके}}

[[वर्ग:अमरावती जिल्ह्यातील तालुके]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]]</text>
      <sha1>i08rfqlzkspnvqy09b6bbplcu8stabo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686681</id>
      <parentid>2686674</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T15:22:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-28332-45</username>
        <id>182971</id>
      </contributor>
      <comment>दुवे जोडले</comment>
      <origin>2686681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5849" sha1="nf34u10d0yhb4obhqcplyaovttir7o4" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार                     = तालुका
|स्थानिक_नाव               = वरुड तालुका
|इतर_नाव                  = 
|टोपणनाव                  = वरूड संत्रा नगरी
|राज्य_नाव                  =  महाराष्ट्र 
|मेट्रो                      = &lt;!-- फक्त शेजार /उपनगर साठी --&gt;
|आकाशदेखावा                 = India Maharashtra location map.svg
|आकाशदेखावा_शीर्षक            = महाराष्ट्रराज्य 
|अक्षांश = |अक्षांशमिनिटे = |अक्षांशसेकंद = 
|रेखांश= |रेखांशमिनिटे= |रेखांशसेकंद= 
|मुळ_नकाशा                = &lt;!-- only if default map not wanted --&gt;
|शोधक_स्थान                 = &lt;!-- left/right --&gt;
|मुळ_नकाशा_पट्टी            = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|आतील_नकाशा_चिन्ह          = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|नकाशा_शीर्षक               = 
|क्षेत्रफळ_एकूण               = 
|क्षेत्रफळ_आकारमान            = 
|क्षेत्रफळ_क्रमांक              = 
|क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ           = 
|क्षेत्रफळ_मेट्रो                 = 
|क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ            = 
|उंची                   = 
|उंची_संदर्भ               = 
|समुद्री_किनारा               = 
|हवामान                   = 
|वर्षाव                     = 
|तापमान_वार्षिक             = 
|तापमान_हिवाळा             = 
|तापमान_उन्हाळा             = 
|मुख्यालय                = &lt;!-- फक्त जिल्हांसाठीच--&gt;
|मोठे_शहर                 = वरुड 
|मोठे_मेट्रो                  = 
|जवळचे_शहर                = अमरावती
|प्रांत                      = 
|विभाग                    = अमरावती
|जिल्हा                    = अमरावती &lt;!-- नावे --&gt;
|लोकसंख्या_एकूण             = 224,984
|लोकसंख्या_वर्ष               = 2011
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ         = 
|लोकसंख्या_घनता             = 
|लिंग_गुणोत्तर                = 
|साक्षरता                   = 
|साक्षरता_पुरुष              = 
|साक्षरता_स्त्री                 = 
|अधिकृत_भाषा                = मराठी 
|नेता_पद_१                  = आमदार 
|नेता_नाव_१                 = देवेंद्र भुयार 
|कार्यालय                 = [[वरुड]] शेतकरी भवन
|नेता_पद_२                  = 
|नेता_नाव_२                 = 
|संसदीय_मतदारसंघ           = [[वर्धा लोकसभा मतदारसंघ|वर्धा क्षेत्र]]
|विधानसभा_मतदारसंघ          = [[मोर्शी विधानसभा मतदारसंघ|वरुड विधानसभा]]
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१             = [[तालुका]] 
|न्यायक्षेत्र_नाव_१              = वरुड तालुका
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२             = [[पंचायत समिती]] 
|न्यायक्षेत्र_नाव_२               = वरुड
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३             = अतिरिक्त जिल्हा व सत्र न्यायालय
|न्यायक्षेत्र_नाव_३               = वरुड
|कोरे_शीर्षक_१               = 
|कोरे_उत्तर_१                = 
|एसटीडी_कोड                 = 
|पिन_कोड                   = 444906
|आरटीओ_कोड                =  MH27
|संकेतस्थळ                 = 
|संकेतस्थळ_नाव              = 
|दालन                      = 
|तळटिपा                   = 
|गुणक_शीर्षक             = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|स्वयंवर्गीत                 = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
}}
'''[[वरुड]] तालुका''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[अमरावती जिल्हा|अमरावती जिल्ह्याच्या]] [[महाराष्ट्रातील जिल्हानिहाय तालुक्यांची यादी#अमरावती |१४पैकी एक]] आणि तिसरा सर्वात मोठा तालुका आहे.

{{विस्तार}}

{{अमरावती जिल्ह्यातील तालुके}}

[[वर्ग:अमरावती जिल्ह्यातील तालुके]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]]</text>
      <sha1>nf34u10d0yhb4obhqcplyaovttir7o4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२२-२३</title>
    <ns>0</ns>
    <id>328702</id>
    <revision>
      <id>2686703</id>
      <parentid>2627444</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T22:11:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15278" sha1="hmjkzjxot52wyxvamqef90cc3c10yzd" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name                  = नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२२-२३
| team1_image                  = Flag of Zimbabwe.svg
| team1_name                   = झिम्बाब्वे
| team2_image                  = Flag of Netherlands.svg
| team2_name                   = नेदरलँड
| from_date                    = २१
| to_date                      = २५ मार्च २०२३
| team1_captain                = [[क्रेग एर्विन]]
| team2_captain                = [[स्कॉट एडवर्ड्स (क्रिकेटर)|स्कॉट एडवर्ड्स]]
| no_of_ODIs                   = 3
| team1_ODIs_won               = 2
| team2_ODIs_won               = 1
| team1_ODIs_most_runs         = क्लाइव्ह मदंडे (१२६)
| team2_ODIs_most_runs         = मॅक्स ओ'डॉद (१३९)
| team1_ODIs_most_wickets      = [[सिकंदर रझा]] (५)
| team2_ODIs_most_wickets      = शरीझ अहमद (८)
| player_of_ODI_series         = [[शॉन विल्यम्स]] (झिम्बाब्वे)
}}
नेदरलँड्स पुरुष क्रिकेट संघाने मार्च २०२३ मध्ये तीन एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय (वनडे) सामने खेळण्यासाठी झिम्बाब्वेचा दौरा केला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.herald.co.zw/chevrons-wrap-up-world-cup-super-league-against-netherlands/amp/ |title=Chevrons wrap up World Cup Super League against Netherlands |work=The Herald |access-date=6 March 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.chronicle.co.zw/full-strength-chevrons-squad-for-netherlands-tour/amp/ |title=Full strength Chevrons squad for Netherlands tour |work=The Chronicle |access-date=6 March 2023 |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306131819/https://www.chronicle.co.zw/full-strength-chevrons-squad-for-netherlands-tour/amp/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; वनडे मालिका उद्घाटनाच्या २०२०-२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीगचा&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/742337 |title=Schedule for inaugural World Test Championship announced |work=International Cricket Council |access-date=11 January 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://icc-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2018/06/20/6dc2c8d4-e1a5-4dec-94b4-7121fab3cd7f/ICC_Tours.pdf |title=Men's Future Tours Programme |access-date=11 October 2019 |work=International Cricket Council |archive-date=2019-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711080228/https://icc-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2018/06/20/6dc2c8d4-e1a5-4dec-94b4-7121fab3cd7f/ICC_Tours.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/3117099 |title=Zimbabwe and Netherlands to kickstart Cricket World Cup Qualifier preparations |access-date=20 March 2023 |work=International Cricket Council}}&lt;/ref&gt; आणि २०२३ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता फेरीसाठी दोन्ही संघांच्या तयारीचा भाग बनली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/sikandar-raza-and-ryan-burl-back-zimbabwe-name-full-strength-squad-for-odis-against-netherlands-1363952 |title=Raza and Burl back, Zimbabwe name full-strength squad for ODIs against Netherlands |access-date=20 March 2023 |work=ESPNcricinfo }}&lt;/ref&gt;

याआधी ही मालिका सप्टेंबर २०२० मध्ये खेळवली जाणार होती,&lt;ref&gt;{{cite tweet |user=KNCBcricket |number=1219959574683443201 |date=22 January 2020 |title=Fixtures}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite tweet |user=KNCBcricket |number=1219959566370332674 |date=22 January 2020 |title=It's not just the home fixtures this summer that get us excited, how about these away series for our men's XI in 2020?}}&lt;/ref&gt; मात्र, ऑगस्ट २०२० मध्ये, कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे हा दौरा पुढे ढकलण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.chronicle.co.zw/zimbabwe-cricket-hopes-to-salvage-pakistan-tour/ |title=Zimbabwe Cricket hopes to salvage Pakistan tour |work=The Chronicle |access-date=16 August 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.chronicle.co.zw/zimbabwe-national-cricket-team-still-hopes-to-tour-pakistan/ |title=Zimbabwe national cricket team still hopes to tour Pakistan |work=The Chronicle |access-date=16 August 2020}}&lt;/ref&gt; मालिकेच्या आधी, नेदरलँड्सने झिम्बाब्वे XI संघाविरुद्ध ५० षटकांचा सराव सामना खेळला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://zimcricket.org/bennett-hits-fifty-as-zimbabwe-xi-fall-short-in-netherlands-warm-up/ |title=Bennett hits fifty as Zimbabwe XI fall short in Netherlands warm-up |work=Zimbabwe Cricket |access-date=20 March 2023}}&lt;/ref&gt;

पहिल्या एकदिवसीय सामन्यात, नेदरलँड्सने यजमानांच्या २४९ धावांचा पाठलाग करताना ११०/६ वरून तीन गडी राखून विजय मिळवला आणि एक चेंडू शिल्लक असताना,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/netherlands-in-zimbabwe-2022-23-1362375/zimbabwe-vs-netherlands-1st-odi-1362379/match-report |title=Nidamanuru hits 110 not out from No. 7 to give Netherlands unlikely win over Zimbabwe |work=ESPNcricinfo |access-date=21 March 2023}}&lt;/ref&gt; तेजा निदामनुरुने नाबाद शतक झळकावले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://zimcricket.org/madande-heroics-in-vain-as-netherlands-clinch-see-saw-thriller/ |title=Madande heroics in vain as Netherlands clinch see-saw thriller |work=Zimbabwe Cricket |access-date=22 March 2023}}&lt;/ref&gt; झिम्बाब्वेने दुसरा एकदिवसीय सामना एका धावेने जिंकला&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kncb.nl/en/news/netherlands-miss-unique-opportunity-for-series-victory/ |title=Netherlands miss unique opportunity for Series victory |work=Royal Dutch Cricket Association |access-date=23 March 2023 |archive-date=2023-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323162406/https://www.kncb.nl/en/news/netherlands-miss-unique-opportunity-for-series-victory/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; आणि प्रत्येकी एका विजयाने मालिकेत बरोबरी साधली,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricketworld.com/zimbabwe-vs-netherlands-match-2-zimbabwe-edge-win-in-close-fought-contest/86088.htm |title=Zimbabwe vs Netherlands, Match 2: Zimbabwe level series in close fought contest |work=Cricket World |access-date=23 March 2023}}&lt;/ref&gt; वेस्ली मधवेरेने हॅट्ट्रिक घेतली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://zimcricket.org/madhevere-hat-trick-inspires-zimbabwe-to-sensational-victory/ |title=Madhevere hat-trick inspires Zimbabwe to sensational victory |work=Zimbabwe Cricket |access-date=23 March 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/netherlands-in-zimbabwe-2022-23-1362375/zimbabwe-vs-netherlands-2nd-odi-1362380/match-report |title=Zimbabwe clinch last-ball thriller after Madhevere hat-trick |work=ESPNcricinfo |access-date=23 March 2023}}&lt;/ref&gt; झिम्बाब्वेने तिसरा एकदिवसीय सामना ७ गडी राखून जिंकला&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/netherlands-in-zimbabwe-2022-23-1362375/zimbabwe-vs-netherlands-3rd-odi-1362381/match-report |title=Williams, Ballance, Madhevere help Zimbabwe clinch series against Netherlands |work=ESPNcricinfo |access-date=25 March 2023}}&lt;/ref&gt; आणि मालिका २-१ ने जिंकली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/3121193 |title=Assertive Zimbabwe secure series with easy win in the final ODI |work=International Cricket Council |access-date=25 March 2023}}&lt;/ref&gt;

==एकदिवसीय मालिका==
===पहिला सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २१ मार्च २०२३
| time = ०९:१५
| daynight = 
| team1 = {{cr-rt|ZIM}}
| team2 = {{cr|NED}}
| score1 = २४९ (४७.३ षटके)
| runs1 = क्लाइव्ह मदंडे ७४ (९८)
| wickets1 = [[फ्रेड क्लासेन]] ३/४१ (९.३ षटके)
| score2 = २५५/७ (४९.५ षटके)
| runs2 = [[तेजा निदामनुरु]] ११०[[नाबाद|*]] (९६)
| wickets2 = वेलिंग्टन मसाकादझा ३/३६ (१० षटके)
| result = नेदरलँड्स ३ गडी राखून विजयी 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1362379.html धावफलक]
| venue = [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]]
| umpires = इकनो चाबी (झिम्बाब्वे) आणि [[अलीम दार]] (पाकिस्तान)
| motm = [[तेजा निदामनुरु]] (नेदरलँड)
| toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = तेजा निदामनुरु (नेदरलँड) यांनी वनडेतील पहिले शतक झळकावले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kncb.nl/en/news/maiden-odi-hundred-nidamanuru-helps-the-dutch-past-zimbabwe-in-insane-match/ |title=Maiden ODI hundred Nidamanuru helps the Dutch past Zimbabwe in insane match |access-date=21 March 2023 |work=Royal Dutch Cricket Association}}&lt;/ref&gt;
* विश्वचषक सुपर लीग गुण: नेदरलँड्स १०, झिम्बाब्वे ०.
}}

===दुसरा सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २३ मार्च २०२३
| time = ०९:१५
| daynight = 
| team1 = {{cr-rt|ZIM}}
| team2 = {{cr|NED}}
| score1 = २७१ (४९.२ षटके)
| runs1 = [[शॉन विल्यम्स]] ७७ (७३)
| wickets1 = शरीझ अहमद ५/४३ (१० षटके)
| score2 = २७० (५० षटके)
| runs2 = मैक्स ओ'डॉव ८१ (१०३)
| wickets2 = वेस्ली मधेवरे ३/३६ (९ षटके)
| result = झिम्बाब्वे १ धावेने विजयी 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1362380.html धावफलक]
| venue = [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]]
| umpires = [[अलीम दार]] (पाकिस्तान) आणि फॉर्स्टर मुतिझ्वा (झिम्बाब्वे)
| motm = वेस्ली मधेवरे (झिम्बाब्वे)
| toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = शरीझ अहमद (नेदरलँड्स) ने वनडेत पहिले पाच बळी घेतले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://supersport.com/cricket/zimbabwe-v-netherlands-202223/news/ed7c5c29-9e00-432c-a4b9-7fd5bf67ede7/madhevere-hat-trick-sets-up-dramatic-zimbabwe-win |title=Madhevere hat-trick sets up dramatic Zimbabwe win |access-date=23 March 2023 |work=Supersport |archive-date=2023-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323215533/https://supersport.com/cricket/zimbabwe-v-netherlands-202223/news/ed7c5c29-9e00-432c-a4b9-7fd5bf67ede7/madhevere-hat-trick-sets-up-dramatic-zimbabwe-win |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* वेस्ली माधवेरे हा झिम्बाब्वेचा एकदिवसीय सामन्यांमध्ये हॅटट्रिक करणारा तिसरा क्रिकेट खेळाडू ठरला आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/3119773 |title=Wessly Madhevere becomes third Zimbabwe player to take ODI hat-trick |access-date=23 March 2023 |work=International Cricket Council}}&lt;/ref&gt; एखाद्या क्रिकेट खेळाडूने एकदिवसीय सामन्यात हॅट्ट्रिक घेण्याची ही ५०वी घटना होती.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/zimbabwe-vs-netherlands-wessly-madhevere-50th-odi-hat-trick-bowling-records-harare/article66653829.ece |title=ZIM vs NED: Zimbabwe’s Wessly Madhevere records 50th hat-trick in ODIs |access-date=23 March 2023 |work=Sportstar}}&lt;/ref&gt;
* विश्वचषक सुपर लीग गुण: झिम्बाब्वे १०, नेदरलँड्स ०.
}}

===तिसरा सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २५ मार्च २०२३
| time = ०९:१५
| daynight = 
| team1 = {{cr-rt|NED}}
| team2 = {{cr|ZIM}}
| score1 = २३१/९ (५० षटके)
| runs1 = मैक्स ओ'डॉव ३८ (४३)
| wickets1 = [[शॉन विल्यम्स]] ३/४१ (१० षटके)
| score2 = २३५/३ (४१.४ षटके)
| runs2 = [[गॅरी बॅलन्स]] ६४[[नाबाद|*]] (७२)
| wickets2 = शरीझ अहमद २/७१ (९.४ षटके)
| result = झिम्बाब्वे ७ गडी राखून विजयी 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1362381.html धावफलक]
| venue = [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]]
| umpires = [[अलीम दार]] (पाकिस्तान) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झिम्बाब्वे)
| motm = [[शॉन विल्यम्स]] (झिम्बाब्वे)
| toss = नेदरलँड्सने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = विश्वचषक सुपर लीग गुण: झिम्बाब्वे १०, नेदरलँड्स ०.
}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:इ.स. २०२३ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचे झिम्बाब्वे दौरे]]</text>
      <sha1>hmjkzjxot52wyxvamqef90cc3c10yzd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>इंद्र सेन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332713</id>
    <revision>
      <id>2686725</id>
      <parentid>2588721</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T06:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Khirid Harshad</username>
        <id>138639</id>
      </contributor>
      <origin>2686725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17586" sha1="08zinfw1acpglk16mp6wsql8kmrtrw4" xml:space="preserve">'''इंद्र सेन''' (१३ मे १९०३ - १४ मार्च १९९४) हे इंटिग्रल सायकॉलॉजी या शैक्षणिक विषयाचे प्रणेते होते. ते [[अरविंद घोष|श्रीअरविंद]] आणि श्रीमाताजी ([[मीरा अल्फासा|मीरा अल्फासा)]] यांचे अनुयायी, मानसशास्त्रज्ञ, लेखक आणि शिक्षक होते. 

== बालपण आणि शिक्षण ==
सेनचा जन्म [[पंजाब प्रदेश|पंजाबमधील]] झेलम जिल्ह्यात (आता पाकिस्तानचा भाग) [[पंजाब प्रदेश|पंजाबमधील]] एका पंजाबी हिंदू कुटुंबात झाला होता, त्यांची जडणघडण [[दिल्ली|दिल्लीत]] झाली.

लहानपणापासूनच त्यांना आध्यात्मिक शोधात रस होता. त्यांनी [[दिल्ली विद्यापीठ|दिल्ली विद्यापीठात]] तत्त्वज्ञान आणि मानसशास्त्र या दोन्ही विषयांत पदव्युत्तर पदवी पूर्ण केली.

पुढे त्याचा अभ्यास करण्यासाठी, त्याने जर्मनीतील [[युनिव्हर्सिटी ऑफ फ्रायबुर्ग|फ्रीबर्ग विद्यापीठात]] प्रवेश घेतला आणि तत्त्वज्ञानात पीएचडी मिळवली. त्यांनी मार्टिन हायडेगर यांच्या व्याख्यानांनाही हजेरी लावली आणि कोएनिग्सबर्ग विद्यापीठात भारतीय तत्त्वज्ञान आणि संस्कृत शिकवले. यावेळी, [[गेओर्ग विल्हेल्म फ्रीडरीश हेगल|हेगेलचे]] तत्त्वज्ञान आणि युंगचे मानसशास्त्र हे त्याचे मुख्य स्वारस्य होते. नंतर ते दिल्ली विद्यापीठात परतले. डिसेंबर १९३३ मध्ये [[कार्ल गुस्टाफ युंग|डॉ. कार्ल जी. युंग]] यांनी भारतीय विज्ञान काँग्रेससाठी कलकत्ताला भेट दिली तेव्हा सेन व युंग यांची भेट झाली. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Aster Patel, &quot;The Presence of Dr Indra Senji&quot;, [http://sabda.sriaurobindoashram.org/pdf/news/nov2003.pdf SABDA – Recent Publications, November 2003], pp. 9–10&lt;/ref&gt; 

== कार्यकर्तृत्व ==
१९४५ मध्ये, सेन आपले विद्यापीठाचे पद सोडले आणि पत्नी लीलावती व दोन मुले (मुलगी - [[ॲस्टर पटेल]] व धाकटा मुलगा विनय वर्मा ) यांच्या समवेत सेन [[श्री अरविंद आश्रम|श्री अरबिंदो आश्रमात]] सामील झाले.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; सुरुवातीचा काही काळ ते आश्रमाच्या प्रेसमध्ये कार्यरत होते.

'अदिती' या हिंदी नियतकालिकाचे संपादक म्हणून त्यांनी काही काळ जबाबदारी सांभाळली. कालांतराने आश्रमाच्या महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांसाठी इंटिग्रल सायकॉलॉजी विषयाच्या अध्यापनाचे काम केले. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

पुढील वर्षांमध्ये, व्याख्याने, प्रकाशित लेखन आणि वैयक्तिक संपर्कांद्वारे, त्यांनी श्रीअरबिंदोचे कार्य शैक्षणिक आणि विद्यापीठांना सादर केले. तोपर्यंत शैक्षणिक वर्तुळात श्रीअरविंद यांच्या कार्याचा परिचय झालेला नव्हता.

१९३० च्या मध्यापासून ते १९५० पर्यंत प्रकाशित झालेल्या व्यावसायिक पेपर्सच्या मालिकेत, त्यांनी श्री अरबिंदोच्या योग मानसशास्त्र आणि तत्त्वज्ञानामध्ये असलेल्या मनोवैज्ञानिक निरीक्षणांचे वर्णन करण्यासाठी 'इंटिग्रल सायकॉलॉजी' हा शब्द तयार केला. &lt;ref&gt;Brant Cortright, ''Integral Psychology: Yoga, Growth, and Opening the Heart'', SUNY, 2007 {{ISBN|0-7914-7071-7}}, p.5; Salmon and Maslow, ''Yoga Psychology and the Transformation of Consciousness'' p. 357&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://motherandsriaurobindo.in/disciples/anie-nunnally/books/the-golden-path/interview-with-aster-patel/|title=Interview with Aster Patel by Anie Nunnally|website=The Mother &amp; Sri Aurobindo : e-library|language=en|access-date=2025-02-20}}&lt;/ref&gt;श्री अरबिंदो आणि द मदर यांच्या शिकवणीत मांडल्याप्रमाणे समग्र शिक्षणाच्या निर्मितीशीही त्यांचा संबंध होता. &lt;ref&gt;Patel, &quot;The Presence of Dr Indra Senji&quot;, p. 11&lt;/ref&gt;

वैज्ञानिक परिषदांमध्ये सादर करण्यात आलेले किंवा श्रीअरविंद आश्रम जर्नल्समध्ये प्रकाशित झालेले त्यांचे लेख, प्रकाशनापूर्वी अवलोकनार्थ श्रीअरविंद आणि श्रीमाताजी यांच्याकडे पाठविले जात असत. &lt;ref&gt;Patel, &quot;The Presence of Dr Indra Senji&quot;, p. 10&lt;/ref&gt;

सेन यांचे आणखी एक कार्य म्हणजे त्यांनी श्रीमाताजी यांच्या मार्गदर्शनानुसार आश्रमासाठी तीन केंद्रे विकसित केली. एक हरिद्वारजवळ, [[हरिद्वार|ज्वालापूर]] येथे होते आणि दुसरे केंद्र [[कुमाऊं प्रांत|कुमाऊं टेकड्यांमध्ये]] - &quot;माउंटन पॅराडाईज&quot; आणि तिसरे केंद्र (आध्यात्मिक साधना करण्यासाठी &quot;तपोगिरी&quot; हे होते.

सेन यांच्या सर्व कार्यात, सर्वांगीणता आणि संपूर्णता या संकल्पनांना खूप महत्त्व होते आणि त्यांनी &quot;पूर्णयोग संस्कृती&quot; आणि &quot;सर्वांगीण मनुष्य&quot; या शब्दांचा वारंवार उपयोग केला. &lt;ref&gt;Patel, &quot;The Presence of Dr Indra Senji&quot;, p. 12&lt;/ref&gt; त्यांनी निरीक्षण केले की भारतीय मानसशास्त्रात &quot;जीवनाचे सैद्धांतिक आणि व्यावहारिक प्रेरणा यांचा समन्वय आहे.&quot; &lt;ref&gt;Sen, 1960, &quot;The Indian Approach to Psychology&quot; in Chaudhuri and Spiegelberg eds, ''The Integral Philosophy of Sri Aurobindo'', London: George Allen and Unwin, 1960, p. 186, cited in Haridas Chaudhuri &quot;Yoga Psychology&quot;, in Charles T. Tart (ed.) ''Transpersonal Psychologies'', Harper Colophon, 1975, p. 236&lt;/ref&gt;

=== ''इंटिग्रल सायकॉलॉजी'' ===
१९४० मध्ये इंटिग्रल सायकॉलॉजी हा शब्दप्रयोग डॉ. इंद्र सेन यांनी प्रथम उपयोगात आणला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://saccs.org.in/default.php|title=The Sri Aurobindo Centre for Consciousness Studies|website=The Sri Aurobindo Centre for Consciousness Studies|url-status=live}}&lt;/ref&gt; त्यास श्रीअरविंद यांनी मान्यता दिली होती. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; १९८६ मध्ये श्रीअरबिंदो इंटरनॅशनल सेंटर ऑफ एज्युकेशनने ''इंटिग्रल सायकॉलॉजी: द सायकोलॉजिकल सिस्टीम ऑफ श्रीअरबिंदो''  या नावाने हे लेख पुस्तक स्वरूपात प्रकाशित केले. इंटिग्रल सायकॉलॉजी या क्षेत्रात पुढे हरिदास चौधरी यांनी कार्य केले. त्यांनी १९७० च्या दशकात कॅलिफोर्निया इंस्टिट्यूट ऑफ इंटिग्रल स्टडीज येथे 'इंटिग्रल कौन्सिलिंग सायकॉलॉजी प्रोग्राम'ची स्थापना केली.

== सन्मान व पुरस्कार ==
सेन भारतीय विज्ञान काँग्रेसच्या मानसशास्त्र विभागाचे अध्यक्ष बनले आणि स्वामी प्रणवानंद मानसशास्त्र ट्रस्टच्या पूर्व-पश्चिम मानसशास्त्र व्याख्यान पुरस्काराने त्यांना सन्मानित करण्यात आले होत. &lt;ref&gt;Don Salmon and Jan Maslow, ''Yoga Psychology and the Transformation of Consciousness'' Paragon House, 2007, {{ISBN|1-55778-835-9}} p. 357&lt;/ref&gt;

== ग्रंथसंपदा ==
इंटिग्रल सायकॉलॉजी , १९८६ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== संदर्भग्रंथ ==

* सेन, इंद्र, द इंटिग्रेशन ऑफ द पर्सनॅलिटी   १९४३.
* अ सायकॉलॉजिकल ॲप्रिसिएशन ऑफ श्रीऑरोबिंदोज सिस्टिम ऑफ इंटिग्रल योगा, श्री अरबिंदो मंदिर १९४४
* एज्युकेशन अँड योगा, श्री अरबिंदो मंदिर १९४५
* श्रीऑरोबिंद ऑन आयडियल ऑफ वर्क, द ॲडव्हेंट, ऑगस्ट १९४५
* द अर्ज फोर होलनेस, १९४६.
* आयडियल्स ऑफ इंडियन सायकॉलॉजी अँड एज्युकेशनल लाईफ, वेदांत केसरी १९४९-५०
* पर्सनॅलिटी अँड इंटिग्रल योगा, १९५१
* श्रीऑरोबिंदोज थियरी ऑफ द माइंड, फिलॉसॉफी ईस्ट अँड वेस्ट, १९५२ - आणि दास, ए.सी.
* द परस्युट ऑफ फिलॉसॉफी, श्री अरबिंदो मंदिर १९५२
* ईस्ट अँड वेस्ट सिंथेसिस इन श्रीअरबिंदो, द ॲडव्हेंट, नोव्हेंबर १९५४
* द योगिक वे, बसंत १९५७
* कन्सेप्ट ऑफ मॅन  इन  श्रीअरबिंदो, ''द ॲडव्हेंट,''  एप्रिल १९५७; वर्ल्ड युनियन, जुलै-सप्टेंबर १९६८
* श्री अरबिंदो ॲज अ वर्ल्ड फिलॉसॉफर,  फिलॉसॉफी ईस्ट अँड वेस्ट, १९५७-५८
* रिफ्लेक्शन्स ऑन श्रीऑरोबिंदो, पायोनियर ऑफ द सुप्रामेंटल एज, ''१९५८'' 
* द न्यू लीड इन फिलॉसॉफी, ''[[मदर इंडिया (मासिक)|मदर इंडिया]],'' नोव्हेंबर १९५८
* द इंटिग्रल योगा ऑफ श्रीऑरोबिंदो ॲज अ कंटेम्पररी कॉन्ट्रिब्युशन टू इंडियन सायकॉलॉजी, ''[[मदर इंडिया (मासिक)|मदर इंडिया]]'' , फेब्रुवारी १९५९
* द इंटिग्रल योगा अँड मॉडर्न सायकॉलॉजी, बसंत १९६०
* सोल इन एन्सिएंट अँड मॉडर्न थॉट, १९६२
* इंटिग्रल योगा ऑफ श्रीऑरोबिंदो अँड द मदर, ''द ॲडव्हेंट,''  ऑगस्ट १९६६
* द इंटिग्रल पर्सनॅलिटी, ''द ॲडव्हेंट,'' नोव्हेंबर १९६६
* द फ्युचर कल्टर ऑफ इंडिया अँड द  वर्ल्ड. ''[[मदर इंडिया (मासिक)|मदर इंडिया]]'' डिसेंबर १९६६
* द पाथवेज टू परफेक्शन, द इंटिग्रल वे. श्रीनवंतु फेब्रुवारी १९६७
* द योगिक ॲप्रोच टू ॲडमिनिस्ट्रेशन. द ॲडव्हेंट, फेब्रुवारी १९६७
* इंटेलेक्चुअल ॲक्टिव्हिटी अंडर स्पिरिच्युअल ऑस्पाइसेस.  श्रीनवंतु एप्रिल १९६७
* पर्सनॅलिट अँड इंटिग्रल योगा, द ॲडव्हेंट, नोव्हेंबर १९६७
* द सुप्रमेंटल ट्रथ. द ॲडव्हेंट, एप्रिल १९६८
* द इंटिग्रल कल्चर ऑफ मॅन. वर्ल्ड युनियन,  एप्रिल-जून १९७०; युनेस्को घोषणा १९७०
*  श्रीऑरोबिंदो अँड द मदर, मेडिटेशन अँड अलाईड मेथड्स  – कंपायलेशन 
* ''इंटिग्रल सायकोलॉजी द सायकोलॉजिकल सिस्टीम ऑफ श्री अरबिंदो (मूळ शब्दांत आणि विस्ताराने)'', श्री अरबिंदो आश्रम प्रकाशन विभाग, [[पाँडिचेरी]], पहिली आवृत्ती १९८६; दुसरी आवृत्ती १९९९, {{ISBN|81-7058-540-6}}

== पूरक ==
[https://www.sriaurobindoashram.org/journals/motherindia/issues/1994%20/6._MotherIndia_-_Jun1994.pdf जून १९९४ च्या मदर इंडिया च्या अंकामध्ये कन्या ॲस्टर पटेल यांनी लिहिलेला लेख.] यामध्ये डॉ. इंद्र सेन यांच्या जीवनाचा काल पट देण्यात आला आहे.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{पूर्णयोग}}
[[वर्ग:भारतीय हिंदू]]
[[वर्ग:इ.स. १९०३ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १९९४ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:मानसशास्त्रज्ञ]]
[[वर्ग:पूर्णयोग]]</text>
      <sha1>08zinfw1acpglk16mp6wsql8kmrtrw4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अंबुलाल पुराणी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>343555</id>
    <revision>
      <id>2686726</id>
      <parentid>2443596</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T06:13:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Khirid Harshad</username>
        <id>138639</id>
      </contributor>
      <origin>2686726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7002" sha1="72vpx0vzicb493ctu595xlmnwejhft6" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट साहित्यिक|birth_name=अंबुलाल बाळकृष्ण पुराणी|जन्म_दिनांक=२६ मे १८९४|जन्म_स्थान=सुरत|मृत्यू_दिनांक=११ डिसेंबर १९६५|मृत्यू_स्थान=पाँडिचेरी|राष्ट्रीयत्व=भारतीय|भाषा=गुजराती|प्रभाव=श्रीअरविंद}}

'''अंबुलाल बाळकृष्ण पुराणी''' (२६ मे १८९४ - ११ डिसेंबर १९६५) हे भारतीय लेखक होते. ते [[अरविंद घोष|श्रीअरविंद]] यांचे निकटवर्ती शिष्य आणि चरित्रकार होते.

== जीवन आणि कार्य ==
पुराणी यांचा जन्म २६ मे १८९४ रोजी [[सुरत]] (आता [[गुजरात]], भारत) येथे झाला. स्वातंत्र्यप्राप्तीच्या ध्येयाने प्रेरित होऊन कार्यकर्ता म्हणून काम केले. १९२३ मध्ये ते [[श्री अरविंद आश्रम|श्रीअरविंद आश्रमात]] सामील झाले. ते १९३८ पासून श्रीअरविंद यांच्या समाधीपर्यंत म्हणजे १९५० पर्यंत श्रीअरविंद यांचे वैयक्तिक परिचर होते. &lt;ref&gt;[http://www.vedicbooks.net/lectures-on-savitri-lectures-delivered-in-the-united-states-p-13052.html?cPath=57 Author bio at Vedic books]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AurobindoPurani1982&quot; /&gt;

पुराणी लिखित ''द लाइफ ऑफ श्री अरबिंदो'' &lt;ref name=&quot;Purani1987&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Q5NwLgAACAAJ|title=The Life of Sri Aurobindo|last=A. B. Purani|date=1 June 1987|publisher=Sri Aurobindo Ashram Publication Department|isbn=978-81-7058-080-5|page=17|access-date=4 March 2012}}&lt;/ref&gt; आणि ''इव्हनिंग टॉक्स विथ श्री अरबिंदो'', &lt;ref name=&quot;AurobindoPurani1982&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=6_bHSQAACAAJ|title=Evening Talks with Sri Aurobindo|last=Aurobindo|last2=A. B. Purani|date=1 January 1982|publisher=Lotus Press (WI)|isbn=978-81-7060-093-0|page=23|access-date=4 March 2012}}&lt;/ref&gt; ही दोन पुस्तके श्रीअरविंद यांच्या जीवनावरील मुख्य स्त्रोतांपैकी एक आहेत. १९६२ मध्ये युनायटेड स्टेट्सला भेट देऊन श्रीअरविंद यांच्या योगशास्त्रावरील व्याख्याने देण्यासाठी त्यांनी बराच प्रवास केला. काही व्याख्याने पुस्तकरूपात उपलब्ध आहेत. यामध्ये [[सावित्री: एक आख्यायिका आणि एक प्रतीक|सावित्री]] आणि 'लाइफ डिव्हाईन' वरील व्याख्यानांचा समावेश आहे. 

त्यांनी मणिलाल द्विवेदी यांचे ''मणिलाल द्विवेदीनु जीवनचरित्र'' (१९५१) नावाचे चरित्र लिहिले. &lt;ref name=&quot;SchabSimson1997&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=c8R50J0RnBoC&amp;pg=PA54|title=Life Writing from the Pacific Rim: Essays from Japan, China, Indonesia, India, and Siam, With a Psychological Overview|last=Stanley Schab|last2=George Simson|publisher=University of Hawaii Press|year=1997|isbn=978-0-8248-1970-5|location=Hawai'i|page=54}}&lt;/ref&gt;

पुराणी यांचे ११ डिसेंबर १९६५ रोजी [[पाँडिचेरी]], भारत येथे [[हृदयाघात|हृदयविकाराच्या]] झटक्याने निधन झाले. &lt;ref name=&quot;Thaker1998&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=ગુજરાતી વિશ્વકોશ|last=Shah|first=Chinubhai|last2=Trivedi|first2=Chimanlal|publisher=[[Gujarati Vishwakosh|Gujarati Vishwakosh Trust]]|year=1999|editor-last=Thaker|editor-first=Dhirubhai|editor-link=Dhirubhai Thaker|edition=1st|volume=XI|location=Ahmedabad|pages=450–451|language=gu|trans-title=Gujarati Encyclopedia|oclc=313489194|author-link2=Chimanlal Trivedi}}&lt;/ref&gt;

== ग्रंथसंपदा ==

* ''मणिलाल द्विवेदीनु जीवनचरित्र'' (१९५१)
* द लाईफ ऑफ श्रीऑरोबिंदो, पाँडिचेरी: श्रीअरबिंदो आश्रम, १९५८.
* इव्हनिंग टॉक्स विथ श्री अरबिंदो,पाँडिचेरी: श्रीअरबिंदो आश्रम, १९५९.
* लेक्चर्स ऑन  सावित्री: युनायटेड स्टेट्समध्ये व्याख्याने . पाँडिचेरी: श्री अरबिंदो आश्रम, १९६७
* श्रीऑरोबिंदो : सम अस्पेक्ट्स ऑफ हिज व्हिजन
* श्रीऑरोबिंदोज लाईफ डिव्हाईन : लेक्चर्स     
* श्रीऑरोबिंदोज सावित्री : ॲन ॲप्रोच अँड अ स्टडी &lt;ref name=&quot;AurobindoPurani1982&quot; /&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== पूरक वाचन ==
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ipcRAQAAIAAJ|title=Shri Ambubhai Purani Smritigranth|last=Parikh|first=Rasiklal Chhotalal|last2=Acharya|first2=Jayantilal|publisher=Gujarat Vyayam Pracharak Mandal|year=1969|trans-title=Shri Ambubhai Purani commemoration volume|oclc=22497326|author-link=Rasiklal Parikh}}
* Works by Ambalal Balkrishna Purani at Google Books
* Ambulal Purani in Gujarati Vishwakosh.

{{पूर्णयोग}}
[[वर्ग:गुजराती लेखक]]
[[वर्ग:गुजरातमधील लेखक]]
[[वर्ग:इ.स. १९६५ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:इ.स. १८९४ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>72vpx0vzicb493ctu595xlmnwejhft6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>के. ईश्वरसामी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>353026</id>
    <revision>
      <id>2686732</id>
      <parentid>2462995</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T07:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <origin>2686732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3350" sha1="juj0mpckqq3t4a6gk9x507v83d8zu7p" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = के. ईश्वरसामी
| चित्र नाव = 
| चित्र आकारमान = 250px
| पद2 = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ2 = [[पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ|पोल्लाची]]
| कार्यकाळ_आरंभ2 =  ४ जून २०२४
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = 
| मागील2 = [[के. शमुगसुंदरम]]
| पुढील2 = 
| जन्मदिनांक      = {{जन्म दिनांक आणि वय|197620|4|1}}
| जन्मस्थान      =
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] 
| अपत्ये          = 
| निवास   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''के. ईश्वरसामी''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: கு. சண்முகசுந்தரம்) हे एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१९ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम|द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ|पोल्लाची]] मतदारसंघातून [[१८वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेले. &lt;ref name=&quot;Businessmen {{!}} In august company&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=India Today|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/18th-lok-sabha-the-debutants/story/20240722-businessmen-in-august-company-2565840-2024-07-13|title=Businessmen {{!}} In august company|date=13 July 2024|language=en|access-date=7 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240807175452/https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/18th-lok-sabha-the-debutants/story/20240722-businessmen-in-august-company-2565840-2024-07-13|archive-date=7 August 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;it&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.thequint.com/news/pollachi-election-result-2024-live-updates-counting-of-votes-tamil-nadu-lok-sabha-seat-latest-news|title=Pollachi Election Result 2024 Live Updates: DMK's Eswarasamy K Has Won This Lok Sabha Seat|date=5 June 2024|website=The Quint|access-date=6 June 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;f400&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.livemint.com/elections/madhya-pradesh-election-results-2024-full-list-of-winners-in-lok-sabha-election-11717486187348.html|title=Madhya Pradesh Election results 2024: Full list of winners in Lok Sabha election|author=Arshdeep kaur|date=4 June 2024|website=mint|access-date=4 June 2024}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:द्रविड मुन्नेत्र कळघम पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:तमिळनाडूचे खासदार]]
[[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]</text>
      <sha1>juj0mpckqq3t4a6gk9x507v83d8zu7p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686733</id>
      <parentid>2686732</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T07:00:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2686733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3348" sha1="8bzzb99z33hszo62lkxcupuvctzdf6q" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = के. ईश्वरसामी
| चित्र नाव = 
| चित्र आकारमान = 250px
| पद2 = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ2 = [[पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ|पोल्लाची]]
| कार्यकाळ_आरंभ2 =  ४ जून २०२४
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = 
| मागील2 = [[के. शमुगसुंदरम]]
| पुढील2 = 
| जन्मदिनांक      = {{जन्म दिनांक आणि वय|1976|4|1}}
| जन्मस्थान      =
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] 
| अपत्ये          = 
| निवास   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''के. ईश्वरसामी''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: கு. சண்முகசுந்தரம்) हे एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते २०१९ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम|द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ|पोल्लाची]] मतदारसंघातून [[१८वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेले. &lt;ref name=&quot;Businessmen {{!}} In august company&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=India Today|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/18th-lok-sabha-the-debutants/story/20240722-businessmen-in-august-company-2565840-2024-07-13|title=Businessmen {{!}} In august company|date=13 July 2024|language=en|access-date=7 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240807175452/https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/18th-lok-sabha-the-debutants/story/20240722-businessmen-in-august-company-2565840-2024-07-13|archive-date=7 August 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;it&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.thequint.com/news/pollachi-election-result-2024-live-updates-counting-of-votes-tamil-nadu-lok-sabha-seat-latest-news|title=Pollachi Election Result 2024 Live Updates: DMK's Eswarasamy K Has Won This Lok Sabha Seat|date=5 June 2024|website=The Quint|access-date=6 June 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;f400&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.livemint.com/elections/madhya-pradesh-election-results-2024-full-list-of-winners-in-lok-sabha-election-11717486187348.html|title=Madhya Pradesh Election results 2024: Full list of winners in Lok Sabha election|author=Arshdeep kaur|date=4 June 2024|website=mint|access-date=4 June 2024}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:द्रविड मुन्नेत्र कळघम पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:तमिळनाडूचे खासदार]]
[[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]</text>
      <sha1>8bzzb99z33hszo62lkxcupuvctzdf6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बांगलादेश क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२४-२५</title>
    <ns>0</ns>
    <id>355017</id>
    <revision>
      <id>2686709</id>
      <parentid>2625857</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T02:30:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34225" sha1="cfmyet5tibx9a79t1pzj7prvllexrxo" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name                  = बांगलादेश क्रिकेट संघाचा भारत दौरा २०२४-२५
| team1_image                  = Flag of India.svg
| team1_name                   = भारत
| team2_image                  = Flag of Bangladesh.svg
| team2_name                   = बांगलादेश
| from_date                    = १९ सप्टेंबर
| to_date                      = १२ ऑक्टोबर २०२४
| team1_captain                = [[रोहित शर्मा]]
| team2_captain                = [[नजमुल हुसैन शान्तो]]
| no_of_tests                  = 2
| team1_tests_won              = 2
| team2_tests_won              = 0
| team1_tests_most_runs        = [[यशस्वी जयस्वाल]] (१८९)
| team2_tests_most_runs        = [[नजमुल हुसैन शान्तो]] (१५२)
| team1_tests_most_wickets     = [[जसप्रीत बुमराह]] (११)&lt;br&gt;[[रविचंद्रन अश्विन]] (११)
| team2_tests_most_wickets     = [[मेहेदी हसन मिराझ]] (९)
| player_of_test_series        = [[रविचंद्रन अश्विन]] (भारत)
| no_of_twenty20s              = 3
| team1_twenty20s_won          = 3
| team2_twenty20s_won          = 0
| team1_twenty20s_most_runs    = [[संजू सॅमसन]] (१५०)
| team2_twenty20s_most_runs    = [[तौहीद ह्रिदोय]] (७७)
| team1_twenty20s_most_wickets = [[वरुण चक्रवर्ती]] (५)
| team2_twenty20s_most_wickets = [[तंझीम हसन साकिब]] (५)
| player_of_twenty20_series    = [[हार्दिक पांड्या]]
}}
[[बांगलादेश राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बांगलादेश क्रिकेट संघ]] [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारतीय क्रिकेट संघाविरुद्ध]] खेळण्यासाठी सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर २०२४ मध्ये भारत दौऱ्यावर आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bangladesh to tour India for 2 tests, 3 T20Is |trans-title=बांगलादेशचा २ कसोटी, ३ टी२० सामन्यांसाठी भारत दौरा |url=https://www.dailymessenger.net/sports/news/15793 |access-date=२३ सप्टेंबर २०२४ |website=द डेली मेसेंजर |language=en |archive-date=2024-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091807/https://www.dailymessenger.net/sports/news/15793 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=২ টেস্ট, ৩ টি-টোয়েন্টি খেলতে ভারতে যাবে বাংলাদেশ |trans-title=बांगलादेश २ कसोटी आणि ३ टी-२० सामने खेळण्यासाठी भारतात जाणार|url=https://www.rtvonline.com/sports/266168 |access-date=२३ सप्टेंबर २०२४ |website=आरटीव्ही |language=bn-BD}}&lt;/ref&gt; या दौऱ्यात दोन [[कसोटी सामना|कसोटी]] आणि तीन [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (T20I) सामने खेळवले जातील.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/india-announce-international-fixtures-for-home-season-2024-25 |title=India announce international fixtures for home season 2024-25 |trans-title=भारताचे २०२४-२५ च्या घरच्या हंगामासाठी आंतरराष्ट्रीय सामने जाहीर|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|access-date=२३ सप्टेंबर २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |trans-title=बांगलादेश सप्टेंबर मध्ये भारताचा दौरा करणार, एकदिवसीय सामने नाहीत|title=Bangladesh to tour India in September, no ODIs |url=https://cricket97.com/en/news-details/bangladesh-to-tour-india-in-september-no-odis |access-date=२३ सप्टेंबर २०२४ |website=क्रिकेट९७|language=en}}&lt;/ref&gt; कसोटी मालिका [[२०२३-२०२५ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२३-२०२५ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धेचा]]चा भाग आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-to-host-bangladesh-new-zealand-and-england-during-2024-25-home-season-1439839|trans-title= भारत २०२४-२५च्या घरच्या हंगामात बांगलादेश, न्यूझीलंड आणि इंग्लंडचे यजमानपद भूषवणार|title=India to host Bangladesh, New Zealand and England during 2024-25 home season |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२३ सप्टेंबर २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FTP&quot;&gt;{{cite web |title=पुरुषांचे भविष्यातील दौऱ्यांचे कार्यक्रम |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२३ सप्टेंबर २०२४ |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती |archive-date=2022-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; जून २०२४ मध्ये, [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]ाने (BCCI) २०२४-२५ घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा एक भाग म्हणून या दौऱ्याच्या सामन्यांची पुष्टी केली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2024/news/55556117/bcci-announces-fixtures-for-team-india-senior-men-international-home-season-2024-25|trans-title=बीसीसीआयने टीम इंडिया (वरिष्ठ पुरुष) आंतरराष्ट्रीय होम सीझन २०२४-२५ साठी सामन्यांची घोषणा केली|title=BCCI announces fixtures for Team India (Senior Men) international home season 2024-25 |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२४}}&lt;/ref&gt;

१३ ऑगस्ट २०२४ रोजी, ड्रेसिंग रूममध्ये सुधारणा आणि नूतनीकरणाच्या कामामुळे बीसीसीआयने [[धर्मशाला]] येथील [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]]मधून पहिल्या आंतरराष्ट्रीय टी२० चे ठिकाण ग्वाल्हेरच्या [[श्रीमंत माधवराव सिंधिया क्रिकेट स्टेडियम]]मध्ये हलवले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/131307/dharamsala-t20i-between-india-and-bangladesh-moved-to-gwalior |trans-title=भारत आणि बांगलादेश यांच्यातील धर्मशाला येथील आंतरराष्ट्रीय टी२० ग्वाल्हेरला हलवला|title=Dharamsala T20I between India and Bangladesh moved to Gwalior|work=क्रिकबझ्झ|access-date=२३ सप्टेंबर २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/bcci-makes-changes-to-india-s-home-season-schedule-1447312 |trans-title=बीसीसीआय कडून भारताच्या घरच्या मोसमाच्या वेळापत्रकात बदल |title=BCCI makes changes to India's home season schedule |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२३ सप्टेंबर २०२४}}&lt;/ref&gt;

==संघ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; margin:auto&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |{{cr|IND}}
! colspan=&quot;2&quot; |{{cr|BAN}}
|-
!कसोटी&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bcci.tv/bccilink/articles/K25a4LAr |trans-title=बांगलादेश विरुद्ध आयडीएफसी फर्स्ट बँक कसोटी मालिकेतील पहिल्या कसोटीसाठी भारताचा संघ जाहीर|title=India’s squad for the 1st Test of the IDFC FIRST Bank Test series against Bangladesh announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]]|access-date=२३ सप्टेंबर २०२४}}&lt;/ref&gt;
!आं.टी२०
!कसोटी&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tigercricket.com.bd/detail/announced-bangladesh-test-squad-for-india-tour-2024 |title=जाहीर {{!}} भारत २०२४ दौऱ्यासाठी बांगलादेश कसोटी संघ |work=[[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]]|access-date=२३ सप्टेंबर २०२४}}&lt;/ref&gt;
!आं.टी२०
|- style=&quot;vertical-align:top&quot;
|
* [[रोहित शर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[अक्षर पटेल]]
* [[आकाश दीप]]
* [[ऋषभ पंत]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[कुलदीप यादव]]
* [[लोकेश राहुल]]
* [[जसप्रीत बुमराह]]
* [[ध्रुव जुरेल]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[मोहम्मद सिराज]]
* [[यश दयाल]]
* [[यशस्वी जयस्वाल]]
* [[रविचंद्रन अश्विन]]
* [[रवींद्र जडेजा]]
* [[विराट कोहली]]
* [[शुभमन गिल]]
* [[सरफराज खान]]
|
* [[सूर्यकुमार यादव]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[अभिषेक शर्मा]]
* [[अर्शदीप सिंग]]
* [[जितेश शर्मा]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[नितीशकुमार रेड्डी]]
* [[मयंक यादव]]
* [[रवी बिश्नोई]]
* [[रिंकू सिंग]]
* [[रियान पराग]]
* [[वरुण चक्रवर्ती]]
* [[वॉशिंग्टन सुंदर]]
* [[शिवम दुबे]]
* [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[हर्षित राणा]]
* [[हार्दिक पांड्या]]
* 
|
* [[नजमुल हुसैन शान्तो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[खालेद अहमद]]
* [[जाकर अली]]
* [[झाकीर हसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[तस्किन अहमद]]
* [[तैजुल इस्लाम]]
* [[नयीम हसन]]
* [[नाहिद राणा]]
* [[महमुदुल हसन जॉय]]
* [[मुशफिकर रहीम]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[मेहेदी हसन मिराझ]]
* [[मोमिनुल हक]]
* [[लिटन दास]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[शकिब अल हसन]]
* [[शदमन इस्लाम]]
* [[हसन महमूद]]
|
* [[नजमुल हुसैन शान्तो]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[जाकर अली]]
* [[तस्किन अहमद]]
* [[तौहीद ह्रिदोय]]
* [[तंझीम हसन साकिब]]
* [[तांझिद हसन]]
* [[परवेझ हुसेन इमॉन]]
* [[महमुद्दुला]]
* [[महेदी हसन]]
* [[मुस्तफिझुर रहमान]]
* [[मेहेदी हसन मिराझ]]
* [[रकिबुल हसन (क्रिकेट खेळाडू)|रकिबुल हसन]]
* [[रिशाद हुसेन]]
* [[लिटन दास]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[शोरिफुल इस्लाम]]
|}

==कसोटी मालिका==
===१ली कसोटी===
{{Two-innings cricket match
| date = १९-२४ सप्टेंबर २०२४&lt;ref name=&quot;Days&quot; group=&quot;n&quot;&gt;प्रत्येक कसोटी सामन्यासाठी पाच दिवसांचा खेळ नियोजित असताना, पहिल्या कसोटीचा निकाल चार दिवसांत लागला.&lt;/ref&gt;
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|BAN}}

| score-team1-inns1 = ३७६ (९१.२ षटके)
| runs-team1-inns1 = [[रविचंद्रन अश्विन]] ११३ (१३३)
| wickets-team1-inns1 = [[हसन महमूद]] ५/८३ (२२.२ षटके)

| score-team2-inns1 = १४९ (४७.१ षटके)
| runs-team2-inns1 = [[शकिब अल हसन]] ३२ (६४)
| wickets-team2-inns1 = [[जसप्रीत बुमराह]] ४/५० (११ षटके)

| score-team1-inns2 = 287/4[[घोषणा आणि जप्ती (क्रिकेट)#घोषणा|घो]] (६४ षटके)
| runs-team1-inns2 = [[शुभमन गिल]] ११९[[नाबाद|*]] (१७६)
| wickets-team1-inns2 = [[मेहेदी हसन मिराझ]] २/१०३ (२५ षटके)

| score-team2-inns2 = २३४ (६२.१ षटके)
| runs-team2-inns2 = [[नजमुल हुसैन शान्तो]] ८२ (१२७)
| wickets-team2-inns2 = [[रविचंद्रन अश्विन]] ६/८८ (२१ षटके)

| result = भारत २८० धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439891.html धावफलक]
| venue = [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]]
| umpires = [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इं) आणि [[रॉड टकर]] (ऑ)
| motm = [[रविचंद्रन अश्विन]] (Ind)
| toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = विश्व कसोटी अजिंक्यपद गुण: भारत १२, बांगलादेश ०.
}}

===२री कसोटी===
{{Two-innings cricket match
| date = २७ सप्टेंबर – १ ऑक्टोबर २०२४
| team1 = {{cr-rt|BAN}}
| team2 = {{cr|IND}}

| score-team1-inns1 = २३३ (७४.२ षटके)
| runs-team1-inns1 = [[मोमिनुल हक]] १०७[[नाबाद|*]] (१९४)
| wickets-team1-inns1 = [[जसप्रीत बुमराह]] ३/५० (१८ षटके)

| score-team2-inns1 = २८५/९[[घोषणा आणि जप्ती (क्रिकेट)|घो]] (३४.४ षटके)
| runs-team2-inns1 = [[यशस्वी जयस्वाल]] ७२ (५१)
| wickets-team2-inns1 = [[मेहेदी हसन]] ४/४१ (६.४ षटके)

| score-team1-inns2 =  १४६ (४७ षटके)
| runs-team1-inns2 = [[शदमन इस्लाम]] ५० (१०१)
| wickets-team1-inns2 =  [[जसप्रीत बुमराह]] ३/१७ (१० षटके)

| score-team2-inns2 =  ९८/३ (१७.२ षटके)
| runs-team2-inns2 = [[यशस्वी जयस्वाल]] ५१ (४५)
| wickets-team2-inns2 =  [[मेहेदी हसन]] २/४४ (९ षटके)

| result = भारत ७ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439892.html धावफलक]
| venue = [[ग्रीन पार्क स्टेडियम]], [[कानपुर]]
| umpires = [[क्रिस ब्राऊन]] (न्यू) आणि [[रिचर्ड केटलबोरो]] (इं) 
| motm = [[यशस्वी जयस्वाल]] (भा)
| toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला
| rain = पाऊस आणि ओल्या मैदानामुळे पहिल्या दिवशी फक्त ३५ षटकांचा खेळ होऊ शकला आणि दुसऱ्या व तिसऱ्या दिवशी कोणताही खेळ होऊ शकला नाही.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/bangladesh-in-india-2024-25-1439844/india-vs-bangladesh-2nd-test-1439892/match-report-1 |trans-title=बांगलादेशचे तीन गडी बाद झाल्यानंतर पहिल्या दिवशी मुसळधार पाऊसामुळे खेळ थांबला|title=Heavy rain calls off first day after Bangladesh lose three |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|access-date=३ ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/131776/rain-forces-washout-on-second-day-in-kanpur |trans-title=पावासामुळे कानपुर येथील दुसऱ्या दिवसाचा खेळ रद्द |title=Rain forces washout on second day in Kanpur |work=[[क्रिकबझ्झ]]|access-date=३ ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thehindu.com/sport/cricket/india-bangladesh-kanpur-test-day-3-updates/article68697013.ece |trans-title=ओल्या मैदानामुळे भारत वि बांगलादेश २ऱ्या कसोटीच्या तिसऱ्या दिवसाचा खेळ रद्द |title=Day 3 of India vs Bangladesh 2nd test washed out due to wet outfield |work=द हिंदू |access-date=३ ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt;
| notes = [[रवींद्र जडेजा]]ने (भारत) कसोटी क्रिकेटमधील त्याचा ३००वा बळी घेतला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/ravindra-jadeja-2nd-fastest-300-wickets-3000-runs-all-rounder-9590907/|trans-title=रवींद्र जडेजा इयान बॉथमनंतर ३०० बळी/३००० धाव करणारा करणारा दुसरा सर्वात वेगवान खेळाडू ठरला.|title=Ravindra Jadeja becomes second fastest to the 300 Wickets/3000 Runs grand double, behind Ian Botham|work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |access-date=३ ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt;
* [[विराट कोहली]] (भारत) आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये (५९४ डावांमध्ये) सर्वात जलद २४,००० धावा पूर्ण करणारा फलंदाज झाला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/virat-kohli-fastest-player-to-reach-27000-international-runs-sachin-tendulkar-record-india-vs-bangladesh-2nd-test/article68700961.ece |trans-title=भा वि बां, दुसरी कसोटी: कोहली सर्वाधिक जलद २७,००० आंतरराष्ट्रीय धावा करणारा खेळाडू ठरला|title=IND vs BAN, 2nd Test: Kohli becomes fastest player to reach 27,000 international runs |work=स्पोर्टस्टार |access-date=३ ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/bangladesh-in-india/virat-kohli-becomes-fastest-to-27000-runs-in-international-cricket/articleshow/113815164.cms |trans-title=विराट कोहली सर्वाधिक जलद २७,००० आंतरराष्ट्रीय धावा करणारा खेळाडू ठरला|title=Virat Kohli becomes fastest to 27,000 runs in international cricket |work=टाइम्स ऑफ इंडिया |access-date=३ ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt;
* विश्व कसोटी अजिंक्यपद गुण: भारत १२, बांगलादेश ०.
}}

==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका==
===१ला आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ६ ऑक्टोबर २०२४
| time = १९:००
| night = y
| team1 = {{cr-rt|BAN}}
| team2 = {{cr|IND}}
| score1 = १२७ (१९.५ षटके)
| runs1 = [[मेहेदी हसन]] ३५[[नाबाद|*]] (३२)
| wickets1 = [[अर्शदीप सिंग]] ३/१४ (३.५ षटके)
| score2 = १३२/३ (११.५ षटके)
| runs2 = [[हार्दिक पंड्या]] ३९[[नाबाद|*]] (१६)
| wickets2 = [[मेहेदी हसन]] १/७ (१ षटक)
| result = भारत ७ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439893.html धावफलक]
| venue = [[श्रीमंत माधवराव सिंधिया क्रिकेट स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]]
| umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भा) आणि [[के.एन. अनंतपद्मनाभन]] (भा)
| motm = [[अर्शदीप सिंग]] (भा)
| toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला
| rain =
| notes = [[नितीशकुमार रेड्डी]] आणि [[मयंक यादव]] (भारत) या दोघांचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण.&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=७ ऑक्टोबर २०२४|title=भा वि बां: अष्टपैलू नितीश कुमार रेड्डीचे बांगलादेश विरुद्धच्या पहिल्या आंतरराष्ट्रीय टी२० दरम्यान भारताकडून पदार्पण|language=en|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ind-vs-ban-nitish-kumar-reddy-india-debut-playing-11-1st-t20i-bangladesh-sunrisers-hyderabad-all-rounder-ipl-2024/article68724372.ece |website=स्पोर्टस्टार|location=चेन्नई|access-date=८ ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=७ ऑक्टोबर २०२४ |title='आयपीएल दुखापतीनंतर क्रिकेट खेळलो नाही आणि थेट भारताकडून आंतरराष्ट्रीय पदार्पण केले': मयंक यादवची चार महिन्यांच्या रिकव्हरी कालावधीवर प्रतिक्रिया|language=en|url=https://www.indianexpress.com/article/sports/cricket/mayank-yadav-debut-ind-vs-ban-t20-ipl-2024-injury-comeback-9607727/lite/ |website=द इंडियन एक्सप्रेस|location=नोएडा |access-date=८ ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt;
* या ठिकाणी खेळला जाणारा हा पहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता आणि आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामना आयोजित करणारे हे भारतातील २६ वे आंतरराष्ट्रीय टी२० ठिकाण आहे.&lt;ref&gt;{{cite news |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=१८ सप्टेंबर २०२४|title=ग्वाल्हेर येथे भारत विरुद्ध बांगलादेश १ला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होणार|language=en|url=https://www.newindianexpress.com/sport/cricket/2024/Aug/14/gwalior-to-host-india-versus-bangladesh-1st-t20i |website=द न्यू इंडियन एक्सप्रेस |location=चेन्नई|access-date=८ ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt;
}}

===२रा आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ९ ऑक्टोबर २०२४
| time = १९:००
| night = y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|BAN}}
| score1 = २२१/९ (२० षटके)
| runs1 = [[नितीशकुमार रेड्डी]] ७४ (३४)
| wickets1 = [[रिशाद हुसेन]] ३/५५ (४ षटके)
| score2 = १३५/९ (२० षटके)
| runs2 = [[महमुद्दुला]] ४१ (३९)
| wickets2 = [[वरुण चक्रवर्ती]] २/१९ (४ षटके)
| result = भारत ८६ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439894.html धावफलक]
| venue = [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[दिल्ली]]
| umpires = [[जयरामण मदनगोपाळ]] (भा) आणि [[वीरेंद्र शर्मा]] (भा)
| motm = [[नितीशकुमार रेड्डी]] (भा)
| toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला
| rain =
| notes = बांगलादेशविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये ही भारताची सर्वोच्च धावसंख्या होती.&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=९ ऑक्टोबर २०२४ |title=भारत वि बांगलादेश, दुसरा आंटी२० सामना: भारताने बांगलादेशविरुद्ध सर्वोच्च टी२० धावसंख्या नोंदवली|language=en|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-vs-bangladesh-2nd-t20i-highest-score-ind-v-ban-t20-records-numbers-stats/article68737413.ece/|website=स्पोर्टस्टार|location=चेन्नई|access-date=१५ ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt;
}}

===३रा आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १२ ऑक्टोबर २०२४
| time = १९:००
| night = y
| team1 = {{cr-rt|IND}}
| team2 = {{cr|BAN}}
| score1 = २९७/६ (२० षटके)
| runs1 = [[संजू सॅमसन]] १११ (४७)
| wickets1 = [[तंझीम हसन साकिब]] ३/६६ (४ षटके)
| score2 = १६४/७ (२० षटके)
| runs2 = [[तौहीद ह्रिदोय]] ६३[[नाबाद|*]] (४२)
| wickets2 = [[रवी बिश्नोई]] ३/३० (४ षटके)
| result = भारत १३३ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439895.html धावफलक]
| venue = [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम (हैदराबाद)|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम ]], [[हैदराबाद]]
| umpires = [[के.एन. अनंतपद्मनाभन]] (भा) आणि [[रोहन पंडित]] (भा)
| motm = [[संजू सॅमसन]] (भा)
| toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain =
| notes = बांगलादेशच्या [[महमुदुल्लाह]]चा हा शेवटचा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.&lt;ref&gt;{{cite web |title=महमुदुल्ला भारताविरुद्धच्या मालिकेनंतर आंतरराष्ट्रीय टी२० मधून निवृत्त होणार|language=en|url=https://www.espncricinfo.com/story/ind-vs-ban-2nd-t20i-mahmudullah-to-retire-from-t20is-after-series-against-india-1454330 |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=१५ ऑक्टोबर २०२४ |date=८ ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt;
* भारताच्या [[संजू सॅमसन]]चे आंतरराष्ट्रीय टी२० मधील पहिलेच शतक.&lt;ref&gt;{{cite web |title=सॅमसनच्या पहिल्या आंतरराष्ट्रीय टी२० शतकाने भारताचा मालिकेत विजय|language=en |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/131989/samsons-maiden-t20i-ton-powers-indias-series-sweeping-win |work=क्रिकबझ्झ |access-date=१५ ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt;
* भारताची आंतरराष्ट्रीय टी२० मधील ही सर्वोच्च,&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=१२ ऑक्टोबर २०२४|language=en|title=हैदराबादमध्ये भारताचा टी२० मध्ये नवा विक्रम, ३०० धावांचा टप्पा थोडक्यात हुकला|url=https://www.icc-cricket.com/news/india-record-new-t20i-high-narrowly-miss-300-run-mark-in-hyderabad |website=[[आंतरराष्ट्रीय किक्रेट समिती|आयसीसी]] |location=दुबई|access-date=१५ ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt; आणि [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य|पूर्ण सदस्य-राष्ट्राने]] केलेली सर्वोच्च धावसंख्या.&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=१२ ऑक्टोबर २०२४|title=भारत वि बांगलादेश, तिसरा आं.टी२० : पूर्ण-सदस्य राष्ट्राकडून भारताची आं.टी२० मध्ये सर्वोच्च धावसंख्या|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-highest-t20i-team-total-full-member-nation-ind-vs-ban-3rd-t20-hyderabad/article68746577.ece/ |website=स्पोर्टस्टार|location=चेन्नई|access-date=१५ ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt;
* भारताच्या [[रवी बिश्नोई]]चे आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये ५० बळी पूर्ण.&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=१५ ऑक्टोबर २०२४|title=IND vs BAN: Ravi Bishnoi becomes joint-second fastest Indian to pick 50 T20I wickets |language=en|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ravi-bishnoi-joint-second-fastest-indian-50-t20-wickets-record-full-list-india-vs-bangladesh/article68746875.ece |website=स्पोर्टस्टार|location=चेन्नई|access-date=१५ ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt;
}}

==नोंदी==
{{reflist|group=n}}

== संदर्भ==
{{Reflist}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.espncricinfo.com/series/bangladesh-in-india-2024-25-1439844 ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर मालिका मुख्यपान]

{{भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{२०२३-२०२५ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२४-२५}}
[[वर्ग:२०२४ मध्ये बांगलादेशी क्रिकेट]]
[[वर्ग:२०२४ मध्ये भारतीय क्रिकेट]]
[[वर्ग:बांगलादेश क्रिकेट संघाचे भारत दौरे]]
[[वर्ग:बांगलादेश क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|भारत]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे भारतीय दौरे]]
[[वर्ग:२०२४-२५ मधील आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्पर्धा]]</text>
      <sha1>cfmyet5tibx9a79t1pzj7prvllexrxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पुणे–राणी कमलापती हमसफर एक्सप्रेस</title>
    <ns>0</ns>
    <id>375703</id>
    <revision>
      <id>2686707</id>
      <parentid>2644245</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T00:25:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7136" sha1="2a9lmj150yyljwv78f5e6gp6p7pk04k" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट रेल्वे गाडी
|नाव=पुणे-राणी कमलापती हमसफर एक्सप्रेस|सेवा प्रकार=[[हमसफर एक्सप्रेस]]|सद्यस्थिती=सेवारत|प्रदेश=[[पश्चिम मध्य रेल्वे]]|प्रथम_धाव=३ मार्च, २०१९
|सुरुवात=[[पुणे जंक्शन रेल्वे स्थानक|पुणे]]|थांबे=[[अहिल्यानगर रेल्वे स्थानक|अहिल्यानगर]], [[मनमाड रेल्वे स्थानक|मनमाड]], [[भुसावळ रेल्वे स्थानक|भुसावळ]], [[इटारसी रेल्वे स्थानक|इटारसी]], आणि इतर ३|शेवट=[[राणी कमलापती भोपाल रेल्वे स्थानक|राणी कमलापती भोपाल]]
|अपक्रमांक=२२१७१|डाउनक्रमांक=२२१२२|प्रवासवेळ=१३ तास ३० मिनिटे
|वर्ग=वातानुकुलित ३-टियर|बसण्याची_सोय=नाही|खानपान=आहे|गेज=ब्रॉड गेज|विद्युतीकरण=होय|गती=५७ किमी/तास
|नकाशा_दाखवा=yes
|नकाशा={{Pune–Rani Kamlapati Express Route}}
}}
२२१४१/२२१४२ '''पुणे - राणी कमलापती हमसफर एक्सप्रेस''' ही [[मध्य रेल्वे क्षेत्र|मध्य रेल्वे विभागाची]] एक आरामदायी [[हमसफर एक्सप्रेस|हमसफर]] [[भारतातील एक्सप्रेस रेल्वेगाड्या|सुपरफास्ट]] ट्रेन आहे जी [[पुणे जंक्शन रेल्वे स्थानक|पुणे जंक्शन]] आणि [[राणी कमलापती भोपाल रेल्वे स्थानक|राणी कमलापती भोपाल]] दरम्यान आठवड्यातून एकदा धावते.&lt;ref&gt;[https://www.patrika.com/khandwa-news/five-years-50-letters-still-not-received-3609711/ Five years, 50 letters still not available ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.patrika.com/hoshangabad-news/hamsafar-s-journey-started-331-passengers-were-on-board-in-the-first-day-3526544/ Hamsafar's journey started, 331 passengers ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cr.indianrailways.gov.in/view_detail.jsp?lang=0&amp;id=0,4,268&amp;dcd=4532&amp;did=15387416798304DA48C2ECB18AEB8460B4856D122B205 Introduction of Pune-Habibganj Weekly Superfast Humsafar Express]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.everythinginhindi.com/articles/199/20181005199.php |title=Bhopal gets three more Gwalior |access-date=2026-01-14 |archive-date=2025-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250909074013/https://www.everythinginhindi.com/articles/199/20181005199.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== इंजिन ==
या गाडीचा पूर्ण मार्ग विद्युतीकृत ब्रॉड गेज असून [[इटारसी रेल्वे स्थानक|इटारसी]] येथील [[डब्ल्यूएपी ७]] प्रकारचे इंजिन या गाडीला थेट नेते.

== डबे ==
ही गाडी पूर्णपणे वातानुकुलीत असून सगळे डबे ३-टियर शयनयान प्रकारचे आहेत. डब्यांमध्ये यामध्ये स्थानके, ट्रेनचा वेग इत्यादी माहिती दाखवण्यासाठी एलईडी स्क्रीन डिस्प्लेची वैशिष्ट्ये आहेत आणि त्यात घोषणा प्रणाली, चहा, कॉफी आणि दुधासाठी व्हेंडिंग मशीन, डब्यांमध्ये बायो टॉयलेट तसेच सीसीटीव्ही कॅमेरे असतात.

== सेवा ==
पुणे - राणी कमलापती हमसफर एक्सप्रेस दर रविवारी पुण्याहून निघते आणि १३ तास ३० मिनिटात ८९० किमी अंतर पार करते. शनिवारी सुरू होणाऱ्या परतीच्या प्रवासाला या गाडीला १३ तास ५५ मिनिटे लागतात.

== मार्ग आणि थांबे ==
* '''{{Stnlnk|पुणे जंक्शन}}'''
* दौंड कॉर्ड लाइन
* {{Stnlnk|अहिल्यानगर}}
* {{Stnlnk|कोपरगाव}}
* {{Stnlnk|मनमाड जंक्शन}}
* {{Stnlnk|भुसावळ जंक्शन}}
* {{Stnlnk|इटारसी जंक्शन}}
* {{Stnlnk|नर्मदापुरम}}
* '''{{Stnlnk|राणी कमलापती भोपाल}}'''

== वेळापत्रक ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! क्रमांक
! स्थानक संकेत
! प्रस्थान स्थानक
! प्रस्थान वेळ
! प्रस्थान दिवस
! आगमन स्टेशन
! आगमन वेळ
! आगमन दिवस
|-
| २२१४१
| पुणे
| {{Stnlnk|पुणे जंक्शन}}
| दुपारी १५:१५
| रविवार
| {{Stnlnk|राणी कमलापती भोपाल}}
| दुपारी ०४:५०
| सोमवार
|-
| २२१४२
| आरकेएमपी
| {{Stnlnk|राणी कमलापती भोपाल}}
| दुपारी १५:४०
| शनिवार
| {{Stnlnk|पुणे जंक्शन}}
| सकाळी ०६:२५
| रविवार
|-
|}

या गाडीचे डबे २२१६९/२२१७० [[संत्रागाछी-राणी कमलापती हमसफर एक्स्प्रेस]] साठी सुद्धा वापरले जातात.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भोपाळमधील वाहतूक]]
[[वर्ग:पुण्यामधील वाहतूक]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील रेल्वे वाहतूक]]
[[वर्ग:मध्य प्रदेशमधील रेल्वे वाहतूक]]
[[वर्ग:हमसफर एक्सप्रेस]]
[[वर्ग:मध्य रेल्वे]]</text>
      <sha1>2a9lmj150yyljwv78f5e6gp6p7pk04k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जैन इरिगेशन सिस्टीम्स लिमिटेड</title>
    <ns>0</ns>
    <id>378634</id>
    <revision>
      <id>2686683</id>
      <parentid>2686055</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T15:48:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23773" sha1="3yze49umz9mjq1x235eoodkinoxcfv0" xml:space="preserve">{{शीर्षकदाखवा:जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड }}
{{बदल}}
{{माहितीचौकट कंपनी|traded_as={{BSE|500219}}&lt;br /&gt;{{NSE|JISLJALEQS}}|महत्त्वाच्या व्यक्ती=Ashok Jain, Anil Jain, Ajit Jain, Atul Jain, Abhay Jain|homepage={{url|http://www.jains.com/}}|नाव=जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड|कंपनीनाव=जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड|ब्रीदवाक्य=More Crop Per Drop|उद्योगक्षेत्र=कृषी|संस्थापक=भवरलाल जैन|मुख्यालय शहर=जळगाव|मुख्यालय देश=भारत|मुख्यालय स्थान=जळगाव|संकेतस्थळ=https://www.jains.com/}}सामान्य शेतकरी कुटुंबात जन्मलेले भवरलाल जैन यांनी संघर्ष, दूरदृष्टी आणि आईच्या संस्कारांच्या जोरावर इतिहास घडवला. एमपीएससी परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर त्यांच्या पुढे सुरक्षित सरकारी नोकरीचा मार्ग उघडा होता. पण त्यांच्या अशिक्षित आई गौराईबाईंनी त्यांना एक वेगळीच दिशा दिली.   त्या म्हणाल्या  ''“नोकरी केली तर तुझे आणि कुटुंबाचे पोट भरेल… पण असे काही कर की ज्यामुळे केवळ माणसांचे नाही, तर पशू-पक्ष्यांचेही कल्याण होईल.”''  आईचे हे शब्द केवळ सल्ला नव्हते, तर आयुष्याचा मंत्र ठरले. त्यांनी आपल्या तीन पिढ्यांची साठवलेली केवळ ७,००० रुपयांची पुंजी मुलाच्या हाती दिली विश्वासाने, आशेने, आणि मोठं काहीतरी घडवण्याच्या स्वप्नाने.त्या छोट्याशा बीजातून उभा राहिला एक विराट वटवृक्ष Jain Irrigation Systems Limited.  आज ही कंपनी केवळ उद्योग नाही, तर कोट्यवधी शेतकऱ्यांच्या आयुष्याला पाणी देणारी, शेतीला दिशा देणारी आणि पर्यावरणाशी सुसंवाद साधणारी चळवळ आहे.

== इतिहास ==
* सामान्य शेतकरी कुटुंबातील भवरलाल जैन हे एमपीएससी परीक्षा उत्तीर्ण झाले होते. परंतु आईने नोकरी केली तर तुझे आणि कुटुंबाचे पोट भरले असे काही कर ज्यामुळे केवळ मानवाचे नाही तर पशू आणि पक्ष्यांचे कल्याण होईल, असा संदेश दिला. तसेच आपल्याजवळ तीन पिढ्यांची साचलेली सात हजार रुपयांची पुंजी भवरलाल जैन यांना दिली.
* १९६३–१९७८: भवरलाल जैन यांनी ट्रॅक्टर, स्प्रिंकलर सिस्टीम, पीव्हीसी पाईप आणि इतर शेती उपकरणांची डीलरशिप सुरू केली. व्यवसायाचा विस्तार करण्यासाठी, खते, बियाणे आणि कीटकनाशके यांसारख्या शेतीसाठी लागणाऱ्या वस्तूंची एजन्सीसुद्धा सुरू करण्यात आली. विक्री १९६३ मधील {{INR}} १ दशलक्ष वरून १९७८ मध्ये {{INR}} ११० दशलक्ष पर्यंत वाढली.
* भवरलाल जैन यांनी १९६३–१९७८: भवरलाल जैन यांनी ट्रॅक्टर, स्प्रिंकलर सिस्टीम, पीव्हीसी पाईप आणि इतर शेती उपकरणांची डीलरशिप सुरू केली. व्यवसायाचा विस्तार करण्यासाठी, खते, बियाणे आणि कीटकनाशके यांसारख्या शेतीसाठी लागणाऱ्या वस्तूंची एजन्सीसुद्धा सुरू करण्यात आली. विक्री १९६३ मधील {{INR}} १ दशलक्ष वरून १९७८ मध्ये {{INR}} ११० दशलक्ष पर्यंत वाढली.
* १९७८: जैन यांनी १९७८ मध्ये केळीच्या पावडरचा एक कारखाना ताब्यात घेतला. पपईच्या चीकापासून पॅपेनच्या उत्पादनासाठी या कारखान्यात बदल करण्यात आले. डिसेंबर १९७८ मध्ये, संस्थापक जैन पॅपेनसाठी ग्राहकांच्या शोधात न्यू यॉर्कला गेले. देशांतर्गत कच्च्या मालाच्या खरेदीसाठी आणि परदेशात पॅपेनच्या विक्रीसाठी स्पर्धा तीव्र आणि दमछाक करणारी होती. तथापि, जैन यांनी अविरत अंतर्गत संशोधन आणि विकास (R&amp;D) द्वारे शुद्ध पॅपेन विकसित केले आणि सर्वोच्च शुद्धतेच्या परिष्कृत पॅपेनचे क्रमांक-एक पुरवठादार म्हणून उदयास आले.&lt;ref name=&quot;Recognitions&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://jisl.co.in/Company/recognition.htm|title=Recognition of Jain irrigation|access-date=23 February 2015}}&lt;/ref&gt;
* १९८०: ३०० मेट्रिक टनच्या लहान वार्षिक क्षमतेसह पीव्हीसी पाईपचे उत्पादन सुरू झाले, जे १९९७ पर्यंत प्रतिवर्ष ३५,६०० मेट्रिक टनपेक्षा जास्त वाढवण्यात आले. जैन यांनी केसिंग आणि स्क्रीन पाईपिंग सिस्टीमचा समावेश करण्यासाठी आपल्या उत्पादनांची श्रेणी विस्तारली.

=== २००६-२०१२ ===

* 2006: JISL ने चॅपिन वॉटरमॅटिकचे अधिग्रहण केले, &lt;ref name=&quot;chapin&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.newaginternational.com/news/news108/news108.html|title=Jain irrigation acquired USA Base Chapin Watermatic|access-date=2 May 2006|archive-date=2014-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605052718/http://www.newaginternational.com/news/news108/news108.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; अमेरिकेतील ठिबक सिंचन प्रणाली संकल्पनेचे प्रणेते.
* २००६: JISL ने कस्टम होमबिल्डिंग मार्केटमधील अमेरिकन कंपनी NuCedar Mills चे अधिग्रहण केले. &lt;ref name=&quot;NuCedar&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.capitalmarket.com/CMEdit/story2-0.asp?SNo=116382|title=US acquisition bolsters Jain Irrigation|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060228081450/http://www.capitalmarket.com/cmedit/story2-0.asp?SNo=116382|archive-date=28 February 2006|access-date=7 February 2006}}&lt;/ref&gt;
* डिसेंबर २००६ – जेआयएसएलने (JISL) अमेरिकेतील कॅस्केड स्पेशालिटीज, इंक. (Cascade Specialties, Inc.) या कंपनीमधील बहुसंख्य भागभांडवल अधिग्रहित केले, जी नैसर्गिक, कमी जिवाणूयुक्त कांद्याची उत्पादने आणि सेंद्रिय निर्जलित कांद्यामध्ये विशेषज्ञ आहे. या अधिग्रहणामुळे, जैन इरिगेशन २५,००० मेट्रिक टनांपेक्षा जास्त एकत्रित क्षमतेसह, जगातील तिसरी सर्वात मोठी निर्जलित कांदा उत्पादक कंपनी बनली. &lt;ref name=&quot;Cascade&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.domain-b.com/management/m_a/20061120_acquires.html|title=Jain Irrigation acquired Cascade Specialties, Inc, USA|date=20 November 2006|access-date=20 November 2006}}&lt;/ref&gt;
* फेब्रुवारी २००७ – अमेरिकेतील अक्वेरियस ब्रँड्सला २१.५ दशलक्ष डॉलर्समध्ये पूर्णपणे रोख रकमेच्या व्यवहारात विकत घेऊन, जैन इरिगेशन ही जगातील दुसरी सर्वात मोठी ठिबक सिंचन कंपनी बनली. &lt;ref name=&quot;Aquarius&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business-standard.com/common/storypage.php?leftnm=lmnu5&amp;subLeft=3&amp;autono=274828&amp;tab=r|title=By acquiring Aquarius will second-largest drip irrigation company in the world.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070515195845/http://www.business-standard.com/common/storypage.php?leftnm=lmnu5&amp;subLeft=3&amp;autono=274828&amp;tab=r|archive-date=15 May 2007|access-date=17 February 2007}}&lt;/ref&gt;
* जून 2007 - जैन इरिगेशनने NAANDAN मधील 50. 001% हिस्सा विकत घेतला. &lt;ref name=&quot;Naandan&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.naan.co.il/e/Home/Indian_conglomerate_Jain_Irrigation_acquired_50__of_NaanDan.htm|title=Indian conglomerate Jain Irrigation acquired 50% of NaanDan|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629113445/http://www.naan.co.il/e/Home/Indian_conglomerate_Jain_Irrigation_acquired_50__of_NaanDan.htm|archive-date=29 June 2007|access-date=25 June 2007}}&lt;/ref&gt;
* नोव्हेंबर २०१० – यूके-स्थित औद्योगिक खाद्य घटक पुरवठादार &lt;ref name=&quot;Sleaford&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.vccircle.com/500/news/jain-irrigation-acquires-80-in-uk-based-sleaford|title=Jain Irrigation Acquires 80% In UK-based Sleaford|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930045020/http://www.vccircle.com/500/news/jain-irrigation-acquires-80-in-uk-based-sleaford|archive-date=30 September 2011|access-date=29 June 2011}}&lt;/ref&gt; स्लीफोर्ड क्वालिटी फूड्स लिमिटेडमधील नियंत्रक हिस्सा संपादन करून, जैन इरिगेशनला या अधिग्रहणामुळे मूल्यवर्धित उत्पादनांच्या मोठ्या बाजारपेठेत थेट प्रवेश मिळाला. आता ते त्यांच्या उपकंपनी जैन फार्म फ्रेश फूड्स लिमिटेडचा भाग आहे.
* मे 2012 - जैन यांनी उरलेल्या 50% NaanDanJain Ltd. इस्त्राईलमधील Kibutz Na'an कडून अंदाजे $35 दशलक्षमध्ये विकत घेतले. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Azulai|first=Yuval|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000748674&amp;fid=1725|title=Kibbutz Naan sells NaanDanJain Irrigation|date=14 May 2012|work=[[Globes (newspaper)|Globes]]|access-date=22 May 2012}}&lt;/ref&gt;

* 2018: जैन यांनी ''ईटी वॉटर सिस्टम्स'' अधिग्रहित केले, &lt;ref name=&quot;OutsoETwater.NYT2012&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=John Markoff|url=https://www.nytimes.com/2012/06/28/technology/google-and-others-give-manufacturing-in-the-us-a-try.html|title=Google Tries Something Retro: Made in the U.S.A.|date=June 27, 2012|work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; &quot;कॅलिफोर्निया, यूएस-आधारित कंपनी जी सिंचन तंत्रज्ञान उत्पादने प्रदान करते.&quot; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.vccircle.com/jain-irrigation-to-acquire-us-based-etwater|title=Jain Irrigation to acquire US-based farm technology firm ETwater|last=Keshav Sunkara|date=12 September 2018}}&lt;/ref&gt;

* १९८९: १९८९ पासून, जैन इरिगेशनने भारतात सूक्ष्म- [[जलसिंचन पद्धती|सिंचनाद्वारे]] जल व्यवस्थापन विकसित करण्याचे काम सुरू केले. जैन इरिगेशनने भारतीय शेतीत काही उच्च-तंत्रज्ञानाच्या संकल्पना आणल्या आहेत, जसे की एकात्मिक प्रणाली दृष्टिकोन, शेतकऱ्यांच्या गरजांसाठी एक-खिडकी योजना आणि सूक्ष्म-सिंचन व शेतीला उद्योग म्हणून पायाभूत सुविधांचा दर्जा देणे. &lt;ref name=&quot;concepts&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.g20challenge.com/wp-content/uploads/2012/06/Jain_Irrigation.pdf|title=Jains Contribution to Indian agriculture|access-date=23 February 2015}}&lt;/ref&gt;
* १९९४: जैन यांनी अन्न प्रक्रिया उद्योगात विविधता आणली आणि भाजीपाला निर्जलीकरण तसेच फळांची प्युरी, कॉन्सन्ट्रेट आणि पल्प यांच्या उत्पादनासाठी सुविधा उभारल्या. ही सुविधा आयएसओ ९००१ (ISO 9001) आणि एचएसीसीपी (HACCP) प्रमाणित असून आंतरराष्ट्रीय एफडीए (FDA) कायद्याच्या आवश्यकतांचे पालन करते.
* २००२ – तीव्र तरलतेची कमतरता, मोठा तोटा आणि थकीत देणी त्वरित फेडण्यासाठी बँका व वित्तीय संस्थांकडून वाढता दबाव, या सर्वांमध्ये सापडल्यानंतर, जैन इरिगेशन सिस्टम्स लिमिटेड (JISL) ने ॲक्वा इंटरनॅशनल पार्टनर्स एलपीच्या बाजूने कंपनीतील बहुसंख्य इक्विटी हिस्सा देऊन निधी उभारण्याचा निर्णय घेतला आहे. &lt;ref name=&quot;Aqua&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindubusinessline.in/2002/05/25/stories/2002052501900400.htm|title=US fund to acquire 49. 4% in Jain Irrigation Systems|access-date=16 January 2007}}&lt;/ref&gt; JISL गेल्या ४ वर्षांच्या वाईट आर्थिक परिस्थितीतून बाहेर पडली होती आणि वेगाने वाढू लागली होती. तिचा निव्वळ नफा ३२४ कोटी रुपयांवरून दुपटीहून अधिक झाला होता.&amp;nbsp;२००४-०५ या आर्थिक वर्षात दशलक्ष ते ६७१.७ रुपयांपर्यंत&amp;nbsp;२००५-०६ या आर्थिक वर्षात २.८९ दशलक्ष रुपयांचा वाटा निर्यातीने उचलला आहे.&amp;nbsp;जैनच्या एकूण महसुलात अब्जांची भर. &lt;ref name=&quot;net05&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindubusinessline.com/2006/06/30/stories/2006063002810300.htm|title=Jain Irrigation net profit doubles|access-date=16 January 2007}}&lt;/ref&gt;
* २००५ – जैन यांनी जपानच्या तायो कागाकू कंपनी लिमिटेडसोबत करार करून गोठवलेल्या आंब्याच्या फोडींसारख्या, स्वतंत्रपणे त्वरित गोठवता येणाऱ्या खाद्यपदार्थांचे उत्पादन सुरू केले. &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (January 2025)&quot;&gt;संदर्भ आवश्यक&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
* २०१२ - गांधी रिसर्च फाउंडेशनचे उद्घाटन भारताच्या राष्ट्रपती [[प्रतिभा पाटील]] यांच्या हस्ते २५ मार्च २०१२ रोजी झाले.  हे प्रतिष्ठान गांधीवादी अभ्यास, संशोधन आणि संवादासाठी प्रसिद्ध असलेल्या या केंद्राला ' गांधी तीर्थ ' म्हटले जाते. महात्मा गांधी यांच्या जीवनावरील जगातील सर्वात मोठे मल्टीमीडिया प्रदर्शन हे आहे.  गांधीवादी विचारधारा आणि वारसा भावी पिढ्यांसाठी जतन करणे आणि त्याचा प्रचार करणे हे त्याचे मुख्य उद्दिष्ट आहे. 'गांधी तीर्थ' मध्ये गांधी संग्रहालय, गांधी आंतरराष्ट्रीय संशोधन संस्था, गांधी संग्रह, प्रकाशने आणि गांधीवादी तत्त्वांवर आधारित ग्रामीण विकासासाठी विविध कार्यक्रमांचा समावेश आहे. प्रतिष्ठानमध्ये ७३५० पुस्तके, ४०९० नियतकालिके, ४०१९ छायाचित्रे, ७५ चित्रपट, महात्मा गांधींच्या भाषणांच्या १४८ ऑडिओ रेकॉर्डिंग आणि ११४ देशांतील टपाल तिकीट संग्रहाचा संग्रह आहे. &lt;ref name=&quot;Gandhi Teerth&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mkgandhi.org/museum/grf_jalgaon.htm|title=Museum of Gandhi Research Foundation|access-date=8 February 2016}}&lt;/ref&gt;
* २०१६ – जैन इरिगेशनचा अन्न विभाग जैन फार्म फ्रेश फूड्स लिमिटेड या उपकंपनीमध्ये विभागला गेला आहे, जी १९९४ पासून अन्न प्रक्रिया व्यवसायात होती आणि आंबा, केळी, पेरू, स्ट्रॉबेरी यांचा फळ पल्प तसेच निर्जलीकृत भाज्या बनवत होती. जैन फार्म फ्रेश फूड्स लिमिटेडने 'जैन फार्मफ्रेश' या मुख्य ब्रँड नावाखाली आपले पहिले ब्रँडेड किरकोळ उत्पादन ' [[AamRus|आमरस]] ' बाजारात आणले. अल्फान्सो आणि केसर जातींपासून प्रक्रिया केलेला ' [[AamRus|आमरस]] ' हा कोणताही अतिरिक्त स्वाद आणि रंग नसलेला, गोड केलेला गोठवलेला आंब्याचा पल्प आहे. &lt;ref name=&quot;AamRus&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/50771753.cms?from=mdr|title=Jain Irrigation Systems's food division launches 1st branded retail product|work=The Economic Times|access-date=8 February 2016}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी|30em}}

== बाह्य दुवे ==

* {{अधिकृत संकेतस्थळ|http://www.jains.com/}}
{{Authority control}}
[[वर्ग:मुंबई रोखे बाजारातील नोंदणीकृत कंपन्या]]
[[वर्ग:भारताच्या राष्ट्रीय शेअर बाजारावर सूचीबद्ध कंपन्या]]
[[वर्ग:भारतीय ब्रँड]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील कंपन्या]]
[[वर्ग:कायमचे मृत बाह्य दुवे असणारे लेख]]
__क्रमीत__
__नवविभागदुवा__</text>
      <sha1>3yze49umz9mjq1x235eoodkinoxcfv0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मसुदा चर्चा:गजानन हणमंत पाटील</title>
    <ns>119</ns>
    <id>379689</id>
    <revision>
      <id>2686665</id>
      <parentid>2686423</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T13:18:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32027-98</username>
        <id>183639</id>
      </contributor>
      <comment>/* उल्लेखनीयतेचे 3 वृत्तपत्रीय पुरावे - WP:GNG + WP:AUTHOR पास */ नवीन विभाग</comment>
      <origin>2686665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20173" sha1="45offcfgzg7sga5n58380kv5dgg85j3" xml:space="preserve">
{{Connected contributor|User1=सावर्डे ए व्ही|U1-declared=yes|U1-otherlinks=गजानन हणमंत पाटील हे माझे मित्र/परिचित आहेत. त्यांच्या विनंतीवरून मी हा मसुदा बनवत आहे.}}

== COI Declaration ==

{{Connected contributor|User1=सावर्डे ए व्ही|U1-declared=yes|U1-otherlinks=गजानन हणमंत पाटील हे माझे मित्र/परिचित आहेत. त्यांच्या विनंतीवरून मी हा मसुदा बनवत आहे.}} [[सदस्य:सावर्डे ए व्ही|सावर्डे ए व्ही]] ([[सदस्य चर्चा:सावर्डे ए व्ही|चर्चा]]) १८:३५, १३ मे २०२६ (IST)

:@[[सदस्य:सावर्डे ए व्ही|सावर्डे ए व्ही]], लेखात भरपूर चुका आहेत. मी सांगितले तसे संदर्भ देखील आपण जोडले नाही. [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) १९:१०, १३ मे २०२६ (IST)
::== मसुदा:गजानन हणमंत पाटील याबाबत नम्र विनंती ==
::नमस्कार संतोष गोरे सर,
::मी एक नवीन संपादक आहे. [[मसुदा:गजानन हणमंत पाटील]] हा लेख मी पुनरावलोकनासाठी सादर केलेला आहे.
::हा लेख मी स्वतःसाठी बनवत नाही. माझे मार्गदर्शक, श्री. गजानन हणमंत पाटील सर यांच्या विनंतीवरून मी तो तयार केला आहे. त्यामुळे [[WP:COI|हितसंबंध]] असल्याने मी ते [[मसुदा चर्चा:गजानन हणमंत पाटील]] पानावर जाहीर केले आहे.
::'''लेखातील उल्लेखनीयता सिद्ध करणारे संदर्भ:'''
::* '''आदर्श शिक्षक पुरस्कार (२०२१):''' [[दैनिक सकाळ]], सांगली आवृत्ती, दि. ६ जानेवारी २०२१ 
::* '''काव्यप्रेमी प्रेरणा पुरस्कार (२०२५):''' काव्यप्रेमी शिक्षक मंच, सोलापूर या राज्यस्तरीय संस्थेकडून दि. ११ मे २०२५ रोजी चिपळूण येथे प्रदान. याबत [[दैनिक सकाळ]] (२३ एप्रिल २०२५), [[तरुण भारत]] (११ मे २०२५) आणि [[संवाद मीडिया]] (१० मे २०२५) या ३ स्वतंत्र, विश्वसनीय माध्यमांमध्ये बातम्या प्रसिद्ध झाल्या आहेत.
::मी [[विकिपीडिया:परीक्षण|परीक्षण]] वाचून लेखातील प्रत्येक विधानासाठी विश्वसनीय संदर्भ जोडण्याचा प्रयत्न केला आहे. तसेच लेख [[विकिपीडिया:तटस्थ दृष्टिकोन|तटस्थ दृष्टिकोनातून]] लिहिला आहे.
::आपण ज्येष्ठ आणि अनुभवी संपादक आहात. आपणांस विनंती आहे की, आपल्या सवडीने सदर मसुद्याचे पुनरावलोकन करून काही सुधारणा सुचवाव्यात. माझ्याकडून काही त्रुटी राहिल्या असतील तर मार्गदर्शन करावे, ही नम्र विनंती.
::धन्यवाद.
::~[[User:सावर्डे ए व्ही|सावर्डे ए व्ही]] ([[User talk:सावर्डे ए व्ही|चर्चा]]) २०:२४, १४ मे २०२६ (IST)
::--- [[सदस्य:सावर्डे ए व्ही|सावर्डे ए व्ही]] ([[सदस्य चर्चा:सावर्डे ए व्ही|चर्चा]]) २०:२४, १४ मे २०२६ (IST)

== पुरस्काराच्या पडताळणीसाठी वृत्तपत्राचा पुरावा ==

---
नमस्कार,

लेखातील पुरस्काराच्या पडताळणीसाठी दैनिक वृत्तपत्रातील बातमीचा फोटो विकिमीडिया कॉमन्सवर अपलोड केला आहे. प्रचालकांनी कृपया पडताळून घ्यावा.
:दै._वृत्तपत्रातील_बातमीचा_फोटो._गजानन_हणमंत_पाटील_यांना_काव्यप्रेमी_पुरस्कार_बातममी.jpg बातमीची लिंक]
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:दै._वृत्तपत्रातील_बातमीचा_फोटो._गजानन_हणमंत_पाटील_यांना_काव्यप्रेमी_पुरस्कार_बातममी.jpg
धन्यवाद
--[[सदस्य:सावर्डे ए व्ही|सावर्डे ए व्ही]] ([[सदस्य चर्चा:सावर्डे ए व्ही|चर्चा]]) १८:०८, १५ मे २०२६ (IST)
---

== उल्लेखनीयता पुनर्मूल्यांकन Wikiscan मे 2026 + COI Disclosure ==

प्रबंधक महोदय,

मी &quot;गजानन हणमंत पाटील&quot; या लेखाचा विषय (subject) असल्याने माझा हितसंबंधांचा संघर्ष (COI) असू शकतो, याची मला जाणीव आहे. त्यामुळे लेखावरील अंतिम निर्णय स्वतंत्र संपादक व प्रशासकांनी उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे घ्यावा, ही विनंती.

लेखाच्या पुनर्मूल्यांकनासाठी पुढील माहिती सादर करीत आहे.

Wikiscan (May 2026) नुसार &quot;मसुदा:गजानन हणमंत पाटील&quot; हे पान Most Active Pages यादीत Rank 1 (3.3k Volume, 12 Diff) वर असून संबंधित चर्चा पान Rank 5 (6.5k Volume, 9 Diff) वर आहे. एकूण 9.8k Volume व 21 Diff नोंदले गेले आहेत. या आकडेवारीवरून संबंधित मसुदा व चर्चा पानांवर मे 2026 दरम्यान लक्षणीय संपादनकार्य, चर्चा आणि पुनरावलोकन झाल्याचे दिसून येते.

तसेच लेखाच्या उल्लेखनीयतेसंदर्भात स्वतंत्र वृत्तपत्रीय स्रोत उपलब्ध आहेत. त्यामध्ये दै. सकाळ (23 एप्रिल 2024) मधील वृत्तांकन, राज्यस्तरीय पुरस्कारांबाबत उपलब्ध संदर्भ तसेच इतर स्वतंत्र व विश्वासार्ह स्रोतांचा समावेश आहे.

आकाशवाणी सांगली येथील मुलाखतीची लिंक उपलब्ध होताच तीही संदर्भ म्हणून जोडण्यात येईल.

वरील सर्व बाबींचा विचार करून मसुदा लेखाचे पुनर्मूल्यांकन करण्यात यावे व मुख्य नामविश्वात हलविण्याबाबत निर्णय घ्यावा, ही नम्र विनंती.

धन्यवाद.

{{ping|संतोष गोरे}} {{ping|Tiven2240}} {{ping|QueerEcofeminist}}

~गजानन हणमंत पाटील [[सदस्य:गजानन पाटील|गजानन पाटील]] ([[सदस्य चर्चा:गजानन पाटील|चर्चा]]) १४:४०, २८ मे २०२६ (IST)

:नमस्कार 🙏🏻
:क्षमस्व, वरील मजकुरात टायपिंगच्या चुकीमुळे दै. सकाळच्या बातमीची तारीख 23 एप्रिल 2024 अशी लिहिली गेली आहे. कृपया ती 23 एप्रिल 2025 अशी वाचण्यात यावी. 
:धन्यवाद.
:~गजानन हणमंत पाटील (चर्चा) १४:४९, २८ मे २०२६ (IST) [[सदस्य:गजानन पाटील|गजानन पाटील]] ([[सदस्य चर्चा:गजानन पाटील|चर्चा]]) १४:४९, २८ मे २०२६ (IST)
::@[[सदस्य:गजानन पाटील|गजानन पाटील]] आणि @[[सदस्य:सावर्डे ए व्ही|सावर्डे ए व्ही]], नमस्कार लक्षात घ्यावे की लेखात अनेक चुका आहेत. त्या दुरुस्त कराव्यात.
::#यापूर्वी मी आपणास [[विकिपीडिया चर्चा:धूळपाटी/केवळ मराठी ]] येथे एक उदाहरण दिले होते; ते परत या जागी पुन्हा नोंदवतो - [[मसुदा:गजानन हणमंत पाटील#संदर्भ]] येथे चार संदर्भ दिसत आहेत. त्या त्या वर्तमान पत्रात काय बातमी आली हे आम्हाला कसे कळणार? 
::# [[श्रीराम गोजमगुंडे#संदर्भ]] येथे पाहावे. मी एक संदर्भ जोडलेला आहे. सदरील संदर्भ निळ्या रंगात दिसत असून त्यावर टिचकी मारली असता आपल्याला सदरील बातमीवर जाऊन खात्री करता येते.
::[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) १७:११, २८ मे २०२६ (IST)
:::@संतोष गोरे नमस्कार सर 🙏🏻
:::आपण दिलेल्या सूचनेबद्दल मनापासून धन्यवाद. आपल्या सूचनेनुसार 'काव्यप्रेमी प्रेरणा पुरस्कारा'चे विश्वसनीय संदर्भ जोडले आहेत:
:::&lt;nowiki&gt;'''1. दैनिक सकाळ'''&lt;/nowiki&gt;
:::दिनांक: २३ एप्रिल २०२५, सांगली-Today आवृत्ती, पान क्रमांक ३  
:::थेट लिंक: &lt;nowiki&gt;https://epaper.esakal.com/smartepaper/ui/clipshare/share.aspx?id=aHR0cHM6Ly9lcGFwZXItc2FrYWwtYXBwbGljYXRpb24uczMuYXAtc291dGgtMS5hbWF6b25hd3MuY29tL0VwYXBlckRhdGEvU2FrYWwvU2FuZ2xpLzIwMjUvMDQvMjMvU2FuZ2xpLVRvZGF5L1Nha2FsX1NhbmdsaV8yMDI1XzA0XzIzX1NhbmdsaS1Ub2RheV9URF8wMDMvNDJfMTk5MF80OTJfMjM4Mi5qcGc=&lt;/nowiki&gt;
:::&lt;nowiki&gt;'''2. तरुण भारत'''&lt;/nowiki&gt;
:::दिनांक: २७ एप्रिल २०२५, सांगली आवृत्ती, पान क्रमांक ५
:::सकाळची वरील लिंक तपासली असता बातमीचे पान व्यवस्थित उघडते आहे. दोन्ही संदर्भ मसुद्यामध्ये योग्य ठिकाणी जोडले आहेत.
:::कृपया आपण एकदा तपासून पाहावे व लेख मुख्य नामविश्वात हलवण्यासाठी मदत करावी, ही विनंती.
:::आपले मार्गदर्शन असेच लाभो.
:::धन्यवाद.
:::- गजानन पाटील
:::--- [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-31628-88|&amp;#126;2026-31628-88]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-31628-88|talk]]) १९:५६, २८ मे २०२६ (IST)
::::@संतोष गोरे नमस्कार सर 🙏🏻
::::आपण दिलेल्या सूचनेबद्दल मनापासून धन्यवाद. आपल्या सूचनेनुसार 'काव्यप्रेमी प्रेरणा पुरस्कारा'चे विश्वसनीय संदर्भ जोडले आहेत:
::::'''1. दैनिक सकाळ'''
::::दिनांक: २३ एप्रिल २०२५, सांगली-Today आवृत्ती, पान क्रमांक ३  
::::थेट लिंक: https://epaper.esakal.com/smartepaper/ui/clipshare/share.aspx?id=aHR0cHM6Ly9lcGFwZXItc2FrYWwtYXBwbGljYXRpb24uczMuYXAtc291dGgtMS5hbWF6b25hd3MuY29tL0VwYXBlckRhdGEvU2FrYWwvU2FuZ2xpLzIwMjUvMDQvMjMvU2FuZ2xpLVRvZGF5L1Nha2FsX1NhbmdsaV8yMDI1XzA0XzIzX1NhbmdsaS1Ub2RheV9URF8wMDMvNDJfMTk5MF80OTJfMjM4Mi5qcGc=
::::'''2. तरुण भारत'''
::::दिनांक: २७ एप्रिल २०२५, सांगली आवृत्ती, पान क्रमांक ५
::::सकाळची वरील लिंक तपासली असता बातमीचे पान व्यवस्थित उघडते आहे. दोन्ही संदर्भ मसुद्यामध्ये योग्य ठिकाणी जोडले आहेत.
::::कृपया आपण एकदा तपासून पाहावे व लेख मुख्य नामविश्वात हलवण्यासाठी मदत करावी, ही विनंती.
::::आपले मार्गदर्शन असेच लाभो.
::::धन्यवाद.
::::- गजानन पाटील
::::--- [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-31628-88|&amp;#126;2026-31628-88]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-31628-88|talk]]) २०:१०, २८ मे २०२६ (IST)

== उल्लेखनीयतेचे 3 वृत्तपत्रीय पुरावे - WP:GNG + WP:AUTHOR पास ==

{{ping|संतोष गोरे}} {{ping|अभय नातू}} सर, 🙏🏻लेखाच्या उल्लेखनीयतेसंदर्भात पुढील वृत्तपत्रीय पुरावे Wikimedia Commons वर उपलब्ध करून दिले आहेत: आदर्श शिक्षक पुरस्कार – Wikimedia Commons वरील पुरावा https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%E0%A4%A6%E0%A5%88._%E0%A4%B5%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2_%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%9A%E0%A4%BE_%E0%A4%AB%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A5%8B._%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8_%E0%A4%B9%E0%A4%A3%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A5%80%E0%A4%B2_%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A8%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B3%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80_%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%80_---.jpg

काव्यप्रेमी प्रेरणा पुरस्कार – Wikimedia Commons वरील पुरावा

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%E0%A4%A6%E0%A5%88._%E0%A4%B5%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2_%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%9A%E0%A4%BE_%E0%A4%AB%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A5%8B._%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8_%E0%A4%B9%E0%A4%A3%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A5%80%E0%A4%B2_%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A8%E0%A4%BE_%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%AE%E0%A5%80_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A4%AE%E0%A5%80.jpg

काव्यप्रेमी पुरस्कारावरील संपूर्ण वृत्तपत्रीय बातमी – Wikimedia Commons वरील पुरावा https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%E0%A4%A6%E0%A5%88._%E0%A4%B5%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2_%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%9A%E0%A4%BE_%E0%A4%AB%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A5%8B._%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8_%E0%A4%B9%E0%A4%A3%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A5%80%E0%A4%B2_%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A8%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3_%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%80_---.jpg

&lt;nowiki&gt;वरील सर्व फायली मूळ वृत्तपत्रीय बातम्यांच्या स्कॅन प्रती आहेत. तसेच लेखात स्वतंत्र स्रोत, संदर्भ व आवश्यक माहिती जोडलेली आहे. उपलब्ध स्रोत, पुरावे व चर्चेतील मते विचारात घेऊन लेखाचे पुनर्मूल्यांकन करण्यात यावे व मुख्य नामविश्वात स्थानांतरित करण्याबाबत निर्णय घ्यावा, ही नम्र विनंती. धन्यवाद. — गजानन हणमंत पाटील ~~~~&lt;/nowiki&gt; [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-32027-98|&amp;#126;2026-32027-98]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-32027-98|talk]]) १८:४८, २९ मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>45offcfgzg7sga5n58380kv5dgg85j3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686679</id>
      <parentid>2686665</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T15:17:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* उल्लेखनीयतेचे 3 वृत्तपत्रीय पुरावे - WP:GNG + WP:AUTHOR पास */ Reply</comment>
      <origin>2686679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22486" sha1="fl4bw8qehl706vw80fbdjhmu547b203" xml:space="preserve">
{{Connected contributor|User1=सावर्डे ए व्ही|U1-declared=yes|U1-otherlinks=गजानन हणमंत पाटील हे माझे मित्र/परिचित आहेत. त्यांच्या विनंतीवरून मी हा मसुदा बनवत आहे.}}

== COI Declaration ==

{{Connected contributor|User1=सावर्डे ए व्ही|U1-declared=yes|U1-otherlinks=गजानन हणमंत पाटील हे माझे मित्र/परिचित आहेत. त्यांच्या विनंतीवरून मी हा मसुदा बनवत आहे.}} [[सदस्य:सावर्डे ए व्ही|सावर्डे ए व्ही]] ([[सदस्य चर्चा:सावर्डे ए व्ही|चर्चा]]) १८:३५, १३ मे २०२६ (IST)

:@[[सदस्य:सावर्डे ए व्ही|सावर्डे ए व्ही]], लेखात भरपूर चुका आहेत. मी सांगितले तसे संदर्भ देखील आपण जोडले नाही. [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) १९:१०, १३ मे २०२६ (IST)
::== मसुदा:गजानन हणमंत पाटील याबाबत नम्र विनंती ==
::नमस्कार संतोष गोरे सर,
::मी एक नवीन संपादक आहे. [[मसुदा:गजानन हणमंत पाटील]] हा लेख मी पुनरावलोकनासाठी सादर केलेला आहे.
::हा लेख मी स्वतःसाठी बनवत नाही. माझे मार्गदर्शक, श्री. गजानन हणमंत पाटील सर यांच्या विनंतीवरून मी तो तयार केला आहे. त्यामुळे [[WP:COI|हितसंबंध]] असल्याने मी ते [[मसुदा चर्चा:गजानन हणमंत पाटील]] पानावर जाहीर केले आहे.
::'''लेखातील उल्लेखनीयता सिद्ध करणारे संदर्भ:'''
::* '''आदर्श शिक्षक पुरस्कार (२०२१):''' [[दैनिक सकाळ]], सांगली आवृत्ती, दि. ६ जानेवारी २०२१ 
::* '''काव्यप्रेमी प्रेरणा पुरस्कार (२०२५):''' काव्यप्रेमी शिक्षक मंच, सोलापूर या राज्यस्तरीय संस्थेकडून दि. ११ मे २०२५ रोजी चिपळूण येथे प्रदान. याबत [[दैनिक सकाळ]] (२३ एप्रिल २०२५), [[तरुण भारत]] (११ मे २०२५) आणि [[संवाद मीडिया]] (१० मे २०२५) या ३ स्वतंत्र, विश्वसनीय माध्यमांमध्ये बातम्या प्रसिद्ध झाल्या आहेत.
::मी [[विकिपीडिया:परीक्षण|परीक्षण]] वाचून लेखातील प्रत्येक विधानासाठी विश्वसनीय संदर्भ जोडण्याचा प्रयत्न केला आहे. तसेच लेख [[विकिपीडिया:तटस्थ दृष्टिकोन|तटस्थ दृष्टिकोनातून]] लिहिला आहे.
::आपण ज्येष्ठ आणि अनुभवी संपादक आहात. आपणांस विनंती आहे की, आपल्या सवडीने सदर मसुद्याचे पुनरावलोकन करून काही सुधारणा सुचवाव्यात. माझ्याकडून काही त्रुटी राहिल्या असतील तर मार्गदर्शन करावे, ही नम्र विनंती.
::धन्यवाद.
::~[[User:सावर्डे ए व्ही|सावर्डे ए व्ही]] ([[User talk:सावर्डे ए व्ही|चर्चा]]) २०:२४, १४ मे २०२६ (IST)
::--- [[सदस्य:सावर्डे ए व्ही|सावर्डे ए व्ही]] ([[सदस्य चर्चा:सावर्डे ए व्ही|चर्चा]]) २०:२४, १४ मे २०२६ (IST)

== पुरस्काराच्या पडताळणीसाठी वृत्तपत्राचा पुरावा ==

---
नमस्कार,

लेखातील पुरस्काराच्या पडताळणीसाठी दैनिक वृत्तपत्रातील बातमीचा फोटो विकिमीडिया कॉमन्सवर अपलोड केला आहे. प्रचालकांनी कृपया पडताळून घ्यावा.
:दै._वृत्तपत्रातील_बातमीचा_फोटो._गजानन_हणमंत_पाटील_यांना_काव्यप्रेमी_पुरस्कार_बातममी.jpg बातमीची लिंक]
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:दै._वृत्तपत्रातील_बातमीचा_फोटो._गजानन_हणमंत_पाटील_यांना_काव्यप्रेमी_पुरस्कार_बातममी.jpg
धन्यवाद
--[[सदस्य:सावर्डे ए व्ही|सावर्डे ए व्ही]] ([[सदस्य चर्चा:सावर्डे ए व्ही|चर्चा]]) १८:०८, १५ मे २०२६ (IST)
---

== उल्लेखनीयता पुनर्मूल्यांकन Wikiscan मे 2026 + COI Disclosure ==

प्रबंधक महोदय,

मी &quot;गजानन हणमंत पाटील&quot; या लेखाचा विषय (subject) असल्याने माझा हितसंबंधांचा संघर्ष (COI) असू शकतो, याची मला जाणीव आहे. त्यामुळे लेखावरील अंतिम निर्णय स्वतंत्र संपादक व प्रशासकांनी उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे घ्यावा, ही विनंती.

लेखाच्या पुनर्मूल्यांकनासाठी पुढील माहिती सादर करीत आहे.

Wikiscan (May 2026) नुसार &quot;मसुदा:गजानन हणमंत पाटील&quot; हे पान Most Active Pages यादीत Rank 1 (3.3k Volume, 12 Diff) वर असून संबंधित चर्चा पान Rank 5 (6.5k Volume, 9 Diff) वर आहे. एकूण 9.8k Volume व 21 Diff नोंदले गेले आहेत. या आकडेवारीवरून संबंधित मसुदा व चर्चा पानांवर मे 2026 दरम्यान लक्षणीय संपादनकार्य, चर्चा आणि पुनरावलोकन झाल्याचे दिसून येते.

तसेच लेखाच्या उल्लेखनीयतेसंदर्भात स्वतंत्र वृत्तपत्रीय स्रोत उपलब्ध आहेत. त्यामध्ये दै. सकाळ (23 एप्रिल 2024) मधील वृत्तांकन, राज्यस्तरीय पुरस्कारांबाबत उपलब्ध संदर्भ तसेच इतर स्वतंत्र व विश्वासार्ह स्रोतांचा समावेश आहे.

आकाशवाणी सांगली येथील मुलाखतीची लिंक उपलब्ध होताच तीही संदर्भ म्हणून जोडण्यात येईल.

वरील सर्व बाबींचा विचार करून मसुदा लेखाचे पुनर्मूल्यांकन करण्यात यावे व मुख्य नामविश्वात हलविण्याबाबत निर्णय घ्यावा, ही नम्र विनंती.

धन्यवाद.

{{ping|संतोष गोरे}} {{ping|Tiven2240}} {{ping|QueerEcofeminist}}

~गजानन हणमंत पाटील [[सदस्य:गजानन पाटील|गजानन पाटील]] ([[सदस्य चर्चा:गजानन पाटील|चर्चा]]) १४:४०, २८ मे २०२६ (IST)

:नमस्कार 🙏🏻
:क्षमस्व, वरील मजकुरात टायपिंगच्या चुकीमुळे दै. सकाळच्या बातमीची तारीख 23 एप्रिल 2024 अशी लिहिली गेली आहे. कृपया ती 23 एप्रिल 2025 अशी वाचण्यात यावी. 
:धन्यवाद.
:~गजानन हणमंत पाटील (चर्चा) १४:४९, २८ मे २०२६ (IST) [[सदस्य:गजानन पाटील|गजानन पाटील]] ([[सदस्य चर्चा:गजानन पाटील|चर्चा]]) १४:४९, २८ मे २०२६ (IST)
::@[[सदस्य:गजानन पाटील|गजानन पाटील]] आणि @[[सदस्य:सावर्डे ए व्ही|सावर्डे ए व्ही]], नमस्कार लक्षात घ्यावे की लेखात अनेक चुका आहेत. त्या दुरुस्त कराव्यात.
::#यापूर्वी मी आपणास [[विकिपीडिया चर्चा:धूळपाटी/केवळ मराठी ]] येथे एक उदाहरण दिले होते; ते परत या जागी पुन्हा नोंदवतो - [[मसुदा:गजानन हणमंत पाटील#संदर्भ]] येथे चार संदर्भ दिसत आहेत. त्या त्या वर्तमान पत्रात काय बातमी आली हे आम्हाला कसे कळणार? 
::# [[श्रीराम गोजमगुंडे#संदर्भ]] येथे पाहावे. मी एक संदर्भ जोडलेला आहे. सदरील संदर्भ निळ्या रंगात दिसत असून त्यावर टिचकी मारली असता आपल्याला सदरील बातमीवर जाऊन खात्री करता येते.
::[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) १७:११, २८ मे २०२६ (IST)
:::@संतोष गोरे नमस्कार सर 🙏🏻
:::आपण दिलेल्या सूचनेबद्दल मनापासून धन्यवाद. आपल्या सूचनेनुसार 'काव्यप्रेमी प्रेरणा पुरस्कारा'चे विश्वसनीय संदर्भ जोडले आहेत:
:::&lt;nowiki&gt;'''1. दैनिक सकाळ'''&lt;/nowiki&gt;
:::दिनांक: २३ एप्रिल २०२५, सांगली-Today आवृत्ती, पान क्रमांक ३  
:::थेट लिंक: &lt;nowiki&gt;https://epaper.esakal.com/smartepaper/ui/clipshare/share.aspx?id=aHR0cHM6Ly9lcGFwZXItc2FrYWwtYXBwbGljYXRpb24uczMuYXAtc291dGgtMS5hbWF6b25hd3MuY29tL0VwYXBlckRhdGEvU2FrYWwvU2FuZ2xpLzIwMjUvMDQvMjMvU2FuZ2xpLVRvZGF5L1Nha2FsX1NhbmdsaV8yMDI1XzA0XzIzX1NhbmdsaS1Ub2RheV9URF8wMDMvNDJfMTk5MF80OTJfMjM4Mi5qcGc=&lt;/nowiki&gt;
:::&lt;nowiki&gt;'''2. तरुण भारत'''&lt;/nowiki&gt;
:::दिनांक: २७ एप्रिल २०२५, सांगली आवृत्ती, पान क्रमांक ५
:::सकाळची वरील लिंक तपासली असता बातमीचे पान व्यवस्थित उघडते आहे. दोन्ही संदर्भ मसुद्यामध्ये योग्य ठिकाणी जोडले आहेत.
:::कृपया आपण एकदा तपासून पाहावे व लेख मुख्य नामविश्वात हलवण्यासाठी मदत करावी, ही विनंती.
:::आपले मार्गदर्शन असेच लाभो.
:::धन्यवाद.
:::- गजानन पाटील
:::--- [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-31628-88|&amp;#126;2026-31628-88]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-31628-88|talk]]) १९:५६, २८ मे २०२६ (IST)
::::@संतोष गोरे नमस्कार सर 🙏🏻
::::आपण दिलेल्या सूचनेबद्दल मनापासून धन्यवाद. आपल्या सूचनेनुसार 'काव्यप्रेमी प्रेरणा पुरस्कारा'चे विश्वसनीय संदर्भ जोडले आहेत:
::::'''1. दैनिक सकाळ'''
::::दिनांक: २३ एप्रिल २०२५, सांगली-Today आवृत्ती, पान क्रमांक ३  
::::थेट लिंक: https://epaper.esakal.com/smartepaper/ui/clipshare/share.aspx?id=aHR0cHM6Ly9lcGFwZXItc2FrYWwtYXBwbGljYXRpb24uczMuYXAtc291dGgtMS5hbWF6b25hd3MuY29tL0VwYXBlckRhdGEvU2FrYWwvU2FuZ2xpLzIwMjUvMDQvMjMvU2FuZ2xpLVRvZGF5L1Nha2FsX1NhbmdsaV8yMDI1XzA0XzIzX1NhbmdsaS1Ub2RheV9URF8wMDMvNDJfMTk5MF80OTJfMjM4Mi5qcGc=
::::'''2. तरुण भारत'''
::::दिनांक: २७ एप्रिल २०२५, सांगली आवृत्ती, पान क्रमांक ५
::::सकाळची वरील लिंक तपासली असता बातमीचे पान व्यवस्थित उघडते आहे. दोन्ही संदर्भ मसुद्यामध्ये योग्य ठिकाणी जोडले आहेत.
::::कृपया आपण एकदा तपासून पाहावे व लेख मुख्य नामविश्वात हलवण्यासाठी मदत करावी, ही विनंती.
::::आपले मार्गदर्शन असेच लाभो.
::::धन्यवाद.
::::- गजानन पाटील
::::--- [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-31628-88|&amp;#126;2026-31628-88]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-31628-88|talk]]) २०:१०, २८ मे २०२६ (IST)

== उल्लेखनीयतेचे 3 वृत्तपत्रीय पुरावे - WP:GNG + WP:AUTHOR पास ==

{{ping|संतोष गोरे}} {{ping|अभय नातू}} सर, 🙏🏻लेखाच्या उल्लेखनीयतेसंदर्भात पुढील वृत्तपत्रीय पुरावे Wikimedia Commons वर उपलब्ध करून दिले आहेत: आदर्श शिक्षक पुरस्कार – Wikimedia Commons वरील पुरावा https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%E0%A4%A6%E0%A5%88._%E0%A4%B5%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2_%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%9A%E0%A4%BE_%E0%A4%AB%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A5%8B._%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8_%E0%A4%B9%E0%A4%A3%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A5%80%E0%A4%B2_%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A8%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B3%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80_%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%80_---.jpg

काव्यप्रेमी प्रेरणा पुरस्कार – Wikimedia Commons वरील पुरावा

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%E0%A4%A6%E0%A5%88._%E0%A4%B5%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2_%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%9A%E0%A4%BE_%E0%A4%AB%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A5%8B._%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8_%E0%A4%B9%E0%A4%A3%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A5%80%E0%A4%B2_%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A8%E0%A4%BE_%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%AE%E0%A5%80_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A4%AE%E0%A5%80.jpg

काव्यप्रेमी पुरस्कारावरील संपूर्ण वृत्तपत्रीय बातमी – Wikimedia Commons वरील पुरावा https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%E0%A4%A6%E0%A5%88._%E0%A4%B5%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2_%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%9A%E0%A4%BE_%E0%A4%AB%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A5%8B._%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8_%E0%A4%B9%E0%A4%A3%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A5%80%E0%A4%B2_%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A8%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3_%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%80_---.jpg

&lt;nowiki&gt;वरील सर्व फायली मूळ वृत्तपत्रीय बातम्यांच्या स्कॅन प्रती आहेत. तसेच लेखात स्वतंत्र स्रोत, संदर्भ व आवश्यक माहिती जोडलेली आहे. उपलब्ध स्रोत, पुरावे व चर्चेतील मते विचारात घेऊन लेखाचे पुनर्मूल्यांकन करण्यात यावे व मुख्य नामविश्वात स्थानांतरित करण्याबाबत निर्णय घ्यावा, ही नम्र विनंती. धन्यवाद. — गजानन हणमंत पाटील ~~~~&lt;/nowiki&gt; [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-32027-98|&amp;#126;2026-32027-98]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-32027-98|talk]]) १८:४८, २९ मे २०२६ (IST)

:कृपया लक्षात घ्यावे की, वेगवेळ्या ठिकाणी तसेच तेच ते पुन्हा पुन्हा लिहिणे टाळावे. कोणतेही संदर्भ चर्चा पानावर मागितल्याशिवाय देऊ नका. तुमच्याकडे उपलब्ध असलेले सर्व संदर्भ केवळ लेख पानात योग्य त्या ठिकाणी जोडावे. लेखात चुका तसेच उणिवा आहेत. सध्या तरी लेख अजिबात उल्लेखनीय नाही. जसजशी सूचना दिली तसतसे बदल करावेत. मराठी विकिपीडियावरील प्रचालक तसेच इतर जाणकार लक्ष ठेवून असतात, त्यांना पुन्हा पुन्हा विनंती करू नका. अशाने माणूस त्रस्त होतो. सबब थोडा धीर धरून येथे साद घातल्यावर योग्य ती चर्चा करावी. अपेक्षा आहे की, @[[सदस्य:सावर्डे ए व्ही|सावर्डे ए व्ही]] हे इथे लॉग इन करून चर्चा करतील. आणि हो सावर्डे ए व्ही यांना विनंती आहे की, त्यांनी आपला विपत्र पत्ता (अर्थात इमेल आयडी) विकिपीडियावर जोडावा, जेणेकरून येथील सूचना त्यांना मेल द्वारे प्राप्त होतील. -[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) २०:४७, २९ मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>fl4bw8qehl706vw80fbdjhmu547b203</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Vijay Sidhawar</title>
    <ns>3</ns>
    <id>379764</id>
    <revision>
      <id>2686744</id>
      <parentid>2684801</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T07:42:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vijay Sidhawar</username>
        <id>183212</id>
      </contributor>
      <comment>/* About Vijay Sidhawar , विजय सिद्धावार यांच्या बाबतीत */ नवीन विभाग</comment>
      <origin>2686744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5759" sha1="5fpcddwi0k09t4r4s7g4ef7w4o5571h" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Vijay Sidhawar}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १४:५७, १८ मे २०२६ (IST)

== About Vijay Sidhawar , विजय सिद्धावार यांच्या बाबतीत  ==

विजय सिद्धावार हे चंद्रपूर जिल्ह्यातील ज्येष्ठ पत्रकार, सामाजिक कार्यकर्ते आणि शिक्षक आहेत. गेली ३० वर्षे पत्रकारितेत कार्यरत असलेले सिद्धावार आदिवासी व वंचित समाजाच्या प्रश्नांसाठी सातत्याने लढत आहेत.

पत्रकारिता कारकीर्द

विजय सिद्धावार यांनी गेल्या तीन दशकांत महाविदर्भ, महासागर, नागपूर पत्रिका आणि लोकसत्ता या आघाडीच्या वर्तमानपत्रांमध्ये वार्ताहर म्हणून काम केले. सध्या ते साप्ताहिक पब्लिक पंचनामा आणि पब्लिक पंचनामा पोर्टल चे मुख्य संपादक म्हणून कार्यरत आहेत.

विविध सामाजिक, राजकीय आणि आदिवासी प्रश्नांवर त्यांचे लेख राज्यातील आघाडीच्या वर्तमानपत्रांमध्ये प्रकाशित होतात. पत्रकारिता क्षेत्रातील योगदानाबद्दल त्यांना अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे.

व्हाईस ऑफ मीडिया या संघटनेच्या डिजिटल विभागाचे ते चंद्रपूर जिल्हाध्यक्ष आहेत. डिजिटल पत्रकारांसाठी शिबिरे व प्रशिक्षण मेळावे आयोजित करून नवीन पिढीला मार्गदर्शन करण्याचे कार्य ते करतात.

सामाजिक कार्य

गरीब कुटुंबात वाढलेल्या विजय सिद्धावार यांनी शिक्षक म्हणून कारकीर्द सुरू केली. समाजात जनजागरण घडवण्यासाठी त्यांनी प्रबोधन संस्था स्थापन केली.

विलास गोस्वामी यांच्यासोबत त्यांनी श्रमिक एल्गार संघटनेची स्थापना केली. या संघटनेमार्फत चंद्रपूर आणि गडचिरोली जिल्ह्यातील आदिवासींच्या प्रश्नांवर ते सातत्याने काम करतात.

न्यायालयीन लढा

गडचिरोली जिल्ह्यातील चिन्ना या आदिवासी युवकाला नक्षलवादी समजून पोलिसांनी गोळ्या घातल्या. या अन्यायाविरोधात विजय सिद्धावार यांनी उच्च न्यायालयात धाव घेतली आणि CBI चौकशी लावण्यात यश मिळवले. या लढ्याच्या परिणामी चिन्नाच्या आईला न्यायालयाकडून नुकसानभरपाई मिळाली. हे प्रकरण आदिवासी न्यायासाठीच्या त्यांच्या निर्भीड लढ्याचे प्रतीक मानले जाते.

इतर कार्य

मूल तालुक्यातील नलेश्वर येथील क्रीडा स्पर्धांसारख्या सामाजिक उपक्रमांमध्येही ते सक्रिय असतात. &quot;खेळातील संघवृत्ती गावच्या विकासासाठी जोपासा&quot; हा त्यांचा संदेश ग्रामीण विकासाप्रती त्यांची बांधिलकी दर्शवतो.

थोडक्यात

कार्यक्षेत्र

पत्रकारिता, सामाजिक कार्य

जिल्हा

चंद्रपूर, महाराष्ट्र

अनुभव

३० वर्षे

सध्याची जबाबदारी

मुख्य संपादक, पब्लिक पंचनामा

संघटना

श्रमिक एल्गार, प्रबोधन संस्था [[सदस्य:Vijay Sidhawar|Vijay Sidhawar]] ([[सदस्य चर्चा:Vijay Sidhawar|चर्चा]]) १३:१२, ३० मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>5fpcddwi0k09t4r4s7g4ef7w4o5571h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686747</id>
      <parentid>2686744</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T07:44:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vijay Sidhawar</username>
        <id>183212</id>
      </contributor>
      <comment>/* विजय सिद्धावार यांचे लेखन */ नवीन विभाग</comment>
      <origin>2686747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6885" sha1="m5chnsroapu5oxnmc23jov53uagjpdu" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Vijay Sidhawar}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १४:५७, १८ मे २०२६ (IST)

== About Vijay Sidhawar , विजय सिद्धावार यांच्या बाबतीत  ==

विजय सिद्धावार हे चंद्रपूर जिल्ह्यातील ज्येष्ठ पत्रकार, सामाजिक कार्यकर्ते आणि शिक्षक आहेत. गेली ३० वर्षे पत्रकारितेत कार्यरत असलेले सिद्धावार आदिवासी व वंचित समाजाच्या प्रश्नांसाठी सातत्याने लढत आहेत.

पत्रकारिता कारकीर्द

विजय सिद्धावार यांनी गेल्या तीन दशकांत महाविदर्भ, महासागर, नागपूर पत्रिका आणि लोकसत्ता या आघाडीच्या वर्तमानपत्रांमध्ये वार्ताहर म्हणून काम केले. सध्या ते साप्ताहिक पब्लिक पंचनामा आणि पब्लिक पंचनामा पोर्टल चे मुख्य संपादक म्हणून कार्यरत आहेत.

विविध सामाजिक, राजकीय आणि आदिवासी प्रश्नांवर त्यांचे लेख राज्यातील आघाडीच्या वर्तमानपत्रांमध्ये प्रकाशित होतात. पत्रकारिता क्षेत्रातील योगदानाबद्दल त्यांना अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे.

व्हाईस ऑफ मीडिया या संघटनेच्या डिजिटल विभागाचे ते चंद्रपूर जिल्हाध्यक्ष आहेत. डिजिटल पत्रकारांसाठी शिबिरे व प्रशिक्षण मेळावे आयोजित करून नवीन पिढीला मार्गदर्शन करण्याचे कार्य ते करतात.

सामाजिक कार्य

गरीब कुटुंबात वाढलेल्या विजय सिद्धावार यांनी शिक्षक म्हणून कारकीर्द सुरू केली. समाजात जनजागरण घडवण्यासाठी त्यांनी प्रबोधन संस्था स्थापन केली.

विलास गोस्वामी यांच्यासोबत त्यांनी श्रमिक एल्गार संघटनेची स्थापना केली. या संघटनेमार्फत चंद्रपूर आणि गडचिरोली जिल्ह्यातील आदिवासींच्या प्रश्नांवर ते सातत्याने काम करतात.

न्यायालयीन लढा

गडचिरोली जिल्ह्यातील चिन्ना या आदिवासी युवकाला नक्षलवादी समजून पोलिसांनी गोळ्या घातल्या. या अन्यायाविरोधात विजय सिद्धावार यांनी उच्च न्यायालयात धाव घेतली आणि CBI चौकशी लावण्यात यश मिळवले. या लढ्याच्या परिणामी चिन्नाच्या आईला न्यायालयाकडून नुकसानभरपाई मिळाली. हे प्रकरण आदिवासी न्यायासाठीच्या त्यांच्या निर्भीड लढ्याचे प्रतीक मानले जाते.

इतर कार्य

मूल तालुक्यातील नलेश्वर येथील क्रीडा स्पर्धांसारख्या सामाजिक उपक्रमांमध्येही ते सक्रिय असतात. &quot;खेळातील संघवृत्ती गावच्या विकासासाठी जोपासा&quot; हा त्यांचा संदेश ग्रामीण विकासाप्रती त्यांची बांधिलकी दर्शवतो.

थोडक्यात

कार्यक्षेत्र

पत्रकारिता, सामाजिक कार्य

जिल्हा

चंद्रपूर, महाराष्ट्र

अनुभव

३० वर्षे

सध्याची जबाबदारी

मुख्य संपादक, पब्लिक पंचनामा

संघटना

श्रमिक एल्गार, प्रबोधन संस्था [[सदस्य:Vijay Sidhawar|Vijay Sidhawar]] ([[सदस्य चर्चा:Vijay Sidhawar|चर्चा]]) १३:१२, ३० मे २०२६ (IST)

== विजय सिद्धावार यांचे लेखन  ==

तेजस्विनी (आमदार शोभाताई फडणवीस यांचे विधिमंडळातील कार्य) 

दारू मुक्तीचा बिहार संकल्प

श्रमिक एल्गार अहवाल 

जलस्वराज्य कधी येईल? जिवती तालुक्यातील पाणी प्रश्नाचा अभ्यास

रेशन हक्काचे होईल काय? चंद्रपूर जिल्ह्यातील दर्शन समस्या वर अहवाल 

गाव बदलाचा साक्षीदार (प्रसिद्ध पुस्तक) 

साप्ताहिक पब्लिक पंचनामा 

दगडाची साक्ष (आगामी पुस्तक) [[सदस्य:Vijay Sidhawar|Vijay Sidhawar]] ([[सदस्य चर्चा:Vijay Sidhawar|चर्चा]]) १३:१४, ३० मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>m5chnsroapu5oxnmc23jov53uagjpdu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686748</id>
      <parentid>2686747</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T07:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vijay Sidhawar</username>
        <id>183212</id>
      </contributor>
      <comment>/* विजय सिद्धावार यांच्या बाबत सामाजिक कार्य */ नवीन विभाग</comment>
      <origin>2686748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7703" sha1="pjuiuek892gta0g8dnwyo9890pvhtqb" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Vijay Sidhawar}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १४:५७, १८ मे २०२६ (IST)

== About Vijay Sidhawar , विजय सिद्धावार यांच्या बाबतीत  ==

विजय सिद्धावार हे चंद्रपूर जिल्ह्यातील ज्येष्ठ पत्रकार, सामाजिक कार्यकर्ते आणि शिक्षक आहेत. गेली ३० वर्षे पत्रकारितेत कार्यरत असलेले सिद्धावार आदिवासी व वंचित समाजाच्या प्रश्नांसाठी सातत्याने लढत आहेत.

पत्रकारिता कारकीर्द

विजय सिद्धावार यांनी गेल्या तीन दशकांत महाविदर्भ, महासागर, नागपूर पत्रिका आणि लोकसत्ता या आघाडीच्या वर्तमानपत्रांमध्ये वार्ताहर म्हणून काम केले. सध्या ते साप्ताहिक पब्लिक पंचनामा आणि पब्लिक पंचनामा पोर्टल चे मुख्य संपादक म्हणून कार्यरत आहेत.

विविध सामाजिक, राजकीय आणि आदिवासी प्रश्नांवर त्यांचे लेख राज्यातील आघाडीच्या वर्तमानपत्रांमध्ये प्रकाशित होतात. पत्रकारिता क्षेत्रातील योगदानाबद्दल त्यांना अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे.

व्हाईस ऑफ मीडिया या संघटनेच्या डिजिटल विभागाचे ते चंद्रपूर जिल्हाध्यक्ष आहेत. डिजिटल पत्रकारांसाठी शिबिरे व प्रशिक्षण मेळावे आयोजित करून नवीन पिढीला मार्गदर्शन करण्याचे कार्य ते करतात.

सामाजिक कार्य

गरीब कुटुंबात वाढलेल्या विजय सिद्धावार यांनी शिक्षक म्हणून कारकीर्द सुरू केली. समाजात जनजागरण घडवण्यासाठी त्यांनी प्रबोधन संस्था स्थापन केली.

विलास गोस्वामी यांच्यासोबत त्यांनी श्रमिक एल्गार संघटनेची स्थापना केली. या संघटनेमार्फत चंद्रपूर आणि गडचिरोली जिल्ह्यातील आदिवासींच्या प्रश्नांवर ते सातत्याने काम करतात.

न्यायालयीन लढा

गडचिरोली जिल्ह्यातील चिन्ना या आदिवासी युवकाला नक्षलवादी समजून पोलिसांनी गोळ्या घातल्या. या अन्यायाविरोधात विजय सिद्धावार यांनी उच्च न्यायालयात धाव घेतली आणि CBI चौकशी लावण्यात यश मिळवले. या लढ्याच्या परिणामी चिन्नाच्या आईला न्यायालयाकडून नुकसानभरपाई मिळाली. हे प्रकरण आदिवासी न्यायासाठीच्या त्यांच्या निर्भीड लढ्याचे प्रतीक मानले जाते.

इतर कार्य

मूल तालुक्यातील नलेश्वर येथील क्रीडा स्पर्धांसारख्या सामाजिक उपक्रमांमध्येही ते सक्रिय असतात. &quot;खेळातील संघवृत्ती गावच्या विकासासाठी जोपासा&quot; हा त्यांचा संदेश ग्रामीण विकासाप्रती त्यांची बांधिलकी दर्शवतो.

थोडक्यात

कार्यक्षेत्र

पत्रकारिता, सामाजिक कार्य

जिल्हा

चंद्रपूर, महाराष्ट्र

अनुभव

३० वर्षे

सध्याची जबाबदारी

मुख्य संपादक, पब्लिक पंचनामा

संघटना

श्रमिक एल्गार, प्रबोधन संस्था [[सदस्य:Vijay Sidhawar|Vijay Sidhawar]] ([[सदस्य चर्चा:Vijay Sidhawar|चर्चा]]) १३:१२, ३० मे २०२६ (IST)

== विजय सिद्धावार यांचे लेखन  ==

तेजस्विनी (आमदार शोभाताई फडणवीस यांचे विधिमंडळातील कार्य) 

दारू मुक्तीचा बिहार संकल्प

श्रमिक एल्गार अहवाल 

जलस्वराज्य कधी येईल? जिवती तालुक्यातील पाणी प्रश्नाचा अभ्यास

रेशन हक्काचे होईल काय? चंद्रपूर जिल्ह्यातील दर्शन समस्या वर अहवाल 

गाव बदलाचा साक्षीदार (प्रसिद्ध पुस्तक) 

साप्ताहिक पब्लिक पंचनामा 

दगडाची साक्ष (आगामी पुस्तक) [[सदस्य:Vijay Sidhawar|Vijay Sidhawar]] ([[सदस्य चर्चा:Vijay Sidhawar|चर्चा]]) १३:१४, ३० मे २०२६ (IST)

== विजय सिद्धावार यांच्या बाबत सामाजिक कार्य ==

संस्थापक अध्यक्ष प्रबोधन 

संस्थापक महासचिव श्रमिक एल्गार 

कोषाध्यक्ष एल्गार प्रतिष्ठान 

मुख्य संयोजक मूल सोशल फोरम

डायरेक्टर इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ रुरल डेव्हलपमेंट 

मुख्य संपादक पब्लिक पंचनामा [[सदस्य:Vijay Sidhawar|Vijay Sidhawar]] ([[सदस्य चर्चा:Vijay Sidhawar|चर्चा]]) १३:१६, ३० मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>pjuiuek892gta0g8dnwyo9890pvhtqb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686749</id>
      <parentid>2686748</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T07:47:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vijay Sidhawar</username>
        <id>183212</id>
      </contributor>
      <comment>/* विजय सिद्धावार यांना मिळालेले पुरस्कार */ नवीन विभाग</comment>
      <origin>2686749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8804" sha1="ac00na3412b3lfr4zvfpvygdxu74exb" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Vijay Sidhawar}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १४:५७, १८ मे २०२६ (IST)

== About Vijay Sidhawar , विजय सिद्धावार यांच्या बाबतीत  ==

विजय सिद्धावार हे चंद्रपूर जिल्ह्यातील ज्येष्ठ पत्रकार, सामाजिक कार्यकर्ते आणि शिक्षक आहेत. गेली ३० वर्षे पत्रकारितेत कार्यरत असलेले सिद्धावार आदिवासी व वंचित समाजाच्या प्रश्नांसाठी सातत्याने लढत आहेत.

पत्रकारिता कारकीर्द

विजय सिद्धावार यांनी गेल्या तीन दशकांत महाविदर्भ, महासागर, नागपूर पत्रिका आणि लोकसत्ता या आघाडीच्या वर्तमानपत्रांमध्ये वार्ताहर म्हणून काम केले. सध्या ते साप्ताहिक पब्लिक पंचनामा आणि पब्लिक पंचनामा पोर्टल चे मुख्य संपादक म्हणून कार्यरत आहेत.

विविध सामाजिक, राजकीय आणि आदिवासी प्रश्नांवर त्यांचे लेख राज्यातील आघाडीच्या वर्तमानपत्रांमध्ये प्रकाशित होतात. पत्रकारिता क्षेत्रातील योगदानाबद्दल त्यांना अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे.

व्हाईस ऑफ मीडिया या संघटनेच्या डिजिटल विभागाचे ते चंद्रपूर जिल्हाध्यक्ष आहेत. डिजिटल पत्रकारांसाठी शिबिरे व प्रशिक्षण मेळावे आयोजित करून नवीन पिढीला मार्गदर्शन करण्याचे कार्य ते करतात.

सामाजिक कार्य

गरीब कुटुंबात वाढलेल्या विजय सिद्धावार यांनी शिक्षक म्हणून कारकीर्द सुरू केली. समाजात जनजागरण घडवण्यासाठी त्यांनी प्रबोधन संस्था स्थापन केली.

विलास गोस्वामी यांच्यासोबत त्यांनी श्रमिक एल्गार संघटनेची स्थापना केली. या संघटनेमार्फत चंद्रपूर आणि गडचिरोली जिल्ह्यातील आदिवासींच्या प्रश्नांवर ते सातत्याने काम करतात.

न्यायालयीन लढा

गडचिरोली जिल्ह्यातील चिन्ना या आदिवासी युवकाला नक्षलवादी समजून पोलिसांनी गोळ्या घातल्या. या अन्यायाविरोधात विजय सिद्धावार यांनी उच्च न्यायालयात धाव घेतली आणि CBI चौकशी लावण्यात यश मिळवले. या लढ्याच्या परिणामी चिन्नाच्या आईला न्यायालयाकडून नुकसानभरपाई मिळाली. हे प्रकरण आदिवासी न्यायासाठीच्या त्यांच्या निर्भीड लढ्याचे प्रतीक मानले जाते.

इतर कार्य

मूल तालुक्यातील नलेश्वर येथील क्रीडा स्पर्धांसारख्या सामाजिक उपक्रमांमध्येही ते सक्रिय असतात. &quot;खेळातील संघवृत्ती गावच्या विकासासाठी जोपासा&quot; हा त्यांचा संदेश ग्रामीण विकासाप्रती त्यांची बांधिलकी दर्शवतो.

थोडक्यात

कार्यक्षेत्र

पत्रकारिता, सामाजिक कार्य

जिल्हा

चंद्रपूर, महाराष्ट्र

अनुभव

३० वर्षे

सध्याची जबाबदारी

मुख्य संपादक, पब्लिक पंचनामा

संघटना

श्रमिक एल्गार, प्रबोधन संस्था [[सदस्य:Vijay Sidhawar|Vijay Sidhawar]] ([[सदस्य चर्चा:Vijay Sidhawar|चर्चा]]) १३:१२, ३० मे २०२६ (IST)

== विजय सिद्धावार यांचे लेखन  ==

तेजस्विनी (आमदार शोभाताई फडणवीस यांचे विधिमंडळातील कार्य) 

दारू मुक्तीचा बिहार संकल्प

श्रमिक एल्गार अहवाल 

जलस्वराज्य कधी येईल? जिवती तालुक्यातील पाणी प्रश्नाचा अभ्यास

रेशन हक्काचे होईल काय? चंद्रपूर जिल्ह्यातील दर्शन समस्या वर अहवाल 

गाव बदलाचा साक्षीदार (प्रसिद्ध पुस्तक) 

साप्ताहिक पब्लिक पंचनामा 

दगडाची साक्ष (आगामी पुस्तक) [[सदस्य:Vijay Sidhawar|Vijay Sidhawar]] ([[सदस्य चर्चा:Vijay Sidhawar|चर्चा]]) १३:१४, ३० मे २०२६ (IST)

== विजय सिद्धावार यांच्या बाबत सामाजिक कार्य ==

संस्थापक अध्यक्ष प्रबोधन 

संस्थापक महासचिव श्रमिक एल्गार 

कोषाध्यक्ष एल्गार प्रतिष्ठान 

मुख्य संयोजक मूल सोशल फोरम

डायरेक्टर इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ रुरल डेव्हलपमेंट 

मुख्य संपादक पब्लिक पंचनामा [[सदस्य:Vijay Sidhawar|Vijay Sidhawar]] ([[सदस्य चर्चा:Vijay Sidhawar|चर्चा]]) १३:१६, ३० मे २०२६ (IST)

== विजय सिद्धावार यांना मिळालेले पुरस्कार ==

चंद्रपूर गडचिरोली जिल्हा श्रमिक पत्रकार संघाचा शोध पत्रकारिता पुरस्कार 

चंद्रपूर जिल्हा श्रमिक पत्रकार संघाचा डिजिटल शोध पत्रकारिता पुरस्कार 

अरविंद बाबू देशमुख स्मृती पुरस्कार 

ग्रामीण पत्रकार संघ पुणे यांचा उत्कृष्ट अग्रलेख पुरस्कार 

चंद्रपूर जिल्हा श्रमिक पत्रकार संघाचा डिजिटल शोध वार्ता पुरस्कार [[सदस्य:Vijay Sidhawar|Vijay Sidhawar]] ([[सदस्य चर्चा:Vijay Sidhawar|चर्चा]]) १३:१७, ३० मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>ac00na3412b3lfr4zvfpvygdxu74exb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686750</id>
      <parentid>2686749</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T07:48:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vijay Sidhawar</username>
        <id>183212</id>
      </contributor>
      <comment>/* विजय सिद्धावार यांचे व्यवसाय */ नवीन विभाग</comment>
      <origin>2686750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9266" sha1="td0eloss6wzwvyfliyrww4znz8jct0a" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Vijay Sidhawar}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १४:५७, १८ मे २०२६ (IST)

== About Vijay Sidhawar , विजय सिद्धावार यांच्या बाबतीत  ==

विजय सिद्धावार हे चंद्रपूर जिल्ह्यातील ज्येष्ठ पत्रकार, सामाजिक कार्यकर्ते आणि शिक्षक आहेत. गेली ३० वर्षे पत्रकारितेत कार्यरत असलेले सिद्धावार आदिवासी व वंचित समाजाच्या प्रश्नांसाठी सातत्याने लढत आहेत.

पत्रकारिता कारकीर्द

विजय सिद्धावार यांनी गेल्या तीन दशकांत महाविदर्भ, महासागर, नागपूर पत्रिका आणि लोकसत्ता या आघाडीच्या वर्तमानपत्रांमध्ये वार्ताहर म्हणून काम केले. सध्या ते साप्ताहिक पब्लिक पंचनामा आणि पब्लिक पंचनामा पोर्टल चे मुख्य संपादक म्हणून कार्यरत आहेत.

विविध सामाजिक, राजकीय आणि आदिवासी प्रश्नांवर त्यांचे लेख राज्यातील आघाडीच्या वर्तमानपत्रांमध्ये प्रकाशित होतात. पत्रकारिता क्षेत्रातील योगदानाबद्दल त्यांना अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे.

व्हाईस ऑफ मीडिया या संघटनेच्या डिजिटल विभागाचे ते चंद्रपूर जिल्हाध्यक्ष आहेत. डिजिटल पत्रकारांसाठी शिबिरे व प्रशिक्षण मेळावे आयोजित करून नवीन पिढीला मार्गदर्शन करण्याचे कार्य ते करतात.

सामाजिक कार्य

गरीब कुटुंबात वाढलेल्या विजय सिद्धावार यांनी शिक्षक म्हणून कारकीर्द सुरू केली. समाजात जनजागरण घडवण्यासाठी त्यांनी प्रबोधन संस्था स्थापन केली.

विलास गोस्वामी यांच्यासोबत त्यांनी श्रमिक एल्गार संघटनेची स्थापना केली. या संघटनेमार्फत चंद्रपूर आणि गडचिरोली जिल्ह्यातील आदिवासींच्या प्रश्नांवर ते सातत्याने काम करतात.

न्यायालयीन लढा

गडचिरोली जिल्ह्यातील चिन्ना या आदिवासी युवकाला नक्षलवादी समजून पोलिसांनी गोळ्या घातल्या. या अन्यायाविरोधात विजय सिद्धावार यांनी उच्च न्यायालयात धाव घेतली आणि CBI चौकशी लावण्यात यश मिळवले. या लढ्याच्या परिणामी चिन्नाच्या आईला न्यायालयाकडून नुकसानभरपाई मिळाली. हे प्रकरण आदिवासी न्यायासाठीच्या त्यांच्या निर्भीड लढ्याचे प्रतीक मानले जाते.

इतर कार्य

मूल तालुक्यातील नलेश्वर येथील क्रीडा स्पर्धांसारख्या सामाजिक उपक्रमांमध्येही ते सक्रिय असतात. &quot;खेळातील संघवृत्ती गावच्या विकासासाठी जोपासा&quot; हा त्यांचा संदेश ग्रामीण विकासाप्रती त्यांची बांधिलकी दर्शवतो.

थोडक्यात

कार्यक्षेत्र

पत्रकारिता, सामाजिक कार्य

जिल्हा

चंद्रपूर, महाराष्ट्र

अनुभव

३० वर्षे

सध्याची जबाबदारी

मुख्य संपादक, पब्लिक पंचनामा

संघटना

श्रमिक एल्गार, प्रबोधन संस्था [[सदस्य:Vijay Sidhawar|Vijay Sidhawar]] ([[सदस्य चर्चा:Vijay Sidhawar|चर्चा]]) १३:१२, ३० मे २०२६ (IST)

== विजय सिद्धावार यांचे लेखन  ==

तेजस्विनी (आमदार शोभाताई फडणवीस यांचे विधिमंडळातील कार्य) 

दारू मुक्तीचा बिहार संकल्प

श्रमिक एल्गार अहवाल 

जलस्वराज्य कधी येईल? जिवती तालुक्यातील पाणी प्रश्नाचा अभ्यास

रेशन हक्काचे होईल काय? चंद्रपूर जिल्ह्यातील दर्शन समस्या वर अहवाल 

गाव बदलाचा साक्षीदार (प्रसिद्ध पुस्तक) 

साप्ताहिक पब्लिक पंचनामा 

दगडाची साक्ष (आगामी पुस्तक) [[सदस्य:Vijay Sidhawar|Vijay Sidhawar]] ([[सदस्य चर्चा:Vijay Sidhawar|चर्चा]]) १३:१४, ३० मे २०२६ (IST)

== विजय सिद्धावार यांच्या बाबत सामाजिक कार्य ==

संस्थापक अध्यक्ष प्रबोधन 

संस्थापक महासचिव श्रमिक एल्गार 

कोषाध्यक्ष एल्गार प्रतिष्ठान 

मुख्य संयोजक मूल सोशल फोरम

डायरेक्टर इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ रुरल डेव्हलपमेंट 

मुख्य संपादक पब्लिक पंचनामा [[सदस्य:Vijay Sidhawar|Vijay Sidhawar]] ([[सदस्य चर्चा:Vijay Sidhawar|चर्चा]]) १३:१६, ३० मे २०२६ (IST)

== विजय सिद्धावार यांना मिळालेले पुरस्कार ==

चंद्रपूर गडचिरोली जिल्हा श्रमिक पत्रकार संघाचा शोध पत्रकारिता पुरस्कार 

चंद्रपूर जिल्हा श्रमिक पत्रकार संघाचा डिजिटल शोध पत्रकारिता पुरस्कार 

अरविंद बाबू देशमुख स्मृती पुरस्कार 

ग्रामीण पत्रकार संघ पुणे यांचा उत्कृष्ट अग्रलेख पुरस्कार 

चंद्रपूर जिल्हा श्रमिक पत्रकार संघाचा डिजिटल शोध वार्ता पुरस्कार [[सदस्य:Vijay Sidhawar|Vijay Sidhawar]] ([[सदस्य चर्चा:Vijay Sidhawar|चर्चा]]) १३:१७, ३० मे २०२६ (IST)

== विजय सिद्धावार यांचे व्यवसाय ==

सहायक शिक्षक नवभारत कन्या विद्यालय मूल

प्रयोगशील शिक्षक

डिजिटल प्रिंट्स मूल [[सदस्य:Vijay Sidhawar|Vijay Sidhawar]] ([[सदस्य चर्चा:Vijay Sidhawar|चर्चा]]) १३:१८, ३० मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>td0eloss6wzwvyfliyrww4znz8jct0a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686752</id>
      <parentid>2686750</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T07:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vijay Sidhawar</username>
        <id>183212</id>
      </contributor>
      <comment>/* विजय सिद्धावार यांच्या बाबत सामाजिक कार्य */</comment>
      <origin>2686752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9447" sha1="frdie60wo59fy9ontkgdk2swydcncci" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Vijay Sidhawar}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १४:५७, १८ मे २०२६ (IST)

== About Vijay Sidhawar , विजय सिद्धावार यांच्या बाबतीत  ==

विजय सिद्धावार हे चंद्रपूर जिल्ह्यातील ज्येष्ठ पत्रकार, सामाजिक कार्यकर्ते आणि शिक्षक आहेत. गेली ३० वर्षे पत्रकारितेत कार्यरत असलेले सिद्धावार आदिवासी व वंचित समाजाच्या प्रश्नांसाठी सातत्याने लढत आहेत.

पत्रकारिता कारकीर्द

विजय सिद्धावार यांनी गेल्या तीन दशकांत महाविदर्भ, महासागर, नागपूर पत्रिका आणि लोकसत्ता या आघाडीच्या वर्तमानपत्रांमध्ये वार्ताहर म्हणून काम केले. सध्या ते साप्ताहिक पब्लिक पंचनामा आणि पब्लिक पंचनामा पोर्टल चे मुख्य संपादक म्हणून कार्यरत आहेत.

विविध सामाजिक, राजकीय आणि आदिवासी प्रश्नांवर त्यांचे लेख राज्यातील आघाडीच्या वर्तमानपत्रांमध्ये प्रकाशित होतात. पत्रकारिता क्षेत्रातील योगदानाबद्दल त्यांना अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे.

व्हाईस ऑफ मीडिया या संघटनेच्या डिजिटल विभागाचे ते चंद्रपूर जिल्हाध्यक्ष आहेत. डिजिटल पत्रकारांसाठी शिबिरे व प्रशिक्षण मेळावे आयोजित करून नवीन पिढीला मार्गदर्शन करण्याचे कार्य ते करतात.

सामाजिक कार्य

गरीब कुटुंबात वाढलेल्या विजय सिद्धावार यांनी शिक्षक म्हणून कारकीर्द सुरू केली. समाजात जनजागरण घडवण्यासाठी त्यांनी प्रबोधन संस्था स्थापन केली.

विलास गोस्वामी यांच्यासोबत त्यांनी श्रमिक एल्गार संघटनेची स्थापना केली. या संघटनेमार्फत चंद्रपूर आणि गडचिरोली जिल्ह्यातील आदिवासींच्या प्रश्नांवर ते सातत्याने काम करतात.

न्यायालयीन लढा

गडचिरोली जिल्ह्यातील चिन्ना या आदिवासी युवकाला नक्षलवादी समजून पोलिसांनी गोळ्या घातल्या. या अन्यायाविरोधात विजय सिद्धावार यांनी उच्च न्यायालयात धाव घेतली आणि CBI चौकशी लावण्यात यश मिळवले. या लढ्याच्या परिणामी चिन्नाच्या आईला न्यायालयाकडून नुकसानभरपाई मिळाली. हे प्रकरण आदिवासी न्यायासाठीच्या त्यांच्या निर्भीड लढ्याचे प्रतीक मानले जाते.

इतर कार्य

मूल तालुक्यातील नलेश्वर येथील क्रीडा स्पर्धांसारख्या सामाजिक उपक्रमांमध्येही ते सक्रिय असतात. &quot;खेळातील संघवृत्ती गावच्या विकासासाठी जोपासा&quot; हा त्यांचा संदेश ग्रामीण विकासाप्रती त्यांची बांधिलकी दर्शवतो.

थोडक्यात

कार्यक्षेत्र

पत्रकारिता, सामाजिक कार्य

जिल्हा

चंद्रपूर, महाराष्ट्र

अनुभव

३० वर्षे

सध्याची जबाबदारी

मुख्य संपादक, पब्लिक पंचनामा

संघटना

श्रमिक एल्गार, प्रबोधन संस्था [[सदस्य:Vijay Sidhawar|Vijay Sidhawar]] ([[सदस्य चर्चा:Vijay Sidhawar|चर्चा]]) १३:१२, ३० मे २०२६ (IST)

== विजय सिद्धावार यांचे लेखन  ==

तेजस्विनी (आमदार शोभाताई फडणवीस यांचे विधिमंडळातील कार्य) 

दारू मुक्तीचा बिहार संकल्प

श्रमिक एल्गार अहवाल 

जलस्वराज्य कधी येईल? जिवती तालुक्यातील पाणी प्रश्नाचा अभ्यास

रेशन हक्काचे होईल काय? चंद्रपूर जिल्ह्यातील दर्शन समस्या वर अहवाल 

गाव बदलाचा साक्षीदार (प्रसिद्ध पुस्तक) 

साप्ताहिक पब्लिक पंचनामा 

दगडाची साक्ष (आगामी पुस्तक) [[सदस्य:Vijay Sidhawar|Vijay Sidhawar]] ([[सदस्य चर्चा:Vijay Sidhawar|चर्चा]]) १३:१४, ३० मे २०२६ (IST)

== विजय सिद्धावार यांच्या बाबत सामाजिक कार्य ==

संस्थापक अध्यक्ष प्रबोधन 

संस्थापक महासचिव श्रमिक एल्गार 

कोषाध्यक्ष एल्गार प्रतिष्ठान 

मुख्य संयोजक मूल सोशल फोरम

डायरेक्टर इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ रुरल डेव्हलपमेंट 

मुख्य संपादक पब्लिक पंचनामा 
अध्यक्ष संपदा अर्बन क्रेडिट को-ऑपरेटिव्ह सोसायटी लिमिटेड चंद्रपूर
[[सदस्य:Vijay Sidhawar|Vijay Sidhawar]] ([[सदस्य चर्चा:Vijay Sidhawar|चर्चा]]) १३:१६, ३० मे २०२६ (IST)

== विजय सिद्धावार यांना मिळालेले पुरस्कार ==

चंद्रपूर गडचिरोली जिल्हा श्रमिक पत्रकार संघाचा शोध पत्रकारिता पुरस्कार 

चंद्रपूर जिल्हा श्रमिक पत्रकार संघाचा डिजिटल शोध पत्रकारिता पुरस्कार 

अरविंद बाबू देशमुख स्मृती पुरस्कार 

ग्रामीण पत्रकार संघ पुणे यांचा उत्कृष्ट अग्रलेख पुरस्कार 

चंद्रपूर जिल्हा श्रमिक पत्रकार संघाचा डिजिटल शोध वार्ता पुरस्कार [[सदस्य:Vijay Sidhawar|Vijay Sidhawar]] ([[सदस्य चर्चा:Vijay Sidhawar|चर्चा]]) १३:१७, ३० मे २०२६ (IST)

== विजय सिद्धावार यांचे व्यवसाय ==

सहायक शिक्षक नवभारत कन्या विद्यालय मूल

प्रयोगशील शिक्षक

डिजिटल प्रिंट्स मूल [[सदस्य:Vijay Sidhawar|Vijay Sidhawar]] ([[सदस्य चर्चा:Vijay Sidhawar|चर्चा]]) १३:१८, ३० मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>frdie60wo59fy9ontkgdk2swydcncci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गुरु ग्रंथसाहिब</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379931</id>
    <redirect title="गुरु ग्रंथ साहिब" />
    <revision>
      <id>2686722</id>
      <parentid>2686510</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T06:09:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Khirid Harshad</username>
        <id>138639</id>
      </contributor>
      <comment>पुनर्निर्देशन लक्ष्य [[गुरू ग्रंथ साहिब]] पासून [[गुरु ग्रंथ साहिब]] ला बदलविले</comment>
      <origin>2686722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="d9wgf5z0deajhk0w8iwxyb44hw8rccp" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[गुरु ग्रंथ साहिब]]</text>
      <sha1>d9wgf5z0deajhk0w8iwxyb44hw8rccp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686723</id>
      <parentid>2686722</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T06:09:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — गुरूचा उकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#गुरूचा उकार|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2686723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="76az0gm601kxsxr0mdc1fm8727ml56e" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[गुरू ग्रंथ साहिब]]</text>
      <sha1>76az0gm601kxsxr0mdc1fm8727ml56e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686728</id>
      <parentid>2686723</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T06:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Khirid Harshad</username>
        <id>138639</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/KiranBOT II|KiranBOT II]] ([[User talk:KiranBOT II|चर्चा]])यांची आवृत्ती [[Special:Diff/2686723|2686723]] परतवली.</comment>
      <origin>2686728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="nwojys1cma8k8myfm4tx2t7azxrhh7w" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[गुरु ग्रंथ साहिब]]
{{nobots}}</text>
      <sha1>nwojys1cma8k8myfm4tx2t7azxrhh7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>तिरुभुवनई विधानसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380051</id>
    <revision>
      <id>2686698</id>
      <parentid>2686274</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T18:11:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8925" sha1="2hydpxd6bkuneednz2bk1gqo0cboodw" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''तिरुभुवनई विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या केंद्रशासित प्रदेशातील एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे.&lt;ref name=&quot;pyceo&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|title=Map showing the Assembly constituencies of the U.T. of Pondicherry|date=|publisher=Chief Electoral Office, Puducherry|access-date=9 November 2021|archive-date=2022-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608111413/https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;delimitation2008&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|title=Schedule – XIII of Constituencies Order, 2008 of Delimitation of Parliamentary and Assembly constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|access-date=13 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;delimit&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/nri/puducherry_Delimitation.pdf|title=Schedule XXII Puducherry Table A - Assembly Constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|format=PDF|access-date=2011-05-13}}&lt;/ref&gt;  हा [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] एक भाग आहे. हा विधानसभा मतदारसंघ [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जातीच्या]] उमेदवारांसाठी राखीव आहे.&lt;ref name=&quot;delimit&quot; /&gt;

== विधानसभेचे सदस्य ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! वर्ष !! सदस्य !! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
|-
| १९६४&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1964 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515062755/https://www.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/ |website=Election Commission of India|archive-date=15 May 2019}}&lt;/ref&gt;
| आर. कुलंदाई
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
|-
| १९६९&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1969 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140530/https://eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एम. थंगवेलू
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
| १९७४&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1974 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917133352/https://eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| ए. गोपाल
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|-
| १९७७&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1977 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927043330/https://eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/ |website=Election Commission of India|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एम. मनियम
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
| १९८०&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1980 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927041541/https://eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/ |website=Election Commission of India|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| पी. कॅटावरायणे
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}&quot; |
|-
| १९८५&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1985 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140417/https://eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एस. कोमला
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
| १९९०&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1990 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917130547/https://eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=2 | डी. विश्वनाथन
| rowspan=3 | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| rowspan=3 style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
| १९९१&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1991 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135604/https://eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९९६&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1996 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135105/https://eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एस. अरासी
|-
| २००१&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 2001 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927050359/https://eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/ |website=Election Commission of India|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| पी. अंगलेन
| rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| rowspan=2 style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २००६&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 2006 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925222225/https://eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/ |website=Election Commission of India|archive-date=25 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| अंगलेन
|-
| २०११
| पी. अंगलेन
| rowspan=2 | [[अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस]]
| rowspan=2 style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २०१६
| बी. कोबिगा
|-
| २०२१&lt;ref name=&quot;election2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;
| पी. अंगलाने 
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
|-
| २०२६
| ए.के. साई. जे. श्रवणन कुमार
| [[तमिळगा वेट्री कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{तमिळगा वेट्री कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:पुडुचेरी जिल्हा]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>2hydpxd6bkuneednz2bk1gqo0cboodw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>तिरुनल्लार विधानसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380057</id>
    <revision>
      <id>2686697</id>
      <parentid>2686301</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T18:08:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8148" sha1="70h76ssdlwr1zcgbpj5ykpmxxk9z04b" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''तिरुनल्लार विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या केंद्रशासित प्रदेशातील एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे.&lt;ref name=&quot;pyceo&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|title=Map showing the Assembly constituencies of the U.T. of Pondicherry|date=|publisher=Chief Electoral Office, Puducherry|access-date=9 November 2021|archive-date=2022-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608111413/https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;delimitation2008&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|title=Schedule – XIII of Constituencies Order, 2008 of Delimitation of Parliamentary and Assembly constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|access-date=13 October 2021}}&lt;/ref&gt; हा [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] भाग आहे.

== विधानसभेचे सदस्य ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!निवडणूक
! सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
|-
| १९६४&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1964  |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515062755/https://www.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/ |website=Election Commission of India|archive-date=15 May 2019 }}&lt;/ref&gt;
| सुबरायलू
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|-
| १९६९&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1969  |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140530/https://eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021 }}&lt;/ref&gt;
| आर. सुप्रयालू नायकर
| rowspan=4 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| rowspan=4 style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
| १९७४&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1974 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917133352/https://eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| ए. साउंडारारेंगन
|-
| १९७७&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1977 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927043330/https://eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/ |website=Election Commission of India|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एन.व्ही. रामलिंगम
|-
| १९८०&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1980 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927041541/https://eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/ |website=Election Commission of India|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एन.व्ही. रामलिंगम
|-
| १९८५&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1985 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140417/https://eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| ए. सोनुदारेरेंगन
| rowspan=2 | [[अपक्ष]]
| rowspan=2 style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
|-
| १९९०&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1990 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917130547/https://eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
|आर. कमलाकन्नन
|-
| १९९१&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1991 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135604/https://eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| ए. साउंडारारेंगन
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
| १९९६&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1996 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135105/https://eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| आर. कमलाकन्नन
| rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| rowspan=2 style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २००१&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 2001 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927050359/https://eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/ |website=Election Commission of India|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| आर. कमलाकन्नन
|-
| २००६&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 2006 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925222225/https://eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/ |website=Election Commission of India|archive-date=25 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| पी.आर. शिवा
| [[मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
| २०११
| पी.आर. शिवा
| [[अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २०१६
| आर. कमलाकन्नन
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २०२१&lt;ref name=&quot;election2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;
| पी.आर. शिवा
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
|-
| २०२६
| जी.एन.एस. राजशेखरन
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|-
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:करैकल जिल्हा]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>70h76ssdlwr1zcgbpj5ykpmxxk9z04b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जाहिरात विनिमय</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380077</id>
    <revision>
      <id>2686680</id>
      <parentid>2686449</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T15:18:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2686680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10431" sha1="ivpjgwhebeo1odkl0qu6geqdl6f3kzd" xml:space="preserve">{{बदल}}
[[चित्र:Display_advertising_and_programmatic_advertising_diagram_-_Diaz_Ruiz_2025.jpg|अल्ट=A visualization of the real-time bidding market in programmatic advertising online|इवलेसे|ऑनलाइन डिस्प्ले जाहिरातींमध्ये रिअल-टाइम बोली प्रणालीचे दृश्यमानीकरण. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781003506676|title=Market-Oriented Disinformation Research: Digital Advertising, Disinformation and Fake News on Social Media|last=Diaz Ruiz|first=Carlos|date=2025-03-14|publisher=Routledge|isbn=978-1-003-50667-6|edition=1|location=London|page=134|language=en|chapter=The AdTech Ecosystem and Programmatic Advertising|doi=10.4324/9781003506676}}&lt;/ref&gt;]]
[[ऑनलाइन जाहिराती|ऑनलाइन जाहिरातींमध्ये]] '''जाहिरात विनिमय''' हा एक तंत्रज्ञान प्लॅटफॉर्म आहे जो अनेक जाहिरात नेटवर्क्समधून मीडिया जाहिरात इन्व्हेंटरीची खरेदी आणि विक्री सुलभ करतो.&lt;ref name=&quot;IAB1&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=-Glgi9RRuJs|title=How an ad is served with real-time bidding|via=YouTube|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20260101081347/https://www.youtube.com/watch?v=-Glgi9RRuJs&amp;list=PL6aT9elthI51NOdkxxV3m7O3vIA_A9C5u|archive-date=2026-01-01|access-date=2026-05-28}}&lt;/ref&gt; इन्व्हेंटरीच्या किंमती रिअल-टाइम बिडिंग (आर टी बी) द्वारे निश्चित केल्या जातात. मीडिया इन्व्हेंटरीवर किंमत वाटाघाटी करण्याच्या ऐतिहासिक दृष्टिकोनाच्या विरूद्ध हा दृष्टिकोन तंत्रज्ञान-चालित आहे. हे इंटरएक्टिव्ह ॲडव्हर्टायझिंग ब्युरो (आय ए बी),&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781003506676|title=Market-Oriented Disinformation Research: Digital Advertising, Disinformation and Fake News on Social Media|last=Diaz Ruiz|first=Carlos|date=2025-03-14|publisher=Routledge|isbn=978-1-003-50667-6|edition=1|location=London|page=134|language=en|chapter=The AdTech Ecosystem and Programmatic Advertising|doi=10.4324/9781003506676}}&lt;/ref&gt; आणि जाहिरात व्यापार प्रकाशनांद्वारे परिभाषित केलेल्या जाहिरात नेटवर्क्सच्या पलीकडे एक क्षेत्र दर्शवते.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.exchangewire.com/blog/2025/04/29/the-evolution-of-ssps-dsps-are-we-headed-for-a-converged-future/|title=The Evolution of SSPs &amp; DSPs: Are We Headed for a Converged Future? - ExchangeWire.com|last=editorial|language=en-GB|access-date=2026-02-28}}&lt;/ref&gt;

== इतिहास ==
एक्सचेंज येण्यापूर्वी, प्रकाशकांकडे असलेल्या जाहिराती नेटवर्कद्वारे शिल्लक जागा विकत असत. हे नेटवर्क अनेक साइट्सवरून इन्व्हेंटरी एकत्रित करत, परंतु रिअल-टाइम बिडिंगची सुविधा देत नव्हते. २००० च्या दशकाच्या सुरुवातीला, [[ब्रायन ओ'केली|ब्रायन ओ'केलीने]] राइट मीडियामध्ये पहिले ॲड एक्सचेंज तयार केले. जे राइट मीडिया एक्सचेंज म्हणून ओळखले जाते आणि ते २००५ मध्ये अधिकृतपणे सुरू झाले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.exchangewire.com/blog/2009/08/13/rightmedia-exchange-leading-platform-talks-ad-trading-liquidity-global-reach-and-brand-safety/|title=Right Media Exchange: Leading Platform Talks Ad Trading, Liquidity, Global Reach And Brand Safety - ExchangeWire.com|website=www.exchangewire.com|access-date=2025-11-21}}&lt;/ref&gt; राइट मीडियाच्या ॲड एक्सचेंजने अंदाज, बजेटिंग आणि पेसिंगसाठी अल्गोरिदम तयार केले. ज्यामुळे रिअल-टाइम बिडिंग (आरटीबी) शक्य झाले. [[याहू|याहूने]] २००७ मध्ये राइट मीडियाला ६८० दशलक्ष डॉलर्समध्ये विकत घेतले&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://videoweek.com/2018/06/07/who-invented-what-in-ad-tech-part-one/|title=Who Invented What in Ad Tech? – Part One|last=Cross-Kovoor|first=Tim|date=2018-06-07|website=VideoWeek|language=en-US|access-date=2026-03-01}}&lt;/ref&gt; आणि नंतर २०१४ मध्ये [[ऑनलाइन जाहिराती|प्रोग्रामॅटिक ॲडव्हर्टायझिंग]] डीएसपी (डिमांड-साइड प्लॅटफॉर्म्स) बंद केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.adexchanger.com/platforms/yahoo-finally-pulls-the-plug-on-right-media-exchange/|title=Yahoo Finally Pulls The Plug On Right Media Exchange|last=Schiff|first=Allison|date=2015-01-09|website=AdExchanger|language=en-US|access-date=2026-03-01}}&lt;/ref&gt;

त्याच सुमारास, जेसन नॅप आणि फॅब्रिझिओ ब्लँको हे देखील स्ट्रॅटेजिक डेटा कॉर्पमध्ये आरटीबी च्या संकल्पनेवर काम करत होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://videoweek.com/2018/06/07/who-invented-what-in-ad-tech-part-one/|title=Who Invented What in Ad Tech? – Part One|last=Cross-Kovoor|first=Tim|date=2018-06-07|website=VideoWeek|language=en-US|access-date=2025-11-21}}&lt;/ref&gt; नॅप यांनी २००६ मध्ये त्यांच्या आरटीबी तंत्रज्ञानाचे पेटंट दाखल केले.  २००७ मध्ये, गुगलने डबलक्लिक आणि त्याचे ॲड एक्सचेंज, ॲडएक्स (आता गुगल ॲड मॅनेजर) अधिग्रहित केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.businessinsider.com/leaked-deck-doubleclick-acquisition-pitch-google-adtech-antitrust-trial-2024-9|title=This leaked 2007 DoubleClick pitch deck is set to play a central role in Google's blockbuster adtech antitrust trial|last=O'Reilly|first=Lara|website=Business Insider|language=en-US|access-date=2026-02-28}}&lt;/ref&gt;

डिमांड-साइड प्लॅटफॉर्म्स जाहिरातदारांना अनेक एक्सचेंजेसवर रिअल-टाइममध्ये डिजिटल जाहिरात जागेसाठी बोली लावण्यास मदत करण्यासाठी डिझाइन केले होते. सप्लाय-साइड प्लॅटफॉर्म्स प्रकाशकांना एक्सचेंजेसमध्ये जोडण्यापूर्वी इन्व्हेंटरी व्यवस्थापित करण्याची परवानगी देतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.emarketer.com/content/faq-on-programmatic-advertising--keeping-up-with-automated-ad-buying|title=FAQ on programmatic advertising: Keeping up with automated ad buying|date=2026-01-26|website=EMARKETER|language=en|access-date=2026-03-01}}&lt;/ref&gt; २०२० च्या दशकाच्या मध्यात, डीएसपींनी प्रोग्रामॅटिक जाहिरातींकडून एजेंटिक कॉमर्सकडे मोठ्या प्रमाणात बदल केला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://adtelligent.com/blog/top-dsps/|title=Top DSPs In 2026: Programmatic Trends &amp; How To Stay Ahead {{!}} Adtelligent|date=2026-02-05|language=en-GB|access-date=2026-03-01}}&lt;/ref&gt;

== जाहिरात विनिमय ==
प्रमुख जाहिरात एक्सचेंजमध्ये यांचा समावेश आहे:

* [[ॲमेझॉन (कंपनी)|अमेझॉन डीएसपी]]
* अ‍ॅपलोविन
* कॉमकास्ट फ्रीव्हील
* गुगल ॲड मॅनेजर, पूर्वीचे ॲडएक्स
* इनमोबी
* मॅग्नाइट इंक
* मायक्रोसॉफ्ट ॲडव्हर्टायझिंग, (पूर्वीचे बिंग ॲड्स ; तसेच झँडर, पूर्वीचे ॲपनक्सस, याचेही अधिग्रहण केले)
* ओपनएक्स (कंपनी)
* पबमॅटिक
* आरटीबी हाऊस
* व्हर्व्ह ब्रँड+ मार्केटप्लेस (पूर्वीचे स्माटो )
* द ट्रेड डेस्क
* याहू

== हे सुद्धा पहा ==

* [[ऑनलाइन जाहिराती|प्रोग्रामॅटिक जाहिरात]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}</text>
      <sha1>ivpjgwhebeo1odkl0qu6geqdl6f3kzd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Kolhewadi tushar 1806</title>
    <ns>3</ns>
    <id>380116</id>
    <revision>
      <id>2686675</id>
      <timestamp>2026-05-29T14:51:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2686675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="279" sha1="9likqsf5iiu3d7oqjqe66zfjw0krwfn" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Kolhewadi tushar 1806}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २०:२१, २९ मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>9likqsf5iiu3d7oqjqe66zfjw0krwfn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>काशीबाई पेशवे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380117</id>
    <redirect title="काशीबाई बाजीराव भट" />
    <revision>
      <id>2686682</id>
      <timestamp>2026-05-29T15:25:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2686682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="8k5jeunatm3hu0jnptts3jzjppjdmag" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[काशीबाई बाजीराव भट]]</text>
      <sha1>8k5jeunatm3hu0jnptts3jzjppjdmag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:AkT08</title>
    <ns>3</ns>
    <id>380118</id>
    <revision>
      <id>2686684</id>
      <timestamp>2026-05-29T15:53:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2686684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="263" sha1="3s3584w91t26a99old2iydzko30kyu8" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=AkT08}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २१:२३, २९ मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>3s3584w91t26a99old2iydzko30kyu8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:इ.स. १७०३ मधील जन्म</title>
    <ns>14</ns>
    <id>380119</id>
    <revision>
      <id>2686687</id>
      <timestamp>2026-05-29T15:58:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन</comment>
      <origin>2686687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="r0yf7zanhoso261evy7wvr2xg5v4v2r" xml:space="preserve">*

[[वर्ग:इ.स. १७०३|जन्म]]</text>
      <sha1>r0yf7zanhoso261evy7wvr2xg5v4v2r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:~2026-30144-83</title>
    <ns>3</ns>
    <id>380120</id>
    <revision>
      <id>2686689</id>
      <timestamp>2026-05-29T16:32:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AkT08</username>
        <id>183648</id>
      </contributor>
      <comment>/* अचूक माहितीशिवाय संपादन करू नये */ नवीन विभाग</comment>
      <origin>2686689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="391" sha1="9o243cj3mdl0oen8tgw05wr6nqnnyhu" xml:space="preserve">== अचूक माहितीशिवाय संपादन करू नये ==

तुला बदल कसे करायचे हे माहीत नसेल, तर पानात उगाच बदल करू नकोस. [[सदस्य:AkT08|AkT08]] ([[सदस्य चर्चा:AkT08|चर्चा]]) २२:०२, २९ मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>9o243cj3mdl0oen8tgw05wr6nqnnyhu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:समाधान घोगरे</title>
    <ns>3</ns>
    <id>380121</id>
    <revision>
      <id>2686690</id>
      <timestamp>2026-05-29T16:42:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2686690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="292" sha1="pehnq27q6w2ctvnt8h99vpwwisa3qwb" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=समाधान घोगरे}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २२:१२, २९ मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>pehnq27q6w2ctvnt8h99vpwwisa3qwb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य:Vijay Sidhawar</title>
    <ns>2</ns>
    <id>380122</id>
    <revision>
      <id>2686751</id>
      <timestamp>2026-05-30T07:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vijay Sidhawar</username>
        <id>183212</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5205" sha1="nkamln795u9xziqghcupvojnat0lxzb" xml:space="preserve">विजय सिद्धावार हे चंद्रपूर जिल्ह्यातील ज्येष्ठ पत्रकार, सामाजिक कार्यकर्ते आणि शिक्षक आहेत. गेली ३० वर्षे पत्रकारितेत कार्यरत असलेले सिद्धावार आदिवासी व वंचित समाजाच्या प्रश्नांसाठी सातत्याने लढत आहेत.

पत्रकारिता कारकीर्द

विजय सिद्धावार यांनी गेल्या तीन दशकांत महाविदर्भ, महासागर, नागपूर पत्रिका आणि लोकसत्ता या आघाडीच्या वर्तमानपत्रांमध्ये वार्ताहर म्हणून काम केले. सध्या ते साप्ताहिक पब्लिक पंचनामा आणि पब्लिक पंचनामा पोर्टल चे मुख्य संपादक म्हणून कार्यरत आहेत.

विविध सामाजिक, राजकीय आणि आदिवासी प्रश्नांवर त्यांचे लेख राज्यातील आघाडीच्या वर्तमानपत्रांमध्ये प्रकाशित होतात. पत्रकारिता क्षेत्रातील योगदानाबद्दल त्यांना अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे.

व्हाईस ऑफ मीडिया या संघटनेच्या डिजिटल विभागाचे ते चंद्रपूर जिल्हाध्यक्ष आहेत. डिजिटल पत्रकारांसाठी शिबिरे व प्रशिक्षण मेळावे आयोजित करून नवीन पिढीला मार्गदर्शन करण्याचे कार्य ते करतात.

सामाजिक कार्य

गरीब कुटुंबात वाढलेल्या विजय सिद्धावार यांनी शिक्षक म्हणून कारकीर्द सुरू केली. समाजात जनजागरण घडवण्यासाठी त्यांनी प्रबोधन संस्था स्थापन केली.

विलास गोस्वामी यांच्यासोबत त्यांनी श्रमिक एल्गार संघटनेची स्थापना केली. या संघटनेमार्फत चंद्रपूर आणि गडचिरोली जिल्ह्यातील आदिवासींच्या प्रश्नांवर ते सातत्याने काम करतात.

न्यायालयीन लढा

गडचिरोली जिल्ह्यातील चिन्ना या आदिवासी युवकाला नक्षलवादी समजून पोलिसांनी गोळ्या घातल्या. या अन्यायाविरोधात विजय सिद्धावार यांनी उच्च न्यायालयात धाव घेतली आणि CBI चौकशी लावण्यात यश मिळवले. या लढ्याच्या परिणामी चिन्नाच्या आईला न्यायालयाकडून नुकसानभरपाई मिळाली. हे प्रकरण आदिवासी न्यायासाठीच्या त्यांच्या निर्भीड लढ्याचे प्रतीक मानले जाते.

इतर कार्य

मूल तालुक्यातील नलेश्वर येथील क्रीडा स्पर्धांसारख्या सामाजिक उपक्रमांमध्येही ते सक्रिय असतात. &quot;खेळातील संघवृत्ती गावच्या विकासासाठी जोपासा&quot; हा त्यांचा संदेश ग्रामीण विकासाप्रती त्यांची बांधिलकी दर्शवतो.

थोडक्यात

कार्यक्षेत्र

पत्रकारिता, सामाजिक कार्य

जिल्हा

चंद्रपूर, महाराष्ट्र

अनुभव

३० वर्षे

सध्याची जबाबदारी

मुख्य संपादक, पब्लिक पंचनामा

संघटना

श्रमिक एल्गार, प्रबोधन संस्था</text>
      <sha1>nkamln795u9xziqghcupvojnat0lxzb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जे. जयवर्दन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380123</id>
    <redirect title="जे. जयवर्धन" />
    <revision>
      <id>2686758</id>
      <timestamp>2026-05-30T08:46:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <comment>Abhijitsathe ने लेख [[जे. जयवर्दन]] वरुन [[जे. जयवर्धन]] ला हलविला</comment>
      <origin>2686758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="4emzyf7vm57gf13bxs0hgrbp7r5u67g" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[जे. जयवर्धन]]</text>
      <sha1>4emzyf7vm57gf13bxs0hgrbp7r5u67g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Tejas Khude</title>
    <ns>3</ns>
    <id>380124</id>
    <revision>
      <id>2686762</id>
      <timestamp>2026-05-30T09:34:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2686762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="269" sha1="6jdv2a69nigiec7uakfxb966u2brkjs" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Tejas Khude}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १५:०४, ३० मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>6jdv2a69nigiec7uakfxb966u2brkjs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चर्चा:अभिनव कला महाविद्यालय (पुणे)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>380125</id>
    <revision>
      <id>2686763</id>
      <timestamp>2026-05-30T10:01:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32204-22</username>
        <id>183683</id>
      </contributor>
      <comment>/* About Admission */ नवीन विभाग</comment>
      <origin>2686763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="239" sha1="8dgezt37sy871m37crr7ssixo137qbn" xml:space="preserve">== About Admission  ==

admission process details [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-32204-22|&amp;#126;2026-32204-22]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-32204-22|talk]]) १५:३१, ३० मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>8dgezt37sy871m37crr7ssixo137qbn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गाडगीळ आयोग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380126</id>
    <revision>
      <id>2686765</id>
      <timestamp>2026-05-30T10:31:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32142-37</username>
        <id>183685</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: केंद्र शासनाने पश्चिम घाटातील पर्यावरण अभ्यासासाठी नेमलेली गाडगीळ समिती</comment>
      <origin>2686765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="197" sha1="e1p9l2s8jgunvkd5s6w9yg83c43rcql" xml:space="preserve">केंद्र शासनाने पश्चिम घाटातील पर्यावरण अभ्यासासाठी नेमलेली गाडगीळ समिती</text>
      <sha1>e1p9l2s8jgunvkd5s6w9yg83c43rcql</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686766</id>
      <parentid>2686765</parentid>
      <timestamp>2026-05-30T10:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32142-37</username>
        <id>183685</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="194" sha1="9xrfcm6qujb1q2y3l0xvwy4swiam9t8" xml:space="preserve">केंद्र शासनाने पश्चिम घाटातील पर्यावरण अभ्यासासाठी नेमलेला गाडगीळ आयोग</text>
      <sha1>9xrfcm6qujb1q2y3l0xvwy4swiam9t8</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>