मुंबई

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mr">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिपीडिया</sitename>
    <dbname>mrwiki</dbname>
    <base>https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.4</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">मिडिया</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">विशेष</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">चर्चा</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">सदस्य</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">सदस्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिपीडिया</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिपीडिया चर्चा</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">चित्र</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">चित्र चर्चा</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मिडियाविकी</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मिडियाविकी चर्चा</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">साचा</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">साचा चर्चा</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">सहाय्य</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">सहाय्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">वर्ग</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">वर्ग चर्चा</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">दालन</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">दालन चर्चा</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">मसुदा</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">मसुदा चर्चा</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">विभाग</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">विभाग चर्चा</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>मुंबई</title>
    <ns>0</ns>
    <id>867</id>
    <revision>
      <id>2686989</id>
      <parentid>2679604</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T05:41:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32307-30</username>
        <id>183755</id>
      </contributor>
      <comment>मुंबई भारताची आर्थिक राजधानी आहे &lt; मुंबई भारताची आर्थिक राजधानी म्हणून ओळखली जाते.</comment>
      <origin>2686989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115575" sha1="77t8m3a23ckt0tjrsqg4o35gr86gsl0" xml:space="preserve">{{मुखपृष्ठ सदर टीप
|तारीख=ऑक्टोबर १५
|वर्ष=२००६
}}
{{जिल्हा शहर|ज=मुंबई जिल्हा|श=मुंबई}}{{Infobox settlement
| name = मुंबई
| native_name = 
| native_name_lang = mr
| other_name = बॉम्बे
| settlement_type = मेगासिटी
| image_skyline = {{multiple image
| border      = infobox
| total_width = 310
| image_style =
| perrow      = 1/3/3/2 
| caption_align = center
| image1      = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg
| caption1    = [[मुंबईतील सर्वात उंच इमारतींची यादी|वरळीचे क्षितिजरेषा]] आणि [[किनारी मार्ग (मुंबई)|किनारी मार्ग]]
| image2      = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg
| caption2    = [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]] 
| image3      = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg
| caption3    = [[गेटवे ऑफ इंडिया]]
| image4      = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg
| caption4    = [[ताजमहाल पॅलेस हॉटेल]]
| image5      = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg
| caption5    = [[राजाबाई क्लॉक टॉवर]]  
| image6      = Ikea_mumbai_backside.jpg
| caption6    = [[वर्ल्ड वन]]
| image7      = Hutatma_Chowk.jpg
| caption7    = [[हुतात्मा चौक (मुंबई)|हुतात्मा चौक]]
| image8      = Mumbai_India_Bridge.jpg
| caption8    = [[वांद्रे-वरळी सागरी सेतू]]
| image9      = Marine Lines Mumbai 2021.jpg
| caption9    = [[मरीन ड्राईव्ह]]
}}
| flag_size = 120px
| image_shield = SealofMumbai.jpg
| nickname = ''भारताचे [[न्यूयॉर्क]] '',&lt;ref name=MumbaiNewYorkOfIndia/&gt; ''[[स्वप्नांचे शहर]]'', ''मुंबईची सात बेटे,''&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=The Mumbai Pages}}&lt;/ref&gt; ''द बिग कोकोनट,''&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rooney |first=John F. |url=https://books.google.com/books?id=WujvZbzZAeUC&amp;dq=%22the+big+coconut%22+mumbai&amp;pg=PA162 |title=The Daemon in Our Dreams |date=2007 |publisher=John F. Rooney |isbn=978-0-9752756-7-2 |language=en}}&lt;/ref&gt;''भारताचे हॉलिवूड'',&lt;ref&gt;{{Cite web |date=22 July 2015 |title=Indian Cities and Their Nicknames – Complete List |url=https://www.daytodaygk.com/indian-cities-and-their-nicknames-complete-list/ |access-date=2024-03-07 |archive-date=2021-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101063027/https://www.daytodaygk.com/indian-cities-and-their-nicknames-complete-list/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ''[[गेटवे ऑफ इंडिया]]'', ''मॅक्झिमम सिटी''&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023}}&lt;/ref&gt;
| image_map = {{maplink|frame=yes|frame-width=280|frame-height=300|frame-align=center|type=shape|id=Q1156|stroke-colour=#C60C30|stroke-width=2|text=Interactive Map Outlining Mumbai}}
| map_alt = Mumbai is on the west coast of India, about one third of the way down to the southern tip. It is in the west side of the Maharashtra province, which covers roughly the second quarter of the west coast (counting from the north), and heads inland roughly twice as far as its coastline.
| pushpin_map = Mumbai
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_mapsize = 280
| pushpin_map_caption = Location in Mumbai
| coordinates = 
| subdivision_type = Country
| subdivision_name = {{flag|India}}
| subdivision_type1 = [[States and union territories of India|State]]
| subdivision_type2 = [[Divisions of Maharashtra|Division]]
| subdivision_type3 = [[List of districts of Maharashtra|District]]
| subdivision_name1 = [[महाराष्ट्र]]
| subdivision_name2 = [[कोकण विभाग]]
| subdivision_name3 = मुंबई शहर,&lt;br /&gt;मुंबई उपनगर 
| established_title = First settled
| established_date = १५०७&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mumbai Settlement|url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History|website=Britannia}}&lt;/ref&gt;
| named_for = [[मुंबादेवी]]
| government_type = [[महानगरपालिका]]
| governing_body = [[बृहन्मुंबई महानगरपालिका]]
| leader_title = [[महापौर]]
| leader_name = ऋतु तावडे
| unit_pref = 
| area_footnotes = 
| area_total_km2 =  233 
| area_metro_km2 =  1681
| area_metro_sq_mi = 1681 
| area_rank = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = १४
| population_total = 12478447
| population_as_of = २०११
| population_metro = 18414288 &lt;br /&gt;20748395 (Extended UA)
| population_rank = १ ला
| population_demonym = मुंबईकर
| timezone1 = [[भारतीय प्रमाणवेळ]]
| utc_offset1 = +५:३०
| postal_code_type = पिन कोड
| postal_code = ४०० ००१ ते ४००‌१०७
| area_code = [[Telephone numbers in India|+91-22]]
| registration_plate = {{plainlist|
*MH-01 Mumbai(S/C)
*MH-02 Mumbai(W)
*MH-03 Mumbai(E)
*MH-47 Borivali&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Maharashtra Government-Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |access-date=21 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;!--RTO offices in Mumbai as per Maharashtra Government RTO list. Do not make changes--&gt;
}}
| blank_name_sec2 = {{nowrap|[[Official language]]}}
| blank_info_sec2 = [[मराठी]]&lt;!-- Do not add Hindi, Gujarati, Kannada, or English here --&gt;&lt;ref name=&quot;NCLMreport&quot;&gt;[http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf National Commissioner Linguistic Minorities 50th report, page 131] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |date= 8 July 2016 }}. Government of India. Retrieved 15 July 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MCGMhistmilestone&quot;&gt;{{Cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=Municipal Corporation of Greater Mumbai |location=Mumbai}}&lt;/ref&gt;
| blank1_name_sec2 = 
| blank1_info_sec2 = 
| website = {{URL|mumbaicity.gov.in/}}
| blank2_name_sec1 = [[Purchasing Power Parity|GDP (PPP)]]
| blank3_name_sec1 = $400&amp;nbsp;billion&lt;ref name=&quot;Mumbai_info2&quot;&gt;
*{{Cite web |date=3 June 2017 |title=Mumbai 17th in global GDP list, says survey |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbai-17th-in-global-gdp-list-says-survey-4686508/ |access-date=16 September 2021 |website=द इंडियन एक्सप्रेस |language=en}}
*{{cite web|title=Global Wealth PPP Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? - Full Size|url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/10/Global-Wealth-PPP-Distribution.html|access-date=17 November 2022|website=visualcapitalist.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20211013080238/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/10/Global-Wealth-PPP-Distribution.html|archive-date=13 October 2021}}
*{{Cite web |date=14 October 2019 |title=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |access-date=16 September 2021 |website=GQ India |language=en-IN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mumbai_GDP&quot;&gt;{{cite news|last=Lewis|first=Clara|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/delhi-not-mumbai-indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|title=Delhi, not Mumbai, India's economic capital|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|date=28 November 2016|access-date=11 September 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=gdp /&gt;
}}

'''मुंबई''' (पूर्वीचे नाव: '''बॉम्बे''') हे भारताच्या [[महाराष्ट्र]] [[भारताची राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश|राज्याचे]] [[राजधानी|राजधानीचे शहर]] आहे. अनेकदा ''भारताचे [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यूयॉर्क]]'' म्हणून ओळखली जाणारी &lt;ref name=&quot;MumbaiNewYorkOfIndia&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.npr.org/2008/11/27/97568932/mumbai-is-indias-new-york|title=Mumbai Is India's New York|publisher=NPR|access-date=26 February 2024}}&lt;/ref&gt; मुंबई ही भारताची आर्थिक राजधानी म्हणून ओळखले जाते. हे [[भारत|भारतातील]] सर्वाधिक लोकसंख्या असलेले शहर आहे. येथील मुख्य भाषा मराठी आहे. मुंबई आंतरराष्ट्रीय शहर आहे. शहराची अंदाजे लोकसंख्या १.२५ कोटी आहे.&lt;ref name=&quot;Cities1Lakhandabove&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above|publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=7 May 2012|access-date=26 March 2012}}&lt;/ref&gt; [[मुंबई महानगर प्रदेश|मुंबई मेट्रोपॉलिटन क्षेत्राचे]] केंद्र हे शहर आहे आणि [[मुंबई महानगर प्रदेश|मुंबई महानगर प्रदेशाची]] २.३ कोटीपेक्षा जास्त लोकसंख्या आहे. हे जगातील सहाव्या क्रमांकाचे सर्वाधिक लोकसंख्या असलेले महानगर क्षेत्र आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://demographia.com/db-worldua.pdf|title=World Urban Areas|year=2018|publisher=Demographia|access-date=21 October 2019}}&lt;/ref&gt; मुंबई हे भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवर [[कोकण]] किनारपट्टीवर वसलेले आहे आणि येथे खोल नैसर्गिक बंदर आहे. २००८ मध्ये मुंबईला अल्फा वर्ल्ड सिटी म्हणून नाव देण्यात आले.&lt;ref name=&quot;lboro2008&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|title=The World According to GaWC 2008|website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC)|publisher=Loughborough University|url-status=live|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|archive-date=23 February 2011|access-date=7 May 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indiastudyabroad.org/locations/mumbai/|title=Mumbai &amp;#124; ISAC|publisher=Indiastudyabroad.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512013615/http://indiastudyabroad.org/locations/mumbai/|archive-date=12 May 2015|access-date=29 May 2015}}&lt;/ref&gt;

मुंबई बनवणारी सात बेटे पूर्वी [[मराठी भाषा]] बोलणाऱ्या [[कोळी समाज|कोळी लोकांची]] निवासस्थाने होती.&lt;ref name=&quot;james customs2&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=James|first=V.|date=1977|title=Marriage Customs of Christian Son Kolis|url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064|format=PDF|journal=Asian Folklore Studies|volume=36|issue=2|pages=131–148|doi=10.2307/1177821|jstor=1177821|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064|archive-date=2 December 2013}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;munshi2&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis|title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852|last=Munshi|first=Kanaiyalal M.|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan Educational Trust|year=1954|page=xix|quote=The next immigrants into the islands of Bombay were the Kolis, who on all authorities continued to be their original inhabitants till Aungier founded the city of Bombay. Kathiawad and Central Gujarāt was the home of the Kolis in pre-historic times.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;rnmehta2&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Mehta|first=R. N.|year=1983|title=Bombay – An analysis of the toponym|journal=Journal of the Oriental Institute|pages=138–140|quote=The kolis who succeeded the stone-age men on the island brought with them from Gujarat their patron goddess Mummai whom their descendants still worship in Kathiawar. The name of Bombay is derived from this koli goddess.}}&lt;/ref&gt; शतकानुशतके [[मुंबईची सात बेटे|बॉम्बेची सात बेटे]] स्वदेशी राज्यकर्त्यांच्या ताब्यात होती. नंतर ती [[पोर्तुगीज साम्राज्य|पोर्तुगीज साम्राज्याच्या]] स्वाधीन झाली. पुढे १६६१ मध्ये [[ब्रगांझाची कॅथेरीन|कॅथरीन ब्रागांझाचा]] विवाह [[इंग्लंडचा दुसरा चार्ल्स|इंग्लंडच्या चार्ल्स II]] सोबत झाला तेव्हा हुंड्याच्या रुपात ईस्ट इंडिया कंपनीला ही सात बेटे मिळाली.  १७८२ च्या सुरूवातीस, हॉर्नबी वेलार्ड प्रकल्पाने मुंबईचा आकार बदलला,&lt;ref name=&quot;Dwivedi 2001 282&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Dwivedi|Mehrotra|2001}}&lt;/ref&gt; ज्याने [[अरबी समुद्र|अरबी समुद्रातील]] सात बेटांमधील क्षेत्राचे पुनर्वसन हाती घेतले.&lt;ref name=&quot;fp-onceuponatime2&quot;&gt;{{Cite magazine|date=24 June 2011|title=Once Upon a Time in Bombay|url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/|magazine=Foreign Policy|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/|archive-date=9 January 2015|access-date=22 February 2012}}&lt;/ref&gt; प्रमुख रस्ते आणि [[भारतामधील रेल्वे वाहतूक|रेल्वेच्या]] बांधकामाबरोबरच, १८४५ मध्ये पूर्ण झालेल्या पुनर्वसन प्रकल्पाने मुंबईचे [[अरबी समुद्र|अरबी समुद्रावरील]] प्रमुख बंदरात रूपांतर केले. १९ व्या शतकात मुंबई आर्थिक आणि शैक्षणिक विकासाने वैशिष्ट्यीकृत होती. २० व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळात हे शहर [[भारताचा स्वातंत्र्यलढा|भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीचा]] एक मजबूत आधार बनले. १९४७ मध्ये भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर हे शहर [[बॉम्बे संस्थान|बॉम्बे स्टेटमध्ये]] समाविष्ट करण्यात आले. १९६० मध्ये [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ|संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीच्या]] अनुषंगाने, मुंबई या राजधानीसह महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c|title=Bombay: History of a City|publisher=British Library|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c|archive-date=13 February 2009|access-date=8 November 2008}}&lt;/ref&gt;

मुंबई ही [[दक्षिण आशिया|दक्षिण आशियाची]] आर्थिक, व्यावसायिक,&lt;ref name=&quot;millionaireRoleModel2&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Lakshmi|first=Rama|url=https://www.washingtonpost.com/world/new-millionaires-emerge-as-role-models-for-indias-lower-castes/2011/04/03/AFesUMfD_story.html|title=New millionaires hope to serve as role models for India's lower castes|date=14 April 2011|work=The Washington Post|location=Mumbai|access-date=23 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623215214/http://www.washingtonpost.com/world/new-millionaires-emerge-as-role-models-for-indias-lower-castes/2011/04/03/AFesUMfD_story.html|archive-date=23 June 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; आणि [[बॉलीवूड|मनोरंजन राजधानी]] आहे. मुंबईचे वॉल स्ट्रीट म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या दलाल स्ट्रीटवर [[मुंबई रोखे बाजार|बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज]] वसलेले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.investopedia.com/terms/d/dalalstreet.asp#:~:text=Dalal%20Street%20is%20a%20street,for%20the%20Indian%20financial%20sector|title=What Is Dalal Street?|last=James Chen|publisher=Dotdash Meredith|access-date=26 February 2024}}&lt;/ref&gt; जागतिक आर्थिक प्रवाहाच्या दृष्टीने हे शहर जगातील शीर्ष दहा वाणिज्य केंद्रांपैकी एक आहे,&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-a-land-of-opportunities/articleshow/9292526.cms?referral=PM|title=Mumbai, a land of opportunities|date=20 July 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=22 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140804070300/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-a-land-of-opportunities/articleshow/9292526.cms?referral=PM|archive-date=4 August 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; भारताच्या GDP च्या ६.१६% उत्पन्न,&lt;ref name=&quot;mmrda muip gdp2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm|title=Mumbai Urban Infrastructure Project|publisher=Mumbai Metropolitan Region Development Authority|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm|archive-date=26 February 2009|access-date=18 July 2008}}&lt;/ref&gt; देशाच्या औद्योगिक उत्पादनाच्या २५%, भारतातील सागरी व्यापारापैकी ७०% (मुंबई पोर्ट ट्रस्ट, धरमतर पोर्ट आणि [[जवाहरलाल नेहरू बंदर|जेएनपीटी]]),&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://business.रीडिफ.कॉम/slide-show/2010/aug/11/slide-show-1-worst-oil-spills-in-the-world.htm|title=10 worst oil spills that cost trillions in losses : रीडिफ.कॉम Business|website=रिडिफ.कॉम|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100814232747/http://business.रीडिफ.कॉम/slide-show/2010/aug/11/slide-show-1-worst-oil-spills-in-the-world.htm|archive-date=14 August 2010|access-date=16 August 2010}}&lt;/ref&gt; आणि [[भारताची अर्थव्यवस्था|भारताच्या अर्थव्यवस्थेतील]] ७०% भांडवली व्यवहार मुंबईचे आहेत.&lt;ref name=&quot;NMIAtender2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf|title=Development of Mumbai International Airport (NMIA)|year=2013|publisher=CIDCO|page=7|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf|archive-date=8 August 2014|access-date=8 July 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Mahajan|first=Poonam|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310|title=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story|date=26 July 2014|work=DNA India|location=Mumbai|access-date=21 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310|archive-date=21 June 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; या शहरात महत्त्वाच्या वित्तीय संस्था आणि असंख्य [[भारतातील कंपन्यांची यादी|भारतीय कंपन्या]] आणि [[बहुराष्ट्रीय कंपनी|बहुराष्ट्रीय कंपन्यांची]] कॉर्पोरेट मुख्यालये आहेत.  भारतातील काही प्रमुख वैज्ञानिक आणि आण्विक संस्थांचे घर देखील हे शहर आहे. मुंबई हे [[बॉलीवूड]] आणि [[मराठी चलचित्रपट|मराठी चित्रपट]] उद्योगांचे घर आहे. मुंबईतील व्यवसायाच्या संधी संपूर्ण भारतातून स्थलांतरितांना आकर्षित करतात.

== नाव ==

[[चित्र:Mumbadevi temple.jpg|thumb|180px|मुंबादेवीचे देऊळ]]

मुंबईचे नाव [[मुंबादेवी]] या देवीवरून पडले आहे, असा समज आहे. {{संदर्भ हवा}} पोर्तुगीजांच्या ''बोम बाहीया'' या नावाचे इंग्रजांनी ''बॉम्बे'' केले. मुंबई, बम्बई आणि बॉम्बे ही तीनही स्त्रीलिंगी नावे एकाच वेळी प्रचलित होती. काहीजण या नगरीला मुंबापुरी म्हणतात.
* १९९५ मध्ये या शहराचे बॉम्बे हे अधिकृत नाव बदलून मुंबई करण्यात आले.

== इतिहास ==
[[चित्र:Mumbai 03-2016 31 Gateway of India.jpg|thumb|200px|गेटवे ऑफ इंडिया, मुंबई]]
मुंबई हा सात बेटांचा समूह होता. या बेटांवर [[पाषाणयुग]]ापासून वस्ती असल्याचे पुरावे आहेत. याचा सर्वांत जुना लिखित पुरावा इ.स.पू. २५० सालातील असून यात मुंबई शहराचा उल्लेख [[ग्रीक]]ांनी (Heptanesia असा) नोंदवला आहे. इ.स.पू. ३ च्या सुमारास ही बेटे [[सम्राट अशोक]]ाच्या [[मौर्य]] साम्राज्यात समाविष्ट होती. शिलाहार या [[हिंदू]] साम्राज्याने [[इ.स. १३४३|१३४३]] पर्यंत मुंबईवर राज्य केले व नंतर [[गुजरात]]च्या [[मुस्लिम]] साम्राज्याने मुंबई हस्तगत केली. [[एलिफंटा आयलंड|एलिफंटा गुंफा]] व [[वाळकेश्वर मंदिर]] ही याच काळातील आहेत. १५३४ साली [[पोर्तुगीज]]ांनी बहादूर शहाकडून मुंबई काबीज केली व ''बॉम बाहीया'' असे नाव दिले. १६६१ रोजी [[पोर्तुगीज]]ांनी मुंबई [[इंग्लंड]]चा राजा [[इंग्लंडचा दुसरा चार्ल्स|दुसरा चार्ल्स]] याच्या [[कॅथेरीन ब्रेगांझा]] या पोर्तुगीज राजकन्येशी झालेल्या लग्नात हुंडा म्हणून देऊन टाकली व नंतर हीच मुंबई ब्रिटिश राजघराण्याकडून [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी|ईस्ट इंडिया कंपनीस]] भाड्याने देण्यात आली. कंपनीने ही बेटे भारतीय उपखंडातील आपले पहिले मोठे बंदर स्थापन करण्यास योग्य वाटले आणि आपली [[मुंबई प्रेसिडेन्सी|एक प्रेसिडेन्सी]] येथे हलवली.{{संदर्भ}}

मुंबईमध्ये [[कोळी समाज]]ातील लोक हे एक बेट होण्या आधीपासून समुद्रकिनाऱ्यावर राहत आले आहेत. त्यांचा उदरनिर्वाह समुद्रावर आहे. हे कोळी समुद्रातून मासे पकडून ते ताजे असतानाच बाजारात विकतात किंवा सुकवून पावसाळ्यात स्वतःसाठी किंवा विकण्यासाठी ठेवतात. जेथे कोळी समाजाची वस्ती असते त्याला &quot;[[कोळीवाडा]]&quot; असे म्हणतात. मुंबईत असे बरेच कोळीवाडे आहेत.{{संदर्भ}}

मुंबई मध्ये [[आगरी]] आणि [[कोळी]] समाजाबरोबरच [[भंडारी]] समाज देखील इथला [[मूळ रहिवासी]] समजला जातो. यांचे वास्तव्य [[पालघर]] ते [[प्रभादेवी]] व [[डोंगरी]] पर्यंत होते. कालांतराने हे लोक इतरत्र स्थलांतरित झाले. [[दादर]], [[माहीम]], [[प्रभादेवी]] येथे भंडारी अधिक असत [[भागोजीशेठ कीर]] हे त्यांतील एक होत.

[[चित्र:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|मीठ तयार करणारे साळशेतचे आगरी]]
[[आगरी समाज]] हे मुंबई, [[ठाणे]] आणि [[रायगड]] जिल्ह्यात खाड्या, नदीकाठी आणि भात खाचरांच्या ठिकाणी हा समाज बहुसंख्येने आहे. १९३१ च्या जनगणनेनुसार [[आगरी]] लोकांची [[लोकसंख्या]] [[मुंबई शहर]] जिल्ह्यात ७,४८६ तर [[मुंबई उपनगर]] जिल्ह्यांत ७,३२० तत्कालिन मुंबई राज्यातील एकूण लोकसंख्या २,६५,२८५ होती.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Krishikosh: Home|दुवा=http://krishikosh.egranth.ac.in/|संकेतस्थळ=krishikosh.egranth.ac.in|ॲक्सेसदिनांक=१८ जानेवारी २०१९}}&lt;/ref&gt;
[[माहीम]], [[शीव]], [[धारावी]], [[कुलाबा]], [[वडाळा]], [[शिवडी]], [[वरळी]], [[वेसावे]], [[कफ परेड]], [[मांडवी]], चारकोप, [[बंदरपखाडी]], [[खार(मुंबई)]], [[गोराई]], [[मालाड]], [[मढ किल्ला|मढ]] या भागांतही मुंबईचे मूळ रहिवासी [[अनेक शतके]] राहत होते..

मुंबईची लोकसंख्या वाढत गेली. ([[इ.स. १६६१|१६६१]] : १०,०० ते [[इ.स. १६८७|१६८७]] : ६०,०००).१६८७ रोजी ईस्ट इंडिया कंपनीने आपले मुख्यालय [[सुरत]]ेहून मुंबईत हलविले. कालांतराने हे शहर मुंबई इलाख्याची (Bombay Province) राजधानी झाली.{{संदर्भ}}

[[इ.स. १८१७|१८१७]] ते [[इ.स. १८४५|१८४५]] पर्यंत [[हॉर्नबी व्हेलार्ड]] (Hornby Vellard)च्या (आताच्या सागर किनाऱ्याने जाणाऱ्या हाजी अली रोडच्या) आतल्या भागात येणारी बेटे जोडून जमीन सलग करण्याचे काम मुंबईत सुरू होते. याचा परिणाम म्हणून मुंबईचे क्षेत्रफळ वाढून [[४३८ चौरस कि.मी.]] झाले. [[इ.स. १८५३|१८५३]] रोजी [[आशिया]]तील पहिला [[लोहमार्ग]] मुंबईपासून सुरू झाला. अमेरिकन यादवी युद्धाच्या काळात मुंबई ही जगातील प्रमुख [[कापूस]] बाजारपेठ म्हणून उदयास आली व शहराची भरभराट सुरूच राहिली. [[सुएझ कालवा|सुएझ कालव्याच्या]] निर्मितीनंतर मुंबई हे [[अरबी समुद्र]]ातील प्रमुख [[बंदर]] झाले.{{संदर्भ}}

पुढील ३० वर्षात मुंबई शहराची भरभराट झाली. [[इ.स. १९०६|१९०६]]च्या सुमारास शहराच्या लोकसंख्येची वाढ होऊन ती १० लाखांपर्यंत पोहोचली व मुंबई शहर हे [[कोलकाता|कलकत्याखालोखाल]] दुसरे मोठे शहर बनले. भारतीय स्वातंत्र्ययुद्धाचे मुंबई हे प्रमुख केंद्र होते. [[महात्मा गांधी]]नी [[इ.स. १९४२|१९४२]] मध्ये [[भारत छोडो आंदोलन]] मुंबई येथून सुरू केले. भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर मुंबई हीच [[बॉम्बे प्रांत|बॉम्बे इलाख्याची]] राजधानी राहिली. [[इ.स. १९५०|१९५०]] साली मुंबई शहरच्या सीमा उत्तरेकडील [[साष्टी]] बेटापर्यंत वाढविण्यात आल्या.

== स्वातंत्र्य ==
[[चित्र:Hutatma chowk.jpg|thumb|left|180px|हुतात्मा चौक]]
[[इ.स. १९५५|१९५५]] नंतर बॉम्बे इलाख्याची फाळणी करून [[महाराष्ट्र]] व [[गुजरात]] राज्यांची निर्मिती व्हावी अशी मागणी होत होती. परंतु काहींच्या मते मुंबईला केंद्रशासित करावी असे होते. [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ]]ीने यास प्रखर विरोध केला व मुंबईला महाराष्ट्र राज्याची राजधानी करण्याची मागणी केली. त्यावेळेस देशाचे पंतप्रधान पंडित [[जवाहरलाल नेहरू]] आणि गृहमंत्री [[मोरारजी देसाई]] यांनी विरोध केला, तरीही मराठी आणि इतर सहकाऱ्यांनी त्यांचा विरोधाला न जुमानता मुंबई ही महाराष्ट्राची केली. त्यासाठी झालेल्या चळवळीदरम्यान केलेल्या गोळीबारात १०५ लोक मरण पावले. या १०५ हुतात्म्यांच्या आहुतीनंतर [[१ मे]], [[इ.स. १९६०|१९६०]] रोजी [[महाराष्ट्र]] राज्याची निर्मिती झाली आणि त्या राज्याची राजधानी मुंबईच राहिली. त्यांच्याच स्मरणार्थ फ्लोरा फाऊंटन येथे कारंज्याच्याच शेजारी एक स्तंभ उभारून त्या चौकाचे नाव हुतात्मा चौक केले.{{संदर्भ}}

१९७० च्या शेवटी मुंबईने बांधकाम व्यवसायाची भरभराट तसेच परप्रांतीयांचे लोंढे अनुभवले. याच काळात मुंबई [[कोलकाता|कोलकात्याला]] मागे टाकून भारताच्या सर्वांत जास्त लोकसंख्या असलेले शहर बनले. परप्रांतीयांच्या वाढत्या लोंढ्यामुळे [[मराठी]] लोकांमध्ये असंतोष वाढला. याचा परिणाम म्हणून स्थानिक लोकांच्या हितरक्षणासाठी [[शिवसेना]] नावाची राजकीय संघटना उदयास आली. [[बाळासाहेब ठाकरे]] यांच्या नेतृत्वाला भरघोस पाठिंबा मिळाला. [[मराठी]] अस्मितेच्या रक्षणार्थ मुंबईची बम्बई ([[हिंदी भाषा]]) व बॉम्बे) ही नावे बदलून केवळ मुंबई हेच [[मराठी]] नाव अधिकृत करण्यात आले. यानंतर मुंबई विमानतळास व मुंबईच्या [[मध्य रेल्वे]]तील प्रमुख स्थानकास [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांचे नाव देण्यात आले.{{संदर्भ हवा}} दादर पश्चिम येथे असलेला कबुतरखाना [[इ.स. १९३३|१९३३]] मध्ये वलमजी रतनजी व्होरा यांनी बांधला. या व्यतिरिक्त फोर्टमध्ये जीपीओ समोर, ग्रॅंटरोड, गिरगाव व घाटकोपर येथेही कबुतरखाने आहेत.

== भूगोल ==
[[चित्र:भारताच्या मुंबईचे स्थान.png|right|thumb|200px|मुंबईचे भारताच्या स्थान]]   
मुंबई पश्चिम किनारपट्टीत ([[कोकण विभाग]]) [[उल्हास नदी]]च्या मुखावर असलेल्या [[साळशेत बेट]]ांवर (साष्टी) वसले आहे. मुंबईचा मोठा भाग हा [[समुद्रसपाटी]]च्या पातळीत आहे. जमिनीची उंची सरासरी १० ते १५ मी. आहे. उत्तर मुंबईचा भूभाग [[डोंगर]]ाळ आहे. मुंबईतील सर्वांत उंच भूभाग हा समुद्रसपाटीपासून ४५० मीटर (१,४५० फूट) उंचीवर आहे.

मुंबईचे [[मुंबई जिल्हा]] व [[मुंबई उपनगर]] जिल्हा असे दोन वेगवेगळे भाग आहेत. मुंबई जिल्ह्याला &quot;आयलंड सिटी&quot; किंवा दक्षिण मुंबई म्हणतात. मुंबईचे एकूण क्षेत्रफळ ६०३.४ चौरस किलोमीटर आहे ज्यामधील ४३७.७१ चौरस किलोमीटर बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या हद्दीत येते व इतर भाग मुंबई पोर्ट ट्रस्ट, अणुऊर्जा कमिशन आणि [[संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान|संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाकडे]] आहेत.

मुंबईला पाणीपुरवठा करणारे सात तलाव/धरणे आहेत - [[भातसा]], [[तानसा]], तुळशी, विहार, मध्य वैतरणा, अप्पर वैतरणा व [[तानसा धरण|मोडकसागर]]. विहार व [[पवई तलाव]] शहराच्या हद्दीत आहेत तर तुळशी तलाव [[बोरीवली]] उद्यानाच्या जवळपास आहे. तीन नद्या - [[दहिसर नदी|दहिसर]], [[पोयसर नदी|पोयसर]] व [[ओशिवरा नदी|ओशिवरा]] (ऊर्फ वालभट) या बोरीवली राष्ट्रीय उद्यानातून उगम पावतात तर [[मिठी नदी]] तुळशी तलावातून सुरू होते. याशिवाय शहराच्या उत्तरेस वाहणारी [[उल्हास नदी]]  [[कर्जत]]जवळच्या डोंगरात उगम पावते आणि [[वसई]]जवळ समुद्राला मिळते. मिठी नदी [[माहीमची खाडी|माहीमच्या खाडीत]] लुप्त होते.

== प्रेक्षणीय स्थळे ==
फोर्ट परिसर -

[[गेटवे ऑफ इंडिया]], हॉटेल ताज, छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस, बृहन्मुंबई मनपा इमारत, [[मुंबई उच्च न्यायालय]], [[मुंबई विद्यापीठ]] राजाबाई टॉवर, महाराष्ट्र पोलीस मुख्यालय, छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तू संग्रहालय, रिझर्व्ह बँक नाणी नोटा संग्रहालय, एशियाटीक सोसायटी लायब्ररी, डेव्हिड ससून लायब्ररी, जहांगीर आर्ट गॅलरी, नॅशनल गॅलरी ऑफ मॉडर्न आर्ट्स, फ्लोरा फाऊंटन ([[हुतात्मा चौक, मुंबई|हुतात्मा चौक]]), वेलिंग्टन फाऊंटन, ओव्हल मैदान, आझाद मैदान, बलार्ड ईस्टेट, [[क्रॉफर्ड मार्केट]], फॅशन स्ट्रीट, सेंट थॉमस कॅथेड्रल, कॅथेड्रल ऑफ होली नेम, Knesset Eliymoo सिनेगॉग, [[हॉर्निमन सर्कल]] गार्डन

नरिमन पॉइंट परिसर -

हॉटेल ट्रायडेंट, नरिमन पॉइंटचे टोक

वरळी - नेहरू तारांगण, नेहरू सेंटर आर्ट गॅलरी
 
गिरगाव - तारापोरवाला मत्स्यालय

दादर - [[शिवाजी पार्क]]

प्रभादेवी - [[सिद्धिविनायक मंदिर, मुंबई|सिद्धीविनायक मंदिर]]

महालक्ष्मी - [[महालक्ष्मी मंदिर, मुंबई|महालक्ष्मी मंदिर]], [[हाजी अली दर्गा]]
 
भुलेश्वर - मुंबादेवी मंदिर, चोरबाजार

भायखळा - [[जिजामाता उद्यान, मुंबई|जिजामाता उद्यान]], [[भाऊ दाजी लाड संग्रहालय]]

ताडदेव - ऑगस्ट क्रांती मैदान, [[मणिभवन|मणीभवन]]
 
मलबार हिल - [[वाळकेश्वर मंदिर]], बाणगंगा तलाव, कमला नेहरू गार्डन ([[हँगिंग गार्डन्स, मुंबई|हँगिंग गार्डन]])

पवई तलाव - पवई अंधेरी पूर्व

जुहू - जुहू, विलेपार्ले पूर्व

संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान - बोरीवली

== मिठी नदी == 
मिठी ऊर्फ माहीम ही मुंबईतील सर्वात महत्त्वाची नदी आहे. या नदीची लांबी फक्त १८ किलोमीटर असली तरी दर दहा-पंधरा वर्षांनी हिला बेसुमार पूर येतो आणि मुंबईच्या कुर्ल्यातील आणि अन्य अनेक पश्चिमी उपनगरांतील रस्ते आणि घरे पाण्याखाली जातात. २००५ सालच्या अभूतपूर्व पूरानंतर मिठी नदीच्या रुंदीकरणासाठी आणि खोलीकरणासाठी १४ वर्षांत २,००० कोटी रुपये खर्च झाले तरी २०१९ साली मिठीच्या पुरामुळे मुंबई परत पाण्याखाली गेली. मिठी नदीला फक्त अर्धा डझन नाले मिळतात, पण पुरेश्या नालेसफाईच्या अभावी मिठी नदीला पूर येतोच येतो.{{संदर्भ}}

===मुंबईतील ११७ नाले===
या नद्यांना मिळणारे जिजामाता नाला, मालपा डोंगरी नाला, आंबेवाडी नाला असे तीन नाले असून हे तिन्ही नाले अंधेरी पूर्व-पश्चिम वाहणाऱ्या मोगरा नाल्यात विलीन होतात. तसेच रस्त्यावरून वाहणाऱ्या पावसाचे पाणीही पदपथालगतच्या गटाराच्या माध्यमातून मोगरा नाल्यालाच येऊन मिळते. अंधेरी पूर्व भागाचे क्षेत्रफळ सुमारे ३०० हेक्टरच्या आसपास आहे. अंधेरी पूर्व भागातील ३०० हेक्टर परिसरात मुसळधार पाऊस पडल्यानंतर तीन नाले, तसेच रस्त्यावरून वाहणारे पाणी मोगरा नाल्याला येऊन मिळते. परिणामी, मोगरा नाला दुथडी भरून वाहू लागतो.{{संदर्भ}}

याशिवाय धारावीतील ६० फुटी रस्त्यावरील नाला,जोगेश्वरी रेल्वे स्टाफ कॉलनी जवळून वाहणारा नाला, माहीम आणि किंग्ज सर्कल रेल्वेमार्गालगत असलेल्या आझाद नगर मधील नाला वगैरे नाले आहेत. शहरातून वाहणाऱ्या मिठी, दहिसर या नद्यांचे नालेच झाले आहेत.

एफ/उत्तर- आणिक वडाळा रोड नाला, कोरबा मिठागर नाला, खाऊ क्लिक रोड नाला, जे.के.केमिकल नाला, दीनबंधू नाला, प्रतीक्षानगर, रावळी लो लेव्हल नाला, वडाळा ट्रक टर्मिनस नाला, शेख मिस्त्री नाला, सेमिंडा नाला, सोमय्या नाला

जी/दक्षिण- एलपीजी नाला, टेक्स्टाईल मिल नाला, नेहरू सायन्स सेंटर नाला, रेसकोर्स नाला

जी/उत्तर- कुट्टीवाडी नाला, दादर धारावी नाला, नाईकनगर नाला, नाईकनगर ब्रॅंच नाला, प्रेमनगर नाला, शेठवाडी नाला

एल- अलीदादा नाला, कारशेड नाला, टिळकनगर रेल्वे स्थानक नाला, नाला क्रमांक १०, बाह्मणवाडी नाला(कुर्ला), भारतीय नगर नाला, भारतीयनगर नाला उपनाला, मिठी नदी कुर्ला पश्चिम, शिवाजी कुटिर आऊटफॉल, श्रमजीवी नाला, संजयनगर नाला, सफेद पूल नाला

एम/पूर्व- आदर्श नगर नाला, एनएडी नाला, गायकवाड नगर नाला, डम्पिंग ग्राऊंड नाला, देवनाला नाला, निरंकारी नाला, पीएमजीपी नाला, पीएमजीपी नाला-देवनार, पीएमजीपी नाला-गोवंडी, मानखुर्द नाला, रफिकनगर नाला, रफीनगर नाला, वैभवनगर नाला, सुभाषनगर नाला

एम/पश्चिम- अयोध्यानगर नाला, चरई नाला, फर्टिलायझर नाला, वाशीनाका नाला

एन- गावदेवी नाला, गौरीशंकर वाडी नाला, बर् नगर नाला, लक्ष्मीबाग नाला, वल्लभबाग नाला, सोमय्या नाला, सोमय्या नाला-घाटकोपर पूर्व, सोमय्या नाला रेल्वे कल्व्हर्ट

एस- अलॉंग वेस्ट साईट मिठी, उषानगर नाला, कन्नमवारनगर नाला, क्रॉम्प्टन कांजूर नाला, टेक्नोवर्क नाला, ट्रान्समिशन नाला,  दातार कॉलनी नाला,  टी- एसीसी नाला, नानेपाडा नाला, मोतीनगर नाला, रामगड नाला

एच/पूर्व- ओएनजीसी,  गोळीबार नाला, चमडावाडी नाला, बेहरामपाडा नाला, वांद्रे मिठी नदी, वाकोला नदी

एच /पश्चिम- गझदरबंध नाला, बोरान नाला, हरिजन नाला.

के/पूर्व- कार्गो नाला, कृष्णनगर नाला (हा नाला सेव्हन हिल्स हाॅस्पिटलपाशी उगम पावतो आणि विमानतळाच्या टी-2 टर्मिनलजवळ मिठी नदीला मिळतो), कोंडीविटा नाला, कोलडोंगरी नाला, चोखामेळा नाला, जिजामाता नाला, नवलकर नाला, अंधेरी पूर्व मिठी नदी, मेघवाडी नाला, मोगरा नाला, लेलेवाडी नाला, शास्त्रीनगर नाला, श्रद्धानंद नाला

के/पश्चिम- अभिषेक नाला, आल्फा कल्व्हर्ट, इंडियन ऑईल नाला, कोलडोंगरी नाला, जीवननगर नाला, नेहरूनगर नाला, पत्रावाला चाळ, फेअरडील नाला, मीलन सबवे, रसराज नाला, स्टार बाजार नाला

पी/दक्षिण- प्रेमनगर नाला, भगतसिंह नाला, मोतीलाल नगर नाला, वालभट नाला

पी/उत्तर- पुष्पापा पार्क आणि मालवणी नाला

आर/दक्षिण- पोयसर नदी प्रणाली

आर/मध्य- चंदावरकर नाला प्रणाली

आर/उत्तर- अवधूतनगर नाला, काजूपाडा नाला,  केतकीपाडा नाला, कोकणी पाडा नाला, तेरे कंपाऊंड नाला, दहिसर नदी प्रणाली, धारखाडी नाला, यादवनगर नाला

== हवामान ==
मुंबई शहर हे विषुववृत्तीय प्रदेशात (Tropical zone) आणि [[अरबी समुद्र]]ाजवळ असल्यामुळे इथे दोन प्रमुख प्रकारचे ऋतू अनुभवास येतात: १)आर्द्र २)शुष्क. आर्द्र हवामानाच्या काळात ([[मार्च]] ते [[ऑक्टोबर महिना|ऑक्टोबर]]) [[तापमान]] व [[सापेक्ष आर्द्रता]] अधिक असते. तापमान ३०° से. (८६° फॅ.) पर्यंत जाते. मान्सूनचा पाऊस मुंबईत [[जून]] ते [[ऑक्टोबर]]पर्यंत पडतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान २,२०० मिमी (८५ इंच) आहे. विक्रमी वार्षिक पर्जन्यमान [[इ.स. १९५४|१९५४]] साली ३,४५२ मिमी इतके झाले होते, तर एका दिवसात सर्वांत जास्त पाऊस [[जुलै २६]], [[इ.स. २००५|२००५]] रोजी ९४४ मिमी (३७.१६ इंच) इतका पडला होता.

[[नोव्हेंबर]] ते [[फेब्रुवारी महिना|फेब्रुवारीपर्यंत]] असलेल्या शुष्क ऋतूत मध्यम सापेक्ष आर्द्रता व मध्यम तापमान असते. उत्तरेकडून वाहणारे थंड वारे या बदलाकरता कारणीभूत असतात. वार्षिक तापमान कमाल ४०° से. ते किमान १०° से. इतके असते. विक्रमी वार्षिक तापमान कमाल ४३°से. व किमान ७°से असे नोंदवले गेले आहे.  
[[चित्र:India mumbai temperature precipitation averages chart.svg|thumb|मुंबईच्या तापमानाचा आलेख.|alt=मुंबईच्या तापमानाचा आलेख.]]

== अर्थव्यवस्था ==


मुंबई भारताची आर्थिक राजधानी म्हणून ओळखली जाते. भारताच्या १० % कारखाना-रोजगार (Factory employment), ४० % प्राप्तिकर, २० % केंद्रीय कर (Central excise), ६० % आयात कर, ४० % परदेश व्यापार आणि ४० अब्ज रुपये (९ अब्ज अमेरिकन डॉलर्स) व्यावसायिक कर एकट्या मुंबईतून येतो. महत्त्वाच्या आर्थिक संस्थांची कार्यालये मुंबईत असून [[मुंबई शेअर बाजार]], [[भारतीय रिझर्व बँक]], नॅशनल स्टॉक एक्सचेंज, टाटा, गोदरेज व रिलायन्स समूह अशा मोठ्या उद्योगसमूहांच्या मुख्य कचेऱ्या मुंबईत आहेत. २००८ साली मुंबईचे [[वार्षिक सकल उत्पन्न]] {{रुपया}}९,१९,६०० कोटी इतके होते व प्रति व्यक्ती आय {{रुपया}}१,२८,००० होती, जी राष्ट्रीय सरासरीच्या तिप्पट आहे. अनेक आंतरराष्ट्रीय बँका व कंपन्यांच्या शाखा मुंबईत आहेत.{{संदर्भ}}

[[इ.स. १९८०|१९८०]] पर्यंत कापड गिरणी ही मुंबईच्या अर्थव्यवस्थेचा कणा होती. परंतु आता [[अभियांत्रिकी]], दागिने पॉलिशिंग, आरोग्य, माहिती तंत्रज्ञान ही क्षेत्रे महत्त्वाची भूमिका बजावतात. मुंबईला राजधानीचा दर्जा मिळाल्यामुळे केंद्रीय व राज्य सरकारी नोकर यांचेही नोकरदार वर्गातील प्रमाण लक्षणीय आहे. मुंबईत भरपूर प्रमाणात कुशल व अकुशल कामगार उपलब्ध आहेत. त्यांचे व्यवसाय प्रामुख्याने फेरीवाले, टॅक्सी वाहक, मॅकेनिक व इतर आहेत. मुंबईतील बंदरामुळे खूप लोकांना रोजगार मिळाले आहेत.

[[बॉलीवूड|मुंबईतील मनोरंजन व्यवसायानेदेखील]] खूप लोकांना व्यवसाय पुरवला असून मुंबई हे भारताच्या प्रमुख [[दूरचित्रवाणी]] वाहिन्या, [[चित्रपट]] व्यावसायिक व उपग्रह वाहिन्यांचे मुख्यालय आहे. [[बॉलिवूड|'बॉलिवूड']] म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या [[हिंदी चित्रपटसृष्टी]]चे मुंबई हेच केंद्र आहे.{{संदर्भ}}

== प्रशासन ==
=== महानगर प्रशासन ===
[[चित्र:BMC headquarters.jpg|right|thumb|200px|बृहन्मुंबई महानगरपालिका]]

मुंबईचा कारभार [[बृहन्मुंबई महानगरपालिका]] चालवते. महानगरपालिकेचे कार्यक्षेत्र नागरी प्रशासन व पायाभूत सेवा-सुविधा पुरवणे हे असते. प्रशासकीय प्रमुख या नात्याने बहुतांश कार्यकारी अधिकार महाराष्ट्र सरकारने नेमलेल्या आय.ए.एस. दर्जाच्या महापालिका आयुक्ताकडे असतात. प्रशासकीय सोईकरता शहराचे १४ प्रभाग पाडण्यात आले आहेत. प्रत्येक प्रभागावर एक उपायुक्त असतो.

मुंबई महापालिकेच्या १४ प्रभागातील लोकांनी निवडलेले २२७ [[नगरसेवक]], ५ नियुक्त नगरसेवक व एक [[महापौर]] यांपासून महापालिकेची सभा (काउन्सिल) बनविली जाते. राज्यातील जवळजवळ सर्व राजकीय पक्ष आपले उमेदवार नगरसेवकपदासाठी उभे करतात.

=== जिल्हा प्रशासन ===
मुंबई शहर [[महाराष्ट्र]]ाच्या २ जिल्ह्यात विभागले आहे. जिल्ह्याचा प्रमुख [[जिल्हाधिकारी]] हा असतो व त्याचे काम सातबारा(जमीनजुमल्याच्या नोंदी) ठेवणे, राज्य सरकाराकरिता सारावसुली, करवसुली व निवडणुकीचे व्यवस्थापन करणे हे असते.

=== लोकसभा, विधानसभा प्रतिनिधित्व ===
मुंबईचे प्रतिनिधित्व [[लोकसभा|लोकसभेवर]] ६ [[खासदार]], तर [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] ३६ [[आमदार]] करतात.

=== महानगर पोलीस यंत्रणा ===
मुंबई पोलिसांचा प्रमुख पोलीस आयुक्त असतो; हा राज्याच्या गृह मंत्रालयाने नियुक्त केलेला एक आय.पी.एस. अधिकारी असतो. [[मुंबई पोलिस]] हे गृहमंत्रालयाच्या अखत्यारीत असून शहर सात पोलीस व सतरा वाहतूक नियंत्रण विभागात काम करतात. या विभागाचे प्रमुख म्हणून पोलीस उपायुक्त काम करतात. वाहतूक नियंत्रण पोलीस ही मुंबई पोलिसांच्या अधिकारक्षेत्रात असलेली स्वायत्त संस्था आहे.

=== न्याय यंत्रणा ===

[[मुंबई उच्च न्यायालय]]ाचे अधिकारक्षेत्र [[महाराष्ट्र]] व [[गोवा]] ही राज्ये तसेच [[दमण आणि दीव]], [[दादरा आणि नगर-हवेली]] हे केंद्रशासित प्रदेश आहेत.
* मुंबईत सत्र न्यायालय (Sessions Court) आणि दिवाणी न्यायालय (Civil Court) अशी आणखी दोन कनिष्ठ न्यायालये आहेत.
तसेच उपनगरीय न्यायालये (Metropolitan Court's) आहेत.

== वाहतूक व्यवस्था ==
{{Multiple image
|align=right
|direction=vertical
|image1=Rapid transit map of Mumbai.jpg
|caption1=
|image2=Churchgate railway station, Mumbai (2006).jpg
|caption2=[[मुंबई उपनगरी रेल्वे|मुंबई उपनगरीय रेल्वे]] प्रणाली दररोज ७.५ दशलक्षहून अधिक प्रवासी वाहतूक करते. जगातील कोणत्याही शहरी रेल्वे व्यवस्थेशी जोडले तर ही सर्वाधिक प्रवासी घनता आहे.
|image3=Mumbaimetro.jpg
|caption3=[[मुंबई मेट्रो]] सध्या शहराच्या पूर्वी आणि पाश्चात्य भागात कनेक्टिव्हिटी प्रदान करते.
|image4=Mumbai Monorail train at platform.jpg
|caption4=[[मुंबई मोनोरेल]] मार्च २०१४ मध्ये सुरू झाले.
|image5=Mumbai 03-2016 48 bus in Mahim.jpg
|caption5=(बृहन्मुंबई इलेक्ट्रिक सप्लाय ॲंड ट्रान्सपोर्ट) [[बेस्ट]] बस दररोज ३ दशलक्ष प्रवासी वाहून नेतात.|alt=मार्ग ५६ वरील सर्वोत्तम बस
|image6=PremierPadminiTaxis gobeirne.jpg
|caption6=मुंबईतील काळ्या आणि पिवळ्या प्रीमियर पद्मिनी टॅक्सीचे प्रतीक आहे.
|image7=Mumbai 03-2016 81 Dadar Beach view of the SeaLink.jpg
|caption7=[[वांद्रे-वरळी सागरी महामार्ग|वांद्रे-वरळी सी लिंक]] एक केबल पूल आहे जो मध्य मुंबईला त्याच्या पश्चिम उपनगरांसह जोडतो
|image8=Mumbai airport domestic departure terminal 1C (6).JPG
|caption8=[[छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]], मुंबई, [[भारत]]
|image9=Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg
|caption9=[[जवाहरलाल नेहरू पोर्ट ट्रस्ट]], भारताच्या सर्वात व्यस्त बंदर आहे
}}

मुंबई सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेमध्ये उपनगरीय रेल्वे, बेस्ट बसेस, रिक्षा व भाड्याच्या अन्य गाड्या सामील आहेत. रिक्षांना दक्षिण मुंबईमध्ये चालवण्यावर बंदी आहे. सर्व भाड्याच्या गाड्यांना सी.एन.जी. वर चालण्याची सक्ती आहे. २००५ मध्ये मुंबईत एकूण १५.३ लाख गाड्या होत्या. वाहतुकीच नवीन साधन म्हणून कॅब हा ही पर्याय आहे.

=== रस्तेमार्ग ===
मुंबईतून राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ३, राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ४ व राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ८ सुरू होतात. मुंबई-[[पुणे]] द्रुतगती मार्ग हा भारताच्या पहिला द्रुतगती मार्ग असून मुंबई-[[वडोदरा]] द्रुतगती मार्ग व पश्चिम मुक्तमार्ग यांचे काम सुरू आहे. [[राजीव गांधी सागरी सेतू]] ([[वांद्रे-वरळी सागरी महामार्ग]] सागरी सेतू) व माहीम कॉजवे हे दोन पूल दक्षिण मुंबईला पश्चिम उपनगरांशी जोडतात. मुंबईतील तीन मुख्य महामार्ग आहेत:
१) पूर्व द्रुतगती मार्ग ([[भायखळा]] ते [[ठाणे]]).
२) पूर्व मुक्त मार्ग ([[चिंचपोकळी]] ते [[चेंबूर]]).
३) [[सायन]]-[[पनवेल]] द्रुतगती मार्ग.
४) पश्चिम द्रुतगती मार्ग ([[वांद्रे]] ते [[भाईंदर]]).

मुंबईच्या [[बेस्ट]] बसेसमधून दररोज सुमारे ५५ लाख लोक प्रवास करतात. बेस्ट मुंबईसह [[नवी मुंबई]], [[मीरा-भाईंदर]] व [[ठाणे|ठाण्यापर्यंत]] सुविधा पुरवते. बेस्टच्या एकूण ४,०१३ गाड्या दररोज ३९० मार्गांवरून धावतात. यामध्ये सिंगल डेकर, डबल डेकर, व्हेस्टिब्यूल, लो फ्लोअर, दुर्बल-मित्र, वातानुकूलित व युरो-३ च्या सी.एन.जी. वर चालणाऱ्या बसेस सामील आहेत. महाराष्ट्र राज्य परिवहन महामंडळाच्या (एस.टी.) गाड्या मुंबईला महाराष्ट्राच्या व भारताच्या प्रमुख शहरांशी जोडतात. [[नवी मुंबई महापालिका परिवहन]] (एन.एम.एम.टी.) व्होल्व्हो बसेस [[नवी मुंबई]]तील गावांपासून ते मुंबईतील [[वांद्रे]] व [[बोरीवली]]पर्यंत चालवते.{{संदर्भ}}

मुंबई दर्शन ही बस सुविधा मुंबईच्या अनेक प्रेक्षणीय स्थळे दाखविते. मुंबईची ८८ % लोकसंख्या सार्वजनिक परिवहनसेवा वापरते, पण तरीही शहरामध्ये वाहतूककोंडी ही वारंवार घडते.{{संदर्भ}}

=== रेल्वेमार्ग ===
मुंबईत रेल्वेच्या दोन विभागांची मुख्यालये आहेत: [[मध्य रेल्वे]]चे मुख्यालय [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]] मध्ये आहे तर [[पश्चिम रेल्वे]]चे मुख्यालय [[चर्चगेट रेल्वे स्थानक|चर्चगेट]] येथे आहे. मुंबईची जीवनरेषा मानली जाणारी [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]] तीन वेगवेगळ्या भागांमध्ये विभाजित आहे: [[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम]], [[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य]] व [[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर]].

२००७ मध्ये मुंबई उपनगरीय रेल्वेनी तब्बल ६३ लाख लोकांना सेवा पुरवली. गर्दीच्या वेळेला एका १७०० जणांची क्षमता असलेली ९ डब्यांची लोकलगाडी वास्तवामध्ये ४५००हून अधिक लोकांना घेऊन जाते. उपनगरीय रेल्वेची एकूण लांबी ३१९ कि.मी. आहे व १२ आणि १५ डब्यांच्या गाड्या दररोज २,२२६ खेपा करतात. [[मुंबई मेट्रो]]चा पहिला मार्ग कार्यरत असून तो [[वर्सोवा]] ते [[घाटकोपर]] असा धावतो. मेट्रोच्या दुसऱ्या व तिसऱ्या मार्गाची चाचपणी केली गेली असून त्यांचे काम भविष्यात सुरू होण्याची अपेक्षा आहे. [[मुंबई मोनोरेल]] ह्या [[जलद परिवहन]] पद्धतीचा पहिला टप्पा मार्च २०१४ मध्ये चालू झाला जो [[चेंबूर]] ते [[वडाळा]] डेपो दरम्यान धावतो. वडाळा ते [[दक्षिण मुंबई]]मधील जेकब सर्कलपर्यंत नंतर चालू झाले.

[[भारतीय रेल्वे]] मार्फत मुंबई महाराष्ट्रातील व भारताच्या इतर शहरांना चांगल्या प्रकारे जोडलेली आहे. बाहेरगावच्या गाड्या [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]], [[दादर रेल्वे स्थानक|दादर]], [[लोकमान्य टिळक टर्मिनस]] (कुर्ला), [[मुंबई सेंट्रल]], [[वांद्रे टर्मिनस]] ह्या पाच प्रमुख टर्मिनसहून सर्व लांब पल्ल्यांच्या गाड्या सुटतात.{{संदर्भ}}

=== विमानवाहतूक ===
[[छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] मुंबईतील महत्त्वाचे हवाई प्रवास केंद्रस्थान आहे व देशातील सर्वांत व्यस्त विमानतळ आहे. २००७ मध्ये २.५ कोटी लोकांनी या विमानतळाचा आंतरराष्ट्रीय, देशांतर्गत व राज्यांतर्गत प्रवासासाठी वापर केला. सध्या वर्षात सुमारे ४ कोटी प्रवासी मुंबई विमानतळाचा वापर करतात.

[[नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] हा प्रस्तावित विमानतळ नवी मुंबई येथे तयार होत आहे. याने सध्याच्या विमानतळाचा भार कमी होण्यास मदत होईल. [[जुहू विमानतळ]] हा भारताच्या पहिला विमानतळ आहे. येथून खाजगी कंपन्यांची छोटी विमाने उडतात. हा विमानतळ शिकाऊ आणि हौशी वैमानिकांसाठीही उपयोगात आहे.{{संदर्भ}}

=== जलमार्ग ===
मुंबईतील सागरी बंदरांचा कारभार मुंबई पोर्ट ट्रस्ट व [[जवाहरलाल नेहरू पोर्ट ट्रस्ट]] (नवी मुंबई) या संस्था पाहतात. मुंबई बंदर हे जगातील सर्वोत्कृष्ट नैसर्गिक बंदरांपैकी एक आहे. न्हावा शेवा बंदर म्हणजेच जवाहरलाल नेहरू बंदर (सुरुवात : २६ मे, १९८९) भारताच्या सर्वांत व्यस्त बंदर असून देशातील ५५ % ते ६० % मालवाहतूक मुंबई  येथून होते. मुंबई [[भारतीय नौदल|भारतीय नौदलाच्या]] पश्चिम विभागाचे मुख्यालय आहे.{{संदर्भ}}

== नागरी सुविधा ==
बृहन्मुंबई महानगरपालिका मुंबईला [[तुळशी तलाव|तुळशी]] व विहार या तलावांमार्फत पाणीपुरवठा करते आणि भांडुपच्या जलशुद्धीकरण केंद्रात पाणी शुद्ध केले जाते. मुंबईला दररोज ४२० कोटी लिटर पाण्याची गरज पडते, पण महानगरपालिका फक्त ३५० कोटी लिटरच पुरवते. या पाण्यापैकी सुमारे ७० कोटी लिटर पाण्याची गळती अथवा चोरी होते. मुंबईचा रोजचा कचरा ७८०० मेट्रिक टन आहे व तो [[मुलुंड]] व गोराईतील डम्पिंग केंद्रांत पाठविला जातो. [[वांद्रे]] व [[वरळी]]तील सांडपाणी शुद्धीकरण केंद्रात सांडपाण्याचे शुद्धीकरण केले जाते.

[[बेस्ट]], [[महावितरण]] व रिलायन्स एजन्सी या कंपन्या मुंबईत वीजपुरवठा करतात. वीज ही मुख्यत: अणुशक्ती व जलशक्ती मार्फत तयार केली जाते. मागणी व निर्मिती मधील फरक घटत चालला आहे, पण काही वेळा वीजपुरवठा खंडित झाल्याचे प्रसंग घडतात. [[महानगर टेलिफोन निगम लिमिटेड]] (एम.टी.एन.एल.) ही कंपनी दूरध्वनी सेवा तर [[एम.टी.एन.एल.]], [[टाटा उद्योगसमूह]], [[रिलायन्स मोबाईल]], [[एअरटेल]], व्होडाफोन-आयडिया, एअरटेल या कंपन्या भ्रमणध्वनी सेवा पुरवतात. एम.टी.एन.एल., टाटा, रिलायन्स व एअरटेल या कंपन्या इंटरनेट सेवादेखील पुरवतात.{{संदर्भ}}

== लोकजीवन ==
[[चित्र:Mumbai Skyline.jpg|right|thumb|250px|मुंबई शहर: 'चौपाटी' किनाऱ्यावरून दिसणारे दृश्य]]
मुंबईची लोकसंख्या ३ कोटी २९ लाख असून लोकसंख्या घनता २९,००० व्यक्ती/चौरस कि.मी. इतकी आहे. प्रत्येक १,००० पुरुषांमागे ८११ स्त्रिया आहेत; स्त्रियांचे प्रमाण कमीअसण्याचे कारण, रोजगाराकरिता इतर गावांहून मुंबईकडे होणारे पुरुषांचे स्थलांतर हे आहे. साक्षरतेचे प्रमाण ८६ % आहे. लोकसंख्या जास्त असल्यामुळे नागरी सोयी सुविधांवर ताण पडतो.{{संदर्भ}}

मुंबईत बोलली जाणारी प्रमुख भाषा - महाराष्ट्र राज्याची राजभाषा - [[मराठी]] असून [[कोकणी भाषा|कोकणी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] या भाषादेखील बोलल्या जातात. मुंबई मोठे शहर असून त्यामानाने गुन्ह्यांचे प्रमाण मध्यम आहे. शहरातील प्रमुख कारागृह आर्थर रोड जेल हे आहे.

विकसनशील देशांतील इतर मोठ्या शहरांप्रमाणे मुंबईतदेखील अतिनागरीकरणामुळे गरिबी, निकृष्ट सार्वजनिक आरोग्य, बेरोजगारी, पायाभूत नागरी सुविधांचा अभाव, अतिस्थलांतरण व बकाल वस्त्यांची/झोपडपट्ट्यांची वाढ असे प्रश्न निर्माण झाले आहेत. जागेची कमतरता, घरांच्या वाढत्या किंमतीमुळे लोक उपनगरात, कार्यालयांपासून दूर राहतात. यामुळे वाहतूक व्यवस्थेवर ताण येतो. मुंबईतील ४५-४८ % लोकसंख्या झोपडपट्टीत राहते. मुंबईतील [[धारावी]] झोपडपट्टी ही आशिया खंडातील सर्वांत मोठी झोपडपट्टी आहे.{{संदर्भ}}

=== असामाजिक तत्त्वे ===
[[इ.स. १९९२|१९९२]]-[[इ.स. १९९३|१९९३]] मध्ये झालेल्या बॉंबस्फोटांचे व जातीय दंगलींचे चटके मुंबईला सोसावे लागले. मुंबईतील गुन्हेगारी जगताने घडवून आणलेल्या या स्फोटात ३०० लोकांना आपले प्राण गमवावे लागले, तसेच कोट्यवधी रुपयांचे नुकसान झाले. मुंबईत नंतरही अनेक वेळा बॉंबस्फोट व अतिरेकी कारवाया झाल्या. नुकत्याच ([[इ.स. २००६|२००६]] मध्ये) मुंबईच्या उपनगरीय रेल्वेगाड्यांत घडवून आणलेल्या बॉंबस्फोटात सुमारे २०० माणसे मरण पावली. २६ नोव्हेंबर २००८ साली झालेला हल्ला सर्वांत मोठा आतंकवादी हल्ला होता. {{संदर्भ}}

== धर्म ==

{{bar box
|title=मुंबईमधील धर्म (२०११)&lt;ref name=&quot;census2011&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title = C-1 Population By Religious Community |url = http://www.censusindia.gov.in/2011census/c-01.html|publisher = Government of India, Ministry of Home Affairs|access-date =11 May 2016}} On this page, select &quot;Maharashtra&quot; from the download menu. &quot;Greater Mumbai (M.Corp.)&quot; is at line 11 of the excel file, Mumbai Suburban District at line 1065 and &quot;Mumbai District&quot; at line 1072.&lt;/ref&gt;
|Topicbar=#Fcd116
|left1=धर्म
|right1=प्रमाण
|float=right
|bars=
{{bar percent|[[हिंदू]]|#FF6600|66}}
{{bar percent|[[मुस्लिम]]|#009000|20.65}}
{{bar percent|[[बौद्ध]]|#FFFF00|4.85}}
{{bar percent|[[जैन]]|#FF7601|4.10}}
{{bar percent|[[ख्रिश्चन]]|#9955BB|3.25}}
{{bar percent|[[शीख]]|#800000|0.58}}
{{bar percent|इतर|#808080|0.57}}
&lt;small&gt;इतरांमध्ये [[यहुदी]], [[निधर्मी]] व [[पारसी]] धर्मांचा समावेश&lt;/small&gt;
}}

२०११ च्या जनगणनेनुसार मुंबईची धार्मिक लोकसंख्येत [[हिंदू]] (६६ %), [[मुस्लिम]] (२०.६५ %), [[बौद्ध]] (४.८५ %), [[जैन]] (४.१० %), [[ख्रिश्चन]] (३.२७ %),&lt;ref name=&quot;census2011&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|title=Mumbai (Greater Mumbai) City Census 2011 data|publisher=Census2011|access-date=3 June 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.30-days.net/muslims/muslims-in/asia-south-central/india/india-mumbai |title=Muslims of Mumbai (Bombay), major city of India |work=The 30-Days Prayer Network |access-date=1 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100823123240/http://www.30-days.net/muslims/muslims-in/asia-south-central/india/india-mumbai/ |archive-date=23 August 2010 }}&lt;/ref&gt; [[शीख]] (०.५८ %) आणि बाकी [[पारशी]], [[यहूदी]] व [[निधर्मी]] (तिन्ही मिळून ०.५७ %) आहेत.&lt;ref name=&quot;census2011&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Census GIS Household |work=Census of India |publisher=Office of the Registrar General |url=http://www.censusindiamaps.net/page/Religion_WhizMap1/housemap.htm |access-date=9 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090103061419/http://www.censusindiamaps.net/page/Religion_WhizMap1/housemap.htm |archive-date=3 January 2009 }}&lt;/ref&gt; 
भाषावार जनसंख्येत [[मराठी]] लोक ४२ %, हिंदी व [[गुजराती]] लोक १९ % आणि उर्वरित अन्यभाषी लोक आहेत.

मूळ ख्रिश्चनांमध्ये [[ईस्ट इंडियन]] कॅथलिकांचा समावेश आहे. मूळ हिंदू धर्मीय असलेल्या लोकांना १६ व्या शतकात पोर्तुगीजांनी बाटवले. गोवन आणि मंगलोरियन कॅथलिक हे शहराच्या ख्रिश्चन समुदायाचा महत्त्वाचा भाग देखील बनवतात. १८ व्या शतकात [[ज्यू लोक|ज्यू]] मुंबईत स्थायिक झाले. जगभरातील पारसी झोरॅस्ट्रिअन्सची सर्वात मोठी लोकसंख्या मुंबईत देखील आहे, परंतु इस्रायल राष्ट्राच्या निर्मितीनंतर ही संख्या कमी होत चालली असून ती ६०,००० इतकी आहे. ७ व्या शतकात पारसी मुसलमानांच्या विजयामुळे पारस (पारसी / इराण) पासून भारतात आले. मुंबईतील सर्वात जुने मुस्लिम समुदायांमध्ये दाऊदी बोहरा, इस्माईल खोजा आणि कोकणी मुसलमानांचा समावेश आहे.{{संदर्भ हवा}}

== मुंबईकर आणि मुंबईची संस्कृती ==

[[चित्र:Bombay-market.jpg|
right|thumb|250px|मुंबईच्या बाजारपेठेतील एक दृश्य]]

मुंबईच्या रहिवाश्यांना ''मुंबईकर'' असे संबोधले जाते. मुंबईचे लोक शक्यतो रेल्वे स्थानकाजवळ राहण्याचा प्रयत्न करतात, कारण तसे करणे कामाच्या ठिकाणी येण्या-जाण्यास सोयीचे ठरते व वेळही वाचतो. मुंबईतले जीवन घड्याळ्याच्या काट्यांवर चालते. मुंबईकर अत्यंत सोशिक समजले जातात. मुंबईकर सामाजिक कार्यांना कमी वेळ देत असले तरी सण-उत्सव आनंदाने साजरे करतात. तसेच मुंबईला स्वप्ननगरी, मायानगरी असेपण म्हणतात.
* मुंबईचे डबेवाले देखील प्रसिद्ध आहेत.

मुंबईच्या खाद्यसंस्कृतीत [[वडापाव]] या खाद्यपदार्थाचे अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. पाणीपुरी, पावभाजी, भेळ, दक्षिण भारतीय, पंजाबी, गुजराती, चायनीज पदार्थ देखील मुंबईकरांच्या विशेष पसंतीचे आहेत. तसेच झणझणीत कोल्हापुरी चवीचा मिसळ पाव, कांदा भजी, जिलेबी आणि फाफडा हे सुद्धा आवडीने खाल्ले जातात.{{संदर्भ}}

मुंबईला युनेस्को कडून ३ हेरिटेज पुरस्कार मिळाले आहेत. मुंबई भारतीय चित्रपटसृष्टीचे जन्मस्थान आहे. [[दादासाहेब फाळके]] यांनी भारतीय चित्रपटसृष्टीची मुहूर्तमेढ येथे रोवली. चित्रपटशौकिनांसाठी अनेक चित्रपटगृहे व मल्टिप्लेक्सेस मुंबईत आहेत. तसेच नाट्यरसिकांसाठी अनेक नाट्यगृहे, चित्र-शिल्प-हस्तकला प्रदर्शनांसाठी शासकीय व खासगी कलादालने मुंबईत आहेत. जहांगीर कलादालन, [[एशियाटिक सोसायटी]]चे वाचनालय, [[छ्त्रपती शिवाजी महाराज संग्रहालय]] अशा प्रसिद्ध वास्तू मुंबईत आहेत.{{संदर्भ}}

मुंबई एक स्वतः एक संस्कृती आहे, भारतात तसेच भारताबाहेर राहणारे अनेक मुंबई कडे एक स्वप्नपूर्तीचे शहर म्हणून बघतात, सगळ्यांना सामावून घेणारी मुंबई ही केवळ ऐकून किंवा वाचून बोलण्याचा विषय नाही तर केवळ येथे थोडें दिवस का होईना अनुभवण्याचा विषय आहे. येथील संस्कृतीची झळ येथील प्रत्येक समाजात राहून बघायला मिळते, आणि 'विविधतेत एकता' सामावून घेणार शहर एक आगळी शैली देऊन भारताचं प्रतिनिधित्व मोठ्या दिमाखात करताना दिसते. 
न्यू यॉर्कमधील रीडर्स डायजेस्ट या मासिकाने केलेल्या एका अध्ययनानुसार, या शहरातील नागरिकांचा प्रामाणिकपणात दुसरा क्रमांक लागतो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://epaper.newsbharati.com/opnImg.aspx?lang=3&amp;spage=Mpage&amp;NB=2013-09-27#Mpage_1 |title=तरुण भारत,नागपूर-ई-पेपर- दि.२७/०९/२०१३ पान क्र.१ |access-date=2013-09-27 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305092636/http://epaper.newsbharati.com/opnImg.aspx?lang=3&amp;spage=Mpage&amp;NB=2013-09-27#Mpage_1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== भाषा ==
मुंबईमध्ये मराठी ही मुख्य भाषा असली तरीही हिंदी, इंग्रजी आणि गुजराती भाषांचा प्रभाव आहे. याशिवाय शहराच्या विशिष्ट भागांमध्ये भारतातील काही भाषा वापरल्या जातात. मुंबईमध्ये दुकानांवर मराठीतून फलक असण्याची सक्ती आहे. मुंबईत एक खास मराठी बोली बोलली जाते. मूळ मराठी कोळी आगरी, भंडारी यांची वेगवेगळी बोलीभाषा आहे. काही काळाने इतर राज्यांतील अमराठी लोकं येऊन त्यांची हिंदी भाषा लादली जाऊ लागली, ती मराठी माणसाला बोलता येत नाही. तसेच मराठी न येणारे हिंदी भाषिक टपोरी मिश्र भाषा बोलू लागले. तिला बम्बय्या हिंदी म्हणतात.

== प्रसारमाध्यमे ==
मुंबईत अनेक प्रकाशन संस्था, वृत्तपत्रे, दूरदर्शन वाहिन्या व आकाशवाणी केंद्रे आहेत. प्रमुख इंग्रजी वृत्तपत्रे [[टाइम्स ऑफ इंडिया]], मिड-डे, [[इंडियन एक्सप्रेस]], डी.एन.ए., हिंदुस्तान टाइम्स व मुंबई-मिरर ही आहेत; तर प्रमुख मराठी वृत्तपत्रे [[महाराष्ट्र टाइम्स]], [[सकाळ]], [[लोकमत]], [[लोकसत्ता]], [[सामना]] व [[नवा काळ]] अशी आहेत. भारताच्या इतर भाषांतील वृतपत्रेसुद्धा मुंबईत उपलब्ध होतात.

दूरदर्शनच्या २ मोफत वाहिन्या व अनेक उपग्रह वाहिन्या, केबल नेटवर्क वा डीटीएच्‌ सेवेमार्फत उपलब्ध आहेत. यांपैकी स्टार इंडिया, [[झी नेटवर्क]], व्हायाकॉम १८ व सोनी नेटवर्क यांच्या वाहिन्या अधिक पाहिल्या जातात. मुंबईत ८ एफ.एम. व ३ ए.एम.(आकाशवाणी) नभोवाणी केंद्रे आहेत.

== शिक्षण ==
मुंबईत खासगी व महापालिकेच्या शाळा असून बहुतेक शाळा [[महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक शिक्षण मंडळ]] तर उर्वरित [[केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळ]] (सीबीएस्‌ई / आयसीएस्‌ई) बोर्डाशी संलग्न आहेत. महानगरपालिकेच्या शाळांमध्ये बहुतांश वेळी अपुऱ्या सुविधा पहायला मिळतात. पण गरीब जनतेसाठी दुसरा पर्याय नसल्यामुळे मुलांना या शाळांमध्ये शिकायला लागते.{{संदर्भ हवा}} भारताच्या १०+२+३ शिक्षणपद्धतीप्रमाणे दहावीनंतर विद्यार्थी महाविद्यालयात ([[कला महाविद्यालय|कला]], [[वाणिज्य]] किंवा [[विज्ञान]]) प्रवेश घेतात. १२वीनंतर साधी [[पदव्युत्तर पदविका]] (पदवी) किंवा [[अभियांत्रिकी]], [[कायदा]], वैद्यकीय अशा व्यावसायिक पदवी अभ्यासक्रमांसाठी प्रवेश घेतले जातात. मुंबईची बहुतेक महाविद्यालये [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई विद्यापीठांशी]] संलग्न आहेत. [[भारतीय प्राद्यौगिकी संस्था, मुंबई|आय. आय. टी मुंबई]], वीरमाता जिजाबाई टेक्नॉलॉजिकल इन्स्टिट्यूट (व्हिक्टोरिया ज्युबिली टेक्निकल इन्स्टिट्यूट-VJTI) व [[एस.एन.डी.टी.]] महिला विद्यापीठ या इतर संस्था मुंबईत आहेत. मुंबईत मराठी व इंग्रजी माध्यमाच्या शाळा आहेत. सध्या इंग्रजी माध्यमाच्या वाढत्या प्रभावामुळे अनेक मराठी माध्यमाच्या शाळांमधील विद्यार्थीसंख्या घटत आहे.

== खेळ ==

[[क्रिकेट]] हा खेळ मुंबईत लोकप्रिय आहे. प्रत्येक गल्लीत, मैदानात सर्वत्र क्रिकेट खेळले जाते. मुंबईच्या क्रिकेट खेळाडूंनी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट गाजवले आहे. बोर्ड ऑफ कंट्रोल फॉर क्रिकेट इन इंडियाचे मुख्यालय येथे असून महत्त्वाच्या आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामन्यांवेळेस मुंबईतील रस्त्यांवर कमी वर्दळ असते. [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]] व [[वानखेडे स्टेडियम]] ही दोन आंतरराष्ट्रीय दर्जाची मैदाने मुंबईत आहेत. यांशिवाय नवी मुंबईतील डी.वाय. पाटील मैदान आयपीएल स्पर्धांसाठी वापरले जाते. [[मुंबई क्रिकेट संघ|मुंबईच्या क्रिकेट संघाने]] [[रणजी करंडक|रणजी सामन्यांत]] सातत्याने अव्वल दर्जाची कामगिरी केली आहे व सर्वाधिक [[रणजी करंडक]] जिंकण्याचा मान मुंबईकडेच आहे. [[मुंबई इंडियन्स]] हा संघ [[इंडियन प्रीमियर लीग|आयपीएल]]मध्ये मुंबईचे प्रतिनिधित्व करतो. मुंबईने आजवर अनेक क्रिकेट खेळाडू भारतास दिले आहेत.
* [[अजित वाडेकर]], [[सुनिल गावस्कर]], [[दिलीप वेंगसरकर]], [[सचिन तेंडुलकर]], [[विनोद कांबळी]], [[संजय मांजरेकर]], [[रवी शास्त्री]], [[झहीर खान]], [[अजित आगरकर]], [[रोहित शर्मा]], [[अजिंक्य रहाणे]] हे भारताचे आघाडीचे क्रिकेट खेळाडू मुंबईचे आहेत.

[[फुटबॉल]] हा दुसरा लोकप्रिय खेळ आहे. विशेषतः पावसाळ्यात तो खेळण्यात येतो. [[हॉकी]], [[टेनिस]], [[बिलियर्ड्स]], [[बॅडमिंटन]], [[टेबल टेनिस]], [[डर्बी]], [[रग्बी फुटबॉल|रग्बी]] हे खेळसुद्धा कमी अधिक प्रमाणात खेळले जातात. [[व्हॉलीबॉल]], [[बास्केटबॉल]], [[कबड्डी]] हे खेळ महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांत लोकप्रिय आहेत. विशेषतः हे खेळ पावसाळ्यात आणि हिवाळ्यात खेळण्यात येतात.

== उपनगरे ==

#[[वांद्रे]], 
#[[सांताक्रुझ]], 
#[[नाहूर]], 
#[[विलेपार्ले]], [[अंधेरी]], [[जोगेश्वरी]], [[गोरेगाव]], [[मालाड]], [[कांदिवली]], [[बोरीवली]], [[कुर्ला]], [[शीव]], [[घाटकोपर]], [[भांडुप]], [[मुलुंड]], [[विक्रोळी]], [[दहिसर]], [[खार रोड]], [[विद्याविहार]], [[कांजुरमार्ग]], [[चेंबूर]], [[मानखुर्द]], [[गोवंडी]], [[टिळकनगर]].

== मुंबईविषयी लिहिली गेलेली पुस्तके ==
=== ललित ===
* ब्रेथलेस इन बॉम्बे (मर्झबान एफ. श्रॉफ- २००९)
* फॅमिली मॅटर्स (रोहिन्टन मिस्त्री- २००२)
* मॅक्झिमम सिटी: बॉम्बे लॉस्ट अँड फाउंड (सुकेतू मेहता-२००४)
* मिडनाइट्स चिल्ड्रन (सलमान रश्दी- १९८१)
* मुंबई फेबल्स (ग्यान प्रकाश)
* रावण अँड एडी ([[किरण नगरकर]]- १९९४)
* शांताराम (ग्रेगरी डेव्हिड रॉबर्ट्‌स- २००३)
* अधांतर (गिरणगावावरचं नाटक) लेखक - [[जयंत पवार]]
* आठवणीतील मुंबई (प्रसाद मोकाशी)
* जिंकून हरलेली लढाई (सचिन वाझे)
* प्रिय मुंबई ([[मधुवंती सप्रे]])
* मुंबई...बंबई... बॉंबे (कवितासंग्रह - बाळासाहेब लबडे)
* राडा (कादंबरी) लेखक -  [[भाऊ पाध्ये]]
* लालबाग परळ (मराठी चित्रपट)
* मी शिवाजी पार्क(मराठी चित्रपट)

=== ललितेतर ===
* Alice in Bhuleshwar: Navigating a Mumbai Neighbourhood (कैवान मेहता)
* Love and Longing in Bombay (विक्रम चंद्र- १९९७)
* Beautiful Thing: Inside the Secret World of Bombay's Dance Bars (सोनिया फालेरो)
* Behind the Beautiful Forevers : Life, Death and Hope in a Mumbai Undercity (कॅथरीन बू-२०१२)
* Black Friday: The True Story Of The Bombay Bomb Blasts (एस. हुसेन झैदी)
* Bombay (सॅम्युअल शेपर्ड-१९३२)
* Bombay and Western India (खंड १ला, जेम्स डग्लस-१८९३)
* Bombay Cinema: An Archive of the City (रंजनी मजुमदार)
* Bombay-Gateway of India, (प्रकाशक : द रोटरी क्लब ऑफ इंडिया-१९३६)
* Bombay, Meri Jaan (संपादक जेरी पिंटो आणि नरेश फर्नांडिस- २००३)
* Bombay A Photorama 1661–1931 (मुंबई महापालिका प्रकाशन)
* Bombay Place Names and Street names (एस.टी. शेपर्ड-१९१७)
* Bombay-Poona Souvenir (खंड २१वा, इंडियन सायन्स काँग्रेस-१९३४)
* Bombay: The Cities Within (शारदा द्विवेद्वी)
* Bombay Then and Mumbai Now (नरेश फर्नांडिस आणि जिम मॅसेलॉस)
* Censorship and Sexuality in Bombay Cinema (मोनिका मेहता)
* City Of Gold : The Biography Of Bombay (गिलियन टिंडॉल)
* The Gazetteer of Bombay City and Island (सरकारी प्रकाशन, ३ खंड-१९०९)
* Glimpses of India (जे.एच. फरनॉक्स-१८९५)
* Govind Narayan's Mumbai: An Urban Biography from 1863 (संपादक : मुरली रंगनाथन)
* Guide to Bombay (जे.एम. मॅक्लीन-१८९९)
* History of Bombay 1661–1708 (एम.डी. डेव्हिड-१९७३)
* In the Mission Field (प्रकाशक : दमणची बिशपरी-१९२५)
* Jamsetji Jejeebhoy (जे.आर.पी. मोदी-१९५९)
* Mafia Queens Of Mumbai: Stories Of Women From The Ganglands (एस. हुसेन झैदी)
* Old and New Bombay-A historical and descriptive account of Bombay and its environs (प्रकाशक : जी. क्लॅरिज-१९१७)
* Once Was Bombay (पिंकी विराणी)
* One Hundred Years One Hundred Voices: The Millworkers Of Girangaon (एम.मेनन)
* Opium City: The Making Of Early Victorian Bombay (अमर फरूकी)
* Peoples of Bombay (पर्सिवल स्ट्रिप आणि ऑलिव्हिया स्ट्रिप, प्रकाशक : ठाकर अँड कंपनी लिमिटेड-१९४४)
* Port of Bombay (प्रकाशक : मुंबई पोर्ट ट्रस्टचे अध्यक्ष डब्ल्यू.एच. नील्सन)
* Riots and After in Mumbai: Chronicles of Truth and Reconciliation (मीना मेनन)
* Sentries of Mumbai (मुंबई विद्यापीठ)
* Shells from Island of Bombay (डी.ई. वाच्छा-१९२०)
* शिवाजी पार्क, दादर २८ : हिस्ट्री, प्लेसेस, पीपल' (शांता गोखलॆ)
* Views of Bombay -Old and New (टाइम्स ऑफ इंडिया प्रेस)
* Why Loiter?: Women and Risk on Mumbai Streets शिल्पा फडके, समीरा खान आणि शिल्पा रानडे)
* Zero Point Bombay: In and Around Horniman Circle (कमला गणेश, उषा ठक्कर आणि गीता चढ्ढा-२००८)
* अर्धी मुंबई (सुहास कुलकर्णी)
* उत्तर कोकणचा प्राचीन इतिहास (रावबहाद्दुर पु.बा. जोशी-१९२६)  
* एक्सप्रेस टॉवरवरून ([[अप्पा पेंडसे]])
* प्रिय मुंबई (मधुवंती सप्रे - राजहंस प्रकाशन, २०१६)
* माझी मुंबई (वा.वा. गोखले)
* मुंबई आणि मुंबईकर ([[गंगाधर गाडगीळ]])
* मुंबई ON Sale (प्रकाश अकोलकर-२०१३)
* मुंबईचे वर्णन (गोविंद नारायण माडगावकर- १८६३)
* मुंबई छायाचित्र दर्शन १६६१-१९३१ (मुंबई महापालिका प्रकाशन)
* मुंबई नगरी ([[न.र. फाटक]])
* वृक्षराजी मुंबईची (डॉ. कमलाकर हिप्पळगावकर); प्रकाशक : मुग्धा कर्णिक
* शिवाजी पार्क : दादर २८ : हिस्ट्री, प्लेसेस, पीपल' (शांता गोखले)
* सफर... मुंबईच्या वृक्षतीर्थांची (प्रकाश काळे)
* सहली एक दिवसाच्या - आसपास मुंबईच्या (सुरेश परांजपे)
* २६/११, मुंबईवरील हल्ला (संपादक : हरिंदर बावेजा. अनुवाद - प्रा. मुकुंद नातू)
* &quot;आमची मुंबई चांगली मुंबई&quot; हे महागुरू श्री [[सचिन पिळगावकर]] ह्यांचे &quot;मुंबई आन्थम&quot; ह्या नावाने सुप्रसिद्ध गीत.
* दादर:एक पिनाकोलाडा(द्वारकानाथ संझगिरी)

== हे सुद्धा पहा ==
* [[काव्य आणि ललित साहित्यातील मुंबई]]
* [[मुंबई जिल्हा]]
* [[मुंबई उपनगर जिल्हा]]
* [[साचा:मुंबईतील प्रेक्षणीय स्थळे|मुंबईतील प्रेक्षणीय स्थळे]]
* [[मुंबई विद्यापीठ]], [[मुंबई शेअर बाजार]], [[भारतीय लोहमार्ग संस्था- मध्य विभाग]], [[मुंबई विभाग]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी|2}}

== बाह्य दुवे ==
* [http://www.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्याचे अधिकृत संकेतस्थळ]
* [http://www.mcgm.gov.in/ बृहन्मुंबई महानगरपालिका संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171028225646/http://www.mcgm.gov.in/ |date=2017-10-28 }}
* [http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php मुंबईचा अधिकृत अहवाल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310212824/http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php |date=2009-03-10 }}

{{महाराष्ट्रातील जिल्हे}}
{{भारतीय राज्ये आणि प्रदेशांची राजधानी}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील शहरे]]
[[वर्ग:मुंबई]]
[[वर्ग:महाराष्ट्र]]
[[वर्ग:भारतीय राजधानी शहरे]]</text>
      <sha1>77t8m3a23ckt0tjrsqg4o35gr86gsl0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गोंदिया</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1863</id>
    <revision>
      <id>2686882</id>
      <parentid>2650203</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T15:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24679-89</username>
        <id>182431</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35726" sha1="ldanm6tw9azaixk0qma0vji18457c7u" xml:space="preserve">{{जिल्हा शहर|ज=गोंदिया जिल्हा|श=गोंदिया}}
{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = गोंदिया शहर 
| स्थानिक_नाव          = गोंदिया
| टोपणनाव             = '''भातनगरी'''
| प्रकार                 = शहर
| अक्षांश                 = 21.4598
| रेखांश                = 80.1950
| शोधक_स्थान    = right
| राज्य_नाव           = महाराष्ट्र
| प्रांत               = [[विदर्भ]]
| जिल्हा             = [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]]
| उंची             = 300
| स्थापित_शीर्षक    = स्थापना
| स्थापित_दिनांक     = 1may 1999
| लोकसंख्या_वर्ष      =2011 | लोकसंख्या_एकूण     = 150000
| लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ= 
| अधिकृत_भाषा   = [[मराठी]], [[हिंदी]]
| नेता_पद_१       = 
| नेता_नाव_१        = 
| नेता_पद_२       = 
| नेता_नाव_२        = 
| क्षेत्रफळ_आकारमान       = 18
| क्षेत्रफळ_एकूण           = 18
| एसटीडी_कोड       = ०७१८२
| आरटीओ_कोड   = MH-३५
| पिन_कोड = +४४१६०१
| हवामान = 
| वर्षाव = 
| तापमान_वार्षिक = 36
| तापमान_हिवाळा = 9
| तापमान_उन्हाळा =45 
| संकेतस्थळ              = 
| चिन्ह                 = 
| चिन्ह_आकारमान            = 
}}

''गोंदिया'' शहर हे [[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया जिल्ह्याचे]] प्रशासकीय मुख्यालय आहे. शहरात अनेक भातसडीचे उद्योग ({{lang-en|Rice mills}}) व काही तंबाखूचे छोटे उद्योगधंदे आहेत. गोंदिया महाराष्ट्रात असून, मध्यप्रदेश आणि छत्तीसगड या राज्यांच्या सीमेवर आहे. गोंदियाच्या आवतीभोवती १०० भात गिरण्या आहेत. गोंदिया हे मध्य भारतातून आणि पूर्वेकडून महाराष्ट्रात येण्याचे प्रवेशद्वार आहे

==इतिहास==

राज्याच्या शेवटच्या टोकावर वसलेल्या गोंदिया शहराला समृद्ध असा ऐतिहासिक वारसा लाभला आहे. मध्यप्रदेश व छत्तीसगड राज्यांच्या सीमेला लागूनच गजबजलेले हे शहर आधी वेगळ्याच धाटणीचे होते.
* प्राचीन काळी गोंदिया परिसर गोंडराजाच्या अधिपत्याखाली होता, तेव्हा येथे विस्तीर्ण जंगल होते. गोंड समाज हे येथील जुने रहिवासी आहेत. त्यांचा उद्योग गोंद (डिंक) आणि लाख आणून गावात विकण्याचा होता. त्यामुळे या शहराचे नाव गोंदिया पडले, असा उल्लेख इंग्रज काळात आर.व्ही. रसेल यांनी ‘गॅझेटियर’ मध्ये केला आहे.{{संदर्भ हवा}} 
त्या काळात आजसारखी राज्ये आणि त्यांच्या सीमाही नव्हत्या पण, ठराविक अंतरावर बदलत जाणारी भाषा होती. त्यामुळे या शहराची ओळख शेजारी राज्यातील सावलीतच वाढत गेली. महाराष्ट्र राज्य निर्माण होण्यापूर्वी हा परिसर सी.पी.ॲॅंड बेरारमध्ये येत होते. त्या काळापासूनच गोंदिया शहरचे संबंध शेजारच्या छत्तीसगड व मध्य प्रदेशशी वाढत गेले. ते आजतागायत सुरू आहेत. त्यामुळे या शहराला हिंदी भाषेने ग्रासले असून या शहराची ओळखही महाराष्ट्रातील हिंदीभाषक शहर म्हणूनच आजही कायम आहे.
* येथील बोली भाषेला झाडीबोली या नावाने संबोधले जाते.
पूर्वी भोसले साम्राज्याच्या कारकिर्दीत कामठा, फुलचूर व किरणापूरला जमीनदारी होती. प्रशासकीय दृष्टिकोनातून इंग्रजांनी गोंदियाला तालुक्याचे स्थान दिले. आदिवासी जंगलातून डिंक, लाख, सागवन, बीजा, मोहफूल, बेहडा, करंजी बीज, चिंच, आवळा, एरंडी आणि हातांनी कुटलेले तांदूळ बनवून गोंदियाला विकण्यासाठी आणत. त्यावेळी या परिसरात लाखेचे ३२ कारखाने होते. काळाच्या ओघात त्याला अवकळा आली. जुना गोंदिया, फुलचूर व र्मुी येथे ग्रामीण वसाहत झाल्यानंतर इंग्रजांनी शहरापर्यंत वसाहत करून व्यवसाय वाढवण्याकरिता लोकांना प्रोत्साहित केले. 

लोकसंख्या वाढल्यानंतर गोंदियात वॉर्डाची रचना आली. त्यावेळची प्राथमिक शाळा, रेलटोली (वर्ष १९१६) आणि '''ॲंग्लो व्हर्नाकुलर मिडल स्कूल'' म्हणजेच आजचे मनोहर म्युन्सिपल हायस्कूल (१९१८) सुरू झाले. परप्रांतातील लोक घनदाट जंगलातून रस्त्याच्या कडेला वास्तव्य करू लागले. या परिसराचा विकास झाल्यावर इंग्रजांनी गोंदियाला नगराचे स्थान दिले. त्यावेळी डाकघर, तार, टेलिफोनच्या सोयी उपलब्ध झाल्यावर गोंदियाची लोकसंख्या वाढत गेली. या भागात परप्रांतीय वसाहत करू लागल्याने मूळ निवासी आदिवासी हळूहळू जंगल डोंगराळ भागात जाऊन वस्तीला गेले.

गोंदियाला अतिप्राचीन अशा हिंदू, बौद्ध, जैन संस्कृतीचा वारसा लाभलेला आहे. वनसंपदेमुळे तेंदूपत्ता संकलन व बिडी उद्योग हा भरभराटीस आलेला मुख्य व्यवसाय.

या शहराचे आणखी एक वैशिष्टय म्हणजे, रोजगार व व्यापारासाठी आलेल्या समूहांना या शहराने कायम आपलेसे केले. त्यांना आश्रयही दिला. म्हणूनच आज या शहराच्या बहुतांश आर्थिक नाडय़ा याच स्थलांतरितांच्या हातात सामावलेल्या आहेत. शहर छोटे आणि मनमिळाऊ संस्कृतीमुळेच या शहराला कधीही दंगलीचे गालबोट लागले नाही. मोहन महाराज पेढेवाले व लालजी भाईच्या समोस्याचे दुकान, नक्काभाई सोनी, धन्नालाल मोहनलाल तिवारी हे स्टीलचे दुकान, खिल्लुमल तालेवाला, दिल्ली हॉटेल हे एकेकाळी शहरातील प्रसिद्ध ठिकाणे होती. आज यासारखी दुकाने वाढली असली तरी त्यांची महिमा अजूनही जशीच्या तशीच असून ही दुकाने त्यांच्या वारसदारांच्या हाती आहेत.
* १८७७ मध्ये जेव्हा [[स्वामी विवेकानंद]] नागपूरहून रायपूरला बैलगाडीने जात होते, तेव्हा त्यांचा पहिला सामना/समाधी दरेकसा गुहेजवळ झाला.

== नगरपरिषद ==

गोंदिया नगर परिषदेची स्थापना सन १९२०मध्ये करण्यात आली आणि येथूनच पुढे गोंदिया नगर परिषदेची वाटचाल सुरू झाली. सुरुवातीला १०असलेल्या नगरसेवकांची संख्या आता ४०वर पोहोचली आहे.

१ एप्रिल १९२०मध्ये नगर परिषदेची स्थापना झाल्यानंतर पहिले नगराध्यक्ष होण्याचा मान सेठ '''रामप्रताप लक्ष्मण अग्रवाल''' यांना मिळाला, तर पहिले मुख्याधिकारी म्हणून '''जी.व्ही.काणे''' यांनी काम पाहिले. गोंदिया शहराची तेव्हा लोकसंख्या केवळ २० हजार होती. मात्र आज शहराची लोकसंख्या १ लाख २० हजार ६३२ वर पोहोचली आहे. आधी नगर परिषद क्षेत्रातील लोकसंख्या २० हजार असल्याने तेव्हा न.प. मधील नगरसेवकांची संख्या १० होती. यानंतर जसा जसा शहराचा विस्तार होत गेला व लोकसंख्या वाढत गेली, तशी तशी नगरसेवकांची संख्यादेखील वाढविण्यात आली. त्यामुळे सन २०११ मध्ये नगरसेवकांची संख्या ४० वर पोहोचली असून आधीच्या ४० वॉर्डांचे रूपांतर आता, नवीन प्रभाग पद्धतीत याचे १० प्रभागांत विभाजन झाले आहे.
* शहराचे एकूण क्षेत्रफळ १८ स्क्वेअर कि.मी.आहे. सन १९४९ मध्ये शहराचा विस्तार सी.पी. आणि बेरार अंतर्गत करण्यात आला होता. तेव्हापासून आजवर शहराचा विस्तार करण्यात आला नाही.
नगर परिषदेत आतापर्यंत २० नगराध्यक्ष झाले असून १३ वेळा प्रशासकांनी न.प.चे कामकाज सांभाळले आहे.
# सर्वाधिक काळ नगराध्यक्ष राहण्याचा मान स्व. मनोहरभाई पटेल यांना मिळाला.
# त्यांच्यापाठोपाठ रामनाथ आसेकर यांनी ११ वर्षे नगराध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते. 
तर सर्वांत कमी काळ नगराध्यक्षपदी सविता इसरका राहिल्या.
* सध्याचे नगराध्यक्ष श्री.अशोक इंगळे हे आहेत, जे पहिल्यांदाच थेट जनतेतून प्रत्यक्ष पद्धतीने निवडून आले.

== भूगोल व हवामान ==
'''गोंदिया''' शहर महाराष्ट्रात अगदी ईशान्येकडे आहे.

* गोंदिया शहराचे इतर प्रमुख शहरांपासूनचे अंतर
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! शहर !! अंतर(किमी)
|-
| मुंबई  || ९६५ 
|-
| कोलकोता  || १००१ 
|-
| दिल्ली  || १२२१ 
|-
| बंगलोर  || १२३५ 
|-
| हैद्राबाद  || ६२४ 
|-
| चेन्नई  || ११३४ 
|-
| रायपूर  || १७२ 
|-
| जबलपूर  || २२७ 
|-
| भोपाळ  || ५१८ 
|-
| नागपूर  || १५० 
|}

==शिक्षण ==
गोंदिया शहर शैक्षणिक क्षेत्रातील अग्रणी म्हणून ओळखले जाऊ लागले आहे. मनोहरभाई पटेल यांनी शिक्षणक्षेत्रात विणलेले जाळे हा विसाव्या शतकातील लक्षणीय बदल म्हणावा लागेल. जगत शिक्षण संस्था, दिवं देवाजी बुद्धे शिक्षण संस्था, पंजाबी शिक्षण संस्था अशी गोंदियात अनेक संस्था जन्माला आल्या आणि त्यांनी त्यांच्या कार्याने स्वतंत्र ओळख निर्माण केली. गोंदियाचे हे संचित आहे. जुन्या नावाजलेल्या काही शाळांची पार रया गेली. जुन्या काळातील जे.एम. हायस्कूल, हिंदी टाऊन प्राथमिक शाळा, सुभाष प्राथमिक शाळा, लोकोशेड प्राथमिक शाळा, धन्नालाल मोहनलाल नगरपालिका प्राथमिक शाळा, माताटोली प्राथमिक शाळा, मरारटोली प्राथमिक शाळा या शाळांना आता विद्यार्थी मिळेनासे झालेले आहेत. विकासांच्या गतीत फोफावलेली कॉन्व्हेंट संस्कृतीने त्यांची जागा घेतली आहे. विद्यार्थ्यांची पहिली पसंती मिळते ती विवेक मंदिर, गोंदिया पब्लिक स्कूल, सेंट झेवियर्स स्कूल, प्रोग्रेसिव्ह कॉन्व्हेंट, गुरुनानक प्राथमिक शाळा, गणेशन कॉन्व्हेंट, साकेत पब्लिक स्कूल आदी शाळांना मिळत आहे. 
===काही महत्त्वाच्या शिक्षण संस्था===
* जगत शिक्षण संस्था
* दिवं देवाजी बुद्धे शिक्षण संस्था,
* पंजाबी शिक्षण संस्था
* गोंदिया शिक्षण संस्था
गोंदिया शिक्षण संस्थाची स्थापना स्वर्गीय मनोहर भाई पटेल यांनी ८ डिसेंबर १९५८ला गोंदिया येथे केली.
गोंदिया शिक्षण संस्था विदर्भात नावाजलेली संस्था आहे.
गोंदिया शिक्षण संस्थेचे मुखे उद्देश :
* उच्च शिक्षणासाठी कॉलेजेस सुरू करणे 
* पुस्तके आणि नियतकालिकांचे प्रकाशन करणे 
* विद्यार्थांसाठी राहण्यासाठी वसतीगृहाची व्यवस्था करणे.

=== काही महत्त्वाच्या शाळा===

विवेक मंदिर, गोंदिया पब्लिक स्कूल, सेंट झेवियर्स स्कूल, प्रोग्रेसिव्ह कॉन्व्हेंट, गुरुनानक प्राथमिक शाळा, गणेशन कॉन्व्हेंट, साकेत पब्लिक स्कूल, राष्ट्रीय माध्यमिक विद्यालय, सावरी

==नामांकित संस्था==
* नेशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ एव्हिएशन टेक्नॉलॉजी अँड मॅनेजमेंट.

==पर्यटनस्थळे==

=== नागरा ===
गोंदियाच्या उत्तरेला जवळच प्राचीन गाव नागरा आहे. येथील एका टेकडीचे उत्खनन केल्यानंतर प्राचीन हेमाडपंथी शिवमंदिर आढळले. नागनाथपासून नागेश्वर बनलेला आहे. नागराजमुळे या गावाचे नाव नागरा पडले. ही हेमाडपंथी लोकांची वस्ती असावी, असे मानले जाते. येथील एका टेकडीचे खोदकाम केल्यावर हेमाडपंथी शिवमंदिर, नंदी व हनुमानाची मूर्ती मिळाली. हे मंदिर १२ व्या शतकातील आहे आणि १६ खांबांवर विना जोडणीने बनलेले आहे. ते काळ्या दगडाचे आहे. मंदिरात गणेश-पार्वती व नागदेवताची मूर्ती आहे. शिवमंदिरात यज्ञाकरिता खड्डय़ाचे खोदकाम करताना एक भुयार आढळले. त्याजवळच काही काळात बनवलेली सिद्ध योगी महात्माची समाधी आहे. मंदिराच्या सभागृहाला कालांतराने कोच लावून आकर्षक बनवण्यात आले आहे.

===नागझिरा===
नागझिरा महाराष्ट्रातील एक जुनं अभयारण्य आहे. एकोणीसशे सत्तरमध्ये या वनक्षेत्राला अभयारण्य म्हणून घोषित करण्यात आलं. त्यानंतरच्या चाळीस वर्षांत घेतलेल्या काळजीमुळे आज नागझिऱ्याचं जंगल खऱ्या अर्थानं फोफावलेलं आहे आणि भारतातील एक उत्कृष्ट अभयारण्य म्हणून ओळखलं जात आहे. या अरण्याचं क्षेत्र सुमारे १५३ कि.मी. असून, हे अरण्य दक्षिण उष्णकटिबंधीय, शुष्क पानगळीचं जंगल आहे. येथील घनदाट वृक्षराजीमध्ये कमालीचं वैविध्य आहे. यामध्ये साग, ऐन, बीजा, साजा, तिवस, धावडा, हलदू, अर्जुन, बेहडा, तेंदू, सेमल, जांभूळ, चारोळी, आवळा, कुसुम अशी उंचच उंच वाढणारी आणि घनदाट पानोरा असणारी झाडं आहेत. गुळवेल, पळसवेल, कांचनवेल, काचकरी, चिलाटी अशा वेलींच्या प्रजाती वृक्षांना लगटून फोफावलेल्या आहेत. विविध प्रकारचे बांबू आणि वेगवेगळे गवत यांच्यामुळे भूभाग आच्छादित असतो. त्यामुळेच हे जंगल सर्व प्रकारच्या वन्य पशू-पक्ष्यांसाठी जणू नंदनवनच ठरते. विविध प्रकारचे वन्य पशू, सरपटणारे प्राणी, पक्षी आणि फुलपाखरं इथं पाहायला मिळतात. सस्तन प्राण्यांपैकी वाघ, बिबटे, रानगवे, सांबर, चितळ, नीलगाय, अस्वल, चांदी अस्वल, रानकुत्रे, डुक्कर, चौसिंगा, तरस, कोल्हा, लांडगा, साळिंदर, उडणारी खार, खवल्या मांजर इत्यादी प्राणी इथं मोठ्या संख्येनं पाहायला मिळतात.

== लोकजीवन व संस्कृती==
मराठी ही आपली राज्यभाषा असली तरी, गोंदिया शहर मध्यप्रदेशपासून फक्त २० किलोमीटर अंतरावर असल्याने, गोंदियामध्ये  जास्त बोलली जाणारी भाषा हिंदी आहे,  गोंदियात घरी जरी मराठी बोलत असले तरी गोंदियाच्या बाजारात फिरल्यावर ही बाब लक्षात येते.  गोंदियाला हिंदी भाषिक तालुका पण म्हणतात. शहरातील इतर भाषा इंग्रजी आहे.   शहरात गुजराती आणि सिंधी लोकवस्ती उल्लेखनीय प्रमाणात आहे, त्यामुळे गुजराती आणि सिंधी ह्या भाषांचा पण वापर होतो.

इ.स.२०११ च्या जनगणनेनुसार गोंदिया शहराची नागरी लोकसंख्या २,००,०००  पर्यंत आहे.

महाराष्ट्र जीवन प्राधिकरणातर्फे शहरात पाणी पुरवठा केला जातो.  त्यामुळे येथे पाणीटंचाई नाही. शहराची वाडती लोकसंख्या लक्षात घेऊन विभिन्न ठिकाणी  पाण्याच्या ४ टाक्या  निर्माण करण्याचे काम चालू आहे.  गोंदियाला सध्या(इ.स.२०१२) विजेच्या भारनियमनातून मुक्त करण्यात आले आहे. त्यामुळे विजेचा लपंडाव कमी झाला आहे.

गोंदियात दिवाळी, होळी, दसरा हे सण जल्लोषात साजरे केले जातात. गणेशोत्सव व दुर्गापूजा हे सण अनेक दिवस चालतात. त्यातल्या त्यात दुर्गापूजेच्यावेळी तयार करण्यात येणारे  देखावे बघण्यासारखे असतात. ईद, गुरुनानक जयंती, महावीर जयंती व मोहर्रम हे सणदेखील साजरे होतात. 'मारबत व बडग्या' या मिरवणूक प्रकार गोंदियात होतो. पोळा  व तान्हा पोळा हे सण उत्साहात होतात. एकेकाळी पतंग उडवण्याचा शौक सामूहिकपणे सध्याच्या इंदिरा गांधी स्टेडियमवर साजरा व्हायचा. स्टेडियम उभारणीच्या पूर्वी या पटांगणावर चटईच्या पत्र्यांचा आडोसा लावून फुटबॉल व हॉकीचे राज्यस्तरीय सामने खेळले जायचे. मात्र, त्यांना आता स्टेडियम असूनही ग्रहण लागले आहे.

नेहरू चौकाजवळील कार्नरवर दर रविवारी होणाऱ्या देशी कुस्तीच्या दंगलीने शहरातील बरेच पहेलवान घडवले. शहरातील एकमात्र प्रसिद्ध बापूजी व्यायाम शाळा तिची ओळख जपण्याकरिता धडपडत आहे. त्याची जागा आता स्टेपअप जिम, गोल्डन जिम, अशा आधुनिक साहित्यांनी सुसज्ज जिमने घेतलेली आहे.

नाटय़क्षेत्रातही गोंदियाचे योगदान उल्लेखनीय ठरावे. स्वातंत्र्यपूर्वकाळात कन्हारटोली परिसरातील भवभूती रंग मंदिर, गुर्जर क्षत्रिय समाजवाडी आदी उभारण्यात आले. हिंदीभाषिक लोकांची वाढती लोकसंख्यामुळे या नाटय़गृहात होणाऱ्या मराठी नाटकांना अवकळा आली. बदलत्या काळासोबत हे शहर सांस्कृतिक व शैक्षणिक क्षेत्रात दिवसेंदिवस समृद्ध व प्रगल्भ होत गेले. शास्त्रीय गायन, साहित्य संमेलने, विविध कार्यक्रमांची रेलचेल सतत वाढत गेली. यात प्रामुख्याने हातभार लावला तो दिवं. मनोहरभाई पटेल, दिवं. शंकरलाल अग्रवाल यांनी.

==प्रमुख स्थळे==

#) [[नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान]], नवेगाव
2)सुभाष गार्डन, गोंदिया 
3)नागझिरा अभयारण्य काचारगड, हाजरा फॉल 
४) पुजारीटोला धरण (कोटरा धरण)

== वाहतूक व्यवस्था==

मुंबई-कोलकाता या राष्ट्रीय महामार्ग क्र.६ या शहराजवळून जात असल्यामुळे दळणवळणाच्या पुष्कळ सोयी गोंदिया शहरात उपलब्ध झाल्या. त्यामुळे जिल्ह्य़ाच्या विकासाला चालना मिळत असली तरी अद्यापही हे शहर मागासलेलेच गणले जाते. गोंदियाजवळील भाग वन आणि निसर्गसंपदेने परिपूर्ण नटलेला आहे. या शहराचे वैशिष्टय म्हणजे, हे शहर इंग्रजांनी सुरू केलेल्या मुंबई-कोलकाता या पश्चिम-पूर्व महत्त्वाच्या रेल्वे लाईनवर आहे. त्यामुळे या शहराची दोन भागात विभागणी होते.

[[चित्र:Gondia map.jpg|150px|thumb|गोंदिया]]
===रेल्वे===
[[गोंदिया रेल्वे स्थानक]] [[मुंबई]]-[[हावडा]] मार्गावरील एक महत्त्वाचे जंक्शन असून [[महाराष्ट्र एक्सप्रेस]], [[विदर्भ एक्सप्रेस]] इत्यादी गाड्या येथूनच सुरू होतात.

=== रस्ते वाहतूक===
=== विमान वाहतूक===
गोंदियाजवळचे बिरसी येथील छोटे विमानतळ स्वातंत्र्यापूर्वीपासून कार्यरत होते. इंग्रजांनी त्यांच्या सोयीसाठी या धावपट्टीची बांधणी केली. मध्यंतरीच्या काळात, स्वातंत्र्यानंतर या धावपट्टीचा वापर बंद झाला होता. अलीकडे राज्य शासनाच्या धोरणाप्रमाणे बिरसी धावपट्टीचा विकास करून परीक्षणाचे काम शासनाने महाराष्ट्र राज्य औद्योगिक विकास महामंडळाकडे १९८८ पासून २००५ पर्यंत सोपवले होते. त्या काळात एम.आय.डी.सी.तर्फे केवळ हवाई धावपट्टीच्या देखभाल दुरुस्तीची कामे पाहिली जात. त्यावेळेस या धावपट्टीवर लहान व मध्यम आकाराचे नॉन-इस्ट्रुमेंटल विमान केवळ दिवसाच उतरू शकत होते. अलीकडे म्हणजे जानेवारी २००६ च्या सुरुवातीपासून बिरसी विमानतळाच्या विस्तारीकरणासाठी ३२१.५४ हेक्टर जमिनीचे अधिग्रहण केले. त्यासाठी ही जमीन भारतीय विमानतळ प्राधिकरणाकडे सोपवण्यात आली. सध्या प्राधिकरणातर्फे बिरसी विमानतळाचा विकास वेगाने सुरू आहे. तसेच, या परिसरात नव्याने एर ट्राफिक कंट्रोलची उभारणी करण्यात आली असून तेथे अत्याधुनिक यंत्रसामुग्री बसवण्यात आलेली आहे. यामुळे आता अन्य विमानतळाप्रमाणे बिरसी येथे रात्रीसुद्धा विमानाची ये-जा होऊ लागली आहे.

==विश्रामगृह व हॉटेल्स==

== हे सुद्धा पहा ==
*[[गोंदिया जिल्हा]]

==बाहेरील दुवे==
[http://www.gondia.com/index.html गोंदिया.कॉम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311230208/http://www.gondia.com/index.html |date=2007-03-11 }}

{{महाराष्ट्रातील जिल्हे}}

[[वर्ग:गोंदिया जिल्हा]]
Book &quot;Journey of Swami Vivekananda to Raipur and His First Trance&quot;</text>
      <sha1>ldanm6tw9azaixk0qma0vji18457c7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विकिपीडिया:दिनविशेष/जून २</title>
    <ns>4</ns>
    <id>3503</id>
    <revision>
      <id>2686984</id>
      <parentid>2459658</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T05:08:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2686984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2442" sha1="d44za3qfzqrazkegh80b6rompri8qhq" xml:space="preserve">'''[[जून २]]''':
[[चित्र:Coronation of Queen Elizabeth II Couronnement de la Reine Elizabeth II.jpg|120px|उजवे]]
* [[इ.स. १९५३|१९५३]] - [[वेस्टमिन्स्टर ॲबी]] येथे झालेला राणी [[एलिझाबेथ दुसरी]] यांचा राज्याभिषेक (''चित्रित'') हा दूरदर्शनवरून प्रसारित होणारा पहिला प्रमुख आंतरराष्ट्रीय कार्यक्रम ठरला.
* [[इ.स. २०२३|२०२३]] -  ओडिशाच्या [[बालेश्वर]] शहराजवळ तीन रेलगाड्या एकमेकांवर आदळून भीषण [[२०२३ ओडिशा रेल्वे अपघात|अपघात]] झाला ज्यात २९४ व्यक्ती मृत्युमुखी. 

'''जन्म:'''
* [[इ.स. १९२९|१९२९]] - [[नर्गिस दत्त]], हिंदी चित्रपट अभिनेत्री.
* [[इ.स. १९४३|१९४३]] - [[इळैयराजा]], भारतीय संगीतकार.
* [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[स्टीव वॉ]] व [[मार्क वॉ]], ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू.

'''मृत्यू:'''
* [[इ.स. १७९५|१७९५]] - राणी [[अहिल्याबाई होळकर]].
* [[इ.स. १९५८|१९५८]] - [[कर्ट आल्टर]], जर्मन रसायनशास्त्रज्ञ व नोबेल पारितोषिक विजेते.
* [[इ.स. १९८४|१९८४]] - [[नाना पळशीकर]], मराठी अभिनेते.
* [[इ.स. १९८८|१९८८]] - [[राज कपूर]], हिंदी अभिनेते, चित्रपट निर्माते आणि दिग्दर्शक.

मागील दिनविशेष: [[जून १]] - [[मे ३१]] - [[मे ३०]]
&lt;div align=&quot;right&quot;&gt;
[[विकिपीडिया:दिनविशेष/जून|संग्रह]]
&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;
[[वर्ग:विकिप्रकल्प दिनविशेष]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d44za3qfzqrazkegh80b6rompri8qhq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रशिया</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6386</id>
    <revision>
      <id>2686868</id>
      <parentid>2686767</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:24:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WikiBayer</username>
        <id>102727</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Dr-Andr888|Dr-Andr888]] ([[User talk:Dr-Andr888|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:~2025-43209-33|~2025-43209-33]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले.</comment>
      <origin>2639357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18146" sha1="e4yuy0nrnb7tfxsl3eb1ousf8u5iwou" xml:space="preserve">{{देश
|राष्ट्र_प्रचलित_नाव = रशिया
|राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = Российская Федерация
|राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = रशियन संघराज्य
|राष्ट्र_ध्वज = Flag of Russia.svg
|राष्ट्र_चिन्ह =Coat_of_Arms_of_the_Russian_Federation.svg
|राष्ट्र_ध्वज_नाव = 
|राष्ट्र_चिन्ह_नाव = 
|जागतिक_स्थान_नकाशा = Russian Federation (orthographic projection).svg
|राष्ट्र_नकाशा = Russia-CIA WFB Map.png
|ब्रीद_वाक्य = 
|राजधानी_शहर = [[मॉस्को]]
|सर्वात_मोठे_शहर = [[मॉस्को]]
|सरकार_प्रकार = संघीय अध्यक्षीय प्रजासत्ताक
|राष्ट्रप्रमुख_नाव = [[व्लादिमीर पुतिन]]
|पंतप्रधान_नाव = [[मिखाइल मिशुस्तिन]]
|सरन्यायाधीश_नाव = 
|राष्ट्र_गीत = [[रशियन संघराज्याचे राष्ट्रगीत]]
|राष्ट्रगान = 
|स्वातंत्र्यदिवस_दिनांक = [[जून १२]], [[इ.स. १९९०|१९९०]](घोषित)&lt;br /&gt;[[डिसेंबर २६]], [[इ.स. १९९१|१९९१]](मान्यता)
|प्रजासत्ताकदिन_दिनांक = 
|राष्ट्रीय_भाषा = [[रशियन भाषा|रशियन]]
|इतर_प्रमुख_भाषा = 
|राष्ट्रीय_चलन = [[रशियन रुबल]] (RUB)
|क्षेत्रफळ_क्रमवारी_क्रमांक = १
|क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = १,७०,७५,४००
|क्षेत्रफळ_जलव्याप्त_टक्के = १३
|लोकसंख्या_क्रमवारी_क्रमांक = ९
|लोकसंख्या_वर्ष= २०१०
|लोकसंख्या_संख्या = १४,१९,२७,२९७
|लोकसंख्या_घनता = ८.३
|प्रमाण_वेळ = विविध विभाग
|यूटीसी_कालविभाग = +२ ते +१२
|आंतरराष्ट्रीय_दूरध्वनी_क्रमांक = +७
|आंतरजाल_प्रत्यय = .ru, .рф
|जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = १०
|जीडीपी_डॉलरमध्ये = १५७६ अब्ज
|जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = 
|दरडोई_जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = ६२
|दरडोई_जीडीपी_डॉलरमध्ये = १४,९१९
|दरडोई_जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = 
}}
'''रशिया''' किंवा '''रशियन फेडरेशन''' हा पूर्व युरोप आणि उत्तर आशियामध्ये पसरलेला देश आहे. क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने हा जगातील सर्वात मोठा देश आहे, जो अकरा टाइम झोनमध्ये पसरलेला आहे आणि चौदा देशांसह जमिनीच्या सीमा सामायिक करतो. हा जगातील नववा सर्वाधिक लोकसंख्या असलेला देश आहे आणि युरोपमधील सर्वाधिक लोकसंख्या असलेला देश आहे. असे असले तरी रशियाची [[लोकसंख्या]] अतिशय कमी म्हणजे फक्त १४,२९,०५,२०० एवढी आहे. ही लोकसंख्यासुद्धा देशाच्या [[पश्चिम]] भागातच एकवटली आहे. रशिया हा एक दशलक्षाहून अधिक रहिवासी असलेल्या १६ लोकसंख्येच्या केंद्रांसह एक अत्यंत शहरी देश आहे. [[मॅास्को]] ही रशियाची [[राजधानी]] व सर्वात मोठे [[शहर]] आहे. सेंट पीटर्सबर्ग हे रशियाचे दुसरे सर्वात मोठे शहर आणि त्याची सांस्कृतिक राजधानी आहे. [[रशियन रूबल]] हे रशियाचे [[चलन]] आहे. [[ख्रिश्चन]] व [[निधर्मी]] हे येथील प्रमुख [[धर्म]] आहेत. दुसऱ्या महायुद्धापर्यंत रशिया ही एक [[महासत्ता]] होती, त्यानंतर रशियाची पीछेहाट झाली.  

{{भूगोलावरील अपूर्ण लेख}}

== इतिहास ==
=== रशियन साम्राज्य ===
{{मुख्य|रशियन साम्राज्य}}
[[चित्र:Peter der-Grosse 1838.jpg|डावे|100px|पीटर द ग्रेट]]
इ.स. १७२१ साली, [[पीटर द ग्रेट]]च्या अधिपत्याखाली रशियन साम्राज्य उदयास आले. इ.स. १६८२ ते १७२५ या काळात पीटर रशियावर राज्य करत होता. त्याने [[उत्तरेकडचे महान युद्ध|उत्तरेकडच्या महान युद्धात]] [[स्वीडिश साम्राज्य|स्वीडिश साम्राज्याचा]] पराभव केला व [[स्वीडन]]कडील प्रदेश स्वतःच्या ताब्यात घेतले. हे प्रदेश [[बाल्टिक समुद्र|बाल्टिक समुद्राला]] लागून असल्याने रशियाला समुद्रातून व्यापार करणे शक्य झाले. बाल्टिक समुद्राला लागूनच पीटर द ग्रेटने [[सेंट पीटर्सबर्ग]] ही राजधानी उभारली.&lt;br /&gt;
पीटर द ग्रेटची मुलगी [[एलिझाबेथ, रशिया|एलिझाबेथ]] ही पीटरनंतर गादीवर बसली. तिच्या कारकिर्दीत रशियाने [[सात वर्षांचे युद्ध|सात वर्षीय युद्धात]] भाग घेतला, व पूर्व प्रशिया जिंकून घेतले. परंतु एलिझाबेथच्या मृत्यूनंतर [[तिसरा प्योत्र, रशिया|तिसरा प्योत्र]] याने हे सर्व विभाग [[प्रशिया]]च्या ताब्यात दिले.&lt;br /&gt;
[[कॅथेरिन दुसरी, रशिया|कॅथेरिन दुसरी]] किंवा &quot;महान कॅथेरिन&quot; हिने रशियावर इ.स. १७६२-९६ या कालावधीत राज्य केले. हिचा कालखंड रशियाच्या प्रबोधनाचा कालखंड म्हणून ओळखला जातो.

=== सोव्हिएत रशिया ===
==रशियन भाषा==
रशियन मातृभाषा असणाऱ्या भाषकांची जगभरातील  संख्या धरता एकूण भाषकसंख्या जगभरात २७.८ कोटी आहे.{{मुख्य|सोव्हिएत संघ}}
{{मुख्य|रशियाचे सोव्हिएत साम्यवादी संघीय प्रजासत्ताक}}

१९९१ सालापर्यंत रशिया [[सोव्हिएत संघ]]ाचा एक व सर्वात मोठा घटक देश होता.&lt;br /&gt;
सोव्हिएत संघ [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धात]] [[दोस्त राष्ट्रे|दोस्त राष्ट्रांच्या]] बाजूने लढला.

=== नावाची व्युत्पत्ती ===

=== प्रागैतिहासिक कालखंड ===

== भूगोल ==
रशिया हा जगातील [[जगातील देशांची यादी (क्षेत्रफळानुसार)|क्षेत्रफळानुसार]] सर्वांत मोठा देश आहे. रशियाचे एकूण क्षेत्रफळ १,७०,७५,४०० चौ.किमी. आहे. रशियात २३ [[जागतिक वारसा स्थान|जागतिक वारसा स्थळे]] व ४० राष्ट्रीय उद्याने आहेत.

=== चतुःसीमा ===
[[युरोप]] व [[आशिया]]मधील एकूण १४ देशांच्या सीमा रशियाला लागून आहेत.

=== राजकीय विभाग ===
रशिया देशाचे एकूण ८३ [[रशियाचे राजकीय विभाग|राजकीय विभाग]] आहेत.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
|[[चित्र:Russian-regions.png|डावे|560px|रशियाचे विभाग]]
|}
प्रत्येक विभाग खालीलपैकी एका गटात मोडतो.
{|  class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|-
|&lt;div style=&quot;background-color:#73EB00; border:solid black 2px; padding:1em;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
| '''२१&amp;nbsp;[[रशियाचे प्रजासत्ताक|प्रजासत्ताक]]''' ([[रशियन भाषा|रशियन]]: республики)
|-
|&lt;div style=&quot;background-color:#CEC784; border:solid black 2px; padding:1em;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
| '''४६&amp;nbsp;[[रशियाचे ओब्लास्त|ओब्लास्त]]''' (प्रांत) ([[रशियन भाषा|रशियन]]: области)
|-
|&lt;div style=&quot;background-color:#EEEBA8; border:solid black 2px; padding:1em;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
| '''९&amp;nbsp;[[रशियाचे क्राय|क्राय]]''' ([[रशियन भाषा|रशियन]]: края)
|-
|&lt;div style=&quot;background-color:#9CA6FF; border:solid black 2px; padding:1em;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
| '''१&amp;nbsp;स्वायत्त ओब्लास्त''' ([[रशियन भाषा|रशियन]]: автономная область)
|-
|&lt;div style=&quot;background-color:#FFCB31; border:solid black 2px; padding:1em;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
| '''४&amp;nbsp;स्वायत्त ऑक्रूग''' ([[रशियन भाषा|रशियन]]: автономные округа)
|-
|&lt;div style=&quot;background-color:#FF0084; border:solid black 2px; padding:1em;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
| '''२&amp;nbsp;केंद्रशासित शहरे''' ([[रशियन भाषा|रशियन]]: города федерального значения)
|}

{{रशियाचे राजकीय विभाग|state=collapsed}}

=== मोठी शहरे ===
{{मुख्य|रशियामधील शहरांची यादी}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!क्रमांक!!शहर!![[रशियन भाषा|रशियन]]!![[विभाग]]!!लोकसंख्या
|-
|१||'''[[मॉस्को]]'''||Москва||[[मॉस्को]]||१,०३,८२,७५४
|-
|२||'''[[सेंट पीटर्सबर्ग]]'''||Санкт-Петербург||[[सेंट पीटर्सबर्ग]]||४६,६१,२१९
|-
|३||'''[[नोव्होसिबिर्स्क]]'''||Новосибирск||[[नोवोसिबिर्स्क ओब्लास्त]]||१४,२५,५०८
|-
|४||'''[[निज्नी नॉवगोरोद]]'''||Нижний Новгород||[[निज्नी नॉवगोरोद ओब्लास्त]]||१३,११,२५२
|-
|५||'''[[येकातेरिनबुर्ग]]'''||Екатеринбург||[[स्वेर्दलोव्स्क ओब्लास्त]]||१२,९३,५३७
|-
|६||'''[[समारा, रशिया|समारा ]]'''||Самара||[[समारा ओब्लास्त]]||११,५७,८८०
|-
|७||'''[[क्रास्नोदर]]'''||Краснодар||[[क्रास्नोदर क्राय]]||११,५४,८८५&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://citypopulation.de/en/russia/gorodkrasnodar/|title=Krasnodar City|accessdate=2025-12-29|work=citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;
|-
|८||'''[[ओम्स्क]]'''||Омск||[[ओम्स्क ओब्लास्त|ओम्स्क ओब्लास्त]]||११,३४,०१६
|-
|९||'''[[कझान]]'''||Казань||[[टाटरस्तान]]||११,०५,२८९
|-
|१०||'''[[चेलियाबिन्स्क]]'''||Челябинск||[[चेलियाबिन्स्क ओब्लास्त]]||१०,७७,१७४
|}

== समाजव्यवस्था ==
=== वस्तीविभागणी ===

== अग्रशीर्ष मजकूर ==

=== शिक्षण ===
रशियाच्या राज्यघटनेनुसार सर्व नागरिकांना मोफत शिक्षण मिळते.

=== तेथील संस्कृती ===

== राजकारण ==
घटनेनुसार रशिया एक [[संघराज्य]] व अर्ध-अध्यक्षीय [[लोकशाही]] राष्ट्र आहे. रशियात [[राष्ट्रपती]] हा [[राष्ट्रप्रमुख]], तर [[पंतप्रधान]] हा [[कार्यकारी प्रमुख]] असतो.

== अर्थतंत्र ==
[[चित्र:GDP_of_Russia_since_1989.svg|thumb|left|350px|]]
रशिया आर्थिकदृष्ट्या प्रगत राष्ट्र आहे. रशियाचा दरडोई उत्पन्नात जगात १० वा क्रमांक लागतो.

=== शेती ===
[[इ.स. २००५|२००५]] साली रशियातील १२,३७,२९४ चौ.किमी. जमीन लागवडीखाली होती. केवळ [[भारत]], [[चीन]] व [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] यापेक्षा जास्त जमीन लागवडीखाली आहे.

=== उर्जा ===
प्रसारमाध्यमे रशियाला [[ऊर्जा महासत्ता]] म्हणतात. रशियात सर्वाधिक [[नैसर्गिक वायू]] सापडतो.

=== वाहतूक ===
रशियातील रेल्वे वाहतूक संपूर्णपणे सरकारने चालविलेल्या [[रशियन रेल्वे]] मार्फत होते. रशियात एकूण ८५,००० कि.मी.चे रेल्वेमार्ग आहेत.&lt;br /&gt;
२००६ साली रशियात ९,३३,००० कि.मी. रस्ते होते. यातील ७,५५,००० कि.मी. रस्ते पक्के होते.&lt;br /&gt;

[[चित्र:Russia Rail Map.svg|thumb|400px|upright|रशियन रेल्वेचे प्रमुख मार्ग]]
[[सेंट पीटर्सबर्ग]], [[व्लादिवॉस्तोक]], [[पेट्रोपाव्हलोव्स्क-कामचाटका]], [[मुर्मन्स्क]], [[कालिनिनग्राड]], [[अर्खांगेल्स्क]],  [[मखाच्काला]], [[नोव्होरोस्सिय्स्क]], [[ॲंस्ट्राखान]], [[रोस्टोव्ह-ऑन-डॉन]] ही रशियातील प्रमुख बंदरे आहेत.&lt;br /&gt;
रशियात १२१६ विमानतळ आहेत. यातील [[मॉस्को]] व [[सेंट पीटर्सबर्ग]] हे सर्वांत व्यस्त विमानतळ आहेत.

=== विज्ञान आणि तंत्रज्ञान ===

== खेळ ==
* [[ऑलिंपिक खेळात {{लेखनाव}}]]

== टिपा ==
{{संदर्भयादी}}

{{माहितीचौकट युरोपातील देश}}

[[वर्ग:युरोपातील देश]]
[[वर्ग:जी-२० सदस्य देश]]</text>
      <sha1>e4yuy0nrnb7tfxsl3eb1ousf8u5iwou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चंद्रपूर जिल्हा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6708</id>
    <revision>
      <id>2686883</id>
      <parentid>2644300</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T15:03:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24679-89</username>
        <id>182431</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16363" sha1="1363qla4921obbk6qfua9f4nda37mdi" xml:space="preserve">{{जिल्हा सूचना|जिल्हा_नाव=चंद्रपूर}}
{{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा
|जिल्ह्याचे_नाव         = चंद्रपूर जिल्हा
|स्थानिक_नाव            = चांदा जिल्हा
|चित्र_नकाशा            = Chandrapur in Maharashtra (India).svg
|अक्षांश-रेखांश         =  
|राज्याचे_नाव           = महाराष्ट्र
|विभागाचे_नाव           = [[नागपूर]]
|मुख्यालयाचे_नाव                = [[चंद्रपूर]]
|तालुक्यांची_नावे               = • [[चंद्रपूर तालुका|चंद्रपूर]] (तालुक्याचे ठिकाण) • [[पोंभुर्णा]] • [[चिमूर]] • [[वरोरा]] • [[ब्रम्हपूरी]] • [[राजुरा]] • [[मूल]] • [[सिंदेवाही]] • [[कोरपना]] • [[जिवती]] व •[[बल्लारपूर]]
|क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी            = १०,०००
|लोकसंख्या_एकूण         = १००००००
|जनगणना_वर्ष            = २०११
|लोकसंख्या_घनता         = ३२२
|शहरी_लोकसंख्या         = 
|साक्षरता_दर            = ८०.००
|लिंग_गुणोत्तर          = १.०६
|प्रमुख_शहरे            = [[बल्लारशा]],  [[गडचांदूर]]
|जिल्हाधिकार्यांचे_नाव = GC विनय गौडा (भाप्रसे)
|पोलीस_अधिक्षकांचे_नाव = मुमक्का सुदर्शन
|वनाधिकार्यांचे_नाव = डॉ. जितेंद्र रामगावकर ([[भा.व.से.]]) 
|लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे        = [[चंद्रपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चंद्रपूर]], [[गडचिरोली (लोकसभा मतदारसंघ)|गडचिरोली]](काही भाग)
|विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे      = १.[[चिमूर विधानसभा मतदारसंघ]] २. [[राजुरा विधानसभा मतदारसंघ]] ३. [[ब्रम्हपूरी विधानसभा मतदारसंघ]] ४. [[वरोरा विधानसभा मतदारसंघ]] ५. [[चंद्रपूर विधानसभा मतदारसंघ]] ६. [[बल्लारपूर विधानसभा मतदारसंघ]]
|खासदारांची_नावे                = [[प्रतिभा धानोरकर ]]
|पर्जन्यमान_मिमी                = ९५४
|संकेतस्थळ                      = http://chanda.nic.in/htmldocs/index.html
}}

'''चंद्रपूर जिल्हा''' हा महाराष्ट्र राज्यातील विदर्भ प्रांतात तर नागपूर प्रशासकीय विभागात आहे. पूर्वीचे '''चांदा''' १९६४ मध्ये अधिकृतरित्या चंद्रपूर झाले. चंद्रपूर ही स्वातंत्र्यपूर्व काळात [[गोंड]] राजांची राजधानी होती व नंतर १७ व्या शतकात [[नागपूरचे राज्य|नागपूरच्या]] भोसल्यांनी चंद्रपूर ताब्यात घेतले. 

इ.स.१९८२ला चंद्रपूर जिल्ह्याचे विभाजन होऊन नवा [[गडचिरोली जिल्हा]] अस्तित्वात आला. 
* चंद्रपूर जिल्ह्याला ''काळ्या सोन्याची भूमी'' (Black Gold City) म्हणतात, कारण जिल्ह्यात अनेक [[कोळसा]] खाणी आहेत.

[[चित्र:Vidarbha Map.jpg|250px|thumb|left|विदर्भाच्या नकाशात जिल्ह्याचे स्थान]]

== स्थान ==

जिल्ह्याच्या उत्तरेस [[नागपूर जिल्हा]], [[भंडारा जिल्हा]] व [[वर्धा जिल्हा]], पश्चिमेस [[यवतमाळ जिल्हा]], पूर्वेस [[गडचिरोली जिल्हा]], दक्षिणेस [[आदिलाबाद जिल्हा]] ([[आंध्र प्रदेश]]) आहे. हा जिल्हा [[वैनगंगा नदी|वैनगंगा]] व [[वर्धा नदी|वर्धा नदीच्या]] पात्रांदरम्यान वसला आहे, ह्या त्या जिल्ह्याच्या पूर्व व पश्चिम सीमा बनतात.

जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ १०,४९० किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt; आहे तर लोकसंख्या २०,७१,१०१ इतकी आहे.

== इतिहास ==

शेवटचा मराठा राज्यकर्ते: रघुजी भोसले (तिसरे)
* [[मद्रास प्रांत]]
* मध्य प्रांत &amp; बेरार

== हवामान ==
तापमान किमान ७.१ ते कमाल ४७.२ से.च्या दरम्यान असते. पर्जन्यमान १३९८ मि. मी. इतके आहे. जिल्ह्याचे हवामान उष्ण असून मुख्यत: तीन ऋतु आहेत-उन्हाळा पावसाळा व हिवाळा. उन्हाळा मोठा व कडक असतो तर हिवाळा कमी कालावधीचा पण सौम्य असतो. मुख्य पीके  [[तांदूळ]] (खरीप), [[कापूस]], [[सोयाबीन]], [[गहू]], [[तूर]], [[मूग]], [[उडीद]], [[मिरची]] ही आहेत.

== समाजजीवन ==
बंगाली, तेलुगु सोबत सिंधी व पंजाबी समाज मोठ्या प्रमाणात आहे.
[[मराठी]] भाषेबरोबरच गोंडी, कोलामी व [[हिंदी भाषा]]देखील प्रचलीत आहेत.

== पर्यटनस्थळे ==

# [[ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प]] अर्थात 'ताडोबा अंधारी व्याघ्र अभयारण्य व राष्ट्रीय उद्यान प्रकल्प'.
# [[आनंदवन]], वरोरा
# [[घोडाझरी प्रकल्प]], नागभीड
# [[दीक्षाभूमी, चंद्रपूर]]- येथे धम्मचक्र अनु-प्रवर्तन दिन साजरा करतात.

जिल्ह्यातील इतर पर्यटनस्थळे:-
* सातबहिणी तपोवन (नागभीड),
* अड्याळ टेकडी (ब्रम्हपुरी),
* रामदेगी (चिमूर), 
* आसोला-मेंढा तलाव (सावली),
* [[विजासन लेणी]] व गवराळा गणपती (दोन्ही भद्रावती).

== शैक्षणिक क्षेत्र ==
पूर्वीच्या [[नागपूर विद्यापीठ]] अंतर्गत येणारे शैक्षणिक परीसर आता [[गोंडवाना विद्यापीठ]]ला संलग्न झाले आहे, तर चंद्रपुरात त्यांचे उपकेंद्र मंजूर असून भव्य इमारत बाबुपेठ परीसरात साकारत आहे.

[[श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी महिला विद्यापीठ]] महिला विद्यापीठचे कॅम्पस बल्लारपूरात सुरू होत आहे.

== विशेष संस्था/महाविद्यालये ==

* GMC- मारोतराव कन्नमवार [[शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय, चंद्रपूर]]
* GEC- [[शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय, चंद्रपूर]]

=== वनराजिक महाविद्यालय ('''चंद्रमा''') ==

'''चंद्रमा''' :

चंद्रपुरात वन अकादमी आहे. याचे अधिकृत नांव ''चंद्रपूर वन-विकास, व्यवस्थापन व संशोधन प्रबोधिनी'' असे आहे, तर संक्षिप्तरूपात यालाच '''[[चंद्रमा]]''' असे म्हणले जाते.
या संस्थेत RFO अर्थात वनक्षेत्रपाल (परिक्षेत्र वनाधिकारी) यांचे प्रशिक्षण होते.
* ही संस्था मुल रोडवरील जुन्या वनपाल प्रशिक्षण संस्थेच्या जागीच स्थित आहे.
** या संस्थेचा प्रमुख/संचालक APCCF दर्जाचा अधिकारी म्हणजेच अप्पर प्रधान मुख्य वनसंरक्षक असतो.

पूर्वीचे नांव: मध्यवर्ती वनराजिक महाविद्यालय

=== लष्करी शिक्षण संस्था ===

शहराच्या दक्षिणेकडील टोकाला विसापूरनजिक नवीन सुरू झालेले सैनिक विद्यालय उभारण्यात आले आहे. 
ही संस्था केंद्र शासनाच्या अधिनस्थ कार्य करते.

== उद्योगधंदे ==
'''महत्त्वाचे उद्योग'''- जिल्ह्यात बल्लारशहा कागद उद्योग, [[कोळसा]] खाणी, महाराष्ट्र राज्य औष्णिक विद्युतनिर्मिती व सिमेंट (अल्ट्राटेक, अंबुजा, माणिकगड व ए.सी.सी) हे महत्त्वाचे उद्योग आहेत.

चंद्रपूरात अनेक [[चुना|चुन्याच्या]] खाणीदेखील आहेत.

# भद्रावती स्थित शस्त्रास्त्र कारखाना
# फेरोअॅलॉय कारखाना

== प्रशासन ==

==== नागरी प्रशासन ====
* महानगरपालिका
* नगरपालिका
* नगरपंचायत

==== जिल्हा प्रशासन ====
* जिल्हाधिकारी
* पोलीस अधीक्षक
* जिल्हा शल्यचिकित्सक
* मुख्य वनसंरक्षक, चंद्रपूर वनवृत्त
* जिल्हा अधीक्षक कृषी अधिकारी
* जिल्हा माहिती अधिकारी
* जिल्हा आरोग्य अधिकारी

==== ग्रामीण ====
* जिल्हा परिषद
* पंचायत समिती
* ग्राम पंचायत

===तालुके===
# [[चंद्रपूर तालुका|चंद्रपूर]], 
# [[वरोरा]], 
# [[भद्रावती]], 
# [[चिमुर]], 
# [[नागभीड]], 
# [[ब्रम्हपूरी]], 
# [[सिंदेवाही]], 
# [[मूल]], 
# [[गोंडपिंपरी]],
# [[पोंभुर्णा]], 
# [[सावली]], 
# [[राजुरा]], 
# [[कोरपना]], 
# [[जिवती]] 
# [[बल्लारपूर]]

===उपविभाग===

# चंद्रपूर
# बल्लारपूर
# ब्रम्हपुरी: सावली
# वरोरा: भद्रावती
# चिमूर: नागभीड
# गोंडपिपरी: पोंभुर्णा
# मूल: सिंदेवाही
# राजुरा: कोरपना, जिवती

===नगरपंचायती===

* भिसी (ता.चिमूर) 

# गोंडपिपरी
# सिंदेवाही
# सावली
# पोंभुर्णा
# जिवती
# कोरपना

===नगर परिषद===

* गडचांदूर (ता.कोरपना)
* घुग्घूस (ता.चंद्रपूर) 

# वरोरा
# राजुरा
# ब्रम्हपुरी
# मूल
# भद्रावती
# बल्लारपूर
# चिमूर
# नागभीड

== राजकारण ==
# [[मारोतराव कन्नमवार]], महाराष्ट्राचे दुसरे मुख्यमंत्री 
# शांताराम पोटदुखे, ([[मनमोहनसिंग]] यांचेसोबत अर्थराज्यमंत्री)- राज्यसभेत १९९१चा प्रसिद्ध खा-ऊ-जा अर्थसंकल्प सादर केलेला
# [[सुधीर मुनगंटीवार]], भाजपा प्रदेशाध्यक्ष
# [[हंसराज अहिर]], [[राष्ट्रीय मागासवर्ग आयोग]]चे अध्यक्ष
# [[विजय वडेट्टीवार]], राज्याचे विरोधीपक्षनेते

'''महिला राजकारणी'''
# [[शोभा फडणवीस]], कॅबिनेटमंत्री
# गोपिकाताई कन्नमवार, चंद्रपूरच्या खासदार
# यशोधरा बजाज, माजी राज्यमंत्री
# प्रतिभा धानोरकर, वरोऱ्याच्या आमदार

== समाजकारण ==

# [[मुरलीधर देवीदास आमटे|बाबा आमटेंचा]] आनंदवन आश्रम याच जिल्ह्यात आहे.
* सोमनाथ प्रकल्प ता. मूल
* पारोमिता गोस्वामी
* [[सुरेश द्वादशीवार]]
* बंडू धोत्रे

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे==
[http://chanda.nic.in/ चंद्रपूर एन.आय.सी]

{{महाराष्ट्रातील जिल्हे}}

[[वर्ग:चंद्रपूर जिल्हा]]
[[वर्ग:नागपूर विभागातील जिल्हे]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]]</text>
      <sha1>1363qla4921obbk6qfua9f4nda37mdi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>युएफा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15724</id>
    <revision>
      <id>2686935</id>
      <parentid>2063784</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T03:00:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32592-33</username>
        <id>183749</id>
      </contributor>
      <origin>2686935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3757" sha1="kcs8v58cphtrfhbnxd27ho4h9l069kk" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट संघटना
| name            = युनियन ऑफ युरोपियन फुटबॉल असोसिएशन्स&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Union of European Football Associations {{en icon}}&lt;br /&gt;Union des Associations Européennes de Football {{fr icon}}&lt;/small&gt;
| image           = 
| caption         =
| abbreviation = युएफा (UEFA)
| map             = UEFA member associations map.svg
| mcaption        =
| type            = क्रीडा संघ
| motto           = ''We care about Football''
| headquarters    = [[न्यों]], [[स्वित्झर्लंड]] 
| membership_type = सदस्य संघटना
| membership      = 
| leader_title    = अध्यक्ष
| leader_name     = 
| leader_title2   = 
| leader_name2    = 
| formation       =१५ जून १९५४ 
| parent_organization = [[फिफा]]
| website         = [http://www.uefa.com/ UEFA.com]
}}
'''युनियन ऑफ युरोपियन फुटबॉल असोसिएशन्स''' (संक्षिप्त: '''युएफा''') ही [[युरोप]] खंडामधील देशांच्या राष्ट्रीय [[फुटबॉल]] संघांची एक नियंत्रण संस्था आहे. सध्या युरोपामधील ५३ देशांचे फुटबॉल संघ युएफाचे सदस्य आहेत.

== सदस्य संघ ==
{|
|valign=&quot;top&quot; width=5%|
* {{fb|Albania}}
* {{fb|Andorra}}
* {{fb|Armenia}}
* {{fb|Austria}}
* {{fb|Azerbaijan}}
* {{fb|Belarus}}
* {{fb|Belgium}}
* {{fb|Bosnia and Herzegovina}}
* {{fb|Bulgaria}}
* {{fb|Croatia}}
* {{fb|Cyprus}}
* {{fb|Czech Republic}}
* {{fb|Denmark}}
* {{fb|England}}
|valign=&quot;top&quot; width=5%|
* {{fb|Estonia}}
* {{fb|Faroe Islands}}
* {{fb|Finland}}
* {{fb|France}}
* {{fb|Georgia}}
* {{fb|Germany}}
* {{fb|Greece}}
* {{fb|Hungary}}
* {{fb|Iceland}}
* {{fb|Republic of Ireland}}&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
* {{fb|Israel}}&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
* {{fb|Italy}}
* {{fb|Kazakhstan}}&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
* {{fb|Latvia}}
|valign=&quot;top&quot; width=5%|
* {{fb|Liechtenstein}}
* {{fb|Lithuania}}
* {{fb|Luxembourg}}
* {{fb|Macedonia|name=FYR Macedonia}}&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
* {{fb|Malta}}
* {{fb|Moldova}}
* {{fb|Montenegro}}
* {{fb|Netherlands}}
* {{fb|Northern Ireland}}
* {{fb|Norway}}
* {{fb|Poland}}
* {{fb|Portugal}}
* {{fb|Romania}}
* {{fb|Russia}}
|valign=&quot;top&quot; width=5%|
* {{fb|San Marino}}
* {{fb|Scotland}}
* {{fb|Serbia}}
* {{fb|Slovakia}}
* {{fb|Slovenia}}
* {{fb|Spain}}
* {{fb|Sweden}}
* {{fb|Switzerland}}
* {{fb|Turkey}}
* {{fb|Ukraine}}
* {{fb|Wales}}
|}


== आयोजित केल्या जाणा़ऱ्या स्पर्धा ==
=== आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा ===
* [[युएफा युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद]]: [[इ.स. १९५८|१९५८]] मध्ये सुरुवात
* २१, १९ आणि १७ वर्षाखालील खेळाडूंसाठी आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा

=== क्लब स्पर्धा ===
* [[युएफा चॅंपियन्स लीग]]
* [[युएफा युरोपा लीग]]
* [[युएफा सुपर कप]]

== बाह्य दुवे ==
{{commons category|UEFA|{{लेखनाव}}}}
* [http://www.uefa.com UEFA संकेतस्थळ]

{{युएफा संघ}}
{{युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद}}
{{आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल}}

[[वर्ग:फुटबॉल]]
[[वर्ग:युरोप|खे]]</text>
      <sha1>kcs8v58cphtrfhbnxd27ho4h9l069kk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686957</id>
      <parentid>2686935</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T03:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>USSR-Slav</username>
        <id>155786</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-32592-33|~2026-32592-33]] ([[User talk:~2026-32592-33|talk]]) to last revision by KiranBOT II (Twinkle)</comment>
      <origin>2686957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3817" sha1="idr4ap3c1vn31ozb9rswnmzgz84ewxw" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट संघटना
| name            = युनियन ऑफ युरोपियन फुटबॉल असोसिएशन्स&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Union of European Football Associations {{en icon}}&lt;br /&gt;Union des Associations Européennes de Football {{fr icon}}&lt;/small&gt;
| image           = 
| caption         =
| abbreviation = युएफा (UEFA)
| map             = UEFA member associations map.svg
| mcaption        =
| type            = क्रीडा संघ
| motto           = ''We care about Football''
| headquarters    = [[न्यों]], [[स्वित्झर्लंड]] 
| membership_type = सदस्य संघटना
| membership      = ५३ देश
| leader_title    = अध्यक्ष
| leader_name     = [[मिशेल प्लाटिनी]]
| leader_title2   = 
| leader_name2    = 
| formation       =१५ जून १९५४ 
| parent_organization = [[फिफा]]
| website         = [http://www.uefa.com/ UEFA.com]
}}
'''युनियन ऑफ युरोपियन फुटबॉल असोसिएशन्स''' (संक्षिप्त: '''युएफा''') ही [[युरोप]] खंडामधील देशांच्या राष्ट्रीय [[फुटबॉल]] संघांची एक नियंत्रण संस्था आहे. सध्या युरोपामधील ५३ देशांचे फुटबॉल संघ युएफाचे सदस्य आहेत.

== सदस्य संघ ==
{|
|valign=&quot;top&quot; width=5%|
* {{fb|Albania}}
* {{fb|Andorra}}
* {{fb|Armenia}}
* {{fb|Austria}}
* {{fb|Azerbaijan}}
* {{fb|Belarus}}
* {{fb|Belgium}}
* {{fb|Bosnia and Herzegovina}}
* {{fb|Bulgaria}}
* {{fb|Croatia}}
* {{fb|Cyprus}}
* {{fb|Czech Republic}}
* {{fb|Denmark}}
* {{fb|England}}
|valign=&quot;top&quot; width=5%|
* {{fb|Estonia}}
* {{fb|Faroe Islands}}
* {{fb|Finland}}
* {{fb|France}}
* {{fb|Georgia}}
* {{fb|Germany}}
* {{fb|Greece}}
* {{fb|Hungary}}
* {{fb|Iceland}}
* {{fb|Republic of Ireland}}&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
* {{fb|Israel}}&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
* {{fb|Italy}}
* {{fb|Kazakhstan}}&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
* {{fb|Latvia}}
|valign=&quot;top&quot; width=5%|
* {{fb|Liechtenstein}}
* {{fb|Lithuania}}
* {{fb|Luxembourg}}
* {{fb|Macedonia|name=FYR Macedonia}}&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
* {{fb|Malta}}
* {{fb|Moldova}}
* {{fb|Montenegro}}
* {{fb|Netherlands}}
* {{fb|Northern Ireland}}
* {{fb|Norway}}
* {{fb|Poland}}
* {{fb|Portugal}}
* {{fb|Romania}}
* {{fb|Russia}}
|valign=&quot;top&quot; width=5%|
* {{fb|San Marino}}
* {{fb|Scotland}}
* {{fb|Serbia}}
* {{fb|Slovakia}}
* {{fb|Slovenia}}
* {{fb|Spain}}
* {{fb|Sweden}}
* {{fb|Switzerland}}
* {{fb|Turkey}}
* {{fb|Ukraine}}
* {{fb|Wales}}
|}


== आयोजित केल्या जाणा़ऱ्या स्पर्धा ==
=== आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा ===
* [[युएफा युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद]]: [[इ.स. १९५८|१९५८]] मध्ये सुरुवात
* २१, १९ आणि १७ वर्षाखालील खेळाडूंसाठी आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा

=== क्लब स्पर्धा ===
* [[युएफा चॅंपियन्स लीग]]
* [[युएफा युरोपा लीग]]
* [[युएफा सुपर कप]]

== बाह्य दुवे ==
{{commons category|UEFA|{{लेखनाव}}}}
* [http://www.uefa.com UEFA संकेतस्थळ]

{{युएफा संघ}}
{{युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद}}
{{आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल}}

[[वर्ग:फुटबॉल]]
[[वर्ग:युरोप|खे]]</text>
      <sha1>idr4ap3c1vn31ozb9rswnmzgz84ewxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अलका याज्ञिक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21853</id>
    <revision>
      <id>2686978</id>
      <parentid>2357064</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T04:27:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32628-05</username>
        <id>183752</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9019" sha1="7urubw1naq6grwmxsmuzt7lesqm2k7j" xml:space="preserve">{{गायक माहिती 
| नाव = अलका याज्ञिक
| चित्र =Alka Yagnik.jpg
| टोपण_नाव =
| जन्म_दिनांक = {{जन्म_दिनांक_आणि_वय|1966|3|20}}
| जन्म_स्थान = [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]]
| सुरवात =
| मृत्यू_दिनांक =
| मृत्यू_स्थान =
| संगीत प्रकार = [[पार्श्वगायन]]
| कार्यक्षेत्र =
| कार्यकाळ = १९७९ - चालू
| प्रसिद्ध_आल्बम_चित्रपट =
| प्रभाव =
| पुरस्कार =
| प्रसिद्ध नातेवाईक =
| स्वाक्षरी_चित्र =
| संकेतस्थळ = http://alkayagnik.8m.com/
}}
'''अलका याज्ञिक''' ( २० मार्च १९६६) ही एक [[भारत]]ीय [[गायिका]] व लोकप्रिय [[बॉलिवूड]] पार्श्वगायिका आहे. सुमारे ३ दशके हिंदी सिनेमामध्ये कार्यरत राहिलेली याज्ञिक भारतामधील सर्वात यशस्वी पार्श्वगायिकांपैकी एक आहे. तिला आजवर [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम महिला पार्श्वगायक पुरस्कार]]ासाठी विक्रमी ३५ नामांकने व एकूण ७ [[फिल्मफेअर पुरस्कार]] मिळाले आहेत. तसेच तिला दोनवेळा [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] बहाल करण्यात आला.

कोलकात्यामध्ये जन्मलेल्या याज्ञिकने वयाच्या ६व्या वर्षापासून शास्त्रीय गायनाचे धडे घ्यायला सुरुवात केली. १९७२ पासून ती [[आकाशवाणी]]च्या कोलकाता केंद्रासाठी भजने म्हणत असे. वयच्या दहाव्या वर्षी [[मुंबई]]मध्ये दाखल झालेल्या याज्ञिकने १९८० सालच्या [[लावारिस (हिंदी चित्रपट)|लावारिस]] ह्या हिंदी चित्रपटामधील तिने म्हटलेले गाणे गाजले होते. परंतु तिला १९८८ सालच्या तेजाब चित्रपटामधील [[माधुरी दीक्षित]]वर चित्रित झालेल्या ''एक दो तीन'' ह्या गाण्यामुळे खरी प्रसिद्धी मिळाली. ह्या गाण्यासाठी तिला पहिला फिल्मफेर पुरस्कार देखील मिळाला. त्यानंतर तिने १९९० व २००० च्या दशकांमध्ये अनेक गाणी गायली जी लोकप्रिय झाली. अलका यज्ञिकने एकूण १,११४ हिंदी चित्रपटांमध्ये २,४८२ गाणी गायली आहेत. सर्वाधिक गाणी म्हटणाऱ्या बॉलिवूड गायकांमध्ये [[आशा भोसले]], [[लता मंगेशकर]], [[महम्मद रफी]] व [[किशोर कुमार]] खालोखाल तिचा पाचवा क्रमांक लागतो.

अलका याज्ञिकने हिंदी व्यतिरिक्त [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[अवधी भाषा|अवधी]], [[उडिया भाषा|उडिया]], [[आसामी भाषा|आसामी]], [[मणिपुरी भाषा|मणिपुरी]], [[नेपाळी भाषा|नेपाळी]], [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], [[मराठी भाषा|मराठी]], [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]], [[तमिळ भाषा|तमिळ]], [[मल्याळी भाषा|मल्याळी]] व [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] ह्या भाषांमध्ये गाणी गायली आहेत.

अलका याज्ञिकने [[कल्याणजी-आनंदजी]], [[आर.डी. बर्मन]], [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]], [[राजेश रोशन]], [[नदीम-श्रवण]], [[जतिन-ललित]], [[अनू मलिक]], [[ए.आर. रहमान]], [[आनंद-मिलिंद]], [[हिमेश रेशमिया]], [[शंकर-एहसान-लॉय]], [[इस्माईल दरबार]] इत्यादी सर्व आघाडीच्या संगीत दिग्दर्शकांसोबत काम केले आहे. तिची बव्हंशी युगुलगीते [[कुमार सानू]], [[उदित नारायण]] व [[सोनू निगम]] ह्य सहपार्श्वगायकांसोबत आहेत.

==प्रमुख पुरस्कार==
===[[फिल्मफेअर सर्वोत्तम महिला पार्श्वगायक पुरस्कार|फिल्मफेअर पुरस्कार]]===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! वर्ष
! गाणे
! चित्रपट
! संगीत दिग्दर्शक
! गीतकार
|-
| 1989
| &quot;एक दो तीन&quot;
| ''[[तेजाब]]''
| [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]]
| [[जावेद अख्तर]]
|-
| 1994
| &quot;चोली के पीछे&quot; &lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[इला अरुण]]सोबत विभागून&lt;/small&gt;
|''[[खलनायक (चित्रपट)|खलनायक]]''
| लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल
| [[आनंद बक्षी]]
|-
| 1998
| &quot;मेरी मेहबूबा&quot;
| ''[[परदेस]]''
| [[नदीम-श्रवण]]
| आनंद बक्षी
|-
| 2000
| &quot;ताल से ताल&quot;
|''[[ताल (चित्रपट)|ताल]]''
| [[ए.आर. रहमान]]
| आनंद बक्षी
|-
| 2001
| &quot;दिल ने ये कहा है दिल से&quot;
| ''[[धडकन]]''
| नदीम-श्रवण
| [[समीर (गीतकार)|समीर]]
|-
| 2002
| &quot;ओ री छोरी&quot;
|''[[लगान]]''
| ए.आर. रहमान
| जावेद अख्तर
|-
| 2005
| &quot;हम तुम&quot;
|''[[हम तुम]]''
| [[जतिन-ललित]]
| [[प्रसून जोशी]]
|}

===[[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]]===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! वर्ष
! गाणे
! चित्रपट
! संगीत दिग्दर्शक
! गीतकार
|-
| 1993
| &quot;घूंघट की आड से&quot;
|''[[हम हैं राही प्यार के]]''
| नदीम-श्रवण
| समीर
|-
| 1998
| &quot;कुछ कुछ होता है&quot;
| ''[[कुछ कुछ होता है]]''
| जतिन-ललित
| समीर
|}

ह्या व्यतिरिक्त अलका याज्ञिकला [[झी सिने पुरस्कार]], [[स्क्रीन पुरस्कार]], [[आय.आय.एफ.ए. पुरस्कार]] इत्यादी अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत.

==बाह्य दुवे==
* {{IMDb name|id=0003504}}

{{DEFAULTSORT:याज्ञिक, अलका}}
[[वर्ग:भारतीय गायिका]]
[[वर्ग:बॉलिवूड पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:लता मंगेशकर पुरस्कार विजेते]]
[[वर्ग:राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट पार्श्वगायक]]</text>
      <sha1>7urubw1naq6grwmxsmuzt7lesqm2k7j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23018</id>
    <revision>
      <id>2686881</id>
      <parentid>2615613</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T15:00:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24679-89</username>
        <id>182431</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3943" sha1="hmo3h98zojidq2jkjz69t51vm9xmalx" xml:space="preserve">{{संकोले}}
{{चौकट महाविद्यालय
|name=          नागपूर विद्यापीठ
|image=        
|motto=        '' विद्या परंदैवतम् ''
|ब्रीदवाक्य=        '' विद्या परंदैवतम् ''
|endowment=   
|president=    डॉ. चवरे
|established=  [[इ.स. १९२३]]
|type=         [[Public]] [[Co-ed]]
|staff=        
|students=     
|undergrad=   
|postgrad=     
|colors=       
|शहर =     [[नागपूर]]
|राज्य =     [[महाराष्ट्र]]
|देश =      [[भारत]]
|campus=       [[शहर विस्तार|शहरी]], ३२७ [[एकर]]
|मानचिन्ह =       
|website=      [http://www.nagpuruniversity.org www.nagpuruniversity.org]
}}
'''राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ''' (पूर्वीचे नागपूर विद्यापीठ) महाराष्ट्रातील नागपूर शहरात आहे. ही एक मध्य भारतातील प्रमुख शिक्षण संस्था आहे. वर्धा, [[नागपूर जिल्हा|नागपूर जिल्ह्यातील]] व भंडारा जिल्ह्यातील (तसेच आजुबाजुच्या शहरातील) सर्व महाविद्यालये या विद्यापीठाशी संलग्न आहेत.

==इतिहास==

नागपूर विद्यापीठाची स्थापना ४ ऑगस्ट १९२३ रोजी झाली. सर फ्रॅक स्लाय हे त्या वेळेचे [[कुलपती]] होते. 
* या विद्यापीठाचे संस्थापक [[कुलगुरू]] सर बिपिनकृष्ण बोस हे होते. 
त्या वेळेस फक्त ६ [[महाविद्यालय|महाविद्यालये]], ९१७ विद्यार्थी व फक्त ४ विद्याशाखा या पुंजीवर हे विद्यापीठ सुरू झाले. 
* एका मोठ्या कालावधीनंतर २००५ साली सुधीर मुनगंटीवार यांच्या प्रयत्नानंतर विद्यापीठाचे नाव बदलून [[तुकडोजी महाराज]] यांचे नांव देण्यात आले.

==वैशिष्ट्ये==
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्या विचारधारेवर आधारलेला अभ्यासक्रम सुरू करणारे हे पहिले विद्यापीठ आहे.
* एका स्वतंत्र विभागाद्वारे [[महात्मा गांधी|महात्मा गांधींच्या]] विचारधारेवर आधारलेला अभासक्रम  सुरू करण्याचे श्रेयही या विद्यापीठास जाते.

==बाह्य दुवे==
[http://nagpuruniversity.org/ Nagpuruniversity.org]

{{नागपूर}}
{{महाराष्ट्रातील विद्यापीठे}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील विद्यापीठे]]
[[वर्ग:नागपूर]]
[[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]]
[[वर्ग:राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ]]</text>
      <sha1>hmo3h98zojidq2jkjz69t51vm9xmalx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>माळशिरस</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32096</id>
    <revision>
      <id>2687013</id>
      <parentid>2664826</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T07:02:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2687013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10003" sha1="o97kiknyzw5hncjcgihtv11nnfoi7td" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार                     = तालुका
|स्थानिक_नाव               = माळशिरस
|इतर_नाव                  = 
|टोपणनाव                  = 
|राज्य_नाव                  =  महाराष्ट्र 
|अक्षांश = 17|अक्षांशमिनिटे =51 |अक्षांशसेकंद =47 
|रेखांश=74 |रेखांशमिनिटे=54 |रेखांशसेकंद= 14
|मुळ_नकाशा                = &lt;!-- only if default map not wanted --&gt;
|शोधक_स्थान                 = &lt;!-- left/right --&gt;
|मुळ_नकाशा_पट्टी            = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|आतील_नकाशा_चिन्ह          = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|नकाशा_शीर्षक               = 
|क्षेत्रफळ_एकूण               = 
|क्षेत्रफळ_आकारमान            = 
|क्षेत्रफळ_क्रमांक              = 
|क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ           = 
|क्षेत्रफळ_मेट्रो                 = 
|क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ            = 
|उंची                   = 
|उंची_संदर्भ               = 
|समुद्री_किनारा               = 
|हवामान                   = 
|वर्षाव                     = 
|तापमान_वार्षिक             = 
|तापमान_हिवाळा             = 
|तापमान_उन्हाळा             = 
|मुख्यालय                = &lt;!-- फक्त जिल्हांसाठीच--&gt;
|मोठे_शहर                 = 
|मोठे_मेट्रो                  = 
|जवळचे_शहर                = अकलूज
|प्रांत                      = 
|विभाग                    = 
|जिल्हा                    = &lt;!-- नावे --&gt;
|लोकसंख्या_एकूण             = 21985
|लोकसंख्या_वर्ष               = 2011
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ         = 
|लोकसंख्या_घनता             = 
|लिंग_गुणोत्तर                = 
|साक्षरता                   = 
|साक्षरता_पुरुष              = 
|साक्षरता_स्त्री                 = 
|अधिकृत_भाषा                = मराठी 
|नेता_पद_१                  = 
|नेता_नाव_१                 = 
|नेता_पद_२                  = 
|नेता_नाव_२                 = 
|संसदीय_मतदारसंघ           = 
|विधानसभा_मतदारसं          = 
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१             = [[तहसील]] 
|न्यायक्षेत्र_नाव_१              = माळशिरस
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२             = [[पंचायत समिती]] 
|न्यायक्षेत्र_नाव_२               = माळशिरस
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३             = 
|न्यायक्षेत्र_नाव_३               = 
|कोरे_शीर्षक_१               = 
|कोरे_उत्तर_१                = 
|एसटीडी_कोड                 = 02185
|पिन_कोड                   = 413107
|आरटीओ_कोड                = mh45(अकलूज)
|संकेतस्थळ                 = 
|संकेतस्थळ_नाव              = 
|दालन                      = 
|तळटिपा                   = 
|गुणक_शीर्षक             = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|स्वयंवर्गीत                 = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
}}
 
'''माळशिरस''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे.

{{Location map
 |India | label=माळशिरस 
 |mark=&lt;!--dot--&gt;Green pog.svg
 |lat_deg=17|lat_min=30
 |lon_deg=75|lon_min=30
 |position=right
 |width=300
 |float=right
}}

माळशिरस हे सोलापूर जिल्ह्यातील गाव आहे.तसेच ते तालुक्याचे ठिकाण आहे.माळशिरस हे अकलूज पासून १४ किमी अंतरावर आहे.माळशिरस मध्ये नगरपंचायत अस्तित्वात आहे.

==तालुक्यातील गावे==
&lt;div style=&quot;height: 300px; overflow:auto; border: 1.5px solid #242424; width: 700px; background: transparent; padding: 4px; text-align: left;&quot;&gt;
{{refbegin|2}}


# [[अकलूज]]
# [[आनंदनगर (माळशिरस)]]
# [[बाभुळगाव (माळशिरस)]]
# [[बचेरी]]
# [[बागेचीवाडी]]
# [[बांगर्डे]]
# [[भांब (माळशिरस)]]
# [[भांबुर्डी]]
# [[बिजवाडी]]
# [[बोंदाळे]]
# [[बोरगाव (माळशिरस)]]
# [[चाकोरे]]
# [[चांदापुरी]]
# [[चौंडेश्वरवाडी]]
# [[दहिगाव (माळशिरस)]]
# [[दसुर]]
# [[दत्तनगर (माळशिरस)]]
# [[देशमुखवाडी]]
# [[धानोरे (माळशिरस)]]
# [[धर्मपुरी (माळशिरस)]]
# [[धुळेनगर एन वी]]
# [[डोंबाळवाडी]]
# [[एकशिव]]
# [[फडतरी]]
# [[फळवणी]]
# [[फोंडशिरस]]
# [[गणेशगाव]]
# [[गारवाड]]
# [[गिरावी]]
# [[गिरझाणी]]
# [[गोराडवाडी]]
# [[गुरसाळे (माळशिरस)]]
# [[हनुमानवाडी]]
# [[इस्लामपूर (माळशिरस)]]
# [[जाधववाडी (माळशिरस)]]
# [[जाळभवी]]
# [[जांबुड]]
# [[कचरेवाडी (माळशिरस)]]
# [[कदमवाडी]]
# [[कळंबोळी]]
# [[कळमवाडी]]
# [[कान्हेर]]
# [[कारूंदे]]
# [[खाळवे]]
# [[खंडाळी (माळशिरस)]]
# [[खुडुस]]
# [[कोळेगाव (माळशिरस)]]
# [[कोंडबावी]]
# [[कोंदरपट्टा]]
# [[कोठाळे (माळशिरस)]]
# [[कुरबावी]]
# [[कुसमोड]]
# [[लावंग]]
# [[लोणंद (माळशिरस)]]
# [[लोंढेमोहितेवाडी]]
# [[मगरवाडी (माळशिरस)]]
# [[महाळुंग (माळशिरस)]]
# [[माळेवाडी (माळशिरस)]]
# [[माळीनगर (माळशिरस)]]
# [[मलखांबी]]
# [[मालोळी]]
# [[माळशिरस]]
# [[मांडकी (माळशिरस)]]
# [[मांडवे (माळशिरस)]]
# [[मारकडवाडी]]
# [[मेदाड]]
# [[मिरे (माळशिरस)]]
# [[मोरोची]]
# [[मोठेवाडी]]
# [[नातेपुते]]
# [[नेवरे (माळशिरस)]]
# [[निमगाव (माळशिरस)]]
# [[नितावेवाडी]]
# [[पळसमंडळ]]
# [[पाणिव]]
# [[पठाणवस्ती]]
# [[पिळीव]]
# [[पिंपरी (माळशिरस)]]
# [[पिराळे]]
# [[पिसेवाडी]]
# [[प्रतापनगर]]
# [[पुरंदवाडे]]
# [[रेडे]]
# [[सदाशिवनगर]]
# [[साळमुखवाडी]]
# [[संगम (माळशिरस)]]
# [[संग्रामनगर]]
# [[सवतगव्हाण]]
# [[शेंडेचिंच]]
# [[शिंदेवाडी (माळशिरस)]]
# [[शिंगोरणी]]
# [[शिवारवस्ती]]
# [[सुळेवाडी]]
# [[तांबवे (माळशिरस)]]
# [[तांबेवाडी (माळशिरस)]]
# [[तामसिदवाडी]]
# [[तांदुळवाडी (माळशिरस)]]
# [[तरंगफळ]]
# [[तिरवंडी]]
# [[तोंडळे]]
# [[उघाडेवाडी]]
# [[उंबरे (माळशिरस)]]
# [[उंबरेदहिगाव]]
# [[वाटपाळी]]
# [[वेळापूर]]
# [[विजयवाडी]]
# [[विठ्ठलवाडी (माळशिरस)]]
# [[विझोरी]]
# [[वाफेगाव]]
# [[वाघोली (माळशिरस)]]
# [[यशवंतनगर (माळशिरस)]]
# [[येळीव]]
# [[झांजेवस्ती]]
# [[झुंजेवाडी]]

{{refend}}
&lt;/diV&gt;

==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

{{विस्तार}}

[[वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>o97kiknyzw5hncjcgihtv11nnfoi7td</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>उंबर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33653</id>
    <revision>
      <id>2686885</id>
      <parentid>2590394</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T17:07:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32445-44</username>
        <id>183732</id>
      </contributor>
      <comment>/* वैशिष्ट्ये */</comment>
      <origin>2686885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11630" sha1="cjheokqtk18b35em5lxtl4827lj0mve" xml:space="preserve">{{हा लेख|''उंबर'' किंवा ''औदुंबर'' या नावाने ओळखला जाणारा वृक्ष|औदुंबर (निःसंदिग्धीकरण)}}

[[File:Ficus racemosa 3654.jpg|thumb|उंबराचे खोड]]
[[File:Common Fig - അത്തി 01.JPG|thumb|उंबराची फळे]]
'''उंबराचे''' ('''Ficus''' '''racemosa)''' झाड खूप मोठे असते. या झाडाचे खोड पांढरट रंगाचे असते. याची पाने हिरव्या रंगाची असतात. या पानांचा आकार लांबट असतो. तसेच या झाडांच्या पानांवर फोडफड असतात. 
हे झाड साधारणपणे ४० ते ४५ फूट उंच असते.या झाडाला खोडाच्या जवळ झुपक्यांनी गोल फळे येतात. ही फळे कच्ची असताना हिरवी, तर पिकल्यावर लाल रंगाची होतात.

=== वैशिष्ट्ये ===
या झाडाखाली सद्गुरू दत्ताचे स्थान असते अशी लोकांची श्रद्धा आहे. म्हणून याला [[औदुंबर]] असे म्हणले जाते. हे झाड जमिनीतील पाण्याचा साठा दर्शवते. हे झाड जिथे असेल तिथे पाण्याचा साठा निर्माण होतो. शिवाय हे २४ तास [[प्राणवायू]] हवेत सोडते असा समज आहे . या झाडाचे [[फूल]] कधीच दिसत नाही कारण उंबर फळाच्या आत असंख्य लहान फुले असतात. उंबर हेच याचे फूल. उंबरामध्ये फुलाचे सर्व अवयव दिसतात. उंबरात [[किडे]] असतात. ते परागणासाठी मदत करतात(उंबरातले किडे मकोडे, उंबरी करिती लीला!  जग हे बंदीशाला ... राजा परांजपे यांच्या '[[जगाच्या पाठीवर]]' चित्रपटातले गीत)

=== धार्मिक महत्त्व ===
या झाडाच्या सुकलेल्या काड्या होमहवनात समिधा म्हणून अर्पण करतात. या झाडाची पूजा केली जाते.

=== औषधी उपयोग ===
या झाडाची पाने वाटून विंचू चावल्यावर लावल्यास वेदना कमी होतात. गालगुंडावर या झाडाच्या चिकाचा लेप लावल्यास त्याची तीव्रता कमी होते. या झाडाच्या पानांवरील फोडांचा उपयोग वांतीवर केला जातो. गोवर, [[उचकी]], अतिसार, उन्हाळी, [[मधुमेह]] इत्यादी रोगांवर उंबराची फळे, फुले व पाने उपयोगी पडतात.

=== इतर उपयोग ===
उंबराची फळे खाता येतात. याची पाने शेळी बकरी आवडीने खातात. पक्षी या झाडाची फळे खातात. या झाडाच्या सावलीत बसून पवित्र ग्रंथ पोथ्या [[वाचन]] करतात.

=== इतर माहिती ===
अशा या पूजनीय बहुउपयोगी झाडाचा बीजप्रसार पक्ष्यांमार्फत होतो.

==जीवशास्त्रीय रचना==
'''उंबर''' किंवा '''औदुंबर''' (शास्त्रीय नाव: ''Ficus racemosa'', ''फायकस रेसिमोझा'' ; कुळ: ''मोरेसी''; ) हा मुख्यतः [[भारत]], [[श्रीलंका]], [[म्यानमार]], [[ऑस्ट्रेलिया]] या देशांत आढळणारा सदापर्णी वृक्ष आहे. जवळपास १२ ते १५ मी. उंच वाढणाऱ्या या वृक्षाची पाने किंचित लांबट, अंडाकृती, टोकदार व गडद हिरव्या रंगाची असतात. उंबराचे फळ म्हणजे नर, मादा, नपुंसक फुलांचा समूह असतो. फळ कापल्यास ही फुले दिसतात.&lt;ref&gt;{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.vishwakosh.org.in/kumarm/index.php?option=com_content&amp;view=section&amp;layout=blog&amp;id=151&amp;Itemid=225 | title = &quot;उंबर&quot; | प्रकाशक = मराठी कुमार विश्वकोश | भाषा = मराठी }}&lt;/ref&gt;  [[ब्लास्टोफॅगा सेनेस]] हा चिलटाएवढा कीटक आणि उंबर एकमेकांशिवाय राहू शकत नाहीत, त्यांच्या सहजीवनातून या कीटकाचे प्रजनन आणि उंबर या वनस्पतीचे परागण ही दोन्ही उद्दिष्टे साध्य होतात. वड, पिंपळ, उंबर व अंजीर या फळांची रचना ही फळात फुले' अशी आहे. यातील नर जातीची फुले ही फळांच्या पुढच्या भागात असतात, तर स्त्री जातीची फुले ही देठाकडील भागात असतात. या दोन्हीच्या मधल्या भागातील फुले मात्र नपुंसक असतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.loksatta.com/balmaifalya-news/novelty-of-nature-1069398/|title=फळांत फुले}}&lt;/ref&gt;

==वैशिष्ट्ये व वापर==
उंबराच्या झाडाला पार बांधलेला असेल तर त्या झाडाला औदुंबर म्हणतात. याची सावली अतिशय शीतल असते झाडाचा पाला, फळे, साल गुरांना चारा म्हणून वापरतात. उंबराचे झाड हे पक्षी, कीटक, खारी यांचे आवडते वसतिस्थान असते. माणसे फळे खातात व औषध म्हणून झाडाचा उपयोग करतात. जिथे उंबर असतो तिथे पाण्याचा स्रोत असतो अशी ग्रामीण भागात मान्यता आहे.&lt;ref&gt;[http://tarunbharat.net/Encyc/2014/6/13/%E0%A4%94%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A4%B0.aspx?NB=&amp;lang=3&amp;m1=&amp;m2=&amp;p1=&amp;p2=&amp;p3=&amp;p4=&amp;PageType=N तरुण भारत]{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

याचे लाकूड पाण्यात दीर्घकाळ टिकाव धरते म्हणून या लाकडाचा दाराच्या चौकटीत खालचे बाजूस उंबरा किंवा [[उंबरठा]] बनविण्यासाठी वापरतात.&lt;ref name=&quot;सामना&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा =https://www.saamana.com/tips-on-use-of-auvdumbar-tree/ | title =(टीप्स) औदुंबर | भाषा =मराठी | access-date =2021-05-15 | archive-date =2021-10-17 | archive-url =https://web.archive.org/web/20211017041636/https://www.saamana.com/tips-on-use-of-auvdumbar-tree/ | url-status =dead }}&lt;/ref&gt;त्यायोगे सरपटणारे प्राणी घरात शिरण्यासही अटकाव होत होता.

सूर्योदयाच्या आधी झाडाला खरवडले तर खोडातून चीक येतो.  हा चीक [[गालफुगी|गालगुंड]] झालेल्या गालाला लावला तर आराम मिळतो. हा चीक शीतगुणांचा असून त्यायोगे दाहाचे शमन होते.&lt;ref name=&quot;सामना&quot;&gt;&lt;/ref&gt; रक्तस्राव थांबविण्यासाठी तसेच विषावर उतारा म्हणूनही याचा उपयोग करतात.

==आख्यायिका==
[[विष्णू]]ने [[नृसिंहवतार|नृसिंहावतारात]] [[हिरण्यकश्यपू]]चा वध उंबऱ्यावर बसून केला.त्याच्याशी झालेल्या लढाईत नृसिंहाला जखमा झाल्या व नखांना विषबाधा झाली त्यामुळे त्याने नखे उंबराच्या खोडात खुपसून विषबाधेचे शमन केले.[[लक्ष्मी]]ने उंबराची फळे वाटून त्याचा लेप नृसिंहाच्या जखमांना लावल्यामुळे त्या जखमांमुळे होणारा दाह थांबला.

==आराध्यवृक्ष== 
हा [[कृत्तिका]] नक्षत्राचा [[आराध्यवृक्ष]] आहे.

== चित्रदालन ==
&lt;gallery&gt;
Image:Ficus racemosa tree.jpg|उंबराचे खोड
Image:Umbarachi_pane.jpg|उंबराची पाने
Image:Umbar_fod.jpg|उंबराच्या पानावरील वैशिष्ट्यपूर्ण फोड
&lt;/gallery&gt;

==हे सुद्धा पहा==
*[[विकिपीडिया:वनस्पती/यादी]]

== बाह्य दुवे ==
* {{स्रोत संकेतस्थळ| दुवा = http://www.vishwakosh.org.in/kumarm/index.php?option=com_content&amp;view=section&amp;layout=blog&amp;id=151&amp;Itemid=225 | title = कुमार विश्वकोश   | प्रकाशक = | भाषा = मराठी}}
==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}


[[वर्ग:औषधी वनस्पती]]
[[वर्ग:फळे]]
[[वर्ग:वनसंपदा]]
[[वर्ग:वृक्ष]]
[[वर्ग:आराध्यवृक्ष]]</text>
      <sha1>cjheokqtk18b35em5lxtl4827lj0mve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>राणी मुखर्जी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44751</id>
    <revision>
      <id>2686979</id>
      <parentid>2611141</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T04:28:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32628-05</username>
        <id>183752</id>
      </contributor>
      <origin>2686979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7995" sha1="cxip4za5n2q8gnmmmlmq3y0kd5dp8zq" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}

'''राणी मुखर्जी''' ( २१ मार्च १९७८) ही एक [[भारत]]ीय सिने-अभिनेत्री व [[बॉलिवूड]]मधील सर्वात प्रसिद्ध व्यक्तींपैकी एक आहे. १९९७ सालच्या ''राजा की आयेगी बरात'' ह्या चित्रपटामधून राणीने बॉलिवूडमध्ये पदार्पण केले. १९९८ साली आलेला [[आमिर खान]]सोबतचा [[गुलाम (हिंदी चित्रपट)|गुलाम]] हा तिचा दुसरा चित्रपट प्रचंड यशस्वी झाला. त्याच वर्षी [[करण जोहर]]ने आपल्या [[कुछ कुछ होता है]] ह्या चित्रपटामध्ये [[शाहरूख खान]] व [[काजोल]]सोबत राणीला आघाडीची भूमिका दिली. ह्या चित्रपटाच्या यशामुळे राणी सुपरस्टार बनली. राणीने अनेक चित्रपटांमध्ये विविध भूमिका केल्या व तिला आजवर ७ [[फिल्मफेर पुरस्कार]] मिळाले आहेत.

==चित्रपट यादी==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!वर्ष
! चित्रपट
! भूमिका
|-
|1996
| ''बियेर फूल'' || मिली चटर्जी
|-
|1997
| ''राजा की आयेगी बरात'' || माला 
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1998
| ''[[गुलाम (हिंदी चित्रपट)|गुलाम]]'' || अलिशा
|-
| ''[[कुछ कुछ होता है]]'' || टीना मल्होत्रा
|-
| ''मेहंदी'' || पूजा
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1999
| ''मन'' || पूजा 
|-
| ''[[हॅलो ब्रदर (हिंदी चित्रपट)|हॅलो ब्रदर]]'' || रानी  
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |2000
| ''बादल'' ||  रानी 
|-
| ''[[हे राम (२००० चित्रपट)|हे राम]]'' || अपर्णा राम
|-
| ''हद कर दी आपने'' || अंजली खन्ना 
|-
| ''बिच्छू'' || किरण बाली 
|-
| ''हर दिल जो प्यार करेगा'' || पूजा ओबेरॉय
|-
| ''कहीं प्यारना हो जाये''|| प्रिया शर्मा
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |2001
| ''[[चोरी चोरी चुपके चुपके]]'' || प्रिया मल्होत्रा
|-
| ''[[बस इतना सा ख्वाब है]]'' || पूजा श्रीवास्तव
|-
| ''नायक'' || मंजिरी
|-
| ''[[कभी खुशी कभी गम]]'' || नैना कपूर
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |2002
| ''प्यार दिवाना होता है'' || पायल खुराणा
|-
| ''[[मुझसे दोस्ती करोगे!]]'' || पूजा सहानी
|-
| ''[[साथिया]]''||   डॉ.सुहानी शर्मा सेहगल
|-
| ''चलो इश्क लडायें'' || सपना
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |2003
| ''चलते चलते''|| प्रिया चोप्रा
|-
| ''चोरी चोरी''|| ख़ुशी मल्होत्रा
|-
| ''कलकत्ता मेल''|| बुलबुल / रीमा
|-
| ''[[कल होना हो|कल हो ना हो]]'' || 
|-
| ''एल.ओ.सी. कारगिल''|| हेमा
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2004
| ''युवा'' || शशी बिस्वास
|-
| ''[[हम तुम]]'' || रहेजा प्रकाश
|-
| ''[[वीर-झारा]]'' || सानिया सिद्दिकी
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |2005
| ''[[ब्लॅक (चित्रपट)|ब्लॅक]]'' ||  मिशेल मॅकनॅली
|-
| ''[[बंटी और बबली]]'' || बबली
|-
| ''पहेली'' || लंचची भंवरलाल
|-
| ''मंगल पांडे''|| हिरा
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2006
| ''[[कभी अलविदाना कहना]]'' || माया तलवार
|-
| ''बाबुल''|| मिली कपूर
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |2007
| ''[[ता रा रम पम]]''|| राधिका &quot;शोना&quot; शेखर राय बॅनर्जी
|-
| ''[[लागा चुनरी में दाग]]''|| विभावरी &quot;बेडकी&quot; साहाय्य / नताशा
|-
| ''सावरिया''|| गुलाब
|-
| ''[[ॐ शांति ॐ (चित्रपट)|ॐ शांति ॐ]]'' || - 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2008
| ''[[थोडा प्यार थोडा मॅजिक]]'' || गीता
|-
| ''[[रब ने बना दी जोडी]]'' || 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2009
| ''[[लक बाय चान्स]]'' || 
|-
| ''[[दिल बोले हडिप्पा!]]'' || वीरा कौर / वीर प्रताप सिंग
|-
|2011
| ''[[नो वन किल्ड जेसिका]]'' || 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2012
| ''ऐय्या'' || 
|-
| ''तलाश'' || 
|-
|2014
|''मर्दानी'' ||शिवानी शिवाजी रॉय
|-
|}

==पुरस्कार==
*[[फिल्मफेर पुरस्कार]]
**[[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्तम सहायक अभिनेत्री]] - [[कुछ कुछ होता है]] (१९९९)
**[[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री समीक्षक पुरस्कार|सर्वोत्तम अभिनेत्री (समीक्षक)]] - [[साथिया]] (२००३)
**[[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्तम अभिनेत्री]] - [[हम तुम]] (२००५)
**[[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्तम सहायक अभिनेत्री]] - युवा (२००५)
**[[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्तम अभिनेत्री]] - ब्लॅक (२००६)
**[[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री समीक्षक पुरस्कार|सर्वोत्तम अभिनेत्री (समीक्षक)]] - [[ब्लॅक (चित्रपट)|ब्लॅक]] (२००६)
**[[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्तम सहायक अभिनेत्री]] -नो वन किल्ड जेसिका (२०१२)
{{फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार}}

==बाह्य दुवे==
*{{आय.एम.डी.बी. नाव|0611552}}
{{कॉमन्स वर्ग|Rani Mukerji|{{लेखनाव}}}}

{{DEFAULTSORT:मुखर्जी राणी}}
[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>cxip4za5n2q8gnmmmlmq3y0kd5dp8zq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जया बच्चन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49677</id>
    <revision>
      <id>2686959</id>
      <parentid>2653444</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T03:54:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2686959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15660" sha1="kz2u1foo17exlyn1pp63m2mqipxlwq6" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''जया बच्चन''' (पुर्वाश्रमीची '''भादुरी'''; जन्म ९ एप्रिल १९४८) एक भारतीय अभिनेत्री आणि राजकारणी आहे. हिंदी चित्रपटांमधील तिच्या कामासाठी ओळखली जाते, ती मुख्य प्रवाहात आणि &quot;मिडल-ऑफ-द-रोड&quot; सिनेमांमध्ये अभिनयाच्या नैसर्गिक शैलीला बळकट करण्यासाठी प्रसिद्ध आहे.&lt;ref name=&quot;Gulzar, p. 457&quot;&gt;{{Cite book |last=[[Gulzar]] |first=S.G. |author2=[[Govind Nihalani]], Saibal Chatterjee |title=Encyclopaedia of Hindi cinema |year=2003 |publisher=Popular Prakashan, Encyclopædia Britannica (India) |isbn=81-7991-066-0 |ref=Gu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.hindu.com/2000/12/22/stories/09220226.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20020327170124/http://www.hindu.com/2000/12/22/stories/09220226.htm |url-status=dead |archive-date=27 March 2002 |author=Somaaya, Bhaawana |newspaper=[[द हिंदू]] |date=22 December 2000 |access-date=19 September 2011 |title=His humility appears misplaced |quote=Probably the only actress to make a virtue out of simplicity, Jaya was the first whiff of realistic acting in an era when showbiz was bursting with mannequins}}&lt;/ref&gt; अनेक प्रशंसेची प्राप्तकर्ता, तिने विक्रमी नऊ [[फिल्मफेअर पुरस्कार]] आणि [[पद्मश्री]], भारत सरकारद्वारे प्रदान केलेला चौथा-सर्वोच्च नागरी सन्मान जिंकला आहे.&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;&gt;{{cite web |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Awards |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India |date=2015 |access-date=21 July 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015}}&lt;/ref&gt; त्यांनी [[समाजवादी पक्ष|समाजवादी पक्षाकडून]] राज्यसभेवर [[खासदार]] म्हणून काम केले आहे. 

बच्चन यांनी [[सत्यजित रे]] यांच्या ''महानगर'' (१९६३) मध्ये किशोरवयात पदार्पण केले, त्यानंतर [[हृषिकेश मुखर्जी]] दिग्दर्शित ''[[गुड्डी (१९७१ हिंदी चित्रपट)|गुड्डी]]'' (१९७१) या नाट्य चित्रपटात प्रौढ म्हणून तिची पहिली भूमिका होती. मुखर्जींसोबत पुढे त्यांचे अनेक चित्रपट झाले. ''उपहार'' (१९७१), ''कोशिश'' (१९७२)&lt;ref&gt;{{cite news |date=23 August 1998 |newspaper=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]] |title=I will not allow anyone to dictate terms to me |url=http://www.tribuneindia.com/1998/98aug23/sunday/head.htm |access-date=19 September 2011 |author=Maheshwari, Belu}}&lt;/ref&gt; आणि ''[[कोरा कागज]]'' (१९७४) यांसारख्या चित्रपटांमधील तिच्या अभिनयासाठी ती प्रसिद्ध होती. तिने [[अमिताभ बच्चन]] यांच्यासोबत अनेक चित्रपटांमध्ये काम केले, जसे ''[[जंजीर (चित्रपट)|जंजीर]]'' (१९७३),&lt;ref name=&quot;gr&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.telegraphindia.com/1070422/asp/7days/story_7680318.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024095912/http://www.telegraphindia.com/1070422/asp/7days/story_7680318.asp |url-status=dead |archive-date=24 October 2012 |title=Another time, another wedding |date=22 April 2007 |work=The Telegraph}}&lt;/ref&gt; ''[[अभिमान (हिंदी चित्रपट)|अभिमान]]'' (१९७३), ''[[चुपके चुपके (१९७५ हिंदी चित्रपट)|चुपके चुपके]]'' (१९७५), ''[[मिली (चित्रपट)|मिली]]'' (१९७५) आणि सुप्रसिद्ध ''[[शोले (चित्रपट)|शोले]]'' (१९७५); ज्यात तिने बहुचर्चित तरुण विधवेची भूमिका साकारली होती. ''अभिमान'', ''कोरा कागज'' आणि ''नौकर'' (१९७९) साठी तिला [[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा फिल्मफेअर पुरस्कार]] मिळाला.

अभिनेते अमिताभ बच्चन यांच्याशी तिचे लग्न झाल्यानंतर आणि त्यांच्या मुलांचा जन्म झाल्यानंतर, तिने [[यश चोप्रा]] यांच्या संगीतमय रोमँटिक नाट्य चित्रपट ''[[सिलसिला]]'' (१९८१) मध्ये अभिनय करून चित्रपटांमधील तिचे काम मर्यादित केले. १७ वर्षांच्या विश्रांतीनंतर, ती [[गोविंद निहलानी]] यांच्या स्वतंत्र नाट्य चित्रपट ''[[हजार चौरासी की माँ (चित्रपट)|हजार चौरासी की माँ]]'' (१९९८) मधून अभिनयात परतली. ''फिजा'' (२०००),&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bariana, Sanjeev |date=9 September 2000 |title=&quot;Fiza&quot; with a nip |url=http://www.tribuneindia.com/2000/20000910/cth1.htm |access-date=27 December 2011 |website=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Unnikrishnan |first=Chaya |date=29 September 2000 |title=Fiza: A promising start and a slow finish |url=http://www.expressindia.com/screen/20000929/freview.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20010220030335/http://www.expressindia.com/screen/20000929/freview.htm |archive-date=20 February 2001 |access-date=24 April 2015 |magazine=[[स्क्रीन (नियतकालिक)|स्क्रीन]]}}&lt;/ref&gt; ''[[कभी खुशी कभी गम]]'' (२००१) आणि ''[[कल हो ना हो]]'' (२००३) या व्यावसायिक दृष्ट्या यशस्वी चित्रपटांमध्ये भावनिक त्रस्त मातांच्या भूमिकेसाठी बच्चन यांना [[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीचे]] तीन फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाले.&lt;ref&gt;{{cite news |work=[[बॉलिवूड हंगामा]] |title=Jaya Bachchan – Awards |url=http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/awards/8466/index.html |access-date=29 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110922041736/http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/awards/8466/index.html |archive-date=22 September 2011}}&lt;/ref&gt; दुसऱ्या अंतरानंतर, तिने [[करण जोहर]]च्या रोमँटिक कॉमेडी कौटुंबिक चित्रपट ''[[रॉकी और रानी की प्रेम कहानी]]'' (२०२३) द्वारे पुनरागमन केले,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Rocky Aur Rani Ki Prem Kahani full cast out. Meet Ranveer, Alia, Dharmendra, Jaya, Shabana|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/rocky-aur-rani-ki-prem-kahani-full-cast-out-meet-ranveer-alia-dharmendra-jaya-shabana-1824534-2021-07-06|date=6 July 2021|access-date=20 August 2021|work=India Today|archive-date=20 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210820045232/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/rocky-aur-rani-ki-prem-kahani-full-cast-out-meet-ranveer-alia-dharmendra-jaya-shabana-1824534-2021-07-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ज्याने तिला सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीसाठी फिल्मफेअर पुरस्कारासाठी चौथे नामांकन मिळविले.

== वैयक्तिक जीवन ==
[[चित्र:Amitabh and Jaya Bachchan still5.jpg|इवलेसे|left]]
जया भादुरी यांचा जन्म ९ एप्रिल १९४८ रोजी बंगाली कुटुंबात झाला.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Interesting facts about Jaya Bachchan and photos from her younger days |url=https://www.mid-day.com/entertainment/bollywood-news/photo/jaya-bachchan-birthday-trivia-did-you-know-that-she-was-a-gold-medallist-from-ftii-5074/1 |website=Mid Day |date=9 April 2022 |access-date=28 September 2022}}&lt;/ref&gt; ती तरुण कुमार भादुरी (पत्रकार, लेखक आणि कवी) आणि त्यांची पत्नी इंदिरा यांची मुलगी आहे. हिंदी चित्रपट अभिनेत्री [[रिटा भादुरी]] तिची मोठी बहीण आहे. तिने सेंट जोसेफ कॉन्व्हेंट स्कूल, भोपाळ येथे शिक्षण घेतले आणि पुण्यातील [[भारतीय चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी संस्था|फिल्म अँड टेलिव्हिजन इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडिया]]मधून पदवी प्राप्त केली.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Smt. Jaya Bachchan - National Portal of India |url=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/smt-jaya-bachchan |website=www.india.gov.in |access-date=5 March 2022}}&lt;/ref&gt;

जया यांनी ३ जून १९७३ रोजी अभिनेते [[अमिताभ बच्चन]] यांच्याशी विवाह केला.&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Robinson|first=Simon|title=India's Most Influential|url=http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1652689_1652372_1652359,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130828025414/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1652689_1652372_1652359,00.html|archive-date=28 August 2013|access-date=13 November 2011|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|date=15 August 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; या जोडप्याला दोन आपत्ये आहेत: [[श्वेता बच्चन]] आणि [[अभिषेक बच्चन]], जो एक अभिनेता देखील आहे. श्वेताने दिल्लीतील कपूर कुटुंबातील नातू उद्योगपती [[निखिल नंदा]]सोबत लग्न केले आहे, आणि तिला दोन मुले आहेत, नवीन नवेली आणि अगस्त्य नंदा,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/13296381.cms |title=Nikhil Nanda: The business of life |date=18 May 2002 |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |first1=Sanghita |last1=Singh}}&lt;/ref&gt; तर अभिषेक बच्चनने अभिनेत्री आणि मिस वर्ल्ड [[ऐश्वर्या राय]]सोबत लग्न केले आहे आणि तिला आराध्या बच्चन ही मुलगी आहे.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.sindhtoday.net/entertainment/78878.htm |title=Interesting Facts and Figures : Jaya Bhaduri Bachchan |date=25 March 2009 |work=Sindh Today |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915145905/http://www.sindhtoday.net/entertainment/78878.htm |archive-date=15 September 2013}}&lt;/ref&gt;

== राजकारण ==
बच्चन पहिल्यांदा २००४ मध्ये समाजवादी पक्षाची खासदार म्हणून निवडून आली. त्यांनी मार्च २००६ पर्यंत राज्यसभेत [[उत्तर प्रदेश]]चे प्रतिनिधित्व केले. तिला जून २००६ ते २०१२ पर्यंत दुसरे कार्यकाळ मिळाले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Jaya Bachchan loses Rajya Sabha seat |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Jaya-Bachchan-loses-Rajya-Sabha-seat/articleshow/1440067.cms |access-date=3 November 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Jaya Bachchan back in Rajya Sabha |url=http://www.rediff.com/news/2006/jun/08profit.htm |access-date=3 November 2017}}&lt;/ref&gt; २०१२ मध्ये तिसऱ्या कार्यकाळासाठी आणि २०१८ मध्ये समाजवादी पक्षाकडून चौथ्या कार्यकाळासाठी तिची राज्यसभेवर पुन्हा निवड झाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://myneta.info/rajsab09aff/candidate.php?candidate_id=764 |title=Jaya Amitabh Bachchan (SP), Uttar Pradesh 2018 |work=Myneta.info |access-date=14 October 2022 }}&lt;/ref&gt; तसेच, २०२१ च्या पश्चिम बंगाल विधानसभेच्या निवडणुकीत तिने [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]चा प्रचार केला.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{फिल्मफेअर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार}}
[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री|बच्चन, जया]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:समाजवादी पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]]
[[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कार प्राप्त महिला]]
[[वर्ग:फिल्मफेर पुरस्कार विजेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९४८ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>kz2u1foo17exlyn1pp63m2mqipxlwq6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686961</id>
      <parentid>2686959</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T03:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/संतोष गोरे|संतोष गोरे]] ([[User talk:संतोष गोरे|चर्चा]])यांची आवृत्ती [[Special:Diff/2686959|2686959]] परतवली. गल्लत</comment>
      <origin>2686961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15508" sha1="ptzag4jr9r74qt6jgsx0insn5qirt6d" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''जया बच्चन''' (पुर्वाश्रमीची '''भादुरी'''; जन्म ९ एप्रिल १९४८) एक भारतीय अभिनेत्री आणि राजकारणी आहे. हिंदी चित्रपटांमधील तिच्या कामासाठी ओळखली जाते, ती मुख्य प्रवाहात आणि &quot;मिडल-ऑफ-द-रोड&quot; सिनेमांमध्ये अभिनयाच्या नैसर्गिक शैलीला बळकट करण्यासाठी प्रसिद्ध आहे.&lt;ref name=&quot;Gulzar, p. 457&quot;&gt;{{Cite book |last=[[Gulzar]] |first=S.G. |author2=[[Govind Nihalani]], Saibal Chatterjee |title=Encyclopaedia of Hindi cinema |year=2003 |publisher=Popular Prakashan, Encyclopædia Britannica (India) |isbn=81-7991-066-0 |ref=Gu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.hindu.com/2000/12/22/stories/09220226.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20020327170124/http://www.hindu.com/2000/12/22/stories/09220226.htm |url-status=dead |archive-date=27 March 2002 |author=Somaaya, Bhaawana |newspaper=[[द हिंदू]] |date=22 December 2000 |access-date=19 September 2011 |title=His humility appears misplaced |quote=Probably the only actress to make a virtue out of simplicity, Jaya was the first whiff of realistic acting in an era when showbiz was bursting with mannequins}}&lt;/ref&gt; अनेक प्रशंसेची प्राप्तकर्ता, तिने विक्रमी नऊ [[फिल्मफेअर पुरस्कार]] आणि [[पद्मश्री]], भारत सरकारद्वारे प्रदान केलेला चौथा-सर्वोच्च नागरी सन्मान जिंकला आहे.&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;&gt;{{cite web |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Awards |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India |date=2015 |access-date=21 July 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015}}&lt;/ref&gt; त्यांनी [[समाजवादी पक्ष|समाजवादी पक्षाकडून]] राज्यसभेवर [[खासदार]] म्हणून काम केले आहे. 

बच्चन यांनी [[सत्यजित रे]] यांच्या ''महानगर'' (१९६३) मध्ये किशोरवयात पदार्पण केले, त्यानंतर [[हृषिकेश मुखर्जी]] दिग्दर्शित ''[[गुड्डी (१९७१ हिंदी चित्रपट)|गुड्डी]]'' (१९७१) या नाट्य चित्रपटात प्रौढ म्हणून तिची पहिली भूमिका होती. मुखर्जींसोबत पुढे त्यांचे अनेक चित्रपट झाले. ''उपहार'' (१९७१), ''कोशिश'' (१९७२)&lt;ref&gt;{{cite news |date=23 August 1998 |newspaper=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]] |title=I will not allow anyone to dictate terms to me |url=http://www.tribuneindia.com/1998/98aug23/sunday/head.htm |access-date=19 September 2011 |author=Maheshwari, Belu}}&lt;/ref&gt; आणि ''[[कोरा कागज]]'' (१९७४) यांसारख्या चित्रपटांमधील तिच्या अभिनयासाठी ती प्रसिद्ध होती. तिने [[अमिताभ बच्चन]] यांच्यासोबत अनेक चित्रपटांमध्ये काम केले, जसे ''[[जंजीर (चित्रपट)|जंजीर]]'' (१९७३),&lt;ref name=&quot;gr&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.telegraphindia.com/1070422/asp/7days/story_7680318.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024095912/http://www.telegraphindia.com/1070422/asp/7days/story_7680318.asp |url-status=dead |archive-date=24 October 2012 |title=Another time, another wedding |date=22 April 2007 |work=The Telegraph}}&lt;/ref&gt; ''[[अभिमान (हिंदी चित्रपट)|अभिमान]]'' (१९७३), ''[[चुपके चुपके (१९७५ हिंदी चित्रपट)|चुपके चुपके]]'' (१९७५), ''[[मिली (चित्रपट)|मिली]]'' (१९७५) आणि सुप्रसिद्ध ''[[शोले (चित्रपट)|शोले]]'' (१९७५); ज्यात तिने बहुचर्चित तरुण विधवेची भूमिका साकारली होती. ''अभिमान'', ''कोरा कागज'' आणि ''नौकर'' (१९७९) साठी तिला [[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा फिल्मफेअर पुरस्कार]] मिळाला.

अभिनेते अमिताभ बच्चन यांच्याशी तिचे लग्न झाल्यानंतर आणि त्यांच्या मुलांचा जन्म झाल्यानंतर, तिने [[यश चोप्रा]] यांच्या संगीतमय रोमँटिक नाट्य चित्रपट ''[[सिलसिला]]'' (१९८१) मध्ये अभिनय करून चित्रपटांमधील तिचे काम मर्यादित केले. १७ वर्षांच्या विश्रांतीनंतर, ती [[गोविंद निहलानी]] यांच्या स्वतंत्र नाट्य चित्रपट ''[[हजार चौरासी की माँ (चित्रपट)|हजार चौरासी की माँ]]'' (१९९८) मधून अभिनयात परतली. ''फिजा'' (२०००),&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bariana, Sanjeev |date=9 September 2000 |title=&quot;Fiza&quot; with a nip |url=http://www.tribuneindia.com/2000/20000910/cth1.htm |access-date=27 December 2011 |website=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Unnikrishnan |first=Chaya |date=29 September 2000 |title=Fiza: A promising start and a slow finish |url=http://www.expressindia.com/screen/20000929/freview.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20010220030335/http://www.expressindia.com/screen/20000929/freview.htm |archive-date=20 February 2001 |access-date=24 April 2015 |magazine=[[स्क्रीन (नियतकालिक)|स्क्रीन]]}}&lt;/ref&gt; ''[[कभी खुशी कभी गम]]'' (२००१) आणि ''[[कल हो ना हो]]'' (२००३) या व्यावसायिक दृष्ट्या यशस्वी चित्रपटांमध्ये भावनिक त्रस्त मातांच्या भूमिकेसाठी बच्चन यांना [[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीचे]] तीन फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाले.&lt;ref&gt;{{cite news |work=[[बॉलिवूड हंगामा]] |title=Jaya Bachchan – Awards |url=http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/awards/8466/index.html |access-date=29 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110922041736/http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/awards/8466/index.html |archive-date=22 September 2011}}&lt;/ref&gt; दुसऱ्या अंतरानंतर, तिने [[करण जोहर]]च्या रोमँटिक कॉमेडी कौटुंबिक चित्रपट ''[[रॉकी और रानी की प्रेम कहानी]]'' (२०२३) द्वारे पुनरागमन केले,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Rocky Aur Rani Ki Prem Kahani full cast out. Meet Ranveer, Alia, Dharmendra, Jaya, Shabana|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/rocky-aur-rani-ki-prem-kahani-full-cast-out-meet-ranveer-alia-dharmendra-jaya-shabana-1824534-2021-07-06|date=6 July 2021|access-date=20 August 2021|work=India Today|archive-date=20 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210820045232/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/rocky-aur-rani-ki-prem-kahani-full-cast-out-meet-ranveer-alia-dharmendra-jaya-shabana-1824534-2021-07-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ज्याने तिला सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीसाठी फिल्मफेअर पुरस्कारासाठी चौथे नामांकन मिळविले.

== वैयक्तिक जीवन ==
[[चित्र:Amitabh and Jaya Bachchan still5.jpg|इवलेसे|left]]
जया भादुरी यांचा जन्म ९ एप्रिल १९४८ रोजी बंगाली कुटुंबात झाला.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Interesting facts about Jaya Bachchan and photos from her younger days |url=https://www.mid-day.com/entertainment/bollywood-news/photo/jaya-bachchan-birthday-trivia-did-you-know-that-she-was-a-gold-medallist-from-ftii-5074/1 |website=Mid Day |date=9 April 2022 |access-date=28 September 2022}}&lt;/ref&gt; ती तरुण कुमार भादुरी (पत्रकार, लेखक आणि कवी) आणि त्यांची पत्नी इंदिरा यांची मुलगी आहे. तिने सेंट जोसेफ कॉन्व्हेंट स्कूल, भोपाळ येथे शिक्षण घेतले आणि पुण्यातील [[भारतीय चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी संस्था|फिल्म अँड टेलिव्हिजन इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडिया]]मधून पदवी प्राप्त केली.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Smt. Jaya Bachchan - National Portal of India |url=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/smt-jaya-bachchan |website=www.india.gov.in |access-date=5 March 2022}}&lt;/ref&gt;

जया यांनी ३ जून १९७३ रोजी अभिनेते [[अमिताभ बच्चन]] यांच्याशी विवाह केला.&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Robinson|first=Simon|title=India's Most Influential|url=http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1652689_1652372_1652359,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130828025414/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1652689_1652372_1652359,00.html|archive-date=28 August 2013|access-date=13 November 2011|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|date=15 August 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; या जोडप्याला दोन आपत्ये आहेत: [[श्वेता बच्चन]] आणि [[अभिषेक बच्चन]], जो एक अभिनेता देखील आहे. श्वेताने दिल्लीतील कपूर कुटुंबातील नातू उद्योगपती [[निखिल नंदा]]सोबत लग्न केले आहे, आणि तिला दोन मुले आहेत, नवीन नवेली आणि अगस्त्य नंदा,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/13296381.cms |title=Nikhil Nanda: The business of life |date=18 May 2002 |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |first1=Sanghita |last1=Singh}}&lt;/ref&gt; तर अभिषेक बच्चनने अभिनेत्री आणि मिस वर्ल्ड [[ऐश्वर्या राय]]सोबत लग्न केले आहे आणि तिला आराध्या बच्चन ही मुलगी आहे.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.sindhtoday.net/entertainment/78878.htm |title=Interesting Facts and Figures : Jaya Bhaduri Bachchan |date=25 March 2009 |work=Sindh Today |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915145905/http://www.sindhtoday.net/entertainment/78878.htm |archive-date=15 September 2013}}&lt;/ref&gt;

== राजकारण ==
बच्चन पहिल्यांदा २००४ मध्ये समाजवादी पक्षाची खासदार म्हणून निवडून आली. त्यांनी मार्च २००६ पर्यंत राज्यसभेत [[उत्तर प्रदेश]]चे प्रतिनिधित्व केले. तिला जून २००६ ते २०१२ पर्यंत दुसरे कार्यकाळ मिळाले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Jaya Bachchan loses Rajya Sabha seat |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Jaya-Bachchan-loses-Rajya-Sabha-seat/articleshow/1440067.cms |access-date=3 November 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Jaya Bachchan back in Rajya Sabha |url=http://www.rediff.com/news/2006/jun/08profit.htm |access-date=3 November 2017}}&lt;/ref&gt; २०१२ मध्ये तिसऱ्या कार्यकाळासाठी आणि २०१८ मध्ये समाजवादी पक्षाकडून चौथ्या कार्यकाळासाठी तिची राज्यसभेवर पुन्हा निवड झाली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://myneta.info/rajsab09aff/candidate.php?candidate_id=764 |title=Jaya Amitabh Bachchan (SP), Uttar Pradesh 2018 |work=Myneta.info |access-date=14 October 2022 }}&lt;/ref&gt; तसेच, २०२१ च्या पश्चिम बंगाल विधानसभेच्या निवडणुकीत तिने [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]चा प्रचार केला.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{फिल्मफेअर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार}}
[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री|बच्चन, जया]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:समाजवादी पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]]
[[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कार प्राप्त महिला]]
[[वर्ग:फिल्मफेर पुरस्कार विजेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९४८ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>ptzag4jr9r74qt6jgsx0insn5qirt6d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51218</id>
    <revision>
      <id>2686985</id>
      <parentid>2623155</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T05:16:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2686985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5452" sha1="rgojitqxhh1xo4121vh6np2faj9pmkl" xml:space="preserve">[[चित्र:Nilgiris_lok_sabha_constituency.png|250 px|thumb|तमिळनाडूच्या नकाशावर निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ]]
'''निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[निलगिरी पर्वतरांग]] परिसरात स्थित असून येथील तीन [[तमिळनाडू विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[निलगिरी जिल्हा|निलगिरी जिल्ह्यामध्ये]] असून [[कोइंबतूर जिल्हा|कोइंबतूर]], [[तिरुपूर जिल्हा|तिरुपूर]] व [[इरोड जिल्हा|इरोड जिल्ह्यांमध्ये]] प्रत्येकी एक मतदारसंघ आहेत. 

हा मतदारसंघ [अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जातीच्या]] उमेदवारांसाठी आरक्षित आहे.

== विधानसभा मतदासंघ ==
लोकसभा मतदारसंघ क्र. १९ - निलगिरी मध्ये २००९ पासून खालील ६ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! #
! नाव
! जिल्हा
|-
|१
| मेट्टुपलयम
| [[कोइंबतूर जिल्हा|कोइंबतूर]]
|-
|२
| भवानीसागर
| [[इरोड जिल्हा|इरोड]]
|-
|३
| [[ऊटी]]
| rowspan=3 | [[निलगिरी जिल्हा|निलगिरी]]
|-
|४
| [[कून्नूर]]
|-
|५
| गुडलूर
|-
|६
| पल्लाडम
| [[तिरुपूर जिल्हा|तिरूपूर]]
|}

== खासदार ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!वर्ष
![[खासदार]]
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
|-
|[[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]]
| [[अक्कम्मा देवी]]
| bgcolor=#87CEEB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
|[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]]
|एम.के. नांजा गौडर
| bgcolor=blue|
| [[स्वतंत्र पक्ष]]
|-
|[[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]]
|जे. मता गौडर
| bgcolor=#FF0000|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|- 
|[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]]
| पी.एस. रामलिंगम
| bgcolor=#32CD32|
| [[अण्णा द्रमुक]]
|-
|[[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]]
| rowspan=4 | [[आर. प्रभू]]
| rowspan=4 bgcolor=#87CEEB|
| rowspan=4 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
|[[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]]
|- 
|[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]]
|-
|[[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]]
|-
|[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]]
|[[एस.आर. बालसुब्रमण्यम]]
| bgcolor=#FBB917|
| [[तमिळ मनिला काँग्रेस]]
|-
|[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]]
| rowspan=2 | [[मास्टर मातन]]
| rowspan=2 bgcolor=#FBB917|
| rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
|[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]]
|-
|[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]]
| [[आर. प्रभू]]
| bgcolor=#87CEEB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
|[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]]
| [[ए. राजा]]
| bgcolor=#FF0000|
| [[द्रमुक]]
|-
|[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]]
|[[सी. गोपालकृष्णन]]
| bgcolor=#32CD32|
| [[अण्णा द्रमुक]]
|-
|[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[ए. राजा]]
| rowspan=2 bgcolor=#FF0000|
|  rowspan=2| [[द्रमुक]]
|-
|[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]]
|-
|}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

==हे सुद्धा पहा==
*[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]]

{{तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ}}

[[वर्ग:तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ]]</text>
      <sha1>rgojitqxhh1xo4121vh6np2faj9pmkl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686986</id>
      <parentid>2686985</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T05:16:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2686986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5453" sha1="1yh8wcqx5x27s53hxzhsrir4r16hf4w" xml:space="preserve">[[चित्र:Nilgiris_lok_sabha_constituency.png|250 px|thumb|तमिळनाडूच्या नकाशावर निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ]]
'''निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[निलगिरी पर्वतरांग]] परिसरात स्थित असून येथील तीन [[तमिळनाडू विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[निलगिरी जिल्हा|निलगिरी जिल्ह्यामध्ये]] असून [[कोइंबतूर जिल्हा|कोइंबतूर]], [[तिरुपूर जिल्हा|तिरुपूर]] व [[इरोड जिल्हा|इरोड जिल्ह्यांमध्ये]] प्रत्येकी एक मतदारसंघ आहेत. 

हा मतदारसंघ [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जातीच्या]] उमेदवारांसाठी आरक्षित आहे.

== विधानसभा मतदासंघ ==
लोकसभा मतदारसंघ क्र. १९ - निलगिरी मध्ये २००९ पासून खालील ६ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! #
! नाव
! जिल्हा
|-
|१
| मेट्टुपलयम
| [[कोइंबतूर जिल्हा|कोइंबतूर]]
|-
|२
| भवानीसागर
| [[इरोड जिल्हा|इरोड]]
|-
|३
| [[ऊटी]]
| rowspan=3 | [[निलगिरी जिल्हा|निलगिरी]]
|-
|४
| [[कून्नूर]]
|-
|५
| गुडलूर
|-
|६
| पल्लाडम
| [[तिरुपूर जिल्हा|तिरूपूर]]
|}

== खासदार ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!वर्ष
![[खासदार]]
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
|-
|[[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]]
| [[अक्कम्मा देवी]]
| bgcolor=#87CEEB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
|[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]]
|एम.के. नांजा गौडर
| bgcolor=blue|
| [[स्वतंत्र पक्ष]]
|-
|[[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]]
|जे. मता गौडर
| bgcolor=#FF0000|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|- 
|[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]]
| पी.एस. रामलिंगम
| bgcolor=#32CD32|
| [[अण्णा द्रमुक]]
|-
|[[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]]
| rowspan=4 | [[आर. प्रभू]]
| rowspan=4 bgcolor=#87CEEB|
| rowspan=4 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
|[[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]]
|- 
|[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]]
|-
|[[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]]
|-
|[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]]
|[[एस.आर. बालसुब्रमण्यम]]
| bgcolor=#FBB917|
| [[तमिळ मनिला काँग्रेस]]
|-
|[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]]
| rowspan=2 | [[मास्टर मातन]]
| rowspan=2 bgcolor=#FBB917|
| rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
|[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]]
|-
|[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]]
| [[आर. प्रभू]]
| bgcolor=#87CEEB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
|[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]]
| [[ए. राजा]]
| bgcolor=#FF0000|
| [[द्रमुक]]
|-
|[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]]
|[[सी. गोपालकृष्णन]]
| bgcolor=#32CD32|
| [[अण्णा द्रमुक]]
|-
|[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[ए. राजा]]
| rowspan=2 bgcolor=#FF0000|
|  rowspan=2| [[द्रमुक]]
|-
|[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]]
|-
|}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

==हे सुद्धा पहा==
*[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]]

{{तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ}}

[[वर्ग:तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ]]</text>
      <sha1>1yh8wcqx5x27s53hxzhsrir4r16hf4w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सुमन कल्याणपूर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52690</id>
    <revision>
      <id>2686912</id>
      <parentid>2357756</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T00:42:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3965" sha1="pcosdzju3v92tr2zaj0rrjtfnubxlf9" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''{{लेखनाव}}''' ([[जानेवारी २८]], [[इ.स. १९३७|१९३७]], भवानीपूर - [[मे ३१]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) या गायिका असून त्यांनी [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटगीतांबरोबरच अनेक मराठी भावगीतेही गायली आहेत. [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], ओडिसी या भाषांतही त्यांनी गाणी गायिलेली आहेत.

==जीवन==
सुमन कल्याणपूर यांच्या वडिलांचे नाव शंकरराव हेमाडी तर आईचे नाव सीताबाई होते. २७ एप्रिल १९५८ला रामानंद कल्याणपूर यांच्याशी विवाहबद्ध.

सुमन कल्याणपूर यांची मराठी भावगीत गायनाची सुरुवात ग दि. माडगुळ्करांच्या गीतापासून झाली.नुकताच त्यांना पुलस्मृती पुरस्काराने गौरविण्यात आले आहे. 

==पुरस्कार==
* गदिमा प्रतिष्ठानचा गदिमा पुरस्कार
* भारत सरकारचा पद्मभूषण पुरस्कार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.padmaawards.gov.in/Content/PadmaAwardees2023.pdf|title=PadmaAwardess2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;


[[वर्ग:मराठी गायिका]]

==सुमन कल्याणपूर यांची काही मराठी भावगीते==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! अ.क्र. !! गीत !! गीतकार !! संगीतकार
|-
|  || अक्रुरा नको नेऊ माधवा || योगेश्वर अभ्यंकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || आकाश पांघरूनी || मधुकर जोशी || दशरथ पुजारी
|-
|  || उठा उठा चिऊताई ||[[कुसुमाग्रज]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || केतकीच्या बनी तिथे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || केशवा माधवा || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || जुळल्या सुरेल तारा || श्रीकांत पुरोहित || दशरथ पुजारी
|-
|  || जेथे जातो तेथे ||[[संत तुकाराम]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || नकळत सारे घडले || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || नाविका रे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || वाट इथे स्वप्नातिल || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|
|शब्द शब्द जपुनि ठेव
|[[मंगेश पाडगावकर]]
|विश्वनाथ मोरे
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|}
 

{{विस्तार}}

[[वर्ग:पार्श्वगायक|कल्याणपूर]]
[[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:लता मंगेशकर पुरस्कार विजेते]]</text>
      <sha1>pcosdzju3v92tr2zaj0rrjtfnubxlf9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686913</id>
      <parentid>2686912</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T00:46:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* जीवन */</comment>
      <origin>2686913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4779" sha1="tldtki0tvcnhgxg70hi281h4fgoxn95" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''{{लेखनाव}}''' ([[जानेवारी २८]], [[इ.स. १९३७|१९३७]], भवानीपूर - [[मे ३१]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) या गायिका असून त्यांनी [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटगीतांबरोबरच अनेक मराठी भावगीतेही गायली आहेत. [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], ओडिसी या भाषांतही त्यांनी गाणी गायिलेली आहेत.

==जीवन==
सुमन कल्याणपूर यांच्या वडिलांचे नाव शंकरराव हेमाडी तर आईचे नाव सीताबाई होते. २७ एप्रिल १९५८ला रामानंद कल्याणपूर यांच्याशी विवाहबद्ध.

सुमन कल्याणपूर यांची मराठी भावगीत गायनाची सुरुवात ग दि. माडगुळ्करांच्या गीतापासून झाली.नुकताच त्यांना पुलस्मृती पुरस्काराने गौरविण्यात आले आहे.

३१ मे २०२६ रोजी [[लोखंडवाला संकुल]] येथील राहत्या घरी त्यांचा मृत्यू झाला. मृत्यू समयी त्यांचे वय ८९ वर्षे होते.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Suman Kalyanpur : भावगीतांची सम्राज्ञी हरपली! ज्येष्ठ गायिका सुमन कल्याणपूर यांचे निधन; संगीत क्षेत्रावर शोककळा |url=https://marathi.abplive.com/entertainment/suman-kalyanpur-passed-away-legendary-marathi-hindi-playback-singer-padma-bhushan-awardee-death-marathi-news-1426282 |access-date=1 June 2026 |publisher=abp |date=31 May 2026}}&lt;/ref&gt;

==पुरस्कार==
* गदिमा प्रतिष्ठानचा गदिमा पुरस्कार
* भारत सरकारचा पद्मभूषण पुरस्कार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.padmaawards.gov.in/Content/PadmaAwardees2023.pdf|title=PadmaAwardess2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;


[[वर्ग:मराठी गायिका]]

==सुमन कल्याणपूर यांची काही मराठी भावगीते==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! अ.क्र. !! गीत !! गीतकार !! संगीतकार
|-
|  || अक्रुरा नको नेऊ माधवा || योगेश्वर अभ्यंकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || आकाश पांघरूनी || मधुकर जोशी || दशरथ पुजारी
|-
|  || उठा उठा चिऊताई ||[[कुसुमाग्रज]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || केतकीच्या बनी तिथे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || केशवा माधवा || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || जुळल्या सुरेल तारा || श्रीकांत पुरोहित || दशरथ पुजारी
|-
|  || जेथे जातो तेथे ||[[संत तुकाराम]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || नकळत सारे घडले || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || नाविका रे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || वाट इथे स्वप्नातिल || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|
|शब्द शब्द जपुनि ठेव
|[[मंगेश पाडगावकर]]
|विश्वनाथ मोरे
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|}
 

{{विस्तार}}

[[वर्ग:पार्श्वगायक|कल्याणपूर]]
[[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:लता मंगेशकर पुरस्कार विजेते]]</text>
      <sha1>tldtki0tvcnhgxg70hi281h4fgoxn95</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686914</id>
      <parentid>2686913</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T00:46:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2686914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4850" sha1="ah087qoclv8zoayy4g89ud50r77fi4u" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''{{लेखनाव}}''' ([[जानेवारी २८]], [[इ.स. १९३७|१९३७]], भवानीपूर - [[मे ३१]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) या गायिका असून त्यांनी [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटगीतांबरोबरच अनेक मराठी भावगीतेही गायली आहेत. [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], ओडिसी या भाषांतही त्यांनी गाणी गायिलेली आहेत.

==जीवन==
सुमन कल्याणपूर यांच्या वडिलांचे नाव शंकरराव हेमाडी तर आईचे नाव सीताबाई होते. २७ एप्रिल १९५८ला रामानंद कल्याणपूर यांच्याशी विवाहबद्ध.

सुमन कल्याणपूर यांची मराठी भावगीत गायनाची सुरुवात ग दि. माडगुळ्करांच्या गीतापासून झाली.नुकताच त्यांना पुलस्मृती पुरस्काराने गौरविण्यात आले आहे.

३१ मे २०२६ रोजी [[लोखंडवाला संकुल]] येथील राहत्या घरी त्यांचा मृत्यू झाला. मृत्यू समयी त्यांचे वय ८९ वर्षे होते.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Suman Kalyanpur : भावगीतांची सम्राज्ञी हरपली! ज्येष्ठ गायिका सुमन कल्याणपूर यांचे निधन; संगीत क्षेत्रावर शोककळा |url=https://marathi.abplive.com/entertainment/suman-kalyanpur-passed-away-legendary-marathi-hindi-playback-singer-padma-bhushan-awardee-death-marathi-news-1426282 |access-date=1 June 2026 |publisher=abp |date=31 May 2026}}&lt;/ref&gt;

==पुरस्कार==
* गदिमा प्रतिष्ठानचा गदिमा पुरस्कार
* भारत सरकारचा पद्मभूषण पुरस्कार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.padmaawards.gov.in/Content/PadmaAwardees2023.pdf|title=PadmaAwardess2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;


[[वर्ग:मराठी गायिका]]

==सुमन कल्याणपूर यांची काही मराठी भावगीते==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! अ.क्र. !! गीत !! गीतकार !! संगीतकार
|-
|  || अक्रुरा नको नेऊ माधवा || योगेश्वर अभ्यंकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || आकाश पांघरूनी || मधुकर जोशी || दशरथ पुजारी
|-
|  || उठा उठा चिऊताई ||[[कुसुमाग्रज]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || केतकीच्या बनी तिथे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || केशवा माधवा || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || जुळल्या सुरेल तारा || श्रीकांत पुरोहित || दशरथ पुजारी
|-
|  || जेथे जातो तेथे ||[[संत तुकाराम]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || नकळत सारे घडले || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || नाविका रे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || वाट इथे स्वप्नातिल || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|
|शब्द शब्द जपुनि ठेव
|[[मंगेश पाडगावकर]]
|विश्वनाथ मोरे
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|}
 

{{विस्तार}}

[[वर्ग:पार्श्वगायक|कल्याणपूर]]
[[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:लता मंगेशकर पुरस्कार विजेते]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>ah087qoclv8zoayy4g89ud50r77fi4u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686915</id>
      <parentid>2686914</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T00:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2686915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4941" sha1="2tsfei7idh2l5yyhst7r08215yxt5t9" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''{{लेखनाव}}''' ([[जानेवारी २८]], [[इ.स. १९३७|१९३७]], भवानीपूर - [[मे ३१]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) या गायिका असून त्यांनी [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटगीतांबरोबरच अनेक मराठी भावगीतेही गायली आहेत. [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], ओडिसी या भाषांतही त्यांनी गाणी गायिलेली आहेत.

==जीवन==
सुमन कल्याणपूर यांच्या वडिलांचे नाव शंकरराव हेमाडी तर आईचे नाव सीताबाई होते. २७ एप्रिल १९५८ला रामानंद कल्याणपूर यांच्याशी विवाहबद्ध.

सुमन कल्याणपूर यांची मराठी भावगीत गायनाची सुरुवात ग दि. माडगुळ्करांच्या गीतापासून झाली.नुकताच त्यांना पुलस्मृती पुरस्काराने गौरविण्यात आले आहे.

३१ मे २०२६ रोजी [[लोखंडवाला संकुल]] येथील राहत्या घरी त्यांचा मृत्यू झाला. मृत्यू समयी त्यांचे वय ८९ वर्षे होते.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Suman Kalyanpur : भावगीतांची सम्राज्ञी हरपली! ज्येष्ठ गायिका सुमन कल्याणपूर यांचे निधन; संगीत क्षेत्रावर शोककळा |url=https://marathi.abplive.com/entertainment/suman-kalyanpur-passed-away-legendary-marathi-hindi-playback-singer-padma-bhushan-awardee-death-marathi-news-1426282 |access-date=1 June 2026 |publisher=abp |date=31 May 2026}}&lt;/ref&gt;

==पुरस्कार==
* गदिमा प्रतिष्ठानचा गदिमा पुरस्कार
* भारत सरकारचा पद्मभूषण पुरस्कार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.padmaawards.gov.in/Content/PadmaAwardees2023.pdf|title=PadmaAwardess2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;


[[वर्ग:मराठी गायिका]]

==सुमन कल्याणपूर यांची काही मराठी भावगीते==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! अ.क्र. !! गीत !! गीतकार !! संगीतकार
|-
|  || अक्रुरा नको नेऊ माधवा || योगेश्वर अभ्यंकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || आकाश पांघरूनी || मधुकर जोशी || दशरथ पुजारी
|-
|  || उठा उठा चिऊताई ||[[कुसुमाग्रज]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || केतकीच्या बनी तिथे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || केशवा माधवा || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || जुळल्या सुरेल तारा || श्रीकांत पुरोहित || दशरथ पुजारी
|-
|  || जेथे जातो तेथे ||[[संत तुकाराम]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || नकळत सारे घडले || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || नाविका रे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || वाट इथे स्वप्नातिल || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|
|शब्द शब्द जपुनि ठेव
|[[मंगेश पाडगावकर]]
|विश्वनाथ मोरे
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|}
 

{{विस्तार}} 
== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:कल्याणपूर, सुमन}}
[[वर्ग:पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:लता मंगेशकर पुरस्कार विजेते]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>2tsfei7idh2l5yyhst7r08215yxt5t9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686916</id>
      <parentid>2686915</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T00:50:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2686916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5008" sha1="coacl5oy6obx9r7fnho258m7tj5oto6" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''{{लेखनाव}}''' ([[जानेवारी २८]], [[इ.स. १९३७|१९३७]], भवानीपूर - [[मे ३१]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) या गायिका असून त्यांनी [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटगीतांबरोबरच अनेक मराठी भावगीतेही गायली आहेत. [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], ओडिसी या भाषांतही त्यांनी गाणी गायिलेली आहेत.

==जीवन==
सुमन कल्याणपूर यांच्या वडिलांचे नाव शंकरराव हेमाडी तर आईचे नाव सीताबाई होते. २७ एप्रिल १९५८ला रामानंद कल्याणपूर यांच्याशी विवाहबद्ध.

सुमन कल्याणपूर यांची मराठी भावगीत गायनाची सुरुवात ग दि. माडगुळ्करांच्या गीतापासून झाली.नुकताच त्यांना पुलस्मृती पुरस्काराने गौरविण्यात आले आहे.

३१ मे २०२६ रोजी [[लोखंडवाला संकुल]] येथील राहत्या घरी त्यांचा मृत्यू झाला. मृत्यू समयी त्यांचे वय ८९ वर्षे होते.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Suman Kalyanpur : भावगीतांची सम्राज्ञी हरपली! ज्येष्ठ गायिका सुमन कल्याणपूर यांचे निधन; संगीत क्षेत्रावर शोककळा |url=https://marathi.abplive.com/entertainment/suman-kalyanpur-passed-away-legendary-marathi-hindi-playback-singer-padma-bhushan-awardee-death-marathi-news-1426282 |access-date=1 June 2026 |publisher=abp |date=31 May 2026}}&lt;/ref&gt;

==पुरस्कार==
* गदिमा प्रतिष्ठानचा गदिमा पुरस्कार
* भारत सरकारचा पद्मभूषण पुरस्कार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.padmaawards.gov.in/Content/PadmaAwardees2023.pdf|title=PadmaAwardess2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;


[[वर्ग:मराठी गायिका]]

==सुमन कल्याणपूर यांची काही मराठी भावगीते==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! अ.क्र. !! गीत !! गीतकार !! संगीतकार
|-
|  || अक्रुरा नको नेऊ माधवा || योगेश्वर अभ्यंकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || आकाश पांघरूनी || मधुकर जोशी || दशरथ पुजारी
|-
|  || उठा उठा चिऊताई ||[[कुसुमाग्रज]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || केतकीच्या बनी तिथे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || केशवा माधवा || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || जुळल्या सुरेल तारा || श्रीकांत पुरोहित || दशरथ पुजारी
|-
|  || जेथे जातो तेथे ||[[संत तुकाराम]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || नकळत सारे घडले || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || नाविका रे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || वाट इथे स्वप्नातिल || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|
|शब्द शब्द जपुनि ठेव
|[[मंगेश पाडगावकर]]
|विश्वनाथ मोरे
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|}
 

{{विस्तार}} 
== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:कल्याणपूर, सुमन}}
[[वर्ग:पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:लता मंगेशकर पुरस्कार विजेते]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:हिंदी पार्श्वगायक]]</text>
      <sha1>coacl5oy6obx9r7fnho258m7tj5oto6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686917</id>
      <parentid>2686916</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T00:51:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2686917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5057" sha1="sq8r9sp52sb0z5immo7511zryrxdk4s" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''{{लेखनाव}}''' ([[जानेवारी २८]], [[इ.स. १९३७|१९३७]], भवानीपूर - [[मे ३१]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) या गायिका असून त्यांनी [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटगीतांबरोबरच अनेक मराठी भावगीतेही गायली आहेत. [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], ओडिसी या भाषांतही त्यांनी गाणी गायिलेली आहेत.

==जीवन==
सुमन कल्याणपूर यांच्या वडिलांचे नाव शंकरराव हेमाडी तर आईचे नाव सीताबाई होते. २७ एप्रिल १९५८ला रामानंद कल्याणपूर यांच्याशी विवाहबद्ध.

सुमन कल्याणपूर यांची मराठी भावगीत गायनाची सुरुवात ग दि. माडगुळ्करांच्या गीतापासून झाली.नुकताच त्यांना पुलस्मृती पुरस्काराने गौरविण्यात आले आहे.

३१ मे २०२६ रोजी [[लोखंडवाला संकुल]] येथील राहत्या घरी त्यांचा मृत्यू झाला. मृत्यू समयी त्यांचे वय ८९ वर्षे होते.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Suman Kalyanpur : भावगीतांची सम्राज्ञी हरपली! ज्येष्ठ गायिका सुमन कल्याणपूर यांचे निधन; संगीत क्षेत्रावर शोककळा |url=https://marathi.abplive.com/entertainment/suman-kalyanpur-passed-away-legendary-marathi-hindi-playback-singer-padma-bhushan-awardee-death-marathi-news-1426282 |access-date=1 June 2026 |publisher=abp |date=31 May 2026}}&lt;/ref&gt;

==पुरस्कार==
* गदिमा प्रतिष्ठानचा गदिमा पुरस्कार
* भारत सरकारचा पद्मभूषण पुरस्कार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.padmaawards.gov.in/Content/PadmaAwardees2023.pdf|title=PadmaAwardess2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;


[[वर्ग:मराठी गायिका]]

==सुमन कल्याणपूर यांची काही मराठी भावगीते==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! अ.क्र. !! गीत !! गीतकार !! संगीतकार
|-
|  || अक्रुरा नको नेऊ माधवा || योगेश्वर अभ्यंकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || आकाश पांघरूनी || मधुकर जोशी || दशरथ पुजारी
|-
|  || उठा उठा चिऊताई ||[[कुसुमाग्रज]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || केतकीच्या बनी तिथे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || केशवा माधवा || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || जुळल्या सुरेल तारा || श्रीकांत पुरोहित || दशरथ पुजारी
|-
|  || जेथे जातो तेथे ||[[संत तुकाराम]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || नकळत सारे घडले || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || नाविका रे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || वाट इथे स्वप्नातिल || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|
|शब्द शब्द जपुनि ठेव
|[[मंगेश पाडगावकर]]
|विश्वनाथ मोरे
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|}
 

{{विस्तार}} 
== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:कल्याणपूर, सुमन}}
[[वर्ग:पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:लता मंगेशकर पुरस्कार विजेते]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:हिंदी पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:तमिळ गायिका]]</text>
      <sha1>sq8r9sp52sb0z5immo7511zryrxdk4s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686919</id>
      <parentid>2686917</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T00:53:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2686919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5127" sha1="bx9uplzgmh5n3aawkrfjrchwp521nan" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''{{लेखनाव}}''' ([[जानेवारी २८]], [[इ.स. १९३७|१९३७]], भवानीपूर - [[मे ३१]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) या गायिका असून त्यांनी [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटगीतांबरोबरच अनेक मराठी भावगीतेही गायली आहेत. [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], ओडिसी या भाषांतही त्यांनी गाणी गायिलेली आहेत.

==जीवन==
सुमन कल्याणपूर यांच्या वडिलांचे नाव शंकरराव हेमाडी तर आईचे नाव सीताबाई होते. २७ एप्रिल १९५८ला रामानंद कल्याणपूर यांच्याशी विवाहबद्ध.

सुमन कल्याणपूर यांची मराठी भावगीत गायनाची सुरुवात ग दि. माडगुळ्करांच्या गीतापासून झाली.नुकताच त्यांना पुलस्मृती पुरस्काराने गौरविण्यात आले आहे.

३१ मे २०२६ रोजी [[लोखंडवाला संकुल]] येथील राहत्या घरी त्यांचा मृत्यू झाला. मृत्यू समयी त्यांचे वय ८९ वर्षे होते.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Suman Kalyanpur : भावगीतांची सम्राज्ञी हरपली! ज्येष्ठ गायिका सुमन कल्याणपूर यांचे निधन; संगीत क्षेत्रावर शोककळा |url=https://marathi.abplive.com/entertainment/suman-kalyanpur-passed-away-legendary-marathi-hindi-playback-singer-padma-bhushan-awardee-death-marathi-news-1426282 |access-date=1 June 2026 |publisher=abp |date=31 May 2026}}&lt;/ref&gt;

==पुरस्कार==
* गदिमा प्रतिष्ठानचा गदिमा पुरस्कार
* भारत सरकारचा पद्मभूषण पुरस्कार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.padmaawards.gov.in/Content/PadmaAwardees2023.pdf|title=PadmaAwardess2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;


[[वर्ग:मराठी गायिका]]

==सुमन कल्याणपूर यांची काही मराठी भावगीते==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! अ.क्र. !! गीत !! गीतकार !! संगीतकार
|-
|  || अक्रुरा नको नेऊ माधवा || योगेश्वर अभ्यंकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || आकाश पांघरूनी || मधुकर जोशी || दशरथ पुजारी
|-
|  || उठा उठा चिऊताई ||[[कुसुमाग्रज]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || केतकीच्या बनी तिथे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || केशवा माधवा || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || जुळल्या सुरेल तारा || श्रीकांत पुरोहित || दशरथ पुजारी
|-
|  || जेथे जातो तेथे ||[[संत तुकाराम]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || नकळत सारे घडले || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || नाविका रे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || वाट इथे स्वप्नातिल || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|
|शब्द शब्द जपुनि ठेव
|[[मंगेश पाडगावकर]]
|विश्वनाथ मोरे
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|}
 

{{विस्तार}} 
== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:कल्याणपूर, सुमन}}
[[वर्ग:पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:लता मंगेशकर पुरस्कार विजेते]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:हिंदी पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:तमिळ गायिका]]
[[वर्ग:तेलुगू पार्श्वगायक]]</text>
      <sha1>bx9uplzgmh5n3aawkrfjrchwp521nan</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686920</id>
      <parentid>2686919</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T00:54:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:तमिळ गायिका]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2686920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5142" sha1="n9e5gffjb7kc4l6mvvb1gybt2a2k7s8" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''{{लेखनाव}}''' ([[जानेवारी २८]], [[इ.स. १९३७|१९३७]], भवानीपूर - [[मे ३१]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) या गायिका असून त्यांनी [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटगीतांबरोबरच अनेक मराठी भावगीतेही गायली आहेत. [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], ओडिसी या भाषांतही त्यांनी गाणी गायिलेली आहेत.

==जीवन==
सुमन कल्याणपूर यांच्या वडिलांचे नाव शंकरराव हेमाडी तर आईचे नाव सीताबाई होते. २७ एप्रिल १९५८ला रामानंद कल्याणपूर यांच्याशी विवाहबद्ध.

सुमन कल्याणपूर यांची मराठी भावगीत गायनाची सुरुवात ग दि. माडगुळ्करांच्या गीतापासून झाली.नुकताच त्यांना पुलस्मृती पुरस्काराने गौरविण्यात आले आहे.

३१ मे २०२६ रोजी [[लोखंडवाला संकुल]] येथील राहत्या घरी त्यांचा मृत्यू झाला. मृत्यू समयी त्यांचे वय ८९ वर्षे होते.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Suman Kalyanpur : भावगीतांची सम्राज्ञी हरपली! ज्येष्ठ गायिका सुमन कल्याणपूर यांचे निधन; संगीत क्षेत्रावर शोककळा |url=https://marathi.abplive.com/entertainment/suman-kalyanpur-passed-away-legendary-marathi-hindi-playback-singer-padma-bhushan-awardee-death-marathi-news-1426282 |access-date=1 June 2026 |publisher=abp |date=31 May 2026}}&lt;/ref&gt;

==पुरस्कार==
* गदिमा प्रतिष्ठानचा गदिमा पुरस्कार
* भारत सरकारचा पद्मभूषण पुरस्कार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.padmaawards.gov.in/Content/PadmaAwardees2023.pdf|title=PadmaAwardess2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;


[[वर्ग:मराठी गायिका]]

==सुमन कल्याणपूर यांची काही मराठी भावगीते==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! अ.क्र. !! गीत !! गीतकार !! संगीतकार
|-
|  || अक्रुरा नको नेऊ माधवा || योगेश्वर अभ्यंकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || आकाश पांघरूनी || मधुकर जोशी || दशरथ पुजारी
|-
|  || उठा उठा चिऊताई ||[[कुसुमाग्रज]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || केतकीच्या बनी तिथे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || केशवा माधवा || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || जुळल्या सुरेल तारा || श्रीकांत पुरोहित || दशरथ पुजारी
|-
|  || जेथे जातो तेथे ||[[संत तुकाराम]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || नकळत सारे घडले || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || नाविका रे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || वाट इथे स्वप्नातिल || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|
|शब्द शब्द जपुनि ठेव
|[[मंगेश पाडगावकर]]
|विश्वनाथ मोरे
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|}
 

{{विस्तार}} 
== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:कल्याणपूर, सुमन}}
[[वर्ग:पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:लता मंगेशकर पुरस्कार विजेते]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:हिंदी पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:तमिळ पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:तेलुगू पार्श्वगायक]]</text>
      <sha1>n9e5gffjb7kc4l6mvvb1gybt2a2k7s8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686922</id>
      <parentid>2686920</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T00:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2686922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5215" sha1="3yl3oxjo41l863y8fmiizw5gncxr347" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''{{लेखनाव}}''' ([[जानेवारी २८]], [[इ.स. १९३७|१९३७]], भवानीपूर - [[मे ३१]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) या गायिका असून त्यांनी [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटगीतांबरोबरच अनेक मराठी भावगीतेही गायली आहेत. [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], ओडिसी या भाषांतही त्यांनी गाणी गायिलेली आहेत.

==जीवन==
सुमन कल्याणपूर यांच्या वडिलांचे नाव शंकरराव हेमाडी तर आईचे नाव सीताबाई होते. २७ एप्रिल १९५८ला रामानंद कल्याणपूर यांच्याशी विवाहबद्ध.

सुमन कल्याणपूर यांची मराठी भावगीत गायनाची सुरुवात ग दि. माडगुळ्करांच्या गीतापासून झाली.नुकताच त्यांना पुलस्मृती पुरस्काराने गौरविण्यात आले आहे.

३१ मे २०२६ रोजी [[लोखंडवाला संकुल]] येथील राहत्या घरी त्यांचा मृत्यू झाला. मृत्यू समयी त्यांचे वय ८९ वर्षे होते.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Suman Kalyanpur : भावगीतांची सम्राज्ञी हरपली! ज्येष्ठ गायिका सुमन कल्याणपूर यांचे निधन; संगीत क्षेत्रावर शोककळा |url=https://marathi.abplive.com/entertainment/suman-kalyanpur-passed-away-legendary-marathi-hindi-playback-singer-padma-bhushan-awardee-death-marathi-news-1426282 |access-date=1 June 2026 |publisher=abp |date=31 May 2026}}&lt;/ref&gt;

==पुरस्कार==
* गदिमा प्रतिष्ठानचा गदिमा पुरस्कार
* भारत सरकारचा पद्मभूषण पुरस्कार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.padmaawards.gov.in/Content/PadmaAwardees2023.pdf|title=PadmaAwardess2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;


[[वर्ग:मराठी गायिका]]

==सुमन कल्याणपूर यांची काही मराठी भावगीते==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! अ.क्र. !! गीत !! गीतकार !! संगीतकार
|-
|  || अक्रुरा नको नेऊ माधवा || योगेश्वर अभ्यंकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || आकाश पांघरूनी || मधुकर जोशी || दशरथ पुजारी
|-
|  || उठा उठा चिऊताई ||[[कुसुमाग्रज]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || केतकीच्या बनी तिथे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || केशवा माधवा || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || जुळल्या सुरेल तारा || श्रीकांत पुरोहित || दशरथ पुजारी
|-
|  || जेथे जातो तेथे ||[[संत तुकाराम]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || नकळत सारे घडले || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || नाविका रे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || वाट इथे स्वप्नातिल || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|
|शब्द शब्द जपुनि ठेव
|[[मंगेश पाडगावकर]]
|विश्वनाथ मोरे
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|}
 

{{विस्तार}} 
== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:कल्याणपूर, सुमन}}
[[वर्ग:पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:लता मंगेशकर पुरस्कार विजेते]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:हिंदी पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:तमिळ पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:तेलुगू पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:कन्नड पार्श्र्वगायक]]</text>
      <sha1>3yl3oxjo41l863y8fmiizw5gncxr347</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686924</id>
      <parentid>2686922</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T00:58:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:कन्नड पार्श्र्वगायक]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2686924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5209" sha1="hsk31oush2ry7ig4t0qtnf8pp8hdoed" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''{{लेखनाव}}''' ([[जानेवारी २८]], [[इ.स. १९३७|१९३७]], भवानीपूर - [[मे ३१]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) या गायिका असून त्यांनी [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटगीतांबरोबरच अनेक मराठी भावगीतेही गायली आहेत. [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], ओडिसी या भाषांतही त्यांनी गाणी गायिलेली आहेत.

==जीवन==
सुमन कल्याणपूर यांच्या वडिलांचे नाव शंकरराव हेमाडी तर आईचे नाव सीताबाई होते. २७ एप्रिल १९५८ला रामानंद कल्याणपूर यांच्याशी विवाहबद्ध.

सुमन कल्याणपूर यांची मराठी भावगीत गायनाची सुरुवात ग दि. माडगुळ्करांच्या गीतापासून झाली.नुकताच त्यांना पुलस्मृती पुरस्काराने गौरविण्यात आले आहे.

३१ मे २०२६ रोजी [[लोखंडवाला संकुल]] येथील राहत्या घरी त्यांचा मृत्यू झाला. मृत्यू समयी त्यांचे वय ८९ वर्षे होते.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Suman Kalyanpur : भावगीतांची सम्राज्ञी हरपली! ज्येष्ठ गायिका सुमन कल्याणपूर यांचे निधन; संगीत क्षेत्रावर शोककळा |url=https://marathi.abplive.com/entertainment/suman-kalyanpur-passed-away-legendary-marathi-hindi-playback-singer-padma-bhushan-awardee-death-marathi-news-1426282 |access-date=1 June 2026 |publisher=abp |date=31 May 2026}}&lt;/ref&gt;

==पुरस्कार==
* गदिमा प्रतिष्ठानचा गदिमा पुरस्कार
* भारत सरकारचा पद्मभूषण पुरस्कार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.padmaawards.gov.in/Content/PadmaAwardees2023.pdf|title=PadmaAwardess2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;


[[वर्ग:मराठी गायिका]]

==सुमन कल्याणपूर यांची काही मराठी भावगीते==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! अ.क्र. !! गीत !! गीतकार !! संगीतकार
|-
|  || अक्रुरा नको नेऊ माधवा || योगेश्वर अभ्यंकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || आकाश पांघरूनी || मधुकर जोशी || दशरथ पुजारी
|-
|  || उठा उठा चिऊताई ||[[कुसुमाग्रज]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || केतकीच्या बनी तिथे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || केशवा माधवा || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || जुळल्या सुरेल तारा || श्रीकांत पुरोहित || दशरथ पुजारी
|-
|  || जेथे जातो तेथे ||[[संत तुकाराम]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || नकळत सारे घडले || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || नाविका रे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || वाट इथे स्वप्नातिल || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|
|शब्द शब्द जपुनि ठेव
|[[मंगेश पाडगावकर]]
|विश्वनाथ मोरे
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|}
 

{{विस्तार}} 
== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:कल्याणपूर, सुमन}}
[[वर्ग:पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:लता मंगेशकर पुरस्कार विजेते]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:हिंदी पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:तमिळ पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:तेलुगू पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:कन्नड पार्श्वगायक]]</text>
      <sha1>hsk31oush2ry7ig4t0qtnf8pp8hdoed</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686925</id>
      <parentid>2686924</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T00:58:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2686925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5282" sha1="477xbfh7ql3y6jxvbwc1lda7x4qjj2k" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''{{लेखनाव}}''' ([[जानेवारी २८]], [[इ.स. १९३७|१९३७]], भवानीपूर - [[मे ३१]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) या गायिका असून त्यांनी [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटगीतांबरोबरच अनेक मराठी भावगीतेही गायली आहेत. [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], ओडिसी या भाषांतही त्यांनी गाणी गायिलेली आहेत.

==जीवन==
सुमन कल्याणपूर यांच्या वडिलांचे नाव शंकरराव हेमाडी तर आईचे नाव सीताबाई होते. २७ एप्रिल १९५८ला रामानंद कल्याणपूर यांच्याशी विवाहबद्ध.

सुमन कल्याणपूर यांची मराठी भावगीत गायनाची सुरुवात ग दि. माडगुळ्करांच्या गीतापासून झाली.नुकताच त्यांना पुलस्मृती पुरस्काराने गौरविण्यात आले आहे.

३१ मे २०२६ रोजी [[लोखंडवाला संकुल]] येथील राहत्या घरी त्यांचा मृत्यू झाला. मृत्यू समयी त्यांचे वय ८९ वर्षे होते.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Suman Kalyanpur : भावगीतांची सम्राज्ञी हरपली! ज्येष्ठ गायिका सुमन कल्याणपूर यांचे निधन; संगीत क्षेत्रावर शोककळा |url=https://marathi.abplive.com/entertainment/suman-kalyanpur-passed-away-legendary-marathi-hindi-playback-singer-padma-bhushan-awardee-death-marathi-news-1426282 |access-date=1 June 2026 |publisher=abp |date=31 May 2026}}&lt;/ref&gt;

==पुरस्कार==
* गदिमा प्रतिष्ठानचा गदिमा पुरस्कार
* भारत सरकारचा पद्मभूषण पुरस्कार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.padmaawards.gov.in/Content/PadmaAwardees2023.pdf|title=PadmaAwardess2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;


[[वर्ग:मराठी गायिका]]

==सुमन कल्याणपूर यांची काही मराठी भावगीते==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! अ.क्र. !! गीत !! गीतकार !! संगीतकार
|-
|  || अक्रुरा नको नेऊ माधवा || योगेश्वर अभ्यंकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || आकाश पांघरूनी || मधुकर जोशी || दशरथ पुजारी
|-
|  || उठा उठा चिऊताई ||[[कुसुमाग्रज]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || केतकीच्या बनी तिथे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || केशवा माधवा || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || जुळल्या सुरेल तारा || श्रीकांत पुरोहित || दशरथ पुजारी
|-
|  || जेथे जातो तेथे ||[[संत तुकाराम]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || नकळत सारे घडले || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || नाविका रे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || वाट इथे स्वप्नातिल || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|
|शब्द शब्द जपुनि ठेव
|[[मंगेश पाडगावकर]]
|विश्वनाथ मोरे
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|}
 

{{विस्तार}} 
== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:कल्याणपूर, सुमन}}
[[वर्ग:पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:लता मंगेशकर पुरस्कार विजेते]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:हिंदी पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:तमिळ पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:तेलुगू पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:कन्नड पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:गुजराती पार्श्वगायक]]</text>
      <sha1>477xbfh7ql3y6jxvbwc1lda7x4qjj2k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686927</id>
      <parentid>2686925</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T00:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2686927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5386" sha1="5g1lfmmg7brkdxyyxfa54dw983lozvi" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''{{लेखनाव}}''' ([[जानेवारी २८]], [[इ.स. १९३७|१९३७]], भवानीपूर - [[मे ३१]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) या गायिका असून त्यांनी [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटगीतांबरोबरच अनेक मराठी भावगीतेही गायली आहेत. [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], ओडिसी या भाषांतही त्यांनी गाणी गायिलेली आहेत.

==जीवन==
सुमन कल्याणपूर यांच्या वडिलांचे नाव शंकरराव हेमाडी तर आईचे नाव सीताबाई होते. २७ एप्रिल १९५८ला रामानंद कल्याणपूर यांच्याशी विवाहबद्ध.

सुमन कल्याणपूर यांची मराठी भावगीत गायनाची सुरुवात ग दि. माडगुळ्करांच्या गीतापासून झाली.नुकताच त्यांना पुलस्मृती पुरस्काराने गौरविण्यात आले आहे.

३१ मे २०२६ रोजी [[लोखंडवाला संकुल]] येथील राहत्या घरी त्यांचा मृत्यू झाला. मृत्यू समयी त्यांचे वय ८९ वर्षे होते.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Suman Kalyanpur : भावगीतांची सम्राज्ञी हरपली! ज्येष्ठ गायिका सुमन कल्याणपूर यांचे निधन; संगीत क्षेत्रावर शोककळा |url=https://marathi.abplive.com/entertainment/suman-kalyanpur-passed-away-legendary-marathi-hindi-playback-singer-padma-bhushan-awardee-death-marathi-news-1426282 |access-date=1 June 2026 |publisher=abp |date=31 May 2026}}&lt;/ref&gt;

==पुरस्कार==
* गदिमा प्रतिष्ठानचा गदिमा पुरस्कार
* भारत सरकारचा पद्मभूषण पुरस्कार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.padmaawards.gov.in/Content/PadmaAwardees2023.pdf|title=PadmaAwardess2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;


[[वर्ग:मराठी गायिका]]

==सुमन कल्याणपूर यांची काही मराठी भावगीते==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! अ.क्र. !! गीत !! गीतकार !! संगीतकार
|-
|  || अक्रुरा नको नेऊ माधवा || योगेश्वर अभ्यंकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || आकाश पांघरूनी || मधुकर जोशी || दशरथ पुजारी
|-
|  || उठा उठा चिऊताई ||[[कुसुमाग्रज]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || केतकीच्या बनी तिथे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || केशवा माधवा || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || जुळल्या सुरेल तारा || श्रीकांत पुरोहित || दशरथ पुजारी
|-
|  || जेथे जातो तेथे ||[[संत तुकाराम]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || नकळत सारे घडले || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || नाविका रे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || वाट इथे स्वप्नातिल || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|
|शब्द शब्द जपुनि ठेव
|[[मंगेश पाडगावकर]]
|विश्वनाथ मोरे
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|}
 

{{विस्तार}} 
== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:कल्याणपूर, सुमन}}
[[वर्ग:पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:लता मंगेशकर पुरस्कार विजेते]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:हिंदी पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:तमिळ पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:तेलुगू पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:कन्नड पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:गुजराती पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:कलेतील पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]]</text>
      <sha1>5g1lfmmg7brkdxyyxfa54dw983lozvi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686928</id>
      <parentid>2686927</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T01:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2686928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5450" sha1="ru8vrc1smf836c6uxxthbjil68dof11" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''{{लेखनाव}}''' ([[जानेवारी २८]], [[इ.स. १९३७|१९३७]], भवानीपूर - [[मे ३१]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) या गायिका असून त्यांनी [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटगीतांबरोबरच अनेक मराठी भावगीतेही गायली आहेत. [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], ओडिसी या भाषांतही त्यांनी गाणी गायिलेली आहेत.

==जीवन==
सुमन कल्याणपूर यांच्या वडिलांचे नाव शंकरराव हेमाडी तर आईचे नाव सीताबाई होते. २७ एप्रिल १९५८ला रामानंद कल्याणपूर यांच्याशी विवाहबद्ध.

सुमन कल्याणपूर यांची मराठी भावगीत गायनाची सुरुवात ग दि. माडगुळ्करांच्या गीतापासून झाली.नुकताच त्यांना पुलस्मृती पुरस्काराने गौरविण्यात आले आहे.

३१ मे २०२६ रोजी [[लोखंडवाला संकुल]] येथील राहत्या घरी त्यांचा मृत्यू झाला. मृत्यू समयी त्यांचे वय ८९ वर्षे होते.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Suman Kalyanpur : भावगीतांची सम्राज्ञी हरपली! ज्येष्ठ गायिका सुमन कल्याणपूर यांचे निधन; संगीत क्षेत्रावर शोककळा |url=https://marathi.abplive.com/entertainment/suman-kalyanpur-passed-away-legendary-marathi-hindi-playback-singer-padma-bhushan-awardee-death-marathi-news-1426282 |access-date=1 June 2026 |publisher=abp |date=31 May 2026}}&lt;/ref&gt;

==पुरस्कार==
* गदिमा प्रतिष्ठानचा गदिमा पुरस्कार
* भारत सरकारचा पद्मभूषण पुरस्कार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.padmaawards.gov.in/Content/PadmaAwardees2023.pdf|title=PadmaAwardess2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;


[[वर्ग:मराठी गायिका]]

==सुमन कल्याणपूर यांची काही मराठी भावगीते==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! अ.क्र. !! गीत !! गीतकार !! संगीतकार
|-
|  || अक्रुरा नको नेऊ माधवा || योगेश्वर अभ्यंकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || आकाश पांघरूनी || मधुकर जोशी || दशरथ पुजारी
|-
|  || उठा उठा चिऊताई ||[[कुसुमाग्रज]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || केतकीच्या बनी तिथे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || केशवा माधवा || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || जुळल्या सुरेल तारा || श्रीकांत पुरोहित || दशरथ पुजारी
|-
|  || जेथे जातो तेथे ||[[संत तुकाराम]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || नकळत सारे घडले || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || नाविका रे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || वाट इथे स्वप्नातिल || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|
|शब्द शब्द जपुनि ठेव
|[[मंगेश पाडगावकर]]
|विश्वनाथ मोरे
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|}
 

{{विस्तार}} 
== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:कल्याणपूर, सुमन}}
[[वर्ग:पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:लता मंगेशकर पुरस्कार विजेते]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:हिंदी पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:तमिळ पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:तेलुगू पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:कन्नड पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:गुजराती पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:कलेतील पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>ru8vrc1smf836c6uxxthbjil68dof11</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686930</id>
      <parentid>2686928</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T02:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* पुरस्कार */</comment>
      <origin>2686930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6437" sha1="cwfld219esonwew6wn35qg0hh5qj803" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''{{लेखनाव}}''' ([[जानेवारी २८]], [[इ.स. १९३७|१९३७]], भवानीपूर - [[मे ३१]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) या गायिका असून त्यांनी [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटगीतांबरोबरच अनेक मराठी भावगीतेही गायली आहेत. [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], ओडिसी या भाषांतही त्यांनी गाणी गायिलेली आहेत.

==जीवन==
सुमन कल्याणपूर यांच्या वडिलांचे नाव शंकरराव हेमाडी तर आईचे नाव सीताबाई होते. २७ एप्रिल १९५८ला रामानंद कल्याणपूर यांच्याशी विवाहबद्ध.

सुमन कल्याणपूर यांची मराठी भावगीत गायनाची सुरुवात ग दि. माडगुळ्करांच्या गीतापासून झाली.नुकताच त्यांना पुलस्मृती पुरस्काराने गौरविण्यात आले आहे.

३१ मे २०२६ रोजी [[लोखंडवाला संकुल]] येथील राहत्या घरी त्यांचा मृत्यू झाला. मृत्यू समयी त्यांचे वय ८९ वर्षे होते.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Suman Kalyanpur : भावगीतांची सम्राज्ञी हरपली! ज्येष्ठ गायिका सुमन कल्याणपूर यांचे निधन; संगीत क्षेत्रावर शोककळा |url=https://marathi.abplive.com/entertainment/suman-kalyanpur-passed-away-legendary-marathi-hindi-playback-singer-padma-bhushan-awardee-death-marathi-news-1426282 |access-date=1 June 2026 |publisher=abp |date=31 May 2026}}&lt;/ref&gt;

==पुरस्कार==
* हिंदी चित्रपटातील सर्वोत्तम शास्त्रीय गाण्यासाठी तीन वेळा प्रतिष्ठित &quot;सूर श्रृंगार संसद&quot; पुरस्कार प्राप्त.
* २००९ – [[महाराष्ट्र सरकार]] तर्फे लता मंगेशकर पुरस्कार&lt;ref&gt;[http://archive.indianexpress.com/news/singer-suman-kalyanpur-to-be-feted/1036345/ Singer Suman Kalyanpur to be feted]&lt;/ref&gt;
* गदिमा प्रतिष्ठान तर्फे ग.दि. मा. पुरस्कार&lt;ref&gt;[http://loksatta.com/pune-news/gadima-award-to-suman-kalyanpur-1163208/ सुमन कल्याणपूर यांना ‘गदिमा पुरस्कार’ जाहीर]&lt;/ref&gt;
* २०२२ – मिर्ची म्युझिक लाइफटाइम अचिव्हमेंट अवॉर्ड
* २०२३ – २६ जानेवारी २०२३ रोजी [[भारत सरकार]] तर्फे [[पद्म भूषण]]
* २०२४ – महाराष्ट्र भूषण मटा सन्मान पुरस्कार (महाराष्ट्र टाइम्स)

[[वर्ग:मराठी गायिका]]

==सुमन कल्याणपूर यांची काही मराठी भावगीते==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! अ.क्र. !! गीत !! गीतकार !! संगीतकार
|-
|  || अक्रुरा नको नेऊ माधवा || योगेश्वर अभ्यंकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || आकाश पांघरूनी || मधुकर जोशी || दशरथ पुजारी
|-
|  || उठा उठा चिऊताई ||[[कुसुमाग्रज]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || केतकीच्या बनी तिथे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || केशवा माधवा || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || जुळल्या सुरेल तारा || श्रीकांत पुरोहित || दशरथ पुजारी
|-
|  || जेथे जातो तेथे ||[[संत तुकाराम]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || नकळत सारे घडले || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || नाविका रे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || वाट इथे स्वप्नातिल || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|
|शब्द शब्द जपुनि ठेव
|[[मंगेश पाडगावकर]]
|विश्वनाथ मोरे
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|}
 

{{विस्तार}} 
== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:कल्याणपूर, सुमन}}
[[वर्ग:पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:लता मंगेशकर पुरस्कार विजेते]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:हिंदी पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:तमिळ पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:तेलुगू पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:कन्नड पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:गुजराती पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:कलेतील पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>cwfld219esonwew6wn35qg0hh5qj803</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686931</id>
      <parentid>2686930</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T02:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11171" sha1="3s62uqr2j9nsqnzai1q9tub7o1o4r3o" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''{{लेखनाव}}''' ([[जानेवारी २८]], [[इ.स. १९३७|१९३७]], भवानीपूर - [[मे ३१]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) या गायिका असून त्यांनी [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटगीतांबरोबरच अनेक मराठी भावगीतेही गायली आहेत. [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], ओडिसी या भाषांतही त्यांनी गाणी गायिलेली आहेत.

== पूर्वायुष्य ==
सुमन कल्याणपूर यांचा जन्म २८ जानेवारी १९३७ रोजी [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] [[ढाका]] येथे सुमन हेममाडी म्हणून झाला. सुमन कल्याणपूर यांचे वडील शंकर राव हेममाडी हे [[कर्नाटक]] राज्यातील [[उडुपी जिल्हा|उडुपी जिल्ह्यातील]] [[कुंदापूर|कुंदापूर तालुक्यातील]] हेममाडी गावच्या सारस्वत ब्राह्मण कुटुंबातील होते. ते सेंट्रल बँक ऑफ इंडियामध्ये उच्च पदावर कार्यरत होते आणि त्यांची दीर्घकाळ [[ढाका]] येथे नियुक्ती झाली होती. आई सीता हेममाडी आणि वडिलांशिवाय, कुटुंबात ५ मुली आणि एक मुलगा होता, ज्यामध्ये सुमन भावंडांमध्ये सर्वात मोठ्या होत्या. १९४३ मध्ये त्यांचे कुटुंब [[मुंबई]] येथे स्थायिक झाले, जिथे त्यांनी त्यांचे संगीताचे शिक्षण घेतले.

सुमन यांना चित्रकला आणि संगीताची नेहमीच आवड होती. [[मुंबई]] येथील प्रसिद्ध सेंट कोलंब्हा हायस्कूलमधून शालेय शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर, चित्रकलेच्या पुढील अभ्यासासाठी त्यांना प्रतिष्ठित सर ज. जी. स्कूल ऑफ आर्ट्समध्ये प्रवेश मिळाला. त्याच वेळी, त्यांनी [[पुणे]] येथील प्रभात फिल्म्सचे संगीत दिग्दर्शक आणि जवळचे कौटुंबिक मित्र, [[केशव वामन भोळे|पंडित केशवराव भोळे]] यांच्याकडून शास्त्रीय गायन शिकायला सुरुवात केली. सुमन यांच्या मते, सुरुवातीला गायन हा त्यांचा केवळ छंद होता, परंतु हळूहळू त्यांची संगीतातील रुची वाढली आणि त्यांनी उस्ताद खान, अब्दुल रहमान खान आणि गुरुजी मास्टर नवरंग यांच्याकडून व्यावसायिकरीत्या शिक्षण घेण्यास सुरुवात केली.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130903021403/http://www.in.com/suman-kalyanpur/profile-262585.html Suman Kalyapur]&lt;/ref&gt; सुमन यांची धाकटी बहीण 'श्यामा हेममाडी' ही सुद्धा गायिका होती.
सुमन हेममाडी यांनी १९५८ मध्ये मुंबईतील व्यावसायिक रामानंद कल्याणपूर यांच्याशी विवाह केला आणि अशा प्रकारे त्या सुमन हेममाडीवरून सुमन कल्याणपूर झाल्या. लग्नानंतर प्रत्येक रेकॉर्डिंग सत्रात ते त्यांच्यासोबत असत. त्यांना चारुल अग्नी नावाची मुलगी असून ती लग्नानंतर युनायटेड स्टेट्समध्ये स्थायिक झाली आहे. त्यांची नात ऐशानी अग्नी हिने भारतात परत येऊन आपल्या आजीच्या नावाने मुंबईत एक एनजीओ (NGO) सुरू केला आहे.

==जीवन==
सुमन कल्याणपूर यांच्या वडिलांचे नाव शंकरराव हेमाडी तर आईचे नाव सीताबाई होते. २७ एप्रिल १९५८ला रामानंद कल्याणपूर यांच्याशी विवाहबद्ध.

सुमन कल्याणपूर यांची मराठी भावगीत गायनाची सुरुवात ग दि. माडगुळ्करांच्या गीतापासून झाली.नुकताच त्यांना पुलस्मृती पुरस्काराने गौरविण्यात आले आहे.

३१ मे २०२६ रोजी [[लोखंडवाला संकुल]] येथील राहत्या घरी त्यांचा मृत्यू झाला. मृत्यू समयी त्यांचे वय ८९ वर्षे होते.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Suman Kalyanpur : भावगीतांची सम्राज्ञी हरपली! ज्येष्ठ गायिका सुमन कल्याणपूर यांचे निधन; संगीत क्षेत्रावर शोककळा |url=https://marathi.abplive.com/entertainment/suman-kalyanpur-passed-away-legendary-marathi-hindi-playback-singer-padma-bhushan-awardee-death-marathi-news-1426282 |access-date=1 June 2026 |publisher=abp |date=31 May 2026}}&lt;/ref&gt;

==पुरस्कार==
* हिंदी चित्रपटातील सर्वोत्तम शास्त्रीय गाण्यासाठी तीन वेळा प्रतिष्ठित &quot;सूर श्रृंगार संसद&quot; पुरस्कार प्राप्त.
* २००९ – [[महाराष्ट्र सरकार]] तर्फे लता मंगेशकर पुरस्कार&lt;ref&gt;[http://archive.indianexpress.com/news/singer-suman-kalyanpur-to-be-feted/1036345/ Singer Suman Kalyanpur to be feted]&lt;/ref&gt;
* गदिमा प्रतिष्ठान तर्फे ग.दि. मा. पुरस्कार&lt;ref&gt;[http://loksatta.com/pune-news/gadima-award-to-suman-kalyanpur-1163208/ सुमन कल्याणपूर यांना ‘गदिमा पुरस्कार’ जाहीर]&lt;/ref&gt;
* २०२२ – मिर्ची म्युझिक लाइफटाइम अचिव्हमेंट अवॉर्ड
* २०२३ – २६ जानेवारी २०२३ रोजी [[भारत सरकार]] तर्फे [[पद्म भूषण]]
* २०२४ – महाराष्ट्र भूषण मटा सन्मान पुरस्कार (महाराष्ट्र टाइम्स)

[[वर्ग:मराठी गायिका]]

==सुमन कल्याणपूर यांची काही मराठी भावगीते==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! अ.क्र. !! गीत !! गीतकार !! संगीतकार
|-
|  || अक्रुरा नको नेऊ माधवा || योगेश्वर अभ्यंकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || आकाश पांघरूनी || मधुकर जोशी || दशरथ पुजारी
|-
|  || उठा उठा चिऊताई ||[[कुसुमाग्रज]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || केतकीच्या बनी तिथे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || केशवा माधवा || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || जुळल्या सुरेल तारा || श्रीकांत पुरोहित || दशरथ पुजारी
|-
|  || जेथे जातो तेथे ||[[संत तुकाराम]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || नकळत सारे घडले || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || नाविका रे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || वाट इथे स्वप्नातिल || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|
|शब्द शब्द जपुनि ठेव
|[[मंगेश पाडगावकर]]
|विश्वनाथ मोरे
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|}
 

{{विस्तार}} 
== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:कल्याणपूर, सुमन}}
[[वर्ग:पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:लता मंगेशकर पुरस्कार विजेते]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:हिंदी पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:तमिळ पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:तेलुगू पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:कन्नड पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:गुजराती पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:कलेतील पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>3s62uqr2j9nsqnzai1q9tub7o1o4r3o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686933</id>
      <parentid>2686931</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T02:49:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2686933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10428" sha1="kvuwykk95ffuhq43ynbu230050wezay" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''{{लेखनाव}}''' ([[जानेवारी २८]], [[इ.स. १९३७|१९३७]], भवानीपूर - [[मे ३१]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) या गायिका असून त्यांनी [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटगीतांबरोबरच अनेक मराठी भावगीतेही गायली आहेत. [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], ओडिसी या भाषांतही त्यांनी गाणी गायिलेली आहेत.

== पूर्वायुष्य ==
सुमन कल्याणपूर यांचा जन्म २८ जानेवारी १९३७ रोजी [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] [[ढाका]] येथे सुमन हेममाडी म्हणून झाला. सुमन कल्याणपूर यांचे वडील शंकर राव हेममाडी हे [[कर्नाटक]] राज्यातील [[उडुपी जिल्हा|उडुपी जिल्ह्यातील]] [[कुंदापूर|कुंदापूर तालुक्यातील]] हेममाडी गावच्या सारस्वत ब्राह्मण कुटुंबातील होते. ते सेंट्रल बँक ऑफ इंडियामध्ये उच्च पदावर कार्यरत होते आणि त्यांची दीर्घकाळ [[ढाका]] येथे नियुक्ती झाली होती. आई सीता हेममाडी आणि वडिलांशिवाय, कुटुंबात ५ मुली आणि एक मुलगा होता, ज्यामध्ये सुमन भावंडांमध्ये सर्वात मोठ्या होत्या. १९४३ मध्ये त्यांचे कुटुंब [[मुंबई]] येथे स्थायिक झाले, जिथे त्यांनी त्यांचे संगीताचे शिक्षण घेतले.

सुमन यांना चित्रकला आणि संगीताची नेहमीच आवड होती. [[मुंबई]] येथील प्रसिद्ध सेंट कोलंब्हा हायस्कूलमधून शालेय शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर, चित्रकलेच्या पुढील अभ्यासासाठी त्यांना प्रतिष्ठित सर ज. जी. स्कूल ऑफ आर्ट्समध्ये प्रवेश मिळाला. त्याच वेळी, त्यांनी [[पुणे]] येथील प्रभात फिल्म्सचे संगीत दिग्दर्शक आणि जवळचे कौटुंबिक मित्र, [[केशव वामन भोळे|पंडित केशवराव भोळे]] यांच्याकडून शास्त्रीय गायन शिकायला सुरुवात केली. सुमन यांच्या मते, सुरुवातीला गायन हा त्यांचा केवळ छंद होता, परंतु हळूहळू त्यांची संगीतातील रुची वाढली आणि त्यांनी उस्ताद खान, अब्दुल रहमान खान आणि गुरुजी मास्टर नवरंग यांच्याकडून व्यावसायिकरीत्या शिक्षण घेण्यास सुरुवात केली.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130903021403/http://www.in.com/suman-kalyanpur/profile-262585.html Suman Kalyapur]&lt;/ref&gt; सुमन यांची धाकटी बहीण 'श्यामा हेममाडी' ही सुद्धा गायिका होती.
सुमन हेममाडी यांनी १९५८ मध्ये मुंबईतील व्यावसायिक रामानंद कल्याणपूर यांच्याशी विवाह केला आणि अशा प्रकारे त्या सुमन हेममाडीवरून सुमन कल्याणपूर झाल्या. लग्नानंतर प्रत्येक रेकॉर्डिंग सत्रात ते त्यांच्यासोबत असत. त्यांना चारुल अग्नी नावाची मुलगी असून ती लग्नानंतर युनायटेड स्टेट्समध्ये स्थायिक झाली आहे. त्यांची नात ऐशानी अग्नी हिने भारतात परत येऊन आपल्या आजीच्या नावाने मुंबईत एक एनजीओ (NGO) सुरू केला आहे.

==मृत्यू==
३१ मे २०२६ रोजी [[लोखंडवाला संकुल]] येथील राहत्या घरी त्यांचा मृत्यू झाला. मृत्यू समयी त्यांचे वय ८९ वर्षे होते.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Suman Kalyanpur : भावगीतांची सम्राज्ञी हरपली! ज्येष्ठ गायिका सुमन कल्याणपूर यांचे निधन; संगीत क्षेत्रावर शोककळा |url=https://marathi.abplive.com/entertainment/suman-kalyanpur-passed-away-legendary-marathi-hindi-playback-singer-padma-bhushan-awardee-death-marathi-news-1426282 |access-date=1 June 2026 |publisher=abp |date=31 May 2026}}&lt;/ref&gt;

==पुरस्कार==
* हिंदी चित्रपटातील सर्वोत्तम शास्त्रीय गाण्यासाठी तीन वेळा प्रतिष्ठित &quot;सूर श्रृंगार संसद&quot; पुरस्कार प्राप्त.
* २००९ – [[महाराष्ट्र सरकार]] तर्फे लता मंगेशकर पुरस्कार&lt;ref&gt;[http://archive.indianexpress.com/news/singer-suman-kalyanpur-to-be-feted/1036345/ Singer Suman Kalyanpur to be feted]&lt;/ref&gt;
* गदिमा प्रतिष्ठान तर्फे ग.दि. मा. पुरस्कार&lt;ref&gt;[http://loksatta.com/pune-news/gadima-award-to-suman-kalyanpur-1163208/ सुमन कल्याणपूर यांना ‘गदिमा पुरस्कार’ जाहीर]&lt;/ref&gt;
* २०२२ – मिर्ची म्युझिक लाइफटाइम अचिव्हमेंट अवॉर्ड
* २०२३ – २६ जानेवारी २०२३ रोजी [[भारत सरकार]] तर्फे [[पद्म भूषण]]
* २०२४ – महाराष्ट्र भूषण मटा सन्मान पुरस्कार (महाराष्ट्र टाइम्स)

[[वर्ग:मराठी गायिका]]

==सुमन कल्याणपूर यांची काही मराठी भावगीते==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! अ.क्र. !! गीत !! गीतकार !! संगीतकार
|-
|  || अक्रुरा नको नेऊ माधवा || योगेश्वर अभ्यंकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || आकाश पांघरूनी || मधुकर जोशी || दशरथ पुजारी
|-
|  || उठा उठा चिऊताई ||[[कुसुमाग्रज]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || केतकीच्या बनी तिथे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || केशवा माधवा || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || जुळल्या सुरेल तारा || श्रीकांत पुरोहित || दशरथ पुजारी
|-
|  || जेथे जातो तेथे ||[[संत तुकाराम]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || नकळत सारे घडले || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || नाविका रे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || वाट इथे स्वप्नातिल || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|
|शब्द शब्द जपुनि ठेव
|[[मंगेश पाडगावकर]]
|विश्वनाथ मोरे
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|}
 

{{विस्तार}} 
== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:कल्याणपूर, सुमन}}
[[वर्ग:पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:लता मंगेशकर पुरस्कार विजेते]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:हिंदी पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:तमिळ पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:तेलुगू पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:कन्नड पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:गुजराती पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:कलेतील पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>kvuwykk95ffuhq43ynbu230050wezay</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686934</id>
      <parentid>2686933</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T02:56:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* गायलेली गाणी */</comment>
      <origin>2686934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12766" sha1="qpmd7v3nfb9ya4c18h9gbyxqj903cec" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''{{लेखनाव}}''' ([[जानेवारी २८]], [[इ.स. १९३७|१९३७]], भवानीपूर - [[मे ३१]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) या गायिका असून त्यांनी [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपटगीतांबरोबरच अनेक मराठी भावगीतेही गायली आहेत. [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], ओडिसी या भाषांतही त्यांनी गाणी गायिलेली आहेत.

== पूर्वायुष्य ==
सुमन कल्याणपूर यांचा जन्म २८ जानेवारी १९३७ रोजी [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] [[ढाका]] येथे सुमन हेममाडी म्हणून झाला. सुमन कल्याणपूर यांचे वडील शंकर राव हेममाडी हे [[कर्नाटक]] राज्यातील [[उडुपी जिल्हा|उडुपी जिल्ह्यातील]] [[कुंदापूर|कुंदापूर तालुक्यातील]] हेममाडी गावच्या सारस्वत ब्राह्मण कुटुंबातील होते. ते सेंट्रल बँक ऑफ इंडियामध्ये उच्च पदावर कार्यरत होते आणि त्यांची दीर्घकाळ [[ढाका]] येथे नियुक्ती झाली होती. आई सीता हेममाडी आणि वडिलांशिवाय, कुटुंबात ५ मुली आणि एक मुलगा होता, ज्यामध्ये सुमन भावंडांमध्ये सर्वात मोठ्या होत्या. १९४३ मध्ये त्यांचे कुटुंब [[मुंबई]] येथे स्थायिक झाले, जिथे त्यांनी त्यांचे संगीताचे शिक्षण घेतले.

सुमन यांना चित्रकला आणि संगीताची नेहमीच आवड होती. [[मुंबई]] येथील प्रसिद्ध सेंट कोलंब्हा हायस्कूलमधून शालेय शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर, चित्रकलेच्या पुढील अभ्यासासाठी त्यांना प्रतिष्ठित सर ज. जी. स्कूल ऑफ आर्ट्समध्ये प्रवेश मिळाला. त्याच वेळी, त्यांनी [[पुणे]] येथील प्रभात फिल्म्सचे संगीत दिग्दर्शक आणि जवळचे कौटुंबिक मित्र, [[केशव वामन भोळे|पंडित केशवराव भोळे]] यांच्याकडून शास्त्रीय गायन शिकायला सुरुवात केली. सुमन यांच्या मते, सुरुवातीला गायन हा त्यांचा केवळ छंद होता, परंतु हळूहळू त्यांची संगीतातील रुची वाढली आणि त्यांनी उस्ताद खान, अब्दुल रहमान खान आणि गुरुजी मास्टर नवरंग यांच्याकडून व्यावसायिकरीत्या शिक्षण घेण्यास सुरुवात केली.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130903021403/http://www.in.com/suman-kalyanpur/profile-262585.html Suman Kalyapur]&lt;/ref&gt; सुमन यांची धाकटी बहीण 'श्यामा हेममाडी' ही सुद्धा गायिका होती.
सुमन हेममाडी यांनी १९५८ मध्ये मुंबईतील व्यावसायिक रामानंद कल्याणपूर यांच्याशी विवाह केला आणि अशा प्रकारे त्या सुमन हेममाडीवरून सुमन कल्याणपूर झाल्या. लग्नानंतर प्रत्येक रेकॉर्डिंग सत्रात ते त्यांच्यासोबत असत. त्यांना चारुल अग्नी नावाची मुलगी असून ती लग्नानंतर युनायटेड स्टेट्समध्ये स्थायिक झाली आहे. त्यांची नात ऐशानी अग्नी हिने भारतात परत येऊन आपल्या आजीच्या नावाने मुंबईत एक एनजीओ (NGO) सुरू केला आहे.

==मृत्यू==
३१ मे २०२६ रोजी [[लोखंडवाला संकुल]] येथील राहत्या घरी त्यांचा मृत्यू झाला. मृत्यू समयी त्यांचे वय ८९ वर्षे होते.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Suman Kalyanpur : भावगीतांची सम्राज्ञी हरपली! ज्येष्ठ गायिका सुमन कल्याणपूर यांचे निधन; संगीत क्षेत्रावर शोककळा |url=https://marathi.abplive.com/entertainment/suman-kalyanpur-passed-away-legendary-marathi-hindi-playback-singer-padma-bhushan-awardee-death-marathi-news-1426282 |access-date=1 June 2026 |publisher=abp |date=31 May 2026}}&lt;/ref&gt;

==पुरस्कार==
* हिंदी चित्रपटातील सर्वोत्तम शास्त्रीय गाण्यासाठी तीन वेळा प्रतिष्ठित &quot;सूर श्रृंगार संसद&quot; पुरस्कार प्राप्त.
* २००९ – [[महाराष्ट्र सरकार]] तर्फे लता मंगेशकर पुरस्कार&lt;ref&gt;[http://archive.indianexpress.com/news/singer-suman-kalyanpur-to-be-feted/1036345/ Singer Suman Kalyanpur to be feted]&lt;/ref&gt;
* गदिमा प्रतिष्ठान तर्फे ग.दि. मा. पुरस्कार&lt;ref&gt;[http://loksatta.com/pune-news/gadima-award-to-suman-kalyanpur-1163208/ सुमन कल्याणपूर यांना ‘गदिमा पुरस्कार’ जाहीर]&lt;/ref&gt;
* २०२२ – मिर्ची म्युझिक लाइफटाइम अचिव्हमेंट अवॉर्ड
* २०२३ – २६ जानेवारी २०२३ रोजी [[भारत सरकार]] तर्फे [[पद्म भूषण]]
* २०२४ – महाराष्ट्र भूषण मटा सन्मान पुरस्कार (महाराष्ट्र टाइम्स)

[[वर्ग:मराठी गायिका]]

== गायलेली गाणी ==
=== हिंदी गाणी ===
*&quot;तुमसे ओ हसीना कभी मोहब्बत ना मैंने करनी थी&quot; (फर्झ)
*&quot;साथी मेरे साथी&quot; (वीराना)
*&quot;ना तुम हमें जानो&quot; (बात एक रात की)
*&quot;छोडो, छोडो मोरी बैयाँ&quot; (मिया बीवी राझी)
*&quot;दिल गम से जल रहा&quot; (शमा)
*&quot; यूँ ही दिल ने चाहा था&quot; (दिल ही तो है)
*&quot;बुझा दिये हैं&quot; (शगुन)
*&quot;मेरे संग गा&quot; (जानवर)
*&quot;मेरे महबूब ना जा&quot; (नूर महल)
*&quot;तुम अगर आ सको तो&quot;' आणि &quot;ज़िंदगी डूब गई दर्द के तूफानों में&quot; (एक साल पहले)
*&quot;ज़िंदगी इम्तिहान लेती है&quot; (नसीब)
*&quot;जो हम पे गुज़रती है&quot; (मोहब्बत इसको कहते हैं)
*&quot;शराबी शराबी यह सावन का मौसम&quot; (नूर जहाँ)
*&quot;बहना ने भाई की कलाई में&quot; (रेशम की डोरी), ज्यासाठी तिला १९७५ मध्ये [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम महिला पार्श्वगायक पुरस्कार|फिल्मफेअर सर्वोत्तम महिला पार्श्वगायक पुरस्कारासाठी]] नामांकन मिळाले होते.
*&quot;दिल एक मंदिर है&quot; (दिल एक मंदिर)
*&quot;आजकल तेरे मेरे प्यार के चर्चे&quot; (ब्रह्मचारी)
*&quot;आँसू की एक बूँद हूँ मैं&quot; (एक पहेली)
*&quot;मेरा प्यार भी तू है ये बहार भी तू है&quot; (साथी)
*&quot;ना ना करते प्यार&quot; (जब जब फूल खिले)
*&quot;ज़िंदगी ज़ुल्म सही&quot; (शगुन)
*&quot;बहारें लुटा के, नज़ारे दिखा के&quot; (अनारबाला)
=== मराठी भावगीते ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! अ.क्र. !! गीत !! गीतकार !! संगीतकार
|-
|  || अक्रुरा नको नेऊ माधवा || योगेश्वर अभ्यंकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || आकाश पांघरूनी || मधुकर जोशी || दशरथ पुजारी
|-
|  || उठा उठा चिऊताई ||[[कुसुमाग्रज]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || केतकीच्या बनी तिथे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || केशवा माधवा || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || जुळल्या सुरेल तारा || श्रीकांत पुरोहित || दशरथ पुजारी
|-
|  || जेथे जातो तेथे ||[[संत तुकाराम]]|| कमलाकर भागवत
|-
|  || नकळत सारे घडले || रमेश अणावकर || दशरथ पुजारी
|-
|  || नाविका रे || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|  || वाट इथे स्वप्नातिल || अशोकजी परांजपे || अशोक पत्की
|-
|
|शब्द शब्द जपुनि ठेव
|[[मंगेश पाडगावकर]]
|विश्वनाथ मोरे
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|}
 

{{विस्तार}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:कल्याणपूर, सुमन}}
[[वर्ग:पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:लता मंगेशकर पुरस्कार विजेते]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:हिंदी पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:तमिळ पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:तेलुगू पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:कन्नड पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:गुजराती पार्श्वगायक]]
[[वर्ग:कलेतील पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>qpmd7v3nfb9ya4c18h9gbyxqj903cec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>स्टार प्रवाह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59039</id>
    <revision>
      <id>2686960</id>
      <parentid>2686720</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T03:57:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32628-05</username>
        <id>183752</id>
      </contributor>
      <origin>2686960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31156" sha1="4eethlmf0v5pf8ecx341c0zb4d9f5uy" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी
|नाव             = स्टार प्रवाह
|चित्र             = Star Pravah 2023.png
|चित्रसाईज         = 
|चित्र_माहिती        = 
|चित्र२            = 
|सुरुवात           = २४ नोव्हेंबर २००८
|चित्र स्वरूप        = 
|शेवटचे_प्रसारण      = 
|चित्र_प्रकार         = 
|प्रेक्षक_संख्या       = 
|प्रेक्षक_संख्या_सध्या   = 
|प्रेक्षक_संख्या_माहिती  = 
|नेटवर्क           = स्टार इंडिया
|मालक           = [[डिझ्नी स्टार]]
|ब्रीदवाक्य          = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह
|देश             = [[भारत]]
|प्रसारण क्षेत्र        = [[भारत]]
|मुख्यालय          = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|जुने नाव          = 
|बदललेले नाव       = 
|भगिनी वाहिनी       = [[प्रवाह पिक्चर]]
|प्रसारण वेळ         = दुपारी १ ते ३.३० आणि संध्या. ६.३० ते रात्री १२ (प्राइम टाइम)
|संकेतस्थळ          ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर
}}

'''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात.

==इतिहास==
स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला &quot;स्वप्नांना पंख नवे&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी &quot;आता थांबायचं नाय&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी &quot;मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!&quot; या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले.

==पुरस्कार व सोहळे==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव
|-
|२०१४-२०१८
|''येरे येरे''
|-
|२०१६
|''स्टार प्रवाह रत्न''
|-
|२०२१-चालू
|''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]''
|-
|२०२१-चालू
|''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव''
|-
|२०२२
|''स्टार प्रवाह धुमधडाका''
|-
|२०२३-चालू
|''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी''
|}

==प्रसारित कार्यक्रम==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
! रूपांतरण
|-
| ७ जुलै २०२५
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
|
|-
| १५ सप्टेंबर २०२५
| लपंडाव
| दुपारी १.४५ वाजता
|
|-
| १९ जानेवारी २०२६
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|
|-
| १४ फेब्रुवारी २०२२
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी ३ वाजता
| हिंदी मालिका सुहानी सी एक लडकी
|-
| १५ डिसेंबर २०२५
| वचन दिले तू मला
| संध्या. ६.३० वाजता
| बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी.
|-
| १६ डिसेंबर २०२४
| लग्नानंतर होईलच प्रेम
| संध्या. ७ वाजता
| तमिळ मालिका इरामना रोजावे २
|-
| १५ जून २०२६
| सुना येती घरा
| संध्या. ७.३० वाजता
| तमिळ मालिका पांडेयन स्टोर २
|-
| २३ डिसेंबर २०२४
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
| हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]]
|-
| ५ डिसेंबर २०२२
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
| तमिळ मालिका रोजा
|-
| १ जून २०२६
| पाठराखीण
| रात्री ९ वाजता
| हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई
|-
| ३० मार्च २०२६
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
| हिंदी मालिका बंदिनी
|-
| २७ एप्रिल २०२६
| बाई तुझा आशीर्वाद
| रात्री १० वाजता
| तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई
|-
| १८ मार्च २०२४
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.४५ वाजता
| हिंदी मालिका कहानी घर घर की
|-
| २७ मे २०२४
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११.३० वाजता
|
|}

==नव्या मालिका==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! रूपांतरण
|-
| २९ जून २०२६
| विसरु नको तू मला
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot;| लवकरच...
| आमच्या लाडक्या नाईक बाई
| मल्याळम मालिका टीचरम्मा
|-
| मराठी मीडियम
| बंगाली मालिका बांग्ला मीडियम
|-
| मी कात टाकली
|
|-
| [[आता होऊ दे धिंगाणा]] ५
| तमिळ कार्यक्रम एन्किट्टा मोधाडे
|}

==जुन्या मालिका==
# [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]]
# [[अग्निहोत्र २]]
# [[अबोली (मालिका)|अबोली]]
# [[आई कुठे काय करते!]]
# [[कुन्या राजाची गं तू राणी]]
# [[छत्रीवाली]]
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]]
# [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]]
# [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]]
# [[तुझेच मी गीत गात आहे]]
# [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]]
# [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]]
# [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]]
# [[नकळत सारे घडले]]
# [[पिंकीचा विजय असो!]]
# [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]]
# [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]]
# [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]]
# [[फुलाला सुगंध मातीचा]]
# [[मन उधाण वाऱ्याचे]]
# [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
# [[मुलगी झाली हो]]
# [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]]
# [[रंग माझा वेगळा]]
# [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]]
# [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]]
# [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]]
# [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]]
# [[लेक माझी लाडकी]]
# [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]]
# [[स्वप्नांच्या पलिकडले]]
# [[सहकुटुंब सहपरिवार]]
# [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]]
# [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]]
# [[सांग तू आहेस का?]]
# [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]]
# आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत!
# कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
# काजळमाया
# उदे गं अंबे
# जे३ जंक्शन
# गोष्ट एका लग्नाची
# गोष्ट एका कॉलेजची
# गोष्ट एका आनंदीची
# गोष्ट एका जप्तीची
# कुकुचकू
# असे का घडले?
# जिवलगा
# जीवलगा
# चारचौघी
# कुलस्वामिनी
# कुळ स्वामिनी
# दार उघडा ना गडे
# अंतरपाट
# वचन दिले तू मला
# कशाला उद्याची बात
# ओळख - ध्यास स्वप्नांचा
# झुंज
# बंध रेशमाचे
# दोन किनारे दोघी आपण
# तुजवीण सख्या रे
# धर्मकन्या
# सुवासिनी
# अनोळखी दिशा
# मांडला दोन घडीचा डाव
# लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती
# पंचनामा
# माधुरी मिडलक्लास
# मानसीचा चित्रकार तो
# मन धागा धागा जोडते नवा
# आम्ही दोघे राजा राणी
# आराधना
# आंबट गोड
# अरे वेड्या मना
# बे दुणे दहा
# प्रीती परी तुजवरी
# रुंजी
# लगोरी - मैत्री रिटर्न्स
# जयोस्तुते
# येक नंबर
# तू जिवाला गुंतवावे
# तुमचं आमचं सेम असतं
# छोटी मालकीण
# दुहेरी
# नकुशी तरीही हवीहवीशी
# नशीबवान
# गं सहाजणी
# गोठ
# ललित २०५
# साथ दे तू मला
# साता जल्माच्या गाठी
# शतदा प्रेम करावे
# तुझ्या इश्काचा नादखुळा
# वैजू नंबर १
# नवे लक्ष्य
# प्रेमा तुझा रंग कसा
# प्रेमा तुझा रंग कसा २
# स्पेशल ५
# जय देवा श्री गणेशा
# दख्खनचा राजा जोतिबा
# श्री गुरुदेव दत्त
# विठू माऊली
# जय भवानी जय शिवाजी

===अनुवादित मालिका===
# ५ स्टार किचन
# देवांचे देव महादेव
# महाभारत
# श्री गणेश
# [[रामायण (मालिका)|रामायण]]
# [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]]

==कथाबाह्य कार्यक्रम==
# [[आता होऊ दे धिंगाणा]]
# [[भांडा सौख्य भरे]]
# [[मी होणार सुपरस्टार]]
# शिट्टी वाजली रे
# आता होऊन जाऊ द्या
# आम्ही ट्रॅव्हलकर
# कॉमेडी बिमेडी
# ढाबळ एक तास टाइमपास
# ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला
# एक टप्पा आऊट
# जोडी जमली रे
# जस्ट डान्स
# किचनची सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा नच बलिये
# मंडळ भारी आहे
# नांदा सौख्य भरे
# पोटोबा प्रसन्न
# स्टार दरबार
# सून सासू सून
# सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी
# विकता का उत्तर?
# विसावा - एक घर मनासारखं
# झेप

==टीआरपी==
२०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!rowspan=&quot;2&quot; | आठवडा आणि वर्ष
!colspan=&quot;6&quot; | BARC AMAs
|-
!मेगा सिटी
!क्रमांक
!हिंदी भाषिक मार्केट
!क्रमांक
!भारत
!क्रमांक
|-
|आठवडा ३७, २०२१
|rowspan=&quot;23&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1539.19
|5
|1556.26
|10
|-
|आठवडा ३८, २०२१
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.06
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२१
|1517.06
|10
|-
|आठवडा ४६, २०२१
|1576.53
|5
|1601.66
|8
|-
|आठवडा ४७, २०२१
|1546.27
|5
|1568.70
|8
|-
|आठवडा ४८, २०२१
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.46
|10
|-
|आठवडा ४९, २०२१
|1552.12
|10
|-
|आठवडा १, २०२२
|1617.21
|10
|-
|आठवडा २, २०२२
|1534.71
|10
|-
|आठवडा ३, २०२२
|1513
|10
|-
|आठवडा ९, २०२२
|1471.21
|5
|1495.43
|8
|-
|आठवडा १०, २०२२
|1471.95
|5
|1497.25
|8
|-
|आठवडा ११, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1482.54
|9
|-
|आठवडा १२, २०२२
|1492.23
|10
|-
|आठवडा १३, २०२२
|1442.28
|10
|-
|आठवडा १४, २०२२
|1487.64
|5
|1517.08
|8
|-
|आठवडा १५, २०२२
|1341.36
|5
|1363.42
|8
|-
|आठवडा १६, २०२२
|1406.77
|5
|1424.58
|9
|-
|आठवडा १७, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1416.39
|9
|-
|आठवडा १९, २०२२
|1350.4
|10
|-
|आठवडा २१, २०२२
|1381.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२२
|1480.72
|5
|1507.05
|8
|-
|आठवडा २३, २०२२
|1381.56
|5
|1405.59
|9
|-
|आठवडा २४, २०२२
|291.28
|5
|1474.45
|5
|1504.76
|9
|-
|आठवडा २५, २०२२
|287.99
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २८, २०२२
|rowspan=&quot;9&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1532.94
|9
|-
|आठवडा २९, २०२२
|1504.15
|8
|-
|आठवडा ३०, २०२२
|1440.66
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२२
|1514.69
|9
|-
|आठवडा ३२, २०२२
|1500.53
|5
|1523.61
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२२
|1565.54
|5
|1593.55
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२२
|1584.93
|5
|1609.75
|7
|-
|आठवडा ३५, २०२२
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1429.83
|10
|-
|आठवडा ३७, २०२२
|1626.5
|4
|1649.99
|6
|-
|आठवडा ३८, २०२२
|280.84
|5
|1565.88
|4
|1587.26
|6
|-
|आठवडा ३९, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1487.64
|5
|1509.02
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२२
|1550.58
|5
|1575.49
|7
|-
|आठवडा ४१, २०२२
|281.01
|5
|1572.55
|5
|1599.75
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२२
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1595.63
|5
|1616.71
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२२
|1562.95
|5
|1585.67
|7
|-
|आठवडा ४४, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1667.66
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२२
|1669.9
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२२
|293.21
|5
|1639.66
|5
|1660.83
|7
|-
|आठवडा ४७, २०२२
|288.15
|5
|1640.03
|5
|1662.68
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२२
|286.02
|5
|1651.62
|5
|1675.98
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२२
|284.08
|5
|1616.36
|5
|1643.6
|7
|-
|आठवडा ५०, २०२२
|298.07
|5
|1602
|5
|1627.25
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.69
|5
|1559
|8
|-
|आठवडा ५२, २०२२
|1585.68
|5
|1610.02
|8
|-
|आठवडा १, २०२३
|276.4
|5
|1596.73
|5
|1619.82
|7
|-
|आठवडा २, २०२३
|292.83
|4
|1624.55
|5
|1644.4
|7
|-
|आठवडा ३, २०२३
|314.32
|4
|1711.93
|5
|1732.54
|7
|-
|आठवडा ४, २०२३
|307.1
|4
|1630.69
|5
|1648.57
|7
|-
|आठवडा ५, २०२३
|303.49
|4
|1627.73
|5
|1646.8
|7
|-
|आठवडा ६, २०२३
|292.82
|4
|1603.74
|5
|1625.13
|7
|-
|आठवडा ७, २०२३
|298.62
|4
|1646.78
|5
|1672.17
|7
|-
|आठवडा ८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1222.15
|5
|1246.77
|8
|-
|आठवडा ९, २०२३
|290.3
|4
|1617.14
|4
|1638.73
|7
|-
|आठवडा १०, २०२३
|284.31
|5
|1583.58
|5
|1602.8
|8
|-
|आठवडा ११, २०२३
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.32
|5
|1583.43
|8
|-
|आठवडा १२, २०२३
|1586.79
|4
|1601.86
|7
|-
|आठवडा १३, २०२३
|1511.79
|4
|1526.8
|7
|-
|आठवडा १४, २०२३
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1404.25
|9
|-
|आठवडा २०, २०२३
|1379.8
|10
|-
|आठवडा २१, २०२३
|1336.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२३
|1432.9
|5
|1455.53
|9
|-
|आठवडा २३, २०२३
|286.07
|5
|1450.61
|5
|1475.28
|9
|-
|आठवडा २४, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1391.97
|5
|1413.13
|9
|-
|आठवडा २५, २०२३
|297.47
|5
|1508.04
|5
|1529.61
|8
|-
|आठवडा २६, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1508.18
|10
|-
|आठवडा २७, २०२३
|311.63
|5
|1586.14
|9
|-
|आठवडा २८, २०२३
|305.63
|5
|1576.27
|9
|-
|आठवडा २९, २०२३
|305.11
|4
|1604.36
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२३
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1538.86
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२३
|1590.24
|10
|-
|आठवडा ३२, २०२३
|300.09
|4
|1560.37
|10
|-
|आठवडा ३३, २०२३
|312.78
|4
|1645.59
|5
|1666.5
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२३
|359.56
|2
|1773.39
|3
|1793.95
|5
|-
|आठवडा ३५, २०२३
|319.48
|3
|1637.29
|5
|1656.78
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२३
|342.24
|2
|1726.76
|4
|1749.07
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२३
|326.07
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1643.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1493.7
|10
|-
|आठवडा ३९, २०२३
|315.15
|5
|1606.96
|5
|1628.03
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२३
|371.71
|4
|1845.97
|3
|1868.71
|5
|-
|आठवडा ४१, २०२३
|354.49
|5
|1746.04
|4
|1765.6
|7
|-
|आठवडा ४२, २०२३
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1728.18
|4
|1748.5
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२३
|1688.71
|5
|1709.19
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२३
|1688.53
|5
|1709
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२३
|1688.86
|5
|1709.35
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२३
|314.47
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.99
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२३
|334.4
|5
|1761.59
|4
|1782.84
|6
|-
|आठवडा ४८, २०२३
|340.02
|5
|1774.83
|3
|1797.74
|5
|-
|आठवडा ४९, २०२३
|330.75
|3
|1733.14
|4
|1753.03
|6
|-
|आठवडा ५०, २०२३
|345.59
|4
|1748.28
|4
|1773.41
|6
|-
|आठवडा ५१, २०२३
|350.51
|4
|1787.22
|4
|1812.24
|6
|-
|आठवडा ५२, २०२३
|334.81
|4
|1720.19
|5
|1743.27
|7
|-
|आठवडा १, २०२४
|331.16
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1752.61
|8
|-
|आठवडा २, २०२४
|328.3
|4
|1692.61
|5
|1717.1
|8
|-
|आठवडा ३, २०२४
|335.95
|4
|1701.59
|4
|1727.75
|7
|-
|आठवडा ४, २०२४
|313.03
|4
|1595.58
|5
|1619.65
|7
|-
|आठवडा ५, २०२४
|324.83
|4
|1639.19
|4
|1663.48
|7
|-
|आठवडा ६, २०२४
|340.76
|4
|1699.56
|3
|1729.21
|5
|-
|आठवडा ७, २०२४
|335.94
|4
|1669.05
|3
|1697.39
|5
|-
|आठवडा ८, २०२४
|330.64
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1616.1
|7
|-
|आठवडा ९, २०२४
|328.81
|4
|1588.34
|5
|1609.17
|8
|-
|आठवडा १०, २०२४
|340.62
|4
|1674.46
|3
|1700.32
|5
|-
|आठवडा ११, २०२४
|362.68
|3
|1764.45
|3
|1793.48
|5
|-
|आठवडा १२, २०२४
|'''391.66'''
|1
|'''1917.04'''
|3
|'''1944.9'''
|5
|-
|आठवडा १३, २०२४
|343.27
|4
|1720.83
|5
|1745.54
|7
|-
|आठवडा १४, २०२४
|333.75
|4
|1678.56
|5
|1701.37
|7
|-
|आठवडा १५, २०२४
|324.31
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1661.26
|8
|-
|आठवडा १६, २०२४
|300.91
|4
|1466.09
|9
|-
|आठवडा १७, २०२४
|329.14
|4
|1473.76
|5
|1497.09
|8
|-
|आठवडा १८, २०२४
|313.84
|4
|1475.98
|5
|1503.38
|8
|-
|आठवडा १९, २०२४
|308.96
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1480.3
|8
|-
|आठवडा २०, २०२४
|290.19
|4
|1355.01
|10
|-
|आठवडा २१, २०२४
|303.99
|4
|1445.34
|9
|-
|आठवडा २२, २०२४
|310.75
|3
|1571.52
|5
|1599.8
|7
|-
|आठवडा २३, २०२४
|313.07
|3
|1467.74
|5
|1491.59
|7
|-
|आठवडा २४, २०२४
|331.61
|3
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1518.06
|9
|-
|आठवडा २५, २०२४
|318.92
|4
|1513.29
|5
|1534.75
|8
|-
|आठवडा २६, २०२४
|319.09
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1524.55
|10
|-
|आठवडा २७, २०२४
|313.37
|3
|1514.53
|9
|-
|आठवडा २८, २०२४
|318.09
|3
|1491.43
|5
|1518.17
|8
|-
|आठवडा २९, २०२४
|325
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1577.98
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२४
|335.81
|4
|1602.54
|9
|-
|आठवडा ३१, २०२४
|343.55
|3
|1689.2
|5
|1711.82
|7
|-
|आठवडा ३२, २०२४
|329.03
|4
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1621.83
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२४
|310.4
|4
|1549.35
|9
|-
|आठवडा ३४, २०२४
|296.72
|5
|1498.66
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२४
|307.97
|5
|1681.19
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२४
|356.7
|3
|1797.18
|4
|1838.66
|6
|-
|आठवडा ३७, २०२४
|310
|5
|1611.89
|5
|1651.56
|8
|-
|आठवडा ३८, २०२४
|318.17
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1715.5
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२४
|313.2
|5
|1661.08
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२४
|307.53
|5
|1604.69
|8
|-
|आठवडा ४१, २०२४
|305.13
|5
|1589.28
|5
|1628.91
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.83
|5
|1595.94
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२४
|326.61
|4
|1675.11
|4
|1710.53
|6
|-
|आठवडा ४४, २०२४
|302.04
|4
|1605.42
|5
|1640.45
|7
|-
|आठवडा ४५, २०२४
|313.14
|4
|1632.44
|5
|1673.37
|7
|-
|आठवडा ४६, २०२४
|307.54
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1660.51
|6
|-
|आठवडा ४७, २०२४
|329.8
|5
|1646.53
|4
|1679.54
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२४
|325.14
|5
|1615.88
|4
|1661.67
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२४
|339.07
|4
|1642.63
|5
|1686.13
|8
|-
|आठवडा ५०, २०२४
|320.93
|4
|1587.81
|5
|1634.79
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२४
|326
|5
|1628.15
|5
|1672.89
|7
|-
|आठवडा ५२, २०२४
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1572
|5
|1610.61
|7
|-
|आठवडा ५३, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1626.97
|8
|-
|आठवडा १, २०२५
|317.92
|5
|1550.38
|5
|1600.06
|7
|-
|आठवडा २, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1594.55
|9
|-
|आठवडा ३, २०२५
|1577.74
|8
|-
|आठवडा ४, २०२५
|307.77
|4
|1537.47
|9
|-
|आठवडा ५, २०२५
|292.2
|5
|1496.48
|9
|-
|आठवडा ६, २०२५
|328.06
|2
|1708.35
|4
|1757.59
|6
|-
|आठवडा ७, २०२५
|318.97
|5
|1629.34
|5
|1665.16
|7
|-
|आठवडा ८, २०२५
|293.83
|5
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1579.06
|8
|-
|आठवडा ९, २०२५
|305.16
|5
|1661.1
|9
|-
|आठवडा १०, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1578.58
|9
|-
|आठवडा ११, २०२५
|334.98
|4
|1678.36
|5
|1717.9
|7
|-
|आठवडा १२, २०२५
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;12&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.6
|9
|-
|आठवडा १३, २०२५
|1557.77
|9
|-
|आठवडा १४, २०२५
|1566.95
|9
|-
|आठवडा १६, २०२५
|1414.68
|10
|-
|आठवडा १९, २०२५
|259.48
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २२, २०२५
|287.04
|5
|-
|आठवडा २३, २०२५
|317.38
|5
|1535.46
|10
|-
|आठवडा २४, २०२५
|296.19
|5
|1506.47
|10
|-
|आठवडा २५, २०२५
|295.05
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २७, २०२५
|310.54
|5
|1512.98
|10
|-
|आठवडा २८, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1509.22
|10
|-
|आठवडा २९, २०२५
|1522.89
|10
|-
|आठवडा ३०, २०२५
|320.26
|5
|1590.29
|5
|1646.37
|8
|-
|आठवडा ३१, २०२५
|307.31
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1586.19
|8
|-
|आठवडा ३२, २०२५
|329.73
|3
|1591.22
|5
|1658.19
|8
|-
|आठवडा ३३, २०२५
|292.68
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.1
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२५
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.73
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२५
|1543.83
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२५
|1633.16
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२५
|291.62
|5
|1606.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२५
|rowspan=&quot;16&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1571.52
|5
|1627.19
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२५
|1561.74
|5
|1624.6
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२५
|1630.86
|4
|1693.01
|6
|-
|आठवडा ४१, २०२५
|1613.67
|4
|1670.28
|6
|-
|आठवडा ४२, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.91
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२५
|1521.48
|5
|1576.6
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२५
|rowspan=&quot;10&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1503.83
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२५
|1486.77
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२५
|1487.1
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२५
|1494.08
|9
|-
|आठवडा ४८, २०२५
|1455.08
|9
|-
|आठवडा ४९, २०२५
|1419.06
|9
|-
|आठवडा ५०, २०२५
|1408.11
|8
|-
|आठवडा ५१, २०२५
|1456.51
|9
|-
|आठवडा ३, २०२६
|1352.26
|10
|-
|आठवडा ५, २०२६
|1283.81
|10
|}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]]
[[वर्ग:स्टार प्रवाह]]</text>
      <sha1>4eethlmf0v5pf8ecx341c0zb4d9f5uy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सौरभ शुक्ला</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63590</id>
    <revision>
      <id>2686974</id>
      <parentid>1929336</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T04:14:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32628-05</username>
        <id>183752</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ स्रोत [[महाराष्ट्र टाइम्स]]</comment>
      <origin>2686974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1551" sha1="hyfucul8m86z0jt6wyk4vw2xzf0gt4t" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट अभिनेता
| पार्श्वभूमी_रंग = silver
| नाव = सौरभ शुक्ला
| चित्र = Saurabh Shukla graces the screening of Sonata.jpg
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_शीर्षक = सौरभ शुक्ला
| पूर्ण_नाव = सौरभ शुक्ला
| जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1963|3|5}}
| जन्म_स्थान =
| मृत्यू_दिनांक = 
| मृत्यू_स्थान = 
| इतर_नावे = 
| कार्यक्षेत्र = [[अभिनेता]]
| राष्ट्रीयत्व = 
| भाषा = 
| कारकीर्द_काळ = 
| प्रमुख_नाटके = 
| प्रमुख_चित्रपट =
| प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = 
| पुरस्कार = 
| वडील_नाव =
| आई_नाव = 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव =
| अपत्ये = 
| संकेतस्थळ = 
| तळटिपा = 
}}

{{विस्तार}}

[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते|शुक्ला, सौरभ]]
[[वर्ग:अत्यंत छोटी पाने]]
{{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता}}</text>
      <sha1>hyfucul8m86z0jt6wyk4vw2xzf0gt4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एस.आर. बालसुब्रमण्यम</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87623</id>
    <revision>
      <id>2686982</id>
      <parentid>2400444</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T05:02:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2686982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1036" sha1="6b23gecd1jtzxjlvk2jscq5xprhxlb1" xml:space="preserve">'''एस.आर. बालसुब्रमण्यम''' ([[नोव्हेंबर १६]],[[इ.स. १९३८]]-हयात) हे भारतीय राजकारणी आहेत.ते [[तमिळ मनिला काँग्रेस]] पक्षाचे उमेदवार म्हणून [[१९९६ क्लोकसभा निवडणुका|इ.स. १९९६]]च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये  [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी लोकसभा मतदारसंघातून]] लोकसभेवर निवडून गेले.

[[वर्ग:भारतीय राजकारणी]]
[[वर्ग:तमिळ मनीला काँग्रेस नेते]]
[[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:इ.स. १९३८ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>6b23gecd1jtzxjlvk2jscq5xprhxlb1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686983</id>
      <parentid>2686982</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T05:03:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2686983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1030" sha1="nrpfywoan3ahvi15gec8102dsauq3v9" xml:space="preserve">'''एस.आर. बालसुब्रमण्यम''' ([[नोव्हेंबर १६]],[[इ.स. १९३८]]-हयात) हे भारतीय राजकारणी आहेत.ते [[तमिळ मनिला काँग्रेस]] पक्षाचे उमेदवार म्हणून [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|इ.स. १९९६]]च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये  [[तमिळनाडू]] राज्यातील [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी लोकसभा मतदारसंघातून]] लोकसभेवर निवडून गेले.

[[वर्ग:भारतीय राजकारणी]]
[[वर्ग:तमिळ मनीला काँग्रेस नेते]]
[[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:इ.स. १९३८ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>nrpfywoan3ahvi15gec8102dsauq3v9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी महिला विद्यापीठ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92837</id>
    <revision>
      <id>2686884</id>
      <parentid>2564044</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T15:05:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24679-89</username>
        <id>182431</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15725" sha1="c92hziuouo1qy2aiby3b9neqfin93td" xml:space="preserve">[[चित्र:SNDT Womens College.jpg|इवलेसे|पुणे येथील विद्यापीठ]]
''श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी महिला विद्यापीठ'' ('''एसएनडीटी विद्यापीठ''') हे [[भारत]]ातील एक महिला [[विद्यापीठ]] आहे. याची स्थापना महर्षी [[धोंडो केशव कर्वे]] यांनी केली. हे भारतातील पहिले महिला विद्यापीठ आहे. SNDTची स्थापना पुण्यातली असली तरी त्याचे स्थलांतर मुंबईस होऊन तिथेच खऱ्या विस्ताराला सुरुवात झाली. या विद्यापीठाशी संबंधित सगळी महाविद्यालये '''एसएनडीटी कॉलेज''' म्हणून ओळखली जाऊ लागली.

[[डिसेंबर]], [[इ.स. १९१५]] साली [[धोंडो केशव कर्वे]] यांनी इंडियन सोशल काँग्रेसच्या (भारतीय सामाजिक परिषद) अध्यक्षीय भाषणातून महिला विद्यापीठाची कल्पना सर्वप्रथम मांडली. [[३ जून]], [[इ.स. १९१६]] रोजी विद्यापीठाची औपचारिक स्थापना झाली. पाच विद्यार्थिनींचा पहिला वर्ग [[५ जुलै]], इ.स. १९१६ रोजी सुरू होऊन विद्यापीठाच्या कामाला आरंभ झाला. इ.स. १९१६ साली या विद्यापीठाची स्थापना '''भारतवर्षीय महिला विद्यापीठ''' (इंडियन विमेन्स युनिव्हर्सिटी) या नावाने झाली. सर विठ्ठलदास ठाकरसींनी या विद्यापीठाला १५ लाख रुपयांची देणगी दिल्यानंतर विद्यापीठाला त्यांच्या आईचे नाव देण्यात आले. १९२० साली विद्यापीठाचे नाव &quot;श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी महिला विद्यापीठ&quot; असे झाले.

विद्यापीठातर्फे सुरुवातीला जी.ए. (गृहीतागमा) आणि पी.ए. (प्रदेयागमा) अशा दोन पदव्या दिल्या जात असत. [[इ.स. १९५१]] साली या विद्यापीठाला [[महाराष्ट्र सरकार]]ची मान्यता मिळाली. [[इ.स. १९९४]]च्या [[महाराष्ट्र]] विद्यापीठ कायद्यात एक वेगळे कलम (क्रमांक १०५) केवळ श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी महिला विद्यापीठासाठी आहे. या विद्यापीठास महाराष्ट्रात तसेच इतर कोणत्याही राज्यात आणि केंद्रशासित प्रदेशात [[महाविद्यालय]]े संलग्नित करता येतात.

==कुलगुरू आणि विस्तार==
इ.स. १९५२ ते १९५७ या कालावधीत दिवाणबहाद्दुर झवेरी यांनी कुलगुरुपद सांभाळले व यानंतर मात्र एक तप (१९५७ ते १९६९) लेडी ठाकरसींनी. या शेवटच्या बारा वर्षांत १३ नवीन विभागांची/महाविद्यालयांची स्थापना झाली. यात मराठी, चित्रकला हे विभाग मुंबई व पुणे येथे, तसेच नर्सिंग महाविद्यालय, शिक्षणशास्त्र महाविद्यालय, गृहविज्ञान महाविद्यालय ही महत्त्वाची महाविद्यालये होती. अर्थशास्त्र, शिक्षणशास्त्र, ग्रंथपालनशास्त्र, फूड सायन्स अँड न्युट्रिशन अशा पदव्युत्तर विभागांचा समावेशही होता. १९७१ ते १९७५ या काळात आणखी ११ विभागांची भर पडली आणि शिवाय पुण्यात एक शिक्षणशास्त्र महाविद्यालय ही स्थापन झाले.

भारतातील विद्यापीठात अन्यत्र न दिसणारे महिला विद्यापीठाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे येथील शिक्षणशास्त्र विद्याशाखेतील अनेक विभाग आहेत. दोन शिक्षणशास्त्र विभाग, स्पेशल एज्युकेशन, शैक्षणिक तंत्रविज्ञान, मार्गदर्शन आणि समुपदेशन, शैक्षणिक व्यवस्थापन, भाषा अध्यापन, तसेच विद्यापीठ संचालित दोन शिक्षणशास्त्र महाविद्यालये सुद्धा आहेत.

==आधुनिक अभ्यासक्रम==

* इ.स. १९७४ साली डॉ. नीराबेन देसाईंच्या मार्गदर्शनाखाली Research Centre for Women's Studies स्थापन झाले. या केंद्राला आंतरराष्ट्रीय मान्यता आहे.

* १९७५ ते १९८५ या दशकात विद्यापीठाने आणखी तेरा नवीन पदव्युत्तर विभाग (त्यामध्ये Communication Media for Children सारखे नावीन्यपूर्ण काम करणारे विभाग आहेत), तंत्रनिकेतन, फार्मसी महाविद्यालय आणि दूरस्थ शिक्षण केंद्र (१९७९) स्थापन झाले.

* १९८५ नंतरच्या तीन दशकात बारा नावीन्यपूर्ण विभाग आणि संस्थांची स्थापना झाली. 
**यात व्यवस्थापन संस्था (मॅनेजमेंट इन्स्टिट्यूट), तंत्रशास्त्र संस्था (इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी) रसायनशास्त्र, भूगोलशास्त्र, समाजकार्य, संगणकशास्त्र (कंप्युटर सायन्स), न्यायशास्त्र, ज्वेलरी डिझाइन अशा अनेक संस्था आहेत. त्यांपैकी महर्षि कर्वे मॉडेल कॉलेज फॉर विमेन हे रायगड जिल्ह्यातील श्रीवर्धन येथे २०११ साली स्थापन केलेले महाविद्यालय आहे. 
या महाविद्यालयात B.C.A. आणि B.Com हे अभ्यासक्रम चालतात.

* २०१२-१३ या वर्षापासून सर्व पदव्युत्तर अभ्यासक्रमात (Master's Degree) आंतरवासिता आणि संशोधन हे २ प्रत्येकी 8 क्रेडिट कोर्सेस प्रत्येक विद्यार्थिनीसाठी आवश्यक ठरवले गेले.

**Internshipमुळे विद्यापीठ ७५०-८०० संस्थांशी जोडले गेले, विद्यार्थिनींना placementच्या अनेक संधी उपलब्ध झाल्या.

==दूरस्थ शिक्षण==

[[महर्षी कर्वे]] यांनी दूरस्थ शिक्षणाचा(Distance Education) हा विचार विद्यापीठाच्या स्थापनेपासूनच केला होता. सुप्रसिद्ध अणुशास्त्रज्ञ डॉ. [[अनिल काकोडकर]] यांच्या मातोश्री दिवंगत कमलाताई काकोडकर आणि अशा अनेक स्त्रियांनी स्वतःचे घर, संसार, नोकरी, उद्योग सांभाळून दूरस्थ शिक्षण पद्धतीने उच्च शिक्षण घेतले. M.Com. हा ८० क्रेडिटचा अभ्यासक्रम पूर्णतः ऑनलाइन प्रणालीने शिकवला जातो. आता ऑगस्ट २०१५ पासून M.A. in Education हा अभ्यासक्रमही पूर्णतः ऑनलाइन केला जाणार आहे.

==शाखा-परीसर==

विद्यापीठाचे मुख्यालय मुंबईला चर्चगेटजवळ आहे. शिवाय त्याच्या मुंबईत जुहू येथे व पुण्यात [[कर्वे]] रोडला एक अशा दोन शाखा आहेत. मराठी, गुजराती, हिंदी, उर्दू या चार माध्यमांतून अभ्यास करणाऱ्या विद्यार्थिनी या विद्यापीठाचा फायदा घेतात. एसएनडीटी महिला विद्यापीठाचा विस्तार केवळ महाराष्ट्र राज्यापुरताच मर्यादित नसून तो गुजरात, मध्यप्रदेश, उत्तरप्रदेश, बिहार, गोवा आणि आसाम या आणखी सहा राज्यांतही झाला आहे.
# जूहु परीसर
# कर्वे रोड परीसर
# [[बल्लारपूर]], [[चंद्रपूर जिल्हा]]

==पुणे शाखेच्या महाविद्यालयाचे प्राचार्य (क्रमाक्रमाने)==

#[[महर्षी कर्वे]] (पहिले प्राचार्य),
#डॉ. ना.मा. आठवले, 
#प्रा. [[वामन मल्हार जोशी]], 
#डॉ. कमलाबाई देशपांडे, 
#डॉ. [[गं.बा. सरदार]], 
#डॉ. [[शरयू बाळ]], 
#डॉ. का.शं. केळकर, 
#डॉ. [[हे.वि. इनामदार]], 
#डॉ. क.वि. लोखंडे, 
#डॉ. जी.वाय. शितोळे (इ.स. २०१६मधील प्राचार्य)

विद्यापीठाच्या [[मुंबई]]तील दोन आणि [[पुणे]] येथील एक अशा तीनही शाखा आता नेटवर्किंगद्वारे जोडल्या गेल्या आहेत. 'महर्षि' असे या व्हर्चुअल प्रायव्हेट नेटवर्किंग (VPN) प्रणालीचे नाव आहे. या VPN वर 'सुसंवाद' हे Intranet Portal (इंट्रानेट पोर्टल) आहे. अजूनही अनेक Apps (Applications-आज्ञावली) विकसित करण्याचे काम चालू आहे.

==शताब्दीनिमित्त हाती घेतलेले प्रकल्प==

२०१५ साली विद्यापीठाचे शताब्दी वर्ष सुरू झाले. त्या शतक महोत्सवानिमित्त विद्यापीठाने अनेक महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प हाती घेतले आहेत.
* एकविसाव्या शतकातील ग्रंथालय म्हणजे KRC-ज्ञान साधना केंद्र, 
*नवीन सहा भाषाध्यापन विभागांसह १२ भाषांसाठी भाषाभवन, 
*विज्ञानसंस्था, 
*Design (अभिकल्प)  संस्था, 
*नॅनोटेक्नॉलॉजी संस्था, 
*जनसंप्रेषण (Mass Communication) संस्था,
*सेंट्रल इक्विपमेंट सुविधा, 
*स्पोर्ट्‌स कॉम्प्लेक्स, 
*महिलांसाठी आंतरराष्ट्रीय वसतीगृह, 
*अतिथीगृह इ. 
प्रकल्पांसाठी संस्थेची जुळवाजुळ‍व सुरू आहे.

==अवांतर माहिती==
जुन्या काळात, पुण्याबाहेर असलेल्या या विद्यापीठात किंवा कॉलेजात जाण्यायेण्यासाठी खास शहर बससेवा होती. तिचे एका टर्मचे प्रवासी भाडे २० रुपये आणि ५५ विद्यार्थिनींच्या वसतिगृहात प्रत्येकीला टर्मला ३५ रुपये आकारले जात, अशी माहिती एस.एम. कणगली यांनी त्यांच्या ‘पुण्याचा माहीतगार’  या पुस्तकात दिली आहे.
{{महाराष्ट्रातील विद्यापीठे}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील विद्यापीठे]]
[[वर्ग:मुंबईमधील शैक्षणिक संस्था]]</text>
      <sha1>c92hziuouo1qy2aiby3b9neqfin93td</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अनंत वामन वर्टी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94238</id>
    <revision>
      <id>2686956</id>
      <parentid>2450923</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T03:39:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>तारीख</comment>
      <origin>2686956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12896" sha1="iptu9x2jwrsk5iekypgnq19pdtql452" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट साहित्यिक
| नाव = {{लेखनाव}}
| चित्र = 
| चित्र_शीर्षक = 
| पूर्ण_नाव = अनंत वामन वर्टी
| टोपण_नाव = 
| जन्म_दिनांक = [[डिसेंबर २]], [[इ.स. १९११]]
| जन्म_स्थान = [[सावदे]], [[जळगाव जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]]
| मृत्यू_दिनांक = 
| मृत्यू_स्थान = [[पुणे]]
| कार्यक्षेत्र = डॉक्टरी, नाटक, साहित्य,&lt;br /&gt;विनोद, तत्त्वज्ञान, इतिहास
| राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]]
| कार्यकाळ = 
| साहित्य_प्रकार = विनोदी, इतिहास संशोधनपर
| विषय = 
| चळवळ = 
| प्रसिद्ध_साहित्यकृती = राणीचा बाग, टाल डुप्पो वांगी माडू (कथासंग्रह)
| प्रभाव = 
| प्रभावित = 
| पुरस्कार = 
| वडील_नाव = वामन वर्टी
| आई_नाव = 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = 
| अपत्ये = चंद्रहास 
| स्वाक्षरी_चित्र = 
| संकेतस्थळ_दुवा = 
| तळटिपा = 
}}
''डॉ.'' '''अ.वा. वर्टी''' ([[२ डिसेंबर]], [[इ.स. १९११|१९११]] - मृत्युदिनांक अज्ञात) हे व्यवसायाने डॉक्टर असून [[मराठी भाषा|मराठी भाषेतील]] एक विनोदी [[लेखक]] होते.

==जीवन==
वर्टी यांचा जन्म २ डिसेंबर, इ.स. १९११ रोजी [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[जळगाव जिल्हा|जळगाव जिल्ह्यातील]] [[सावदे]] येथे झाला. त्यांनी [[मुंबई]]च्या [[ग्रॅन्ट मेडिकल कॉलेज]]मधून एम.बी.बी.एस.ची पदवी घेतली होती. त्यानंतर त्यांनी  [[नाशिक]] येथे वैद्यकीय व्यवसाय सुरू केला. पुढे त्यांनी नाशिक नगरपालिकेत वैद्यकीय अधिकारी म्हणून जबाबदारी स्वीकारली. ते काम त्यांनी [[इ.स. १९७१]]पर्यंत केले. अ.वा. वर्टी हे  [[बॅडमिंटन]]पटू होते. [[ब्रीज]] या खेळाचीही त्यांना आवड होती. परंतु त्यांना साहित्यामध्ये विशेष रस होता. वर्टी यांच्या लेखनात कथानकांची विविधता दिसून येते. तसेच मानवी स्वभावाचे मार्मिक चित्रण दिसते. कथेचा चमत्कारपूर्ण शेवट करून वाचकावर ते खास परिणाम  साधत.

==कार्य==
[[इ.स. १९५३]] साली गांवकरी प्रकाशनातर्फे प्रसिद्ध होणाऱ्या [[अमृत मासिक|अमृत]] या मासिकाचे  [[संपादक]]पद त्यांनी घेतले. या मासिकासाठी त्यांनी नावीन्यपूर्ण कल्पना राबवल्या आणि ते मासिक नावारूपास आणले. [[इ.स. १९६०]] साली त्यांनी स्वतःचे '''श्रीयुत''' हे अमृत मासिकाच्या धर्तीवरचे नवीन मासिक सुरू केले. ते [[इ.स. १९६७]] सालापर्यंत सुरू होते. या शिवाय त्यांनी '''चंद्रहास''' नावाचे प्रकाशनही सुरू केले. या प्रकाशनातर्फे अनेक कथासंग्रह प्रकाशित केले गेले. डॉ. वर्टी यांनी [[सार्वजनिक वाचनालय, नाशिक]],  [[नाशिक एज्युकेशन सोसायटी]],  [[नाशिक जिमखाना]], सांस्कृतिक महामंडळ, सारस्वत सभा अशा अनेक संस्थांमध्ये महत्त्वाची पदे भूषविली होती. नाशिक येथे नाशिक सार्वजनिक वाचनालयातर्फे जिल्हा साहित्यिक मेळाव्याचे आयोजन ते करत असत. त्यांच्या नांवाने दर वर्षी डॉ. अ.वा. वर्टी कथालेखक पुरस्कार दिला जातो.

==लेखन==
डॉ. वर्टी यांनी प्रामुख्याने विनोदी कथा लिहिल्या. त्यांच्या कथांची संख्या ५००हून अधिक आहे. त्यांचे २१ कथासंग्रह प्रसिद्ध झाले आहेत. कथांशिवाय ‘अभिनय’, ‘नवा धर्म’, ‘कठपुतळ्या’, ‘हेरंब’, ‘वाघीण’ या कादंबऱ्यांचे लेखन त्यांनी केले. यातील ‘नवा धर्म’ ही कादंबरी हिंदू मुस्लिम ऐक्याचा पुरस्कार करणारी आहे. त्यांच्या ‘तिसरी इच्छा’ व ‘सुलूचा रामा-इडली डोसा’ या दोन एकांकिका गाजल्या होत्या. '''राणीचा बाग''' हे नाटक अतिशय गाजले.  हे  [[नाटक]] इ.स. १९४७ साली लिहिलेल्या वर्टींच्या ‘अभिनय’ या कादंबरीवर आधारित होते. या नाटकाचा पहिला प्रयोग ६ ऑगस्ट, इ.स. १९४९ रोजी पुण्यातील [[भानुविलास थिएटर]] येथे झाला होता. तत्कालीन  [[मुंबई]] इलाख्यात सर्वोत्कृष्ट नाटकाचा पुरस्कार या नाटकाला लाभला होता. मो.ग. रांगणेकर संचलित नाट्यनिकेतन या संस्थेतर्फे या नाटकाचे प्रयोग केले गेले. नाटकाचे ३०० पेक्षाही जास्त प्रयोग झाले. नाट्य-अभिनेते [[प्रभाकर पणशीकर]]ही या नाटकात काम करत असत. [[इ.स. १९५७]] साली राज्य नाट्यस्पर्धेत एकाच वेळी  [[मराठी]], [[गुजराती]] व  [[कन्नड भाषा|कानडी]] भाषांमधून या नाटकाचे प्रयोग सादर झाले. हा एक विक्रमच आहे.

==साहित्य==
=====वैद्यकीय =====
* आपले शरीर 
* तुम्ही आणि तुमचे अन्न 
* वैद्यकातील महान शोध


=====संशोधनपर=====
* साक्ष इतिहासाची - [[सोमनाथ]] आणि [[महमूद गझनी]],  [[अहमदशहा दुराणी]], [[नाशिक]] येथील [[ख्रिस्ती धर्मांतर]], धर्मातराचे प्रयोग अशा विषयांवरील हे संशोधनपर पुस्तक
* मराठी साहित्य दर्शन (भाग १ ते ६)

=====एकांकिका =====
* तिसरी इच्छा
* सुलूचा रामा-इडली डोसा

=====कादंबऱ्या=====
* अभिनय 
* कठपुतळ्या
* कामसेना
* नवा देव
* नवा धर्म
* पतिव्रता
* पुनर्जन्म
* रुपेरी स्वप्न
* वाघीण (याच नावाच्या कादंबऱ्या इंद्रायणी सावकार आणि प्रा. व.बा. बोधे यांनी लिहिल्या आहेत.)
* हेरंब

=====नाटक=====
* राणीचा बाग

=====कथासंग्रह===== 
* अकरावा गडी
* अखेरचा आघात
* अल्लामिया देनेवाला (बापूसाहेबांच्या कथा)
* ए गुलबदन
* गडगडाट
* टालडुप्पो वॉंगिमाडूऽ
* दंतकथा
* पाऊस! पाऊस!
* पोलिसी खाक्या
* म.चा मा.टवे
* मंत्र्याचा मंत्री
* मुमताज
* विनोद : एक व्याख्यान (ललित)
* सायराबानू आणि इतर विनोदी कथा
* सुलूचा सर्व्हंट

=====लघुनिबंध संग्रह=====
* परिपाक (भाग १, २)
* पिसारा

==पुरस्कार==
वर्टी यांच्या ‘टॉमी’ या कथेस [[इ.स. १९३७]] मध्ये [[किर्लोस्कर मासिक|किर्लोस्कर मासिकाच्या]] लघुकथा स्पर्धेत दुसरे पारितोषिक मिळाले होते. 
[[प्रल्हाद केशव अत्रे]] यांच्या ‘समीक्षक’ मासिकाच्या कथास्पर्धेत ‘मुमताज’ या कथेस प्रथम पारितोषिक मिळाले होते. 
* सर्वोत्कृष्ट नाटकाचा पुरस्कार - राणीचा बाग
* इंदूर साहित्य सभा पुरस्कार - राणीचा बाग
* नाशिक येथे त्यांच्या सन्मानार्थ एका रस्त्यास डॉ. अ.वा. वर्टी यांचे नाव दिले आहे.
* नाशिक सार्वजनिक वाचनालयातर्फे डॉ. अ.वा. वर्टी कथालेखक पुरस्कार दरवर्षी दिला जातो.
* मालेगाव कॅम्प(नाशिक जिल्हा) येथील (MSG College)महाराजा सयाजीराव गायकवाड महाविद्यालयातील प्राध्यापक डॉ.ए.यू. पाटील यांच्या मार्गदर्शनाखाली २०१० साली (१) डॉ. अ.वा. वर्टी-व्यक्ती आणि वाङ्‌मय, आणि (२)नाटककार वर्टी-एक शोध हे दोन शोधनिबंध लिहिले गेले होते.

==बाह्य दुवे==

{{DEFAULTSORT:वर्टी,अनंत वामन}}
[[वर्ग:मराठी नाटककार]]
[[वर्ग:मराठी लेखक]]
[[वर्ग:इ.स. १९११ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>iptu9x2jwrsk5iekypgnq19pdtql452</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फैयाज शेख</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120035</id>
    <revision>
      <id>2686965</id>
      <parentid>2561461</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T04:01:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:इ.स. १९३४ मधील जन्म]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2686965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12708" sha1="tg40i7zkv7va3d05rt6u0lodpzixxte" xml:space="preserve">'''फैयाज'''  (जन्म : [[५ जानेवारी]], [[इ.स. १९४८]]) या नावाने ओळखली जाणारी '''फैयाज इमाम शेख''' ही एक नामवंत [[मराठी]] नाट्य-अभिनेत्री आणि गायिका आहे. त्यांचा जन्म [[सोलापूर]] येथे झाला. सोलापुरात असताना त्या कलापथकात केवळ नृत्य सादर करीत असत. त्यानंतर त्या हौशी रंगभूमीवर आल्या. [[मुंबई]]त आल्यावर त्यांनी ’कट्यार काळजात घुसली’ या नाटकात झरीनाची भूमिका केली आणि त्यांना अमाप प्रसिद्धी मिळाली.

==कारकीर्द==
इ.स. १९६६ पासून त्या मराठी नाटकांत कामे करीत आहेत. सोलापूरमध्ये आपल्या नाट्य कारकिर्दीला सुरुवात करणाऱ्या फैयाज यांनी ‘गीत गायिले आसवांनी’ या नाट्यसंपदेचे भावंडं असलेल्या विजयश्री प्रॉडक्शनच्या नाटकाद्वारे मुंबईच्या नाट्यसृष्टीत पदार्पण केले. 

फैयाज यांनी गद्य नाटके, संगीत नाटके, पार्श्वगायन, काव्यवाचन, संगीत शिक्षण, हिंदी-मराठी चित्रपट, मराठी मालिका, हिंदी मालिका अशा विविध क्षेत्रात नावलौकिक मिळविला आहे. गेली अनेक वर्षे अविरतपणे मराठी रंगभूमीची त्या मनोभावे सेवा करीत आहेत. मराठी रंगभूमीवर प्रदीर्घ कारकीर्द करणाऱ्या नाट्यकलावंतांला मिळणारे अनेक पुरस्कार  त्यांना मिळाले आहेत.

फैयाज यांनी निरनिराळ्या पिढीतल्या आणि वेगवेगळ्या स्कूल्सच्या लेखक-दिग्दर्शकांकडे वैविध्यपूर्ण भूमिका साकारल्या. संगीत नाटके, सामाजिक, पौराणिक, ऐतिहासिक, विनोदी अशा सर्वच प्रकारच्या नाटकांतून त्यांनी काम केल्याने त्यांच्यावर एकच एक असा कोणताच शिक्का बसला नाही. गाण्यातही त्यांनी गजल, ठुमरी, लावणी, नाट्यसंगीत असा चौफेर प्रवास केला. गायिका बेगम अख्तर यांच्या गंडाबंद शागीर्द बनण्याची संधी त्यांना चालून आली होती. परंतु त्यावेळी त्यांची नाट्य-कारकीर्द ऐन बहरात असल्याने ती सोडून लखनौला बेगम अख्तरांकडे गाणे शिकायला जाणे त्यांना शक्य झाले नाही. मात्र जेव्हा जेव्हा बेगम अख्तर मुंबईत येत तेव्हा तेव्हा त्या फैय्याज यांना गाणे शिकवीत.

‘अश्रूंची झाली फुले’, ‘कट्यार काळजात घुसली’, ‘वीज म्हणाली धरतीला’, ‘मत्स्यगंधा’, ‘होनाजी बाळा’, ‘तुझे आहे तुजपाशी’, ‘वेड्याचं घर उन्हात’, ‘वेगळं व्हायचंय मला’, ‘गुंतता हृदय हे’, ‘पेइंग गेस्ट’ ते अलीकडच्या ‘मित्र’पर्यंतच्या नाटकांत फैय्याज यांच्या भूमिका आहेत. ‘कट्यार’ मधील झरीना तसेच ‘वीज म्हणाली धरतीला’तील जुलेखा या भूमिकांवर तर त्यांनी आपली अमीट नाममुद्रा उमटवली होती. ‘गुंतता हृदय हे’मध्ये कल्याणी साकारणाऱ्या फैय्याज यांनी ‘महानंदा’ चित्रपटात मानूची भूमिका तितक्याच ताकदीने जिवंत केली होती. यातून त्यांच्या अभिनयाची रेंज कळून येते. त्यांना डबिंग मास्टरही म्हणले जाई. ‘जाणता राजा’मध्ये त्यांनी गाणे व निवेदन केले आहे.

दादा कोंडके यांच्या ‘विच्छा’मध्ये साडेसातशे प्रयोगांत त्यांनी गाणी गायिली. सी. रामचंद्र, वसंत देसाई, जयदेव, मदनमोहन, एस.डी. व आर.डी. बर्मन यांसारख्या संगीतकारांकडेही त्या गाणी गायल्या. पंडित [[सी.आर. व्यास]] यांच्याकडे गाणे शिकलेल्या फैय्याजना पंडित जितेंद्र अभिषेकी, वसंतराव देशपांडे यांच्याबरोबर केलेल्या नाटकांमुळे त्यांच्याकडूनही भरपूर शिकायला मिळाले. पुलंबरोबरही त्यांनी ‘वटवट’मध्ये काम केले होते. या सगळ्या वाटचालीत त्यांना अनेक मानसन्मानही मिळाले. जुन्या-नव्या सर्वच पिढ्यांमध्ये सहजपणे मिसळणाऱ्या फैय्याज अजातशत्रू राहिल्या. २०१०सालच्या गोमंतक महिला साहित्य संमेलनाचे उद्घाटन फैय्याज यांच्या हस्ते झाले होते. आजही त्या त्याच तडफेने कला क्षेत्रात कार्यरत आहेत.

==चित्रपट==
‘एक उनाड दिवस’, ‘दायरे’, ‘पैंजण’, ‘महानंदा’, ‘वजीर’, या हिंदी-मराठी चित्रपटांत फैय्याज यांनी काम केले आहे.

==नाटके आणि त्यांतल्या (भूमिका)==
* अंधार माझा सोबती (ज्योती)
* अश्रूंची झाली फुले (नीलम, सुमित्रा)
* कट्यार काळजात घुसली (झरीना)
* किनारा (जीजी)
* गीत गायिले आसवांनी (मंझर) - पहिले नाटक!
* गुंतता हृदय हे (कल्याणी)
* तो मी नव्हेच (चन्नक्का, प्रमिला परांजपे, सुनंदा दातार)
* पंडितराज जगन्नाथ (लवंगिका)
* पेइंग गेस्ट (सुनंदा)
* प्रीत राजहंसी (मेहजबीन)
* बावनखणी (चंद्रा)
* भटाला दिली ओसरी (नटी)
* मत्स्यगंधा (सत्यवती)
* मदनाची मंजिरी (?)
* मित्र (नर्स)
* मी मालक या देहाचा (सिस्टर)
* वटवट (विविध भूमिका)
* वादळवारं (अम्मी)
* वीज म्हणाली धरतीला (जुलेखा)
* वेड्याचं घर उन्हात
* संत गोरा कुंभार (संता)
* संत तुकाराम (रंभा)
* सूर राहू दे (?)
* होनाजी बाळा (गुणवती)

==फैयाज यांची गाजलेली गीते==
* कोन्यात झोपली सतार (चित्रपट: घरकुल)
* चार होत्या पक्षिणी त्या (नाटकः वीज म्हणाली धरतीला)
* निर्गुणाचा संग धरिला (नाटक : गोरा कुंभार)
* या बाळांनो या रे या ([[भा.रा.तांबे]] यांची कविता)
* सांवरियॉं से नैना हो गये चार, हाय राम! लागी करेजवॉं कटार (नाटकः कट्यार काळजात घुसली)
* स्मरशिल राधा स्मरशिल यमुना (नाटक : वीज म्हणाली धरतीला)

==[[पुरस्कार]]==
* बोरीवली नाट्य परिषदेचा इ.स. २००९चा स्वररंगराज पुरस्कार
* अखिल नाट्य विद्यामंदिर समिती (सांगली) आणि अखिल महाराष्ट्र राज्य नाट्य परिषद यांच्या तर्फे इ.स. २०१० चे '''[[विष्णूदास भावे]]''' गौरव पदक
* चंद्रलेखा यांच्या तर्फे इसवी २०१०चा ज्येष्ठ रंगकर्मींसाठी असलेला शारदाबाई वाघ पुरस्कार
* महाराष्ट्र शासनाचा इ.स. २०११चा '''[[बळवंत पांडुरंग किर्लोस्कर|अण्णासाहेब किर्लोस्कर]]''' संगीत रंगभूमी जीवन गौरव पुरस्कार
* [[आचार्य अत्रे]] स्मृति प्रतिष्ठान (पुणे)चा इ.स. २०१२चा रंगकर्मी [[आचार्य अत्रे पुरस्कार]]
* रंगत संगत प्रतिष्ठान आणि फडणीस फाउंडेशनतर्फे इ.स. २०१२चा माणूस पुरस्कार
* पुण्याच्या रोटरी क्लबचा विशेष गुणवत्ता पुरस्कार (२९-११-२०१४)
* २०१५ सालच्या ९५व्या अखिल भारतीय मराठी नाट्यसंमेलनाचे अध्यक्षपद.

==हे सुद्धा पहा==
[http://www.aathavanitli-gani.com/Swar/Faiyyaj फैयाज यांची काही स्मरणीय गाणी]

[[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेत्री]]
[[वर्ग:इ.स. १९४८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>tg40i7zkv7va3d05rt6u0lodpzixxte</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सर्च (संस्था)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135767</id>
    <revision>
      <id>2686880</id>
      <parentid>2615603</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T14:56:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24679-89</username>
        <id>182431</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="634" sha1="9ofros2rhdv8x8g8m06r2qojaawwhw5" xml:space="preserve">'''SEARCH-सर्च''' (Society for Education, Action and Research in Community Health) या बिगर−सरकारी संस्थेची स्थापना [[अभय बंग]] व [[राणी बंग]] या डॉक्टर दांपत्यांनी [[धानोरा]] तालुक्यात सन १९८५ साली [[महात्मा गांधी]] यांच्या जीवनाने व विचारांनी प्रेरीत होऊन केली.

[[वर्ग:भारतामधील समाजसेवी संघटना]]</text>
      <sha1>9ofros2rhdv8x8g8m06r2qojaawwhw5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कान्हापूर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136231</id>
    <revision>
      <id>2686879</id>
      <parentid>2514336</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T14:55:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24679-89</username>
        <id>182431</id>
      </contributor>
      <comment>/* हवामान */</comment>
      <origin>2686879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3675" sha1="l2n6lsy0p8oysxawx6xwcpqmad30pzy" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''कान्हापूर'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर=सेलू
| जिल्हा = [[वर्धा जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}
'''कान्हापूर''' हे [[वर्धा जिल्हा|वर्धा जिल्ह्यातल्या]] [[सेलू |सेलू तालुक्यातील]] एक गाव आहे. डॉ. अभय बंग आणि राणी बंग यांनी काही वर्षे येथे काढली होती. या गावाचा विस्तार १ चौरस किमीच्या आत आहे. गावात १०० ते २०० घरे आहेत.

कान्हापुरातील हनुमंत मंदिरात रोज सकाळ संध्याकाळ  हरिपाठ होतो.

शेती हा कान्हापूरच्या लोकांचा मुख्य व्यवसाय आहे.
==भौगोलिक स्थान==
==हवामान==

येथील हवामान वर्षभर कोरडे असते. उन्हाळ्यात अतिउष्ण असते. हिवाळा व उन्हाळा हे दोन्ही ऋतू तीव्र असतात. उन्हाळ्यात दिवसाच्या व रात्रीच्या तापमानात मोठा फरक असतो. मे हा अतिउष्णतेचा आणि जानेवारी हा कडाक्याच्या थंडीचा महिना असतो. वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान १०९ सेंमी पर्यंत असते.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/

&lt;br /&gt;
{{विस्तार}}

[[वर्ग:वर्धा जिल्ह्यातील गावे]]
[[वर्ग:सेलू तालुक्यातील गावे]]</text>
      <sha1>l2n6lsy0p8oysxawx6xwcpqmad30pzy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>देवेंद्र फडणवीस</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140411</id>
    <revision>
      <id>2686867</id>
      <parentid>2686331</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:23:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* पुस्तके */</comment>
      <origin>2686867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35960" sha1="26t14c28c3u4hw9sj63hwyzyah1rofi" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट संसद सदस्य 
| चित्र = Devendra Fadnavis @Vidhan Sabha 04-03-2021.jpg
| चित्र आकारमान = 220px
| पद = [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे १८वे मुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ = ५ डिसेंबर २०२४
| कार्यकाळ_समाप्ती = 
| राज्यपाल = [[सी.पी. राधाकृष्णन]] 
| मागील = [[एकनाथ शिंदे]] 
| पुढील =  
| मतदारसंघ =
| कार्यकाळ_आरंभ2 = २३ नोव्हेंबर २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = २६ नोव्हेंबर २०१९
| राज्यपाल2 = [[भगतसिंग कोश्यारी|भगतसिंग गोपाळसिंग कोश्यारी]]
| मागील2 = [[राष्ट्रपती राजवट]] 
| पुढील2 = [[उद्धव ठाकरे|उद्धव बाळासाहेब ठाकरे]]
| मतदारसंघ2 =
| कार्यकाळ_आरंभ3 = ३१ ऑक्टोबर २०१४
| कार्यकाळ_समाप्ती3 = १२ नोव्हेंबर २०१९
| राज्यपाल3 = [[सी. विद्यासागर राव|चेन्नमणेनी विद्यासागर राव]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(४ सप्टेंबर २०१९ पर्यंत)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[भगतसिंग कोश्यारी|भगतसिंग गोपाळसिंग कोश्यारी]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(५ सप्टेंबर २०१९ पासून)&lt;/small&gt;
| मागील3 = [[राष्ट्रपती राजवट]] 
| पुढील3 = [[राष्ट्रपती राजवट]]
| मतदारसंघ3 =
| पद4 = [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे ९वे उपमुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ4 = ३० जून २०२२
| कार्यकाळ_समाप्ती4 = ४ डिसेंबर २०२४&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[अजित पवार|अजित अनंत पवार]] यांच्यासह)&lt;/small&gt;
| मुख्यमंत्री4 = [[एकनाथ संभाजी शिंदे]]
| मागील4 = [[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| पुढील4 = [[एकनाथ संभाजी शिंदे]]&lt;br&gt;[[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| मतदारसंघ4 =
| पद5 = [[महाराष्ट्र विधानसभा विरोधी पक्ष नेते|महाराष्ट्र राज्याचे २८वे विरोधी पक्ष नेते (विधानसभा)]]
| कार्यकाळ_आरंभ5 = १ डिसेंबर २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती5 = २९ जून २०२२
| राष्ट्रपती5 = 
| मागील5 = [[विजय वडेट्टीवार|विजय नामदेव वडेट्टीवार]] 
| पुढील5 = [[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| मतदारसंघ5 =
| पद6 = [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]]
| कार्यकाळ_आरंभ6 = २२ ऑक्टोबर २००९
| कार्यकाळ_समाप्ती6 =  
| राष्ट्रपती6 = 
| मागील6 = ''नवीन मतदारसंघ''
| पुढील6 =  
| मतदारसंघ6 = [[नैर्ऋत्य नागपूर विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ7 = ७ ऑक्टोबर १९९९
| कार्यकाळ_समाप्ती7 = २१ ऑक्टोबर २००९ 
| राष्ट्रपती7 = 
| मागील7 = [[विनोद गुधाडे पाटील]]
| पुढील7 = सुधाकर देशमुख 
| मतदारसंघ7 = [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]]
| पद8 = [[नागपूर|नागपूरचे महापौर]]
| कार्यकाळ_आरंभ8 = १९९७
| कार्यकाळ_समाप्ती8 = २००१
| राष्ट्रपती8 = 
| मागील8 = ''अज्ञात''
| पुढील8 = ''अज्ञात'' 
| मतदारसंघ8 =
| जन्मदिनांक           = {{जन्म दिनांक आणि वय|1970|7|22}} 
| जन्मस्थान            = [[नागपूर]], महाराष्ट्र, भारत
| मृत्युदिनांक           =
| मृत्युस्थान            =
| पक्ष                  = [[भारतीय जनता पक्ष]]
| पत्नी                  = {{लग्न|[[अमृता फडणवीस|अमृता रानाडे]]|2005}}  
| अपत्ये                = दिविजा 
| निवास                = '''सागर''' बंगला, मलबार हिल, मुंबई, भारत
| शाळा_महाविद्यालय      = [[नागपूर विद्यापीठ]]&lt;br&gt;फ्री युनिव्हर्सिटी ऑफ बर्लिन
| सही                  =
| संकेतस्थळ             = {{URL|www.devendrafadnavis.in}}
| तळटीपा               =
}}
'''देवेंद्र गंगाधराव फडणवीस''' (जन्म: २२ जुलै १९७०) हे भारतीय राजकारणी व ५ डिसेंबर २०२४ पासून भारताच्या [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे १८वे व विद्यमान मुख्यमंत्री]] आहेत.
* मुख्यमंत्रीपदाचा त्यांचा हा तिसरा कार्यकाळ आहे. यापूर्वी २०१४ ते २०१९ आणि २३-२८ नोव्हेंबर २०१९ अशा २ कार्यकाळांसाठी फडणवीस यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून पदग्रहण केले आहे. 
* ३० जून २०२२ ते ४ डिसेंबर २०२४ दरम्यान ते [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे ९वे उपमुख्यमंत्री]] देखील राहिले. 
* तत्पूर्वी ते २८ नोव्हेंबर २०१९ ते २९ जून २०२२ दरम्यान [[महाराष्ट्राची विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत विरोधी पक्षनेते]] होते. 
देवेंद्र हे १९९९ ते २००९ दरम्यान [[पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघातून]] तर २००९ पासून [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघातून]] [[महाराष्ट्र विधानसभा]] सदस्य आहेत. 
* ३१ ऑक्टोबर २०१४ला वयाच्या ४४व्या वर्षी मुख्यमंत्रिपदाची शपथ घेणारे फडणवीस हे [[महाराष्ट्र राज्य|महाराष्ट्राचे]] २रे सर्वात तरुण मुख्यमंत्री. त्यापूर्वी, वयाच्या ३८व्या वर्षी मुख्यमंत्रीपदाची शपथ घेणारे [[शरद पवार]] महाराष्ट्राचे सर्वात तरुण मुख्यमंत्री होते.
* २०१९ छुप्या पद्धतीने सरकार स्थापन करून सर्वात कमी काळासाठी महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्रीपद सांभाळली म्हणून देखील त्यांची विक्रमीनोंद आहे.

== जीवन परिचय ==

&quot;'''माझ्या बाबांना [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींनी]] अटक केली त्यामुळे मी इंदिरा कॉन्व्हेंटमध्ये शिकणार नाही'''&quot;, असे [[आणीबाणी]]च्या काळात वयाच्या सहाव्या वर्षी देवेंद्रने आईला बजावून सांगितले. शेवटी त्या कॉन्व्हेंटमधून त्याला [[सरस्वती]] शाळेत टाकावे लागले.{{संदर्भ हवा}} [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|संघ]], [[भारतीय जनसंघ|जनसंघाच्या]] संस्कारांचे बाळकडू मिळालेला तोच मुलगा शहराचा, नगरसेवक, महापौर, पुढे भाजपाचा प्रदेशाध्यक्ष झाला आणि नंतर महाराष्ट्राचा मुख्यमंत्री झाला. सोशल मीडियामध्ये गेले काही महिने गाजत असलेली  ‘[[दिल्ली]]त [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र]] आणि राज्यात देवेंद्र’ ही घोषणा शेवटी प्रत्यक्षात अवतरली.{{संदर्भ हवा}}

देवेंद्र गंगाधरराव फडणवीस यांच्या राजकीय कारकिर्दीची सुरुवात नव्वदच्या दशकात झाली व अत्यंत थोड्या कालावधीत जनमानसातील एक सन्मानित नेते म्हणून त्यांचे नेतृत्व उदयास आले.. त्यांनी नागपूर विद्यापीठातून कायद्यातील पदवीचे शिक्षण पूर्ण केले असून, व्यवसाय व्यवस्थापनातील पदव्युत्तर पदवी व कायदा, अर्थ, तंत्रज्ञान या क्षेत्रातील ज्ञानाचा उपयोग करून [[बर्लिन]] येथील डी.एस.ई.(??) बर्लिन येथून प्रकल्प व्यवस्थापन तंत्रातील डिप्लोमाचे शिक्षण पूर्ण केले.{{संदर्भ हवा}}

देवेंद्र फडणवीसांच्या मागे त्या वडलांची आणि काकूंची पुण्याई आहेच. पण देवेंद्र फडणवीस यांचे स्वतःचे कष्टही महत्त्वाचे आहेत. ते १७ वर्षाचे असताना त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले. त्यानंतर वडिलांचे राजकीय वारसदार म्हणून पुढे येत त्यांनी वयाच्या अवघ्या २२ व्या वर्षी [[नागपूर महानगरपालिका|नागपूर महानगरपालिकेची]] निवडणूक जिंकत [[नगरसेवक]] म्हणून पालिकेत पाऊल टाकले. पाच वर्षात आपल्या कामाची चुणूक दाखवत आणि संघाचा पाठिंबा मिळवत वयाच्या २७ व्या वर्षी नागपूर महापालिकेचे [[महापौर]] होण्याचा मान मिळवला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/india/report-all-you-need-to-know-about-devendra-fadnavis-2029882|title=All you need to know about Devendra Fadnavis|website=DNA India|language=en|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;

त्यानंतर देवेंद्र यांनी मागे वळून न पाहाता, आपले राजकीय नेतृत्व सिद्ध केले. त्यांनी विधानसभेकडे आपला मोर्चा वळवला. [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघातून]] दोनवेळा निवडून येण्याचा करिष्मा केला. मतदारसंघ पुनर्रचनेनंतर नागपूर दक्षिण-पश्चिम विधानसभा  मतदारसंघातून त्यांनी २००९ साली तिसऱ्यांदा विजय संपादन केला. २००४ सालच्या निवडणुकीत देवेंद्र यांनी काँग्रेसचे दिग्गज नेते रणजित देशमुख यांचा पराभव करून विधानसभेतील आणि पक्षातील आपले वजन वाढवले.
[[चित्र:Family-Amruta-Fadnavis-Devendra-Fadnavis-Divija-Fadnavis-3.jpg|इवलेसे|फडणवीस आपल्या पत्नी अमृता आणि मुलगी दिविजा सोबत]]
फडणवीस यांनी मराठी अभिनेत्री व बँकर असलेल्या [[अमृता फडणवीस]] यांच्याशी २००५ मध्ये लग्न केले.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Photos: Divija spotted with father Devendra Fadnavis at Umang 2017|url=http://www.mid-day.com/articles/devendra-fadnavis-divija-amruta-fadnavis-family-photos-umang-2017/17934166|website=mid-day|access-date=24 February 2017|language=en|date=23 January 2017|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225122852/https://www.mid-day.com/articles/devendra-fadnavis-divija-amruta-fadnavis-family-photos-umang-2017/17934166|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=दोस्त के घर मुलाकात, डेढ़ घंटे की बात; कैसे देवेंद्र फडणवीस को दिल दे बैठी थीं अमृता |url=https://www.livehindustan.com/national/devendra-fadnavis-and-amruta-love-story-met-at-common-friend-home-201733458185927.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206070923/https://www.livehindustan.com/national/devendra-fadnavis-and-amruta-love-story-met-at-common-friend-home-201733458185927.html |archive-date=2024-12-06 |access-date=2 January 2025 |website=www.livehindustan.com |language=hi-IN |url-status=live }}&lt;/ref&gt; २००७ साली या जोडप्याला दिविजा नावाची मुलगी झाली.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Trout |first=Mike |date=21 February 2023 |title=Divija Fadnavis Wiki, Bio, Age, Net Worth, Father, Mother, and More |url=https://thelogictank.com/divija-fadnavis/ |access-date=2 January 2025 |website=The Logic Tank |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== शैक्षणिक पात्रता ==

फडणवीस यांनी त्यांचे प्रारंभिक शालेय शिक्षण तत्कालीन पंतप्रधान [[इंदिरा गांधी]] यांच्या नावावर असलेल्या इंदिरा कॉन्व्हेंटमध्ये केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraphindia.com/india/kid-who-protested-emergency-nagpurs-mr-popular-set-to-don-cm-mantle/cid/1575608|title=Kid who protested Emergency - Nagpur’s Mr Popular set to don CM mantle|last=NANDGAONKAR|first=SATISH|date=२९ ऑक्टोबर २०१४|website=The Telegraph India|url-status=live|access-date=२८ मार्च २०२४}}&lt;/ref&gt; फडणवीस यांनी धरमपेठ कनिष्ठ महाविद्यालयात उच्च माध्यमिक शिक्षण घेतले.

फडणवीस यांच्याकडे नागपूर विद्यापीठाच्या शासकीय विधी महाविद्यालयातून कायद्याची पदवी, व्यवसाय व्यवस्थापनात पदव्युत्तर पदवी आणि 
* DSE-जर्मन फाउंडेशन फॉर इंटरनॅशनल डेव्हलपमेंट, [[बर्लिन]], जर्मनी येथून मेथड्स अँड टेक्निक्स ऑफ प्रोजेक्ट मॅनेजमेंटमध्ये डिप्लोमा आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |date=28 October 2014 |title=All you need to know about Devendra Fadnavis |url=http://www.dnaindia.com/india/report-all-you-need-to-know-about-devendra-fadnavis-2029882 |access-date=30 October 2014 |work=Daily News and Analysis |publisher=Diligent Media Corporation Ltd.}}&lt;/ref&gt;

[[चित्र:Devendra fadnavis.png|right|thumb|200px|देवेंद्र फडणवीस - एक हास्य मुद्रा]]

==विधिमंडळातील कार्य==
* १९९९ पासून ते आज सालापर्यंत विधिमंडळात आमदार 
* अंदाज समितीचे सदस्य 
* नगरविकास व गृहनिर्माणाविषयीच्या स्थायी समितीचे सदस्य  
* नियम समितीचे सदस्य 
* महाराष्ट्र जीवन प्राधिकरणाचे सदस्य  
* राखीव निधीविषयी संयुक्त निवड समितीचे सदस्य  
* सार्वजनिक उपक्रम समितीचे सदस्य  
* स्वयंनिधीवर आधारित शाळांबद्दलच्या संयुक्त निवड समितीचे सदस्य


==विवाद==
१ जानेवारी २०२०ला भाजपचे वरिष्ठ नेते आणि महाराष्ट्राचे माजी महसूल-मंत्री [[एकनाथ खडसे]] यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि माजी जल-संपदा मंत्री [[गिरीश महाजन]] यांच्यावर आरोप केले की या दोघांनी जाणीवपूर्वक आपले २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेचे तिकीट कापले. आपली उमेदवारी कापून आपले राजकारण संपवण्याचा कट रचला गेला, असे [[एकनाथ खडसे|खडसे]] वृत्त-वाहिन्यांवर दिलेल्या मुलाखतीत म्हणाले&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=|first=|title=खडसे यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि गिरीश महाजन हे आपले तिकीट कापले गेल्यामागे कारणीभूत आहेत असे थेट आरोप केले.|date=३ जानेवारी २०२०|work=Zee २४ Tass news channel|access-date=६ जानेवारी २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103091146/https://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/devendra-fadnavis-eknath-khadse-girish-mahajan-meet-at-jalgaon/503289/amp|archive-date=३ जानेवारी २०२०|url-status=dead|दुवा=https://www.zeenews.india.com/marathi/maharashtra/devendra-fadnavis-eknath-khadse-girish-mahajan-meet-at-jalgaon/503289/amp|dead-url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|title=खडसे यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि गिरीश महाजन यांनी आपले तिकीट कापले असे थेट नाव घेऊन आरोप केले.|last=ABP|first=Live|website=ABP Live Marathi|url-status=live|archive-url=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|archive-date=६ जानेवारी २०२०|दुवा=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|पहिले नाव=एबीपी माझा|दिनांक=३ जानेवारी २०२०|संकेतस्थळ=एबीपी माझा न्यूझ चॅनल|ॲक्सेसदिनांक=६ जानेवारी २०२०}}&lt;/ref&gt;

==सामाजिक योगदान==
{{संदर्भ हवा}}
* ’ग्लोबल पार्लमेंटेरिअन्स फोरम ऑन हॅबिटेट फॉर एशिया रीज”चे सचिव 
*  नागरी पायाभूत सुविधांसाठीचा वित्तपुरवठा आणि राजकीय व्यवस्थापनाच्या मुद्द्यांबाबतचे रिसोर्स पर्सन 
* नागपूर जिल्हा बास्केटबॉल असोसिएशनचे अध्यक्ष 
* नागपूर विद्यापीठाचे सेनेट सदस्य 
* नाशिक येथील सेंट्रल हिंदू मिलिटरी एज्युकेशन सोसायटी (भोसला मिलिटरी स्कूल)चे उपाध्यक्ष 
* संयुक्त राष्ट्रसंघाची मान्यता मिळालेल्या मुंबईच्या रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी या संस्थेच्या कार्यकारी परिषदेचे सदस्य

====आंतरराष्ट्रीय====
* अमेरिकन सरकारच्या ईस्ट-वेस्ट सेंटरतर्फे आयोजित न्यू जनरेशन सेमिनारमध्ये ‘एनर्जी सिक्‍युरिटी इश्यूज‘ या विषयावर शोधनिबंध सादर
* अमेरिकेतील वॉशिंग्टन व नॅशव्हिले येथे यू. एस. नॅशनल कॉन्फरन्स ऑफ स्टेटचे लेजिस्लेचर 
* ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड आणि सिंगापूरला गेलेल्या कॉमनवेल्थ पार्लमेंटरी असोशिएशनच्या उच्चस्तरीय प्रतिनिधिमंडळाचे सदस्य
* केन्यातील नैरोबी येथे युनायटेड नेशन्स हॅबिटॅटने निमंत्रित केलेल्या शिष्टमंडळाचे सदस्य
* चीनमध्ये बीजिंग येथे डब्ल्यूएमओ, ईएसएसपी यांनी आयोजित केलेल्या ग्लोबल एनव्हायरमेंटल चेंज काँग्रेसमध्ये ‘नॅचरल डिझास्टर्स मिटिगेशन इश्यूज ऑन इकॉलिजिकल अँड सोशल रिस्क‘ या विषयी सादरीकरण 
* डेन्मार्कमध्ये कोपेनहेगेन येथे आशिया व युरोपमधील तरुण राजकीय नेत्यांच्या आसेम परिषदेत भारताचे प्रतिनिधित्व 
* मलेशियामध्ये ‘जीपीएच एशिया रीजनल मीट‘मध्ये सहभाग 
* युरोपमध्ये क्रोएशिया येथे ‘ग्लोबल पार्लमेंटरियन फोरम ऑन हॅबिटॅट‘मध्ये सहभाग
* रशियात मॉस्को येथे भेट देणाऱ्या इंडो रशिया चेंबर ऑफ कॉमर्सच्या शिष्टमंडळाचे सदस्य
* स्वित्झर्लंडमध्ये दावोस येथे आयडीआरसी ‘युनेस्को‘ डब्ल्यूसीडीआर यांनी आयोजित केलेल्या ‘डिझास्टर मिटिगेशन अँड मॅनेजमेंट इन इंडिया‘ या विषयावरील आंतराष्ट्रीय शिखर परिषदेत सादरीकरण
* होनोलुलू येथे इंटरनॅशनल एनव्हायरमेंट समिटमध्ये सहभाग आणि सादरीकरण

== भुषवलेली पदे ==

* १९८९ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे नागपूरमधील वॉर्ड अध्यक्ष
* १९९९ ते आजतागायत - विधानसभा सदस्य 
* १९९२ ते २००१ सलग दोन वेळा नागपूर महापालिकेचे सदस्य, दोन वेळा नागपूरचे महापौर.
* १९९४ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे प्रदेश उपाध्यक्ष
* २००१ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे राष्ट्रीय उपाध्यक्ष 
* २०१० भारतीय जनता पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेशाचे सरचिटणीस
* २०१३ भारतीय जनता पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेशाचे अध्यक्ष
* २०१४ ते २०१९ महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्री
* सलग दुसऱ्यांदा शपथ, पण ७२ तासांतच राजीनामा
* २०१९ ते जून २०२२ महाराष्ट्र राज्याचे विरोधी पक्षनेते
* जून २०२२ पासून महाराष्ट्र राज्याचे उपमुख्यमंत्री
* 5 डिसेंबर 2024 पासुन तिसऱ्यांदा महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री.

==पुरस्कार==
* कॉमनवेल्थ पार्लमेंटेरियन असोसिएशनतर्फे सर्वोत्कृष्ट संसदपटूसाठीचा वार्षिक पुरस्कार 
* नाशिक येथील पूर्णवाद परिवारतर्फे राजयोगी नेता पुरस्कार 
* पुण्याच्या मुक्तछंद या संस्थेतर्फे प्रमोद महाजन यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ दिला गेलेला पहिला सर्वोत्कृष्ट संसदपटू पुरस्कार 
* राष्ट्रीय आंतर विद्यापीठ वादविवाद स्पर्धेत सर्वोत्कृष्ट वक्ता म्हणून पुरस्कार 
* रोटरीचा मोस्ट चॅलेंजिंग यूथ म्हणून विभागीय पुरस्कार
* नागपूरच्या नागभूषण फाऊंडेशनतर्फे 'नागभूषण' पुरस्कार

==पुस्तके==
====चरित्र====
* लेखिका  सुषमा नवलखे यांनी फडणवीस यांचे चरित्र लिहिताना त्यांची जडण-घडण कशी झाली, तरुण वयातच ते नागपूरचे महापौर कसे झाले याची माहिती दिली आहे.
* देवेंद्र फडणवीस यांनी चार मराठी पुस्तके लिहिली आहे असे सांगितले जाते, त्यांतील एक - 'अर्थसंकल्प सोप्या भाषेत&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/click-here-and-read-devendra-fadnavis-new-book-about-budget-bmh-90-2100177/|title=देवेंद्र फडणवीस यांचं नवं पुस्तक एका क्लिकवर|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;' हे एक पुस्तक आहे.{{संदर्भ हवा}}
* आणखी एक ३६ पानी पुस्तक - 'आत्मनिर्भर महाराष्ट्र-आत्मनिर्भर भारत‘&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/devendra-fadnavis-new-book-aatmnirbhar-maharashtra-aatmnirbhar-bharat-pkd-81-2206732/|title=देवेंद्र फडणवीस यांचे आणखी एक पुस्तक : काय आहे पुस्तकात? वाचा…|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt; (प्रकाशन ५ जुलै २०२०)
==निवडणूक तपशील==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
! वर्ष
! निवडणूक
! मतदारसंघ
! colspan=&quot;2&quot;|पक्ष
! मते
! %
! प्रतिस्पर्धी
! colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;प्रतिस्पर्धी पक्ष&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;प्रतिस्पर्धी मते&lt;/small&gt;
!  %
! &lt;small&gt;निकाल&lt;/small&gt;
! बहुमत
! %
|-
! १९९२
| [[नागपूर महानगरपालिका|१९९२ नागपूर महानगरपालिका निवडणूक]]
| राम नगर वॉर्ड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| colspan=&quot;7&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''माहिती नाही''
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''माहिती नाही''
|}

==संदर्भ==
&lt;references /&gt;

==बाह्य दुवे==
* {{कॉमन्स वर्ग|Devendra Fadnavis|देवेंद्र फडणवीस}}
*[http://www.devendrafadnavis.in/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219100041/http://www.devendrafadnavis.in/index.html |date=2014-12-19 }}
*[https://www.maharashtra.gov.in/1137/%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80 महाराष्ट्र शासनाच्या संकेतस्थळावरील माहिती]

{{क्रम
|यादी=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]
|पासून=३१ ऑक्टोबर २०१४
|पर्यंत=विद्यमान
|मागील=[[पृथ्वीराज चव्हाण]]
|पुढील= [[उद्धव ठाकरे]]
}}

{{महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री}}

{{DEFAULTSORT:फडणवीस, देवेंद्र}}
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:नागपूरचे महापौर]]
[[वर्ग:नागपूर मधील राजकारणी]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:नागपूर नैऋत्यचे आमदार]]</text>
      <sha1>26t14c28c3u4hw9sj63hwyzyah1rofi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686869</id>
      <parentid>2686867</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:24:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* निवडणूक तपशील */</comment>
      <origin>2686869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36354" sha1="3uqpcg5u1ra8w08mvy8jalgxlasc7cq" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट संसद सदस्य 
| चित्र = Devendra Fadnavis @Vidhan Sabha 04-03-2021.jpg
| चित्र आकारमान = 220px
| पद = [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे १८वे मुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ = ५ डिसेंबर २०२४
| कार्यकाळ_समाप्ती = 
| राज्यपाल = [[सी.पी. राधाकृष्णन]] 
| मागील = [[एकनाथ शिंदे]] 
| पुढील =  
| मतदारसंघ =
| कार्यकाळ_आरंभ2 = २३ नोव्हेंबर २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = २६ नोव्हेंबर २०१९
| राज्यपाल2 = [[भगतसिंग कोश्यारी|भगतसिंग गोपाळसिंग कोश्यारी]]
| मागील2 = [[राष्ट्रपती राजवट]] 
| पुढील2 = [[उद्धव ठाकरे|उद्धव बाळासाहेब ठाकरे]]
| मतदारसंघ2 =
| कार्यकाळ_आरंभ3 = ३१ ऑक्टोबर २०१४
| कार्यकाळ_समाप्ती3 = १२ नोव्हेंबर २०१९
| राज्यपाल3 = [[सी. विद्यासागर राव|चेन्नमणेनी विद्यासागर राव]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(४ सप्टेंबर २०१९ पर्यंत)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[भगतसिंग कोश्यारी|भगतसिंग गोपाळसिंग कोश्यारी]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(५ सप्टेंबर २०१९ पासून)&lt;/small&gt;
| मागील3 = [[राष्ट्रपती राजवट]] 
| पुढील3 = [[राष्ट्रपती राजवट]]
| मतदारसंघ3 =
| पद4 = [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे ९वे उपमुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ4 = ३० जून २०२२
| कार्यकाळ_समाप्ती4 = ४ डिसेंबर २०२४&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[अजित पवार|अजित अनंत पवार]] यांच्यासह)&lt;/small&gt;
| मुख्यमंत्री4 = [[एकनाथ संभाजी शिंदे]]
| मागील4 = [[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| पुढील4 = [[एकनाथ संभाजी शिंदे]]&lt;br&gt;[[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| मतदारसंघ4 =
| पद5 = [[महाराष्ट्र विधानसभा विरोधी पक्ष नेते|महाराष्ट्र राज्याचे २८वे विरोधी पक्ष नेते (विधानसभा)]]
| कार्यकाळ_आरंभ5 = १ डिसेंबर २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती5 = २९ जून २०२२
| राष्ट्रपती5 = 
| मागील5 = [[विजय वडेट्टीवार|विजय नामदेव वडेट्टीवार]] 
| पुढील5 = [[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| मतदारसंघ5 =
| पद6 = [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]]
| कार्यकाळ_आरंभ6 = २२ ऑक्टोबर २००९
| कार्यकाळ_समाप्ती6 =  
| राष्ट्रपती6 = 
| मागील6 = ''नवीन मतदारसंघ''
| पुढील6 =  
| मतदारसंघ6 = [[नैर्ऋत्य नागपूर विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ7 = ७ ऑक्टोबर १९९९
| कार्यकाळ_समाप्ती7 = २१ ऑक्टोबर २००९ 
| राष्ट्रपती7 = 
| मागील7 = [[विनोद गुधाडे पाटील]]
| पुढील7 = सुधाकर देशमुख 
| मतदारसंघ7 = [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]]
| पद8 = [[नागपूर|नागपूरचे महापौर]]
| कार्यकाळ_आरंभ8 = १९९७
| कार्यकाळ_समाप्ती8 = २००१
| राष्ट्रपती8 = 
| मागील8 = ''अज्ञात''
| पुढील8 = ''अज्ञात'' 
| मतदारसंघ8 =
| जन्मदिनांक           = {{जन्म दिनांक आणि वय|1970|7|22}} 
| जन्मस्थान            = [[नागपूर]], महाराष्ट्र, भारत
| मृत्युदिनांक           =
| मृत्युस्थान            =
| पक्ष                  = [[भारतीय जनता पक्ष]]
| पत्नी                  = {{लग्न|[[अमृता फडणवीस|अमृता रानाडे]]|2005}}  
| अपत्ये                = दिविजा 
| निवास                = '''सागर''' बंगला, मलबार हिल, मुंबई, भारत
| शाळा_महाविद्यालय      = [[नागपूर विद्यापीठ]]&lt;br&gt;फ्री युनिव्हर्सिटी ऑफ बर्लिन
| सही                  =
| संकेतस्थळ             = {{URL|www.devendrafadnavis.in}}
| तळटीपा               =
}}
'''देवेंद्र गंगाधराव फडणवीस''' (जन्म: २२ जुलै १९७०) हे भारतीय राजकारणी व ५ डिसेंबर २०२४ पासून भारताच्या [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे १८वे व विद्यमान मुख्यमंत्री]] आहेत.
* मुख्यमंत्रीपदाचा त्यांचा हा तिसरा कार्यकाळ आहे. यापूर्वी २०१४ ते २०१९ आणि २३-२८ नोव्हेंबर २०१९ अशा २ कार्यकाळांसाठी फडणवीस यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून पदग्रहण केले आहे. 
* ३० जून २०२२ ते ४ डिसेंबर २०२४ दरम्यान ते [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे ९वे उपमुख्यमंत्री]] देखील राहिले. 
* तत्पूर्वी ते २८ नोव्हेंबर २०१९ ते २९ जून २०२२ दरम्यान [[महाराष्ट्राची विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत विरोधी पक्षनेते]] होते. 
देवेंद्र हे १९९९ ते २००९ दरम्यान [[पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघातून]] तर २००९ पासून [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघातून]] [[महाराष्ट्र विधानसभा]] सदस्य आहेत. 
* ३१ ऑक्टोबर २०१४ला वयाच्या ४४व्या वर्षी मुख्यमंत्रिपदाची शपथ घेणारे फडणवीस हे [[महाराष्ट्र राज्य|महाराष्ट्राचे]] २रे सर्वात तरुण मुख्यमंत्री. त्यापूर्वी, वयाच्या ३८व्या वर्षी मुख्यमंत्रीपदाची शपथ घेणारे [[शरद पवार]] महाराष्ट्राचे सर्वात तरुण मुख्यमंत्री होते.
* २०१९ छुप्या पद्धतीने सरकार स्थापन करून सर्वात कमी काळासाठी महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्रीपद सांभाळली म्हणून देखील त्यांची विक्रमीनोंद आहे.

== जीवन परिचय ==

&quot;'''माझ्या बाबांना [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींनी]] अटक केली त्यामुळे मी इंदिरा कॉन्व्हेंटमध्ये शिकणार नाही'''&quot;, असे [[आणीबाणी]]च्या काळात वयाच्या सहाव्या वर्षी देवेंद्रने आईला बजावून सांगितले. शेवटी त्या कॉन्व्हेंटमधून त्याला [[सरस्वती]] शाळेत टाकावे लागले.{{संदर्भ हवा}} [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|संघ]], [[भारतीय जनसंघ|जनसंघाच्या]] संस्कारांचे बाळकडू मिळालेला तोच मुलगा शहराचा, नगरसेवक, महापौर, पुढे भाजपाचा प्रदेशाध्यक्ष झाला आणि नंतर महाराष्ट्राचा मुख्यमंत्री झाला. सोशल मीडियामध्ये गेले काही महिने गाजत असलेली  ‘[[दिल्ली]]त [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र]] आणि राज्यात देवेंद्र’ ही घोषणा शेवटी प्रत्यक्षात अवतरली.{{संदर्भ हवा}}

देवेंद्र गंगाधरराव फडणवीस यांच्या राजकीय कारकिर्दीची सुरुवात नव्वदच्या दशकात झाली व अत्यंत थोड्या कालावधीत जनमानसातील एक सन्मानित नेते म्हणून त्यांचे नेतृत्व उदयास आले.. त्यांनी नागपूर विद्यापीठातून कायद्यातील पदवीचे शिक्षण पूर्ण केले असून, व्यवसाय व्यवस्थापनातील पदव्युत्तर पदवी व कायदा, अर्थ, तंत्रज्ञान या क्षेत्रातील ज्ञानाचा उपयोग करून [[बर्लिन]] येथील डी.एस.ई.(??) बर्लिन येथून प्रकल्प व्यवस्थापन तंत्रातील डिप्लोमाचे शिक्षण पूर्ण केले.{{संदर्भ हवा}}

देवेंद्र फडणवीसांच्या मागे त्या वडलांची आणि काकूंची पुण्याई आहेच. पण देवेंद्र फडणवीस यांचे स्वतःचे कष्टही महत्त्वाचे आहेत. ते १७ वर्षाचे असताना त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले. त्यानंतर वडिलांचे राजकीय वारसदार म्हणून पुढे येत त्यांनी वयाच्या अवघ्या २२ व्या वर्षी [[नागपूर महानगरपालिका|नागपूर महानगरपालिकेची]] निवडणूक जिंकत [[नगरसेवक]] म्हणून पालिकेत पाऊल टाकले. पाच वर्षात आपल्या कामाची चुणूक दाखवत आणि संघाचा पाठिंबा मिळवत वयाच्या २७ व्या वर्षी नागपूर महापालिकेचे [[महापौर]] होण्याचा मान मिळवला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/india/report-all-you-need-to-know-about-devendra-fadnavis-2029882|title=All you need to know about Devendra Fadnavis|website=DNA India|language=en|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;

त्यानंतर देवेंद्र यांनी मागे वळून न पाहाता, आपले राजकीय नेतृत्व सिद्ध केले. त्यांनी विधानसभेकडे आपला मोर्चा वळवला. [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघातून]] दोनवेळा निवडून येण्याचा करिष्मा केला. मतदारसंघ पुनर्रचनेनंतर नागपूर दक्षिण-पश्चिम विधानसभा  मतदारसंघातून त्यांनी २००९ साली तिसऱ्यांदा विजय संपादन केला. २००४ सालच्या निवडणुकीत देवेंद्र यांनी काँग्रेसचे दिग्गज नेते रणजित देशमुख यांचा पराभव करून विधानसभेतील आणि पक्षातील आपले वजन वाढवले.
[[चित्र:Family-Amruta-Fadnavis-Devendra-Fadnavis-Divija-Fadnavis-3.jpg|इवलेसे|फडणवीस आपल्या पत्नी अमृता आणि मुलगी दिविजा सोबत]]
फडणवीस यांनी मराठी अभिनेत्री व बँकर असलेल्या [[अमृता फडणवीस]] यांच्याशी २००५ मध्ये लग्न केले.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Photos: Divija spotted with father Devendra Fadnavis at Umang 2017|url=http://www.mid-day.com/articles/devendra-fadnavis-divija-amruta-fadnavis-family-photos-umang-2017/17934166|website=mid-day|access-date=24 February 2017|language=en|date=23 January 2017|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225122852/https://www.mid-day.com/articles/devendra-fadnavis-divija-amruta-fadnavis-family-photos-umang-2017/17934166|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=दोस्त के घर मुलाकात, डेढ़ घंटे की बात; कैसे देवेंद्र फडणवीस को दिल दे बैठी थीं अमृता |url=https://www.livehindustan.com/national/devendra-fadnavis-and-amruta-love-story-met-at-common-friend-home-201733458185927.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206070923/https://www.livehindustan.com/national/devendra-fadnavis-and-amruta-love-story-met-at-common-friend-home-201733458185927.html |archive-date=2024-12-06 |access-date=2 January 2025 |website=www.livehindustan.com |language=hi-IN |url-status=live }}&lt;/ref&gt; २००७ साली या जोडप्याला दिविजा नावाची मुलगी झाली.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Trout |first=Mike |date=21 February 2023 |title=Divija Fadnavis Wiki, Bio, Age, Net Worth, Father, Mother, and More |url=https://thelogictank.com/divija-fadnavis/ |access-date=2 January 2025 |website=The Logic Tank |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== शैक्षणिक पात्रता ==

फडणवीस यांनी त्यांचे प्रारंभिक शालेय शिक्षण तत्कालीन पंतप्रधान [[इंदिरा गांधी]] यांच्या नावावर असलेल्या इंदिरा कॉन्व्हेंटमध्ये केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraphindia.com/india/kid-who-protested-emergency-nagpurs-mr-popular-set-to-don-cm-mantle/cid/1575608|title=Kid who protested Emergency - Nagpur’s Mr Popular set to don CM mantle|last=NANDGAONKAR|first=SATISH|date=२९ ऑक्टोबर २०१४|website=The Telegraph India|url-status=live|access-date=२८ मार्च २०२४}}&lt;/ref&gt; फडणवीस यांनी धरमपेठ कनिष्ठ महाविद्यालयात उच्च माध्यमिक शिक्षण घेतले.

फडणवीस यांच्याकडे नागपूर विद्यापीठाच्या शासकीय विधी महाविद्यालयातून कायद्याची पदवी, व्यवसाय व्यवस्थापनात पदव्युत्तर पदवी आणि 
* DSE-जर्मन फाउंडेशन फॉर इंटरनॅशनल डेव्हलपमेंट, [[बर्लिन]], जर्मनी येथून मेथड्स अँड टेक्निक्स ऑफ प्रोजेक्ट मॅनेजमेंटमध्ये डिप्लोमा आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |date=28 October 2014 |title=All you need to know about Devendra Fadnavis |url=http://www.dnaindia.com/india/report-all-you-need-to-know-about-devendra-fadnavis-2029882 |access-date=30 October 2014 |work=Daily News and Analysis |publisher=Diligent Media Corporation Ltd.}}&lt;/ref&gt;

[[चित्र:Devendra fadnavis.png|right|thumb|200px|देवेंद्र फडणवीस - एक हास्य मुद्रा]]

==विधिमंडळातील कार्य==
* १९९९ पासून ते आज सालापर्यंत विधिमंडळात आमदार 
* अंदाज समितीचे सदस्य 
* नगरविकास व गृहनिर्माणाविषयीच्या स्थायी समितीचे सदस्य  
* नियम समितीचे सदस्य 
* महाराष्ट्र जीवन प्राधिकरणाचे सदस्य  
* राखीव निधीविषयी संयुक्त निवड समितीचे सदस्य  
* सार्वजनिक उपक्रम समितीचे सदस्य  
* स्वयंनिधीवर आधारित शाळांबद्दलच्या संयुक्त निवड समितीचे सदस्य


==विवाद==
१ जानेवारी २०२०ला भाजपचे वरिष्ठ नेते आणि महाराष्ट्राचे माजी महसूल-मंत्री [[एकनाथ खडसे]] यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि माजी जल-संपदा मंत्री [[गिरीश महाजन]] यांच्यावर आरोप केले की या दोघांनी जाणीवपूर्वक आपले २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेचे तिकीट कापले. आपली उमेदवारी कापून आपले राजकारण संपवण्याचा कट रचला गेला, असे [[एकनाथ खडसे|खडसे]] वृत्त-वाहिन्यांवर दिलेल्या मुलाखतीत म्हणाले&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=|first=|title=खडसे यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि गिरीश महाजन हे आपले तिकीट कापले गेल्यामागे कारणीभूत आहेत असे थेट आरोप केले.|date=३ जानेवारी २०२०|work=Zee २४ Tass news channel|access-date=६ जानेवारी २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103091146/https://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/devendra-fadnavis-eknath-khadse-girish-mahajan-meet-at-jalgaon/503289/amp|archive-date=३ जानेवारी २०२०|url-status=dead|दुवा=https://www.zeenews.india.com/marathi/maharashtra/devendra-fadnavis-eknath-khadse-girish-mahajan-meet-at-jalgaon/503289/amp|dead-url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|title=खडसे यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि गिरीश महाजन यांनी आपले तिकीट कापले असे थेट नाव घेऊन आरोप केले.|last=ABP|first=Live|website=ABP Live Marathi|url-status=live|archive-url=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|archive-date=६ जानेवारी २०२०|दुवा=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|पहिले नाव=एबीपी माझा|दिनांक=३ जानेवारी २०२०|संकेतस्थळ=एबीपी माझा न्यूझ चॅनल|ॲक्सेसदिनांक=६ जानेवारी २०२०}}&lt;/ref&gt;

==सामाजिक योगदान==
{{संदर्भ हवा}}
* ’ग्लोबल पार्लमेंटेरिअन्स फोरम ऑन हॅबिटेट फॉर एशिया रीज”चे सचिव 
*  नागरी पायाभूत सुविधांसाठीचा वित्तपुरवठा आणि राजकीय व्यवस्थापनाच्या मुद्द्यांबाबतचे रिसोर्स पर्सन 
* नागपूर जिल्हा बास्केटबॉल असोसिएशनचे अध्यक्ष 
* नागपूर विद्यापीठाचे सेनेट सदस्य 
* नाशिक येथील सेंट्रल हिंदू मिलिटरी एज्युकेशन सोसायटी (भोसला मिलिटरी स्कूल)चे उपाध्यक्ष 
* संयुक्त राष्ट्रसंघाची मान्यता मिळालेल्या मुंबईच्या रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी या संस्थेच्या कार्यकारी परिषदेचे सदस्य

====आंतरराष्ट्रीय====
* अमेरिकन सरकारच्या ईस्ट-वेस्ट सेंटरतर्फे आयोजित न्यू जनरेशन सेमिनारमध्ये ‘एनर्जी सिक्‍युरिटी इश्यूज‘ या विषयावर शोधनिबंध सादर
* अमेरिकेतील वॉशिंग्टन व नॅशव्हिले येथे यू. एस. नॅशनल कॉन्फरन्स ऑफ स्टेटचे लेजिस्लेचर 
* ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड आणि सिंगापूरला गेलेल्या कॉमनवेल्थ पार्लमेंटरी असोशिएशनच्या उच्चस्तरीय प्रतिनिधिमंडळाचे सदस्य
* केन्यातील नैरोबी येथे युनायटेड नेशन्स हॅबिटॅटने निमंत्रित केलेल्या शिष्टमंडळाचे सदस्य
* चीनमध्ये बीजिंग येथे डब्ल्यूएमओ, ईएसएसपी यांनी आयोजित केलेल्या ग्लोबल एनव्हायरमेंटल चेंज काँग्रेसमध्ये ‘नॅचरल डिझास्टर्स मिटिगेशन इश्यूज ऑन इकॉलिजिकल अँड सोशल रिस्क‘ या विषयी सादरीकरण 
* डेन्मार्कमध्ये कोपेनहेगेन येथे आशिया व युरोपमधील तरुण राजकीय नेत्यांच्या आसेम परिषदेत भारताचे प्रतिनिधित्व 
* मलेशियामध्ये ‘जीपीएच एशिया रीजनल मीट‘मध्ये सहभाग 
* युरोपमध्ये क्रोएशिया येथे ‘ग्लोबल पार्लमेंटरियन फोरम ऑन हॅबिटॅट‘मध्ये सहभाग
* रशियात मॉस्को येथे भेट देणाऱ्या इंडो रशिया चेंबर ऑफ कॉमर्सच्या शिष्टमंडळाचे सदस्य
* स्वित्झर्लंडमध्ये दावोस येथे आयडीआरसी ‘युनेस्को‘ डब्ल्यूसीडीआर यांनी आयोजित केलेल्या ‘डिझास्टर मिटिगेशन अँड मॅनेजमेंट इन इंडिया‘ या विषयावरील आंतराष्ट्रीय शिखर परिषदेत सादरीकरण
* होनोलुलू येथे इंटरनॅशनल एनव्हायरमेंट समिटमध्ये सहभाग आणि सादरीकरण

== भुषवलेली पदे ==

* १९८९ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे नागपूरमधील वॉर्ड अध्यक्ष
* १९९९ ते आजतागायत - विधानसभा सदस्य 
* १९९२ ते २००१ सलग दोन वेळा नागपूर महापालिकेचे सदस्य, दोन वेळा नागपूरचे महापौर.
* १९९४ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे प्रदेश उपाध्यक्ष
* २००१ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे राष्ट्रीय उपाध्यक्ष 
* २०१० भारतीय जनता पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेशाचे सरचिटणीस
* २०१३ भारतीय जनता पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेशाचे अध्यक्ष
* २०१४ ते २०१९ महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्री
* सलग दुसऱ्यांदा शपथ, पण ७२ तासांतच राजीनामा
* २०१९ ते जून २०२२ महाराष्ट्र राज्याचे विरोधी पक्षनेते
* जून २०२२ पासून महाराष्ट्र राज्याचे उपमुख्यमंत्री
* 5 डिसेंबर 2024 पासुन तिसऱ्यांदा महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री.

==पुरस्कार==
* कॉमनवेल्थ पार्लमेंटेरियन असोसिएशनतर्फे सर्वोत्कृष्ट संसदपटूसाठीचा वार्षिक पुरस्कार 
* नाशिक येथील पूर्णवाद परिवारतर्फे राजयोगी नेता पुरस्कार 
* पुण्याच्या मुक्तछंद या संस्थेतर्फे प्रमोद महाजन यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ दिला गेलेला पहिला सर्वोत्कृष्ट संसदपटू पुरस्कार 
* राष्ट्रीय आंतर विद्यापीठ वादविवाद स्पर्धेत सर्वोत्कृष्ट वक्ता म्हणून पुरस्कार 
* रोटरीचा मोस्ट चॅलेंजिंग यूथ म्हणून विभागीय पुरस्कार
* नागपूरच्या नागभूषण फाऊंडेशनतर्फे 'नागभूषण' पुरस्कार

==पुस्तके==
====चरित्र====
* लेखिका  सुषमा नवलखे यांनी फडणवीस यांचे चरित्र लिहिताना त्यांची जडण-घडण कशी झाली, तरुण वयातच ते नागपूरचे महापौर कसे झाले याची माहिती दिली आहे.
* देवेंद्र फडणवीस यांनी चार मराठी पुस्तके लिहिली आहे असे सांगितले जाते, त्यांतील एक - 'अर्थसंकल्प सोप्या भाषेत&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/click-here-and-read-devendra-fadnavis-new-book-about-budget-bmh-90-2100177/|title=देवेंद्र फडणवीस यांचं नवं पुस्तक एका क्लिकवर|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;' हे एक पुस्तक आहे.{{संदर्भ हवा}}
* आणखी एक ३६ पानी पुस्तक - 'आत्मनिर्भर महाराष्ट्र-आत्मनिर्भर भारत‘&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/devendra-fadnavis-new-book-aatmnirbhar-maharashtra-aatmnirbhar-bharat-pkd-81-2206732/|title=देवेंद्र फडणवीस यांचे आणखी एक पुस्तक : काय आहे पुस्तकात? वाचा…|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt; (प्रकाशन ५ जुलै २०२०)
==निवडणूक तपशील==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
! वर्ष
! निवडणूक
! मतदारसंघ
! colspan=&quot;2&quot;|पक्ष
! मते
! %
! प्रतिस्पर्धी
! colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;प्रतिस्पर्धी पक्ष&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;प्रतिस्पर्धी मते&lt;/small&gt;
!  %
! &lt;small&gt;निकाल&lt;/small&gt;
! बहुमत
! %
|-
! १९९२
| [[नागपूर महानगरपालिका|१९९२ नागपूर महानगरपालिका निवडणूक]]
| राम नगर वॉर्ड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| colspan=&quot;7&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''माहिती नाही''
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''माहिती नाही''
-
! १९९७
| [[नागपूर महानगरपालिका|१९९७ नागपूर महानगरपालिका निवडणूक]]
| राम नगर वॉर्ड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
|}

==संदर्भ==
&lt;references /&gt;

==बाह्य दुवे==
* {{कॉमन्स वर्ग|Devendra Fadnavis|देवेंद्र फडणवीस}}
*[http://www.devendrafadnavis.in/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219100041/http://www.devendrafadnavis.in/index.html |date=2014-12-19 }}
*[https://www.maharashtra.gov.in/1137/%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80 महाराष्ट्र शासनाच्या संकेतस्थळावरील माहिती]

{{क्रम
|यादी=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]
|पासून=३१ ऑक्टोबर २०१४
|पर्यंत=विद्यमान
|मागील=[[पृथ्वीराज चव्हाण]]
|पुढील= [[उद्धव ठाकरे]]
}}

{{महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री}}

{{DEFAULTSORT:फडणवीस, देवेंद्र}}
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:नागपूरचे महापौर]]
[[वर्ग:नागपूर मधील राजकारणी]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:नागपूर नैऋत्यचे आमदार]]</text>
      <sha1>3uqpcg5u1ra8w08mvy8jalgxlasc7cq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686870</id>
      <parentid>2686869</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* निवडणूक तपशील */</comment>
      <origin>2686870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36355" sha1="5dr2esg4k1q682qfadlwh2jbehz2zlx" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट संसद सदस्य 
| चित्र = Devendra Fadnavis @Vidhan Sabha 04-03-2021.jpg
| चित्र आकारमान = 220px
| पद = [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे १८वे मुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ = ५ डिसेंबर २०२४
| कार्यकाळ_समाप्ती = 
| राज्यपाल = [[सी.पी. राधाकृष्णन]] 
| मागील = [[एकनाथ शिंदे]] 
| पुढील =  
| मतदारसंघ =
| कार्यकाळ_आरंभ2 = २३ नोव्हेंबर २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = २६ नोव्हेंबर २०१९
| राज्यपाल2 = [[भगतसिंग कोश्यारी|भगतसिंग गोपाळसिंग कोश्यारी]]
| मागील2 = [[राष्ट्रपती राजवट]] 
| पुढील2 = [[उद्धव ठाकरे|उद्धव बाळासाहेब ठाकरे]]
| मतदारसंघ2 =
| कार्यकाळ_आरंभ3 = ३१ ऑक्टोबर २०१४
| कार्यकाळ_समाप्ती3 = १२ नोव्हेंबर २०१९
| राज्यपाल3 = [[सी. विद्यासागर राव|चेन्नमणेनी विद्यासागर राव]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(४ सप्टेंबर २०१९ पर्यंत)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[भगतसिंग कोश्यारी|भगतसिंग गोपाळसिंग कोश्यारी]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(५ सप्टेंबर २०१९ पासून)&lt;/small&gt;
| मागील3 = [[राष्ट्रपती राजवट]] 
| पुढील3 = [[राष्ट्रपती राजवट]]
| मतदारसंघ3 =
| पद4 = [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे ९वे उपमुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ4 = ३० जून २०२२
| कार्यकाळ_समाप्ती4 = ४ डिसेंबर २०२४&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[अजित पवार|अजित अनंत पवार]] यांच्यासह)&lt;/small&gt;
| मुख्यमंत्री4 = [[एकनाथ संभाजी शिंदे]]
| मागील4 = [[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| पुढील4 = [[एकनाथ संभाजी शिंदे]]&lt;br&gt;[[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| मतदारसंघ4 =
| पद5 = [[महाराष्ट्र विधानसभा विरोधी पक्ष नेते|महाराष्ट्र राज्याचे २८वे विरोधी पक्ष नेते (विधानसभा)]]
| कार्यकाळ_आरंभ5 = १ डिसेंबर २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती5 = २९ जून २०२२
| राष्ट्रपती5 = 
| मागील5 = [[विजय वडेट्टीवार|विजय नामदेव वडेट्टीवार]] 
| पुढील5 = [[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| मतदारसंघ5 =
| पद6 = [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]]
| कार्यकाळ_आरंभ6 = २२ ऑक्टोबर २००९
| कार्यकाळ_समाप्ती6 =  
| राष्ट्रपती6 = 
| मागील6 = ''नवीन मतदारसंघ''
| पुढील6 =  
| मतदारसंघ6 = [[नैर्ऋत्य नागपूर विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ7 = ७ ऑक्टोबर १९९९
| कार्यकाळ_समाप्ती7 = २१ ऑक्टोबर २००९ 
| राष्ट्रपती7 = 
| मागील7 = [[विनोद गुधाडे पाटील]]
| पुढील7 = सुधाकर देशमुख 
| मतदारसंघ7 = [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]]
| पद8 = [[नागपूर|नागपूरचे महापौर]]
| कार्यकाळ_आरंभ8 = १९९७
| कार्यकाळ_समाप्ती8 = २००१
| राष्ट्रपती8 = 
| मागील8 = ''अज्ञात''
| पुढील8 = ''अज्ञात'' 
| मतदारसंघ8 =
| जन्मदिनांक           = {{जन्म दिनांक आणि वय|1970|7|22}} 
| जन्मस्थान            = [[नागपूर]], महाराष्ट्र, भारत
| मृत्युदिनांक           =
| मृत्युस्थान            =
| पक्ष                  = [[भारतीय जनता पक्ष]]
| पत्नी                  = {{लग्न|[[अमृता फडणवीस|अमृता रानाडे]]|2005}}  
| अपत्ये                = दिविजा 
| निवास                = '''सागर''' बंगला, मलबार हिल, मुंबई, भारत
| शाळा_महाविद्यालय      = [[नागपूर विद्यापीठ]]&lt;br&gt;फ्री युनिव्हर्सिटी ऑफ बर्लिन
| सही                  =
| संकेतस्थळ             = {{URL|www.devendrafadnavis.in}}
| तळटीपा               =
}}
'''देवेंद्र गंगाधराव फडणवीस''' (जन्म: २२ जुलै १९७०) हे भारतीय राजकारणी व ५ डिसेंबर २०२४ पासून भारताच्या [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे १८वे व विद्यमान मुख्यमंत्री]] आहेत.
* मुख्यमंत्रीपदाचा त्यांचा हा तिसरा कार्यकाळ आहे. यापूर्वी २०१४ ते २०१९ आणि २३-२८ नोव्हेंबर २०१९ अशा २ कार्यकाळांसाठी फडणवीस यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून पदग्रहण केले आहे. 
* ३० जून २०२२ ते ४ डिसेंबर २०२४ दरम्यान ते [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे ९वे उपमुख्यमंत्री]] देखील राहिले. 
* तत्पूर्वी ते २८ नोव्हेंबर २०१९ ते २९ जून २०२२ दरम्यान [[महाराष्ट्राची विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत विरोधी पक्षनेते]] होते. 
देवेंद्र हे १९९९ ते २००९ दरम्यान [[पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघातून]] तर २००९ पासून [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघातून]] [[महाराष्ट्र विधानसभा]] सदस्य आहेत. 
* ३१ ऑक्टोबर २०१४ला वयाच्या ४४व्या वर्षी मुख्यमंत्रिपदाची शपथ घेणारे फडणवीस हे [[महाराष्ट्र राज्य|महाराष्ट्राचे]] २रे सर्वात तरुण मुख्यमंत्री. त्यापूर्वी, वयाच्या ३८व्या वर्षी मुख्यमंत्रीपदाची शपथ घेणारे [[शरद पवार]] महाराष्ट्राचे सर्वात तरुण मुख्यमंत्री होते.
* २०१९ छुप्या पद्धतीने सरकार स्थापन करून सर्वात कमी काळासाठी महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्रीपद सांभाळली म्हणून देखील त्यांची विक्रमीनोंद आहे.

== जीवन परिचय ==

&quot;'''माझ्या बाबांना [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींनी]] अटक केली त्यामुळे मी इंदिरा कॉन्व्हेंटमध्ये शिकणार नाही'''&quot;, असे [[आणीबाणी]]च्या काळात वयाच्या सहाव्या वर्षी देवेंद्रने आईला बजावून सांगितले. शेवटी त्या कॉन्व्हेंटमधून त्याला [[सरस्वती]] शाळेत टाकावे लागले.{{संदर्भ हवा}} [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|संघ]], [[भारतीय जनसंघ|जनसंघाच्या]] संस्कारांचे बाळकडू मिळालेला तोच मुलगा शहराचा, नगरसेवक, महापौर, पुढे भाजपाचा प्रदेशाध्यक्ष झाला आणि नंतर महाराष्ट्राचा मुख्यमंत्री झाला. सोशल मीडियामध्ये गेले काही महिने गाजत असलेली  ‘[[दिल्ली]]त [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र]] आणि राज्यात देवेंद्र’ ही घोषणा शेवटी प्रत्यक्षात अवतरली.{{संदर्भ हवा}}

देवेंद्र गंगाधरराव फडणवीस यांच्या राजकीय कारकिर्दीची सुरुवात नव्वदच्या दशकात झाली व अत्यंत थोड्या कालावधीत जनमानसातील एक सन्मानित नेते म्हणून त्यांचे नेतृत्व उदयास आले.. त्यांनी नागपूर विद्यापीठातून कायद्यातील पदवीचे शिक्षण पूर्ण केले असून, व्यवसाय व्यवस्थापनातील पदव्युत्तर पदवी व कायदा, अर्थ, तंत्रज्ञान या क्षेत्रातील ज्ञानाचा उपयोग करून [[बर्लिन]] येथील डी.एस.ई.(??) बर्लिन येथून प्रकल्प व्यवस्थापन तंत्रातील डिप्लोमाचे शिक्षण पूर्ण केले.{{संदर्भ हवा}}

देवेंद्र फडणवीसांच्या मागे त्या वडलांची आणि काकूंची पुण्याई आहेच. पण देवेंद्र फडणवीस यांचे स्वतःचे कष्टही महत्त्वाचे आहेत. ते १७ वर्षाचे असताना त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले. त्यानंतर वडिलांचे राजकीय वारसदार म्हणून पुढे येत त्यांनी वयाच्या अवघ्या २२ व्या वर्षी [[नागपूर महानगरपालिका|नागपूर महानगरपालिकेची]] निवडणूक जिंकत [[नगरसेवक]] म्हणून पालिकेत पाऊल टाकले. पाच वर्षात आपल्या कामाची चुणूक दाखवत आणि संघाचा पाठिंबा मिळवत वयाच्या २७ व्या वर्षी नागपूर महापालिकेचे [[महापौर]] होण्याचा मान मिळवला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/india/report-all-you-need-to-know-about-devendra-fadnavis-2029882|title=All you need to know about Devendra Fadnavis|website=DNA India|language=en|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;

त्यानंतर देवेंद्र यांनी मागे वळून न पाहाता, आपले राजकीय नेतृत्व सिद्ध केले. त्यांनी विधानसभेकडे आपला मोर्चा वळवला. [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघातून]] दोनवेळा निवडून येण्याचा करिष्मा केला. मतदारसंघ पुनर्रचनेनंतर नागपूर दक्षिण-पश्चिम विधानसभा  मतदारसंघातून त्यांनी २००९ साली तिसऱ्यांदा विजय संपादन केला. २००४ सालच्या निवडणुकीत देवेंद्र यांनी काँग्रेसचे दिग्गज नेते रणजित देशमुख यांचा पराभव करून विधानसभेतील आणि पक्षातील आपले वजन वाढवले.
[[चित्र:Family-Amruta-Fadnavis-Devendra-Fadnavis-Divija-Fadnavis-3.jpg|इवलेसे|फडणवीस आपल्या पत्नी अमृता आणि मुलगी दिविजा सोबत]]
फडणवीस यांनी मराठी अभिनेत्री व बँकर असलेल्या [[अमृता फडणवीस]] यांच्याशी २००५ मध्ये लग्न केले.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Photos: Divija spotted with father Devendra Fadnavis at Umang 2017|url=http://www.mid-day.com/articles/devendra-fadnavis-divija-amruta-fadnavis-family-photos-umang-2017/17934166|website=mid-day|access-date=24 February 2017|language=en|date=23 January 2017|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225122852/https://www.mid-day.com/articles/devendra-fadnavis-divija-amruta-fadnavis-family-photos-umang-2017/17934166|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=दोस्त के घर मुलाकात, डेढ़ घंटे की बात; कैसे देवेंद्र फडणवीस को दिल दे बैठी थीं अमृता |url=https://www.livehindustan.com/national/devendra-fadnavis-and-amruta-love-story-met-at-common-friend-home-201733458185927.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206070923/https://www.livehindustan.com/national/devendra-fadnavis-and-amruta-love-story-met-at-common-friend-home-201733458185927.html |archive-date=2024-12-06 |access-date=2 January 2025 |website=www.livehindustan.com |language=hi-IN |url-status=live }}&lt;/ref&gt; २००७ साली या जोडप्याला दिविजा नावाची मुलगी झाली.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Trout |first=Mike |date=21 February 2023 |title=Divija Fadnavis Wiki, Bio, Age, Net Worth, Father, Mother, and More |url=https://thelogictank.com/divija-fadnavis/ |access-date=2 January 2025 |website=The Logic Tank |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== शैक्षणिक पात्रता ==

फडणवीस यांनी त्यांचे प्रारंभिक शालेय शिक्षण तत्कालीन पंतप्रधान [[इंदिरा गांधी]] यांच्या नावावर असलेल्या इंदिरा कॉन्व्हेंटमध्ये केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraphindia.com/india/kid-who-protested-emergency-nagpurs-mr-popular-set-to-don-cm-mantle/cid/1575608|title=Kid who protested Emergency - Nagpur’s Mr Popular set to don CM mantle|last=NANDGAONKAR|first=SATISH|date=२९ ऑक्टोबर २०१४|website=The Telegraph India|url-status=live|access-date=२८ मार्च २०२४}}&lt;/ref&gt; फडणवीस यांनी धरमपेठ कनिष्ठ महाविद्यालयात उच्च माध्यमिक शिक्षण घेतले.

फडणवीस यांच्याकडे नागपूर विद्यापीठाच्या शासकीय विधी महाविद्यालयातून कायद्याची पदवी, व्यवसाय व्यवस्थापनात पदव्युत्तर पदवी आणि 
* DSE-जर्मन फाउंडेशन फॉर इंटरनॅशनल डेव्हलपमेंट, [[बर्लिन]], जर्मनी येथून मेथड्स अँड टेक्निक्स ऑफ प्रोजेक्ट मॅनेजमेंटमध्ये डिप्लोमा आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |date=28 October 2014 |title=All you need to know about Devendra Fadnavis |url=http://www.dnaindia.com/india/report-all-you-need-to-know-about-devendra-fadnavis-2029882 |access-date=30 October 2014 |work=Daily News and Analysis |publisher=Diligent Media Corporation Ltd.}}&lt;/ref&gt;

[[चित्र:Devendra fadnavis.png|right|thumb|200px|देवेंद्र फडणवीस - एक हास्य मुद्रा]]

==विधिमंडळातील कार्य==
* १९९९ पासून ते आज सालापर्यंत विधिमंडळात आमदार 
* अंदाज समितीचे सदस्य 
* नगरविकास व गृहनिर्माणाविषयीच्या स्थायी समितीचे सदस्य  
* नियम समितीचे सदस्य 
* महाराष्ट्र जीवन प्राधिकरणाचे सदस्य  
* राखीव निधीविषयी संयुक्त निवड समितीचे सदस्य  
* सार्वजनिक उपक्रम समितीचे सदस्य  
* स्वयंनिधीवर आधारित शाळांबद्दलच्या संयुक्त निवड समितीचे सदस्य


==विवाद==
१ जानेवारी २०२०ला भाजपचे वरिष्ठ नेते आणि महाराष्ट्राचे माजी महसूल-मंत्री [[एकनाथ खडसे]] यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि माजी जल-संपदा मंत्री [[गिरीश महाजन]] यांच्यावर आरोप केले की या दोघांनी जाणीवपूर्वक आपले २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेचे तिकीट कापले. आपली उमेदवारी कापून आपले राजकारण संपवण्याचा कट रचला गेला, असे [[एकनाथ खडसे|खडसे]] वृत्त-वाहिन्यांवर दिलेल्या मुलाखतीत म्हणाले&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=|first=|title=खडसे यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि गिरीश महाजन हे आपले तिकीट कापले गेल्यामागे कारणीभूत आहेत असे थेट आरोप केले.|date=३ जानेवारी २०२०|work=Zee २४ Tass news channel|access-date=६ जानेवारी २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103091146/https://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/devendra-fadnavis-eknath-khadse-girish-mahajan-meet-at-jalgaon/503289/amp|archive-date=३ जानेवारी २०२०|url-status=dead|दुवा=https://www.zeenews.india.com/marathi/maharashtra/devendra-fadnavis-eknath-khadse-girish-mahajan-meet-at-jalgaon/503289/amp|dead-url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|title=खडसे यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि गिरीश महाजन यांनी आपले तिकीट कापले असे थेट नाव घेऊन आरोप केले.|last=ABP|first=Live|website=ABP Live Marathi|url-status=live|archive-url=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|archive-date=६ जानेवारी २०२०|दुवा=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|पहिले नाव=एबीपी माझा|दिनांक=३ जानेवारी २०२०|संकेतस्थळ=एबीपी माझा न्यूझ चॅनल|ॲक्सेसदिनांक=६ जानेवारी २०२०}}&lt;/ref&gt;

==सामाजिक योगदान==
{{संदर्भ हवा}}
* ’ग्लोबल पार्लमेंटेरिअन्स फोरम ऑन हॅबिटेट फॉर एशिया रीज”चे सचिव 
*  नागरी पायाभूत सुविधांसाठीचा वित्तपुरवठा आणि राजकीय व्यवस्थापनाच्या मुद्द्यांबाबतचे रिसोर्स पर्सन 
* नागपूर जिल्हा बास्केटबॉल असोसिएशनचे अध्यक्ष 
* नागपूर विद्यापीठाचे सेनेट सदस्य 
* नाशिक येथील सेंट्रल हिंदू मिलिटरी एज्युकेशन सोसायटी (भोसला मिलिटरी स्कूल)चे उपाध्यक्ष 
* संयुक्त राष्ट्रसंघाची मान्यता मिळालेल्या मुंबईच्या रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी या संस्थेच्या कार्यकारी परिषदेचे सदस्य

====आंतरराष्ट्रीय====
* अमेरिकन सरकारच्या ईस्ट-वेस्ट सेंटरतर्फे आयोजित न्यू जनरेशन सेमिनारमध्ये ‘एनर्जी सिक्‍युरिटी इश्यूज‘ या विषयावर शोधनिबंध सादर
* अमेरिकेतील वॉशिंग्टन व नॅशव्हिले येथे यू. एस. नॅशनल कॉन्फरन्स ऑफ स्टेटचे लेजिस्लेचर 
* ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड आणि सिंगापूरला गेलेल्या कॉमनवेल्थ पार्लमेंटरी असोशिएशनच्या उच्चस्तरीय प्रतिनिधिमंडळाचे सदस्य
* केन्यातील नैरोबी येथे युनायटेड नेशन्स हॅबिटॅटने निमंत्रित केलेल्या शिष्टमंडळाचे सदस्य
* चीनमध्ये बीजिंग येथे डब्ल्यूएमओ, ईएसएसपी यांनी आयोजित केलेल्या ग्लोबल एनव्हायरमेंटल चेंज काँग्रेसमध्ये ‘नॅचरल डिझास्टर्स मिटिगेशन इश्यूज ऑन इकॉलिजिकल अँड सोशल रिस्क‘ या विषयी सादरीकरण 
* डेन्मार्कमध्ये कोपेनहेगेन येथे आशिया व युरोपमधील तरुण राजकीय नेत्यांच्या आसेम परिषदेत भारताचे प्रतिनिधित्व 
* मलेशियामध्ये ‘जीपीएच एशिया रीजनल मीट‘मध्ये सहभाग 
* युरोपमध्ये क्रोएशिया येथे ‘ग्लोबल पार्लमेंटरियन फोरम ऑन हॅबिटॅट‘मध्ये सहभाग
* रशियात मॉस्को येथे भेट देणाऱ्या इंडो रशिया चेंबर ऑफ कॉमर्सच्या शिष्टमंडळाचे सदस्य
* स्वित्झर्लंडमध्ये दावोस येथे आयडीआरसी ‘युनेस्को‘ डब्ल्यूसीडीआर यांनी आयोजित केलेल्या ‘डिझास्टर मिटिगेशन अँड मॅनेजमेंट इन इंडिया‘ या विषयावरील आंतराष्ट्रीय शिखर परिषदेत सादरीकरण
* होनोलुलू येथे इंटरनॅशनल एनव्हायरमेंट समिटमध्ये सहभाग आणि सादरीकरण

== भुषवलेली पदे ==

* १९८९ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे नागपूरमधील वॉर्ड अध्यक्ष
* १९९९ ते आजतागायत - विधानसभा सदस्य 
* १९९२ ते २००१ सलग दोन वेळा नागपूर महापालिकेचे सदस्य, दोन वेळा नागपूरचे महापौर.
* १९९४ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे प्रदेश उपाध्यक्ष
* २००१ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे राष्ट्रीय उपाध्यक्ष 
* २०१० भारतीय जनता पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेशाचे सरचिटणीस
* २०१३ भारतीय जनता पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेशाचे अध्यक्ष
* २०१४ ते २०१९ महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्री
* सलग दुसऱ्यांदा शपथ, पण ७२ तासांतच राजीनामा
* २०१९ ते जून २०२२ महाराष्ट्र राज्याचे विरोधी पक्षनेते
* जून २०२२ पासून महाराष्ट्र राज्याचे उपमुख्यमंत्री
* 5 डिसेंबर 2024 पासुन तिसऱ्यांदा महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री.

==पुरस्कार==
* कॉमनवेल्थ पार्लमेंटेरियन असोसिएशनतर्फे सर्वोत्कृष्ट संसदपटूसाठीचा वार्षिक पुरस्कार 
* नाशिक येथील पूर्णवाद परिवारतर्फे राजयोगी नेता पुरस्कार 
* पुण्याच्या मुक्तछंद या संस्थेतर्फे प्रमोद महाजन यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ दिला गेलेला पहिला सर्वोत्कृष्ट संसदपटू पुरस्कार 
* राष्ट्रीय आंतर विद्यापीठ वादविवाद स्पर्धेत सर्वोत्कृष्ट वक्ता म्हणून पुरस्कार 
* रोटरीचा मोस्ट चॅलेंजिंग यूथ म्हणून विभागीय पुरस्कार
* नागपूरच्या नागभूषण फाऊंडेशनतर्फे 'नागभूषण' पुरस्कार

==पुस्तके==
====चरित्र====
* लेखिका  सुषमा नवलखे यांनी फडणवीस यांचे चरित्र लिहिताना त्यांची जडण-घडण कशी झाली, तरुण वयातच ते नागपूरचे महापौर कसे झाले याची माहिती दिली आहे.
* देवेंद्र फडणवीस यांनी चार मराठी पुस्तके लिहिली आहे असे सांगितले जाते, त्यांतील एक - 'अर्थसंकल्प सोप्या भाषेत&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/click-here-and-read-devendra-fadnavis-new-book-about-budget-bmh-90-2100177/|title=देवेंद्र फडणवीस यांचं नवं पुस्तक एका क्लिकवर|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;' हे एक पुस्तक आहे.{{संदर्भ हवा}}
* आणखी एक ३६ पानी पुस्तक - 'आत्मनिर्भर महाराष्ट्र-आत्मनिर्भर भारत‘&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/devendra-fadnavis-new-book-aatmnirbhar-maharashtra-aatmnirbhar-bharat-pkd-81-2206732/|title=देवेंद्र फडणवीस यांचे आणखी एक पुस्तक : काय आहे पुस्तकात? वाचा…|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt; (प्रकाशन ५ जुलै २०२०)
==निवडणूक तपशील==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
! वर्ष
! निवडणूक
! मतदारसंघ
! colspan=&quot;2&quot;|पक्ष
! मते
! %
! प्रतिस्पर्धी
! colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;प्रतिस्पर्धी पक्ष&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;प्रतिस्पर्धी मते&lt;/small&gt;
!  %
! &lt;small&gt;निकाल&lt;/small&gt;
! बहुमत
! %
|-
! १९९२
| [[नागपूर महानगरपालिका|१९९२ नागपूर महानगरपालिका निवडणूक]]
| राम नगर वॉर्ड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| colspan=&quot;7&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''माहिती नाही''
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''माहिती नाही''
|-
! १९९७
| [[नागपूर महानगरपालिका|१९९७ नागपूर महानगरपालिका निवडणूक]]
| राम नगर वॉर्ड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
|}

==संदर्भ==
&lt;references /&gt;

==बाह्य दुवे==
* {{कॉमन्स वर्ग|Devendra Fadnavis|देवेंद्र फडणवीस}}
*[http://www.devendrafadnavis.in/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219100041/http://www.devendrafadnavis.in/index.html |date=2014-12-19 }}
*[https://www.maharashtra.gov.in/1137/%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80 महाराष्ट्र शासनाच्या संकेतस्थळावरील माहिती]

{{क्रम
|यादी=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]
|पासून=३१ ऑक्टोबर २०१४
|पर्यंत=विद्यमान
|मागील=[[पृथ्वीराज चव्हाण]]
|पुढील= [[उद्धव ठाकरे]]
}}

{{महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री}}

{{DEFAULTSORT:फडणवीस, देवेंद्र}}
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:नागपूरचे महापौर]]
[[वर्ग:नागपूर मधील राजकारणी]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:नागपूर नैऋत्यचे आमदार]]</text>
      <sha1>5dr2esg4k1q682qfadlwh2jbehz2zlx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686871</id>
      <parentid>2686870</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:33:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* निवडणूक तपशील */</comment>
      <origin>2686871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37050" sha1="apm6e6tsbxvus1z88ll8cwkynpi6gil" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट संसद सदस्य 
| चित्र = Devendra Fadnavis @Vidhan Sabha 04-03-2021.jpg
| चित्र आकारमान = 220px
| पद = [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे १८वे मुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ = ५ डिसेंबर २०२४
| कार्यकाळ_समाप्ती = 
| राज्यपाल = [[सी.पी. राधाकृष्णन]] 
| मागील = [[एकनाथ शिंदे]] 
| पुढील =  
| मतदारसंघ =
| कार्यकाळ_आरंभ2 = २३ नोव्हेंबर २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = २६ नोव्हेंबर २०१९
| राज्यपाल2 = [[भगतसिंग कोश्यारी|भगतसिंग गोपाळसिंग कोश्यारी]]
| मागील2 = [[राष्ट्रपती राजवट]] 
| पुढील2 = [[उद्धव ठाकरे|उद्धव बाळासाहेब ठाकरे]]
| मतदारसंघ2 =
| कार्यकाळ_आरंभ3 = ३१ ऑक्टोबर २०१४
| कार्यकाळ_समाप्ती3 = १२ नोव्हेंबर २०१९
| राज्यपाल3 = [[सी. विद्यासागर राव|चेन्नमणेनी विद्यासागर राव]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(४ सप्टेंबर २०१९ पर्यंत)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[भगतसिंग कोश्यारी|भगतसिंग गोपाळसिंग कोश्यारी]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(५ सप्टेंबर २०१९ पासून)&lt;/small&gt;
| मागील3 = [[राष्ट्रपती राजवट]] 
| पुढील3 = [[राष्ट्रपती राजवट]]
| मतदारसंघ3 =
| पद4 = [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे ९वे उपमुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ4 = ३० जून २०२२
| कार्यकाळ_समाप्ती4 = ४ डिसेंबर २०२४&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[अजित पवार|अजित अनंत पवार]] यांच्यासह)&lt;/small&gt;
| मुख्यमंत्री4 = [[एकनाथ संभाजी शिंदे]]
| मागील4 = [[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| पुढील4 = [[एकनाथ संभाजी शिंदे]]&lt;br&gt;[[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| मतदारसंघ4 =
| पद5 = [[महाराष्ट्र विधानसभा विरोधी पक्ष नेते|महाराष्ट्र राज्याचे २८वे विरोधी पक्ष नेते (विधानसभा)]]
| कार्यकाळ_आरंभ5 = १ डिसेंबर २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती5 = २९ जून २०२२
| राष्ट्रपती5 = 
| मागील5 = [[विजय वडेट्टीवार|विजय नामदेव वडेट्टीवार]] 
| पुढील5 = [[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| मतदारसंघ5 =
| पद6 = [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]]
| कार्यकाळ_आरंभ6 = २२ ऑक्टोबर २००९
| कार्यकाळ_समाप्ती6 =  
| राष्ट्रपती6 = 
| मागील6 = ''नवीन मतदारसंघ''
| पुढील6 =  
| मतदारसंघ6 = [[नैर्ऋत्य नागपूर विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ7 = ७ ऑक्टोबर १९९९
| कार्यकाळ_समाप्ती7 = २१ ऑक्टोबर २००९ 
| राष्ट्रपती7 = 
| मागील7 = [[विनोद गुधाडे पाटील]]
| पुढील7 = सुधाकर देशमुख 
| मतदारसंघ7 = [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]]
| पद8 = [[नागपूर|नागपूरचे महापौर]]
| कार्यकाळ_आरंभ8 = १९९७
| कार्यकाळ_समाप्ती8 = २००१
| राष्ट्रपती8 = 
| मागील8 = ''अज्ञात''
| पुढील8 = ''अज्ञात'' 
| मतदारसंघ8 =
| जन्मदिनांक           = {{जन्म दिनांक आणि वय|1970|7|22}} 
| जन्मस्थान            = [[नागपूर]], महाराष्ट्र, भारत
| मृत्युदिनांक           =
| मृत्युस्थान            =
| पक्ष                  = [[भारतीय जनता पक्ष]]
| पत्नी                  = {{लग्न|[[अमृता फडणवीस|अमृता रानाडे]]|2005}}  
| अपत्ये                = दिविजा 
| निवास                = '''सागर''' बंगला, मलबार हिल, मुंबई, भारत
| शाळा_महाविद्यालय      = [[नागपूर विद्यापीठ]]&lt;br&gt;फ्री युनिव्हर्सिटी ऑफ बर्लिन
| सही                  =
| संकेतस्थळ             = {{URL|www.devendrafadnavis.in}}
| तळटीपा               =
}}
'''देवेंद्र गंगाधराव फडणवीस''' (जन्म: २२ जुलै १९७०) हे भारतीय राजकारणी व ५ डिसेंबर २०२४ पासून भारताच्या [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे १८वे व विद्यमान मुख्यमंत्री]] आहेत.
* मुख्यमंत्रीपदाचा त्यांचा हा तिसरा कार्यकाळ आहे. यापूर्वी २०१४ ते २०१९ आणि २३-२८ नोव्हेंबर २०१९ अशा २ कार्यकाळांसाठी फडणवीस यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून पदग्रहण केले आहे. 
* ३० जून २०२२ ते ४ डिसेंबर २०२४ दरम्यान ते [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे ९वे उपमुख्यमंत्री]] देखील राहिले. 
* तत्पूर्वी ते २८ नोव्हेंबर २०१९ ते २९ जून २०२२ दरम्यान [[महाराष्ट्राची विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत विरोधी पक्षनेते]] होते. 
देवेंद्र हे १९९९ ते २००९ दरम्यान [[पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघातून]] तर २००९ पासून [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघातून]] [[महाराष्ट्र विधानसभा]] सदस्य आहेत. 
* ३१ ऑक्टोबर २०१४ला वयाच्या ४४व्या वर्षी मुख्यमंत्रिपदाची शपथ घेणारे फडणवीस हे [[महाराष्ट्र राज्य|महाराष्ट्राचे]] २रे सर्वात तरुण मुख्यमंत्री. त्यापूर्वी, वयाच्या ३८व्या वर्षी मुख्यमंत्रीपदाची शपथ घेणारे [[शरद पवार]] महाराष्ट्राचे सर्वात तरुण मुख्यमंत्री होते.
* २०१९ छुप्या पद्धतीने सरकार स्थापन करून सर्वात कमी काळासाठी महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्रीपद सांभाळली म्हणून देखील त्यांची विक्रमीनोंद आहे.

== जीवन परिचय ==

&quot;'''माझ्या बाबांना [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींनी]] अटक केली त्यामुळे मी इंदिरा कॉन्व्हेंटमध्ये शिकणार नाही'''&quot;, असे [[आणीबाणी]]च्या काळात वयाच्या सहाव्या वर्षी देवेंद्रने आईला बजावून सांगितले. शेवटी त्या कॉन्व्हेंटमधून त्याला [[सरस्वती]] शाळेत टाकावे लागले.{{संदर्भ हवा}} [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|संघ]], [[भारतीय जनसंघ|जनसंघाच्या]] संस्कारांचे बाळकडू मिळालेला तोच मुलगा शहराचा, नगरसेवक, महापौर, पुढे भाजपाचा प्रदेशाध्यक्ष झाला आणि नंतर महाराष्ट्राचा मुख्यमंत्री झाला. सोशल मीडियामध्ये गेले काही महिने गाजत असलेली  ‘[[दिल्ली]]त [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र]] आणि राज्यात देवेंद्र’ ही घोषणा शेवटी प्रत्यक्षात अवतरली.{{संदर्भ हवा}}

देवेंद्र गंगाधरराव फडणवीस यांच्या राजकीय कारकिर्दीची सुरुवात नव्वदच्या दशकात झाली व अत्यंत थोड्या कालावधीत जनमानसातील एक सन्मानित नेते म्हणून त्यांचे नेतृत्व उदयास आले.. त्यांनी नागपूर विद्यापीठातून कायद्यातील पदवीचे शिक्षण पूर्ण केले असून, व्यवसाय व्यवस्थापनातील पदव्युत्तर पदवी व कायदा, अर्थ, तंत्रज्ञान या क्षेत्रातील ज्ञानाचा उपयोग करून [[बर्लिन]] येथील डी.एस.ई.(??) बर्लिन येथून प्रकल्प व्यवस्थापन तंत्रातील डिप्लोमाचे शिक्षण पूर्ण केले.{{संदर्भ हवा}}

देवेंद्र फडणवीसांच्या मागे त्या वडलांची आणि काकूंची पुण्याई आहेच. पण देवेंद्र फडणवीस यांचे स्वतःचे कष्टही महत्त्वाचे आहेत. ते १७ वर्षाचे असताना त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले. त्यानंतर वडिलांचे राजकीय वारसदार म्हणून पुढे येत त्यांनी वयाच्या अवघ्या २२ व्या वर्षी [[नागपूर महानगरपालिका|नागपूर महानगरपालिकेची]] निवडणूक जिंकत [[नगरसेवक]] म्हणून पालिकेत पाऊल टाकले. पाच वर्षात आपल्या कामाची चुणूक दाखवत आणि संघाचा पाठिंबा मिळवत वयाच्या २७ व्या वर्षी नागपूर महापालिकेचे [[महापौर]] होण्याचा मान मिळवला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/india/report-all-you-need-to-know-about-devendra-fadnavis-2029882|title=All you need to know about Devendra Fadnavis|website=DNA India|language=en|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;

त्यानंतर देवेंद्र यांनी मागे वळून न पाहाता, आपले राजकीय नेतृत्व सिद्ध केले. त्यांनी विधानसभेकडे आपला मोर्चा वळवला. [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघातून]] दोनवेळा निवडून येण्याचा करिष्मा केला. मतदारसंघ पुनर्रचनेनंतर नागपूर दक्षिण-पश्चिम विधानसभा  मतदारसंघातून त्यांनी २००९ साली तिसऱ्यांदा विजय संपादन केला. २००४ सालच्या निवडणुकीत देवेंद्र यांनी काँग्रेसचे दिग्गज नेते रणजित देशमुख यांचा पराभव करून विधानसभेतील आणि पक्षातील आपले वजन वाढवले.
[[चित्र:Family-Amruta-Fadnavis-Devendra-Fadnavis-Divija-Fadnavis-3.jpg|इवलेसे|फडणवीस आपल्या पत्नी अमृता आणि मुलगी दिविजा सोबत]]
फडणवीस यांनी मराठी अभिनेत्री व बँकर असलेल्या [[अमृता फडणवीस]] यांच्याशी २००५ मध्ये लग्न केले.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Photos: Divija spotted with father Devendra Fadnavis at Umang 2017|url=http://www.mid-day.com/articles/devendra-fadnavis-divija-amruta-fadnavis-family-photos-umang-2017/17934166|website=mid-day|access-date=24 February 2017|language=en|date=23 January 2017|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225122852/https://www.mid-day.com/articles/devendra-fadnavis-divija-amruta-fadnavis-family-photos-umang-2017/17934166|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=दोस्त के घर मुलाकात, डेढ़ घंटे की बात; कैसे देवेंद्र फडणवीस को दिल दे बैठी थीं अमृता |url=https://www.livehindustan.com/national/devendra-fadnavis-and-amruta-love-story-met-at-common-friend-home-201733458185927.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206070923/https://www.livehindustan.com/national/devendra-fadnavis-and-amruta-love-story-met-at-common-friend-home-201733458185927.html |archive-date=2024-12-06 |access-date=2 January 2025 |website=www.livehindustan.com |language=hi-IN |url-status=live }}&lt;/ref&gt; २००७ साली या जोडप्याला दिविजा नावाची मुलगी झाली.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Trout |first=Mike |date=21 February 2023 |title=Divija Fadnavis Wiki, Bio, Age, Net Worth, Father, Mother, and More |url=https://thelogictank.com/divija-fadnavis/ |access-date=2 January 2025 |website=The Logic Tank |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== शैक्षणिक पात्रता ==

फडणवीस यांनी त्यांचे प्रारंभिक शालेय शिक्षण तत्कालीन पंतप्रधान [[इंदिरा गांधी]] यांच्या नावावर असलेल्या इंदिरा कॉन्व्हेंटमध्ये केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraphindia.com/india/kid-who-protested-emergency-nagpurs-mr-popular-set-to-don-cm-mantle/cid/1575608|title=Kid who protested Emergency - Nagpur’s Mr Popular set to don CM mantle|last=NANDGAONKAR|first=SATISH|date=२९ ऑक्टोबर २०१४|website=The Telegraph India|url-status=live|access-date=२८ मार्च २०२४}}&lt;/ref&gt; फडणवीस यांनी धरमपेठ कनिष्ठ महाविद्यालयात उच्च माध्यमिक शिक्षण घेतले.

फडणवीस यांच्याकडे नागपूर विद्यापीठाच्या शासकीय विधी महाविद्यालयातून कायद्याची पदवी, व्यवसाय व्यवस्थापनात पदव्युत्तर पदवी आणि 
* DSE-जर्मन फाउंडेशन फॉर इंटरनॅशनल डेव्हलपमेंट, [[बर्लिन]], जर्मनी येथून मेथड्स अँड टेक्निक्स ऑफ प्रोजेक्ट मॅनेजमेंटमध्ये डिप्लोमा आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |date=28 October 2014 |title=All you need to know about Devendra Fadnavis |url=http://www.dnaindia.com/india/report-all-you-need-to-know-about-devendra-fadnavis-2029882 |access-date=30 October 2014 |work=Daily News and Analysis |publisher=Diligent Media Corporation Ltd.}}&lt;/ref&gt;

[[चित्र:Devendra fadnavis.png|right|thumb|200px|देवेंद्र फडणवीस - एक हास्य मुद्रा]]

==विधिमंडळातील कार्य==
* १९९९ पासून ते आज सालापर्यंत विधिमंडळात आमदार 
* अंदाज समितीचे सदस्य 
* नगरविकास व गृहनिर्माणाविषयीच्या स्थायी समितीचे सदस्य  
* नियम समितीचे सदस्य 
* महाराष्ट्र जीवन प्राधिकरणाचे सदस्य  
* राखीव निधीविषयी संयुक्त निवड समितीचे सदस्य  
* सार्वजनिक उपक्रम समितीचे सदस्य  
* स्वयंनिधीवर आधारित शाळांबद्दलच्या संयुक्त निवड समितीचे सदस्य


==विवाद==
१ जानेवारी २०२०ला भाजपचे वरिष्ठ नेते आणि महाराष्ट्राचे माजी महसूल-मंत्री [[एकनाथ खडसे]] यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि माजी जल-संपदा मंत्री [[गिरीश महाजन]] यांच्यावर आरोप केले की या दोघांनी जाणीवपूर्वक आपले २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेचे तिकीट कापले. आपली उमेदवारी कापून आपले राजकारण संपवण्याचा कट रचला गेला, असे [[एकनाथ खडसे|खडसे]] वृत्त-वाहिन्यांवर दिलेल्या मुलाखतीत म्हणाले&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=|first=|title=खडसे यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि गिरीश महाजन हे आपले तिकीट कापले गेल्यामागे कारणीभूत आहेत असे थेट आरोप केले.|date=३ जानेवारी २०२०|work=Zee २४ Tass news channel|access-date=६ जानेवारी २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103091146/https://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/devendra-fadnavis-eknath-khadse-girish-mahajan-meet-at-jalgaon/503289/amp|archive-date=३ जानेवारी २०२०|url-status=dead|दुवा=https://www.zeenews.india.com/marathi/maharashtra/devendra-fadnavis-eknath-khadse-girish-mahajan-meet-at-jalgaon/503289/amp|dead-url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|title=खडसे यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि गिरीश महाजन यांनी आपले तिकीट कापले असे थेट नाव घेऊन आरोप केले.|last=ABP|first=Live|website=ABP Live Marathi|url-status=live|archive-url=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|archive-date=६ जानेवारी २०२०|दुवा=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|पहिले नाव=एबीपी माझा|दिनांक=३ जानेवारी २०२०|संकेतस्थळ=एबीपी माझा न्यूझ चॅनल|ॲक्सेसदिनांक=६ जानेवारी २०२०}}&lt;/ref&gt;

==सामाजिक योगदान==
{{संदर्भ हवा}}
* ’ग्लोबल पार्लमेंटेरिअन्स फोरम ऑन हॅबिटेट फॉर एशिया रीज”चे सचिव 
*  नागरी पायाभूत सुविधांसाठीचा वित्तपुरवठा आणि राजकीय व्यवस्थापनाच्या मुद्द्यांबाबतचे रिसोर्स पर्सन 
* नागपूर जिल्हा बास्केटबॉल असोसिएशनचे अध्यक्ष 
* नागपूर विद्यापीठाचे सेनेट सदस्य 
* नाशिक येथील सेंट्रल हिंदू मिलिटरी एज्युकेशन सोसायटी (भोसला मिलिटरी स्कूल)चे उपाध्यक्ष 
* संयुक्त राष्ट्रसंघाची मान्यता मिळालेल्या मुंबईच्या रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी या संस्थेच्या कार्यकारी परिषदेचे सदस्य

====आंतरराष्ट्रीय====
* अमेरिकन सरकारच्या ईस्ट-वेस्ट सेंटरतर्फे आयोजित न्यू जनरेशन सेमिनारमध्ये ‘एनर्जी सिक्‍युरिटी इश्यूज‘ या विषयावर शोधनिबंध सादर
* अमेरिकेतील वॉशिंग्टन व नॅशव्हिले येथे यू. एस. नॅशनल कॉन्फरन्स ऑफ स्टेटचे लेजिस्लेचर 
* ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड आणि सिंगापूरला गेलेल्या कॉमनवेल्थ पार्लमेंटरी असोशिएशनच्या उच्चस्तरीय प्रतिनिधिमंडळाचे सदस्य
* केन्यातील नैरोबी येथे युनायटेड नेशन्स हॅबिटॅटने निमंत्रित केलेल्या शिष्टमंडळाचे सदस्य
* चीनमध्ये बीजिंग येथे डब्ल्यूएमओ, ईएसएसपी यांनी आयोजित केलेल्या ग्लोबल एनव्हायरमेंटल चेंज काँग्रेसमध्ये ‘नॅचरल डिझास्टर्स मिटिगेशन इश्यूज ऑन इकॉलिजिकल अँड सोशल रिस्क‘ या विषयी सादरीकरण 
* डेन्मार्कमध्ये कोपेनहेगेन येथे आशिया व युरोपमधील तरुण राजकीय नेत्यांच्या आसेम परिषदेत भारताचे प्रतिनिधित्व 
* मलेशियामध्ये ‘जीपीएच एशिया रीजनल मीट‘मध्ये सहभाग 
* युरोपमध्ये क्रोएशिया येथे ‘ग्लोबल पार्लमेंटरियन फोरम ऑन हॅबिटॅट‘मध्ये सहभाग
* रशियात मॉस्को येथे भेट देणाऱ्या इंडो रशिया चेंबर ऑफ कॉमर्सच्या शिष्टमंडळाचे सदस्य
* स्वित्झर्लंडमध्ये दावोस येथे आयडीआरसी ‘युनेस्को‘ डब्ल्यूसीडीआर यांनी आयोजित केलेल्या ‘डिझास्टर मिटिगेशन अँड मॅनेजमेंट इन इंडिया‘ या विषयावरील आंतराष्ट्रीय शिखर परिषदेत सादरीकरण
* होनोलुलू येथे इंटरनॅशनल एनव्हायरमेंट समिटमध्ये सहभाग आणि सादरीकरण

== भुषवलेली पदे ==

* १९८९ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे नागपूरमधील वॉर्ड अध्यक्ष
* १९९९ ते आजतागायत - विधानसभा सदस्य 
* १९९२ ते २००१ सलग दोन वेळा नागपूर महापालिकेचे सदस्य, दोन वेळा नागपूरचे महापौर.
* १९९४ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे प्रदेश उपाध्यक्ष
* २००१ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे राष्ट्रीय उपाध्यक्ष 
* २०१० भारतीय जनता पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेशाचे सरचिटणीस
* २०१३ भारतीय जनता पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेशाचे अध्यक्ष
* २०१४ ते २०१९ महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्री
* सलग दुसऱ्यांदा शपथ, पण ७२ तासांतच राजीनामा
* २०१९ ते जून २०२२ महाराष्ट्र राज्याचे विरोधी पक्षनेते
* जून २०२२ पासून महाराष्ट्र राज्याचे उपमुख्यमंत्री
* 5 डिसेंबर 2024 पासुन तिसऱ्यांदा महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री.

==पुरस्कार==
* कॉमनवेल्थ पार्लमेंटेरियन असोसिएशनतर्फे सर्वोत्कृष्ट संसदपटूसाठीचा वार्षिक पुरस्कार 
* नाशिक येथील पूर्णवाद परिवारतर्फे राजयोगी नेता पुरस्कार 
* पुण्याच्या मुक्तछंद या संस्थेतर्फे प्रमोद महाजन यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ दिला गेलेला पहिला सर्वोत्कृष्ट संसदपटू पुरस्कार 
* राष्ट्रीय आंतर विद्यापीठ वादविवाद स्पर्धेत सर्वोत्कृष्ट वक्ता म्हणून पुरस्कार 
* रोटरीचा मोस्ट चॅलेंजिंग यूथ म्हणून विभागीय पुरस्कार
* नागपूरच्या नागभूषण फाऊंडेशनतर्फे 'नागभूषण' पुरस्कार

==पुस्तके==
====चरित्र====
* लेखिका  सुषमा नवलखे यांनी फडणवीस यांचे चरित्र लिहिताना त्यांची जडण-घडण कशी झाली, तरुण वयातच ते नागपूरचे महापौर कसे झाले याची माहिती दिली आहे.
* देवेंद्र फडणवीस यांनी चार मराठी पुस्तके लिहिली आहे असे सांगितले जाते, त्यांतील एक - 'अर्थसंकल्प सोप्या भाषेत&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/click-here-and-read-devendra-fadnavis-new-book-about-budget-bmh-90-2100177/|title=देवेंद्र फडणवीस यांचं नवं पुस्तक एका क्लिकवर|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;' हे एक पुस्तक आहे.{{संदर्भ हवा}}
* आणखी एक ३६ पानी पुस्तक - 'आत्मनिर्भर महाराष्ट्र-आत्मनिर्भर भारत‘&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/devendra-fadnavis-new-book-aatmnirbhar-maharashtra-aatmnirbhar-bharat-pkd-81-2206732/|title=देवेंद्र फडणवीस यांचे आणखी एक पुस्तक : काय आहे पुस्तकात? वाचा…|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt; (प्रकाशन ५ जुलै २०२०)
==निवडणूक तपशील==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
! वर्ष
! निवडणूक
! मतदारसंघ
! colspan=&quot;2&quot;|पक्ष
! मते
! %
! प्रतिस्पर्धी
! colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;प्रतिस्पर्धी पक्ष&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;प्रतिस्पर्धी मते&lt;/small&gt;
!  %
! &lt;small&gt;निकाल&lt;/small&gt;
! बहुमत
! %
|-
! १९९२
| [[नागपूर महानगरपालिका|१९९२ नागपूर महानगरपालिका निवडणूक]]
| राम नगर वॉर्ड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| colspan=&quot;7&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''माहिती नाही''
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''माहिती नाही''
|-
! १९९७
| [[नागपूर महानगरपालिका|१९९७ नागपूर महानगरपालिका निवडणूक]]
| राम नगर वॉर्ड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
|-
! १९९९
| [[१९९९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]
| [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| ९४,८५३
| ४८.६६
| अशोक धवड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| 
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
|
|
|}

==संदर्भ==
&lt;references /&gt;

==बाह्य दुवे==
* {{कॉमन्स वर्ग|Devendra Fadnavis|देवेंद्र फडणवीस}}
*[http://www.devendrafadnavis.in/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219100041/http://www.devendrafadnavis.in/index.html |date=2014-12-19 }}
*[https://www.maharashtra.gov.in/1137/%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80 महाराष्ट्र शासनाच्या संकेतस्थळावरील माहिती]

{{क्रम
|यादी=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]
|पासून=३१ ऑक्टोबर २०१४
|पर्यंत=विद्यमान
|मागील=[[पृथ्वीराज चव्हाण]]
|पुढील= [[उद्धव ठाकरे]]
}}

{{महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री}}

{{DEFAULTSORT:फडणवीस, देवेंद्र}}
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:नागपूरचे महापौर]]
[[वर्ग:नागपूर मधील राजकारणी]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:नागपूर नैऋत्यचे आमदार]]</text>
      <sha1>apm6e6tsbxvus1z88ll8cwkynpi6gil</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686872</id>
      <parentid>2686871</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:34:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* निवडणूक तपशील */</comment>
      <origin>2686872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37107" sha1="o7i4gdtlv101uh565r27bcek60f15bj" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट संसद सदस्य 
| चित्र = Devendra Fadnavis @Vidhan Sabha 04-03-2021.jpg
| चित्र आकारमान = 220px
| पद = [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे १८वे मुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ = ५ डिसेंबर २०२४
| कार्यकाळ_समाप्ती = 
| राज्यपाल = [[सी.पी. राधाकृष्णन]] 
| मागील = [[एकनाथ शिंदे]] 
| पुढील =  
| मतदारसंघ =
| कार्यकाळ_आरंभ2 = २३ नोव्हेंबर २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = २६ नोव्हेंबर २०१९
| राज्यपाल2 = [[भगतसिंग कोश्यारी|भगतसिंग गोपाळसिंग कोश्यारी]]
| मागील2 = [[राष्ट्रपती राजवट]] 
| पुढील2 = [[उद्धव ठाकरे|उद्धव बाळासाहेब ठाकरे]]
| मतदारसंघ2 =
| कार्यकाळ_आरंभ3 = ३१ ऑक्टोबर २०१४
| कार्यकाळ_समाप्ती3 = १२ नोव्हेंबर २०१९
| राज्यपाल3 = [[सी. विद्यासागर राव|चेन्नमणेनी विद्यासागर राव]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(४ सप्टेंबर २०१९ पर्यंत)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[भगतसिंग कोश्यारी|भगतसिंग गोपाळसिंग कोश्यारी]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(५ सप्टेंबर २०१९ पासून)&lt;/small&gt;
| मागील3 = [[राष्ट्रपती राजवट]] 
| पुढील3 = [[राष्ट्रपती राजवट]]
| मतदारसंघ3 =
| पद4 = [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे ९वे उपमुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ4 = ३० जून २०२२
| कार्यकाळ_समाप्ती4 = ४ डिसेंबर २०२४&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[अजित पवार|अजित अनंत पवार]] यांच्यासह)&lt;/small&gt;
| मुख्यमंत्री4 = [[एकनाथ संभाजी शिंदे]]
| मागील4 = [[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| पुढील4 = [[एकनाथ संभाजी शिंदे]]&lt;br&gt;[[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| मतदारसंघ4 =
| पद5 = [[महाराष्ट्र विधानसभा विरोधी पक्ष नेते|महाराष्ट्र राज्याचे २८वे विरोधी पक्ष नेते (विधानसभा)]]
| कार्यकाळ_आरंभ5 = १ डिसेंबर २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती5 = २९ जून २०२२
| राष्ट्रपती5 = 
| मागील5 = [[विजय वडेट्टीवार|विजय नामदेव वडेट्टीवार]] 
| पुढील5 = [[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| मतदारसंघ5 =
| पद6 = [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]]
| कार्यकाळ_आरंभ6 = २२ ऑक्टोबर २००९
| कार्यकाळ_समाप्ती6 =  
| राष्ट्रपती6 = 
| मागील6 = ''नवीन मतदारसंघ''
| पुढील6 =  
| मतदारसंघ6 = [[नैर्ऋत्य नागपूर विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ7 = ७ ऑक्टोबर १९९९
| कार्यकाळ_समाप्ती7 = २१ ऑक्टोबर २००९ 
| राष्ट्रपती7 = 
| मागील7 = [[विनोद गुधाडे पाटील]]
| पुढील7 = सुधाकर देशमुख 
| मतदारसंघ7 = [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]]
| पद8 = [[नागपूर|नागपूरचे महापौर]]
| कार्यकाळ_आरंभ8 = १९९७
| कार्यकाळ_समाप्ती8 = २००१
| राष्ट्रपती8 = 
| मागील8 = ''अज्ञात''
| पुढील8 = ''अज्ञात'' 
| मतदारसंघ8 =
| जन्मदिनांक           = {{जन्म दिनांक आणि वय|1970|7|22}} 
| जन्मस्थान            = [[नागपूर]], महाराष्ट्र, भारत
| मृत्युदिनांक           =
| मृत्युस्थान            =
| पक्ष                  = [[भारतीय जनता पक्ष]]
| पत्नी                  = {{लग्न|[[अमृता फडणवीस|अमृता रानाडे]]|2005}}  
| अपत्ये                = दिविजा 
| निवास                = '''सागर''' बंगला, मलबार हिल, मुंबई, भारत
| शाळा_महाविद्यालय      = [[नागपूर विद्यापीठ]]&lt;br&gt;फ्री युनिव्हर्सिटी ऑफ बर्लिन
| सही                  =
| संकेतस्थळ             = {{URL|www.devendrafadnavis.in}}
| तळटीपा               =
}}
'''देवेंद्र गंगाधराव फडणवीस''' (जन्म: २२ जुलै १९७०) हे भारतीय राजकारणी व ५ डिसेंबर २०२४ पासून भारताच्या [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे १८वे व विद्यमान मुख्यमंत्री]] आहेत.
* मुख्यमंत्रीपदाचा त्यांचा हा तिसरा कार्यकाळ आहे. यापूर्वी २०१४ ते २०१९ आणि २३-२८ नोव्हेंबर २०१९ अशा २ कार्यकाळांसाठी फडणवीस यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून पदग्रहण केले आहे. 
* ३० जून २०२२ ते ४ डिसेंबर २०२४ दरम्यान ते [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे ९वे उपमुख्यमंत्री]] देखील राहिले. 
* तत्पूर्वी ते २८ नोव्हेंबर २०१९ ते २९ जून २०२२ दरम्यान [[महाराष्ट्राची विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत विरोधी पक्षनेते]] होते. 
देवेंद्र हे १९९९ ते २००९ दरम्यान [[पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघातून]] तर २००९ पासून [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघातून]] [[महाराष्ट्र विधानसभा]] सदस्य आहेत. 
* ३१ ऑक्टोबर २०१४ला वयाच्या ४४व्या वर्षी मुख्यमंत्रिपदाची शपथ घेणारे फडणवीस हे [[महाराष्ट्र राज्य|महाराष्ट्राचे]] २रे सर्वात तरुण मुख्यमंत्री. त्यापूर्वी, वयाच्या ३८व्या वर्षी मुख्यमंत्रीपदाची शपथ घेणारे [[शरद पवार]] महाराष्ट्राचे सर्वात तरुण मुख्यमंत्री होते.
* २०१९ छुप्या पद्धतीने सरकार स्थापन करून सर्वात कमी काळासाठी महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्रीपद सांभाळली म्हणून देखील त्यांची विक्रमीनोंद आहे.

== जीवन परिचय ==

&quot;'''माझ्या बाबांना [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींनी]] अटक केली त्यामुळे मी इंदिरा कॉन्व्हेंटमध्ये शिकणार नाही'''&quot;, असे [[आणीबाणी]]च्या काळात वयाच्या सहाव्या वर्षी देवेंद्रने आईला बजावून सांगितले. शेवटी त्या कॉन्व्हेंटमधून त्याला [[सरस्वती]] शाळेत टाकावे लागले.{{संदर्भ हवा}} [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|संघ]], [[भारतीय जनसंघ|जनसंघाच्या]] संस्कारांचे बाळकडू मिळालेला तोच मुलगा शहराचा, नगरसेवक, महापौर, पुढे भाजपाचा प्रदेशाध्यक्ष झाला आणि नंतर महाराष्ट्राचा मुख्यमंत्री झाला. सोशल मीडियामध्ये गेले काही महिने गाजत असलेली  ‘[[दिल्ली]]त [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र]] आणि राज्यात देवेंद्र’ ही घोषणा शेवटी प्रत्यक्षात अवतरली.{{संदर्भ हवा}}

देवेंद्र गंगाधरराव फडणवीस यांच्या राजकीय कारकिर्दीची सुरुवात नव्वदच्या दशकात झाली व अत्यंत थोड्या कालावधीत जनमानसातील एक सन्मानित नेते म्हणून त्यांचे नेतृत्व उदयास आले.. त्यांनी नागपूर विद्यापीठातून कायद्यातील पदवीचे शिक्षण पूर्ण केले असून, व्यवसाय व्यवस्थापनातील पदव्युत्तर पदवी व कायदा, अर्थ, तंत्रज्ञान या क्षेत्रातील ज्ञानाचा उपयोग करून [[बर्लिन]] येथील डी.एस.ई.(??) बर्लिन येथून प्रकल्प व्यवस्थापन तंत्रातील डिप्लोमाचे शिक्षण पूर्ण केले.{{संदर्भ हवा}}

देवेंद्र फडणवीसांच्या मागे त्या वडलांची आणि काकूंची पुण्याई आहेच. पण देवेंद्र फडणवीस यांचे स्वतःचे कष्टही महत्त्वाचे आहेत. ते १७ वर्षाचे असताना त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले. त्यानंतर वडिलांचे राजकीय वारसदार म्हणून पुढे येत त्यांनी वयाच्या अवघ्या २२ व्या वर्षी [[नागपूर महानगरपालिका|नागपूर महानगरपालिकेची]] निवडणूक जिंकत [[नगरसेवक]] म्हणून पालिकेत पाऊल टाकले. पाच वर्षात आपल्या कामाची चुणूक दाखवत आणि संघाचा पाठिंबा मिळवत वयाच्या २७ व्या वर्षी नागपूर महापालिकेचे [[महापौर]] होण्याचा मान मिळवला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/india/report-all-you-need-to-know-about-devendra-fadnavis-2029882|title=All you need to know about Devendra Fadnavis|website=DNA India|language=en|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;

त्यानंतर देवेंद्र यांनी मागे वळून न पाहाता, आपले राजकीय नेतृत्व सिद्ध केले. त्यांनी विधानसभेकडे आपला मोर्चा वळवला. [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघातून]] दोनवेळा निवडून येण्याचा करिष्मा केला. मतदारसंघ पुनर्रचनेनंतर नागपूर दक्षिण-पश्चिम विधानसभा  मतदारसंघातून त्यांनी २००९ साली तिसऱ्यांदा विजय संपादन केला. २००४ सालच्या निवडणुकीत देवेंद्र यांनी काँग्रेसचे दिग्गज नेते रणजित देशमुख यांचा पराभव करून विधानसभेतील आणि पक्षातील आपले वजन वाढवले.
[[चित्र:Family-Amruta-Fadnavis-Devendra-Fadnavis-Divija-Fadnavis-3.jpg|इवलेसे|फडणवीस आपल्या पत्नी अमृता आणि मुलगी दिविजा सोबत]]
फडणवीस यांनी मराठी अभिनेत्री व बँकर असलेल्या [[अमृता फडणवीस]] यांच्याशी २००५ मध्ये लग्न केले.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Photos: Divija spotted with father Devendra Fadnavis at Umang 2017|url=http://www.mid-day.com/articles/devendra-fadnavis-divija-amruta-fadnavis-family-photos-umang-2017/17934166|website=mid-day|access-date=24 February 2017|language=en|date=23 January 2017|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225122852/https://www.mid-day.com/articles/devendra-fadnavis-divija-amruta-fadnavis-family-photos-umang-2017/17934166|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=दोस्त के घर मुलाकात, डेढ़ घंटे की बात; कैसे देवेंद्र फडणवीस को दिल दे बैठी थीं अमृता |url=https://www.livehindustan.com/national/devendra-fadnavis-and-amruta-love-story-met-at-common-friend-home-201733458185927.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206070923/https://www.livehindustan.com/national/devendra-fadnavis-and-amruta-love-story-met-at-common-friend-home-201733458185927.html |archive-date=2024-12-06 |access-date=2 January 2025 |website=www.livehindustan.com |language=hi-IN |url-status=live }}&lt;/ref&gt; २००७ साली या जोडप्याला दिविजा नावाची मुलगी झाली.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Trout |first=Mike |date=21 February 2023 |title=Divija Fadnavis Wiki, Bio, Age, Net Worth, Father, Mother, and More |url=https://thelogictank.com/divija-fadnavis/ |access-date=2 January 2025 |website=The Logic Tank |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== शैक्षणिक पात्रता ==

फडणवीस यांनी त्यांचे प्रारंभिक शालेय शिक्षण तत्कालीन पंतप्रधान [[इंदिरा गांधी]] यांच्या नावावर असलेल्या इंदिरा कॉन्व्हेंटमध्ये केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraphindia.com/india/kid-who-protested-emergency-nagpurs-mr-popular-set-to-don-cm-mantle/cid/1575608|title=Kid who protested Emergency - Nagpur’s Mr Popular set to don CM mantle|last=NANDGAONKAR|first=SATISH|date=२९ ऑक्टोबर २०१४|website=The Telegraph India|url-status=live|access-date=२८ मार्च २०२४}}&lt;/ref&gt; फडणवीस यांनी धरमपेठ कनिष्ठ महाविद्यालयात उच्च माध्यमिक शिक्षण घेतले.

फडणवीस यांच्याकडे नागपूर विद्यापीठाच्या शासकीय विधी महाविद्यालयातून कायद्याची पदवी, व्यवसाय व्यवस्थापनात पदव्युत्तर पदवी आणि 
* DSE-जर्मन फाउंडेशन फॉर इंटरनॅशनल डेव्हलपमेंट, [[बर्लिन]], जर्मनी येथून मेथड्स अँड टेक्निक्स ऑफ प्रोजेक्ट मॅनेजमेंटमध्ये डिप्लोमा आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |date=28 October 2014 |title=All you need to know about Devendra Fadnavis |url=http://www.dnaindia.com/india/report-all-you-need-to-know-about-devendra-fadnavis-2029882 |access-date=30 October 2014 |work=Daily News and Analysis |publisher=Diligent Media Corporation Ltd.}}&lt;/ref&gt;

[[चित्र:Devendra fadnavis.png|right|thumb|200px|देवेंद्र फडणवीस - एक हास्य मुद्रा]]

==विधिमंडळातील कार्य==
* १९९९ पासून ते आज सालापर्यंत विधिमंडळात आमदार 
* अंदाज समितीचे सदस्य 
* नगरविकास व गृहनिर्माणाविषयीच्या स्थायी समितीचे सदस्य  
* नियम समितीचे सदस्य 
* महाराष्ट्र जीवन प्राधिकरणाचे सदस्य  
* राखीव निधीविषयी संयुक्त निवड समितीचे सदस्य  
* सार्वजनिक उपक्रम समितीचे सदस्य  
* स्वयंनिधीवर आधारित शाळांबद्दलच्या संयुक्त निवड समितीचे सदस्य


==विवाद==
१ जानेवारी २०२०ला भाजपचे वरिष्ठ नेते आणि महाराष्ट्राचे माजी महसूल-मंत्री [[एकनाथ खडसे]] यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि माजी जल-संपदा मंत्री [[गिरीश महाजन]] यांच्यावर आरोप केले की या दोघांनी जाणीवपूर्वक आपले २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेचे तिकीट कापले. आपली उमेदवारी कापून आपले राजकारण संपवण्याचा कट रचला गेला, असे [[एकनाथ खडसे|खडसे]] वृत्त-वाहिन्यांवर दिलेल्या मुलाखतीत म्हणाले&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=|first=|title=खडसे यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि गिरीश महाजन हे आपले तिकीट कापले गेल्यामागे कारणीभूत आहेत असे थेट आरोप केले.|date=३ जानेवारी २०२०|work=Zee २४ Tass news channel|access-date=६ जानेवारी २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103091146/https://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/devendra-fadnavis-eknath-khadse-girish-mahajan-meet-at-jalgaon/503289/amp|archive-date=३ जानेवारी २०२०|url-status=dead|दुवा=https://www.zeenews.india.com/marathi/maharashtra/devendra-fadnavis-eknath-khadse-girish-mahajan-meet-at-jalgaon/503289/amp|dead-url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|title=खडसे यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि गिरीश महाजन यांनी आपले तिकीट कापले असे थेट नाव घेऊन आरोप केले.|last=ABP|first=Live|website=ABP Live Marathi|url-status=live|archive-url=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|archive-date=६ जानेवारी २०२०|दुवा=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|पहिले नाव=एबीपी माझा|दिनांक=३ जानेवारी २०२०|संकेतस्थळ=एबीपी माझा न्यूझ चॅनल|ॲक्सेसदिनांक=६ जानेवारी २०२०}}&lt;/ref&gt;

==सामाजिक योगदान==
{{संदर्भ हवा}}
* ’ग्लोबल पार्लमेंटेरिअन्स फोरम ऑन हॅबिटेट फॉर एशिया रीज”चे सचिव 
*  नागरी पायाभूत सुविधांसाठीचा वित्तपुरवठा आणि राजकीय व्यवस्थापनाच्या मुद्द्यांबाबतचे रिसोर्स पर्सन 
* नागपूर जिल्हा बास्केटबॉल असोसिएशनचे अध्यक्ष 
* नागपूर विद्यापीठाचे सेनेट सदस्य 
* नाशिक येथील सेंट्रल हिंदू मिलिटरी एज्युकेशन सोसायटी (भोसला मिलिटरी स्कूल)चे उपाध्यक्ष 
* संयुक्त राष्ट्रसंघाची मान्यता मिळालेल्या मुंबईच्या रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी या संस्थेच्या कार्यकारी परिषदेचे सदस्य

====आंतरराष्ट्रीय====
* अमेरिकन सरकारच्या ईस्ट-वेस्ट सेंटरतर्फे आयोजित न्यू जनरेशन सेमिनारमध्ये ‘एनर्जी सिक्‍युरिटी इश्यूज‘ या विषयावर शोधनिबंध सादर
* अमेरिकेतील वॉशिंग्टन व नॅशव्हिले येथे यू. एस. नॅशनल कॉन्फरन्स ऑफ स्टेटचे लेजिस्लेचर 
* ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड आणि सिंगापूरला गेलेल्या कॉमनवेल्थ पार्लमेंटरी असोशिएशनच्या उच्चस्तरीय प्रतिनिधिमंडळाचे सदस्य
* केन्यातील नैरोबी येथे युनायटेड नेशन्स हॅबिटॅटने निमंत्रित केलेल्या शिष्टमंडळाचे सदस्य
* चीनमध्ये बीजिंग येथे डब्ल्यूएमओ, ईएसएसपी यांनी आयोजित केलेल्या ग्लोबल एनव्हायरमेंटल चेंज काँग्रेसमध्ये ‘नॅचरल डिझास्टर्स मिटिगेशन इश्यूज ऑन इकॉलिजिकल अँड सोशल रिस्क‘ या विषयी सादरीकरण 
* डेन्मार्कमध्ये कोपेनहेगेन येथे आशिया व युरोपमधील तरुण राजकीय नेत्यांच्या आसेम परिषदेत भारताचे प्रतिनिधित्व 
* मलेशियामध्ये ‘जीपीएच एशिया रीजनल मीट‘मध्ये सहभाग 
* युरोपमध्ये क्रोएशिया येथे ‘ग्लोबल पार्लमेंटरियन फोरम ऑन हॅबिटॅट‘मध्ये सहभाग
* रशियात मॉस्को येथे भेट देणाऱ्या इंडो रशिया चेंबर ऑफ कॉमर्सच्या शिष्टमंडळाचे सदस्य
* स्वित्झर्लंडमध्ये दावोस येथे आयडीआरसी ‘युनेस्को‘ डब्ल्यूसीडीआर यांनी आयोजित केलेल्या ‘डिझास्टर मिटिगेशन अँड मॅनेजमेंट इन इंडिया‘ या विषयावरील आंतराष्ट्रीय शिखर परिषदेत सादरीकरण
* होनोलुलू येथे इंटरनॅशनल एनव्हायरमेंट समिटमध्ये सहभाग आणि सादरीकरण

== भुषवलेली पदे ==

* १९८९ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे नागपूरमधील वॉर्ड अध्यक्ष
* १९९९ ते आजतागायत - विधानसभा सदस्य 
* १९९२ ते २००१ सलग दोन वेळा नागपूर महापालिकेचे सदस्य, दोन वेळा नागपूरचे महापौर.
* १९९४ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे प्रदेश उपाध्यक्ष
* २००१ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे राष्ट्रीय उपाध्यक्ष 
* २०१० भारतीय जनता पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेशाचे सरचिटणीस
* २०१३ भारतीय जनता पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेशाचे अध्यक्ष
* २०१४ ते २०१९ महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्री
* सलग दुसऱ्यांदा शपथ, पण ७२ तासांतच राजीनामा
* २०१९ ते जून २०२२ महाराष्ट्र राज्याचे विरोधी पक्षनेते
* जून २०२२ पासून महाराष्ट्र राज्याचे उपमुख्यमंत्री
* 5 डिसेंबर 2024 पासुन तिसऱ्यांदा महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री.

==पुरस्कार==
* कॉमनवेल्थ पार्लमेंटेरियन असोसिएशनतर्फे सर्वोत्कृष्ट संसदपटूसाठीचा वार्षिक पुरस्कार 
* नाशिक येथील पूर्णवाद परिवारतर्फे राजयोगी नेता पुरस्कार 
* पुण्याच्या मुक्तछंद या संस्थेतर्फे प्रमोद महाजन यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ दिला गेलेला पहिला सर्वोत्कृष्ट संसदपटू पुरस्कार 
* राष्ट्रीय आंतर विद्यापीठ वादविवाद स्पर्धेत सर्वोत्कृष्ट वक्ता म्हणून पुरस्कार 
* रोटरीचा मोस्ट चॅलेंजिंग यूथ म्हणून विभागीय पुरस्कार
* नागपूरच्या नागभूषण फाऊंडेशनतर्फे 'नागभूषण' पुरस्कार

==पुस्तके==
====चरित्र====
* लेखिका  सुषमा नवलखे यांनी फडणवीस यांचे चरित्र लिहिताना त्यांची जडण-घडण कशी झाली, तरुण वयातच ते नागपूरचे महापौर कसे झाले याची माहिती दिली आहे.
* देवेंद्र फडणवीस यांनी चार मराठी पुस्तके लिहिली आहे असे सांगितले जाते, त्यांतील एक - 'अर्थसंकल्प सोप्या भाषेत&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/click-here-and-read-devendra-fadnavis-new-book-about-budget-bmh-90-2100177/|title=देवेंद्र फडणवीस यांचं नवं पुस्तक एका क्लिकवर|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;' हे एक पुस्तक आहे.{{संदर्भ हवा}}
* आणखी एक ३६ पानी पुस्तक - 'आत्मनिर्भर महाराष्ट्र-आत्मनिर्भर भारत‘&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/devendra-fadnavis-new-book-aatmnirbhar-maharashtra-aatmnirbhar-bharat-pkd-81-2206732/|title=देवेंद्र फडणवीस यांचे आणखी एक पुस्तक : काय आहे पुस्तकात? वाचा…|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt; (प्रकाशन ५ जुलै २०२०)
==निवडणूक तपशील==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
! वर्ष
! निवडणूक
! मतदारसंघ
! colspan=&quot;2&quot;|पक्ष
! मते
! %
! प्रतिस्पर्धी
! colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;प्रतिस्पर्धी पक्ष&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;प्रतिस्पर्धी मते&lt;/small&gt;
!  %
! &lt;small&gt;निकाल&lt;/small&gt;
! बहुमत
! %
|-
! १९९२
| [[नागपूर महानगरपालिका|१९९२ नागपूर महानगरपालिका निवडणूक]]
| राम नगर वॉर्ड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| colspan=&quot;7&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''माहिती नाही''
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''माहिती नाही''
|-
! १९९७
| [[नागपूर महानगरपालिका|१९९७ नागपूर महानगरपालिका निवडणूक]]
| राम नगर वॉर्ड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
|-
! १९९९
| [[१९९९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]
| [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| ९४,८५३
| ४८.६६
| अशोक धवड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| ८५,७६६
| ४४.००
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| ९,०८७
| ४.६६
|}

==संदर्भ==
&lt;references /&gt;

==बाह्य दुवे==
* {{कॉमन्स वर्ग|Devendra Fadnavis|देवेंद्र फडणवीस}}
*[http://www.devendrafadnavis.in/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219100041/http://www.devendrafadnavis.in/index.html |date=2014-12-19 }}
*[https://www.maharashtra.gov.in/1137/%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80 महाराष्ट्र शासनाच्या संकेतस्थळावरील माहिती]

{{क्रम
|यादी=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]
|पासून=३१ ऑक्टोबर २०१४
|पर्यंत=विद्यमान
|मागील=[[पृथ्वीराज चव्हाण]]
|पुढील= [[उद्धव ठाकरे]]
}}

{{महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री}}

{{DEFAULTSORT:फडणवीस, देवेंद्र}}
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:नागपूरचे महापौर]]
[[वर्ग:नागपूर मधील राजकारणी]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:नागपूर नैऋत्यचे आमदार]]</text>
      <sha1>o7i4gdtlv101uh565r27bcek60f15bj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686873</id>
      <parentid>2686872</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:34:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* निवडणूक तपशील */</comment>
      <origin>2686873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37062" sha1="0wno66ti72cx0pt7eup3ze3m5f2v2er" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट संसद सदस्य 
| चित्र = Devendra Fadnavis @Vidhan Sabha 04-03-2021.jpg
| चित्र आकारमान = 220px
| पद = [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे १८वे मुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ = ५ डिसेंबर २०२४
| कार्यकाळ_समाप्ती = 
| राज्यपाल = [[सी.पी. राधाकृष्णन]] 
| मागील = [[एकनाथ शिंदे]] 
| पुढील =  
| मतदारसंघ =
| कार्यकाळ_आरंभ2 = २३ नोव्हेंबर २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = २६ नोव्हेंबर २०१९
| राज्यपाल2 = [[भगतसिंग कोश्यारी|भगतसिंग गोपाळसिंग कोश्यारी]]
| मागील2 = [[राष्ट्रपती राजवट]] 
| पुढील2 = [[उद्धव ठाकरे|उद्धव बाळासाहेब ठाकरे]]
| मतदारसंघ2 =
| कार्यकाळ_आरंभ3 = ३१ ऑक्टोबर २०१४
| कार्यकाळ_समाप्ती3 = १२ नोव्हेंबर २०१९
| राज्यपाल3 = [[सी. विद्यासागर राव|चेन्नमणेनी विद्यासागर राव]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(४ सप्टेंबर २०१९ पर्यंत)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[भगतसिंग कोश्यारी|भगतसिंग गोपाळसिंग कोश्यारी]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(५ सप्टेंबर २०१९ पासून)&lt;/small&gt;
| मागील3 = [[राष्ट्रपती राजवट]] 
| पुढील3 = [[राष्ट्रपती राजवट]]
| मतदारसंघ3 =
| पद4 = [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे ९वे उपमुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ4 = ३० जून २०२२
| कार्यकाळ_समाप्ती4 = ४ डिसेंबर २०२४&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[अजित पवार|अजित अनंत पवार]] यांच्यासह)&lt;/small&gt;
| मुख्यमंत्री4 = [[एकनाथ संभाजी शिंदे]]
| मागील4 = [[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| पुढील4 = [[एकनाथ संभाजी शिंदे]]&lt;br&gt;[[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| मतदारसंघ4 =
| पद5 = [[महाराष्ट्र विधानसभा विरोधी पक्ष नेते|महाराष्ट्र राज्याचे २८वे विरोधी पक्ष नेते (विधानसभा)]]
| कार्यकाळ_आरंभ5 = १ डिसेंबर २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती5 = २९ जून २०२२
| राष्ट्रपती5 = 
| मागील5 = [[विजय वडेट्टीवार|विजय नामदेव वडेट्टीवार]] 
| पुढील5 = [[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| मतदारसंघ5 =
| पद6 = [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]]
| कार्यकाळ_आरंभ6 = २२ ऑक्टोबर २००९
| कार्यकाळ_समाप्ती6 =  
| राष्ट्रपती6 = 
| मागील6 = ''नवीन मतदारसंघ''
| पुढील6 =  
| मतदारसंघ6 = [[नैर्ऋत्य नागपूर विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ7 = ७ ऑक्टोबर १९९९
| कार्यकाळ_समाप्ती7 = २१ ऑक्टोबर २००९ 
| राष्ट्रपती7 = 
| मागील7 = [[विनोद गुधाडे पाटील]]
| पुढील7 = सुधाकर देशमुख 
| मतदारसंघ7 = [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]]
| पद8 = [[नागपूर|नागपूरचे महापौर]]
| कार्यकाळ_आरंभ8 = १९९७
| कार्यकाळ_समाप्ती8 = २००१
| राष्ट्रपती8 = 
| मागील8 = ''अज्ञात''
| पुढील8 = ''अज्ञात'' 
| मतदारसंघ8 =
| जन्मदिनांक           = {{जन्म दिनांक आणि वय|1970|7|22}} 
| जन्मस्थान            = [[नागपूर]], महाराष्ट्र, भारत
| मृत्युदिनांक           =
| मृत्युस्थान            =
| पक्ष                  = [[भारतीय जनता पक्ष]]
| पत्नी                  = {{लग्न|[[अमृता फडणवीस|अमृता रानाडे]]|2005}}  
| अपत्ये                = दिविजा 
| निवास                = '''सागर''' बंगला, मलबार हिल, मुंबई, भारत
| शाळा_महाविद्यालय      = [[नागपूर विद्यापीठ]]&lt;br&gt;फ्री युनिव्हर्सिटी ऑफ बर्लिन
| सही                  =
| संकेतस्थळ             = {{URL|www.devendrafadnavis.in}}
| तळटीपा               =
}}
'''देवेंद्र गंगाधराव फडणवीस''' (जन्म: २२ जुलै १९७०) हे भारतीय राजकारणी व ५ डिसेंबर २०२४ पासून भारताच्या [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे १८वे व विद्यमान मुख्यमंत्री]] आहेत.
* मुख्यमंत्रीपदाचा त्यांचा हा तिसरा कार्यकाळ आहे. यापूर्वी २०१४ ते २०१९ आणि २३-२८ नोव्हेंबर २०१९ अशा २ कार्यकाळांसाठी फडणवीस यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून पदग्रहण केले आहे. 
* ३० जून २०२२ ते ४ डिसेंबर २०२४ दरम्यान ते [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे ९वे उपमुख्यमंत्री]] देखील राहिले. 
* तत्पूर्वी ते २८ नोव्हेंबर २०१९ ते २९ जून २०२२ दरम्यान [[महाराष्ट्राची विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत विरोधी पक्षनेते]] होते. 
देवेंद्र हे १९९९ ते २००९ दरम्यान [[पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघातून]] तर २००९ पासून [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघातून]] [[महाराष्ट्र विधानसभा]] सदस्य आहेत. 
* ३१ ऑक्टोबर २०१४ला वयाच्या ४४व्या वर्षी मुख्यमंत्रिपदाची शपथ घेणारे फडणवीस हे [[महाराष्ट्र राज्य|महाराष्ट्राचे]] २रे सर्वात तरुण मुख्यमंत्री. त्यापूर्वी, वयाच्या ३८व्या वर्षी मुख्यमंत्रीपदाची शपथ घेणारे [[शरद पवार]] महाराष्ट्राचे सर्वात तरुण मुख्यमंत्री होते.
* २०१९ छुप्या पद्धतीने सरकार स्थापन करून सर्वात कमी काळासाठी महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्रीपद सांभाळली म्हणून देखील त्यांची विक्रमीनोंद आहे.

== जीवन परिचय ==

&quot;'''माझ्या बाबांना [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींनी]] अटक केली त्यामुळे मी इंदिरा कॉन्व्हेंटमध्ये शिकणार नाही'''&quot;, असे [[आणीबाणी]]च्या काळात वयाच्या सहाव्या वर्षी देवेंद्रने आईला बजावून सांगितले. शेवटी त्या कॉन्व्हेंटमधून त्याला [[सरस्वती]] शाळेत टाकावे लागले.{{संदर्भ हवा}} [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|संघ]], [[भारतीय जनसंघ|जनसंघाच्या]] संस्कारांचे बाळकडू मिळालेला तोच मुलगा शहराचा, नगरसेवक, महापौर, पुढे भाजपाचा प्रदेशाध्यक्ष झाला आणि नंतर महाराष्ट्राचा मुख्यमंत्री झाला. सोशल मीडियामध्ये गेले काही महिने गाजत असलेली  ‘[[दिल्ली]]त [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र]] आणि राज्यात देवेंद्र’ ही घोषणा शेवटी प्रत्यक्षात अवतरली.{{संदर्भ हवा}}

देवेंद्र गंगाधरराव फडणवीस यांच्या राजकीय कारकिर्दीची सुरुवात नव्वदच्या दशकात झाली व अत्यंत थोड्या कालावधीत जनमानसातील एक सन्मानित नेते म्हणून त्यांचे नेतृत्व उदयास आले.. त्यांनी नागपूर विद्यापीठातून कायद्यातील पदवीचे शिक्षण पूर्ण केले असून, व्यवसाय व्यवस्थापनातील पदव्युत्तर पदवी व कायदा, अर्थ, तंत्रज्ञान या क्षेत्रातील ज्ञानाचा उपयोग करून [[बर्लिन]] येथील डी.एस.ई.(??) बर्लिन येथून प्रकल्प व्यवस्थापन तंत्रातील डिप्लोमाचे शिक्षण पूर्ण केले.{{संदर्भ हवा}}

देवेंद्र फडणवीसांच्या मागे त्या वडलांची आणि काकूंची पुण्याई आहेच. पण देवेंद्र फडणवीस यांचे स्वतःचे कष्टही महत्त्वाचे आहेत. ते १७ वर्षाचे असताना त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले. त्यानंतर वडिलांचे राजकीय वारसदार म्हणून पुढे येत त्यांनी वयाच्या अवघ्या २२ व्या वर्षी [[नागपूर महानगरपालिका|नागपूर महानगरपालिकेची]] निवडणूक जिंकत [[नगरसेवक]] म्हणून पालिकेत पाऊल टाकले. पाच वर्षात आपल्या कामाची चुणूक दाखवत आणि संघाचा पाठिंबा मिळवत वयाच्या २७ व्या वर्षी नागपूर महापालिकेचे [[महापौर]] होण्याचा मान मिळवला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/india/report-all-you-need-to-know-about-devendra-fadnavis-2029882|title=All you need to know about Devendra Fadnavis|website=DNA India|language=en|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;

त्यानंतर देवेंद्र यांनी मागे वळून न पाहाता, आपले राजकीय नेतृत्व सिद्ध केले. त्यांनी विधानसभेकडे आपला मोर्चा वळवला. [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघातून]] दोनवेळा निवडून येण्याचा करिष्मा केला. मतदारसंघ पुनर्रचनेनंतर नागपूर दक्षिण-पश्चिम विधानसभा  मतदारसंघातून त्यांनी २००९ साली तिसऱ्यांदा विजय संपादन केला. २००४ सालच्या निवडणुकीत देवेंद्र यांनी काँग्रेसचे दिग्गज नेते रणजित देशमुख यांचा पराभव करून विधानसभेतील आणि पक्षातील आपले वजन वाढवले.
[[चित्र:Family-Amruta-Fadnavis-Devendra-Fadnavis-Divija-Fadnavis-3.jpg|इवलेसे|फडणवीस आपल्या पत्नी अमृता आणि मुलगी दिविजा सोबत]]
फडणवीस यांनी मराठी अभिनेत्री व बँकर असलेल्या [[अमृता फडणवीस]] यांच्याशी २००५ मध्ये लग्न केले.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Photos: Divija spotted with father Devendra Fadnavis at Umang 2017|url=http://www.mid-day.com/articles/devendra-fadnavis-divija-amruta-fadnavis-family-photos-umang-2017/17934166|website=mid-day|access-date=24 February 2017|language=en|date=23 January 2017|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225122852/https://www.mid-day.com/articles/devendra-fadnavis-divija-amruta-fadnavis-family-photos-umang-2017/17934166|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=दोस्त के घर मुलाकात, डेढ़ घंटे की बात; कैसे देवेंद्र फडणवीस को दिल दे बैठी थीं अमृता |url=https://www.livehindustan.com/national/devendra-fadnavis-and-amruta-love-story-met-at-common-friend-home-201733458185927.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206070923/https://www.livehindustan.com/national/devendra-fadnavis-and-amruta-love-story-met-at-common-friend-home-201733458185927.html |archive-date=2024-12-06 |access-date=2 January 2025 |website=www.livehindustan.com |language=hi-IN |url-status=live }}&lt;/ref&gt; २००७ साली या जोडप्याला दिविजा नावाची मुलगी झाली.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Trout |first=Mike |date=21 February 2023 |title=Divija Fadnavis Wiki, Bio, Age, Net Worth, Father, Mother, and More |url=https://thelogictank.com/divija-fadnavis/ |access-date=2 January 2025 |website=The Logic Tank |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== शैक्षणिक पात्रता ==

फडणवीस यांनी त्यांचे प्रारंभिक शालेय शिक्षण तत्कालीन पंतप्रधान [[इंदिरा गांधी]] यांच्या नावावर असलेल्या इंदिरा कॉन्व्हेंटमध्ये केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraphindia.com/india/kid-who-protested-emergency-nagpurs-mr-popular-set-to-don-cm-mantle/cid/1575608|title=Kid who protested Emergency - Nagpur’s Mr Popular set to don CM mantle|last=NANDGAONKAR|first=SATISH|date=२९ ऑक्टोबर २०१४|website=The Telegraph India|url-status=live|access-date=२८ मार्च २०२४}}&lt;/ref&gt; फडणवीस यांनी धरमपेठ कनिष्ठ महाविद्यालयात उच्च माध्यमिक शिक्षण घेतले.

फडणवीस यांच्याकडे नागपूर विद्यापीठाच्या शासकीय विधी महाविद्यालयातून कायद्याची पदवी, व्यवसाय व्यवस्थापनात पदव्युत्तर पदवी आणि 
* DSE-जर्मन फाउंडेशन फॉर इंटरनॅशनल डेव्हलपमेंट, [[बर्लिन]], जर्मनी येथून मेथड्स अँड टेक्निक्स ऑफ प्रोजेक्ट मॅनेजमेंटमध्ये डिप्लोमा आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |date=28 October 2014 |title=All you need to know about Devendra Fadnavis |url=http://www.dnaindia.com/india/report-all-you-need-to-know-about-devendra-fadnavis-2029882 |access-date=30 October 2014 |work=Daily News and Analysis |publisher=Diligent Media Corporation Ltd.}}&lt;/ref&gt;

[[चित्र:Devendra fadnavis.png|right|thumb|200px|देवेंद्र फडणवीस - एक हास्य मुद्रा]]

==विधिमंडळातील कार्य==
* १९९९ पासून ते आज सालापर्यंत विधिमंडळात आमदार 
* अंदाज समितीचे सदस्य 
* नगरविकास व गृहनिर्माणाविषयीच्या स्थायी समितीचे सदस्य  
* नियम समितीचे सदस्य 
* महाराष्ट्र जीवन प्राधिकरणाचे सदस्य  
* राखीव निधीविषयी संयुक्त निवड समितीचे सदस्य  
* सार्वजनिक उपक्रम समितीचे सदस्य  
* स्वयंनिधीवर आधारित शाळांबद्दलच्या संयुक्त निवड समितीचे सदस्य


==विवाद==
१ जानेवारी २०२०ला भाजपचे वरिष्ठ नेते आणि महाराष्ट्राचे माजी महसूल-मंत्री [[एकनाथ खडसे]] यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि माजी जल-संपदा मंत्री [[गिरीश महाजन]] यांच्यावर आरोप केले की या दोघांनी जाणीवपूर्वक आपले २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेचे तिकीट कापले. आपली उमेदवारी कापून आपले राजकारण संपवण्याचा कट रचला गेला, असे [[एकनाथ खडसे|खडसे]] वृत्त-वाहिन्यांवर दिलेल्या मुलाखतीत म्हणाले&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=|first=|title=खडसे यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि गिरीश महाजन हे आपले तिकीट कापले गेल्यामागे कारणीभूत आहेत असे थेट आरोप केले.|date=३ जानेवारी २०२०|work=Zee २४ Tass news channel|access-date=६ जानेवारी २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103091146/https://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/devendra-fadnavis-eknath-khadse-girish-mahajan-meet-at-jalgaon/503289/amp|archive-date=३ जानेवारी २०२०|url-status=dead|दुवा=https://www.zeenews.india.com/marathi/maharashtra/devendra-fadnavis-eknath-khadse-girish-mahajan-meet-at-jalgaon/503289/amp|dead-url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|title=खडसे यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि गिरीश महाजन यांनी आपले तिकीट कापले असे थेट नाव घेऊन आरोप केले.|last=ABP|first=Live|website=ABP Live Marathi|url-status=live|archive-url=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|archive-date=६ जानेवारी २०२०|दुवा=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|पहिले नाव=एबीपी माझा|दिनांक=३ जानेवारी २०२०|संकेतस्थळ=एबीपी माझा न्यूझ चॅनल|ॲक्सेसदिनांक=६ जानेवारी २०२०}}&lt;/ref&gt;

==सामाजिक योगदान==
{{संदर्भ हवा}}
* ’ग्लोबल पार्लमेंटेरिअन्स फोरम ऑन हॅबिटेट फॉर एशिया रीज”चे सचिव 
*  नागरी पायाभूत सुविधांसाठीचा वित्तपुरवठा आणि राजकीय व्यवस्थापनाच्या मुद्द्यांबाबतचे रिसोर्स पर्सन 
* नागपूर जिल्हा बास्केटबॉल असोसिएशनचे अध्यक्ष 
* नागपूर विद्यापीठाचे सेनेट सदस्य 
* नाशिक येथील सेंट्रल हिंदू मिलिटरी एज्युकेशन सोसायटी (भोसला मिलिटरी स्कूल)चे उपाध्यक्ष 
* संयुक्त राष्ट्रसंघाची मान्यता मिळालेल्या मुंबईच्या रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी या संस्थेच्या कार्यकारी परिषदेचे सदस्य

====आंतरराष्ट्रीय====
* अमेरिकन सरकारच्या ईस्ट-वेस्ट सेंटरतर्फे आयोजित न्यू जनरेशन सेमिनारमध्ये ‘एनर्जी सिक्‍युरिटी इश्यूज‘ या विषयावर शोधनिबंध सादर
* अमेरिकेतील वॉशिंग्टन व नॅशव्हिले येथे यू. एस. नॅशनल कॉन्फरन्स ऑफ स्टेटचे लेजिस्लेचर 
* ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड आणि सिंगापूरला गेलेल्या कॉमनवेल्थ पार्लमेंटरी असोशिएशनच्या उच्चस्तरीय प्रतिनिधिमंडळाचे सदस्य
* केन्यातील नैरोबी येथे युनायटेड नेशन्स हॅबिटॅटने निमंत्रित केलेल्या शिष्टमंडळाचे सदस्य
* चीनमध्ये बीजिंग येथे डब्ल्यूएमओ, ईएसएसपी यांनी आयोजित केलेल्या ग्लोबल एनव्हायरमेंटल चेंज काँग्रेसमध्ये ‘नॅचरल डिझास्टर्स मिटिगेशन इश्यूज ऑन इकॉलिजिकल अँड सोशल रिस्क‘ या विषयी सादरीकरण 
* डेन्मार्कमध्ये कोपेनहेगेन येथे आशिया व युरोपमधील तरुण राजकीय नेत्यांच्या आसेम परिषदेत भारताचे प्रतिनिधित्व 
* मलेशियामध्ये ‘जीपीएच एशिया रीजनल मीट‘मध्ये सहभाग 
* युरोपमध्ये क्रोएशिया येथे ‘ग्लोबल पार्लमेंटरियन फोरम ऑन हॅबिटॅट‘मध्ये सहभाग
* रशियात मॉस्को येथे भेट देणाऱ्या इंडो रशिया चेंबर ऑफ कॉमर्सच्या शिष्टमंडळाचे सदस्य
* स्वित्झर्लंडमध्ये दावोस येथे आयडीआरसी ‘युनेस्को‘ डब्ल्यूसीडीआर यांनी आयोजित केलेल्या ‘डिझास्टर मिटिगेशन अँड मॅनेजमेंट इन इंडिया‘ या विषयावरील आंतराष्ट्रीय शिखर परिषदेत सादरीकरण
* होनोलुलू येथे इंटरनॅशनल एनव्हायरमेंट समिटमध्ये सहभाग आणि सादरीकरण

== भुषवलेली पदे ==

* १९८९ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे नागपूरमधील वॉर्ड अध्यक्ष
* १९९९ ते आजतागायत - विधानसभा सदस्य 
* १९९२ ते २००१ सलग दोन वेळा नागपूर महापालिकेचे सदस्य, दोन वेळा नागपूरचे महापौर.
* १९९४ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे प्रदेश उपाध्यक्ष
* २००१ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे राष्ट्रीय उपाध्यक्ष 
* २०१० भारतीय जनता पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेशाचे सरचिटणीस
* २०१३ भारतीय जनता पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेशाचे अध्यक्ष
* २०१४ ते २०१९ महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्री
* सलग दुसऱ्यांदा शपथ, पण ७२ तासांतच राजीनामा
* २०१९ ते जून २०२२ महाराष्ट्र राज्याचे विरोधी पक्षनेते
* जून २०२२ पासून महाराष्ट्र राज्याचे उपमुख्यमंत्री
* 5 डिसेंबर 2024 पासुन तिसऱ्यांदा महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री.

==पुरस्कार==
* कॉमनवेल्थ पार्लमेंटेरियन असोसिएशनतर्फे सर्वोत्कृष्ट संसदपटूसाठीचा वार्षिक पुरस्कार 
* नाशिक येथील पूर्णवाद परिवारतर्फे राजयोगी नेता पुरस्कार 
* पुण्याच्या मुक्तछंद या संस्थेतर्फे प्रमोद महाजन यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ दिला गेलेला पहिला सर्वोत्कृष्ट संसदपटू पुरस्कार 
* राष्ट्रीय आंतर विद्यापीठ वादविवाद स्पर्धेत सर्वोत्कृष्ट वक्ता म्हणून पुरस्कार 
* रोटरीचा मोस्ट चॅलेंजिंग यूथ म्हणून विभागीय पुरस्कार
* नागपूरच्या नागभूषण फाऊंडेशनतर्फे 'नागभूषण' पुरस्कार

==पुस्तके==
====चरित्र====
* लेखिका  सुषमा नवलखे यांनी फडणवीस यांचे चरित्र लिहिताना त्यांची जडण-घडण कशी झाली, तरुण वयातच ते नागपूरचे महापौर कसे झाले याची माहिती दिली आहे.
* देवेंद्र फडणवीस यांनी चार मराठी पुस्तके लिहिली आहे असे सांगितले जाते, त्यांतील एक - 'अर्थसंकल्प सोप्या भाषेत&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/click-here-and-read-devendra-fadnavis-new-book-about-budget-bmh-90-2100177/|title=देवेंद्र फडणवीस यांचं नवं पुस्तक एका क्लिकवर|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;' हे एक पुस्तक आहे.{{संदर्भ हवा}}
* आणखी एक ३६ पानी पुस्तक - 'आत्मनिर्भर महाराष्ट्र-आत्मनिर्भर भारत‘&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/devendra-fadnavis-new-book-aatmnirbhar-maharashtra-aatmnirbhar-bharat-pkd-81-2206732/|title=देवेंद्र फडणवीस यांचे आणखी एक पुस्तक : काय आहे पुस्तकात? वाचा…|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt; (प्रकाशन ५ जुलै २०२०)
==निवडणूक तपशील==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
! वर्ष
! निवडणूक
! मतदारसंघ
! colspan=&quot;2&quot;|पक्ष
! मते
! %
! प्रतिस्पर्धी
! colspan=&quot;2&quot; |प्रतिस्पर्धी पक्ष
! प्रतिस्पर्धी मते
!  %
! निकाल
! बहुमत
! %
|-
! १९९२
| [[नागपूर महानगरपालिका|१९९२ नागपूर महानगरपालिका निवडणूक]]
| राम नगर वॉर्ड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| colspan=&quot;7&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''माहिती नाही''
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''माहिती नाही''
|-
! १९९७
| [[नागपूर महानगरपालिका|१९९७ नागपूर महानगरपालिका निवडणूक]]
| राम नगर वॉर्ड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
|-
! १९९९
| [[१९९९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]
| [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| ९४,८५३
| ४८.६६
| अशोक धवड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| ८५,७६६
| ४४.००
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| ९,०८७
| ४.६६
|}

==संदर्भ==
&lt;references /&gt;

==बाह्य दुवे==
* {{कॉमन्स वर्ग|Devendra Fadnavis|देवेंद्र फडणवीस}}
*[http://www.devendrafadnavis.in/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219100041/http://www.devendrafadnavis.in/index.html |date=2014-12-19 }}
*[https://www.maharashtra.gov.in/1137/%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80 महाराष्ट्र शासनाच्या संकेतस्थळावरील माहिती]

{{क्रम
|यादी=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]
|पासून=३१ ऑक्टोबर २०१४
|पर्यंत=विद्यमान
|मागील=[[पृथ्वीराज चव्हाण]]
|पुढील= [[उद्धव ठाकरे]]
}}

{{महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री}}

{{DEFAULTSORT:फडणवीस, देवेंद्र}}
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:नागपूरचे महापौर]]
[[वर्ग:नागपूर मधील राजकारणी]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:नागपूर नैऋत्यचे आमदार]]</text>
      <sha1>0wno66ti72cx0pt7eup3ze3m5f2v2er</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686874</id>
      <parentid>2686873</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:36:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* निवडणूक तपशील */</comment>
      <origin>2686874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37839" sha1="47ztpzhitdzvpn44x73x0nfgb5b7zy5" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट संसद सदस्य 
| चित्र = Devendra Fadnavis @Vidhan Sabha 04-03-2021.jpg
| चित्र आकारमान = 220px
| पद = [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे १८वे मुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ = ५ डिसेंबर २०२४
| कार्यकाळ_समाप्ती = 
| राज्यपाल = [[सी.पी. राधाकृष्णन]] 
| मागील = [[एकनाथ शिंदे]] 
| पुढील =  
| मतदारसंघ =
| कार्यकाळ_आरंभ2 = २३ नोव्हेंबर २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = २६ नोव्हेंबर २०१९
| राज्यपाल2 = [[भगतसिंग कोश्यारी|भगतसिंग गोपाळसिंग कोश्यारी]]
| मागील2 = [[राष्ट्रपती राजवट]] 
| पुढील2 = [[उद्धव ठाकरे|उद्धव बाळासाहेब ठाकरे]]
| मतदारसंघ2 =
| कार्यकाळ_आरंभ3 = ३१ ऑक्टोबर २०१४
| कार्यकाळ_समाप्ती3 = १२ नोव्हेंबर २०१९
| राज्यपाल3 = [[सी. विद्यासागर राव|चेन्नमणेनी विद्यासागर राव]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(४ सप्टेंबर २०१९ पर्यंत)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[भगतसिंग कोश्यारी|भगतसिंग गोपाळसिंग कोश्यारी]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(५ सप्टेंबर २०१९ पासून)&lt;/small&gt;
| मागील3 = [[राष्ट्रपती राजवट]] 
| पुढील3 = [[राष्ट्रपती राजवट]]
| मतदारसंघ3 =
| पद4 = [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे ९वे उपमुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ4 = ३० जून २०२२
| कार्यकाळ_समाप्ती4 = ४ डिसेंबर २०२४&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[अजित पवार|अजित अनंत पवार]] यांच्यासह)&lt;/small&gt;
| मुख्यमंत्री4 = [[एकनाथ संभाजी शिंदे]]
| मागील4 = [[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| पुढील4 = [[एकनाथ संभाजी शिंदे]]&lt;br&gt;[[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| मतदारसंघ4 =
| पद5 = [[महाराष्ट्र विधानसभा विरोधी पक्ष नेते|महाराष्ट्र राज्याचे २८वे विरोधी पक्ष नेते (विधानसभा)]]
| कार्यकाळ_आरंभ5 = १ डिसेंबर २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती5 = २९ जून २०२२
| राष्ट्रपती5 = 
| मागील5 = [[विजय वडेट्टीवार|विजय नामदेव वडेट्टीवार]] 
| पुढील5 = [[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| मतदारसंघ5 =
| पद6 = [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]]
| कार्यकाळ_आरंभ6 = २२ ऑक्टोबर २००९
| कार्यकाळ_समाप्ती6 =  
| राष्ट्रपती6 = 
| मागील6 = ''नवीन मतदारसंघ''
| पुढील6 =  
| मतदारसंघ6 = [[नैर्ऋत्य नागपूर विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ7 = ७ ऑक्टोबर १९९९
| कार्यकाळ_समाप्ती7 = २१ ऑक्टोबर २००९ 
| राष्ट्रपती7 = 
| मागील7 = [[विनोद गुधाडे पाटील]]
| पुढील7 = सुधाकर देशमुख 
| मतदारसंघ7 = [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]]
| पद8 = [[नागपूर|नागपूरचे महापौर]]
| कार्यकाळ_आरंभ8 = १९९७
| कार्यकाळ_समाप्ती8 = २००१
| राष्ट्रपती8 = 
| मागील8 = ''अज्ञात''
| पुढील8 = ''अज्ञात'' 
| मतदारसंघ8 =
| जन्मदिनांक           = {{जन्म दिनांक आणि वय|1970|7|22}} 
| जन्मस्थान            = [[नागपूर]], महाराष्ट्र, भारत
| मृत्युदिनांक           =
| मृत्युस्थान            =
| पक्ष                  = [[भारतीय जनता पक्ष]]
| पत्नी                  = {{लग्न|[[अमृता फडणवीस|अमृता रानाडे]]|2005}}  
| अपत्ये                = दिविजा 
| निवास                = '''सागर''' बंगला, मलबार हिल, मुंबई, भारत
| शाळा_महाविद्यालय      = [[नागपूर विद्यापीठ]]&lt;br&gt;फ्री युनिव्हर्सिटी ऑफ बर्लिन
| सही                  =
| संकेतस्थळ             = {{URL|www.devendrafadnavis.in}}
| तळटीपा               =
}}
'''देवेंद्र गंगाधराव फडणवीस''' (जन्म: २२ जुलै १९७०) हे भारतीय राजकारणी व ५ डिसेंबर २०२४ पासून भारताच्या [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे १८वे व विद्यमान मुख्यमंत्री]] आहेत.
* मुख्यमंत्रीपदाचा त्यांचा हा तिसरा कार्यकाळ आहे. यापूर्वी २०१४ ते २०१९ आणि २३-२८ नोव्हेंबर २०१९ अशा २ कार्यकाळांसाठी फडणवीस यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून पदग्रहण केले आहे. 
* ३० जून २०२२ ते ४ डिसेंबर २०२४ दरम्यान ते [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे ९वे उपमुख्यमंत्री]] देखील राहिले. 
* तत्पूर्वी ते २८ नोव्हेंबर २०१९ ते २९ जून २०२२ दरम्यान [[महाराष्ट्राची विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत विरोधी पक्षनेते]] होते. 
देवेंद्र हे १९९९ ते २००९ दरम्यान [[पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघातून]] तर २००९ पासून [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघातून]] [[महाराष्ट्र विधानसभा]] सदस्य आहेत. 
* ३१ ऑक्टोबर २०१४ला वयाच्या ४४व्या वर्षी मुख्यमंत्रिपदाची शपथ घेणारे फडणवीस हे [[महाराष्ट्र राज्य|महाराष्ट्राचे]] २रे सर्वात तरुण मुख्यमंत्री. त्यापूर्वी, वयाच्या ३८व्या वर्षी मुख्यमंत्रीपदाची शपथ घेणारे [[शरद पवार]] महाराष्ट्राचे सर्वात तरुण मुख्यमंत्री होते.
* २०१९ छुप्या पद्धतीने सरकार स्थापन करून सर्वात कमी काळासाठी महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्रीपद सांभाळली म्हणून देखील त्यांची विक्रमीनोंद आहे.

== जीवन परिचय ==

&quot;'''माझ्या बाबांना [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींनी]] अटक केली त्यामुळे मी इंदिरा कॉन्व्हेंटमध्ये शिकणार नाही'''&quot;, असे [[आणीबाणी]]च्या काळात वयाच्या सहाव्या वर्षी देवेंद्रने आईला बजावून सांगितले. शेवटी त्या कॉन्व्हेंटमधून त्याला [[सरस्वती]] शाळेत टाकावे लागले.{{संदर्भ हवा}} [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|संघ]], [[भारतीय जनसंघ|जनसंघाच्या]] संस्कारांचे बाळकडू मिळालेला तोच मुलगा शहराचा, नगरसेवक, महापौर, पुढे भाजपाचा प्रदेशाध्यक्ष झाला आणि नंतर महाराष्ट्राचा मुख्यमंत्री झाला. सोशल मीडियामध्ये गेले काही महिने गाजत असलेली  ‘[[दिल्ली]]त [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र]] आणि राज्यात देवेंद्र’ ही घोषणा शेवटी प्रत्यक्षात अवतरली.{{संदर्भ हवा}}

देवेंद्र गंगाधरराव फडणवीस यांच्या राजकीय कारकिर्दीची सुरुवात नव्वदच्या दशकात झाली व अत्यंत थोड्या कालावधीत जनमानसातील एक सन्मानित नेते म्हणून त्यांचे नेतृत्व उदयास आले.. त्यांनी नागपूर विद्यापीठातून कायद्यातील पदवीचे शिक्षण पूर्ण केले असून, व्यवसाय व्यवस्थापनातील पदव्युत्तर पदवी व कायदा, अर्थ, तंत्रज्ञान या क्षेत्रातील ज्ञानाचा उपयोग करून [[बर्लिन]] येथील डी.एस.ई.(??) बर्लिन येथून प्रकल्प व्यवस्थापन तंत्रातील डिप्लोमाचे शिक्षण पूर्ण केले.{{संदर्भ हवा}}

देवेंद्र फडणवीसांच्या मागे त्या वडलांची आणि काकूंची पुण्याई आहेच. पण देवेंद्र फडणवीस यांचे स्वतःचे कष्टही महत्त्वाचे आहेत. ते १७ वर्षाचे असताना त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले. त्यानंतर वडिलांचे राजकीय वारसदार म्हणून पुढे येत त्यांनी वयाच्या अवघ्या २२ व्या वर्षी [[नागपूर महानगरपालिका|नागपूर महानगरपालिकेची]] निवडणूक जिंकत [[नगरसेवक]] म्हणून पालिकेत पाऊल टाकले. पाच वर्षात आपल्या कामाची चुणूक दाखवत आणि संघाचा पाठिंबा मिळवत वयाच्या २७ व्या वर्षी नागपूर महापालिकेचे [[महापौर]] होण्याचा मान मिळवला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/india/report-all-you-need-to-know-about-devendra-fadnavis-2029882|title=All you need to know about Devendra Fadnavis|website=DNA India|language=en|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;

त्यानंतर देवेंद्र यांनी मागे वळून न पाहाता, आपले राजकीय नेतृत्व सिद्ध केले. त्यांनी विधानसभेकडे आपला मोर्चा वळवला. [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघातून]] दोनवेळा निवडून येण्याचा करिष्मा केला. मतदारसंघ पुनर्रचनेनंतर नागपूर दक्षिण-पश्चिम विधानसभा  मतदारसंघातून त्यांनी २००९ साली तिसऱ्यांदा विजय संपादन केला. २००४ सालच्या निवडणुकीत देवेंद्र यांनी काँग्रेसचे दिग्गज नेते रणजित देशमुख यांचा पराभव करून विधानसभेतील आणि पक्षातील आपले वजन वाढवले.
[[चित्र:Family-Amruta-Fadnavis-Devendra-Fadnavis-Divija-Fadnavis-3.jpg|इवलेसे|फडणवीस आपल्या पत्नी अमृता आणि मुलगी दिविजा सोबत]]
फडणवीस यांनी मराठी अभिनेत्री व बँकर असलेल्या [[अमृता फडणवीस]] यांच्याशी २००५ मध्ये लग्न केले.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Photos: Divija spotted with father Devendra Fadnavis at Umang 2017|url=http://www.mid-day.com/articles/devendra-fadnavis-divija-amruta-fadnavis-family-photos-umang-2017/17934166|website=mid-day|access-date=24 February 2017|language=en|date=23 January 2017|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225122852/https://www.mid-day.com/articles/devendra-fadnavis-divija-amruta-fadnavis-family-photos-umang-2017/17934166|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=दोस्त के घर मुलाकात, डेढ़ घंटे की बात; कैसे देवेंद्र फडणवीस को दिल दे बैठी थीं अमृता |url=https://www.livehindustan.com/national/devendra-fadnavis-and-amruta-love-story-met-at-common-friend-home-201733458185927.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206070923/https://www.livehindustan.com/national/devendra-fadnavis-and-amruta-love-story-met-at-common-friend-home-201733458185927.html |archive-date=2024-12-06 |access-date=2 January 2025 |website=www.livehindustan.com |language=hi-IN |url-status=live }}&lt;/ref&gt; २००७ साली या जोडप्याला दिविजा नावाची मुलगी झाली.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Trout |first=Mike |date=21 February 2023 |title=Divija Fadnavis Wiki, Bio, Age, Net Worth, Father, Mother, and More |url=https://thelogictank.com/divija-fadnavis/ |access-date=2 January 2025 |website=The Logic Tank |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== शैक्षणिक पात्रता ==

फडणवीस यांनी त्यांचे प्रारंभिक शालेय शिक्षण तत्कालीन पंतप्रधान [[इंदिरा गांधी]] यांच्या नावावर असलेल्या इंदिरा कॉन्व्हेंटमध्ये केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraphindia.com/india/kid-who-protested-emergency-nagpurs-mr-popular-set-to-don-cm-mantle/cid/1575608|title=Kid who protested Emergency - Nagpur’s Mr Popular set to don CM mantle|last=NANDGAONKAR|first=SATISH|date=२९ ऑक्टोबर २०१४|website=The Telegraph India|url-status=live|access-date=२८ मार्च २०२४}}&lt;/ref&gt; फडणवीस यांनी धरमपेठ कनिष्ठ महाविद्यालयात उच्च माध्यमिक शिक्षण घेतले.

फडणवीस यांच्याकडे नागपूर विद्यापीठाच्या शासकीय विधी महाविद्यालयातून कायद्याची पदवी, व्यवसाय व्यवस्थापनात पदव्युत्तर पदवी आणि 
* DSE-जर्मन फाउंडेशन फॉर इंटरनॅशनल डेव्हलपमेंट, [[बर्लिन]], जर्मनी येथून मेथड्स अँड टेक्निक्स ऑफ प्रोजेक्ट मॅनेजमेंटमध्ये डिप्लोमा आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |date=28 October 2014 |title=All you need to know about Devendra Fadnavis |url=http://www.dnaindia.com/india/report-all-you-need-to-know-about-devendra-fadnavis-2029882 |access-date=30 October 2014 |work=Daily News and Analysis |publisher=Diligent Media Corporation Ltd.}}&lt;/ref&gt;

[[चित्र:Devendra fadnavis.png|right|thumb|200px|देवेंद्र फडणवीस - एक हास्य मुद्रा]]

==विधिमंडळातील कार्य==
* १९९९ पासून ते आज सालापर्यंत विधिमंडळात आमदार 
* अंदाज समितीचे सदस्य 
* नगरविकास व गृहनिर्माणाविषयीच्या स्थायी समितीचे सदस्य  
* नियम समितीचे सदस्य 
* महाराष्ट्र जीवन प्राधिकरणाचे सदस्य  
* राखीव निधीविषयी संयुक्त निवड समितीचे सदस्य  
* सार्वजनिक उपक्रम समितीचे सदस्य  
* स्वयंनिधीवर आधारित शाळांबद्दलच्या संयुक्त निवड समितीचे सदस्य


==विवाद==
१ जानेवारी २०२०ला भाजपचे वरिष्ठ नेते आणि महाराष्ट्राचे माजी महसूल-मंत्री [[एकनाथ खडसे]] यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि माजी जल-संपदा मंत्री [[गिरीश महाजन]] यांच्यावर आरोप केले की या दोघांनी जाणीवपूर्वक आपले २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेचे तिकीट कापले. आपली उमेदवारी कापून आपले राजकारण संपवण्याचा कट रचला गेला, असे [[एकनाथ खडसे|खडसे]] वृत्त-वाहिन्यांवर दिलेल्या मुलाखतीत म्हणाले&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=|first=|title=खडसे यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि गिरीश महाजन हे आपले तिकीट कापले गेल्यामागे कारणीभूत आहेत असे थेट आरोप केले.|date=३ जानेवारी २०२०|work=Zee २४ Tass news channel|access-date=६ जानेवारी २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103091146/https://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/devendra-fadnavis-eknath-khadse-girish-mahajan-meet-at-jalgaon/503289/amp|archive-date=३ जानेवारी २०२०|url-status=dead|दुवा=https://www.zeenews.india.com/marathi/maharashtra/devendra-fadnavis-eknath-khadse-girish-mahajan-meet-at-jalgaon/503289/amp|dead-url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|title=खडसे यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि गिरीश महाजन यांनी आपले तिकीट कापले असे थेट नाव घेऊन आरोप केले.|last=ABP|first=Live|website=ABP Live Marathi|url-status=live|archive-url=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|archive-date=६ जानेवारी २०२०|दुवा=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|पहिले नाव=एबीपी माझा|दिनांक=३ जानेवारी २०२०|संकेतस्थळ=एबीपी माझा न्यूझ चॅनल|ॲक्सेसदिनांक=६ जानेवारी २०२०}}&lt;/ref&gt;

==सामाजिक योगदान==
{{संदर्भ हवा}}
* ’ग्लोबल पार्लमेंटेरिअन्स फोरम ऑन हॅबिटेट फॉर एशिया रीज”चे सचिव 
*  नागरी पायाभूत सुविधांसाठीचा वित्तपुरवठा आणि राजकीय व्यवस्थापनाच्या मुद्द्यांबाबतचे रिसोर्स पर्सन 
* नागपूर जिल्हा बास्केटबॉल असोसिएशनचे अध्यक्ष 
* नागपूर विद्यापीठाचे सेनेट सदस्य 
* नाशिक येथील सेंट्रल हिंदू मिलिटरी एज्युकेशन सोसायटी (भोसला मिलिटरी स्कूल)चे उपाध्यक्ष 
* संयुक्त राष्ट्रसंघाची मान्यता मिळालेल्या मुंबईच्या रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी या संस्थेच्या कार्यकारी परिषदेचे सदस्य

====आंतरराष्ट्रीय====
* अमेरिकन सरकारच्या ईस्ट-वेस्ट सेंटरतर्फे आयोजित न्यू जनरेशन सेमिनारमध्ये ‘एनर्जी सिक्‍युरिटी इश्यूज‘ या विषयावर शोधनिबंध सादर
* अमेरिकेतील वॉशिंग्टन व नॅशव्हिले येथे यू. एस. नॅशनल कॉन्फरन्स ऑफ स्टेटचे लेजिस्लेचर 
* ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड आणि सिंगापूरला गेलेल्या कॉमनवेल्थ पार्लमेंटरी असोशिएशनच्या उच्चस्तरीय प्रतिनिधिमंडळाचे सदस्य
* केन्यातील नैरोबी येथे युनायटेड नेशन्स हॅबिटॅटने निमंत्रित केलेल्या शिष्टमंडळाचे सदस्य
* चीनमध्ये बीजिंग येथे डब्ल्यूएमओ, ईएसएसपी यांनी आयोजित केलेल्या ग्लोबल एनव्हायरमेंटल चेंज काँग्रेसमध्ये ‘नॅचरल डिझास्टर्स मिटिगेशन इश्यूज ऑन इकॉलिजिकल अँड सोशल रिस्क‘ या विषयी सादरीकरण 
* डेन्मार्कमध्ये कोपेनहेगेन येथे आशिया व युरोपमधील तरुण राजकीय नेत्यांच्या आसेम परिषदेत भारताचे प्रतिनिधित्व 
* मलेशियामध्ये ‘जीपीएच एशिया रीजनल मीट‘मध्ये सहभाग 
* युरोपमध्ये क्रोएशिया येथे ‘ग्लोबल पार्लमेंटरियन फोरम ऑन हॅबिटॅट‘मध्ये सहभाग
* रशियात मॉस्को येथे भेट देणाऱ्या इंडो रशिया चेंबर ऑफ कॉमर्सच्या शिष्टमंडळाचे सदस्य
* स्वित्झर्लंडमध्ये दावोस येथे आयडीआरसी ‘युनेस्को‘ डब्ल्यूसीडीआर यांनी आयोजित केलेल्या ‘डिझास्टर मिटिगेशन अँड मॅनेजमेंट इन इंडिया‘ या विषयावरील आंतराष्ट्रीय शिखर परिषदेत सादरीकरण
* होनोलुलू येथे इंटरनॅशनल एनव्हायरमेंट समिटमध्ये सहभाग आणि सादरीकरण

== भुषवलेली पदे ==

* १९८९ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे नागपूरमधील वॉर्ड अध्यक्ष
* १९९९ ते आजतागायत - विधानसभा सदस्य 
* १९९२ ते २००१ सलग दोन वेळा नागपूर महापालिकेचे सदस्य, दोन वेळा नागपूरचे महापौर.
* १९९४ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे प्रदेश उपाध्यक्ष
* २००१ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे राष्ट्रीय उपाध्यक्ष 
* २०१० भारतीय जनता पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेशाचे सरचिटणीस
* २०१३ भारतीय जनता पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेशाचे अध्यक्ष
* २०१४ ते २०१९ महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्री
* सलग दुसऱ्यांदा शपथ, पण ७२ तासांतच राजीनामा
* २०१९ ते जून २०२२ महाराष्ट्र राज्याचे विरोधी पक्षनेते
* जून २०२२ पासून महाराष्ट्र राज्याचे उपमुख्यमंत्री
* 5 डिसेंबर 2024 पासुन तिसऱ्यांदा महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री.

==पुरस्कार==
* कॉमनवेल्थ पार्लमेंटेरियन असोसिएशनतर्फे सर्वोत्कृष्ट संसदपटूसाठीचा वार्षिक पुरस्कार 
* नाशिक येथील पूर्णवाद परिवारतर्फे राजयोगी नेता पुरस्कार 
* पुण्याच्या मुक्तछंद या संस्थेतर्फे प्रमोद महाजन यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ दिला गेलेला पहिला सर्वोत्कृष्ट संसदपटू पुरस्कार 
* राष्ट्रीय आंतर विद्यापीठ वादविवाद स्पर्धेत सर्वोत्कृष्ट वक्ता म्हणून पुरस्कार 
* रोटरीचा मोस्ट चॅलेंजिंग यूथ म्हणून विभागीय पुरस्कार
* नागपूरच्या नागभूषण फाऊंडेशनतर्फे 'नागभूषण' पुरस्कार

==पुस्तके==
====चरित्र====
* लेखिका  सुषमा नवलखे यांनी फडणवीस यांचे चरित्र लिहिताना त्यांची जडण-घडण कशी झाली, तरुण वयातच ते नागपूरचे महापौर कसे झाले याची माहिती दिली आहे.
* देवेंद्र फडणवीस यांनी चार मराठी पुस्तके लिहिली आहे असे सांगितले जाते, त्यांतील एक - 'अर्थसंकल्प सोप्या भाषेत&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/click-here-and-read-devendra-fadnavis-new-book-about-budget-bmh-90-2100177/|title=देवेंद्र फडणवीस यांचं नवं पुस्तक एका क्लिकवर|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;' हे एक पुस्तक आहे.{{संदर्भ हवा}}
* आणखी एक ३६ पानी पुस्तक - 'आत्मनिर्भर महाराष्ट्र-आत्मनिर्भर भारत‘&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/devendra-fadnavis-new-book-aatmnirbhar-maharashtra-aatmnirbhar-bharat-pkd-81-2206732/|title=देवेंद्र फडणवीस यांचे आणखी एक पुस्तक : काय आहे पुस्तकात? वाचा…|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt; (प्रकाशन ५ जुलै २०२०)
==निवडणूक तपशील==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
! वर्ष
! निवडणूक
! मतदारसंघ
! colspan=&quot;2&quot;|पक्ष
! मते
! %
! प्रतिस्पर्धी
! colspan=&quot;2&quot; |प्रतिस्पर्धी पक्ष
! प्रतिस्पर्धी मते
!  %
! निकाल
! बहुमत
! %
|-
! १९९२
| [[नागपूर महानगरपालिका|१९९२ नागपूर महानगरपालिका निवडणूक]]
| राम नगर वॉर्ड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| colspan=&quot;7&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''माहिती नाही''
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''माहिती नाही''
|-
! १९९७
| [[नागपूर महानगरपालिका|१९९७ नागपूर महानगरपालिका निवडणूक]]
| राम नगर वॉर्ड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
|-
! १९९९
| [[१९९९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]
| [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| ९४,८५३
| ४८.६६
| अशोक धवड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| ८५,७६६
| ४४.००
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| ९,०८७
| ४.६६
|-
! २००४
| [[२००४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]
| [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| ११३,१४३
| ४८.५९
| [[रणजित देशमुख]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| ९५,५३३
| ३९.४३
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| ३९,७१०
| १७.४५
|}

==संदर्भ==
&lt;references /&gt;

==बाह्य दुवे==
* {{कॉमन्स वर्ग|Devendra Fadnavis|देवेंद्र फडणवीस}}
*[http://www.devendrafadnavis.in/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219100041/http://www.devendrafadnavis.in/index.html |date=2014-12-19 }}
*[https://www.maharashtra.gov.in/1137/%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80 महाराष्ट्र शासनाच्या संकेतस्थळावरील माहिती]

{{क्रम
|यादी=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]
|पासून=३१ ऑक्टोबर २०१४
|पर्यंत=विद्यमान
|मागील=[[पृथ्वीराज चव्हाण]]
|पुढील= [[उद्धव ठाकरे]]
}}

{{महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री}}

{{DEFAULTSORT:फडणवीस, देवेंद्र}}
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:नागपूरचे महापौर]]
[[वर्ग:नागपूर मधील राजकारणी]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:नागपूर नैऋत्यचे आमदार]]</text>
      <sha1>47ztpzhitdzvpn44x73x0nfgb5b7zy5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686875</id>
      <parentid>2686874</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:42:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* निवडणूक तपशील */</comment>
      <origin>2686875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38648" sha1="owyr1sg11gzmsy1jka3c7ay08kfl9da" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट संसद सदस्य 
| चित्र = Devendra Fadnavis @Vidhan Sabha 04-03-2021.jpg
| चित्र आकारमान = 220px
| पद = [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे १८वे मुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ = ५ डिसेंबर २०२४
| कार्यकाळ_समाप्ती = 
| राज्यपाल = [[सी.पी. राधाकृष्णन]] 
| मागील = [[एकनाथ शिंदे]] 
| पुढील =  
| मतदारसंघ =
| कार्यकाळ_आरंभ2 = २३ नोव्हेंबर २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = २६ नोव्हेंबर २०१९
| राज्यपाल2 = [[भगतसिंग कोश्यारी|भगतसिंग गोपाळसिंग कोश्यारी]]
| मागील2 = [[राष्ट्रपती राजवट]] 
| पुढील2 = [[उद्धव ठाकरे|उद्धव बाळासाहेब ठाकरे]]
| मतदारसंघ2 =
| कार्यकाळ_आरंभ3 = ३१ ऑक्टोबर २०१४
| कार्यकाळ_समाप्ती3 = १२ नोव्हेंबर २०१९
| राज्यपाल3 = [[सी. विद्यासागर राव|चेन्नमणेनी विद्यासागर राव]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(४ सप्टेंबर २०१९ पर्यंत)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[भगतसिंग कोश्यारी|भगतसिंग गोपाळसिंग कोश्यारी]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(५ सप्टेंबर २०१९ पासून)&lt;/small&gt;
| मागील3 = [[राष्ट्रपती राजवट]] 
| पुढील3 = [[राष्ट्रपती राजवट]]
| मतदारसंघ3 =
| पद4 = [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे ९वे उपमुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ4 = ३० जून २०२२
| कार्यकाळ_समाप्ती4 = ४ डिसेंबर २०२४&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[अजित पवार|अजित अनंत पवार]] यांच्यासह)&lt;/small&gt;
| मुख्यमंत्री4 = [[एकनाथ संभाजी शिंदे]]
| मागील4 = [[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| पुढील4 = [[एकनाथ संभाजी शिंदे]]&lt;br&gt;[[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| मतदारसंघ4 =
| पद5 = [[महाराष्ट्र विधानसभा विरोधी पक्ष नेते|महाराष्ट्र राज्याचे २८वे विरोधी पक्ष नेते (विधानसभा)]]
| कार्यकाळ_आरंभ5 = १ डिसेंबर २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती5 = २९ जून २०२२
| राष्ट्रपती5 = 
| मागील5 = [[विजय वडेट्टीवार|विजय नामदेव वडेट्टीवार]] 
| पुढील5 = [[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| मतदारसंघ5 =
| पद6 = [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]]
| कार्यकाळ_आरंभ6 = २२ ऑक्टोबर २००९
| कार्यकाळ_समाप्ती6 =  
| राष्ट्रपती6 = 
| मागील6 = ''नवीन मतदारसंघ''
| पुढील6 =  
| मतदारसंघ6 = [[नैर्ऋत्य नागपूर विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ7 = ७ ऑक्टोबर १९९९
| कार्यकाळ_समाप्ती7 = २१ ऑक्टोबर २००९ 
| राष्ट्रपती7 = 
| मागील7 = [[विनोद गुधाडे पाटील]]
| पुढील7 = सुधाकर देशमुख 
| मतदारसंघ7 = [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]]
| पद8 = [[नागपूर|नागपूरचे महापौर]]
| कार्यकाळ_आरंभ8 = १९९७
| कार्यकाळ_समाप्ती8 = २००१
| राष्ट्रपती8 = 
| मागील8 = ''अज्ञात''
| पुढील8 = ''अज्ञात'' 
| मतदारसंघ8 =
| जन्मदिनांक           = {{जन्म दिनांक आणि वय|1970|7|22}} 
| जन्मस्थान            = [[नागपूर]], महाराष्ट्र, भारत
| मृत्युदिनांक           =
| मृत्युस्थान            =
| पक्ष                  = [[भारतीय जनता पक्ष]]
| पत्नी                  = {{लग्न|[[अमृता फडणवीस|अमृता रानाडे]]|2005}}  
| अपत्ये                = दिविजा 
| निवास                = '''सागर''' बंगला, मलबार हिल, मुंबई, भारत
| शाळा_महाविद्यालय      = [[नागपूर विद्यापीठ]]&lt;br&gt;फ्री युनिव्हर्सिटी ऑफ बर्लिन
| सही                  =
| संकेतस्थळ             = {{URL|www.devendrafadnavis.in}}
| तळटीपा               =
}}
'''देवेंद्र गंगाधराव फडणवीस''' (जन्म: २२ जुलै १९७०) हे भारतीय राजकारणी व ५ डिसेंबर २०२४ पासून भारताच्या [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे १८वे व विद्यमान मुख्यमंत्री]] आहेत.
* मुख्यमंत्रीपदाचा त्यांचा हा तिसरा कार्यकाळ आहे. यापूर्वी २०१४ ते २०१९ आणि २३-२८ नोव्हेंबर २०१९ अशा २ कार्यकाळांसाठी फडणवीस यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून पदग्रहण केले आहे. 
* ३० जून २०२२ ते ४ डिसेंबर २०२४ दरम्यान ते [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे ९वे उपमुख्यमंत्री]] देखील राहिले. 
* तत्पूर्वी ते २८ नोव्हेंबर २०१९ ते २९ जून २०२२ दरम्यान [[महाराष्ट्राची विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत विरोधी पक्षनेते]] होते. 
देवेंद्र हे १९९९ ते २००९ दरम्यान [[पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघातून]] तर २००९ पासून [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघातून]] [[महाराष्ट्र विधानसभा]] सदस्य आहेत. 
* ३१ ऑक्टोबर २०१४ला वयाच्या ४४व्या वर्षी मुख्यमंत्रिपदाची शपथ घेणारे फडणवीस हे [[महाराष्ट्र राज्य|महाराष्ट्राचे]] २रे सर्वात तरुण मुख्यमंत्री. त्यापूर्वी, वयाच्या ३८व्या वर्षी मुख्यमंत्रीपदाची शपथ घेणारे [[शरद पवार]] महाराष्ट्राचे सर्वात तरुण मुख्यमंत्री होते.
* २०१९ छुप्या पद्धतीने सरकार स्थापन करून सर्वात कमी काळासाठी महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्रीपद सांभाळली म्हणून देखील त्यांची विक्रमीनोंद आहे.

== जीवन परिचय ==

&quot;'''माझ्या बाबांना [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींनी]] अटक केली त्यामुळे मी इंदिरा कॉन्व्हेंटमध्ये शिकणार नाही'''&quot;, असे [[आणीबाणी]]च्या काळात वयाच्या सहाव्या वर्षी देवेंद्रने आईला बजावून सांगितले. शेवटी त्या कॉन्व्हेंटमधून त्याला [[सरस्वती]] शाळेत टाकावे लागले.{{संदर्भ हवा}} [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|संघ]], [[भारतीय जनसंघ|जनसंघाच्या]] संस्कारांचे बाळकडू मिळालेला तोच मुलगा शहराचा, नगरसेवक, महापौर, पुढे भाजपाचा प्रदेशाध्यक्ष झाला आणि नंतर महाराष्ट्राचा मुख्यमंत्री झाला. सोशल मीडियामध्ये गेले काही महिने गाजत असलेली  ‘[[दिल्ली]]त [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र]] आणि राज्यात देवेंद्र’ ही घोषणा शेवटी प्रत्यक्षात अवतरली.{{संदर्भ हवा}}

देवेंद्र गंगाधरराव फडणवीस यांच्या राजकीय कारकिर्दीची सुरुवात नव्वदच्या दशकात झाली व अत्यंत थोड्या कालावधीत जनमानसातील एक सन्मानित नेते म्हणून त्यांचे नेतृत्व उदयास आले.. त्यांनी नागपूर विद्यापीठातून कायद्यातील पदवीचे शिक्षण पूर्ण केले असून, व्यवसाय व्यवस्थापनातील पदव्युत्तर पदवी व कायदा, अर्थ, तंत्रज्ञान या क्षेत्रातील ज्ञानाचा उपयोग करून [[बर्लिन]] येथील डी.एस.ई.(??) बर्लिन येथून प्रकल्प व्यवस्थापन तंत्रातील डिप्लोमाचे शिक्षण पूर्ण केले.{{संदर्भ हवा}}

देवेंद्र फडणवीसांच्या मागे त्या वडलांची आणि काकूंची पुण्याई आहेच. पण देवेंद्र फडणवीस यांचे स्वतःचे कष्टही महत्त्वाचे आहेत. ते १७ वर्षाचे असताना त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले. त्यानंतर वडिलांचे राजकीय वारसदार म्हणून पुढे येत त्यांनी वयाच्या अवघ्या २२ व्या वर्षी [[नागपूर महानगरपालिका|नागपूर महानगरपालिकेची]] निवडणूक जिंकत [[नगरसेवक]] म्हणून पालिकेत पाऊल टाकले. पाच वर्षात आपल्या कामाची चुणूक दाखवत आणि संघाचा पाठिंबा मिळवत वयाच्या २७ व्या वर्षी नागपूर महापालिकेचे [[महापौर]] होण्याचा मान मिळवला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/india/report-all-you-need-to-know-about-devendra-fadnavis-2029882|title=All you need to know about Devendra Fadnavis|website=DNA India|language=en|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;

त्यानंतर देवेंद्र यांनी मागे वळून न पाहाता, आपले राजकीय नेतृत्व सिद्ध केले. त्यांनी विधानसभेकडे आपला मोर्चा वळवला. [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघातून]] दोनवेळा निवडून येण्याचा करिष्मा केला. मतदारसंघ पुनर्रचनेनंतर नागपूर दक्षिण-पश्चिम विधानसभा  मतदारसंघातून त्यांनी २००९ साली तिसऱ्यांदा विजय संपादन केला. २००४ सालच्या निवडणुकीत देवेंद्र यांनी काँग्रेसचे दिग्गज नेते रणजित देशमुख यांचा पराभव करून विधानसभेतील आणि पक्षातील आपले वजन वाढवले.
[[चित्र:Family-Amruta-Fadnavis-Devendra-Fadnavis-Divija-Fadnavis-3.jpg|इवलेसे|फडणवीस आपल्या पत्नी अमृता आणि मुलगी दिविजा सोबत]]
फडणवीस यांनी मराठी अभिनेत्री व बँकर असलेल्या [[अमृता फडणवीस]] यांच्याशी २००५ मध्ये लग्न केले.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Photos: Divija spotted with father Devendra Fadnavis at Umang 2017|url=http://www.mid-day.com/articles/devendra-fadnavis-divija-amruta-fadnavis-family-photos-umang-2017/17934166|website=mid-day|access-date=24 February 2017|language=en|date=23 January 2017|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225122852/https://www.mid-day.com/articles/devendra-fadnavis-divija-amruta-fadnavis-family-photos-umang-2017/17934166|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=दोस्त के घर मुलाकात, डेढ़ घंटे की बात; कैसे देवेंद्र फडणवीस को दिल दे बैठी थीं अमृता |url=https://www.livehindustan.com/national/devendra-fadnavis-and-amruta-love-story-met-at-common-friend-home-201733458185927.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206070923/https://www.livehindustan.com/national/devendra-fadnavis-and-amruta-love-story-met-at-common-friend-home-201733458185927.html |archive-date=2024-12-06 |access-date=2 January 2025 |website=www.livehindustan.com |language=hi-IN |url-status=live }}&lt;/ref&gt; २००७ साली या जोडप्याला दिविजा नावाची मुलगी झाली.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Trout |first=Mike |date=21 February 2023 |title=Divija Fadnavis Wiki, Bio, Age, Net Worth, Father, Mother, and More |url=https://thelogictank.com/divija-fadnavis/ |access-date=2 January 2025 |website=The Logic Tank |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== शैक्षणिक पात्रता ==

फडणवीस यांनी त्यांचे प्रारंभिक शालेय शिक्षण तत्कालीन पंतप्रधान [[इंदिरा गांधी]] यांच्या नावावर असलेल्या इंदिरा कॉन्व्हेंटमध्ये केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraphindia.com/india/kid-who-protested-emergency-nagpurs-mr-popular-set-to-don-cm-mantle/cid/1575608|title=Kid who protested Emergency - Nagpur’s Mr Popular set to don CM mantle|last=NANDGAONKAR|first=SATISH|date=२९ ऑक्टोबर २०१४|website=The Telegraph India|url-status=live|access-date=२८ मार्च २०२४}}&lt;/ref&gt; फडणवीस यांनी धरमपेठ कनिष्ठ महाविद्यालयात उच्च माध्यमिक शिक्षण घेतले.

फडणवीस यांच्याकडे नागपूर विद्यापीठाच्या शासकीय विधी महाविद्यालयातून कायद्याची पदवी, व्यवसाय व्यवस्थापनात पदव्युत्तर पदवी आणि 
* DSE-जर्मन फाउंडेशन फॉर इंटरनॅशनल डेव्हलपमेंट, [[बर्लिन]], जर्मनी येथून मेथड्स अँड टेक्निक्स ऑफ प्रोजेक्ट मॅनेजमेंटमध्ये डिप्लोमा आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |date=28 October 2014 |title=All you need to know about Devendra Fadnavis |url=http://www.dnaindia.com/india/report-all-you-need-to-know-about-devendra-fadnavis-2029882 |access-date=30 October 2014 |work=Daily News and Analysis |publisher=Diligent Media Corporation Ltd.}}&lt;/ref&gt;

[[चित्र:Devendra fadnavis.png|right|thumb|200px|देवेंद्र फडणवीस - एक हास्य मुद्रा]]

==विधिमंडळातील कार्य==
* १९९९ पासून ते आज सालापर्यंत विधिमंडळात आमदार 
* अंदाज समितीचे सदस्य 
* नगरविकास व गृहनिर्माणाविषयीच्या स्थायी समितीचे सदस्य  
* नियम समितीचे सदस्य 
* महाराष्ट्र जीवन प्राधिकरणाचे सदस्य  
* राखीव निधीविषयी संयुक्त निवड समितीचे सदस्य  
* सार्वजनिक उपक्रम समितीचे सदस्य  
* स्वयंनिधीवर आधारित शाळांबद्दलच्या संयुक्त निवड समितीचे सदस्य


==विवाद==
१ जानेवारी २०२०ला भाजपचे वरिष्ठ नेते आणि महाराष्ट्राचे माजी महसूल-मंत्री [[एकनाथ खडसे]] यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि माजी जल-संपदा मंत्री [[गिरीश महाजन]] यांच्यावर आरोप केले की या दोघांनी जाणीवपूर्वक आपले २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेचे तिकीट कापले. आपली उमेदवारी कापून आपले राजकारण संपवण्याचा कट रचला गेला, असे [[एकनाथ खडसे|खडसे]] वृत्त-वाहिन्यांवर दिलेल्या मुलाखतीत म्हणाले&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=|first=|title=खडसे यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि गिरीश महाजन हे आपले तिकीट कापले गेल्यामागे कारणीभूत आहेत असे थेट आरोप केले.|date=३ जानेवारी २०२०|work=Zee २४ Tass news channel|access-date=६ जानेवारी २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103091146/https://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/devendra-fadnavis-eknath-khadse-girish-mahajan-meet-at-jalgaon/503289/amp|archive-date=३ जानेवारी २०२०|url-status=dead|दुवा=https://www.zeenews.india.com/marathi/maharashtra/devendra-fadnavis-eknath-khadse-girish-mahajan-meet-at-jalgaon/503289/amp|dead-url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|title=खडसे यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि गिरीश महाजन यांनी आपले तिकीट कापले असे थेट नाव घेऊन आरोप केले.|last=ABP|first=Live|website=ABP Live Marathi|url-status=live|archive-url=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|archive-date=६ जानेवारी २०२०|दुवा=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|पहिले नाव=एबीपी माझा|दिनांक=३ जानेवारी २०२०|संकेतस्थळ=एबीपी माझा न्यूझ चॅनल|ॲक्सेसदिनांक=६ जानेवारी २०२०}}&lt;/ref&gt;

==सामाजिक योगदान==
{{संदर्भ हवा}}
* ’ग्लोबल पार्लमेंटेरिअन्स फोरम ऑन हॅबिटेट फॉर एशिया रीज”चे सचिव 
*  नागरी पायाभूत सुविधांसाठीचा वित्तपुरवठा आणि राजकीय व्यवस्थापनाच्या मुद्द्यांबाबतचे रिसोर्स पर्सन 
* नागपूर जिल्हा बास्केटबॉल असोसिएशनचे अध्यक्ष 
* नागपूर विद्यापीठाचे सेनेट सदस्य 
* नाशिक येथील सेंट्रल हिंदू मिलिटरी एज्युकेशन सोसायटी (भोसला मिलिटरी स्कूल)चे उपाध्यक्ष 
* संयुक्त राष्ट्रसंघाची मान्यता मिळालेल्या मुंबईच्या रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी या संस्थेच्या कार्यकारी परिषदेचे सदस्य

====आंतरराष्ट्रीय====
* अमेरिकन सरकारच्या ईस्ट-वेस्ट सेंटरतर्फे आयोजित न्यू जनरेशन सेमिनारमध्ये ‘एनर्जी सिक्‍युरिटी इश्यूज‘ या विषयावर शोधनिबंध सादर
* अमेरिकेतील वॉशिंग्टन व नॅशव्हिले येथे यू. एस. नॅशनल कॉन्फरन्स ऑफ स्टेटचे लेजिस्लेचर 
* ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड आणि सिंगापूरला गेलेल्या कॉमनवेल्थ पार्लमेंटरी असोशिएशनच्या उच्चस्तरीय प्रतिनिधिमंडळाचे सदस्य
* केन्यातील नैरोबी येथे युनायटेड नेशन्स हॅबिटॅटने निमंत्रित केलेल्या शिष्टमंडळाचे सदस्य
* चीनमध्ये बीजिंग येथे डब्ल्यूएमओ, ईएसएसपी यांनी आयोजित केलेल्या ग्लोबल एनव्हायरमेंटल चेंज काँग्रेसमध्ये ‘नॅचरल डिझास्टर्स मिटिगेशन इश्यूज ऑन इकॉलिजिकल अँड सोशल रिस्क‘ या विषयी सादरीकरण 
* डेन्मार्कमध्ये कोपेनहेगेन येथे आशिया व युरोपमधील तरुण राजकीय नेत्यांच्या आसेम परिषदेत भारताचे प्रतिनिधित्व 
* मलेशियामध्ये ‘जीपीएच एशिया रीजनल मीट‘मध्ये सहभाग 
* युरोपमध्ये क्रोएशिया येथे ‘ग्लोबल पार्लमेंटरियन फोरम ऑन हॅबिटॅट‘मध्ये सहभाग
* रशियात मॉस्को येथे भेट देणाऱ्या इंडो रशिया चेंबर ऑफ कॉमर्सच्या शिष्टमंडळाचे सदस्य
* स्वित्झर्लंडमध्ये दावोस येथे आयडीआरसी ‘युनेस्को‘ डब्ल्यूसीडीआर यांनी आयोजित केलेल्या ‘डिझास्टर मिटिगेशन अँड मॅनेजमेंट इन इंडिया‘ या विषयावरील आंतराष्ट्रीय शिखर परिषदेत सादरीकरण
* होनोलुलू येथे इंटरनॅशनल एनव्हायरमेंट समिटमध्ये सहभाग आणि सादरीकरण

== भुषवलेली पदे ==

* १९८९ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे नागपूरमधील वॉर्ड अध्यक्ष
* १९९९ ते आजतागायत - विधानसभा सदस्य 
* १९९२ ते २००१ सलग दोन वेळा नागपूर महापालिकेचे सदस्य, दोन वेळा नागपूरचे महापौर.
* १९९४ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे प्रदेश उपाध्यक्ष
* २००१ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे राष्ट्रीय उपाध्यक्ष 
* २०१० भारतीय जनता पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेशाचे सरचिटणीस
* २०१३ भारतीय जनता पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेशाचे अध्यक्ष
* २०१४ ते २०१९ महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्री
* सलग दुसऱ्यांदा शपथ, पण ७२ तासांतच राजीनामा
* २०१९ ते जून २०२२ महाराष्ट्र राज्याचे विरोधी पक्षनेते
* जून २०२२ पासून महाराष्ट्र राज्याचे उपमुख्यमंत्री
* 5 डिसेंबर 2024 पासुन तिसऱ्यांदा महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री.

==पुरस्कार==
* कॉमनवेल्थ पार्लमेंटेरियन असोसिएशनतर्फे सर्वोत्कृष्ट संसदपटूसाठीचा वार्षिक पुरस्कार 
* नाशिक येथील पूर्णवाद परिवारतर्फे राजयोगी नेता पुरस्कार 
* पुण्याच्या मुक्तछंद या संस्थेतर्फे प्रमोद महाजन यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ दिला गेलेला पहिला सर्वोत्कृष्ट संसदपटू पुरस्कार 
* राष्ट्रीय आंतर विद्यापीठ वादविवाद स्पर्धेत सर्वोत्कृष्ट वक्ता म्हणून पुरस्कार 
* रोटरीचा मोस्ट चॅलेंजिंग यूथ म्हणून विभागीय पुरस्कार
* नागपूरच्या नागभूषण फाऊंडेशनतर्फे 'नागभूषण' पुरस्कार

==पुस्तके==
====चरित्र====
* लेखिका  सुषमा नवलखे यांनी फडणवीस यांचे चरित्र लिहिताना त्यांची जडण-घडण कशी झाली, तरुण वयातच ते नागपूरचे महापौर कसे झाले याची माहिती दिली आहे.
* देवेंद्र फडणवीस यांनी चार मराठी पुस्तके लिहिली आहे असे सांगितले जाते, त्यांतील एक - 'अर्थसंकल्प सोप्या भाषेत&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/click-here-and-read-devendra-fadnavis-new-book-about-budget-bmh-90-2100177/|title=देवेंद्र फडणवीस यांचं नवं पुस्तक एका क्लिकवर|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;' हे एक पुस्तक आहे.{{संदर्भ हवा}}
* आणखी एक ३६ पानी पुस्तक - 'आत्मनिर्भर महाराष्ट्र-आत्मनिर्भर भारत‘&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/devendra-fadnavis-new-book-aatmnirbhar-maharashtra-aatmnirbhar-bharat-pkd-81-2206732/|title=देवेंद्र फडणवीस यांचे आणखी एक पुस्तक : काय आहे पुस्तकात? वाचा…|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt; (प्रकाशन ५ जुलै २०२०)
==निवडणूक तपशील==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
! वर्ष
! निवडणूक
! मतदारसंघ
! colspan=&quot;2&quot;|पक्ष
! मते
! %
! प्रतिस्पर्धी
! colspan=&quot;2&quot; |प्रतिस्पर्धी पक्ष
! प्रतिस्पर्धी मते
!  %
! निकाल
! बहुमत
! %
|-
! १९९२
| [[नागपूर महानगरपालिका|१९९२ नागपूर महानगरपालिका निवडणूक]]
| राम नगर वॉर्ड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| colspan=&quot;7&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''माहिती नाही''
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''माहिती नाही''
|-
! १९९७
| [[नागपूर महानगरपालिका|१९९७ नागपूर महानगरपालिका निवडणूक]]
| राम नगर वॉर्ड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
|-
! १९९९
| [[१९९९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]
| [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| ९४,८५३
| ४८.६६
| अशोक धवड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| ८५,७६६
| ४४.००
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| ९,०८७
| ४.६६
|-
! २००४
| [[२००४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]
| [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| ११३,१४३
| ४८.५९
| [[रणजित देशमुख]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| ९५,५३३
| ३९.४३
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| ३९,७१०
| १७.४५
|-
! २००९
| [[२००९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]
| [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| ८९,२५८
| ५१.०२
| [[विकास ठाकरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| ६१,४८३
| ३५.१४
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| २७,७७५
| १५.८७
|}

==संदर्भ==
&lt;references /&gt;

==बाह्य दुवे==
* {{कॉमन्स वर्ग|Devendra Fadnavis|देवेंद्र फडणवीस}}
*[http://www.devendrafadnavis.in/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219100041/http://www.devendrafadnavis.in/index.html |date=2014-12-19 }}
*[https://www.maharashtra.gov.in/1137/%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80 महाराष्ट्र शासनाच्या संकेतस्थळावरील माहिती]

{{क्रम
|यादी=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]
|पासून=३१ ऑक्टोबर २०१४
|पर्यंत=विद्यमान
|मागील=[[पृथ्वीराज चव्हाण]]
|पुढील= [[उद्धव ठाकरे]]
}}

{{महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री}}

{{DEFAULTSORT:फडणवीस, देवेंद्र}}
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:नागपूरचे महापौर]]
[[वर्ग:नागपूर मधील राजकारणी]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:नागपूर नैऋत्यचे आमदार]]</text>
      <sha1>owyr1sg11gzmsy1jka3c7ay08kfl9da</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686876</id>
      <parentid>2686875</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:50:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* निवडणूक तपशील */</comment>
      <origin>2686876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40324" sha1="nozm8oa8tnpyj4wezufr2cj1v2nyt3a" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट संसद सदस्य 
| चित्र = Devendra Fadnavis @Vidhan Sabha 04-03-2021.jpg
| चित्र आकारमान = 220px
| पद = [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे १८वे मुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ = ५ डिसेंबर २०२४
| कार्यकाळ_समाप्ती = 
| राज्यपाल = [[सी.पी. राधाकृष्णन]] 
| मागील = [[एकनाथ शिंदे]] 
| पुढील =  
| मतदारसंघ =
| कार्यकाळ_आरंभ2 = २३ नोव्हेंबर २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = २६ नोव्हेंबर २०१९
| राज्यपाल2 = [[भगतसिंग कोश्यारी|भगतसिंग गोपाळसिंग कोश्यारी]]
| मागील2 = [[राष्ट्रपती राजवट]] 
| पुढील2 = [[उद्धव ठाकरे|उद्धव बाळासाहेब ठाकरे]]
| मतदारसंघ2 =
| कार्यकाळ_आरंभ3 = ३१ ऑक्टोबर २०१४
| कार्यकाळ_समाप्ती3 = १२ नोव्हेंबर २०१९
| राज्यपाल3 = [[सी. विद्यासागर राव|चेन्नमणेनी विद्यासागर राव]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(४ सप्टेंबर २०१९ पर्यंत)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[भगतसिंग कोश्यारी|भगतसिंग गोपाळसिंग कोश्यारी]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(५ सप्टेंबर २०१९ पासून)&lt;/small&gt;
| मागील3 = [[राष्ट्रपती राजवट]] 
| पुढील3 = [[राष्ट्रपती राजवट]]
| मतदारसंघ3 =
| पद4 = [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे ९वे उपमुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ4 = ३० जून २०२२
| कार्यकाळ_समाप्ती4 = ४ डिसेंबर २०२४&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[अजित पवार|अजित अनंत पवार]] यांच्यासह)&lt;/small&gt;
| मुख्यमंत्री4 = [[एकनाथ संभाजी शिंदे]]
| मागील4 = [[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| पुढील4 = [[एकनाथ संभाजी शिंदे]]&lt;br&gt;[[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| मतदारसंघ4 =
| पद5 = [[महाराष्ट्र विधानसभा विरोधी पक्ष नेते|महाराष्ट्र राज्याचे २८वे विरोधी पक्ष नेते (विधानसभा)]]
| कार्यकाळ_आरंभ5 = १ डिसेंबर २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती5 = २९ जून २०२२
| राष्ट्रपती5 = 
| मागील5 = [[विजय वडेट्टीवार|विजय नामदेव वडेट्टीवार]] 
| पुढील5 = [[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| मतदारसंघ5 =
| पद6 = [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]]
| कार्यकाळ_आरंभ6 = २२ ऑक्टोबर २००९
| कार्यकाळ_समाप्ती6 =  
| राष्ट्रपती6 = 
| मागील6 = ''नवीन मतदारसंघ''
| पुढील6 =  
| मतदारसंघ6 = [[नैर्ऋत्य नागपूर विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ7 = ७ ऑक्टोबर १९९९
| कार्यकाळ_समाप्ती7 = २१ ऑक्टोबर २००९ 
| राष्ट्रपती7 = 
| मागील7 = [[विनोद गुधाडे पाटील]]
| पुढील7 = सुधाकर देशमुख 
| मतदारसंघ7 = [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]]
| पद8 = [[नागपूर|नागपूरचे महापौर]]
| कार्यकाळ_आरंभ8 = १९९७
| कार्यकाळ_समाप्ती8 = २००१
| राष्ट्रपती8 = 
| मागील8 = ''अज्ञात''
| पुढील8 = ''अज्ञात'' 
| मतदारसंघ8 =
| जन्मदिनांक           = {{जन्म दिनांक आणि वय|1970|7|22}} 
| जन्मस्थान            = [[नागपूर]], महाराष्ट्र, भारत
| मृत्युदिनांक           =
| मृत्युस्थान            =
| पक्ष                  = [[भारतीय जनता पक्ष]]
| पत्नी                  = {{लग्न|[[अमृता फडणवीस|अमृता रानाडे]]|2005}}  
| अपत्ये                = दिविजा 
| निवास                = '''सागर''' बंगला, मलबार हिल, मुंबई, भारत
| शाळा_महाविद्यालय      = [[नागपूर विद्यापीठ]]&lt;br&gt;फ्री युनिव्हर्सिटी ऑफ बर्लिन
| सही                  =
| संकेतस्थळ             = {{URL|www.devendrafadnavis.in}}
| तळटीपा               =
}}
'''देवेंद्र गंगाधराव फडणवीस''' (जन्म: २२ जुलै १९७०) हे भारतीय राजकारणी व ५ डिसेंबर २०२४ पासून भारताच्या [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे १८वे व विद्यमान मुख्यमंत्री]] आहेत.
* मुख्यमंत्रीपदाचा त्यांचा हा तिसरा कार्यकाळ आहे. यापूर्वी २०१४ ते २०१९ आणि २३-२८ नोव्हेंबर २०१९ अशा २ कार्यकाळांसाठी फडणवीस यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून पदग्रहण केले आहे. 
* ३० जून २०२२ ते ४ डिसेंबर २०२४ दरम्यान ते [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे ९वे उपमुख्यमंत्री]] देखील राहिले. 
* तत्पूर्वी ते २८ नोव्हेंबर २०१९ ते २९ जून २०२२ दरम्यान [[महाराष्ट्राची विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत विरोधी पक्षनेते]] होते. 
देवेंद्र हे १९९९ ते २००९ दरम्यान [[पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघातून]] तर २००९ पासून [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघातून]] [[महाराष्ट्र विधानसभा]] सदस्य आहेत. 
* ३१ ऑक्टोबर २०१४ला वयाच्या ४४व्या वर्षी मुख्यमंत्रिपदाची शपथ घेणारे फडणवीस हे [[महाराष्ट्र राज्य|महाराष्ट्राचे]] २रे सर्वात तरुण मुख्यमंत्री. त्यापूर्वी, वयाच्या ३८व्या वर्षी मुख्यमंत्रीपदाची शपथ घेणारे [[शरद पवार]] महाराष्ट्राचे सर्वात तरुण मुख्यमंत्री होते.
* २०१९ छुप्या पद्धतीने सरकार स्थापन करून सर्वात कमी काळासाठी महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्रीपद सांभाळली म्हणून देखील त्यांची विक्रमीनोंद आहे.

== जीवन परिचय ==

&quot;'''माझ्या बाबांना [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींनी]] अटक केली त्यामुळे मी इंदिरा कॉन्व्हेंटमध्ये शिकणार नाही'''&quot;, असे [[आणीबाणी]]च्या काळात वयाच्या सहाव्या वर्षी देवेंद्रने आईला बजावून सांगितले. शेवटी त्या कॉन्व्हेंटमधून त्याला [[सरस्वती]] शाळेत टाकावे लागले.{{संदर्भ हवा}} [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|संघ]], [[भारतीय जनसंघ|जनसंघाच्या]] संस्कारांचे बाळकडू मिळालेला तोच मुलगा शहराचा, नगरसेवक, महापौर, पुढे भाजपाचा प्रदेशाध्यक्ष झाला आणि नंतर महाराष्ट्राचा मुख्यमंत्री झाला. सोशल मीडियामध्ये गेले काही महिने गाजत असलेली  ‘[[दिल्ली]]त [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र]] आणि राज्यात देवेंद्र’ ही घोषणा शेवटी प्रत्यक्षात अवतरली.{{संदर्भ हवा}}

देवेंद्र गंगाधरराव फडणवीस यांच्या राजकीय कारकिर्दीची सुरुवात नव्वदच्या दशकात झाली व अत्यंत थोड्या कालावधीत जनमानसातील एक सन्मानित नेते म्हणून त्यांचे नेतृत्व उदयास आले.. त्यांनी नागपूर विद्यापीठातून कायद्यातील पदवीचे शिक्षण पूर्ण केले असून, व्यवसाय व्यवस्थापनातील पदव्युत्तर पदवी व कायदा, अर्थ, तंत्रज्ञान या क्षेत्रातील ज्ञानाचा उपयोग करून [[बर्लिन]] येथील डी.एस.ई.(??) बर्लिन येथून प्रकल्प व्यवस्थापन तंत्रातील डिप्लोमाचे शिक्षण पूर्ण केले.{{संदर्भ हवा}}

देवेंद्र फडणवीसांच्या मागे त्या वडलांची आणि काकूंची पुण्याई आहेच. पण देवेंद्र फडणवीस यांचे स्वतःचे कष्टही महत्त्वाचे आहेत. ते १७ वर्षाचे असताना त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले. त्यानंतर वडिलांचे राजकीय वारसदार म्हणून पुढे येत त्यांनी वयाच्या अवघ्या २२ व्या वर्षी [[नागपूर महानगरपालिका|नागपूर महानगरपालिकेची]] निवडणूक जिंकत [[नगरसेवक]] म्हणून पालिकेत पाऊल टाकले. पाच वर्षात आपल्या कामाची चुणूक दाखवत आणि संघाचा पाठिंबा मिळवत वयाच्या २७ व्या वर्षी नागपूर महापालिकेचे [[महापौर]] होण्याचा मान मिळवला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/india/report-all-you-need-to-know-about-devendra-fadnavis-2029882|title=All you need to know about Devendra Fadnavis|website=DNA India|language=en|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;

त्यानंतर देवेंद्र यांनी मागे वळून न पाहाता, आपले राजकीय नेतृत्व सिद्ध केले. त्यांनी विधानसभेकडे आपला मोर्चा वळवला. [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघातून]] दोनवेळा निवडून येण्याचा करिष्मा केला. मतदारसंघ पुनर्रचनेनंतर नागपूर दक्षिण-पश्चिम विधानसभा  मतदारसंघातून त्यांनी २००९ साली तिसऱ्यांदा विजय संपादन केला. २००४ सालच्या निवडणुकीत देवेंद्र यांनी काँग्रेसचे दिग्गज नेते रणजित देशमुख यांचा पराभव करून विधानसभेतील आणि पक्षातील आपले वजन वाढवले.
[[चित्र:Family-Amruta-Fadnavis-Devendra-Fadnavis-Divija-Fadnavis-3.jpg|इवलेसे|फडणवीस आपल्या पत्नी अमृता आणि मुलगी दिविजा सोबत]]
फडणवीस यांनी मराठी अभिनेत्री व बँकर असलेल्या [[अमृता फडणवीस]] यांच्याशी २००५ मध्ये लग्न केले.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Photos: Divija spotted with father Devendra Fadnavis at Umang 2017|url=http://www.mid-day.com/articles/devendra-fadnavis-divija-amruta-fadnavis-family-photos-umang-2017/17934166|website=mid-day|access-date=24 February 2017|language=en|date=23 January 2017|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225122852/https://www.mid-day.com/articles/devendra-fadnavis-divija-amruta-fadnavis-family-photos-umang-2017/17934166|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=दोस्त के घर मुलाकात, डेढ़ घंटे की बात; कैसे देवेंद्र फडणवीस को दिल दे बैठी थीं अमृता |url=https://www.livehindustan.com/national/devendra-fadnavis-and-amruta-love-story-met-at-common-friend-home-201733458185927.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206070923/https://www.livehindustan.com/national/devendra-fadnavis-and-amruta-love-story-met-at-common-friend-home-201733458185927.html |archive-date=2024-12-06 |access-date=2 January 2025 |website=www.livehindustan.com |language=hi-IN |url-status=live }}&lt;/ref&gt; २००७ साली या जोडप्याला दिविजा नावाची मुलगी झाली.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Trout |first=Mike |date=21 February 2023 |title=Divija Fadnavis Wiki, Bio, Age, Net Worth, Father, Mother, and More |url=https://thelogictank.com/divija-fadnavis/ |access-date=2 January 2025 |website=The Logic Tank |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== शैक्षणिक पात्रता ==

फडणवीस यांनी त्यांचे प्रारंभिक शालेय शिक्षण तत्कालीन पंतप्रधान [[इंदिरा गांधी]] यांच्या नावावर असलेल्या इंदिरा कॉन्व्हेंटमध्ये केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraphindia.com/india/kid-who-protested-emergency-nagpurs-mr-popular-set-to-don-cm-mantle/cid/1575608|title=Kid who protested Emergency - Nagpur’s Mr Popular set to don CM mantle|last=NANDGAONKAR|first=SATISH|date=२९ ऑक्टोबर २०१४|website=The Telegraph India|url-status=live|access-date=२८ मार्च २०२४}}&lt;/ref&gt; फडणवीस यांनी धरमपेठ कनिष्ठ महाविद्यालयात उच्च माध्यमिक शिक्षण घेतले.

फडणवीस यांच्याकडे नागपूर विद्यापीठाच्या शासकीय विधी महाविद्यालयातून कायद्याची पदवी, व्यवसाय व्यवस्थापनात पदव्युत्तर पदवी आणि 
* DSE-जर्मन फाउंडेशन फॉर इंटरनॅशनल डेव्हलपमेंट, [[बर्लिन]], जर्मनी येथून मेथड्स अँड टेक्निक्स ऑफ प्रोजेक्ट मॅनेजमेंटमध्ये डिप्लोमा आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |date=28 October 2014 |title=All you need to know about Devendra Fadnavis |url=http://www.dnaindia.com/india/report-all-you-need-to-know-about-devendra-fadnavis-2029882 |access-date=30 October 2014 |work=Daily News and Analysis |publisher=Diligent Media Corporation Ltd.}}&lt;/ref&gt;

[[चित्र:Devendra fadnavis.png|right|thumb|200px|देवेंद्र फडणवीस - एक हास्य मुद्रा]]

==विधिमंडळातील कार्य==
* १९९९ पासून ते आज सालापर्यंत विधिमंडळात आमदार 
* अंदाज समितीचे सदस्य 
* नगरविकास व गृहनिर्माणाविषयीच्या स्थायी समितीचे सदस्य  
* नियम समितीचे सदस्य 
* महाराष्ट्र जीवन प्राधिकरणाचे सदस्य  
* राखीव निधीविषयी संयुक्त निवड समितीचे सदस्य  
* सार्वजनिक उपक्रम समितीचे सदस्य  
* स्वयंनिधीवर आधारित शाळांबद्दलच्या संयुक्त निवड समितीचे सदस्य


==विवाद==
१ जानेवारी २०२०ला भाजपचे वरिष्ठ नेते आणि महाराष्ट्राचे माजी महसूल-मंत्री [[एकनाथ खडसे]] यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि माजी जल-संपदा मंत्री [[गिरीश महाजन]] यांच्यावर आरोप केले की या दोघांनी जाणीवपूर्वक आपले २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेचे तिकीट कापले. आपली उमेदवारी कापून आपले राजकारण संपवण्याचा कट रचला गेला, असे [[एकनाथ खडसे|खडसे]] वृत्त-वाहिन्यांवर दिलेल्या मुलाखतीत म्हणाले&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=|first=|title=खडसे यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि गिरीश महाजन हे आपले तिकीट कापले गेल्यामागे कारणीभूत आहेत असे थेट आरोप केले.|date=३ जानेवारी २०२०|work=Zee २४ Tass news channel|access-date=६ जानेवारी २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103091146/https://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/devendra-fadnavis-eknath-khadse-girish-mahajan-meet-at-jalgaon/503289/amp|archive-date=३ जानेवारी २०२०|url-status=dead|दुवा=https://www.zeenews.india.com/marathi/maharashtra/devendra-fadnavis-eknath-khadse-girish-mahajan-meet-at-jalgaon/503289/amp|dead-url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|title=खडसे यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि गिरीश महाजन यांनी आपले तिकीट कापले असे थेट नाव घेऊन आरोप केले.|last=ABP|first=Live|website=ABP Live Marathi|url-status=live|archive-url=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|archive-date=६ जानेवारी २०२०|दुवा=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|पहिले नाव=एबीपी माझा|दिनांक=३ जानेवारी २०२०|संकेतस्थळ=एबीपी माझा न्यूझ चॅनल|ॲक्सेसदिनांक=६ जानेवारी २०२०}}&lt;/ref&gt;

==सामाजिक योगदान==
{{संदर्भ हवा}}
* ’ग्लोबल पार्लमेंटेरिअन्स फोरम ऑन हॅबिटेट फॉर एशिया रीज”चे सचिव 
*  नागरी पायाभूत सुविधांसाठीचा वित्तपुरवठा आणि राजकीय व्यवस्थापनाच्या मुद्द्यांबाबतचे रिसोर्स पर्सन 
* नागपूर जिल्हा बास्केटबॉल असोसिएशनचे अध्यक्ष 
* नागपूर विद्यापीठाचे सेनेट सदस्य 
* नाशिक येथील सेंट्रल हिंदू मिलिटरी एज्युकेशन सोसायटी (भोसला मिलिटरी स्कूल)चे उपाध्यक्ष 
* संयुक्त राष्ट्रसंघाची मान्यता मिळालेल्या मुंबईच्या रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी या संस्थेच्या कार्यकारी परिषदेचे सदस्य

====आंतरराष्ट्रीय====
* अमेरिकन सरकारच्या ईस्ट-वेस्ट सेंटरतर्फे आयोजित न्यू जनरेशन सेमिनारमध्ये ‘एनर्जी सिक्‍युरिटी इश्यूज‘ या विषयावर शोधनिबंध सादर
* अमेरिकेतील वॉशिंग्टन व नॅशव्हिले येथे यू. एस. नॅशनल कॉन्फरन्स ऑफ स्टेटचे लेजिस्लेचर 
* ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड आणि सिंगापूरला गेलेल्या कॉमनवेल्थ पार्लमेंटरी असोशिएशनच्या उच्चस्तरीय प्रतिनिधिमंडळाचे सदस्य
* केन्यातील नैरोबी येथे युनायटेड नेशन्स हॅबिटॅटने निमंत्रित केलेल्या शिष्टमंडळाचे सदस्य
* चीनमध्ये बीजिंग येथे डब्ल्यूएमओ, ईएसएसपी यांनी आयोजित केलेल्या ग्लोबल एनव्हायरमेंटल चेंज काँग्रेसमध्ये ‘नॅचरल डिझास्टर्स मिटिगेशन इश्यूज ऑन इकॉलिजिकल अँड सोशल रिस्क‘ या विषयी सादरीकरण 
* डेन्मार्कमध्ये कोपेनहेगेन येथे आशिया व युरोपमधील तरुण राजकीय नेत्यांच्या आसेम परिषदेत भारताचे प्रतिनिधित्व 
* मलेशियामध्ये ‘जीपीएच एशिया रीजनल मीट‘मध्ये सहभाग 
* युरोपमध्ये क्रोएशिया येथे ‘ग्लोबल पार्लमेंटरियन फोरम ऑन हॅबिटॅट‘मध्ये सहभाग
* रशियात मॉस्को येथे भेट देणाऱ्या इंडो रशिया चेंबर ऑफ कॉमर्सच्या शिष्टमंडळाचे सदस्य
* स्वित्झर्लंडमध्ये दावोस येथे आयडीआरसी ‘युनेस्को‘ डब्ल्यूसीडीआर यांनी आयोजित केलेल्या ‘डिझास्टर मिटिगेशन अँड मॅनेजमेंट इन इंडिया‘ या विषयावरील आंतराष्ट्रीय शिखर परिषदेत सादरीकरण
* होनोलुलू येथे इंटरनॅशनल एनव्हायरमेंट समिटमध्ये सहभाग आणि सादरीकरण

== भुषवलेली पदे ==

* १९८९ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे नागपूरमधील वॉर्ड अध्यक्ष
* १९९९ ते आजतागायत - विधानसभा सदस्य 
* १९९२ ते २००१ सलग दोन वेळा नागपूर महापालिकेचे सदस्य, दोन वेळा नागपूरचे महापौर.
* १९९४ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे प्रदेश उपाध्यक्ष
* २००१ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे राष्ट्रीय उपाध्यक्ष 
* २०१० भारतीय जनता पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेशाचे सरचिटणीस
* २०१३ भारतीय जनता पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेशाचे अध्यक्ष
* २०१४ ते २०१९ महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्री
* सलग दुसऱ्यांदा शपथ, पण ७२ तासांतच राजीनामा
* २०१९ ते जून २०२२ महाराष्ट्र राज्याचे विरोधी पक्षनेते
* जून २०२२ पासून महाराष्ट्र राज्याचे उपमुख्यमंत्री
* 5 डिसेंबर 2024 पासुन तिसऱ्यांदा महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री.

==पुरस्कार==
* कॉमनवेल्थ पार्लमेंटेरियन असोसिएशनतर्फे सर्वोत्कृष्ट संसदपटूसाठीचा वार्षिक पुरस्कार 
* नाशिक येथील पूर्णवाद परिवारतर्फे राजयोगी नेता पुरस्कार 
* पुण्याच्या मुक्तछंद या संस्थेतर्फे प्रमोद महाजन यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ दिला गेलेला पहिला सर्वोत्कृष्ट संसदपटू पुरस्कार 
* राष्ट्रीय आंतर विद्यापीठ वादविवाद स्पर्धेत सर्वोत्कृष्ट वक्ता म्हणून पुरस्कार 
* रोटरीचा मोस्ट चॅलेंजिंग यूथ म्हणून विभागीय पुरस्कार
* नागपूरच्या नागभूषण फाऊंडेशनतर्फे 'नागभूषण' पुरस्कार

==पुस्तके==
====चरित्र====
* लेखिका  सुषमा नवलखे यांनी फडणवीस यांचे चरित्र लिहिताना त्यांची जडण-घडण कशी झाली, तरुण वयातच ते नागपूरचे महापौर कसे झाले याची माहिती दिली आहे.
* देवेंद्र फडणवीस यांनी चार मराठी पुस्तके लिहिली आहे असे सांगितले जाते, त्यांतील एक - 'अर्थसंकल्प सोप्या भाषेत&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/click-here-and-read-devendra-fadnavis-new-book-about-budget-bmh-90-2100177/|title=देवेंद्र फडणवीस यांचं नवं पुस्तक एका क्लिकवर|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;' हे एक पुस्तक आहे.{{संदर्भ हवा}}
* आणखी एक ३६ पानी पुस्तक - 'आत्मनिर्भर महाराष्ट्र-आत्मनिर्भर भारत‘&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/devendra-fadnavis-new-book-aatmnirbhar-maharashtra-aatmnirbhar-bharat-pkd-81-2206732/|title=देवेंद्र फडणवीस यांचे आणखी एक पुस्तक : काय आहे पुस्तकात? वाचा…|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt; (प्रकाशन ५ जुलै २०२०)
==निवडणूक तपशील==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
! वर्ष
! निवडणूक
! मतदारसंघ
! colspan=&quot;2&quot;|पक्ष
! मते
! %
! प्रतिस्पर्धी
! colspan=&quot;2&quot; |प्रतिस्पर्धी पक्ष
! प्रतिस्पर्धी मते
!  %
! निकाल
! बहुमत
! %
|-
! १९९२
| [[नागपूर महानगरपालिका|१९९२ नागपूर महानगरपालिका निवडणूक]]
| राम नगर वॉर्ड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| colspan=&quot;7&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''माहिती नाही''
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''माहिती नाही''
|-
! १९९७
| [[नागपूर महानगरपालिका|१९९७ नागपूर महानगरपालिका निवडणूक]]
| राम नगर वॉर्ड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
|-
! १९९९
| [[१९९९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]
| [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| ९४,८५३
| ४८.६६
| अशोक धवड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| ८५,७६६
| ४४.००
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| ९,०८७
| ४.६६
|-
! २००४
| [[२००४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]
| [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| ११३,१४३
| ४८.५९
| [[रणजित देशमुख]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| ९५,५३३
| ३९.४३
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| ३९,७१०
| १७.४५
|-
! २००९
| [[२००९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]
| [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| ८९,२५८
| ५१.०२
| [[विकास पांडुरंग ठाकरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| ६१,४८३
| ३५.१४
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| २७,७७५
| १५.८७
|-
! २०१४
| [[२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]
| [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| ११३,९१८
| ५९.२१
| प्रफुल्ला गुदाधे पाटील
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| ५४,९७६
| २८.५७
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| ५८,९४२
| ३०.६४
|-
! २०१९
| [[२०१९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]
| [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| १०९,२३८
| ५६.८६
| [[आशिष देशमुख]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| ५९,८९३
| ३१.१८
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| ४९,३४४
| २५.६८
|}

==संदर्भ==
&lt;references /&gt;

==बाह्य दुवे==
* {{कॉमन्स वर्ग|Devendra Fadnavis|देवेंद्र फडणवीस}}
*[http://www.devendrafadnavis.in/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219100041/http://www.devendrafadnavis.in/index.html |date=2014-12-19 }}
*[https://www.maharashtra.gov.in/1137/%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80 महाराष्ट्र शासनाच्या संकेतस्थळावरील माहिती]

{{क्रम
|यादी=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]
|पासून=३१ ऑक्टोबर २०१४
|पर्यंत=विद्यमान
|मागील=[[पृथ्वीराज चव्हाण]]
|पुढील= [[उद्धव ठाकरे]]
}}

{{महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री}}

{{DEFAULTSORT:फडणवीस, देवेंद्र}}
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:नागपूरचे महापौर]]
[[वर्ग:नागपूर मधील राजकारणी]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:नागपूर नैऋत्यचे आमदार]]</text>
      <sha1>nozm8oa8tnpyj4wezufr2cj1v2nyt3a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686877</id>
      <parentid>2686876</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* निवडणूक तपशील */</comment>
      <origin>2686877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41163" sha1="o5225w8cfvn9obl60gv4l05q2gsz56w" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट संसद सदस्य 
| चित्र = Devendra Fadnavis @Vidhan Sabha 04-03-2021.jpg
| चित्र आकारमान = 220px
| पद = [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे १८वे मुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ = ५ डिसेंबर २०२४
| कार्यकाळ_समाप्ती = 
| राज्यपाल = [[सी.पी. राधाकृष्णन]] 
| मागील = [[एकनाथ शिंदे]] 
| पुढील =  
| मतदारसंघ =
| कार्यकाळ_आरंभ2 = २३ नोव्हेंबर २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = २६ नोव्हेंबर २०१९
| राज्यपाल2 = [[भगतसिंग कोश्यारी|भगतसिंग गोपाळसिंग कोश्यारी]]
| मागील2 = [[राष्ट्रपती राजवट]] 
| पुढील2 = [[उद्धव ठाकरे|उद्धव बाळासाहेब ठाकरे]]
| मतदारसंघ2 =
| कार्यकाळ_आरंभ3 = ३१ ऑक्टोबर २०१४
| कार्यकाळ_समाप्ती3 = १२ नोव्हेंबर २०१९
| राज्यपाल3 = [[सी. विद्यासागर राव|चेन्नमणेनी विद्यासागर राव]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(४ सप्टेंबर २०१९ पर्यंत)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[भगतसिंग कोश्यारी|भगतसिंग गोपाळसिंग कोश्यारी]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(५ सप्टेंबर २०१९ पासून)&lt;/small&gt;
| मागील3 = [[राष्ट्रपती राजवट]] 
| पुढील3 = [[राष्ट्रपती राजवट]]
| मतदारसंघ3 =
| पद4 = [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे ९वे उपमुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ4 = ३० जून २०२२
| कार्यकाळ_समाप्ती4 = ४ डिसेंबर २०२४&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[अजित पवार|अजित अनंत पवार]] यांच्यासह)&lt;/small&gt;
| मुख्यमंत्री4 = [[एकनाथ संभाजी शिंदे]]
| मागील4 = [[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| पुढील4 = [[एकनाथ संभाजी शिंदे]]&lt;br&gt;[[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| मतदारसंघ4 =
| पद5 = [[महाराष्ट्र विधानसभा विरोधी पक्ष नेते|महाराष्ट्र राज्याचे २८वे विरोधी पक्ष नेते (विधानसभा)]]
| कार्यकाळ_आरंभ5 = १ डिसेंबर २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती5 = २९ जून २०२२
| राष्ट्रपती5 = 
| मागील5 = [[विजय वडेट्टीवार|विजय नामदेव वडेट्टीवार]] 
| पुढील5 = [[अजित पवार|अजित अनंत पवार]]
| मतदारसंघ5 =
| पद6 = [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]]
| कार्यकाळ_आरंभ6 = २२ ऑक्टोबर २००९
| कार्यकाळ_समाप्ती6 =  
| राष्ट्रपती6 = 
| मागील6 = ''नवीन मतदारसंघ''
| पुढील6 =  
| मतदारसंघ6 = [[नैर्ऋत्य नागपूर विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ7 = ७ ऑक्टोबर १९९९
| कार्यकाळ_समाप्ती7 = २१ ऑक्टोबर २००९ 
| राष्ट्रपती7 = 
| मागील7 = [[विनोद गुधाडे पाटील]]
| पुढील7 = सुधाकर देशमुख 
| मतदारसंघ7 = [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]]
| पद8 = [[नागपूर|नागपूरचे महापौर]]
| कार्यकाळ_आरंभ8 = १९९७
| कार्यकाळ_समाप्ती8 = २००१
| राष्ट्रपती8 = 
| मागील8 = ''अज्ञात''
| पुढील8 = ''अज्ञात'' 
| मतदारसंघ8 =
| जन्मदिनांक           = {{जन्म दिनांक आणि वय|1970|7|22}} 
| जन्मस्थान            = [[नागपूर]], महाराष्ट्र, भारत
| मृत्युदिनांक           =
| मृत्युस्थान            =
| पक्ष                  = [[भारतीय जनता पक्ष]]
| पत्नी                  = {{लग्न|[[अमृता फडणवीस|अमृता रानाडे]]|2005}}  
| अपत्ये                = दिविजा 
| निवास                = '''सागर''' बंगला, मलबार हिल, मुंबई, भारत
| शाळा_महाविद्यालय      = [[नागपूर विद्यापीठ]]&lt;br&gt;फ्री युनिव्हर्सिटी ऑफ बर्लिन
| सही                  =
| संकेतस्थळ             = {{URL|www.devendrafadnavis.in}}
| तळटीपा               =
}}
'''देवेंद्र गंगाधराव फडणवीस''' (जन्म: २२ जुलै १९७०) हे भारतीय राजकारणी व ५ डिसेंबर २०२४ पासून भारताच्या [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे १८वे व विद्यमान मुख्यमंत्री]] आहेत.
* मुख्यमंत्रीपदाचा त्यांचा हा तिसरा कार्यकाळ आहे. यापूर्वी २०१४ ते २०१९ आणि २३-२८ नोव्हेंबर २०१९ अशा २ कार्यकाळांसाठी फडणवीस यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून पदग्रहण केले आहे. 
* ३० जून २०२२ ते ४ डिसेंबर २०२४ दरम्यान ते [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे ९वे उपमुख्यमंत्री]] देखील राहिले. 
* तत्पूर्वी ते २८ नोव्हेंबर २०१९ ते २९ जून २०२२ दरम्यान [[महाराष्ट्राची विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत विरोधी पक्षनेते]] होते. 
देवेंद्र हे १९९९ ते २००९ दरम्यान [[पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघातून]] तर २००९ पासून [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर विधानसभा मतदारसंघातून]] [[महाराष्ट्र विधानसभा]] सदस्य आहेत. 
* ३१ ऑक्टोबर २०१४ला वयाच्या ४४व्या वर्षी मुख्यमंत्रिपदाची शपथ घेणारे फडणवीस हे [[महाराष्ट्र राज्य|महाराष्ट्राचे]] २रे सर्वात तरुण मुख्यमंत्री. त्यापूर्वी, वयाच्या ३८व्या वर्षी मुख्यमंत्रीपदाची शपथ घेणारे [[शरद पवार]] महाराष्ट्राचे सर्वात तरुण मुख्यमंत्री होते.
* २०१९ छुप्या पद्धतीने सरकार स्थापन करून सर्वात कमी काळासाठी महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्रीपद सांभाळली म्हणून देखील त्यांची विक्रमीनोंद आहे.

== जीवन परिचय ==

&quot;'''माझ्या बाबांना [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींनी]] अटक केली त्यामुळे मी इंदिरा कॉन्व्हेंटमध्ये शिकणार नाही'''&quot;, असे [[आणीबाणी]]च्या काळात वयाच्या सहाव्या वर्षी देवेंद्रने आईला बजावून सांगितले. शेवटी त्या कॉन्व्हेंटमधून त्याला [[सरस्वती]] शाळेत टाकावे लागले.{{संदर्भ हवा}} [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|संघ]], [[भारतीय जनसंघ|जनसंघाच्या]] संस्कारांचे बाळकडू मिळालेला तोच मुलगा शहराचा, नगरसेवक, महापौर, पुढे भाजपाचा प्रदेशाध्यक्ष झाला आणि नंतर महाराष्ट्राचा मुख्यमंत्री झाला. सोशल मीडियामध्ये गेले काही महिने गाजत असलेली  ‘[[दिल्ली]]त [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र]] आणि राज्यात देवेंद्र’ ही घोषणा शेवटी प्रत्यक्षात अवतरली.{{संदर्भ हवा}}

देवेंद्र गंगाधरराव फडणवीस यांच्या राजकीय कारकिर्दीची सुरुवात नव्वदच्या दशकात झाली व अत्यंत थोड्या कालावधीत जनमानसातील एक सन्मानित नेते म्हणून त्यांचे नेतृत्व उदयास आले.. त्यांनी नागपूर विद्यापीठातून कायद्यातील पदवीचे शिक्षण पूर्ण केले असून, व्यवसाय व्यवस्थापनातील पदव्युत्तर पदवी व कायदा, अर्थ, तंत्रज्ञान या क्षेत्रातील ज्ञानाचा उपयोग करून [[बर्लिन]] येथील डी.एस.ई.(??) बर्लिन येथून प्रकल्प व्यवस्थापन तंत्रातील डिप्लोमाचे शिक्षण पूर्ण केले.{{संदर्भ हवा}}

देवेंद्र फडणवीसांच्या मागे त्या वडलांची आणि काकूंची पुण्याई आहेच. पण देवेंद्र फडणवीस यांचे स्वतःचे कष्टही महत्त्वाचे आहेत. ते १७ वर्षाचे असताना त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले. त्यानंतर वडिलांचे राजकीय वारसदार म्हणून पुढे येत त्यांनी वयाच्या अवघ्या २२ व्या वर्षी [[नागपूर महानगरपालिका|नागपूर महानगरपालिकेची]] निवडणूक जिंकत [[नगरसेवक]] म्हणून पालिकेत पाऊल टाकले. पाच वर्षात आपल्या कामाची चुणूक दाखवत आणि संघाचा पाठिंबा मिळवत वयाच्या २७ व्या वर्षी नागपूर महापालिकेचे [[महापौर]] होण्याचा मान मिळवला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/india/report-all-you-need-to-know-about-devendra-fadnavis-2029882|title=All you need to know about Devendra Fadnavis|website=DNA India|language=en|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;

त्यानंतर देवेंद्र यांनी मागे वळून न पाहाता, आपले राजकीय नेतृत्व सिद्ध केले. त्यांनी विधानसभेकडे आपला मोर्चा वळवला. [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघातून]] दोनवेळा निवडून येण्याचा करिष्मा केला. मतदारसंघ पुनर्रचनेनंतर नागपूर दक्षिण-पश्चिम विधानसभा  मतदारसंघातून त्यांनी २००९ साली तिसऱ्यांदा विजय संपादन केला. २००४ सालच्या निवडणुकीत देवेंद्र यांनी काँग्रेसचे दिग्गज नेते रणजित देशमुख यांचा पराभव करून विधानसभेतील आणि पक्षातील आपले वजन वाढवले.
[[चित्र:Family-Amruta-Fadnavis-Devendra-Fadnavis-Divija-Fadnavis-3.jpg|इवलेसे|फडणवीस आपल्या पत्नी अमृता आणि मुलगी दिविजा सोबत]]
फडणवीस यांनी मराठी अभिनेत्री व बँकर असलेल्या [[अमृता फडणवीस]] यांच्याशी २००५ मध्ये लग्न केले.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Photos: Divija spotted with father Devendra Fadnavis at Umang 2017|url=http://www.mid-day.com/articles/devendra-fadnavis-divija-amruta-fadnavis-family-photos-umang-2017/17934166|website=mid-day|access-date=24 February 2017|language=en|date=23 January 2017|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225122852/https://www.mid-day.com/articles/devendra-fadnavis-divija-amruta-fadnavis-family-photos-umang-2017/17934166|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=दोस्त के घर मुलाकात, डेढ़ घंटे की बात; कैसे देवेंद्र फडणवीस को दिल दे बैठी थीं अमृता |url=https://www.livehindustan.com/national/devendra-fadnavis-and-amruta-love-story-met-at-common-friend-home-201733458185927.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206070923/https://www.livehindustan.com/national/devendra-fadnavis-and-amruta-love-story-met-at-common-friend-home-201733458185927.html |archive-date=2024-12-06 |access-date=2 January 2025 |website=www.livehindustan.com |language=hi-IN |url-status=live }}&lt;/ref&gt; २००७ साली या जोडप्याला दिविजा नावाची मुलगी झाली.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Trout |first=Mike |date=21 February 2023 |title=Divija Fadnavis Wiki, Bio, Age, Net Worth, Father, Mother, and More |url=https://thelogictank.com/divija-fadnavis/ |access-date=2 January 2025 |website=The Logic Tank |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== शैक्षणिक पात्रता ==

फडणवीस यांनी त्यांचे प्रारंभिक शालेय शिक्षण तत्कालीन पंतप्रधान [[इंदिरा गांधी]] यांच्या नावावर असलेल्या इंदिरा कॉन्व्हेंटमध्ये केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraphindia.com/india/kid-who-protested-emergency-nagpurs-mr-popular-set-to-don-cm-mantle/cid/1575608|title=Kid who protested Emergency - Nagpur’s Mr Popular set to don CM mantle|last=NANDGAONKAR|first=SATISH|date=२९ ऑक्टोबर २०१४|website=The Telegraph India|url-status=live|access-date=२८ मार्च २०२४}}&lt;/ref&gt; फडणवीस यांनी धरमपेठ कनिष्ठ महाविद्यालयात उच्च माध्यमिक शिक्षण घेतले.

फडणवीस यांच्याकडे नागपूर विद्यापीठाच्या शासकीय विधी महाविद्यालयातून कायद्याची पदवी, व्यवसाय व्यवस्थापनात पदव्युत्तर पदवी आणि 
* DSE-जर्मन फाउंडेशन फॉर इंटरनॅशनल डेव्हलपमेंट, [[बर्लिन]], जर्मनी येथून मेथड्स अँड टेक्निक्स ऑफ प्रोजेक्ट मॅनेजमेंटमध्ये डिप्लोमा आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |date=28 October 2014 |title=All you need to know about Devendra Fadnavis |url=http://www.dnaindia.com/india/report-all-you-need-to-know-about-devendra-fadnavis-2029882 |access-date=30 October 2014 |work=Daily News and Analysis |publisher=Diligent Media Corporation Ltd.}}&lt;/ref&gt;

[[चित्र:Devendra fadnavis.png|right|thumb|200px|देवेंद्र फडणवीस - एक हास्य मुद्रा]]

==विधिमंडळातील कार्य==
* १९९९ पासून ते आज सालापर्यंत विधिमंडळात आमदार 
* अंदाज समितीचे सदस्य 
* नगरविकास व गृहनिर्माणाविषयीच्या स्थायी समितीचे सदस्य  
* नियम समितीचे सदस्य 
* महाराष्ट्र जीवन प्राधिकरणाचे सदस्य  
* राखीव निधीविषयी संयुक्त निवड समितीचे सदस्य  
* सार्वजनिक उपक्रम समितीचे सदस्य  
* स्वयंनिधीवर आधारित शाळांबद्दलच्या संयुक्त निवड समितीचे सदस्य


==विवाद==
१ जानेवारी २०२०ला भाजपचे वरिष्ठ नेते आणि महाराष्ट्राचे माजी महसूल-मंत्री [[एकनाथ खडसे]] यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि माजी जल-संपदा मंत्री [[गिरीश महाजन]] यांच्यावर आरोप केले की या दोघांनी जाणीवपूर्वक आपले २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेचे तिकीट कापले. आपली उमेदवारी कापून आपले राजकारण संपवण्याचा कट रचला गेला, असे [[एकनाथ खडसे|खडसे]] वृत्त-वाहिन्यांवर दिलेल्या मुलाखतीत म्हणाले&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=|first=|title=खडसे यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि गिरीश महाजन हे आपले तिकीट कापले गेल्यामागे कारणीभूत आहेत असे थेट आरोप केले.|date=३ जानेवारी २०२०|work=Zee २४ Tass news channel|access-date=६ जानेवारी २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103091146/https://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/devendra-fadnavis-eknath-khadse-girish-mahajan-meet-at-jalgaon/503289/amp|archive-date=३ जानेवारी २०२०|url-status=dead|दुवा=https://www.zeenews.india.com/marathi/maharashtra/devendra-fadnavis-eknath-khadse-girish-mahajan-meet-at-jalgaon/503289/amp|dead-url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|title=खडसे यांनी देवेंद्र फडणवीस आणि गिरीश महाजन यांनी आपले तिकीट कापले असे थेट नाव घेऊन आरोप केले.|last=ABP|first=Live|website=ABP Live Marathi|url-status=live|archive-url=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|archive-date=६ जानेवारी २०२०|दुवा=https://www.marathi.abplive.com/news/jalgaon-zp-election-bjp-won-eknath-khadse-devendra-fadnavis-girish-mahajan-together-728638/amp|पहिले नाव=एबीपी माझा|दिनांक=३ जानेवारी २०२०|संकेतस्थळ=एबीपी माझा न्यूझ चॅनल|ॲक्सेसदिनांक=६ जानेवारी २०२०}}&lt;/ref&gt;

==सामाजिक योगदान==
{{संदर्भ हवा}}
* ’ग्लोबल पार्लमेंटेरिअन्स फोरम ऑन हॅबिटेट फॉर एशिया रीज”चे सचिव 
*  नागरी पायाभूत सुविधांसाठीचा वित्तपुरवठा आणि राजकीय व्यवस्थापनाच्या मुद्द्यांबाबतचे रिसोर्स पर्सन 
* नागपूर जिल्हा बास्केटबॉल असोसिएशनचे अध्यक्ष 
* नागपूर विद्यापीठाचे सेनेट सदस्य 
* नाशिक येथील सेंट्रल हिंदू मिलिटरी एज्युकेशन सोसायटी (भोसला मिलिटरी स्कूल)चे उपाध्यक्ष 
* संयुक्त राष्ट्रसंघाची मान्यता मिळालेल्या मुंबईच्या रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी या संस्थेच्या कार्यकारी परिषदेचे सदस्य

====आंतरराष्ट्रीय====
* अमेरिकन सरकारच्या ईस्ट-वेस्ट सेंटरतर्फे आयोजित न्यू जनरेशन सेमिनारमध्ये ‘एनर्जी सिक्‍युरिटी इश्यूज‘ या विषयावर शोधनिबंध सादर
* अमेरिकेतील वॉशिंग्टन व नॅशव्हिले येथे यू. एस. नॅशनल कॉन्फरन्स ऑफ स्टेटचे लेजिस्लेचर 
* ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड आणि सिंगापूरला गेलेल्या कॉमनवेल्थ पार्लमेंटरी असोशिएशनच्या उच्चस्तरीय प्रतिनिधिमंडळाचे सदस्य
* केन्यातील नैरोबी येथे युनायटेड नेशन्स हॅबिटॅटने निमंत्रित केलेल्या शिष्टमंडळाचे सदस्य
* चीनमध्ये बीजिंग येथे डब्ल्यूएमओ, ईएसएसपी यांनी आयोजित केलेल्या ग्लोबल एनव्हायरमेंटल चेंज काँग्रेसमध्ये ‘नॅचरल डिझास्टर्स मिटिगेशन इश्यूज ऑन इकॉलिजिकल अँड सोशल रिस्क‘ या विषयी सादरीकरण 
* डेन्मार्कमध्ये कोपेनहेगेन येथे आशिया व युरोपमधील तरुण राजकीय नेत्यांच्या आसेम परिषदेत भारताचे प्रतिनिधित्व 
* मलेशियामध्ये ‘जीपीएच एशिया रीजनल मीट‘मध्ये सहभाग 
* युरोपमध्ये क्रोएशिया येथे ‘ग्लोबल पार्लमेंटरियन फोरम ऑन हॅबिटॅट‘मध्ये सहभाग
* रशियात मॉस्को येथे भेट देणाऱ्या इंडो रशिया चेंबर ऑफ कॉमर्सच्या शिष्टमंडळाचे सदस्य
* स्वित्झर्लंडमध्ये दावोस येथे आयडीआरसी ‘युनेस्को‘ डब्ल्यूसीडीआर यांनी आयोजित केलेल्या ‘डिझास्टर मिटिगेशन अँड मॅनेजमेंट इन इंडिया‘ या विषयावरील आंतराष्ट्रीय शिखर परिषदेत सादरीकरण
* होनोलुलू येथे इंटरनॅशनल एनव्हायरमेंट समिटमध्ये सहभाग आणि सादरीकरण

== भुषवलेली पदे ==

* १९८९ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे नागपूरमधील वॉर्ड अध्यक्ष
* १९९९ ते आजतागायत - विधानसभा सदस्य 
* १९९२ ते २००१ सलग दोन वेळा नागपूर महापालिकेचे सदस्य, दोन वेळा नागपूरचे महापौर.
* १९९४ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे प्रदेश उपाध्यक्ष
* २००१ भारतीय जनता युवा मोर्चाचे राष्ट्रीय उपाध्यक्ष 
* २०१० भारतीय जनता पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेशाचे सरचिटणीस
* २०१३ भारतीय जनता पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेशाचे अध्यक्ष
* २०१४ ते २०१९ महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्री
* सलग दुसऱ्यांदा शपथ, पण ७२ तासांतच राजीनामा
* २०१९ ते जून २०२२ महाराष्ट्र राज्याचे विरोधी पक्षनेते
* जून २०२२ पासून महाराष्ट्र राज्याचे उपमुख्यमंत्री
* 5 डिसेंबर 2024 पासुन तिसऱ्यांदा महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री.

==पुरस्कार==
* कॉमनवेल्थ पार्लमेंटेरियन असोसिएशनतर्फे सर्वोत्कृष्ट संसदपटूसाठीचा वार्षिक पुरस्कार 
* नाशिक येथील पूर्णवाद परिवारतर्फे राजयोगी नेता पुरस्कार 
* पुण्याच्या मुक्तछंद या संस्थेतर्फे प्रमोद महाजन यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ दिला गेलेला पहिला सर्वोत्कृष्ट संसदपटू पुरस्कार 
* राष्ट्रीय आंतर विद्यापीठ वादविवाद स्पर्धेत सर्वोत्कृष्ट वक्ता म्हणून पुरस्कार 
* रोटरीचा मोस्ट चॅलेंजिंग यूथ म्हणून विभागीय पुरस्कार
* नागपूरच्या नागभूषण फाऊंडेशनतर्फे 'नागभूषण' पुरस्कार

==पुस्तके==
====चरित्र====
* लेखिका  सुषमा नवलखे यांनी फडणवीस यांचे चरित्र लिहिताना त्यांची जडण-घडण कशी झाली, तरुण वयातच ते नागपूरचे महापौर कसे झाले याची माहिती दिली आहे.
* देवेंद्र फडणवीस यांनी चार मराठी पुस्तके लिहिली आहे असे सांगितले जाते, त्यांतील एक - 'अर्थसंकल्प सोप्या भाषेत&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/click-here-and-read-devendra-fadnavis-new-book-about-budget-bmh-90-2100177/|title=देवेंद्र फडणवीस यांचं नवं पुस्तक एका क्लिकवर|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;' हे एक पुस्तक आहे.{{संदर्भ हवा}}
* आणखी एक ३६ पानी पुस्तक - 'आत्मनिर्भर महाराष्ट्र-आत्मनिर्भर भारत‘&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/devendra-fadnavis-new-book-aatmnirbhar-maharashtra-aatmnirbhar-bharat-pkd-81-2206732/|title=देवेंद्र फडणवीस यांचे आणखी एक पुस्तक : काय आहे पुस्तकात? वाचा…|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt; (प्रकाशन ५ जुलै २०२०)
==निवडणूक तपशील==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
! वर्ष
! निवडणूक
! मतदारसंघ
! colspan=&quot;2&quot;|पक्ष
! मते
! %
! प्रतिस्पर्धी
! colspan=&quot;2&quot; |प्रतिस्पर्धी पक्ष
! प्रतिस्पर्धी मते
!  %
! निकाल
! बहुमत
! %
|-
! १९९२
| [[नागपूर महानगरपालिका|१९९२ नागपूर महानगरपालिका निवडणूक]]
| राम नगर वॉर्ड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| colspan=&quot;7&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''माहिती नाही''
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''माहिती नाही''
|-
! १९९७
| [[नागपूर महानगरपालिका|१९९७ नागपूर महानगरपालिका निवडणूक]]
| राम नगर वॉर्ड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
|-
! १९९९
| [[१९९९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]
| [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| ९४,८५३
| ४८.६६
| अशोक धवड
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| ८५,७६६
| ४४.००
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| ९,०८७
| ४.६६
|-
! २००४
| [[२००४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]
| [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| ११३,१४३
| ४८.५९
| [[रणजित देशमुख]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| ९५,५३३
| ३९.४३
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| ३९,७१०
| १७.४५
|-
! २००९
| [[२००९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]
| [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| ८९,२५८
| ५१.०२
| [[विकास पांडुरंग ठाकरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| ६१,४८३
| ३५.१४
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| २७,७७५
| १५.८७
|-
! २०१४
| [[२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]
| [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| ११३,९१८
| ५९.२१
| प्रफुल्ला गुदाधे पाटील
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| ५४,९७६
| २८.५७
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| ५८,९४२
| ३०.६४
|-
! २०१९
| [[२०१९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]
| [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| १०९,२३८
| ५६.८६
| [[आशिष देशमुख]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| ५९,८९३
| ३१.१८
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| ४९,३४४
| २५.६८
|-
! २०२४
| [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]]
| [[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| १२९,४०१
| ५६.८८
| प्रफुल्ला गुदाधे पाटील
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| ८९,६९१
| ३९.४३
| style=&quot;background:#cfc;&quot; | विजयी
| ३९,७१०
| १७.४५
|}

==संदर्भ==
&lt;references /&gt;

==बाह्य दुवे==
* {{कॉमन्स वर्ग|Devendra Fadnavis|देवेंद्र फडणवीस}}
*[http://www.devendrafadnavis.in/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219100041/http://www.devendrafadnavis.in/index.html |date=2014-12-19 }}
*[https://www.maharashtra.gov.in/1137/%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80 महाराष्ट्र शासनाच्या संकेतस्थळावरील माहिती]

{{क्रम
|यादी=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]
|पासून=३१ ऑक्टोबर २०१४
|पर्यंत=विद्यमान
|मागील=[[पृथ्वीराज चव्हाण]]
|पुढील= [[उद्धव ठाकरे]]
}}

{{महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री}}

{{DEFAULTSORT:फडणवीस, देवेंद्र}}
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:नागपूरचे महापौर]]
[[वर्ग:नागपूर मधील राजकारणी]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:नागपूर नैऋत्यचे आमदार]]</text>
      <sha1>o5225w8cfvn9obl60gv4l05q2gsz56w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्रद्धा कपूर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150200</id>
    <revision>
      <id>2686973</id>
      <parentid>2561476</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T04:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32628-05</username>
        <id>183752</id>
      </contributor>
      <comment>स्रोत [[महाराष्ट्र टाइम्स]]</comment>
      <origin>2686973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7085" sha1="ozk9db9xmffjpji81bttcpckinebud4" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट अभिनेता
| पार्श्वभूमी_रंग = 
| नाव = श्रद्धा कपूर
| चित्र = Shraddha Kapoor promote ‘Ok Jaanu’ on the sets of Indian Idol.jpg
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_शीर्षक =
| पूर्ण_नाव = 
| जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1987|3|3}}
| जन्म_स्थान = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]]
| मृत्यू_दिनांक = 
| मृत्यू_स्थान = 
| इतर_नावे =
| कार्यक्षेत्र = अभिनय (चित्रपट)
| राष्ट्रीयत्व = 
| भाषा = [[हिंदी भाषा|हिंदी]]
| कारकीर्द_काळ = [[इ.स. २०१०]] - चालू
| प्रमुख_नाटके = 
| प्रमुख_चित्रपट = [[आशिकी २]]
| प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = 
| पुरस्कार = 
| वडील_नाव = [[शक्ती कपूर]]
| आई_नाव = शिवांगी कोल्हापुरे
| नातेवाईक = [[पद्मिनी कोल्हापुरे]] (मावशी)
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = 
| अपत्ये = 
| संकेतस्थळ = 
| तळटिपा = 
}}
'''श्रद्धा कपूर''' ( ३ मार्च १९८७)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=I was most upset with the way people were talking about my dad: Shraddha|दुवा=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-21/news-interviews/38693520_1_dad-air-hostess-father-shakti-kapoor|work=TimesofIndia.com|accessdate=24 October 2013|archive-date=2013-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019051614/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-21/news-interviews/38693520_1_dad-air-hostess-father-shakti-kapoor|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ही एक [[भारत]]ीय सिने-अभिनेत्री आहे. २०१० साली तीन पत्ती ह्या हिंदी चित्रपटाद्वारे [[बॉलिवूड]] मध्ये पदार्पण करणाऱ्या श्रद्धाचा २०१३ सालचा [[आशिकी २]] हा चित्रपट प्रचंड यशस्वी झाला. ह्या चित्रपटामधील भूमिकेसाठी तिला [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार]]ासाठी नामांकित केले गेले होते. विख्यात [[बॉलीवूड]] कलाकार [[शक्ती कपूर]] ह्याची श्रद्धा ही मुलगी आहे.

==चित्रपट यादी==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
!वर्ष
! scope=&quot;col&quot; | चित्रपट
! scope=&quot;col&quot; | भूमिका
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | टीपा
|-
|२०१०
| ''तीन पत्ती''
| अपर्णा खन्ना
|
|-
|२०११
| ''लव्ह का द एन्ड''
| रहेजा  दिलदास  
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२०१३
| ''[[आशिकी २]]''
|आरोही  केशव  शिर्के 
|
|-
| ''गोरी तेरे प्यार में''
| वसुधा  
| पाहुणी कलाकार
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |२०१४
| ''[[एक व्हिलन]]''
| ऐशा वर्मा  
|
|-
|''हैदर''
|आर्शिया  लोणे
|
|-
|''उंगली''
|बसंती
|
|-
|२०१५
|''एबिसीडी २''
|विंनी
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |२०१६
|''[[बागी]]''  
|सिया 
|
|-
|''फ्लाइंग जॅट''
|
|
|-
|''रॉक ऑन-२''
|जिया  शर्मा 
|
|-
|२०१७
|''हाल्फ  गर्लफ्रेंड''
|रिया सोमाणी
|
|-
|२०१७
|''ओके जानु''
|ताराअग्निहोत्री
|
|-
|२०१७
|''हसीना पारकर''
|हसीना पारकर
|
|-
|२०१८
|''नवबजादे''
|स्वतः
|
|-
|२०१८
|''बत्ती गुल मीटर चालू''
|ललिता &quot;नौती&quot; नौतीयाल
|
|-
|२०१९
|''साहो''
|अमृता नायर
|
|-
|२०१९
|''[[छिछोरे (चित्रपट)|छिछोरे]]''
|माया
|
|}
कपूरचा जन्म मुंबईत झाला.तिच्या वडिलांच्या बाजूने,कपूर पंजाबी वंशाचे आहेत,आणि तिच्या आईच्या बाजूला,ती [[मराठी]] वंशाची आहे.द हिंदुस्तान टाईम्सला दिलेल्या मुलाखतीत, कपूर यांनी खुलासा केला की, तिचे माहेरचे नातेवाईक महाराष्ट्रात राहत असल्याने मराठी म्हणून त्यांची वाढ झाली. तिने म्हटलं आहे की ती लहानपणीच टप्पोबॉयिश टप्प्यात गेली होती आणि स्वतःला कठोर वृत्ती असल्याचे वर्णन केले,कारण ती मुद्दाम मुलांबरोबर भांडणे उचलत होती.

कपूरच्या कुटुंबातील सदस्यांमध्ये तिचे वडील [[शक्ती कपूर]] यांचा समावेश आहे आणि आई शिवांगी कपूर,तिचा मोठा भाऊ सिद्धांत कपूर, तिच्या दोन काकू पद्मिनी कोल्हापुरे, तेजस्विनी कोल्हापुरे हे सर्व भारतीय चित्रपटातील कलाकार आहेत.

==बाह्य दुवे==
{{आय.एम.डी.बी. नाव|3601766}}
{{कॉमन्स वर्ग|Shraddha Kapoor|श्रद्धा कपूर}}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:कपूर, श्रद्धा}}
[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:१० जानेवारी २०१८ कार्यशाळा]]</text>
      <sha1>ozk9db9xmffjpji81bttcpckinebud4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एच.डी. देवे गौडा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158981</id>
    <revision>
      <id>2686966</id>
      <parentid>2536795</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T04:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2686966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12749" sha1="rblvtxpbsn8j39op61sszdt0kmqo0qm" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पंतप्रधान
| नाव = H.D. देवेगौडा
| चित्र = Prime_Minister_H._D._Deve_Gowda_BNC.jpg
| चित्र आकारमान = 200px
| पद = [[भारताचे पंतप्रधान|भारतीय गणराज्याचे ११वे पंतप्रधान]]
| कार्यकाळ_आरंभ = १ जून १९९६  
| कार्यकाळ_समाप्ती = २१ एप्रिल १९९७
| राष्ट्रपती = [[शंकर दयाळ शर्मा]]
| उपराष्ट्रपती = [[के.आर. नारायणन]]
| मागील = [[अटलबिहारी वाजपेयी|अटलबिहारी कृष्णबिहारी वाजपेयी]]
| पुढील = [[इंद्रकुमार गुजराल|इंदरकुमार अवतारनारायण गुजराल]]
| पद2 = [[कर्नाटकचे मुख्यमंत्री|कर्नाटक राज्याचे १४वे मुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ2 = ११ डिसेंबर १९९४
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = ३१ मे १९९६
| राज्यपाल2 = [[खुर्शीद आलम खान]]
| मागील2 = [[एम. वीरप्पा मोईली]]
| पुढील2 = [[जे.एच. पटेल]]
| जन्मदिनांक           = १८ मे १९३३ (वय : {{age in years|1933|5|18}})
| जन्मस्थान            = हरदनहळ्ळी, [[म्हैसूरचे राज्य|म्हैसूर संस्थान]], [[ब्रिटिश भारत]]&lt;br&gt;(आता हरदनहळ्ळी, [[हासन जिल्हा|जि. हासन]], [[कर्नाटक]], [[भारत]])
| मृत्युदिनांक           = 
| मृत्युस्थान            =
| राष्ट्रीयत्व            = भारतीय
| पक्ष                  = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९५३-१९६२)&lt;br&gt;[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन)]] (१९७२-१९७६)&lt;br&gt;[[जनता पक्ष]] (१९७७-१९९०)&lt;br&gt;[[जनता दल]] (१९९०-१९९९)&lt;br&gt;[[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] (१९९९- )
| अपत्ये                = [[एच.डी. कुमारस्वामी]] (मुलगा)&lt;br&gt;[[एच.डी. रेवण्णा]] (मुलगा)&lt;br&gt;इतर २ मुले व २ मुली
| पत्नी                  = चेन्नम्मा देवगौडा
| शाळा_महाविद्यालय      = एल.व्ही. पॉलिटेक्नीक, हासन
| व्यवसाय              = [[शेतकरी]], अभियंता, राजकारणी
| धंदा                  =  
| धर्म                  = [[हिंदू]]
| सही                  = DeveGowda_autograph.jpg
| संकेतस्थळ             =
| तळटीपा               =
}}

'''हरदनहळ्ळी दोडेगौडा देवे गौडा''' ([[कन्नड भाषा|कन्नड]]: ಹೆಚ್.ಡಿ.ದೇವೇಗೌಡ;  १८ मे १९३३) हे [[भारत]]ाच्या [[कर्नाटक]] राज्यातील एक राजकारणी व भारताचे माजी [[भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधान]] आहेत. जून १९९६ ते एप्रिल १९९७ ह्या १० महिन्यांच्या कालावधीमध्ये पंतप्रधानपदावर राहिलेले देवे गौडा १९९४ ते १९९६ दरम्यान [[कर्नाटकचे मुख्यमंत्री]] देखील होते. ह्याखेरीज त्यांनी आजवर [[भारत सरकार]]मध्ये अनेक मंत्रीपदे भूषवली आहेत.

== पूर्वीचे जीवन ==
गौडा यांचा जन्म १८ मे १९३३ रोजी म्हैसूरच्या (सध्याच्या कर्नाटकातील हसन) हलोरानसिपुरा तालुक्यातील हारदानहल्ली या गावी व्होकलीगा जातीच्या कुटुंबात झाला. त्याचे वडील शेतकरी होते.

गौडा यांनी १९५० दशकाच्या उत्तरार्धात एल.व्ही. पॉलिटेक्निक, हसन येथून सिव्हिल इंजिनिअरिंगमध्ये पदविका मिळविली. १९५४ मध्ये त्यांनी चेन्नम्माशी लग्न केले. त्यांना सहा अपत्य आहेत: ४ मुलं व २ मुली ज्यात राजकारणी [[एच. डी. रेवन्ना]] आणि [[एच.डी. कुमारस्वामी]] आहेत.

== राजकीय कारकीर्द ==
१९५३ मध्ये गौडा [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षात रुजू झाले आणि १९६२ पर्यंत ते सदस्य राहिले. १९६२ मध्ये गौडा हे [[कर्नाटक विधानसभा|कर्नाटक विधानसभेवर]] होलनरसिपुरा मतदारसंघातून अपक्ष उमेदवार म्हणून निवडून गेले. नंतर १९६२ ते १९८९ पर्यंत ते याच मतदारसंघातून सलग सहा वेळा विधानसभेवर निवडून गेले. [[आणीबाणी]]च्या काळात ते [[बंगळुरू]] मध्यवर्ती कारागृहात राहिले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.janatadalsecular.org.in/ourleaders_devegowda.htm |title=Janata Dal (Secular) |publisher=Janatadalsecular.org.in |accessdate=2012-08-04 |archive-date=2012-08-04 |archive-url=https://archive.is/20120804132733/http://www.janatadalsecular.org.in/ourleaders_devegowda.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

गौडा हे दोन वेळा [[जनता पक्ष|जनता पक्षाचे]] प्रदेशाध्यक्ष होते. [[रामकृष्ण हेगडे]] मुख्यमंत्री असताना त्यांनी १९८३ ते १९८८ पर्यंत कर्नाटकातील जनता पार्टी सरकारमध्ये मंत्री म्हणून काम पाहिले. १९९४ मध्ये ते [[जनता दल|जनता दलाच्या]] प्रदेश अध्यक्ष झाले आणि १९९४ च्या विधानसभा निवडणुकीत पक्षाच्या विजयामागील प्रेरणास्थान होते. डिसेंबरमध्ये कर्नाटकच्या १४व्या मुख्यमंत्रिपदाची शपथ घेतली. तेव्हा ते [[रामनगर|रामनगरातून]] निवडून आले होते.

१९९६ च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत [[पी.व्ही. नरसिंह राव]] यांच्या अध्यक्षतेखालील काँग्रेस पक्ष निर्णायकपणे पराभूत झाला परंतु सरकार स्थापण्यासाठी इतर कोणत्याही पक्षाने पुरेश्या जागा जिंकल्या नव्हत्या. तेव्हा युनायटेड फ्रंटने (गैर-काँग्रेस आणि गैर-[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] प्रादेशिक पक्षांच्या एकत्रीकरण) काँग्रेसच्या पाठिंब्याने केंद्रात सरकार स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला आणी गौडा सरकारचे अध्यक्ष म्हणून निवडले गेले आणि भारताचे अकरावे पंतप्रधान झाले. १ जून १९९६ रोजी त्यांनी पंतप्रधानपदाची सूत्रे स्वीकारली आणि ११ एप्रिल १९९७ पर्यंत राहिले.

१९९९ मध्ये जनता दल फुटला, जेव्हा मुख्यमंत्री जे.एच. पटेलयांनी भारतीय जनता पक्षाच्या नेतृत्वाखालील [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|राष्ट्रीय लोकशाही आघाडीला]] पाठिंबा दर्शविला आणी मग गौडा आणि सिद्धारमैया यांच्या नेतृत्वात [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]]ची स्थापना झाली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ  स्रोत|url=http://www.janata.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=53&amp;Itemid=60|title=Janata.in|website=www.janata.in|access-date=2019-12-05|archive-date=2019-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227204802/http://www.janata.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=53&amp;Itemid=60|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.frontlineonnet.com/fl2108/stories/20040423006701900.htm ] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080103051657/http://www.frontlineonnet.com/fl2108/stories/20040423006701900.htm |date=3 January 2008 }}&lt;/ref&gt; विभाजनाचा आधार हा राष्ट्रीय लोकशाही आघाडीचा विरोध असला तरी गौडा सुरुवातीपासूनच भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसपासून तितकेच दूर राहिले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.tribuneindia.com/1999/99aug26/head2.htm|title=&quot;Gowda rules out tieup with Congress &quot; - Tribune India article|accessdate=2007-09-30}}&lt;/ref&gt; तथापि, जेडीएसने अनेकदा काँग्रेससह कर्नाटकात राज्य सरकार स्थापन केले.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
*[http://pmindia.nic.in/pm_gowda.html अधिकृत व्यक्तिचित्र]
{{भारतीय पंतप्रधान}}

{{DEFAULTSORT:देवेगौडा, एच. डी.}}
[[वर्ग:भारतीय राजकारणी]]
[[वर्ग:भारताचे पंतप्रधान]]
[[वर्ग:कर्नाटकचे मुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]]
[[वर्ग:कन्नड राजकारणी]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:हासनचे खासदार]]</text>
      <sha1>rblvtxpbsn8j39op61sszdt0kmqo0qm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686967</id>
      <parentid>2686966</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T04:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2686967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12813" sha1="k67sm4q0n8g8si8cc1a5ttio4n2qrgs" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पंतप्रधान
| नाव = H.D. देवेगौडा
| चित्र = Prime_Minister_H._D._Deve_Gowda_BNC.jpg
| चित्र आकारमान = 200px
| पद = [[भारताचे पंतप्रधान|भारतीय गणराज्याचे ११वे पंतप्रधान]]
| कार्यकाळ_आरंभ = १ जून १९९६  
| कार्यकाळ_समाप्ती = २१ एप्रिल १९९७
| राष्ट्रपती = [[शंकर दयाळ शर्मा]]
| उपराष्ट्रपती = [[के.आर. नारायणन]]
| मागील = [[अटलबिहारी वाजपेयी|अटलबिहारी कृष्णबिहारी वाजपेयी]]
| पुढील = [[इंद्रकुमार गुजराल|इंदरकुमार अवतारनारायण गुजराल]]
| पद2 = [[कर्नाटकचे मुख्यमंत्री|कर्नाटक राज्याचे १४वे मुख्यमंत्री]]
| कार्यकाळ_आरंभ2 = ११ डिसेंबर १९९४
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = ३१ मे १९९६
| राज्यपाल2 = [[खुर्शीद आलम खान]]
| मागील2 = [[एम. वीरप्पा मोईली]]
| पुढील2 = [[जे.एच. पटेल]]
| जन्मदिनांक           = १८ मे १९३३ (वय : {{age in years|1933|5|18}})
| जन्मस्थान            = हरदनहळ्ळी, [[म्हैसूरचे राज्य|म्हैसूर संस्थान]], [[ब्रिटिश भारत]]&lt;br&gt;(आता हरदनहळ्ळी, [[हासन जिल्हा|जि. हासन]], [[कर्नाटक]], [[भारत]])
| मृत्युदिनांक           = 
| मृत्युस्थान            =
| राष्ट्रीयत्व            = भारतीय
| पक्ष                  = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९५३-१९६२)&lt;br&gt;[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन)]] (१९७२-१९७६)&lt;br&gt;[[जनता पक्ष]] (१९७७-१९९०)&lt;br&gt;[[जनता दल]] (१९९०-१९९९)&lt;br&gt;[[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] (१९९९- )
| अपत्ये                = [[एच.डी. कुमारस्वामी]] (मुलगा)&lt;br&gt;[[एच.डी. रेवण्णा]] (मुलगा)&lt;br&gt;इतर २ मुले व २ मुली
| पत्नी                  = चेन्नम्मा देवगौडा
| शाळा_महाविद्यालय      = एल.व्ही. पॉलिटेक्नीक, हासन
| व्यवसाय              = [[शेतकरी]], अभियंता, राजकारणी
| धंदा                  =  
| धर्म                  = [[हिंदू]]
| सही                  = DeveGowda_autograph.jpg
| संकेतस्थळ             =
| तळटीपा               =
}}

'''हरदनहळ्ळी दोडेगौडा देवे गौडा''' ([[कन्नड भाषा|कन्नड]]: ಹೆಚ್.ಡಿ.ದೇವೇಗೌಡ;  १८ मे १९३३) हे [[भारत]]ाच्या [[कर्नाटक]] राज्यातील एक राजकारणी व भारताचे माजी [[भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधान]] आहेत. जून १९९६ ते एप्रिल १९९७ ह्या १० महिन्यांच्या कालावधीमध्ये पंतप्रधानपदावर राहिलेले देवे गौडा १९९४ ते १९९६ दरम्यान [[कर्नाटकचे मुख्यमंत्री]] देखील होते. ह्याखेरीज त्यांनी आजवर [[भारत सरकार]]मध्ये अनेक मंत्रीपदे भूषवली आहेत.

== पूर्वीचे जीवन ==
गौडा यांचा जन्म १८ मे १९३३ रोजी म्हैसूरच्या (सध्याच्या कर्नाटकातील हसन) हलोरानसिपुरा तालुक्यातील हारदानहल्ली या गावी व्होकलीगा जातीच्या कुटुंबात झाला. त्याचे वडील शेतकरी होते.

गौडा यांनी १९५० दशकाच्या उत्तरार्धात एल.व्ही. पॉलिटेक्निक, हसन येथून सिव्हिल इंजिनिअरिंगमध्ये पदविका मिळविली. १९५४ मध्ये त्यांनी चेन्नम्माशी लग्न केले. त्यांना सहा अपत्य आहेत: ४ मुलं व २ मुली ज्यात राजकारणी [[एच. डी. रेवन्ना]] आणि [[एच.डी. कुमारस्वामी]] आहेत.

== राजकीय कारकीर्द ==
१९५३ मध्ये गौडा [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षात रुजू झाले आणि १९६२ पर्यंत ते सदस्य राहिले. १९६२ मध्ये गौडा हे [[कर्नाटक विधानसभा|कर्नाटक विधानसभेवर]] होलनरसिपुरा मतदारसंघातून अपक्ष उमेदवार म्हणून निवडून गेले. नंतर १९६२ ते १९८९ पर्यंत ते याच मतदारसंघातून सलग सहा वेळा विधानसभेवर निवडून गेले. [[आणीबाणी]]च्या काळात ते [[बंगळुरू]] मध्यवर्ती कारागृहात राहिले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.janatadalsecular.org.in/ourleaders_devegowda.htm |title=Janata Dal (Secular) |publisher=Janatadalsecular.org.in |accessdate=2012-08-04 |archive-date=2012-08-04 |archive-url=https://archive.is/20120804132733/http://www.janatadalsecular.org.in/ourleaders_devegowda.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

गौडा हे दोन वेळा [[जनता पक्ष|जनता पक्षाचे]] प्रदेशाध्यक्ष होते. [[रामकृष्ण हेगडे]] मुख्यमंत्री असताना त्यांनी १९८३ ते १९८८ पर्यंत कर्नाटकातील जनता पार्टी सरकारमध्ये मंत्री म्हणून काम पाहिले. १९९४ मध्ये ते [[जनता दल|जनता दलाच्या]] प्रदेश अध्यक्ष झाले आणि १९९४ च्या विधानसभा निवडणुकीत पक्षाच्या विजयामागील प्रेरणास्थान होते. डिसेंबरमध्ये कर्नाटकच्या १४व्या मुख्यमंत्रिपदाची शपथ घेतली. तेव्हा ते [[रामनगर|रामनगरातून]] निवडून आले होते.

१९९६ च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत [[पी.व्ही. नरसिंह राव]] यांच्या अध्यक्षतेखालील काँग्रेस पक्ष निर्णायकपणे पराभूत झाला परंतु सरकार स्थापण्यासाठी इतर कोणत्याही पक्षाने पुरेश्या जागा जिंकल्या नव्हत्या. तेव्हा युनायटेड फ्रंटने (गैर-काँग्रेस आणि गैर-[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] प्रादेशिक पक्षांच्या एकत्रीकरण) काँग्रेसच्या पाठिंब्याने केंद्रात सरकार स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला आणी गौडा सरकारचे अध्यक्ष म्हणून निवडले गेले आणि भारताचे अकरावे पंतप्रधान झाले. १ जून १९९६ रोजी त्यांनी पंतप्रधानपदाची सूत्रे स्वीकारली आणि ११ एप्रिल १९९७ पर्यंत राहिले.

१९९९ मध्ये जनता दल फुटला, जेव्हा मुख्यमंत्री जे.एच. पटेलयांनी भारतीय जनता पक्षाच्या नेतृत्वाखालील [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|राष्ट्रीय लोकशाही आघाडीला]] पाठिंबा दर्शविला आणी मग गौडा आणि सिद्धारमैया यांच्या नेतृत्वात [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]]ची स्थापना झाली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ  स्रोत|url=http://www.janata.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=53&amp;Itemid=60|title=Janata.in|website=www.janata.in|access-date=2019-12-05|archive-date=2019-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227204802/http://www.janata.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=53&amp;Itemid=60|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.frontlineonnet.com/fl2108/stories/20040423006701900.htm ] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080103051657/http://www.frontlineonnet.com/fl2108/stories/20040423006701900.htm |date=3 January 2008 }}&lt;/ref&gt; विभाजनाचा आधार हा राष्ट्रीय लोकशाही आघाडीचा विरोध असला तरी गौडा सुरुवातीपासूनच भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसपासून तितकेच दूर राहिले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.tribuneindia.com/1999/99aug26/head2.htm|title=&quot;Gowda rules out tieup with Congress &quot; - Tribune India article|accessdate=2007-09-30}}&lt;/ref&gt; तथापि, जेडीएसने अनेकदा काँग्रेससह कर्नाटकात राज्य सरकार स्थापन केले.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
*[http://pmindia.nic.in/pm_gowda.html अधिकृत व्यक्तिचित्र]
{{भारतीय पंतप्रधान}}

{{DEFAULTSORT:देवेगौडा, एच. डी.}}
[[वर्ग:भारतीय राजकारणी]]
[[वर्ग:भारताचे पंतप्रधान]]
[[वर्ग:कर्नाटकचे मुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]]
[[वर्ग:कन्नड राजकारणी]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:हासनचे खासदार]]
[[वर्ग:कनकपुराचे खासदार]]</text>
      <sha1>k67sm4q0n8g8si8cc1a5ttio4n2qrgs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोरोमंडल एक्सप्रेस</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164277</id>
    <revision>
      <id>2686900</id>
      <parentid>2575972</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T19:25:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>साचा</comment>
      <origin>2686900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13013" sha1="5aebbm3nw0nrrwdnbdepz8x9axo22qa" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''कोरोमंडल एक्सप्रेस''' ही [[भारतीय रेल्वे]]ची एक प्रवासी वाहतूक सेवा पुरवणारी गाडी आहे. भारतीय रेल्वेच्या इतिहासामध्ये सुरुवातीपासून भारताच्या पूर्व किना-यावरून हावडा (कलकत्ता) येथील [[हावडा रेल्वे स्थानक]] (एचडब्ल्यूएच) आणि [[चेन्नई]]मधील [[चेन्नई सेंट्रल रेल्वे स्थानक|चेन्नई सेंट्रल]] (एमएएस) स्थानकादरम्यान ही दररोज धावणारी जलद गाडी आहे.  [[बंगालचा उपसागर|बंगालच्या उपसागरासह]] भारताच्या पूर्व किना-याला कोरोमंडल किनारा असे म्हणतात आणि म्हणून या गाडीला कोरोमंडल असे नामकरण केलेले आहे.  ही गाडी पूर्ण कोरोमंडल किना-याला आरपार रस्त्याने जोडलेली आहे.  ही गाडी [[दक्षिण पूर्व रेल्वे (भारत)|द‍क्षिण पूर्व रेल्वे]] क्षेत्राद्वारे चालवली जाते व ती [[हावडा−चेन्नई रेल्वेमार्ग]]ावरून धावते. 

==इतिहास==
तामीळमध्ये चोला राजघराण्याच्या जमीनीला चोलामंडलम किंवाचोलाचे राष्ट्र असे म्हणतात.  भारतीय व्दिपकल्पाच्या दक्षिणपूर्व किना-याला कोरोमंडल असे नांव दिलेले आहे.

==वेळ==
१२८४१ आणि १२८४२ असे या गाडीचे क्रमांक आहेत.  १२८४१ क्रमांकाची गाडी हावडयावरून १४.५० वाजता निघून चेन्नई मध्य येथे दुस-या दिवशी १७.१५ वाजता पाहोचते. १२८४२ क्रमांकाची गाडी चेन्नई मध्य वरून 8.45 वाजता निघून हावडा येथे दुस-या दिवशी १२ वाजता पाहोचते.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.indianrail.gov.in/|प्रकाशक=इंडियनरेल.जीओव्ही.ईन|दिनांक=२३  फेब्रुवारी  २००७ |title=इंडियन रेल्वेज रिझर्वेशन इन्क्वायरी वेबसाईट|भाषा=इंग्लिश}}&lt;/ref&gt;  वरील प्रवासामध्ये ही गाडी १६६२ कि. मी. इतके अंतर कापते.

==लोको लिंक्स==
[[File:Coromandel Express with WAP-4 Loco at Nalpur.jpg|डावे|thumb|कोरोमंडेल एक्सप्रेस]]
रेल्वे मंडळाकडून प्रमाणित केलेल्या लोको लिंक्सद्वारे - डब्ल्यू ए पी-4 क्लास इलेक्ट्रिक लोकोमोटीव्हस मार्फत ही ट्रेन हावडा ते [[विशाखापट्टणम|विशाखापट्टण्णम]] पर्यंत आणि त्यानंतर चेन्नईला जाणा-या रोयापुरम आधारीत लोकोलिंक्सद्वारे खेचली जाते. द‍क्षिण पूर्व रेल्वे विभागाचा इलेक्ट्रिक लोको शेड 5000 एचपी लोकामोटीव्हसकडे १३० कि.मी.प्रति तास इतका प्रवास करण्याची क्षमता आहे, परंतु विभागीय वेगाची मर्यादा असल्यामुळे कोरोमंडल एक्स्रपेसला ११० ते १२० कि.मी.प्रति तास इतकाच प्रवास करण्याची परवानगी आहे.  इलेक्ट्रिकरण झाल्यानंतर लगेचच ही ट्रेन सिकंदराबाद (लालागौडा) आधारीत डब्लयू ए पी – ४ लोको चेन्नईवरून हावडापर्यंत खेचून नेण्यात आली परंतु विशाखापट्टणम लोकोपासून परत उलट प्रवास करण्यास जास्तीचा वेळ लागत असल्याकारणाने  संत्रगंजी आधारीत लोको हावडयावरून विशाखापट्टणम आणि परत विशाखापट्टणम वरून चेन्नईपर्यंत इरोड आधारीत लोकोपर्यंत प्रवास करण्यात येतो.  रोयापूरम शेड चेन्नईजवळ तयार झाला त्यावेळी रोयापूरम आधारीत लोको विशाखापट्टणमपासून चेन्नईपर्यंत वापरात आणला गेला.

==वेग==
१६६२ कि.मी.इतका प्रवास १२० कि.मी./प्रति तास या वेगाने २७ तास ५ मिनीटे इतक्या कमी कालावधीमध्ये प्रवास करणारी ही एकमेव ट्रेन आहे.  भारतीय रेल्वेच्या इतिहासामध्ये सर्वांत जुनी ट्रेन म्हणून ओळखली जाते.  ही गाडी सर्वसामान्यपणे भारतीय रेल्वेच्या मार्गावरील सर्वांत वेगवान गाडी असल्यामुळे या गाडीला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.cleartrip.com/trains/12842|प्रकाशक=क्लियर ट्रिप.कॉम|title=कोरोमंडेल एक्सप्रेस १२४८२|accessdate=2014-11-10|archive-date=2014-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140716165000/http://www.cleartrip.com/trains/12842|url-status=dead|पाहिले=2014-11-10|आर्काईव्ह दिनांक=2014-07-16|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20140716165000/http://www.cleartrip.com/trains/12842}}&lt;/ref&gt;  [[हावडा]] ते चेन्नई आणि चेन्नई ते हावडा असा प्रवास करण्यासाठी राजधानी एक्सप्रेस, [[दुरंतो_एक्सप्रेस|दुरान्तो एक्स्रपेस]], [[शताब्दी_एक्सप्रेस|शताब्दी एक्स्रप्रेस]] आणि इतर वेगवान गाडयांनंतरदेखील या गाडीचे महत्त्व अबाधित आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा=http://indiarailinfo.com/train/coromandel-express-12841-hwh-to-mas/348/1/35|प्रकाशक=इंडियनरेलइन्फो |title=कोरोमंडेल एक्सप्रेस १२४८१}}&lt;/ref&gt;

==रचना==
या गाडीला १२ शयनयान असून ६ वातानूकुलीत डबे (प्रथम, द्वितीय, तृतीकोरोमंडेल एक्सप्रेस मार्ग नकाशा य वर्ग वातानुकूतील ), खानपानाचा एक डबा, 3 सर्वसाधारण डबे आहेत.  २००८ पासून हावडा-चेन्नई गाडीच्या डब्यांबरोबर या गाडीचे डबे जोडलेले आहेत.

==मार्ग==
[[File:Coromandel Express Route map.jpg|thumb|कोरोमंडेल एक्सप्रेस मार्ग नकाशा]]
चेन्नई आणि [[विजयवाडा]] दरम्यान ४३२ कि.मी. इतके अंतर विनाथांबे साडेसहातासात धावते. त्यानंतर ती विशाखापट्टणमपर्यंत धावते.  विजयवाडा आणि विशाखापट्टणमपर्यंत धावतांना तीचा वेग इतर वेगवान गाडयांच्या (रत्नाचल एक्सप्रेस / [[फलकनुमा एक्सप्रेस]]) तुलनेत अतिशय कमी होत जातेा.   परंतु [[दक्षिण पूर्व रेल्वे|दक्षिण पूर्व]] विभागात या गाडीला सर्वाधिक मान्यता मिळालेली आहे.

==पूल==
भारतामधील काही महत्त्वपूर्ण नदयांवरून ही गाडी धावते.
# विजयवाडामध्ये कृष्णा नदी- वेग ११० किमी./तास
# राजमुंढरीमध्ये गोदावरी नदी –  २.७४ कि.मी. वेग ११० कि.मी./तास
#  [[कटक|कटकमध्ये]] महानदी :  २.१ कि.मी. वेग ११० कि.मी./तास
#  कटकमध्ये काथजोरी वेग - १०० कि.मी./तास
# कटकजवळ कुआकाई : वेग - १०० कि.मी./तास
# बलसोराजवळ सुभामारेखा : वेग - ७० किमी./तास
# ब्राम्हणी वेग- ७० कि.मी./तास
# यूनोर चेन्नईजवळ समुद्राकालवा वेग - ५० कि.मी./तास
# नेल्लोरजवळ पेन्नार वेग - ६० कि.मी./तास
# बॅगनान जवळ दामोदर वेग - ५० कि.मी./तास
# कोलघाटजवळ रुपनारायण वेग- ५० कि.मी./तास

==अपघात आणि दुर्घटना==
* १३ फेब्रुवारी, २००९ रोजी [[ओडिशा]]मधील [[भुवनेश्वर]] पासून १०० कि.मी.अंतरावर जजपूर रोड जवळ या गाडीचे डबे घसरल्यामुळे झालेल्या अपघातामध्ये १५ जणांचा मृत्यू झाला आाणि काही जण अत्यंत गंभीर जखमी झाले.
* २ जून, २०२३ रोजी ओडिशाच्या [[बालासोर]] शहराजवळ [[हावरा-यशवंतपूर सुपरफास्ट एक्सप्रेस]] आणि एक मालगाडी यांच्यातील [[२०२३ ओडिशा रेल्वे अपघात|तिहेरी अपघातात]] सुमारे ३०० व्यक्ती मृत्यू पावला.

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी|2}}

[[वर्ग:भारतातील नामांकित रेल्वेगाड्या]]
[[वर्ग:तमिळनाडूमधील रेल्वे वाहतूक]]
[[वर्ग:पश्चिम बंगालमधील रेल्वे वाहतूक]]</text>
      <sha1>5aebbm3nw0nrrwdnbdepz8x9axo22qa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686901</id>
      <parentid>2686900</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T19:26:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* लोको लिंक्स */</comment>
      <origin>2686901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12843" sha1="qyo5vy8f8m5thielioc7lu40kf641l6" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''कोरोमंडल एक्सप्रेस''' ही [[भारतीय रेल्वे]]ची एक प्रवासी वाहतूक सेवा पुरवणारी गाडी आहे. भारतीय रेल्वेच्या इतिहासामध्ये सुरुवातीपासून भारताच्या पूर्व किना-यावरून हावडा (कलकत्ता) येथील [[हावडा रेल्वे स्थानक]] (एचडब्ल्यूएच) आणि [[चेन्नई]]मधील [[चेन्नई सेंट्रल रेल्वे स्थानक|चेन्नई सेंट्रल]] (एमएएस) स्थानकादरम्यान ही दररोज धावणारी जलद गाडी आहे.  [[बंगालचा उपसागर|बंगालच्या उपसागरासह]] भारताच्या पूर्व किना-याला कोरोमंडल किनारा असे म्हणतात आणि म्हणून या गाडीला कोरोमंडल असे नामकरण केलेले आहे.  ही गाडी पूर्ण कोरोमंडल किना-याला आरपार रस्त्याने जोडलेली आहे.  ही गाडी [[दक्षिण पूर्व रेल्वे (भारत)|द‍क्षिण पूर्व रेल्वे]] क्षेत्राद्वारे चालवली जाते व ती [[हावडा−चेन्नई रेल्वेमार्ग]]ावरून धावते. 

==इतिहास==
तामीळमध्ये चोला राजघराण्याच्या जमीनीला चोलामंडलम किंवाचोलाचे राष्ट्र असे म्हणतात.  भारतीय व्दिपकल्पाच्या दक्षिणपूर्व किना-याला कोरोमंडल असे नांव दिलेले आहे.

==वेळ==
१२८४१ आणि १२८४२ असे या गाडीचे क्रमांक आहेत.  १२८४१ क्रमांकाची गाडी हावडयावरून १४.५० वाजता निघून चेन्नई मध्य येथे दुस-या दिवशी १७.१५ वाजता पाहोचते. १२८४२ क्रमांकाची गाडी चेन्नई मध्य वरून 8.45 वाजता निघून हावडा येथे दुस-या दिवशी १२ वाजता पाहोचते.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.indianrail.gov.in/|प्रकाशक=इंडियनरेल.जीओव्ही.ईन|दिनांक=२३  फेब्रुवारी  २००७ |title=इंडियन रेल्वेज रिझर्वेशन इन्क्वायरी वेबसाईट|भाषा=इंग्लिश}}&lt;/ref&gt;  वरील प्रवासामध्ये ही गाडी १६६२ कि. मी. इतके अंतर कापते.

==लोको लिंक्स==
रेल्वे मंडळाकडून प्रमाणित केलेल्या लोको लिंक्सद्वारे - [[डब्ल्यूएपी-४]] क्लास इलेक्ट्रिक इंजिने ही ट्रेन हावडा ते [[विशाखापट्टणम|विशाखापट्टण्णम]] पर्यंत आणि त्यानंतर चेन्नईला जाणा-या रोयापुरम आधारीत लोकोलिंक्सद्वारे नेतात. द‍क्षिण पूर्व रेल्वे विभागाचा इलेक्ट्रिक लोको शेड ५,००० एचपी लोकामोटीव्हसकडे १३० कि.मी.प्रति तास इतका प्रवास करण्याची क्षमता आहे, परंतु विभागीय वेगाची मर्यादा असल्यामुळे कोरोमंडल एक्स्रपेसला ११० ते १२० कि.मी.प्रति तास इतकाच प्रवास करण्याची परवानगी आहे.  इलेक्ट्रिकरण झाल्यानंतर लगेचच ही ट्रेन सिकंदराबाद (लालागौडा) आधारीत डब्लयू ए पी – ४ लोको चेन्नईवरून हावडापर्यंत खेचून नेण्यात आली परंतु विशाखापट्टणम लोकोपासून परत उलट प्रवास करण्यास जास्तीचा वेळ लागत असल्याकारणाने  संत्रगंजी आधारीत लोको हावडयावरून विशाखापट्टणम आणि परत विशाखापट्टणम वरून चेन्नईपर्यंत इरोड आधारीत लोकोपर्यंत प्रवास करण्यात येतो.  रोयापूरम शेड चेन्नईजवळ तयार झाला त्यावेळी रोयापूरम आधारीत लोको विशाखापट्टणमपासून चेन्नईपर्यंत वापरात आणला गेला.

==वेग==
१६६२ कि.मी.इतका प्रवास १२० कि.मी./प्रति तास या वेगाने २७ तास ५ मिनीटे इतक्या कमी कालावधीमध्ये प्रवास करणारी ही एकमेव ट्रेन आहे.  भारतीय रेल्वेच्या इतिहासामध्ये सर्वांत जुनी ट्रेन म्हणून ओळखली जाते.  ही गाडी सर्वसामान्यपणे भारतीय रेल्वेच्या मार्गावरील सर्वांत वेगवान गाडी असल्यामुळे या गाडीला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.cleartrip.com/trains/12842|प्रकाशक=क्लियर ट्रिप.कॉम|title=कोरोमंडेल एक्सप्रेस १२४८२|accessdate=2014-11-10|archive-date=2014-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140716165000/http://www.cleartrip.com/trains/12842|url-status=dead|पाहिले=2014-11-10|आर्काईव्ह दिनांक=2014-07-16|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20140716165000/http://www.cleartrip.com/trains/12842}}&lt;/ref&gt;  [[हावडा]] ते चेन्नई आणि चेन्नई ते हावडा असा प्रवास करण्यासाठी राजधानी एक्सप्रेस, [[दुरंतो_एक्सप्रेस|दुरान्तो एक्स्रपेस]], [[शताब्दी_एक्सप्रेस|शताब्दी एक्स्रप्रेस]] आणि इतर वेगवान गाडयांनंतरदेखील या गाडीचे महत्त्व अबाधित आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा=http://indiarailinfo.com/train/coromandel-express-12841-hwh-to-mas/348/1/35|प्रकाशक=इंडियनरेलइन्फो |title=कोरोमंडेल एक्सप्रेस १२४८१}}&lt;/ref&gt;

==रचना==
या गाडीला १२ शयनयान असून ६ वातानूकुलीत डबे (प्रथम, द्वितीय, तृतीकोरोमंडेल एक्सप्रेस मार्ग नकाशा य वर्ग वातानुकूतील ), खानपानाचा एक डबा, 3 सर्वसाधारण डबे आहेत.  २००८ पासून हावडा-चेन्नई गाडीच्या डब्यांबरोबर या गाडीचे डबे जोडलेले आहेत.

==मार्ग==
[[File:Coromandel Express Route map.jpg|thumb|कोरोमंडेल एक्सप्रेस मार्ग नकाशा]]
चेन्नई आणि [[विजयवाडा]] दरम्यान ४३२ कि.मी. इतके अंतर विनाथांबे साडेसहातासात धावते. त्यानंतर ती विशाखापट्टणमपर्यंत धावते.  विजयवाडा आणि विशाखापट्टणमपर्यंत धावतांना तीचा वेग इतर वेगवान गाडयांच्या (रत्नाचल एक्सप्रेस / [[फलकनुमा एक्सप्रेस]]) तुलनेत अतिशय कमी होत जातेा.   परंतु [[दक्षिण पूर्व रेल्वे|दक्षिण पूर्व]] विभागात या गाडीला सर्वाधिक मान्यता मिळालेली आहे.

==पूल==
भारतामधील काही महत्त्वपूर्ण नदयांवरून ही गाडी धावते.
# विजयवाडामध्ये कृष्णा नदी- वेग ११० किमी./तास
# राजमुंढरीमध्ये गोदावरी नदी –  २.७४ कि.मी. वेग ११० कि.मी./तास
#  [[कटक|कटकमध्ये]] महानदी :  २.१ कि.मी. वेग ११० कि.मी./तास
#  कटकमध्ये काथजोरी वेग - १०० कि.मी./तास
# कटकजवळ कुआकाई : वेग - १०० कि.मी./तास
# बलसोराजवळ सुभामारेखा : वेग - ७० किमी./तास
# ब्राम्हणी वेग- ७० कि.मी./तास
# यूनोर चेन्नईजवळ समुद्राकालवा वेग - ५० कि.मी./तास
# नेल्लोरजवळ पेन्नार वेग - ६० कि.मी./तास
# बॅगनान जवळ दामोदर वेग - ५० कि.मी./तास
# कोलघाटजवळ रुपनारायण वेग- ५० कि.मी./तास

==अपघात आणि दुर्घटना==
* १३ फेब्रुवारी, २००९ रोजी [[ओडिशा]]मधील [[भुवनेश्वर]] पासून १०० कि.मी.अंतरावर जजपूर रोड जवळ या गाडीचे डबे घसरल्यामुळे झालेल्या अपघातामध्ये १५ जणांचा मृत्यू झाला आाणि काही जण अत्यंत गंभीर जखमी झाले.
* २ जून, २०२३ रोजी ओडिशाच्या [[बालासोर]] शहराजवळ [[हावरा-यशवंतपूर सुपरफास्ट एक्सप्रेस]] आणि एक मालगाडी यांच्यातील [[२०२३ ओडिशा रेल्वे अपघात|तिहेरी अपघातात]] सुमारे ३०० व्यक्ती मृत्यू पावला.

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी|2}}

[[वर्ग:भारतातील नामांकित रेल्वेगाड्या]]
[[वर्ग:तमिळनाडूमधील रेल्वे वाहतूक]]
[[वर्ग:पश्चिम बंगालमधील रेल्वे वाहतूक]]</text>
      <sha1>qyo5vy8f8m5thielioc7lu40kf641l6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विकिपीडिया:मुखपृष्ठ अलीकडील मृत्यू</title>
    <ns>4</ns>
    <id>179533</id>
    <revision>
      <id>2686929</id>
      <parentid>2686540</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T01:03:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1311" sha1="dur1q17itfbn9gm5hvlbx8l535f34co" xml:space="preserve">'''[[विकिपीडिया:मुखपृष्ठ अलीकडील मृत्यू|अलीकडील मृत्यू]]''' : {{*}} [[सी.डी. गोपीनाथ]] (९ एप्रिल २०२६), {{*}} [[सोनम वांगचुक (कर्नल)|सोनम वांगचुक]] (९ एप्रिल २०२६), {{*}} [[गोपाळराव पाटील]] (२१ एप्रिल २०२६), {{*}} [[एन. भास्कर राव]] (२२ एप्रिल २०२६), {{*}} [[भरत कपूर]] (२७ एप्रिल २०२६), {{*}} [[दीपिंदर सिंग]] (२८ एप्रिल २०२६), {{*}} [[रवी पंडित]] (८ मे २०२६), {{*}} [[आनंद नाडकर्णी]] (१५ मे, २०२६), {{*}} [[भुवनचंद्र खंडुरी]] (१९ मे, २०२६), {{*}} [[शिरीन रत्नागर]] (२६ मे, २०२६), {{*}} [[बशीर बद्र]] (२८ मे, २०२६), {{*}} [[सुमन कल्याणपूर]] (३१ मे, २०२६)

&lt;noinclude&gt;
[[वर्ग:विकिपीडिया निर्वाह]]
[[वर्ग:मुखपृष्ठ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dur1q17itfbn9gm5hvlbx8l535f34co</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>तमिळ मानिल काँग्रेस</title>
    <ns>0</ns>
    <id>218719</id>
    <revision>
      <id>2686988</id>
      <parentid>2626144</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T05:36:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2686988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1743" sha1="bt70tvfdjck7nqe4yetqn1noy8o9upg" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''तमिळ मानिल काँग्रेस''' हा [[भारत|भारतातील]] राजकीय पक्ष आहे. [[तमिळनाडू]] राज्यात सक्रिय असलेल्या या पक्षाची स्थापना [[२९ मार्च]], [[इ.स. १९९६|१९९६]] रोजी झाली.
* याचे पहिले अध्यक्ष [[जी.के. मूपनार]] होते. त्यांनी तमिळनाडूमधील [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]मधून फुटून निघालेल्या काही नेत्यांसह हा पक्ष रचला.
* [[१९९६ तमिळनाडू विधानसभा निवडणूक|त्या वर्षीच्या विधानसभा निवडणुकांत]] या पक्षाला ३९ जागा तर [[१९९६ लोकसभा निवडणूक|लोकसभा निवडणुकांमध्ये]] ११ जागा मिळाल्या.
[[२०१६ तमिळनाडू विधानसभा निवडणूक|२०१६ च्या विधानसभा निवडणुकांत]] या पक्षाला फक्त २,३०,७११ मते मिळाली व एकही मतदारसंघात विजय मिळाला नाही.

[[वर्ग:भारतातील राजकीय पक्ष]]
[[वर्ग:तमिळनाडूमधील राजकारण]]</text>
      <sha1>bt70tvfdjck7nqe4yetqn1noy8o9upg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686990</id>
      <parentid>2686988</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T05:44:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2686990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1820" sha1="bezujz320j1veg49tq78xgbvy8xip58" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''तमिळ मानिल काँग्रेस''' हा [[भारत|भारतातील]] राजकीय पक्ष आहे. [[तमिळनाडू]] राज्यात सक्रिय असलेल्या या पक्षाची स्थापना [[२९ मार्च]], [[इ.स. १९९६|१९९६]] रोजी झाली.
* याचे पहिले अध्यक्ष [[जी.के. मूपनार]] होते. त्यांनी तमिळनाडूमधील [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]मधून फुटून निघालेल्या काही नेत्यांसह हा पक्ष रचला.
* [[१९९६ तमिळनाडू विधानसभा निवडणूक|त्या वर्षीच्या विधानसभा निवडणुकांत]] या पक्षाला ३९ जागा तर [[१९९६ लोकसभा निवडणूक|लोकसभा निवडणुकांमध्ये]] ११ जागा मिळाल्या.
[[२०१६ तमिळनाडू विधानसभा निवडणूक|२०१६ च्या विधानसभा निवडणुकांत]] या पक्षाला फक्त २,३०,७११ मते मिळाली व एकही मतदारसंघात विजय मिळाला नाही.

[[वर्ग:भारतातील राजकीय पक्ष]]
[[वर्ग:तमिळनाडूमधील राजकारण]]
[[वर्ग:इ.स. १९९६ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>bezujz320j1veg49tq78xgbvy8xip58</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शोभना भारतीया</title>
    <ns>0</ns>
    <id>229203</id>
    <revision>
      <id>2686975</id>
      <parentid>2456752</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T04:16:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:संपादक]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2686975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12643" sha1="0butmaol6mf35bajx3q6srz8f7qwr0a" xml:space="preserve">[[File:Shobhana Bhartia, Hindustan Times Leadership Summit-2013, New Delhi (cropped).jpg|thumb|शोभना भारतीया]]
'''शोभना भारतीया'''(जन्म ४ जानेवारी १९५७) ह्या [[हिंदुस्तान टाइम्स]] समूहाचे अध्यक्ष व संपादकीय संचालक आहेत. भारतातील अग्रगण्य वृत्तपत्र आणि मीडिया हाऊसमध्ये त्यांनी एक संपादक म्हणून काम केले आहे.शोभना भारतीय [[राज्यसभा]] सदस्य आहेत. ते भारतीय उद्योगपती कृष्णकुमार बिर्ला यांच्या कन्या आहेत. ते बिर्ला टेक्नॉलॉजी ऍण्ड सायन्स इंस्टीट्यूट, पिलानीच्या प्रो-चॅन्सेलर आहेत. शोभना भरतिया ह्या एक भारतीय उद्योगपती आहे. ती HT मीडियाच्या अध्यक्षा आणि संपादकीय संचालक आहेत, जे भारतातील सर्वात मोठे वृत्तपत्र आणि मीडिया हाऊस आहे, जे तिला तिच्या वडिलांकडून मिळाले आहे. तिने अलीकडेच BITS स्कूल ऑफ मॅनेजमेंटच्या चान्सलर आणि BITS-पिलानी (बिर्ला इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी अँड सायन्स, पिलानी)च्या प्रो-चांसलर म्हणूनही पदभार स्वीकारला आहे ज्याची स्थापना तिचे आजोबा जी.डी. बिर्ला यांनी केली होती आणि त्या एंडेव्हर इंडियाच्या सध्याच्या अध्यक्षा आहेत.

काँग्रेस पक्षाशी जवळून संबंध असलेल्या शोभना यांनी २००६ ते २०१२ या कालावधीत भारतीय संसदेच्या वरच्या सभागृहाच्या राज्यसभेच्या नामनिर्देशित सदस्या म्हणून काम केले. २०१६ मध्ये, फोर्ब्सने तिला जगातील ९३ व्या सर्वात शक्तिशाली महिला म्हणून सूचीबद्ध केले तिने नोएडा स्थित ज्युबिलंट भरतिया ग्रुपचे मालक श्याम सुंदर भरतियाशी लग्न केले आहे.

== पार्श्वभूमी ==
४ जानेवारी १९५७ रोजी [[मारवाडी]] कुटुंबात जन्मलेल्या, भरतिया या उद्योगपती आणि काँग्रेस पक्षाचे सदस्य के के बिर्ला यांची कन्या आणि बिर्ला कुटुंबातील एक कुलपिता जीडी बिर्ला यांची नात आहे. केके बिर्ला कुटुंबाकडे HT मीडियामध्ये ७५.३६% हिस्सा होता, ज्याची किंमत २००४ मध्ये ८.३४ अब्ज रुपये होती. ती कोलकात्यात मोठी झाली आणि तिचे शालेय शिक्षण लॉरेटो हाऊसमध्ये झाले. ती कलकत्ता विद्यापीठाची पदवीधर आहे आणि तिचे लग्न श्याम सुंदर भरतिया यांच्याशी झाले आहे. रु.चे अध्यक्ष. १४-बिलियन फार्मास्युटिकल फर्म Jubilant LifeScience Limited (पूर्वीच्या रसायन उपक्रम Vam Organics मधील स्पिनऑफ). श्याम सुंदर भरतिया हे दिवंगत मोहन लाल भरतिया यांचे पुत्र आहेत. तिला दोन मुलगे आहेत, प्रियव्रत भारतीय, जन्म ४ ऑक्टोबर १९७६ आणि शमित भारतीय, जन्म २७ एप्रिल १९७९ रोजी. त्यांचा मुलगा शमित भरतिया देखील HT मीडिया समूहाचा संचालक आहे आणि डोमिनोज सारख्या जीवनशैली व्यवसाय देखील पाहतो. बंगलोरमध्ये सोमवार ते रविवार पिझ्झा फ्रँचायझी आणि सुविधा स्टोअर चेन. २०१३ मध्ये शमित भरतियाने चेन्नईचे उद्योगपती भद्रश्याम कोठारी यांची मुलगी नयनतारा कोठारी आणि धीरूभाई अंबानी यांची मुलगी नीना यांच्याशी लग्न केले.

==शिक्षण आणि कारकीर्द==
त्या  कोलकाता मध्ये मोठा झाल्या आणि लोरेटो हाऊस येथे शिकल्या . त्यांनी कोलकत्ता विद्यापीठातून पदवी प्राप्त केली. इ.स. १९८६ मध्ये जेव्हा भारतीया हिंदुस्तान टाइम्समध्ये प्रवेश करत होता, तेव्हा त्या राष्ट्रीय वृत्तपत्राच्या पहिल्या महिला मुख्य कार्यकारी अधिकारी होत्या. हिंदुस्तान टाईम्सच्या एका उज्ज्वल, तरुण पेपरमध्ये बदललेल्या शक्तींपैकी एक मानले जाते, 'त्या संपादकीय आणि आर्थिक पैलूंवर दिसते. त्यांनी हिंदुस्थान टाइम्स मिडियाच्या पब्लिक इक्विटी लॉँच साठी ४ अब्ज पैसे घेतले.

=== मीडिया कारकीर्द ===
भरतिया १९८६ मध्ये हिंदुस्तान टाइम्समध्ये २९ वर्षांचे आणि थेट मुख्य कार्यकारी म्हणून रुजू झाले. त्या राष्ट्रीय वृत्तपत्राच्या पहिल्या महिला मुख्य कार्यकारी होत्या आणि कदाचित सर्वात तरुणांपैकी एक होत्या. हिंदुस्तान टाइम्सच्या &quot;उज्ज्वल, तरुण पेपरमध्ये&quot; रूपांतरित होण्यामागील ती एक प्रेरक शक्ती मानली जाते. सप्टेंबर २००५ मध्ये एचटी मीडियाच्या सार्वजनिक इक्विटी लॉन्चद्वारे ४ अब्ज.

तिला वर्ल्ड इकॉनॉमिक फोरम (१९९६) कडून ग्लोबल लीडर ऑफ टुमारो पुरस्कार मिळाला आहे. ती पीएचडी चेंबर ऑफ कॉमर्स अँड इंडस्ट्री द्वारे २००१ सालची उत्कृष्ठ बिझनेस वुमन आणि नॅशनल प्रेस इंडिया अवॉर्ड, १९९२ची प्राप्तकर्ता देखील आहे. तिने बिझनेस वुमन अवॉर्ड, कॉर्पोरेट एक्सलन्स अवॉर्ड्स 2007 साठी द इकॉनॉमिक टाइम्स अवॉर्ड्स देखील जिंकले आहेत. फोर्ब्सच्या आशियातील ५० महिलांच्या मिक्समध्ये तिला नाव देण्यात आले. मीडिया आणि लीडरशिपच्या माध्यमातून राष्ट्र उभारणीत तिच्या उत्कृष्टतेबद्दल तिला ASSOCHAM लेडीज लीग कडून दिल्ली वुमन ऑफ द डिकेड अचिव्हर्स अवॉर्ड २०१३ मिळाला आहे.

=== राजकीय कारकीर्द ===
शोभना २००५ मध्ये पद्मश्री पुरस्कारासाठी नामांकित झालेल्या पहिल्या होत्या. पत्रकारितेसाठी हा पुरस्कार देण्यात आला. पुढच्या वर्षी, फेब्रुवारी २००६ मध्ये, सोनिया गांधी यांच्या नेतृत्वाखालील सत्ताधारी संयुक्त पुरोगामी आघाडीच्या शिफारशीनुसार शोभना यांना राज्यसभेवर, संसदेच्या वरच्या सभागृहात नामनिर्देशित करण्यात आले. [[साहित्य]], [[विज्ञान]], [[कला]] आणि [[समाजसेवा]] या क्षेत्रातील नामवंत लोकांसाठी राखीव असलेल्या या नामांकनाला भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयात आव्हान देण्यात आले होते. ती पत्रकार नसून &quot;मीडिया बॅरन&quot; होती आणि ती होती. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसशी राजकीयदृष्ट्या संलग्न होते. तथापि, न्यायालयाने प्रवेशाच्या टप्प्यावरच अपील फेटाळून लावले, असे म्हणले की &quot;समाजसेवा&quot;ची व्याप्ती तिला समाविष्ट करण्यासाठी पुरेशी विस्तृत आहे. तिने &quot;बालविवाह (निर्मूलन) आणि विविध तरतुदी विधेयक, २००६&quot; सादर केले. तिच्या जवळच्या मित्रांमध्ये भाजपचे राजकारणी अरुण जेटली यांचा समावेश होता.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

* [https://www.thebetterindia.com/119938/forbes-powerful-women/ forbes-powerful-women]

[[वर्ग:इ.स. १९५७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:भारतीय संपादिका]]
[[वर्ग:महिला संपादक]]
[[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>0butmaol6mf35bajx3q6srz8f7qwr0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रिटा भादुरी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230885</id>
    <revision>
      <id>2686970</id>
      <parentid>2373747</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T04:10:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3225" sha1="12gnab9suax9f1myjl6gfqyoqt6262j" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''रीटा भादुरी''' ([[४ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९५५|१९५५]] - [[१७ जुलै]], [[इ.स. २०१८|२०१८]]: [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]]) या एक हिंदी चित्रपट अभिनेत्री होत्या. त्यांनी त्यांच्या ५० वर्षांच्या कारकिर्दीत ७० चित्रपट आणि ३० दूरचित्रवाणी मालिकांमध्ये काम केले होते. हिंदीव्यतिरिक्त त्या गुजराती चित्रपटांतही कामे करीत.

भादुरी या अविवाहित होत्या. बहुतेक वेळा चुकीने त्यांना जया बच्चन यांची बहीण समजले जात असे. मूत्रपिंडाच्या विकारावर उपचार घेत असताना, मुंबईतील विलेपार्ले येथील सुजय रुग्णालयात वयाच्या ६२ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://tasweermahal.com/rita-bhaduri/?amp=1 |title=Rita Bhaduri – The Intense Performer |भाषा=en |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=tasweermahal.com |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१ जून २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}&lt;/ref&gt;

==चित्रपट आणि (दूरचित्रवाणी कार्यक्रम)==
* कभी हां कभी ना
* कुमकुम (दूरचित्रवाणी मालिका)
* क्या कहना
* खिचडी (दूरचित्रवाणी मालिका)
* छोटी बहू (दूरचित्रवाणी मालिका)
* तेरी तलाश (१९६८, पहिला चित्रपट)
* दिल दिल प्यार व्यार
* निमकी मुखिया (दूरचित्रवाणी मालिका)
* फूलनदेवी
* बेटा
* मैं माधुरी दीक्षित बनना चाहती हूॅं
* साराभाई व्हर्सेस साराभाई (दूरचित्रवाणी मालिका)
* हम सब भारती (दूरचित्रवाणी मालिका)

{{DEFAULTSORT:भादुरी, रीटा}}
[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:गुजराती चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:इ.स. १९५५ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०१८ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>12gnab9suax9f1myjl6gfqyoqt6262j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686971</id>
      <parentid>2686970</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T04:10:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2686971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3286" sha1="m9t2g2iig8axbar9ixixnjqag6pjj96" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''रीटा भादुरी''' ([[४ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९५५|१९५५]] - [[१७ जुलै]], [[इ.स. २०१८|२०१८]]: [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]]) या एक हिंदी चित्रपट अभिनेत्री होत्या. त्यांनी त्यांच्या ५० वर्षांच्या कारकिर्दीत ७० चित्रपट आणि ३० दूरचित्रवाणी मालिकांमध्ये काम केले होते. हिंदीव्यतिरिक्त त्या गुजराती चित्रपटांतही कामे करीत.

भादुरी या अविवाहित होत्या. बहुतेक वेळा चुकीने त्यांना जया बच्चन यांची बहीण समजले जात असे. मूत्रपिंडाच्या विकारावर उपचार घेत असताना, मुंबईतील विलेपार्ले येथील सुजय रुग्णालयात वयाच्या ६२ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://tasweermahal.com/rita-bhaduri/?amp=1 |title=Rita Bhaduri – The Intense Performer |भाषा=en |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=tasweermahal.com |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१ जून २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}&lt;/ref&gt;

==चित्रपट आणि (दूरचित्रवाणी कार्यक्रम)==
* कभी हां कभी ना
* कुमकुम (दूरचित्रवाणी मालिका)
* क्या कहना
* खिचडी (दूरचित्रवाणी मालिका)
* छोटी बहू (दूरचित्रवाणी मालिका)
* तेरी तलाश (१९६८, पहिला चित्रपट)
* दिल दिल प्यार व्यार
* निमकी मुखिया (दूरचित्रवाणी मालिका)
* फूलनदेवी
* बेटा
* मैं माधुरी दीक्षित बनना चाहती हूॅं
* साराभाई व्हर्सेस साराभाई (दूरचित्रवाणी मालिका)
* हम सब भारती (दूरचित्रवाणी मालिका)

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:भादुरी, रीटा}}
[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:गुजराती चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:इ.स. १९५५ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०१८ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>m9t2g2iig8axbar9ixixnjqag6pjj96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शाम रामसे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247053</id>
    <revision>
      <id>2686939</id>
      <parentid>2100218</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T03:13:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>संतोष गोरे ने लेख [[रामसे बंधू]] वरुन [[शाम रामसे]] ला हलविला: अचूक नाव</comment>
      <origin>2100218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3007" sha1="iffqeo5atnrsunu5qt9y1b2axj26f8l" xml:space="preserve">श्याम रामसे (जन्म : इ.स. १९५२;  - १८ सप्टेंबर २०१९) आणि आणि तुलसी रामसे (जन्म : कराची, २९ जुलै १९४४,  - मुंबई, १३ डिसेंबर २०१८)हे दोघेही बंधू हिंदी भयपट बनवण्यासाठी प्रसिद्ध होते. फतेहचंद यू. रामसे हे त्यांचे वडील. त्यांची कराची आणि लाहोरमध्ये इलेक्ट्राॅनिक्सची दुकाने होती. हिंदुस्थानच्या फाळणीनंतर ते आपल्या सात मुलांसह मुंबईत आले आणि त्यांनी लॅमिंग्टन रोडवर एक इलेक्ट्राॅनिक्सचे दुकान काढले.

श्याम रामसे यांनी १९७० च्या दशकात हिंदी सिनेसृष्टीत हॉरर सिनेमा आणला. त्यांनी आणि तुलसी रामसे यांनी अंधेरा (१९७५), इन्स्पेक्टर धनुष (१९९१), कोई है (२०१७), तलाशी (१९९६), तहखाना (१९८६), द माॅन्स्टर (१९९४), दरवाजा, दो गज जमीन के नीचे (१९७१),  पुराना मंदिर (१९८४), पुरानी हवेली (१९८०), बंद दरवाजा, वीराना, सबूत (१९८०)  या सिनेमांचे दिग्दर्शन केले होते. त्यांनी एकूण ३० भयपट निर्माण केले. त्यांच्या 'दो गज जमीन के नीचे' या चित्रपटाच्या निर्मितीला साडेतीन लाख रुपये खर्च आला आणि त्याच्या पहिल्या आठवड्याची कमाई ३५ लाख रुपये होती. 

श्याम यांनी त्यांचे बंधू तुलसी रामसे यांच्यासोबतीने भारतीय दूरचित्र वाहिन्यांवर हॉरर शैलीच्या मालिका आणल्या. १९९३ ते २००१ पर्यंत चाललेली झी हॉरर शो ही त्यांनी भारतीय वाहिन्यांवर आणलेली पहिली मालिका ठरली. 

[[वर्ग:हिंदी भाषेमधील चित्रपट दिग्दर्शक]]</text>
      <sha1>iffqeo5atnrsunu5qt9y1b2axj26f8l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686948</id>
      <parentid>2686939</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T03:26:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2686948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3055" sha1="6qficvpl0gf4vuixarpp2d7ysom5zw8" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''श्याम रामसे''' (जन्म : इ.स. १९५२;  - १८ सप्टेंबर २०१९) आणि आणि तुलसी रामसे (जन्म : कराची, २९ जुलै १९४४,  - मुंबई, १३ डिसेंबर २०१८)हे दोघेही बंधू हिंदी भयपट बनवण्यासाठी प्रसिद्ध होते. फतेहचंद यू. रामसे हे त्यांचे वडील. त्यांची कराची आणि लाहोरमध्ये इलेक्ट्राॅनिक्सची दुकाने होती. हिंदुस्थानच्या फाळणीनंतर ते आपल्या सात मुलांसह मुंबईत आले आणि त्यांनी लॅमिंग्टन रोडवर एक इलेक्ट्राॅनिक्सचे दुकान काढले.

श्याम रामसे यांनी १९७० च्या दशकात हिंदी सिनेसृष्टीत हॉरर सिनेमा आणला. त्यांनी आणि तुलसी रामसे यांनी अंधेरा (१९७५), इन्स्पेक्टर धनुष (१९९१), कोई है (२०१७), तलाशी (१९९६), तहखाना (१९८६), द माॅन्स्टर (१९९४), दरवाजा, दो गज जमीन के नीचे (१९७१),  पुराना मंदिर (१९८४), पुरानी हवेली (१९८०), बंद दरवाजा, वीराना, सबूत (१९८०)  या सिनेमांचे दिग्दर्शन केले होते. त्यांनी एकूण ३० भयपट निर्माण केले. त्यांच्या 'दो गज जमीन के नीचे' या चित्रपटाच्या निर्मितीला साडेतीन लाख रुपये खर्च आला आणि त्याच्या पहिल्या आठवड्याची कमाई ३५ लाख रुपये होती. 

श्याम यांनी त्यांचे बंधू तुलसी रामसे यांच्यासोबतीने भारतीय दूरचित्र वाहिन्यांवर हॉरर शैलीच्या मालिका आणल्या. १९९३ ते २००१ पर्यंत चाललेली झी हॉरर शो ही त्यांनी भारतीय वाहिन्यांवर आणलेली पहिली मालिका ठरली. 

[[वर्ग:हिंदी भाषेमधील चित्रपट दिग्दर्शक]]</text>
      <sha1>6qficvpl0gf4vuixarpp2d7ysom5zw8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्याम रामसे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247115</id>
    <redirect title="शाम रामसे" />
    <revision>
      <id>2686941</id>
      <parentid>1705965</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T03:15:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>पुनर्निर्देशन लक्ष्य [[रामसे बंधू]] पासून [[शाम रामसे]] ला बदलविले</comment>
      <origin>2686941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="47o5kw2u6ndvstcerx1wztvdp8uzysu" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[शाम रामसे]]</text>
      <sha1>47o5kw2u6ndvstcerx1wztvdp8uzysu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>तुलसी रामसे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247116</id>
    <redirect title="रामसे ब्रदर्स" />
    <revision>
      <id>2686942</id>
      <parentid>1705966</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T03:15:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>पुनर्निर्देशन लक्ष्य [[रामसे बंधू]] पासून [[रामसे ब्रदर्स]] ला बदलविले</comment>
      <origin>2686942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="9o3dhnqww5lfd3d8b0o2480igo1nbkm" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[रामसे ब्रदर्स]]</text>
      <sha1>9o3dhnqww5lfd3d8b0o2480igo1nbkm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>व्ही. सत्यभामा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247359</id>
    <revision>
      <id>2687036</id>
      <parentid>2473700</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T10:44:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <origin>2687036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2566" sha1="es10dscyi7vbl18492510jw118sxyry" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = व्ही. सत्यभामा
| चित्र नाव = P_R_S.jpg
| चित्र आकारमान = 250px
| पद = [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ = तिरुप्पूर उत्तर
| कार्यकाळ_आरंभ = ४ मे २०२६
| कार्यकाळ_समाप्ती = 
| मागील = के.एन. विजयकुमार
| पुढील = 
| पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ1 = [[तिरुप्पूर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुप्पूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ1 = १८ मे २०१४
| कार्यकाळ_समाप्ती1 = २३ मे २०१९
| मागील1 = [[सी. शिवासामी]]
| पुढील1 = [[के. सुब्बरायन]]
| जन्मदिनांक      = {{जन्म दिनांक आणि वय|1972|3|18}}
| जन्मस्थान      = [[इरोड]]
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| वडील          =
| निवास   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''व्ही. सत्यभामा''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: பெரி. செந்தில்நாதன்) ह्या एक भारतीय राजकारणी, विद्यमान [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. त्या २०१४ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अण्णा द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[तिरुप्पूर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुप्पूर]] मतदारसंघातून [[१६वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेल्या होत्या.

[[वर्ग:तमिळ राजकारणी]]
[[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>es10dscyi7vbl18492510jw118sxyry</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2687037</id>
      <parentid>2687036</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T10:44:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2687037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2542" sha1="lw4lmgb0rhq3kbisrukbox2f7ebtjom" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = व्ही. सत्यभामा
| चित्र नाव = 
| चित्र आकारमान = 250px
| पद = [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ = तिरुप्पूर उत्तर
| कार्यकाळ_आरंभ = ४ मे २०२६
| कार्यकाळ_समाप्ती = 
| मागील = के.एन. विजयकुमार
| पुढील = 
| पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ1 = [[तिरुप्पूर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुप्पूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ1 = १८ मे २०१४
| कार्यकाळ_समाप्ती1 = २३ मे २०१९
| मागील1 = [[सी. शिवासामी]]
| पुढील1 = [[के. सुब्बरायन]]
| जन्मदिनांक      = {{जन्म दिनांक आणि वय|1972|3|18}}
| जन्मस्थान      = [[इरोड]]
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| वडील          =
| निवास   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''व्ही. सत्यभामा''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: வா. சத்தியபாமா) ह्या एक भारतीय राजकारणी, विद्यमान [[तमिळनाडू विधानसभा]] सदस्य व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. त्या २०१४ लोकसभा निवडणुकीमध्ये [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम|अण्णा द्रमुक]] पक्षातर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[तिरुप्पूर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुप्पूर]] मतदारसंघातून [[१६वी लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेल्या होत्या.

[[वर्ग:तमिळ राजकारणी]]
[[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>lw4lmgb0rhq3kbisrukbox2f7ebtjom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>महाराष्ट्र विधान परिषद</title>
    <ns>0</ns>
    <id>249006</id>
    <revision>
      <id>2686996</id>
      <parentid>2637079</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T06:44:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले (३०) */</comment>
      <origin>2686996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30428" sha1="goejygqrsr897ejiftkgyfaf10q40ri" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}

'''महाराष्ट्र विधान परिषद''' हे महाराष्ट्र राज्याच्या द्विगृही कायदेमंडळापैकी वरिष्ठ गृह आहे. महाराष्ट्राच्या विधानपरीषदेत ७८  सदस्य आहेत. महाराष्ट्र, [[कर्नाटक]], [[उत्तर प्रदेश]], [[बिहार]], [[आंध्रप्रदेश]] आणि [[तेलंगणा]] या ६ घटक राज्यात द्विगृही कायदेमंडळ पद्धती अस्तित्वात असून तेथे [[विधान परिषद]] अस्तित्वात आहेत. बाकी सर्व घटकराज्यात एकगृह कायदेमंडळ पद्धती आहे. तेथे [[विधानसभा]] हे एकच सभागृह आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=विधानमंडळ|first1=महाराष्ट्र|title=Maharashtra Legislature|दुवा=http://mls.org.in/Council.aspx|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=mls.org.in|प्रकाशक=महाराष्ट्र विधानमंडळ,मुंबई}}&lt;/ref&gt; राज्यघटनेच्या कलम १६९ (१) नुसार विधानसभेने सभासदांच्या किंवा दोन तृतीयांश सभासदांनी उपस्थितीने बहुमताने ठराव केल्यास [[भारतीय संसद]] राज्यात विधान परिषद अस्तित्वात आणते. विधान परिषदेची सदस्य संख्या किती असावी, हे राज्यघटनेने निश्चित केलेले नाही. कलम १७१ नुसार विधान परिषदेत किमान ४०  सभासद किंवा विधानसभेच्या एकूण सभासद संख्येच्या एक तृतीयांश पेक्षा जास्त सदस्य नसतात. विधान परिषद तत्त्वत: वरिष्ठ सभागृह असले तरी व्यवहारात ते कनिष्ठ सभागृह आहे. या सभागृहाला सर्वच बाबीत कमी अधिकार आहेत (विधानसभेच्या तुलनेत).&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=विधानमंडळ|first1=महाराष्ट्र|title=Maharashtra Legislature|दुवा=http://mls.org.in/Council.aspx|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=mls.org.in|प्रकाशक=महाराष्ट्र विधानमंडळ,मुंबई}}&lt;/ref&gt;

== विधानपरिषदेबद्दल माहिती==
घटकराज्यांमध्ये व्दिगृही विधिमंडळ असावे की नसावे याबाबद निर्णय घेण्याचा अधिकार तेथील विधानसभेला आहे. सध्या देशामध्ये सहा घटकराज्यांमध्ये विधानपरिषद आहे त्यामध्ये महाराष्ट्र, बिहार, उत्तर प्रदेश, आंध्रप्रदेश, तेलंगाणा आणि कर्नाटक यांचा समावेश आहे.&lt;br&gt;

== विधानपरिषदेची रचना ==

१९५६ च्या ७ व्या घटनादुरूस्तीनुसार असे निर्धारित करण्यात आले आहे की, विधानपरिषदेची सदस्य संख्या तेथील विधानसभेच्या सदस्य संख्येच्या  १/३ पेक्षा जास्त नसावी आणि ४०  पेक्षा कमी नसावी. सध्या महाराष्ट्रात ७८  इतकी सदस्य संख्या आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt; घटना कलम क्र. १७१/२  नुसार विधानपरिषदेच्या रचनेबाबद कायदा करण्याचा अधिकार संसदेला आहे. विधानपरिषदेत साधारणपणे ५/६  सदस्य निर्वाचित असतात तर १/६  सदस्य राज्यपालाने नियुक्त केलेले असतात. विधानपरिषदेतील सर्व सदस्य प्रत्यक्ष निवडणुकीद्वारे निवडलेले सदस्य नसतात.&lt;br&gt;

== विधानपरिषदेच्या सदस्यांची विभागणी ==
'''रचना :''' &lt;br&gt;
१/३ सदस्य विधानसभेच्या सदस्यांकडून निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/३ स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून सदस्य निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/१२ शिक्षक मतदार संघातून सदस्य निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/१२ पदवीधर मतदार संघातून सदस्य निवडले जातात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
१/६  राज्यपालाकडून सदस्य नामनिदेशित केले जातात, यामध्ये सामाजिक, सांस्कृतिक, शैक्षणिक व आर्थिक अशा विविध क्षेत्रातील तज्ञ सदस्य असतात.&lt;br&gt;

== सदस्यांची पात्रता ==
#तो भारताचा नागरिक असावा.&lt;br&gt;
#त्याच्या वयाची ३० वर्ष पूर्ण झालेली असावी.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
#संसदेने वेळोवेळी विहित केलेल्या अटी त्याला मान्य असाव्यात.&lt;br&gt;

== सदस्यांचा कार्यकाल ==

सदस्यांचा कार्यकाल 6 वर्ष इतका असतो.

== विधानपरिषदेचा कार्यकाल ==

विधानपरिषद हे स्थायी सभागृह आहे ते कधीही विसर्जित होत नाही. दर दोन वर्षानी 1/3 सदस्य निवृत्त होतात आणि तेवढेच नव्याने त्यांच्या जागी निवडले जातात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt;

== गणसंख्या ==
१/१०  इतकी गणसंख्या असतो.
== अधिवेशन ==

दोन अधिवेशनांमध्ये सहा महिन्यापेक्षा जास्त अंतर नसावे.

== सभापती व उपसभापती ==

विधानपरिषदेत निवडून आलेल्या सदस्यांकडून एका सदस्याची सभापती तर दुसऱ्या एका सदस्याची उपसभापती म्हणून निवड केली जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt;
== मतदारसंघ आणि सदस्य (७८)==
महाराष्ट्र विधान परिषदेचे अलीकडील सदस्य खालीलप्रमाणे आहेत&lt;ref&gt;http://mls.org.in/pdf2021/winter/list-of-council-member.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}&lt;/ref&gt;

=== विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले (३०) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[महाराष्ट्र|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''महाराष्ट्र'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[प्रवीण दरेकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|}


{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!#
!style=&quot;width:200px&quot;|सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
! colspan=&quot;2&quot; |कार्यकाळ
|-
|१
|[[पंकजा मुंडे]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|२
|[[योगेश टिळेकर]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|३
|[[परिणय फुके]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|४
|अमित गोरखे
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|५
|[[सदाभाऊ खोत]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|६
|[[प्रवीण दरेकर]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|७
|[[राम शिंदे]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|८
|उमा खापरे
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|९
|श्रीकांत भारतीय
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|१०
|प्रसाद लाड
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|११
|रणजितसिंह मोहिते-पाटील
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|१२
|[[कृपाल तुमाने]]
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|१३
|[[भावना गवळी]]
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|१४
|[[नीलम गोऱ्हे]]
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|१५
|शिवाजीराव गर्जे
|bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|१६
|रामराजे नाईक निंबाळकर
|bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|१७
|[[अमोल मिटकरी]]
|bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|१८
|मिलिंद नार्वेकर
|
|[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|१९
|सचिन अहिर
|
|[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] 
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|२०
|[[उद्धव ठाकरे]]
|
|शिवसेना (उद्धव ठाकरे)
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|२१
|प्रज्ञा सातव ([[राजीनामा]])
|bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३० (१८ डिसें.)
|-
|२२
|[[भाई जगताप]]
|bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|२३
|राजेश राठोड
|bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|२४
|[[एकनाथ खडसे]]
|
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी (SCP)]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|२५
|शशिकांत शिंदे
|
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी (SCP)]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|२६
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|राजेश विटेकर पाथरी विधानसभा मतदारसंघ मधून निवडून आले}}
|२७-जुलै-२०३०
|-
|२७
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|अक्कलकुवा विधानसभा मतदारसंघ मधून आमश्या पाडवी ची निवडणूक}}
|७-जुलै-२०२८
|-
|२८
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|नागपूर मध्य विधानसभा मतदारसंघ मधून प्रवीण दटके यांची निवडणूक}}
|१३-मे-२०२६
|-
|२९
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|जाट विधानसभा मतदारसंघातून गोपीचंद पडळकर यांची निवड}}
|१३-मे-२०२६
|-
|३०
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|लातूर ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ मधून रमेश कराड ची निवडणूक}}
|१३-मे-२०२६
|}

=== स्थानिक प्राधिकरणांच्या मतदारसंघातून निवडून आलेले (२२) ===

{{legend2|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजप]] (३)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2||[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00BFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FFFFFF|रिक्त (१७)|border=solid 1px #000000}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! #
! मतदारसंघ
! style=&quot;width:200px&quot; |सदस्य
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| कार्यकाळ
|-
| १
| मुंबई
| सुनील शिंदे
| 
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] 
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| २
| मुंबई
| राजहंस सिंह
| bgcolor=#FF9933|
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ३
| धुळे-नंदुरबार
| अमरीश पटेल
| bgcolor=#FF9933|
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ४
| अकोला-वाशिम-बुलढाणा
| वसंत खंडेलवाल
| bgcolor=#FF9933|
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ५
| कोल्हापूर
| [[सतेज पाटील]]
| bgcolor=#00BFFF|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ६
| नागपूर
| colspan=&quot;4&quot; | 23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|[[चंद्रशेखर बावनकुळे]] ची कामठी विधानसभा मतदारसंघ निवडणूक}}
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ७
| [[छ.संभाजीनगर]]-[[जालना]]
| 
| 
| 
| ३०-ऑगस्ट-२०१९
| २९-ऑगस्ट-२०२५
|-
| ८
| सोलापूर
| colspan=&quot;5&quot; | रिक्त
|-
| ९
| अमरावती
| colspan=&quot;5&quot; | रिक्त
|-
| १०
| वर्धा-चंद्रपूर-गडचिरोली
| colspan=&quot;5&quot; | रिक्त
|-
| ११
| नाशिक
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १२
| परभणी-हिंगोली  
| colspan=&quot;5&quot; | रिक्त
|-
| १३
| रायगड-रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग  
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १४
| जळगाव
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १५
| भंडारा-गोंदिया 
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १६
| पुणे  
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १७
| सांगली-सातारा
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १८
| [[नांदेड]]
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १९
| यवतमाळ
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| २०
| ठाणे-पालघर
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| २१
| अहमदनगर (अहिल्यानगर)
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| २२
| धाराशिव-लातूर-बीड
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|}

=== शिक्षक मतदारसंघातून निवडून आलेले (७) ===

{{legend2|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजप]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FF6634|[[शिवसेना]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी|राष्ट्रवादी]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00BFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2||[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेनाUBT]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#CDCDCD|[[अपक्ष]] (२)|border=solid 1px #000000}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!#
!मतदारसंघ
!style=&quot;width:200px&quot; |सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
! colspan=&quot;2&quot; |कार्यकाळ
|-
|१
|मुंबई
|जगन्नाथ अभ्यंकर
|
|[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] 
|८-जुलै-२०२४
|७-जुलै-२०३०
|-
|२
|नाशिक
|किशोर दराडे
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|८-जुलै-२०२४
|७-जुलै-२०३०
|-
|३
|कोकण
|ज्ञानेश्वर म्हात्रे
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-फेब्रुवारी-२०२३
|७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
|४
|संभाजीनगर
|[[विक्रम काळे]]
|bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|८-फेब्रुवारी-२०२३
|७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
|५
|नागपूर
|सुधाकर 
आडबाले
|bgcolor=#CDCDCD|
|[[अपक्ष]] ([[काँग्रेस]] समर्थित)
|८-फेब्रुवारी-२०२३
|७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
|६
|पुणे
|जयंत आसगावकर
|bgcolor=#00BFFF|
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|७-डिसेंबर २०२०
|६-डिसेंबर २०२६
|-
|७
|अमरावती
|किरण सरनाईक
|bgcolor=#CDCDCD|
|[[अपक्ष]]
|७-डिसेंबर २०२०
|६-डिसेंबर २०२६
|}

=== पदवीधर मतदारसंघातून निवडून आलेले (७) ===

{{legend2|#00BFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (२)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजप]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2||[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेनाUBT]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी|राष्ट्रवादी]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2||[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी (शप)]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#CDCDCD|[[अपक्ष]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! #
! मतदारसंघ
! style=&quot;width:200px&quot; |सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| कार्यकाळ
|-
| १
| कोकण
| निरंजन डावखरे
| bgcolor=&quot;#FF9933&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| ८-जुलै-२०२४
| ७-जुलै-२०३०
|-
| २
| मुंबई
| [[अनिल परब]]
| 
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] 
| ८-जुलै-२०२४
| ७-जुलै-२०३०
|-
| ३
| अमरावती
| धनंजय लिंगाडे
| bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस |काँग्रेस]]
| ८-फेब्रुवारी-२०२३
| ७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
| ४
| नाशिक
|  सत्यजित तांबे 
| bgcolor=#CDCDCD|
| [[अपक्ष]]
| ८-फेब्रुवारी-२०२३
| ७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
| ५
| नागपूर
| अभिजित वंजारी
| bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| ७-डिसेंबर-२०२०
| ६-डिसेंबर-२०२६
|-
| ७
| औरंगाबाद
| सतीश चव्हाण
| bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
| ७-डिसेंबर-२०२०
| ६-डिसेंबर-२०२६
|-
| ६
| पुणे
| अरुण लाड
| 
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी (SCP)]]
| ७-डिसेंबर-२०२०
| ६-डिसेंबर-२०२६
|}

=== राज्यपाल नामनिर्देशित (१२) ===
{{legend2|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजप]] (३)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FF6634|[[शिवसेना]] (२)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी|राष्ट्रवादी]] (२)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FFFFFF|रिक्त (५)|border=solid 1px #000000}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! #
! style=&quot;width:200px&quot; |सदस्य
! colspan=&quot;2&quot;| संस्था
! colspan=&quot;2&quot;| कार्यकाळ
|-
| १
|चित्रा वाघ
| bgcolor=&quot;#FF9933&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| २
|विक्रांत पाटील
| bgcolor=&quot;#FF9933&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ३
|बाबुसिंग राठोड
| bgcolor=&quot;#FF9933&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ४
|[[हेमंत पाटील]]
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ५
|मनीषा कायंदे
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ६
|पंकज भुजबळ
| bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ७
|इद्रिस नायकवडी
| bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ८
|
|
|
|
|
|-
| ९
|
|
|
|
|
|-
| १०
|
|
|
|
|
|-
| ११
|
|
|
|
|
|-
| १२
|
|
|
|
|
|}

== बाह्य दुवे ==
# http://103.23.150.139/Home/Index
# https://www.mpscworld.com/bharatiy-nyayvyavashtebaddal-sampurn-mahiti/
# https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/
#http://mls.org.in/pdf/Margdarshika.pdf

== संदर्भ आणि नोंदी ==

{{भारताची विधिमंडळे}}
[[वर्ग:महाराष्ट्र शासन]]
[[वर्ग:विधान परिषद]]

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>goejygqrsr897ejiftkgyfaf10q40ri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686997</id>
      <parentid>2686996</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T06:45:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले (३०) */</comment>
      <origin>2686997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30452" sha1="h6osl7dqs4bb7f8og0fcg547hzkz6qq" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}

'''महाराष्ट्र विधान परिषद''' हे महाराष्ट्र राज्याच्या द्विगृही कायदेमंडळापैकी वरिष्ठ गृह आहे. महाराष्ट्राच्या विधानपरीषदेत ७८  सदस्य आहेत. महाराष्ट्र, [[कर्नाटक]], [[उत्तर प्रदेश]], [[बिहार]], [[आंध्रप्रदेश]] आणि [[तेलंगणा]] या ६ घटक राज्यात द्विगृही कायदेमंडळ पद्धती अस्तित्वात असून तेथे [[विधान परिषद]] अस्तित्वात आहेत. बाकी सर्व घटकराज्यात एकगृह कायदेमंडळ पद्धती आहे. तेथे [[विधानसभा]] हे एकच सभागृह आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=विधानमंडळ|first1=महाराष्ट्र|title=Maharashtra Legislature|दुवा=http://mls.org.in/Council.aspx|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=mls.org.in|प्रकाशक=महाराष्ट्र विधानमंडळ,मुंबई}}&lt;/ref&gt; राज्यघटनेच्या कलम १६९ (१) नुसार विधानसभेने सभासदांच्या किंवा दोन तृतीयांश सभासदांनी उपस्थितीने बहुमताने ठराव केल्यास [[भारतीय संसद]] राज्यात विधान परिषद अस्तित्वात आणते. विधान परिषदेची सदस्य संख्या किती असावी, हे राज्यघटनेने निश्चित केलेले नाही. कलम १७१ नुसार विधान परिषदेत किमान ४०  सभासद किंवा विधानसभेच्या एकूण सभासद संख्येच्या एक तृतीयांश पेक्षा जास्त सदस्य नसतात. विधान परिषद तत्त्वत: वरिष्ठ सभागृह असले तरी व्यवहारात ते कनिष्ठ सभागृह आहे. या सभागृहाला सर्वच बाबीत कमी अधिकार आहेत (विधानसभेच्या तुलनेत).&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=विधानमंडळ|first1=महाराष्ट्र|title=Maharashtra Legislature|दुवा=http://mls.org.in/Council.aspx|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=mls.org.in|प्रकाशक=महाराष्ट्र विधानमंडळ,मुंबई}}&lt;/ref&gt;

== विधानपरिषदेबद्दल माहिती==
घटकराज्यांमध्ये व्दिगृही विधिमंडळ असावे की नसावे याबाबद निर्णय घेण्याचा अधिकार तेथील विधानसभेला आहे. सध्या देशामध्ये सहा घटकराज्यांमध्ये विधानपरिषद आहे त्यामध्ये महाराष्ट्र, बिहार, उत्तर प्रदेश, आंध्रप्रदेश, तेलंगाणा आणि कर्नाटक यांचा समावेश आहे.&lt;br&gt;

== विधानपरिषदेची रचना ==

१९५६ च्या ७ व्या घटनादुरूस्तीनुसार असे निर्धारित करण्यात आले आहे की, विधानपरिषदेची सदस्य संख्या तेथील विधानसभेच्या सदस्य संख्येच्या  १/३ पेक्षा जास्त नसावी आणि ४०  पेक्षा कमी नसावी. सध्या महाराष्ट्रात ७८  इतकी सदस्य संख्या आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt; घटना कलम क्र. १७१/२  नुसार विधानपरिषदेच्या रचनेबाबद कायदा करण्याचा अधिकार संसदेला आहे. विधानपरिषदेत साधारणपणे ५/६  सदस्य निर्वाचित असतात तर १/६  सदस्य राज्यपालाने नियुक्त केलेले असतात. विधानपरिषदेतील सर्व सदस्य प्रत्यक्ष निवडणुकीद्वारे निवडलेले सदस्य नसतात.&lt;br&gt;

== विधानपरिषदेच्या सदस्यांची विभागणी ==
'''रचना :''' &lt;br&gt;
१/३ सदस्य विधानसभेच्या सदस्यांकडून निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/३ स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून सदस्य निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/१२ शिक्षक मतदार संघातून सदस्य निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/१२ पदवीधर मतदार संघातून सदस्य निवडले जातात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
१/६  राज्यपालाकडून सदस्य नामनिदेशित केले जातात, यामध्ये सामाजिक, सांस्कृतिक, शैक्षणिक व आर्थिक अशा विविध क्षेत्रातील तज्ञ सदस्य असतात.&lt;br&gt;

== सदस्यांची पात्रता ==
#तो भारताचा नागरिक असावा.&lt;br&gt;
#त्याच्या वयाची ३० वर्ष पूर्ण झालेली असावी.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
#संसदेने वेळोवेळी विहित केलेल्या अटी त्याला मान्य असाव्यात.&lt;br&gt;

== सदस्यांचा कार्यकाल ==

सदस्यांचा कार्यकाल 6 वर्ष इतका असतो.

== विधानपरिषदेचा कार्यकाल ==

विधानपरिषद हे स्थायी सभागृह आहे ते कधीही विसर्जित होत नाही. दर दोन वर्षानी 1/3 सदस्य निवृत्त होतात आणि तेवढेच नव्याने त्यांच्या जागी निवडले जातात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt;

== गणसंख्या ==
१/१०  इतकी गणसंख्या असतो.
== अधिवेशन ==

दोन अधिवेशनांमध्ये सहा महिन्यापेक्षा जास्त अंतर नसावे.

== सभापती व उपसभापती ==

विधानपरिषदेत निवडून आलेल्या सदस्यांकडून एका सदस्याची सभापती तर दुसऱ्या एका सदस्याची उपसभापती म्हणून निवड केली जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt;
== मतदारसंघ आणि सदस्य (७८)==
महाराष्ट्र विधान परिषदेचे अलीकडील सदस्य खालीलप्रमाणे आहेत&lt;ref&gt;http://mls.org.in/pdf2021/winter/list-of-council-member.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}&lt;/ref&gt;

=== विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले (३०) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले'''&lt;/span&gt;
|-
| १
| [[प्रवीण दरेकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|}


{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!#
!style=&quot;width:200px&quot;|सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
! colspan=&quot;2&quot; |कार्यकाळ
|-
|१
|[[पंकजा मुंडे]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|२
|[[योगेश टिळेकर]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|३
|[[परिणय फुके]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|४
|अमित गोरखे
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|५
|[[सदाभाऊ खोत]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|६
|[[प्रवीण दरेकर]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|७
|[[राम शिंदे]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|८
|उमा खापरे
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|९
|श्रीकांत भारतीय
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|१०
|प्रसाद लाड
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|११
|रणजितसिंह मोहिते-पाटील
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|१२
|[[कृपाल तुमाने]]
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|१३
|[[भावना गवळी]]
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|१४
|[[नीलम गोऱ्हे]]
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|१५
|शिवाजीराव गर्जे
|bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|१६
|रामराजे नाईक निंबाळकर
|bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|१७
|[[अमोल मिटकरी]]
|bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|१८
|मिलिंद नार्वेकर
|
|[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|१९
|सचिन अहिर
|
|[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] 
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|२०
|[[उद्धव ठाकरे]]
|
|शिवसेना (उद्धव ठाकरे)
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|२१
|प्रज्ञा सातव ([[राजीनामा]])
|bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३० (१८ डिसें.)
|-
|२२
|[[भाई जगताप]]
|bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|२३
|राजेश राठोड
|bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|२४
|[[एकनाथ खडसे]]
|
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी (SCP)]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|२५
|शशिकांत शिंदे
|
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी (SCP)]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|२६
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|राजेश विटेकर पाथरी विधानसभा मतदारसंघ मधून निवडून आले}}
|२७-जुलै-२०३०
|-
|२७
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|अक्कलकुवा विधानसभा मतदारसंघ मधून आमश्या पाडवी ची निवडणूक}}
|७-जुलै-२०२८
|-
|२८
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|नागपूर मध्य विधानसभा मतदारसंघ मधून प्रवीण दटके यांची निवडणूक}}
|१३-मे-२०२६
|-
|२९
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|जाट विधानसभा मतदारसंघातून गोपीचंद पडळकर यांची निवड}}
|१३-मे-२०२६
|-
|३०
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|लातूर ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ मधून रमेश कराड ची निवडणूक}}
|१३-मे-२०२६
|}

=== स्थानिक प्राधिकरणांच्या मतदारसंघातून निवडून आलेले (२२) ===

{{legend2|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजप]] (३)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2||[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00BFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FFFFFF|रिक्त (१७)|border=solid 1px #000000}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! #
! मतदारसंघ
! style=&quot;width:200px&quot; |सदस्य
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| कार्यकाळ
|-
| १
| मुंबई
| सुनील शिंदे
| 
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] 
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| २
| मुंबई
| राजहंस सिंह
| bgcolor=#FF9933|
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ३
| धुळे-नंदुरबार
| अमरीश पटेल
| bgcolor=#FF9933|
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ४
| अकोला-वाशिम-बुलढाणा
| वसंत खंडेलवाल
| bgcolor=#FF9933|
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ५
| कोल्हापूर
| [[सतेज पाटील]]
| bgcolor=#00BFFF|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ६
| नागपूर
| colspan=&quot;4&quot; | 23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|[[चंद्रशेखर बावनकुळे]] ची कामठी विधानसभा मतदारसंघ निवडणूक}}
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ७
| [[छ.संभाजीनगर]]-[[जालना]]
| 
| 
| 
| ३०-ऑगस्ट-२०१९
| २९-ऑगस्ट-२०२५
|-
| ८
| सोलापूर
| colspan=&quot;5&quot; | रिक्त
|-
| ९
| अमरावती
| colspan=&quot;5&quot; | रिक्त
|-
| १०
| वर्धा-चंद्रपूर-गडचिरोली
| colspan=&quot;5&quot; | रिक्त
|-
| ११
| नाशिक
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १२
| परभणी-हिंगोली  
| colspan=&quot;5&quot; | रिक्त
|-
| १३
| रायगड-रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग  
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १४
| जळगाव
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १५
| भंडारा-गोंदिया 
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १६
| पुणे  
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १७
| सांगली-सातारा
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १८
| [[नांदेड]]
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १९
| यवतमाळ
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| २०
| ठाणे-पालघर
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| २१
| अहमदनगर (अहिल्यानगर)
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| २२
| धाराशिव-लातूर-बीड
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|}

=== शिक्षक मतदारसंघातून निवडून आलेले (७) ===

{{legend2|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजप]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FF6634|[[शिवसेना]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी|राष्ट्रवादी]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00BFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2||[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेनाUBT]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#CDCDCD|[[अपक्ष]] (२)|border=solid 1px #000000}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!#
!मतदारसंघ
!style=&quot;width:200px&quot; |सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
! colspan=&quot;2&quot; |कार्यकाळ
|-
|१
|मुंबई
|जगन्नाथ अभ्यंकर
|
|[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] 
|८-जुलै-२०२४
|७-जुलै-२०३०
|-
|२
|नाशिक
|किशोर दराडे
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|८-जुलै-२०२४
|७-जुलै-२०३०
|-
|३
|कोकण
|ज्ञानेश्वर म्हात्रे
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-फेब्रुवारी-२०२३
|७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
|४
|संभाजीनगर
|[[विक्रम काळे]]
|bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|८-फेब्रुवारी-२०२३
|७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
|५
|नागपूर
|सुधाकर 
आडबाले
|bgcolor=#CDCDCD|
|[[अपक्ष]] ([[काँग्रेस]] समर्थित)
|८-फेब्रुवारी-२०२३
|७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
|६
|पुणे
|जयंत आसगावकर
|bgcolor=#00BFFF|
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|७-डिसेंबर २०२०
|६-डिसेंबर २०२६
|-
|७
|अमरावती
|किरण सरनाईक
|bgcolor=#CDCDCD|
|[[अपक्ष]]
|७-डिसेंबर २०२०
|६-डिसेंबर २०२६
|}

=== पदवीधर मतदारसंघातून निवडून आलेले (७) ===

{{legend2|#00BFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (२)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजप]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2||[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेनाUBT]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी|राष्ट्रवादी]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2||[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी (शप)]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#CDCDCD|[[अपक्ष]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! #
! मतदारसंघ
! style=&quot;width:200px&quot; |सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| कार्यकाळ
|-
| १
| कोकण
| निरंजन डावखरे
| bgcolor=&quot;#FF9933&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| ८-जुलै-२०२४
| ७-जुलै-२०३०
|-
| २
| मुंबई
| [[अनिल परब]]
| 
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] 
| ८-जुलै-२०२४
| ७-जुलै-२०३०
|-
| ३
| अमरावती
| धनंजय लिंगाडे
| bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस |काँग्रेस]]
| ८-फेब्रुवारी-२०२३
| ७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
| ४
| नाशिक
|  सत्यजित तांबे 
| bgcolor=#CDCDCD|
| [[अपक्ष]]
| ८-फेब्रुवारी-२०२३
| ७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
| ५
| नागपूर
| अभिजित वंजारी
| bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| ७-डिसेंबर-२०२०
| ६-डिसेंबर-२०२६
|-
| ७
| औरंगाबाद
| सतीश चव्हाण
| bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
| ७-डिसेंबर-२०२०
| ६-डिसेंबर-२०२६
|-
| ६
| पुणे
| अरुण लाड
| 
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी (SCP)]]
| ७-डिसेंबर-२०२०
| ६-डिसेंबर-२०२६
|}

=== राज्यपाल नामनिर्देशित (१२) ===
{{legend2|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजप]] (३)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FF6634|[[शिवसेना]] (२)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी|राष्ट्रवादी]] (२)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FFFFFF|रिक्त (५)|border=solid 1px #000000}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! #
! style=&quot;width:200px&quot; |सदस्य
! colspan=&quot;2&quot;| संस्था
! colspan=&quot;2&quot;| कार्यकाळ
|-
| १
|चित्रा वाघ
| bgcolor=&quot;#FF9933&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| २
|विक्रांत पाटील
| bgcolor=&quot;#FF9933&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ३
|बाबुसिंग राठोड
| bgcolor=&quot;#FF9933&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ४
|[[हेमंत पाटील]]
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ५
|मनीषा कायंदे
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ६
|पंकज भुजबळ
| bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ७
|इद्रिस नायकवडी
| bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ८
|
|
|
|
|
|-
| ९
|
|
|
|
|
|-
| १०
|
|
|
|
|
|-
| ११
|
|
|
|
|
|-
| १२
|
|
|
|
|
|}

== बाह्य दुवे ==
# http://103.23.150.139/Home/Index
# https://www.mpscworld.com/bharatiy-nyayvyavashtebaddal-sampurn-mahiti/
# https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/
#http://mls.org.in/pdf/Margdarshika.pdf

== संदर्भ आणि नोंदी ==

{{भारताची विधिमंडळे}}
[[वर्ग:महाराष्ट्र शासन]]
[[वर्ग:विधान परिषद]]

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>h6osl7dqs4bb7f8og0fcg547hzkz6qq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2687001</id>
      <parentid>2686997</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T06:50:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले (३०) */</comment>
      <origin>2687001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32253" sha1="7mje4q21w1cl0lcmoe91d2327d2l5tj" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}

'''महाराष्ट्र विधान परिषद''' हे महाराष्ट्र राज्याच्या द्विगृही कायदेमंडळापैकी वरिष्ठ गृह आहे. महाराष्ट्राच्या विधानपरीषदेत ७८  सदस्य आहेत. महाराष्ट्र, [[कर्नाटक]], [[उत्तर प्रदेश]], [[बिहार]], [[आंध्रप्रदेश]] आणि [[तेलंगणा]] या ६ घटक राज्यात द्विगृही कायदेमंडळ पद्धती अस्तित्वात असून तेथे [[विधान परिषद]] अस्तित्वात आहेत. बाकी सर्व घटकराज्यात एकगृह कायदेमंडळ पद्धती आहे. तेथे [[विधानसभा]] हे एकच सभागृह आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=विधानमंडळ|first1=महाराष्ट्र|title=Maharashtra Legislature|दुवा=http://mls.org.in/Council.aspx|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=mls.org.in|प्रकाशक=महाराष्ट्र विधानमंडळ,मुंबई}}&lt;/ref&gt; राज्यघटनेच्या कलम १६९ (१) नुसार विधानसभेने सभासदांच्या किंवा दोन तृतीयांश सभासदांनी उपस्थितीने बहुमताने ठराव केल्यास [[भारतीय संसद]] राज्यात विधान परिषद अस्तित्वात आणते. विधान परिषदेची सदस्य संख्या किती असावी, हे राज्यघटनेने निश्चित केलेले नाही. कलम १७१ नुसार विधान परिषदेत किमान ४०  सभासद किंवा विधानसभेच्या एकूण सभासद संख्येच्या एक तृतीयांश पेक्षा जास्त सदस्य नसतात. विधान परिषद तत्त्वत: वरिष्ठ सभागृह असले तरी व्यवहारात ते कनिष्ठ सभागृह आहे. या सभागृहाला सर्वच बाबीत कमी अधिकार आहेत (विधानसभेच्या तुलनेत).&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=विधानमंडळ|first1=महाराष्ट्र|title=Maharashtra Legislature|दुवा=http://mls.org.in/Council.aspx|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=mls.org.in|प्रकाशक=महाराष्ट्र विधानमंडळ,मुंबई}}&lt;/ref&gt;

== विधानपरिषदेबद्दल माहिती==
घटकराज्यांमध्ये व्दिगृही विधिमंडळ असावे की नसावे याबाबद निर्णय घेण्याचा अधिकार तेथील विधानसभेला आहे. सध्या देशामध्ये सहा घटकराज्यांमध्ये विधानपरिषद आहे त्यामध्ये महाराष्ट्र, बिहार, उत्तर प्रदेश, आंध्रप्रदेश, तेलंगाणा आणि कर्नाटक यांचा समावेश आहे.&lt;br&gt;

== विधानपरिषदेची रचना ==

१९५६ च्या ७ व्या घटनादुरूस्तीनुसार असे निर्धारित करण्यात आले आहे की, विधानपरिषदेची सदस्य संख्या तेथील विधानसभेच्या सदस्य संख्येच्या  १/३ पेक्षा जास्त नसावी आणि ४०  पेक्षा कमी नसावी. सध्या महाराष्ट्रात ७८  इतकी सदस्य संख्या आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt; घटना कलम क्र. १७१/२  नुसार विधानपरिषदेच्या रचनेबाबद कायदा करण्याचा अधिकार संसदेला आहे. विधानपरिषदेत साधारणपणे ५/६  सदस्य निर्वाचित असतात तर १/६  सदस्य राज्यपालाने नियुक्त केलेले असतात. विधानपरिषदेतील सर्व सदस्य प्रत्यक्ष निवडणुकीद्वारे निवडलेले सदस्य नसतात.&lt;br&gt;

== विधानपरिषदेच्या सदस्यांची विभागणी ==
'''रचना :''' &lt;br&gt;
१/३ सदस्य विधानसभेच्या सदस्यांकडून निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/३ स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून सदस्य निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/१२ शिक्षक मतदार संघातून सदस्य निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/१२ पदवीधर मतदार संघातून सदस्य निवडले जातात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
१/६  राज्यपालाकडून सदस्य नामनिदेशित केले जातात, यामध्ये सामाजिक, सांस्कृतिक, शैक्षणिक व आर्थिक अशा विविध क्षेत्रातील तज्ञ सदस्य असतात.&lt;br&gt;

== सदस्यांची पात्रता ==
#तो भारताचा नागरिक असावा.&lt;br&gt;
#त्याच्या वयाची ३० वर्ष पूर्ण झालेली असावी.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
#संसदेने वेळोवेळी विहित केलेल्या अटी त्याला मान्य असाव्यात.&lt;br&gt;

== सदस्यांचा कार्यकाल ==

सदस्यांचा कार्यकाल 6 वर्ष इतका असतो.

== विधानपरिषदेचा कार्यकाल ==

विधानपरिषद हे स्थायी सभागृह आहे ते कधीही विसर्जित होत नाही. दर दोन वर्षानी 1/3 सदस्य निवृत्त होतात आणि तेवढेच नव्याने त्यांच्या जागी निवडले जातात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt;

== गणसंख्या ==
१/१०  इतकी गणसंख्या असतो.
== अधिवेशन ==

दोन अधिवेशनांमध्ये सहा महिन्यापेक्षा जास्त अंतर नसावे.

== सभापती व उपसभापती ==

विधानपरिषदेत निवडून आलेल्या सदस्यांकडून एका सदस्याची सभापती तर दुसऱ्या एका सदस्याची उपसभापती म्हणून निवड केली जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt;
== मतदारसंघ आणि सदस्य (७८)==
महाराष्ट्र विधान परिषदेचे अलीकडील सदस्य खालीलप्रमाणे आहेत&lt;ref&gt;http://mls.org.in/pdf2021/winter/list-of-council-member.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}&lt;/ref&gt;

=== विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले (३०) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले'''&lt;/span&gt;
|-
| १
| [[प्रवीण दरेकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| २
| [[राम शिंदे|राम शंकरराव शिंदे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ३
| [[श्रीकांत भारतीय]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ४
| [[उमा खापरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ५
| [[प्रसाद लाड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|}


{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!#
!style=&quot;width:200px&quot;|सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
! colspan=&quot;2&quot; |कार्यकाळ
|-
|१
|[[पंकजा मुंडे]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|२
|[[योगेश टिळेकर]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|३
|[[परिणय फुके]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|४
|अमित गोरखे
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|५
|[[सदाभाऊ खोत]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|६
|[[प्रवीण दरेकर]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|७
|[[राम शिंदे]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|८
|उमा खापरे
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|९
|श्रीकांत भारतीय
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|१०
|प्रसाद लाड
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|११
|रणजितसिंह मोहिते-पाटील
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|१२
|[[कृपाल तुमाने]]
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|१३
|[[भावना गवळी]]
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|१४
|[[नीलम गोऱ्हे]]
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|१५
|शिवाजीराव गर्जे
|bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|१६
|रामराजे नाईक निंबाळकर
|bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|१७
|[[अमोल मिटकरी]]
|bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|१८
|मिलिंद नार्वेकर
|
|[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|१९
|सचिन अहिर
|
|[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] 
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|२०
|[[उद्धव ठाकरे]]
|
|शिवसेना (उद्धव ठाकरे)
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|२१
|प्रज्ञा सातव ([[राजीनामा]])
|bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३० (१८ डिसें.)
|-
|२२
|[[भाई जगताप]]
|bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|२३
|राजेश राठोड
|bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|२४
|[[एकनाथ खडसे]]
|
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी (SCP)]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|२५
|शशिकांत शिंदे
|
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी (SCP)]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|२६
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|राजेश विटेकर पाथरी विधानसभा मतदारसंघ मधून निवडून आले}}
|२७-जुलै-२०३०
|-
|२७
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|अक्कलकुवा विधानसभा मतदारसंघ मधून आमश्या पाडवी ची निवडणूक}}
|७-जुलै-२०२८
|-
|२८
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|नागपूर मध्य विधानसभा मतदारसंघ मधून प्रवीण दटके यांची निवडणूक}}
|१३-मे-२०२६
|-
|२९
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|जाट विधानसभा मतदारसंघातून गोपीचंद पडळकर यांची निवड}}
|१३-मे-२०२६
|-
|३०
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|लातूर ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ मधून रमेश कराड ची निवडणूक}}
|१३-मे-२०२६
|}

=== स्थानिक प्राधिकरणांच्या मतदारसंघातून निवडून आलेले (२२) ===

{{legend2|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजप]] (३)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2||[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00BFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FFFFFF|रिक्त (१७)|border=solid 1px #000000}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! #
! मतदारसंघ
! style=&quot;width:200px&quot; |सदस्य
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| कार्यकाळ
|-
| १
| मुंबई
| सुनील शिंदे
| 
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] 
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| २
| मुंबई
| राजहंस सिंह
| bgcolor=#FF9933|
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ३
| धुळे-नंदुरबार
| अमरीश पटेल
| bgcolor=#FF9933|
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ४
| अकोला-वाशिम-बुलढाणा
| वसंत खंडेलवाल
| bgcolor=#FF9933|
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ५
| कोल्हापूर
| [[सतेज पाटील]]
| bgcolor=#00BFFF|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ६
| नागपूर
| colspan=&quot;4&quot; | 23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|[[चंद्रशेखर बावनकुळे]] ची कामठी विधानसभा मतदारसंघ निवडणूक}}
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ७
| [[छ.संभाजीनगर]]-[[जालना]]
| 
| 
| 
| ३०-ऑगस्ट-२०१९
| २९-ऑगस्ट-२०२५
|-
| ८
| सोलापूर
| colspan=&quot;5&quot; | रिक्त
|-
| ९
| अमरावती
| colspan=&quot;5&quot; | रिक्त
|-
| १०
| वर्धा-चंद्रपूर-गडचिरोली
| colspan=&quot;5&quot; | रिक्त
|-
| ११
| नाशिक
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १२
| परभणी-हिंगोली  
| colspan=&quot;5&quot; | रिक्त
|-
| १३
| रायगड-रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग  
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १४
| जळगाव
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १५
| भंडारा-गोंदिया 
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १६
| पुणे  
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १७
| सांगली-सातारा
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १८
| [[नांदेड]]
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १९
| यवतमाळ
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| २०
| ठाणे-पालघर
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| २१
| अहमदनगर (अहिल्यानगर)
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| २२
| धाराशिव-लातूर-बीड
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|}

=== शिक्षक मतदारसंघातून निवडून आलेले (७) ===

{{legend2|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजप]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FF6634|[[शिवसेना]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी|राष्ट्रवादी]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00BFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2||[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेनाUBT]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#CDCDCD|[[अपक्ष]] (२)|border=solid 1px #000000}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!#
!मतदारसंघ
!style=&quot;width:200px&quot; |सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
! colspan=&quot;2&quot; |कार्यकाळ
|-
|१
|मुंबई
|जगन्नाथ अभ्यंकर
|
|[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] 
|८-जुलै-२०२४
|७-जुलै-२०३०
|-
|२
|नाशिक
|किशोर दराडे
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|८-जुलै-२०२४
|७-जुलै-२०३०
|-
|३
|कोकण
|ज्ञानेश्वर म्हात्रे
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-फेब्रुवारी-२०२३
|७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
|४
|संभाजीनगर
|[[विक्रम काळे]]
|bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|८-फेब्रुवारी-२०२३
|७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
|५
|नागपूर
|सुधाकर 
आडबाले
|bgcolor=#CDCDCD|
|[[अपक्ष]] ([[काँग्रेस]] समर्थित)
|८-फेब्रुवारी-२०२३
|७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
|६
|पुणे
|जयंत आसगावकर
|bgcolor=#00BFFF|
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|७-डिसेंबर २०२०
|६-डिसेंबर २०२६
|-
|७
|अमरावती
|किरण सरनाईक
|bgcolor=#CDCDCD|
|[[अपक्ष]]
|७-डिसेंबर २०२०
|६-डिसेंबर २०२६
|}

=== पदवीधर मतदारसंघातून निवडून आलेले (७) ===

{{legend2|#00BFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (२)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजप]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2||[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेनाUBT]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी|राष्ट्रवादी]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2||[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी (शप)]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#CDCDCD|[[अपक्ष]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! #
! मतदारसंघ
! style=&quot;width:200px&quot; |सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| कार्यकाळ
|-
| १
| कोकण
| निरंजन डावखरे
| bgcolor=&quot;#FF9933&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| ८-जुलै-२०२४
| ७-जुलै-२०३०
|-
| २
| मुंबई
| [[अनिल परब]]
| 
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] 
| ८-जुलै-२०२४
| ७-जुलै-२०३०
|-
| ३
| अमरावती
| धनंजय लिंगाडे
| bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस |काँग्रेस]]
| ८-फेब्रुवारी-२०२३
| ७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
| ४
| नाशिक
|  सत्यजित तांबे 
| bgcolor=#CDCDCD|
| [[अपक्ष]]
| ८-फेब्रुवारी-२०२३
| ७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
| ५
| नागपूर
| अभिजित वंजारी
| bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| ७-डिसेंबर-२०२०
| ६-डिसेंबर-२०२६
|-
| ७
| औरंगाबाद
| सतीश चव्हाण
| bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
| ७-डिसेंबर-२०२०
| ६-डिसेंबर-२०२६
|-
| ६
| पुणे
| अरुण लाड
| 
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी (SCP)]]
| ७-डिसेंबर-२०२०
| ६-डिसेंबर-२०२६
|}

=== राज्यपाल नामनिर्देशित (१२) ===
{{legend2|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजप]] (३)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FF6634|[[शिवसेना]] (२)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी|राष्ट्रवादी]] (२)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FFFFFF|रिक्त (५)|border=solid 1px #000000}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! #
! style=&quot;width:200px&quot; |सदस्य
! colspan=&quot;2&quot;| संस्था
! colspan=&quot;2&quot;| कार्यकाळ
|-
| १
|चित्रा वाघ
| bgcolor=&quot;#FF9933&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| २
|विक्रांत पाटील
| bgcolor=&quot;#FF9933&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ३
|बाबुसिंग राठोड
| bgcolor=&quot;#FF9933&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ४
|[[हेमंत पाटील]]
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ५
|मनीषा कायंदे
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ६
|पंकज भुजबळ
| bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ७
|इद्रिस नायकवडी
| bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ८
|
|
|
|
|
|-
| ९
|
|
|
|
|
|-
| १०
|
|
|
|
|
|-
| ११
|
|
|
|
|
|-
| १२
|
|
|
|
|
|}

== बाह्य दुवे ==
# http://103.23.150.139/Home/Index
# https://www.mpscworld.com/bharatiy-nyayvyavashtebaddal-sampurn-mahiti/
# https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/
#http://mls.org.in/pdf/Margdarshika.pdf

== संदर्भ आणि नोंदी ==

{{भारताची विधिमंडळे}}
[[वर्ग:महाराष्ट्र शासन]]
[[वर्ग:विधान परिषद]]

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>7mje4q21w1cl0lcmoe91d2327d2l5tj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2687005</id>
      <parentid>2687001</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T06:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले (३०) */</comment>
      <origin>2687005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33503" sha1="7iyyot1yvxcj1ku59pyw8vz290t25yr" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}

'''महाराष्ट्र विधान परिषद''' हे महाराष्ट्र राज्याच्या द्विगृही कायदेमंडळापैकी वरिष्ठ गृह आहे. महाराष्ट्राच्या विधानपरीषदेत ७८  सदस्य आहेत. महाराष्ट्र, [[कर्नाटक]], [[उत्तर प्रदेश]], [[बिहार]], [[आंध्रप्रदेश]] आणि [[तेलंगणा]] या ६ घटक राज्यात द्विगृही कायदेमंडळ पद्धती अस्तित्वात असून तेथे [[विधान परिषद]] अस्तित्वात आहेत. बाकी सर्व घटकराज्यात एकगृह कायदेमंडळ पद्धती आहे. तेथे [[विधानसभा]] हे एकच सभागृह आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=विधानमंडळ|first1=महाराष्ट्र|title=Maharashtra Legislature|दुवा=http://mls.org.in/Council.aspx|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=mls.org.in|प्रकाशक=महाराष्ट्र विधानमंडळ,मुंबई}}&lt;/ref&gt; राज्यघटनेच्या कलम १६९ (१) नुसार विधानसभेने सभासदांच्या किंवा दोन तृतीयांश सभासदांनी उपस्थितीने बहुमताने ठराव केल्यास [[भारतीय संसद]] राज्यात विधान परिषद अस्तित्वात आणते. विधान परिषदेची सदस्य संख्या किती असावी, हे राज्यघटनेने निश्चित केलेले नाही. कलम १७१ नुसार विधान परिषदेत किमान ४०  सभासद किंवा विधानसभेच्या एकूण सभासद संख्येच्या एक तृतीयांश पेक्षा जास्त सदस्य नसतात. विधान परिषद तत्त्वत: वरिष्ठ सभागृह असले तरी व्यवहारात ते कनिष्ठ सभागृह आहे. या सभागृहाला सर्वच बाबीत कमी अधिकार आहेत (विधानसभेच्या तुलनेत).&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=विधानमंडळ|first1=महाराष्ट्र|title=Maharashtra Legislature|दुवा=http://mls.org.in/Council.aspx|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=mls.org.in|प्रकाशक=महाराष्ट्र विधानमंडळ,मुंबई}}&lt;/ref&gt;

== विधानपरिषदेबद्दल माहिती==
घटकराज्यांमध्ये व्दिगृही विधिमंडळ असावे की नसावे याबाबद निर्णय घेण्याचा अधिकार तेथील विधानसभेला आहे. सध्या देशामध्ये सहा घटकराज्यांमध्ये विधानपरिषद आहे त्यामध्ये महाराष्ट्र, बिहार, उत्तर प्रदेश, आंध्रप्रदेश, तेलंगाणा आणि कर्नाटक यांचा समावेश आहे.&lt;br&gt;

== विधानपरिषदेची रचना ==

१९५६ च्या ७ व्या घटनादुरूस्तीनुसार असे निर्धारित करण्यात आले आहे की, विधानपरिषदेची सदस्य संख्या तेथील विधानसभेच्या सदस्य संख्येच्या  १/३ पेक्षा जास्त नसावी आणि ४०  पेक्षा कमी नसावी. सध्या महाराष्ट्रात ७८  इतकी सदस्य संख्या आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt; घटना कलम क्र. १७१/२  नुसार विधानपरिषदेच्या रचनेबाबद कायदा करण्याचा अधिकार संसदेला आहे. विधानपरिषदेत साधारणपणे ५/६  सदस्य निर्वाचित असतात तर १/६  सदस्य राज्यपालाने नियुक्त केलेले असतात. विधानपरिषदेतील सर्व सदस्य प्रत्यक्ष निवडणुकीद्वारे निवडलेले सदस्य नसतात.&lt;br&gt;

== विधानपरिषदेच्या सदस्यांची विभागणी ==
'''रचना :''' &lt;br&gt;
१/३ सदस्य विधानसभेच्या सदस्यांकडून निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/३ स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून सदस्य निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/१२ शिक्षक मतदार संघातून सदस्य निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/१२ पदवीधर मतदार संघातून सदस्य निवडले जातात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
१/६  राज्यपालाकडून सदस्य नामनिदेशित केले जातात, यामध्ये सामाजिक, सांस्कृतिक, शैक्षणिक व आर्थिक अशा विविध क्षेत्रातील तज्ञ सदस्य असतात.&lt;br&gt;

== सदस्यांची पात्रता ==
#तो भारताचा नागरिक असावा.&lt;br&gt;
#त्याच्या वयाची ३० वर्ष पूर्ण झालेली असावी.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
#संसदेने वेळोवेळी विहित केलेल्या अटी त्याला मान्य असाव्यात.&lt;br&gt;

== सदस्यांचा कार्यकाल ==

सदस्यांचा कार्यकाल 6 वर्ष इतका असतो.

== विधानपरिषदेचा कार्यकाल ==

विधानपरिषद हे स्थायी सभागृह आहे ते कधीही विसर्जित होत नाही. दर दोन वर्षानी 1/3 सदस्य निवृत्त होतात आणि तेवढेच नव्याने त्यांच्या जागी निवडले जातात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt;

== गणसंख्या ==
१/१०  इतकी गणसंख्या असतो.
== अधिवेशन ==

दोन अधिवेशनांमध्ये सहा महिन्यापेक्षा जास्त अंतर नसावे.

== सभापती व उपसभापती ==

विधानपरिषदेत निवडून आलेल्या सदस्यांकडून एका सदस्याची सभापती तर दुसऱ्या एका सदस्याची उपसभापती म्हणून निवड केली जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt;
== मतदारसंघ आणि सदस्य (७८)==
महाराष्ट्र विधान परिषदेचे अलीकडील सदस्य खालीलप्रमाणे आहेत&lt;ref&gt;http://mls.org.in/pdf2021/winter/list-of-council-member.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}&lt;/ref&gt;

=== विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले (३०) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले'''&lt;/span&gt;
|-
| १
| [[प्रवीण दरेकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| २
| [[राम शिंदे|राम शंकरराव शिंदे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ३
| [[श्रीकांत भारतीय]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ४
| [[उमा खापरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ५
| [[प्रसाद लाड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ६
| [[आमश्या फुलजी पाडवी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|८ जुलै २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|७ जुलै २०२८
| २३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी राजीनामा ([[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] निवडून गेले)
|-
| [[चंद्रकांत रघुवंशी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २३ नोव्हेंबर २०२४  ते ४ जुलै २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड 
|}


{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!#
!style=&quot;width:200px&quot;|सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
! colspan=&quot;2&quot; |कार्यकाळ
|-
|१
|[[पंकजा मुंडे]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|२
|[[योगेश टिळेकर]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|३
|[[परिणय फुके]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|४
|अमित गोरखे
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|५
|[[सदाभाऊ खोत]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|६
|[[प्रवीण दरेकर]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|७
|[[राम शिंदे]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|८
|उमा खापरे
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|९
|श्रीकांत भारतीय
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|१०
|प्रसाद लाड
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|११
|रणजितसिंह मोहिते-पाटील
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|१२
|[[कृपाल तुमाने]]
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|१३
|[[भावना गवळी]]
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|१४
|[[नीलम गोऱ्हे]]
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|१५
|शिवाजीराव गर्जे
|bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|१६
|रामराजे नाईक निंबाळकर
|bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|१७
|[[अमोल मिटकरी]]
|bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|१८
|मिलिंद नार्वेकर
|
|[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|१९
|सचिन अहिर
|
|[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] 
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|२०
|[[उद्धव ठाकरे]]
|
|शिवसेना (उद्धव ठाकरे)
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|२१
|प्रज्ञा सातव ([[राजीनामा]])
|bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३० (१८ डिसें.)
|-
|२२
|[[भाई जगताप]]
|bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|२३
|राजेश राठोड
|bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|२४
|[[एकनाथ खडसे]]
|
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी (SCP)]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|२५
|शशिकांत शिंदे
|
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी (SCP)]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|२६
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|राजेश विटेकर पाथरी विधानसभा मतदारसंघ मधून निवडून आले}}
|२७-जुलै-२०३०
|-
|२७
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|अक्कलकुवा विधानसभा मतदारसंघ मधून आमश्या पाडवी ची निवडणूक}}
|७-जुलै-२०२८
|-
|२८
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|नागपूर मध्य विधानसभा मतदारसंघ मधून प्रवीण दटके यांची निवडणूक}}
|१३-मे-२०२६
|-
|२९
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|जाट विधानसभा मतदारसंघातून गोपीचंद पडळकर यांची निवड}}
|१३-मे-२०२६
|-
|३०
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|लातूर ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ मधून रमेश कराड ची निवडणूक}}
|१३-मे-२०२६
|}

=== स्थानिक प्राधिकरणांच्या मतदारसंघातून निवडून आलेले (२२) ===

{{legend2|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजप]] (३)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2||[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00BFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FFFFFF|रिक्त (१७)|border=solid 1px #000000}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! #
! मतदारसंघ
! style=&quot;width:200px&quot; |सदस्य
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| कार्यकाळ
|-
| १
| मुंबई
| सुनील शिंदे
| 
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] 
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| २
| मुंबई
| राजहंस सिंह
| bgcolor=#FF9933|
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ३
| धुळे-नंदुरबार
| अमरीश पटेल
| bgcolor=#FF9933|
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ४
| अकोला-वाशिम-बुलढाणा
| वसंत खंडेलवाल
| bgcolor=#FF9933|
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ५
| कोल्हापूर
| [[सतेज पाटील]]
| bgcolor=#00BFFF|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ६
| नागपूर
| colspan=&quot;4&quot; | 23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|[[चंद्रशेखर बावनकुळे]] ची कामठी विधानसभा मतदारसंघ निवडणूक}}
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ७
| [[छ.संभाजीनगर]]-[[जालना]]
| 
| 
| 
| ३०-ऑगस्ट-२०१९
| २९-ऑगस्ट-२०२५
|-
| ८
| सोलापूर
| colspan=&quot;5&quot; | रिक्त
|-
| ९
| अमरावती
| colspan=&quot;5&quot; | रिक्त
|-
| १०
| वर्धा-चंद्रपूर-गडचिरोली
| colspan=&quot;5&quot; | रिक्त
|-
| ११
| नाशिक
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १२
| परभणी-हिंगोली  
| colspan=&quot;5&quot; | रिक्त
|-
| १३
| रायगड-रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग  
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १४
| जळगाव
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १५
| भंडारा-गोंदिया 
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १६
| पुणे  
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १७
| सांगली-सातारा
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १८
| [[नांदेड]]
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १९
| यवतमाळ
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| २०
| ठाणे-पालघर
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| २१
| अहमदनगर (अहिल्यानगर)
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| २२
| धाराशिव-लातूर-बीड
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|}

=== शिक्षक मतदारसंघातून निवडून आलेले (७) ===

{{legend2|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजप]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FF6634|[[शिवसेना]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी|राष्ट्रवादी]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00BFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2||[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेनाUBT]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#CDCDCD|[[अपक्ष]] (२)|border=solid 1px #000000}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!#
!मतदारसंघ
!style=&quot;width:200px&quot; |सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
! colspan=&quot;2&quot; |कार्यकाळ
|-
|१
|मुंबई
|जगन्नाथ अभ्यंकर
|
|[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] 
|८-जुलै-२०२४
|७-जुलै-२०३०
|-
|२
|नाशिक
|किशोर दराडे
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|८-जुलै-२०२४
|७-जुलै-२०३०
|-
|३
|कोकण
|ज्ञानेश्वर म्हात्रे
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-फेब्रुवारी-२०२३
|७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
|४
|संभाजीनगर
|[[विक्रम काळे]]
|bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|८-फेब्रुवारी-२०२३
|७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
|५
|नागपूर
|सुधाकर 
आडबाले
|bgcolor=#CDCDCD|
|[[अपक्ष]] ([[काँग्रेस]] समर्थित)
|८-फेब्रुवारी-२०२३
|७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
|६
|पुणे
|जयंत आसगावकर
|bgcolor=#00BFFF|
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|७-डिसेंबर २०२०
|६-डिसेंबर २०२६
|-
|७
|अमरावती
|किरण सरनाईक
|bgcolor=#CDCDCD|
|[[अपक्ष]]
|७-डिसेंबर २०२०
|६-डिसेंबर २०२६
|}

=== पदवीधर मतदारसंघातून निवडून आलेले (७) ===

{{legend2|#00BFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (२)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजप]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2||[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेनाUBT]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी|राष्ट्रवादी]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2||[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी (शप)]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#CDCDCD|[[अपक्ष]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! #
! मतदारसंघ
! style=&quot;width:200px&quot; |सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| कार्यकाळ
|-
| १
| कोकण
| निरंजन डावखरे
| bgcolor=&quot;#FF9933&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| ८-जुलै-२०२४
| ७-जुलै-२०३०
|-
| २
| मुंबई
| [[अनिल परब]]
| 
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] 
| ८-जुलै-२०२४
| ७-जुलै-२०३०
|-
| ३
| अमरावती
| धनंजय लिंगाडे
| bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस |काँग्रेस]]
| ८-फेब्रुवारी-२०२३
| ७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
| ४
| नाशिक
|  सत्यजित तांबे 
| bgcolor=#CDCDCD|
| [[अपक्ष]]
| ८-फेब्रुवारी-२०२३
| ७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
| ५
| नागपूर
| अभिजित वंजारी
| bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| ७-डिसेंबर-२०२०
| ६-डिसेंबर-२०२६
|-
| ७
| औरंगाबाद
| सतीश चव्हाण
| bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
| ७-डिसेंबर-२०२०
| ६-डिसेंबर-२०२६
|-
| ६
| पुणे
| अरुण लाड
| 
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी (SCP)]]
| ७-डिसेंबर-२०२०
| ६-डिसेंबर-२०२६
|}

=== राज्यपाल नामनिर्देशित (१२) ===
{{legend2|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजप]] (३)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FF6634|[[शिवसेना]] (२)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी|राष्ट्रवादी]] (२)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FFFFFF|रिक्त (५)|border=solid 1px #000000}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! #
! style=&quot;width:200px&quot; |सदस्य
! colspan=&quot;2&quot;| संस्था
! colspan=&quot;2&quot;| कार्यकाळ
|-
| १
|चित्रा वाघ
| bgcolor=&quot;#FF9933&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| २
|विक्रांत पाटील
| bgcolor=&quot;#FF9933&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ३
|बाबुसिंग राठोड
| bgcolor=&quot;#FF9933&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ४
|[[हेमंत पाटील]]
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ५
|मनीषा कायंदे
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ६
|पंकज भुजबळ
| bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ७
|इद्रिस नायकवडी
| bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ८
|
|
|
|
|
|-
| ९
|
|
|
|
|
|-
| १०
|
|
|
|
|
|-
| ११
|
|
|
|
|
|-
| १२
|
|
|
|
|
|}

== बाह्य दुवे ==
# http://103.23.150.139/Home/Index
# https://www.mpscworld.com/bharatiy-nyayvyavashtebaddal-sampurn-mahiti/
# https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/
#http://mls.org.in/pdf/Margdarshika.pdf

== संदर्भ आणि नोंदी ==

{{भारताची विधिमंडळे}}
[[वर्ग:महाराष्ट्र शासन]]
[[वर्ग:विधान परिषद]]

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>7iyyot1yvxcj1ku59pyw8vz290t25yr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2687008</id>
      <parentid>2687005</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T06:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले (३०) */</comment>
      <origin>2687008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34605" sha1="d2bw4t0py7l3zzd005i3lis30ut0l9i" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}

'''महाराष्ट्र विधान परिषद''' हे महाराष्ट्र राज्याच्या द्विगृही कायदेमंडळापैकी वरिष्ठ गृह आहे. महाराष्ट्राच्या विधानपरीषदेत ७८  सदस्य आहेत. महाराष्ट्र, [[कर्नाटक]], [[उत्तर प्रदेश]], [[बिहार]], [[आंध्रप्रदेश]] आणि [[तेलंगणा]] या ६ घटक राज्यात द्विगृही कायदेमंडळ पद्धती अस्तित्वात असून तेथे [[विधान परिषद]] अस्तित्वात आहेत. बाकी सर्व घटकराज्यात एकगृह कायदेमंडळ पद्धती आहे. तेथे [[विधानसभा]] हे एकच सभागृह आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=विधानमंडळ|first1=महाराष्ट्र|title=Maharashtra Legislature|दुवा=http://mls.org.in/Council.aspx|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=mls.org.in|प्रकाशक=महाराष्ट्र विधानमंडळ,मुंबई}}&lt;/ref&gt; राज्यघटनेच्या कलम १६९ (१) नुसार विधानसभेने सभासदांच्या किंवा दोन तृतीयांश सभासदांनी उपस्थितीने बहुमताने ठराव केल्यास [[भारतीय संसद]] राज्यात विधान परिषद अस्तित्वात आणते. विधान परिषदेची सदस्य संख्या किती असावी, हे राज्यघटनेने निश्चित केलेले नाही. कलम १७१ नुसार विधान परिषदेत किमान ४०  सभासद किंवा विधानसभेच्या एकूण सभासद संख्येच्या एक तृतीयांश पेक्षा जास्त सदस्य नसतात. विधान परिषद तत्त्वत: वरिष्ठ सभागृह असले तरी व्यवहारात ते कनिष्ठ सभागृह आहे. या सभागृहाला सर्वच बाबीत कमी अधिकार आहेत (विधानसभेच्या तुलनेत).&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=विधानमंडळ|first1=महाराष्ट्र|title=Maharashtra Legislature|दुवा=http://mls.org.in/Council.aspx|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=mls.org.in|प्रकाशक=महाराष्ट्र विधानमंडळ,मुंबई}}&lt;/ref&gt;

== विधानपरिषदेबद्दल माहिती==
घटकराज्यांमध्ये व्दिगृही विधिमंडळ असावे की नसावे याबाबद निर्णय घेण्याचा अधिकार तेथील विधानसभेला आहे. सध्या देशामध्ये सहा घटकराज्यांमध्ये विधानपरिषद आहे त्यामध्ये महाराष्ट्र, बिहार, उत्तर प्रदेश, आंध्रप्रदेश, तेलंगाणा आणि कर्नाटक यांचा समावेश आहे.&lt;br&gt;

== विधानपरिषदेची रचना ==

१९५६ च्या ७ व्या घटनादुरूस्तीनुसार असे निर्धारित करण्यात आले आहे की, विधानपरिषदेची सदस्य संख्या तेथील विधानसभेच्या सदस्य संख्येच्या  १/३ पेक्षा जास्त नसावी आणि ४०  पेक्षा कमी नसावी. सध्या महाराष्ट्रात ७८  इतकी सदस्य संख्या आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt; घटना कलम क्र. १७१/२  नुसार विधानपरिषदेच्या रचनेबाबद कायदा करण्याचा अधिकार संसदेला आहे. विधानपरिषदेत साधारणपणे ५/६  सदस्य निर्वाचित असतात तर १/६  सदस्य राज्यपालाने नियुक्त केलेले असतात. विधानपरिषदेतील सर्व सदस्य प्रत्यक्ष निवडणुकीद्वारे निवडलेले सदस्य नसतात.&lt;br&gt;

== विधानपरिषदेच्या सदस्यांची विभागणी ==
'''रचना :''' &lt;br&gt;
१/३ सदस्य विधानसभेच्या सदस्यांकडून निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/३ स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून सदस्य निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/१२ शिक्षक मतदार संघातून सदस्य निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/१२ पदवीधर मतदार संघातून सदस्य निवडले जातात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
१/६  राज्यपालाकडून सदस्य नामनिदेशित केले जातात, यामध्ये सामाजिक, सांस्कृतिक, शैक्षणिक व आर्थिक अशा विविध क्षेत्रातील तज्ञ सदस्य असतात.&lt;br&gt;

== सदस्यांची पात्रता ==
#तो भारताचा नागरिक असावा.&lt;br&gt;
#त्याच्या वयाची ३० वर्ष पूर्ण झालेली असावी.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
#संसदेने वेळोवेळी विहित केलेल्या अटी त्याला मान्य असाव्यात.&lt;br&gt;

== सदस्यांचा कार्यकाल ==

सदस्यांचा कार्यकाल 6 वर्ष इतका असतो.

== विधानपरिषदेचा कार्यकाल ==

विधानपरिषद हे स्थायी सभागृह आहे ते कधीही विसर्जित होत नाही. दर दोन वर्षानी 1/3 सदस्य निवृत्त होतात आणि तेवढेच नव्याने त्यांच्या जागी निवडले जातात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt;

== गणसंख्या ==
१/१०  इतकी गणसंख्या असतो.
== अधिवेशन ==

दोन अधिवेशनांमध्ये सहा महिन्यापेक्षा जास्त अंतर नसावे.

== सभापती व उपसभापती ==

विधानपरिषदेत निवडून आलेल्या सदस्यांकडून एका सदस्याची सभापती तर दुसऱ्या एका सदस्याची उपसभापती म्हणून निवड केली जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt;
== मतदारसंघ आणि सदस्य (७८)==
महाराष्ट्र विधान परिषदेचे अलीकडील सदस्य खालीलप्रमाणे आहेत&lt;ref&gt;http://mls.org.in/pdf2021/winter/list-of-council-member.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}&lt;/ref&gt;

=== विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले (३०) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले'''&lt;/span&gt;
|-
| १
| [[प्रवीण दरेकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| २
| [[राम शिंदे|राम शंकरराव शिंदे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ३
| [[श्रीकांत भारतीय]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ४
| [[उमा खापरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ५
| [[प्रसाद लाड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ६
| [[आमश्या फुलजी पाडवी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|८ जुलै २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|७ जुलै २०२८
| २३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी राजीनामा ([[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] निवडून गेले)
|-
| [[चंद्रकांत रघुवंशी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २३ नोव्हेंबर २०२४  ते ४ जुलै २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड 
|-
| ७
| [[रामराजे नाईक निंबाळकर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ८
| [[सचिन अहिर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|}


{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!#
!style=&quot;width:200px&quot;|सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
! colspan=&quot;2&quot; |कार्यकाळ
|-
|१
|[[पंकजा मुंडे]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|२
|[[योगेश टिळेकर]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|३
|[[परिणय फुके]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|४
|अमित गोरखे
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|५
|[[सदाभाऊ खोत]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|६
|[[प्रवीण दरेकर]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|७
|[[राम शिंदे]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|८
|उमा खापरे
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|९
|श्रीकांत भारतीय
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|१०
|प्रसाद लाड
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|११
|रणजितसिंह मोहिते-पाटील
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|१२
|[[कृपाल तुमाने]]
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|१३
|[[भावना गवळी]]
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|१४
|[[नीलम गोऱ्हे]]
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|१५
|शिवाजीराव गर्जे
|bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|१६
|रामराजे नाईक निंबाळकर
|bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|१७
|[[अमोल मिटकरी]]
|bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|१८
|मिलिंद नार्वेकर
|
|[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|१९
|सचिन अहिर
|
|[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] 
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|२०
|[[उद्धव ठाकरे]]
|
|शिवसेना (उद्धव ठाकरे)
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|२१
|प्रज्ञा सातव ([[राजीनामा]])
|bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३० (१८ डिसें.)
|-
|२२
|[[भाई जगताप]]
|bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|२३
|राजेश राठोड
|bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|२४
|[[एकनाथ खडसे]]
|
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी (SCP)]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|२५
|शशिकांत शिंदे
|
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी (SCP)]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|२६
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|राजेश विटेकर पाथरी विधानसभा मतदारसंघ मधून निवडून आले}}
|२७-जुलै-२०३०
|-
|२७
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|अक्कलकुवा विधानसभा मतदारसंघ मधून आमश्या पाडवी ची निवडणूक}}
|७-जुलै-२०२८
|-
|२८
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|नागपूर मध्य विधानसभा मतदारसंघ मधून प्रवीण दटके यांची निवडणूक}}
|१३-मे-२०२६
|-
|२९
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|जाट विधानसभा मतदारसंघातून गोपीचंद पडळकर यांची निवड}}
|१३-मे-२०२६
|-
|३०
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|लातूर ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ मधून रमेश कराड ची निवडणूक}}
|१३-मे-२०२६
|}

=== स्थानिक प्राधिकरणांच्या मतदारसंघातून निवडून आलेले (२२) ===

{{legend2|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजप]] (३)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2||[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00BFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FFFFFF|रिक्त (१७)|border=solid 1px #000000}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! #
! मतदारसंघ
! style=&quot;width:200px&quot; |सदस्य
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| कार्यकाळ
|-
| १
| मुंबई
| सुनील शिंदे
| 
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] 
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| २
| मुंबई
| राजहंस सिंह
| bgcolor=#FF9933|
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ३
| धुळे-नंदुरबार
| अमरीश पटेल
| bgcolor=#FF9933|
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ४
| अकोला-वाशिम-बुलढाणा
| वसंत खंडेलवाल
| bgcolor=#FF9933|
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ५
| कोल्हापूर
| [[सतेज पाटील]]
| bgcolor=#00BFFF|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ६
| नागपूर
| colspan=&quot;4&quot; | 23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|[[चंद्रशेखर बावनकुळे]] ची कामठी विधानसभा मतदारसंघ निवडणूक}}
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ७
| [[छ.संभाजीनगर]]-[[जालना]]
| 
| 
| 
| ३०-ऑगस्ट-२०१९
| २९-ऑगस्ट-२०२५
|-
| ८
| सोलापूर
| colspan=&quot;5&quot; | रिक्त
|-
| ९
| अमरावती
| colspan=&quot;5&quot; | रिक्त
|-
| १०
| वर्धा-चंद्रपूर-गडचिरोली
| colspan=&quot;5&quot; | रिक्त
|-
| ११
| नाशिक
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १२
| परभणी-हिंगोली  
| colspan=&quot;5&quot; | रिक्त
|-
| १३
| रायगड-रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग  
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १४
| जळगाव
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १५
| भंडारा-गोंदिया 
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १६
| पुणे  
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १७
| सांगली-सातारा
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १८
| [[नांदेड]]
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १९
| यवतमाळ
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| २०
| ठाणे-पालघर
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| २१
| अहमदनगर (अहिल्यानगर)
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| २२
| धाराशिव-लातूर-बीड
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|}

=== शिक्षक मतदारसंघातून निवडून आलेले (७) ===

{{legend2|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजप]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FF6634|[[शिवसेना]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी|राष्ट्रवादी]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00BFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2||[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेनाUBT]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#CDCDCD|[[अपक्ष]] (२)|border=solid 1px #000000}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!#
!मतदारसंघ
!style=&quot;width:200px&quot; |सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
! colspan=&quot;2&quot; |कार्यकाळ
|-
|१
|मुंबई
|जगन्नाथ अभ्यंकर
|
|[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] 
|८-जुलै-२०२४
|७-जुलै-२०३०
|-
|२
|नाशिक
|किशोर दराडे
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|८-जुलै-२०२४
|७-जुलै-२०३०
|-
|३
|कोकण
|ज्ञानेश्वर म्हात्रे
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-फेब्रुवारी-२०२३
|७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
|४
|संभाजीनगर
|[[विक्रम काळे]]
|bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|८-फेब्रुवारी-२०२३
|७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
|५
|नागपूर
|सुधाकर 
आडबाले
|bgcolor=#CDCDCD|
|[[अपक्ष]] ([[काँग्रेस]] समर्थित)
|८-फेब्रुवारी-२०२३
|७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
|६
|पुणे
|जयंत आसगावकर
|bgcolor=#00BFFF|
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|७-डिसेंबर २०२०
|६-डिसेंबर २०२६
|-
|७
|अमरावती
|किरण सरनाईक
|bgcolor=#CDCDCD|
|[[अपक्ष]]
|७-डिसेंबर २०२०
|६-डिसेंबर २०२६
|}

=== पदवीधर मतदारसंघातून निवडून आलेले (७) ===

{{legend2|#00BFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (२)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजप]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2||[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेनाUBT]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी|राष्ट्रवादी]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2||[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी (शप)]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#CDCDCD|[[अपक्ष]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! #
! मतदारसंघ
! style=&quot;width:200px&quot; |सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| कार्यकाळ
|-
| १
| कोकण
| निरंजन डावखरे
| bgcolor=&quot;#FF9933&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| ८-जुलै-२०२४
| ७-जुलै-२०३०
|-
| २
| मुंबई
| [[अनिल परब]]
| 
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] 
| ८-जुलै-२०२४
| ७-जुलै-२०३०
|-
| ३
| अमरावती
| धनंजय लिंगाडे
| bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस |काँग्रेस]]
| ८-फेब्रुवारी-२०२३
| ७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
| ४
| नाशिक
|  सत्यजित तांबे 
| bgcolor=#CDCDCD|
| [[अपक्ष]]
| ८-फेब्रुवारी-२०२३
| ७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
| ५
| नागपूर
| अभिजित वंजारी
| bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| ७-डिसेंबर-२०२०
| ६-डिसेंबर-२०२६
|-
| ७
| औरंगाबाद
| सतीश चव्हाण
| bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
| ७-डिसेंबर-२०२०
| ६-डिसेंबर-२०२६
|-
| ६
| पुणे
| अरुण लाड
| 
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी (SCP)]]
| ७-डिसेंबर-२०२०
| ६-डिसेंबर-२०२६
|}

=== राज्यपाल नामनिर्देशित (१२) ===
{{legend2|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजप]] (३)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FF6634|[[शिवसेना]] (२)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी|राष्ट्रवादी]] (२)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FFFFFF|रिक्त (५)|border=solid 1px #000000}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! #
! style=&quot;width:200px&quot; |सदस्य
! colspan=&quot;2&quot;| संस्था
! colspan=&quot;2&quot;| कार्यकाळ
|-
| १
|चित्रा वाघ
| bgcolor=&quot;#FF9933&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| २
|विक्रांत पाटील
| bgcolor=&quot;#FF9933&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ३
|बाबुसिंग राठोड
| bgcolor=&quot;#FF9933&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ४
|[[हेमंत पाटील]]
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ५
|मनीषा कायंदे
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ६
|पंकज भुजबळ
| bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ७
|इद्रिस नायकवडी
| bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ८
|
|
|
|
|
|-
| ९
|
|
|
|
|
|-
| १०
|
|
|
|
|
|-
| ११
|
|
|
|
|
|-
| १२
|
|
|
|
|
|}

== बाह्य दुवे ==
# http://103.23.150.139/Home/Index
# https://www.mpscworld.com/bharatiy-nyayvyavashtebaddal-sampurn-mahiti/
# https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/
#http://mls.org.in/pdf/Margdarshika.pdf

== संदर्भ आणि नोंदी ==

{{भारताची विधिमंडळे}}
[[वर्ग:महाराष्ट्र शासन]]
[[वर्ग:विधान परिषद]]

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>d2bw4t0py7l3zzd005i3lis30ut0l9i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2687011</id>
      <parentid>2687008</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T07:02:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले (३०) */</comment>
      <origin>2687011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35818" sha1="kgqfs6zt3kl1kawhiddjrt4lmhbti6m" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}

'''महाराष्ट्र विधान परिषद''' हे महाराष्ट्र राज्याच्या द्विगृही कायदेमंडळापैकी वरिष्ठ गृह आहे. महाराष्ट्राच्या विधानपरीषदेत ७८  सदस्य आहेत. महाराष्ट्र, [[कर्नाटक]], [[उत्तर प्रदेश]], [[बिहार]], [[आंध्रप्रदेश]] आणि [[तेलंगणा]] या ६ घटक राज्यात द्विगृही कायदेमंडळ पद्धती अस्तित्वात असून तेथे [[विधान परिषद]] अस्तित्वात आहेत. बाकी सर्व घटकराज्यात एकगृह कायदेमंडळ पद्धती आहे. तेथे [[विधानसभा]] हे एकच सभागृह आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=विधानमंडळ|first1=महाराष्ट्र|title=Maharashtra Legislature|दुवा=http://mls.org.in/Council.aspx|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=mls.org.in|प्रकाशक=महाराष्ट्र विधानमंडळ,मुंबई}}&lt;/ref&gt; राज्यघटनेच्या कलम १६९ (१) नुसार विधानसभेने सभासदांच्या किंवा दोन तृतीयांश सभासदांनी उपस्थितीने बहुमताने ठराव केल्यास [[भारतीय संसद]] राज्यात विधान परिषद अस्तित्वात आणते. विधान परिषदेची सदस्य संख्या किती असावी, हे राज्यघटनेने निश्चित केलेले नाही. कलम १७१ नुसार विधान परिषदेत किमान ४०  सभासद किंवा विधानसभेच्या एकूण सभासद संख्येच्या एक तृतीयांश पेक्षा जास्त सदस्य नसतात. विधान परिषद तत्त्वत: वरिष्ठ सभागृह असले तरी व्यवहारात ते कनिष्ठ सभागृह आहे. या सभागृहाला सर्वच बाबीत कमी अधिकार आहेत (विधानसभेच्या तुलनेत).&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=विधानमंडळ|first1=महाराष्ट्र|title=Maharashtra Legislature|दुवा=http://mls.org.in/Council.aspx|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=mls.org.in|प्रकाशक=महाराष्ट्र विधानमंडळ,मुंबई}}&lt;/ref&gt;

== विधानपरिषदेबद्दल माहिती==
घटकराज्यांमध्ये व्दिगृही विधिमंडळ असावे की नसावे याबाबद निर्णय घेण्याचा अधिकार तेथील विधानसभेला आहे. सध्या देशामध्ये सहा घटकराज्यांमध्ये विधानपरिषद आहे त्यामध्ये महाराष्ट्र, बिहार, उत्तर प्रदेश, आंध्रप्रदेश, तेलंगाणा आणि कर्नाटक यांचा समावेश आहे.&lt;br&gt;

== विधानपरिषदेची रचना ==

१९५६ च्या ७ व्या घटनादुरूस्तीनुसार असे निर्धारित करण्यात आले आहे की, विधानपरिषदेची सदस्य संख्या तेथील विधानसभेच्या सदस्य संख्येच्या  १/३ पेक्षा जास्त नसावी आणि ४०  पेक्षा कमी नसावी. सध्या महाराष्ट्रात ७८  इतकी सदस्य संख्या आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt; घटना कलम क्र. १७१/२  नुसार विधानपरिषदेच्या रचनेबाबद कायदा करण्याचा अधिकार संसदेला आहे. विधानपरिषदेत साधारणपणे ५/६  सदस्य निर्वाचित असतात तर १/६  सदस्य राज्यपालाने नियुक्त केलेले असतात. विधानपरिषदेतील सर्व सदस्य प्रत्यक्ष निवडणुकीद्वारे निवडलेले सदस्य नसतात.&lt;br&gt;

== विधानपरिषदेच्या सदस्यांची विभागणी ==
'''रचना :''' &lt;br&gt;
१/३ सदस्य विधानसभेच्या सदस्यांकडून निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/३ स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून सदस्य निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/१२ शिक्षक मतदार संघातून सदस्य निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/१२ पदवीधर मतदार संघातून सदस्य निवडले जातात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
१/६  राज्यपालाकडून सदस्य नामनिदेशित केले जातात, यामध्ये सामाजिक, सांस्कृतिक, शैक्षणिक व आर्थिक अशा विविध क्षेत्रातील तज्ञ सदस्य असतात.&lt;br&gt;

== सदस्यांची पात्रता ==
#तो भारताचा नागरिक असावा.&lt;br&gt;
#त्याच्या वयाची ३० वर्ष पूर्ण झालेली असावी.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
#संसदेने वेळोवेळी विहित केलेल्या अटी त्याला मान्य असाव्यात.&lt;br&gt;

== सदस्यांचा कार्यकाल ==

सदस्यांचा कार्यकाल 6 वर्ष इतका असतो.

== विधानपरिषदेचा कार्यकाल ==

विधानपरिषद हे स्थायी सभागृह आहे ते कधीही विसर्जित होत नाही. दर दोन वर्षानी 1/3 सदस्य निवृत्त होतात आणि तेवढेच नव्याने त्यांच्या जागी निवडले जातात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt;

== गणसंख्या ==
१/१०  इतकी गणसंख्या असतो.
== अधिवेशन ==

दोन अधिवेशनांमध्ये सहा महिन्यापेक्षा जास्त अंतर नसावे.

== सभापती व उपसभापती ==

विधानपरिषदेत निवडून आलेल्या सदस्यांकडून एका सदस्याची सभापती तर दुसऱ्या एका सदस्याची उपसभापती म्हणून निवड केली जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015}}&lt;/ref&gt;
== मतदारसंघ आणि सदस्य (७८)==
महाराष्ट्र विधान परिषदेचे अलीकडील सदस्य खालीलप्रमाणे आहेत&lt;ref&gt;http://mls.org.in/pdf2021/winter/list-of-council-member.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}&lt;/ref&gt;

=== विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले (३०) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले'''&lt;/span&gt;
|-
| १
| [[प्रवीण दरेकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| २
| [[राम शिंदे|राम शंकरराव शिंदे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ३
| [[श्रीकांत भारतीय]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ४
| [[उमा खापरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ५
| [[प्रसाद लाड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ६
| [[आमश्या फुलजी पाडवी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|८ जुलै २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|७ जुलै २०२८
| २३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी राजीनामा ([[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] निवडून गेले)
|-
| [[चंद्रकांत रघुवंशी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २३ नोव्हेंबर २०२४  ते ४ जुलै २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड 
|-
| ७
| [[रामराजे नाईक निंबाळकर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ८
| [[सचिन अहिर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ९
| [[भाई जगताप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| १०
| [[एकनाथ गणपत खडसे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|}


{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!#
!style=&quot;width:200px&quot;|सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
! colspan=&quot;2&quot; |कार्यकाळ
|-
|१
|[[पंकजा मुंडे]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|२
|[[योगेश टिळेकर]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|३
|[[परिणय फुके]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|४
|अमित गोरखे
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|५
|[[सदाभाऊ खोत]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|६
|[[प्रवीण दरेकर]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|७
|[[राम शिंदे]]
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|८
|उमा खापरे
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|९
|श्रीकांत भारतीय
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|१०
|प्रसाद लाड
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|११
|रणजितसिंह मोहिते-पाटील
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|१२
|[[कृपाल तुमाने]]
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|१३
|[[भावना गवळी]]
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|१४
|[[नीलम गोऱ्हे]]
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|१५
|शिवाजीराव गर्जे
|bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|१६
|रामराजे नाईक निंबाळकर
|bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|१७
|[[अमोल मिटकरी]]
|bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|१८
|मिलिंद नार्वेकर
|
|[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३०
|-
|१९
|सचिन अहिर
|
|[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] 
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|२०
|[[उद्धव ठाकरे]]
|
|शिवसेना (उद्धव ठाकरे)
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|२१
|प्रज्ञा सातव ([[राजीनामा]])
|bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|२८-जुलै-२०२४
|२७-जुलै-२०३० (१८ डिसें.)
|-
|२२
|[[भाई जगताप]]
|bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|२३
|राजेश राठोड
|bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|२४
|[[एकनाथ खडसे]]
|
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी (SCP)]]
|८-जुलै-२०२२
|७-जुलै-२०२८
|-
|२५
|शशिकांत शिंदे
|
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी (SCP)]]
|१४-मे-२०२०
|१३-मे-२०२६
|-
|२६
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|राजेश विटेकर पाथरी विधानसभा मतदारसंघ मधून निवडून आले}}
|२७-जुलै-२०३०
|-
|२७
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|अक्कलकुवा विधानसभा मतदारसंघ मधून आमश्या पाडवी ची निवडणूक}}
|७-जुलै-२०२८
|-
|२८
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|नागपूर मध्य विधानसभा मतदारसंघ मधून प्रवीण दटके यांची निवडणूक}}
|१३-मे-२०२६
|-
|२९
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|जाट विधानसभा मतदारसंघातून गोपीचंद पडळकर यांची निवड}}
|१३-मे-२०२६
|-
|३०
| colspan=&quot;4&quot; |23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|लातूर ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ मधून रमेश कराड ची निवडणूक}}
|१३-मे-२०२६
|}

=== स्थानिक प्राधिकरणांच्या मतदारसंघातून निवडून आलेले (२२) ===

{{legend2|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजप]] (३)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2||[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00BFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FFFFFF|रिक्त (१७)|border=solid 1px #000000}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! #
! मतदारसंघ
! style=&quot;width:200px&quot; |सदस्य
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| कार्यकाळ
|-
| १
| मुंबई
| सुनील शिंदे
| 
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] 
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| २
| मुंबई
| राजहंस सिंह
| bgcolor=#FF9933|
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ३
| धुळे-नंदुरबार
| अमरीश पटेल
| bgcolor=#FF9933|
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ४
| अकोला-वाशिम-बुलढाणा
| वसंत खंडेलवाल
| bgcolor=#FF9933|
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ५
| कोल्हापूर
| [[सतेज पाटील]]
| bgcolor=#00BFFF|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| २-जानेवारी-२०२२
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ६
| नागपूर
| colspan=&quot;4&quot; | 23-नोव्हेंबर-2024 पासून रिक्त{{Efn|[[चंद्रशेखर बावनकुळे]] ची कामठी विधानसभा मतदारसंघ निवडणूक}}
| १-जानेवारी-२०२८
|-
| ७
| [[छ.संभाजीनगर]]-[[जालना]]
| 
| 
| 
| ३०-ऑगस्ट-२०१९
| २९-ऑगस्ट-२०२५
|-
| ८
| सोलापूर
| colspan=&quot;5&quot; | रिक्त
|-
| ९
| अमरावती
| colspan=&quot;5&quot; | रिक्त
|-
| १०
| वर्धा-चंद्रपूर-गडचिरोली
| colspan=&quot;5&quot; | रिक्त
|-
| ११
| नाशिक
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १२
| परभणी-हिंगोली  
| colspan=&quot;5&quot; | रिक्त
|-
| १३
| रायगड-रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग  
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १४
| जळगाव
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १५
| भंडारा-गोंदिया 
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १६
| पुणे  
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १७
| सांगली-सातारा
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १८
| [[नांदेड]]
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| १९
| यवतमाळ
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| २०
| ठाणे-पालघर
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| २१
| अहमदनगर (अहिल्यानगर)
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|-
| २२
| धाराशिव-लातूर-बीड
| colspan=&quot;5&quot; |रिक्त
|}

=== शिक्षक मतदारसंघातून निवडून आलेले (७) ===

{{legend2|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजप]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FF6634|[[शिवसेना]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी|राष्ट्रवादी]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00BFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2||[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेनाUBT]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#CDCDCD|[[अपक्ष]] (२)|border=solid 1px #000000}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!#
!मतदारसंघ
!style=&quot;width:200px&quot; |सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
! colspan=&quot;2&quot; |कार्यकाळ
|-
|१
|मुंबई
|जगन्नाथ अभ्यंकर
|
|[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] 
|८-जुलै-२०२४
|७-जुलै-२०३०
|-
|२
|नाशिक
|किशोर दराडे
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|८-जुलै-२०२४
|७-जुलै-२०३०
|-
|३
|कोकण
|ज्ञानेश्वर म्हात्रे
|bgcolor=#FF9933|
|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|८-फेब्रुवारी-२०२३
|७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
|४
|संभाजीनगर
|[[विक्रम काळे]]
|bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|८-फेब्रुवारी-२०२३
|७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
|५
|नागपूर
|सुधाकर 
आडबाले
|bgcolor=#CDCDCD|
|[[अपक्ष]] ([[काँग्रेस]] समर्थित)
|८-फेब्रुवारी-२०२३
|७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
|६
|पुणे
|जयंत आसगावकर
|bgcolor=#00BFFF|
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|७-डिसेंबर २०२०
|६-डिसेंबर २०२६
|-
|७
|अमरावती
|किरण सरनाईक
|bgcolor=#CDCDCD|
|[[अपक्ष]]
|७-डिसेंबर २०२०
|६-डिसेंबर २०२६
|}

=== पदवीधर मतदारसंघातून निवडून आलेले (७) ===

{{legend2|#00BFFF|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] (२)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजप]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2||[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेनाUBT]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी|राष्ट्रवादी]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2||[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी (शप)]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#CDCDCD|[[अपक्ष]] (१)|border=solid 1px #000000}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! #
! मतदारसंघ
! style=&quot;width:200px&quot; |सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| कार्यकाळ
|-
| १
| कोकण
| निरंजन डावखरे
| bgcolor=&quot;#FF9933&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
| ८-जुलै-२०२४
| ७-जुलै-२०३०
|-
| २
| मुंबई
| [[अनिल परब]]
| 
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|शिवसेना UBT]] 
| ८-जुलै-२०२४
| ७-जुलै-२०३०
|-
| ३
| अमरावती
| धनंजय लिंगाडे
| bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस |काँग्रेस]]
| ८-फेब्रुवारी-२०२३
| ७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
| ४
| नाशिक
|  सत्यजित तांबे 
| bgcolor=#CDCDCD|
| [[अपक्ष]]
| ८-फेब्रुवारी-२०२३
| ७-फेब्रुवारी-२०२९
|-
| ५
| नागपूर
| अभिजित वंजारी
| bgcolor=&quot;#00BFFF&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
| ७-डिसेंबर-२०२०
| ६-डिसेंबर-२०२६
|-
| ७
| औरंगाबाद
| सतीश चव्हाण
| bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
| ७-डिसेंबर-२०२०
| ६-डिसेंबर-२०२६
|-
| ६
| पुणे
| अरुण लाड
| 
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार|राष्ट्रवादी (SCP)]]
| ७-डिसेंबर-२०२०
| ६-डिसेंबर-२०२६
|}

=== राज्यपाल नामनिर्देशित (१२) ===
{{legend2|#FF9933|[[भारतीय जनता पार्टी|भाजप]] (३)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FF6634|[[शिवसेना]] (२)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#00B2B2|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी|राष्ट्रवादी]] (२)|border=solid 1px #000000}}
{{legend2|#FFFFFF|रिक्त (५)|border=solid 1px #000000}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! #
! style=&quot;width:200px&quot; |सदस्य
! colspan=&quot;2&quot;| संस्था
! colspan=&quot;2&quot;| कार्यकाळ
|-
| १
|चित्रा वाघ
| bgcolor=&quot;#FF9933&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| २
|विक्रांत पाटील
| bgcolor=&quot;#FF9933&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ३
|बाबुसिंग राठोड
| bgcolor=&quot;#FF9933&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ४
|[[हेमंत पाटील]]
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ५
|मनीषा कायंदे
|bgcolor=&quot;#FF6634&quot; |
|[[शिवसेना]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ६
|पंकज भुजबळ
| bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ७
|इद्रिस नायकवडी
| bgcolor=&quot;#00B2B2&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]]
|१६-ऑक्टोबर-२०२४
|१५-ऑक्टोबर-२०३०
|-
| ८
|
|
|
|
|
|-
| ९
|
|
|
|
|
|-
| १०
|
|
|
|
|
|-
| ११
|
|
|
|
|
|-
| १२
|
|
|
|
|
|}

== बाह्य दुवे ==
# http://103.23.150.139/Home/Index
# https://www.mpscworld.com/bharatiy-nyayvyavashtebaddal-sampurn-mahiti/
# https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/
#http://mls.org.in/pdf/Margdarshika.pdf

== संदर्भ आणि नोंदी ==

{{भारताची विधिमंडळे}}
[[वर्ग:महाराष्ट्र शासन]]
[[वर्ग:विधान परिषद]]

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>kgqfs6zt3kl1kawhiddjrt4lmhbti6m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अदिती सुनील तटकरे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>250972</id>
    <revision>
      <id>2686977</id>
      <parentid>2581685</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T04:25:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32628-05</username>
        <id>183752</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6476" sha1="3m7fppflfjdkiztnc369viernxr5wn6" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय = मा.ना.
| नाव = अदितीताई तटकरे
| सन्मानवाचक प्रत्यय = कॅबिनेट मंत्री, म.रा.
| चित्र =
| चित्र आकारमान =
| लघुचित्र =
| चित्र शीर्षक =
| क्रम = 
| पद = [[महाराष्ट्र शासन|महिला व बालकल्याण, उद्योग, खनिकर्म, पर्यटन, फलोत्पादन, क्रीडा व युवक कल्याण, राजशिष्टाचार, माहिती व जनसंपर्क मंत्री, महाराष्ट्र राज्य]]
| कार्यकाळ_आरंभ = ३० डिसेंबर २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती =
| उपराष्ट्रपती =
| उपपंतप्रधान =
| डेप्युटी =
| लेफ्टनंट =
| सम्राट =
| राष्ट्रपती =
| पंतप्रधान =
| राज्यपाल = [[भगतसिंग कोश्यारी]]
| गव्हर्नर-जनरल =
| मागील =
| पुढील =
| मतदारसंघ =
| बहुमत =
| क्रम2 = 
| पद2 = [[महाराष्ट्र विधानसभा|सदस्य, महाराष्ट्र विधानसभा]] 
| कार्यकाळ_आरंभ2        = २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती2        = 
| उपराष्ट्रपती2      = 
| उपपंतप्रधान2  = 
| डेप्युटी2             = 
| लेफ्टनंट2         = 
| सम्राट2            = 
| राष्ट्रपती2          = 
| पंतप्रधान2      = 
| राज्यपाल2           = 
| मागील2         = &lt;!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --&gt;
| पुढील2          = &lt;!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --&gt;
| मतदारसंघ2       = [[श्रीवर्धन विधानसभा मतदारसंघ|श्रीवर्धन]]&lt;!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --&gt;
| बहुमत2           = &lt;!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --&gt;
| क्रम =
| जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1988|3|16}}
| जन्मस्थान            = [[रायगड]]
| मृत्युदिनांक           = 
| मृत्युस्थान            = 
| राष्ट्रीयत्व               = भारतीय
| पक्ष                  = राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी
| शिक्षण                 = एमए, पदव्युत्तर पदविका
| इतरपक्ष               = 
| आई                  = सौ. वरदा सुनील तटकरे
| वडील                  = [[सुनील तटकरे]]
| पती                  = अविवाहित
| पत्नी                  =
| नाते                  = अवधूत सुनील तटकरे
| अपत्ये                =
| निवास                =
| शाळा_महाविद्यालय      = 
| व्यवसाय              = राजकारण
| धंदा                  =
| सही                  =
| संकेतस्थळ             = 
| तळटीपा               =
}}

'''अदिती वरदा सुनील तटकरे''' ह्या एक भारतीय राजकारणी आहेत. त्या [[महाराष्ट्र शासन|महाराष्ट्राचे]] उद्योग, खनिकर्म, पर्यटन, फलोत्पादन, क्रीडा व युवक कल्याण, राजशिष्टाचार, माहिती व जनसंपर्क या विभागांच्या २०१९ झालेल्या राज्य मंत्री आहेत. [[राष्ट्रवादी काँग्रेस]]च्या तिकिटावर [[श्रीवर्धन विधानसभा मतदारसंघ]]ातून त्या निवडून आल्या आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-50944457|title=उद्धव ठाकरे सरकारच्या मंत्र्यांची संपूर्ण यादी: पक्ष आणि खाती|date=५ जानेवारी २०२०|via=www.bbc.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/maha-cabinet-expansion-first-cabinet-expansion-of-maha-government-led-by-cm-uddhav-thackeray-126407251.html|title=फडणवीस गेले, अजित पवार मात्र पुन्हा आले! उपमुख्यमंत्र्यासह २५ कॅबिनेट,१० राज्यमंत्र्यांना शपथ|website=Divya Marathi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.esakal.com/maharashtra/allocation-portfolios-chief-minister-uddhav-thackeray-declared-249311|title=अखेर खातेवाटप जाहीर; 'या' मंत्र्यांकडे असतील 'ही' खाती &amp;#124; eSakal|website=www.esakal.com}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:तटकरे, अदिती}}
[[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:मराठी राजकारणी]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]]
[[वर्ग:श्रीवर्धनचे आमदार]]</text>
      <sha1>3m7fppflfjdkiztnc369viernxr5wn6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोल्हेवाडी (लांजा)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>258852</id>
    <revision>
      <id>2686866</id>
      <parentid>2686843</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T12:05:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kolhewadi tushar 1806</username>
        <id>183645</id>
      </contributor>
      <comment>/* प्रेक्षणीय स्थळे */ कोल्हेवाडी (लांजा)परिसरातील प्रेक्षणीय स्थळे आणि पारंपरिक ऐतिहासिक पालखी सोहळ्याविषयी अधिकृत माहिती समाविष्ट केली.</comment>
      <origin>2686866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21145" sha1="0ldlmjqilr12nv1elb0n552ogy5rrax" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''कोल्हेवाडी'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर=लांजा| जिल्हा = [[रत्नागिरी जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/०८
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

''' कोल्हेवाडी''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] दक्षिण कोकणातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[लांजा तालुका|लांजा तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

प्रस्तावना :- कोल्हेवाडी हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील लांजा तालुक्यातील एक मुख्य आणि स्वतंत्र गाव आहे. गावाच्या शासकीय अधिकृत नकाशावर तसेच गुगल नकाशावर (Google Maps) या गावाचा पिन कोड ४१५८०२ (415802) असा नोंदवला गेला आहे. भौगोलिकदृष्ट्या हे गाव केळवली आणि पालू या गावांच्या लगत वसलेले असून, गुगल नकाशावर गावाची स्वतंत्र हद्द स्पष्ट दिसून येते. गावाला स्वतःची स्वतंत्र ओळख असून 'निर्मल ग्रामपंचायत कोल्हेवाडी' अंतर्गत गावाचा स्थानिक कारभार चालतो. 'श्री स्वयंभू केदारलिंग देवस्थान मंदिर' हे कोल्हेवाडी गावाचे मुख्य ग्रामदैवत आणि प्रमुख श्रद्धास्थान आहे. 

कोकणच्या निसर्गरम्य वातावरणात वसलेल्या या गावातील लोकांचा मुख्य व्यवसाय प्रामुख्याने शेती असून, येथे आंबा, काजू आणि भाताचे पीक घेतले जाते. नोकरी-व्यवसायानिमित्त मुंबई किंवा इतर शहरांत (परगावी) स्थायिक झालेली सर्व ग्रामस्थ व चाकरमानी मंडळी गावातील प्रमुख सण-उत्सवांना, विशेषतः वार्षिक शिमगोत्सवाला आवर्जून एकत्र येतात.


==भौगोलिक स्थान==
कोल्हेवाडी (लांजा)
 हे एक निसर्गरम्य आणि प्रगतशील गाव आहे  हे गाव मुख्यत्वे येथील उच्च साक्षरता दर, आदर्श लिंगगुणोत्तर आणि पारंपरिक कोकणी आदरातिथ्यासाठी ओळखले जाते &lt;ref&gt;[https://www.google.com/maps/search/?api=1&amp;query=VJXV%2BGF+Kolhewadi,+Maharashtra गुगल मॅप्सवर कोल्हेवाडी गावचे मुख्य स्थान]&lt;/ref&gt;
१. भौगोलिक स्थान आणि चतुःसीमा
कोल्हेवाडी हे गाव कोकण प्रशासकीय विभागातील, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील लांजा तालुक्यात वसलेले आहे &lt;ref&gt;[https://www.google.com/maps/search/?api=1&amp;query=VJXV%2BGF+Kolhewadi,+Maharashtra महसूल नकाशा आणि गुगल मॅप्स आधारित स्थान]&lt;/ref&gt; गावाची भौगोलिक रचना, दिशांनुसार निश्चित झालेली चतुःसीमा, अधिकृत टपाल क्षेत्र आणि वाहतूक मार्ग खालीलप्रमाणे आहेत:

उत्तर दिशा: या दिशेला केळवली गाव असून, या गावाची विस्तृत सीमा कोल्हेवाडी गावाला लागून आहे 

दक्षिण ते पूर्व दिशा: दक्षिण दिशेपासून ते पूर्व दिशेपर्यंतचा संपूर्ण मोठा भूभाग पालू गावच्या सीमेने व्यापलेला आहे 

उत्तर-पश्चिम (वायव्य) दिशा: या कोपऱ्यात शिपोशी गावाची सीमा लागते, जी साधारण २० मीटर लांबीपर्यंत कोल्हेवाडी गावाच्या सीमेला स्पर्श करते

पश्चिम दिशा: पश्चिम दिशेला गोविल गावाची सीमा असून, ही सीमा साधारण १ किलोमीटर अंतरापर्यंत पसरलेली आहे

उत्तर-पूर्व (ईशान्य) दिशा: या कोपऱ्यात कोचरी या गावाची संक्षिप्त सीमा स्पर्श करते. &lt;ref&gt;[https://www.google.com/maps/search/?api=1&amp;query=VJXV%2BGF+Kolhewadi,+Maharashtra गुगल मॅप्स: कोल्हेवाडी गावची चतुःसीमा]&lt;/ref&gt;
अधिकृत पिनकोड व टपाल क्षेत्राचे स्पष्टीकरण (Official Postal Jurisdiction)
सरकारी महसूल नकाशा आणि 'गुगल मॅप्स' (Google Maps) वरील अधिकृत डिजिटल सीमांकनानुसार (Dotted Line Boundary) कोल्हेवाडी गावाचा नोंदणीकृत मुख्य पिनकोड ४१५८०२ (415802) हाच आहे &lt;ref&gt;[https://www.google.com/maps/search/?api=1&amp;query=VJXV%2BGF+Kolhewadi,+Maharashtra गुगल मॅप्स: कोल्हेवाडी गावचे टपाल क्षेत्र व पिनकोड सीमांकन]&lt;/ref&gt; हे गाव शिपोशी मुख्य पोस्ट ऑफिस (अंतर: ४.५ किलोमीटर) अंतर्गत समाविष्ट असल्यामुळे हा पिनकोड गावची मूळ डिजिटल ओळख दर्शवतो 

शासकीय कामांसाठी विशेष नोंद: भौगोलिकदृष्ट्या कोल्हेवाडी गावाच्या सर्वात जवळ 'पालू पोस्ट ऑफिस' (पिनकोड: ४१६७०१, अंतर: ३.५ किलोमीटर) हे केंद्र आहे त्यामुळे, व्यावहारिक सुलभतेसाठी आणि जलद प्रशासकीय/शासकीय टपाल व्यवहारांसाठी स्थानिक पातळीवर पालू पोस्ट पिनकोड ४१६७०१ (416701) देखील वापरला जातो 
(थोडक्यात: गावाचा मूळ व नकाशावरील अधिकृत पिनकोड ४१५८०२ हाच आहे, तर व्यावहारिक शासकीय सोयीसाठी ४१६७०१ हा पिनकोड देखील ग्राह्य धरला जातो )
२. प्रमुख वाहतूक मार्ग आणि संपर्क
कोल्हेवाडी हे गाव वाहतुकीच्या दृष्टीने अत्यंत मोक्याच्या ठिकाणी वसलेले आहे  रत्‍नागिरी-नागपूर राष्ट्रीय महामार्ग १६६ (NH 166) कडून येणारा राज्य महामार्ग १७५ (SH 175) हा मुख्य रस्ता थेट कोल्हेवाडी गावातूनच पुढे जातो &lt;ref&gt;[https://www.google.com/maps/search/?api=1&amp;query=VJXV%2BGF+Kolhewadi,+Maharashtra गुगल मॅप्स: कोल्हेवाडी रस्ता दळणवळण मार्ग]&lt;/ref&gt; हा मार्ग पुढे जाऊन थेट प्रमुख मुंबई-गोवा राष्ट्रीय महामार्ग ६६ (NH 66) ला मिळतो  त्यामुळे गावाला उत्तम रस्ते दळणवळण लाभले आहे

रेल्वे संपर्क: रेल्वे प्रवासासाठी गावाला विलवडे रेल्वे स्थानक (१५ किलोमीटर) आणि आडवली रेल्वे स्थानक (१७ किलोमीटर) ही दोन जवळची स्थानके लाभली आहेत 
अंतर: हे गाव लांजा तालुक्यापासून गोविल फाटा मार्गे २० किलोमीटर अंतरावर आहे, दुसऱ्या बाजूने दाभोळे तिठा  मार्गे ३० किलोमीटर अंतरावर आहे, तर कोर्ले तिठा पासून हे अंतर २२ किलोमीटर आहे &lt;ref&gt;[https://www.google.com/maps/search/?api=1&amp;query=VJXV%2BGF+Kolhewadi,+Maharashtra गुगल मॅप्स: कोल्हेवाडी ते लांजा तालुका अंतर, कोर्ले तिठा व पर्यायी मार्ग]&lt;/ref&gt; रत्‍नागिरी जिल्हा मुख्यालयापासून गाव साधारण ४८ किलोमीटर अंतरावर स्थित आहे

 कोल्हेवाडी (लांजा), महाराष्ट्र (पिनकोड: ४१५८०२) गावाचे एकूण भौगोलिक क्षेत्र ५३९.५७ हेक्टर (hectares) आहे.

==हवामान==
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे [[तांदूळ|भातशेती]], [[नागली]]शेती केली जाते.

==लोकजीवन==

==प्रेक्षणीय स्थळे==

===प्राचीन - श्री स्वयंभू केदारलिंग देवस्थान===
हे कोल्हेवाडी गावाचे मुख्य ग्रामदैवत आहे. येथील मुख्य शिवलिंग हे मानवनिर्मित नसून भूगर्भातून स्वतःहून अवतरलेली (प्रकटलेली) म्हणजेच 'स्वयंभू पिंड' आहे. हे अतिशय जागृत स्थान मानले जाते. हे मंदिर गावाच्या चतुर सीमेवर वसलेले मुख्य रक्षक स्थान व प्रमुख आकर्षण आहे.

=== कोल्हेवाडी  व प्रभानवल्ली  देवस्थान संबंध (बहीण-भावाचे नाते) ===
* '''संबंधित गावे:''' कोल्हेवाडी आणि प्रभानवल्ली
* '''आराध्य दैवते:''' श्री स्वयंभू केदारलिंग देव (कोल्हेवाडी) आणि आई महालक्ष्मी देवी (प्रभानवल्ली)

==== ऐतिहासिक पालखी भेट सोहळा ====
कोल्हेवाडी येथील श्री केदारलिंग देवाचा शिमगोत्सव, ढोल-ताशांच्या गजरात डोलणारी पालखी आणि प्रभानवल्ली येथील आई महालक्ष्मी सोबत दर तीन वर्षांनी संपन्न होणारा ऐतिहासिक पालखी भेट सोहळा हे कोल्हेवाडी कोकणच्या समृद्ध सांस्कृतिक परंपरेचे परम वैभव मानले जाते.

==== स्वयंभू देवस्थान आणि ऐतिहासिक नोंदी ====
कोल्हेवाडीचे श्री धनी स्वयंभू केदारलिंग हे एक प्राचीन व 'स्वयंभू' देवस्थान आहे. या देवस्थानाचे ऐतिहासिक महत्त्व आणि संदर्भ जुन्या सनदा तसेच स्थानिक महसुली नोंदींमध्ये अधिकृतपणे आढळतात.

=== मुख्य मंदिरातील देवींची स्थाने ===
याच मुख्य देवस्थान परिसरात '''गावदेवी आई, धनीन देवी, विठ्ठलाई देवी, जुगाई देवी आणि काळकाई देवी''' यांची पवित्र स्थाने व गाभारे असून, हे संपूर्ण मंदिर परिसर ग्रामस्थांच्या अढळ श्रद्धेचे मुख्य केंद्र आहे.

=== गावातील इतर मंदिरे ===
या मुख्य देवस्थानाव्यतिरिक्त कोल्हेवाडी गावात '''श्री दत्त मंदिर, श्री गणेश मंदिर, राधाकृष्ण मंदिर, विठ्ठल रुक्माई मंदिर आणि महादेव मंदिर''' ही इतर दर्शनीय मंदिरे आहेत.


== देवस्थान व्यवस्थापन आणि पारंपरिक मानकरी ==

* '''मंदिरांची जोपासना व व्यवस्थापन:'''  
कोल्हेवाडी गावातील सर्व मंदिरांची दैनंदिन देखभाल, पावित्र्य आणि जोपासना संपूर्ण गावातील ग्रामस्थ अत्यंत आस्थेने व एकजुटीने करतात.

* '''पूजा-अर्चा परंपरा:'''  
मुख्य देवस्थान आणि गावदेवीची पारंपरिक दैनंदिन पूजा-अर्चा व धार्मिक विधी पाहण्याची महत्त्वाची जबाबदारी '''गुरव''' समाजाकडे असून, ते पिढ्यानपिढ्या ही सेवा अत्यंत श्रद्धेने पार पाडतात.

* '''पारंपरिक मानकरी व सण-उत्सव:'''  
गावातील प्रमुख सण आणि विशेषतः 'होळी व शिमगोत्सवामध्ये' गावातील प्रमुख मानकरी म्हणून '''सावंत (दोन विशिष्ट मानकरी कुटुंबे)''' तसेच '''पाष्टे, मोरे, जोईल, पांचाळ आणि राजिवले (या प्रत्येक आडनावातील प्रत्येकी एक मानकरी कुटुंब)''' यांना अत्यंत महत्त्वाचा आणि मोठा पारंपरिक मान असतो. गावाचे प्रमुख आणि हे सर्व अधिकृत मानकरी यांच्या मार्गदर्शनाखाली व उपस्थितीत गावातील सर्व सांस्कृतिक व धार्मिक उत्सव परंपरेनुसार संपन्न होतात.


=== जवळील प्रेक्षणीय व दर्शनीय स्थाने ===

* '''श्री देव धावबा मंदिर (सालपे):''' ५.४ किमी
* '''मुचकुंद ऋषींची गुहा:''' १३ किमी
* '''माचाळ (Machal) - मिनी महाबळेश्वर (थंड हवेचे ठिकाण):''' १४ किमी
* '''प्रभाणवल्ली / खोर्निंको धरण:''' १७ किमी
* '''श्रीक्षेत्र नाणिजधाम मठ (पाली):''' २५ किमी
* '''श्री क्षेत्र मार्लेश्वर मंदिर:''' ४० किमी
* '''राजापूरची गंगा:''' ४० किमी
* '''ऐतिहासिक विशाळगड किल्ला:''' पायवाटेने २ ते ३ तास (रोड मार्गे ५६ किमी)
*

==नागरी सुविधा==

==जवळपासची गावे==
[[तळवडे]], कुरचुंब, येरवंडे, आसगे, हसोळ, गोविळ, गुरववाडी, वाडगाव, बेनी खुर्द, खेरवसे, धुंदरे ही जवळपासची गावे आहेत.कोल्हेवाडी ग्रामपंचायतीमध्ये ही गावे येतात.&lt;ref&gt;#https://villageinfo.in/maharashtra/ratnagiri/lanja.html&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==

१.https://villageinfo.in/
२.https://www.census2011.co.in/
३.http://tourism.gov.in/
४.https://www.incredibleindia.org/
५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
६.https://www.mapsofindia.com/

[[वर्ग:लांजा तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>0ldlmjqilr12nv1elb0n552ogy5rrax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शिस्ते</title>
    <ns>0</ns>
    <id>264775</id>
    <revision>
      <id>2686902</id>
      <parentid>2393090</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T19:28:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32453-81</username>
        <id>183740</id>
      </contributor>
      <comment>/* प्रेक्षणीय स्थळे */</comment>
      <origin>2686902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3246" sha1="qd9lrp7dj2o0zu5k8s0x0wnsybmuc2s" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''शिस्ते'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर=श्रीवर्धन
| जिल्हा = [[रायगड जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

''' शिस्ते''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] मध्य कोकणातील [[रायगड जिल्हा|रायगड जिल्ह्यातील]] [[श्रीवर्धन तालुका|श्रीवर्धन तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==

==हवामान==
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते.उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते.

==लोकजीवन==

==प्रेक्षणीय स्थळे ==
श्री क्षेत्र आई जाखमाता देवी मंदिर शिस्ते

==नागरी सुविधा==

==जवळपासची गावे==

==संदर्भ==
# [https://villageinfo.in/ व्हिलेजइन्फो.इन]
# [https://www.census2011.co.in/ सेन्सस२०११.को.इन]
# [http://tourism.gov.in/ टूरिझम.गव्ह.इन]
#.https://www.incredibleindia.org/
#.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
# [https://www.mapsofindia.com/ मॅप्सऑफइंडिया.कॉम]

[[वर्ग:श्रीवर्धन तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:रायगड जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>qd9lrp7dj2o0zu5k8s0x0wnsybmuc2s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686904</id>
      <parentid>2686902</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T19:32:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32453-81</username>
        <id>183740</id>
      </contributor>
      <origin>2686904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3259" sha1="443r8kaohg9eyhrpa9bg2342zazclkx" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''शिस्ते'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर=श्रीवर्धन
| जिल्हा = [[रायगड जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव = 
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = आगरी
| तळटिपा =}}

''' शिस्ते''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] मध्य कोकणातील [[रायगड जिल्हा|रायगड जिल्ह्यातील]] [[श्रीवर्धन तालुका|श्रीवर्धन तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==

==हवामान==
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते.उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते.

==लोकजीवन==

==प्रेक्षणीय स्थळे ==
श्री क्षेत्र आई जाखमाता देवी मंदिर शिस्ते

==नागरी सुविधा==

==जवळपासची गावे==

==संदर्भ==
# [https://villageinfo.in/ व्हिलेजइन्फो.इन]
# [https://www.census2011.co.in/ सेन्सस२०११.को.इन]
# [http://tourism.gov.in/ टूरिझम.गव्ह.इन]
#.https://www.incredibleindia.org/
#.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
# [https://www.mapsofindia.com/ मॅप्सऑफइंडिया.कॉम]

[[वर्ग:श्रीवर्धन तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:रायगड जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>443r8kaohg9eyhrpa9bg2342zazclkx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ढाणकी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>265359</id>
    <revision>
      <id>2686995</id>
      <parentid>2601474</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T06:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhay Gangarpad</username>
        <id>183760</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* जवळपासची गावे */ गांजेगाव, मेट, खरूस, हरदडा, कृष्णापूर, सोईट,चिंचोली, करंजी.</comment>
      <origin>2686995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2993" sha1="17q1gbape52rr6e2pnrsodwscoo0ngm" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार = शहर 
|इतर_नाव= ढाणकी  
| स्थानिक_नाव ='''मेट'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर=उमरखेड गाव मेट
| जिल्हा = [[यवतमाळ जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी बंजारा
| नेता_पद =[[नगरध्याक्ष]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 445207
| आरटीओ_कोड =  एमएच/29/२९
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = मराठी
| तळटिपा =}}

''' ढाणकी ''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ जिल्ह्यातील]] [[उमरखेड]] तालुक्यातील एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==

==हवामान==
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात तापमान ४६° से. पर्यंत तर हिवाळ्यात ११° से. पर्यंत असते.

==लोकजीवन==

==प्रेक्षणीय स्थळे==

==नागरी सुविधा==

==महागाव ,  हरदडा , मेट,खरुस,चिंचोली,गांजेगाव, सोईट, कृष्णापूर, करंजी,--जवळपासची गावे==

==संदर्भ==
# [https://villageinfo.in/ व्हिलेजइन्फो.इन]
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/

[[वर्ग:उमरखेड तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:यवतमाळ जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>17q1gbape52rr6e2pnrsodwscoo0ngm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686998</id>
      <parentid>2686995</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T06:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhay Gangarpad</username>
        <id>183760</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* प्रेक्षणीय स्थळे */मायंबा महानुभाव उपखंड दत्त मंदिर,विवेकानंद बोर्डिंग ( भवानी मंदिर)</comment>
      <origin>2686998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3164" sha1="97urbvfytpgwg45pvg9b7eqstuwu6rm" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार = शहर 
|इतर_नाव= ढाणकी  
| स्थानिक_नाव ='''मेट'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर=उमरखेड गाव मेट
| जिल्हा = [[यवतमाळ जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी बंजारा
| नेता_पद =[[नगरध्याक्ष]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 445207
| आरटीओ_कोड =  एमएच/29/२९
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = मराठी
| तळटिपा =}}

''' ढाणकी ''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ जिल्ह्यातील]] [[उमरखेड]] तालुक्यातील एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==

==हवामान==
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात तापमान ४६° से. पर्यंत तर हिवाळ्यात ११° से. पर्यंत असते.

==लोकजीवन==

==प्रेक्षणीय स्थळे=महानुभाव उपखंड दत्त मंदिर ,विवेकानंद बोर्डिंग (भवानी देवी मंदिर)==

==नागरी सुविधा==

==महागाव ,  हरदडा , मेट,खरुस,चिंचोली,गांजेगाव, सोईट, कृष्णापूर, करंजी,--जवळपासची गावे==

==संदर्भ==
# [https://villageinfo.in/ व्हिलेजइन्फो.इन]
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/

[[वर्ग:उमरखेड तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:यवतमाळ जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>97urbvfytpgwg45pvg9b7eqstuwu6rm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2687003</id>
      <parentid>2686998</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T06:51:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhay Gangarpad</username>
        <id>183760</id>
      </contributor>
      <comment>/* प्रेक्षणीय स्थळे=महानुभाव उपखंड दत्त मंदिर ,विवेकानंद बोर्डिंग (भवानी देवी मंदिर) */</comment>
      <origin>2687003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3186" sha1="fdmv3saqu89r6mhll14504evl7b6fpv" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार = शहर 
|इतर_नाव= ढाणकी  
| स्थानिक_नाव ='''मेट'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर=उमरखेड गाव मेट
| जिल्हा = [[यवतमाळ जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी बंजारा
| नेता_पद =[[नगरध्याक्ष]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 445207
| आरटीओ_कोड =  एमएच/29/२९
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = मराठी
| तळटिपा =}}

''' ढाणकी ''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ जिल्ह्यातील]] [[उमरखेड]] तालुक्यातील एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==

==हवामान==
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात तापमान ४६° से. पर्यंत तर हिवाळ्यात ११° से. पर्यंत असते.

==लोकजीवन==

==प्रेक्षणीय स्थळे=मायंबा महानुभाव उपखंड दत्त मंदिर ,विवेकानंद बोर्डिंग (जगदंबा देवी मंदिर)==

==नागरी सुविधा==

==महागाव ,  हरदडा , मेट,खरुस,चिंचोली,गांजेगाव, सोईट, कृष्णापूर, करंजी,--जवळपासची गावे==

==संदर्भ==
# [https://villageinfo.in/ व्हिलेजइन्फो.इन]
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/

[[वर्ग:उमरखेड तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:यवतमाळ जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>fdmv3saqu89r6mhll14504evl7b6fpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गांजेगाव</title>
    <ns>0</ns>
    <id>265381</id>
    <revision>
      <id>2687023</id>
      <parentid>2601942</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T07:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhay Gangarpad</username>
        <id>183760</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* प्रेक्षणीय स्थळे */</comment>
      <origin>2687023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2866" sha1="gdlq83k9bd6juva6skmjbmxw6q0i7xo" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''गांजेगाव'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर=उमरखेड
| जिल्हा = [[यवतमाळ जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/२९
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

''' गांजेगाव''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ जिल्ह्यातील]] [[उमरखेड]] तालुक्यातील एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==

==हवामान==
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात तापमान ४६° से. पर्यंत तर हिवाळ्यात ११° से. पर्यंत असते.

==लोकजीवन==

==प्रेक्षणीय स्थळे=पैनगंगा नदी, प, पू,संत कामाजी बापू समाधी स्थान  ==

==नागरी सुविधा==

==जवळपासची गावे==

==संदर्भ==
# [https://villageinfo.in/ व्हिलेजइन्फो.इन]
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/

[[वर्ग:उमरखेड तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:यवतमाळ जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>gdlq83k9bd6juva6skmjbmxw6q0i7xo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बांगर्डे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>275949</id>
    <revision>
      <id>2686991</id>
      <parentid>2662981</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T06:33:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32541-14</username>
        <id>183759</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4274" sha1="nr7dq2sg208hluto0hrp8in7s1vxqlw" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''बंगार्डे'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= माळशिरस
| जिल्हा = [[सोलापूर जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/४५
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

'''बांगार्डे''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर जिल्ह्यातील]] [[माळशिरस|माळशिरस तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==
==हवामान==
येथे मध्यम आणि चांगले हवामान असते. हे कोरड्या हवामान श्रेणीत येते. उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा हे ऋतू असतात. मार्च ते मे हे महिने उन्हाळ्याच्या काळात येतात आणि या काळात कमाल तापमान ३० ते ४० अंश सेल्सियस पर्यंत असते. एप्रिल आणि मे महिन्याचा कालावधी सर्वात उष्ण असतो. येथे पाऊस अल्प आणि अनिश्चित प्रमाणात पडतो. जूनच्या दुसऱ्या पंधरवड्यापासून ते सप्टेंबर अखेरपर्यंत मान्सूनचा कालावधी असतो. सरासरी ५४५ मिमी पाऊस पडतो. येथे हिवाळा नोव्हेंबरमध्ये सुरू होतो आणि फेब्रुवारी महिन्यात तापमान कधीकधी १० अंश सेल्सियसपेक्षा कमी होते. हिवाळ्यातील किमान तापमान जानेवारीत सुमारे ९ अंश सेल्सियस असते.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

[[वर्ग:माळशिरस तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>nr7dq2sg208hluto0hrp8in7s1vxqlw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686993</id>
      <parentid>2686991</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T06:34:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32541-14</username>
        <id>183759</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4277" sha1="40zhh87rnddzjmr3cmwl3wcvqmctj1g" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''बांगार्डे'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= माळशिरस
| जिल्हा = [[सोलापूर जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/४५
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

'''बांगार्डे''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर जिल्ह्यातील]] [[माळशिरस|माळशिरस तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==
==हवामान==
येथे मध्यम आणि चांगले हवामान असते. हे कोरड्या हवामान श्रेणीत येते. उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा हे ऋतू असतात. मार्च ते मे हे महिने उन्हाळ्याच्या काळात येतात आणि या काळात कमाल तापमान ३० ते ४० अंश सेल्सियस पर्यंत असते. एप्रिल आणि मे महिन्याचा कालावधी सर्वात उष्ण असतो. येथे पाऊस अल्प आणि अनिश्चित प्रमाणात पडतो. जूनच्या दुसऱ्या पंधरवड्यापासून ते सप्टेंबर अखेरपर्यंत मान्सूनचा कालावधी असतो. सरासरी ५४५ मिमी पाऊस पडतो. येथे हिवाळा नोव्हेंबरमध्ये सुरू होतो आणि फेब्रुवारी महिन्यात तापमान कधीकधी १० अंश सेल्सियसपेक्षा कमी होते. हिवाळ्यातील किमान तापमान जानेवारीत सुमारे ९ अंश सेल्सियस असते.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

[[वर्ग:माळशिरस तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>40zhh87rnddzjmr3cmwl3wcvqmctj1g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686994</id>
      <parentid>2686993</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T06:38:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32541-14</username>
        <id>183759</id>
      </contributor>
      <origin>2686994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4359" sha1="p5l4ztknf2slkqj1svlpnlpz78g0aft" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''बांगर्डे'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= माळशिरस
| जिल्हा = [[सोलापूर जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/४५
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

'''बांगर्डे''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर जिल्ह्यातील]] [[माळशिरस|माळशिरस तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==
==हवामान==
येथे मध्यम आणि चांगले हवामान असते. हे कोरड्या हवामान श्रेणीत येते. उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा हे ऋतू असतात. मार्च ते मे हे महिने उन्हाळ्याच्या काळात येतात आणि या काळात कमाल तापमान ३० ते ४० अंश सेल्सियस पर्यंत असते. एप्रिल आणि मे महिन्याचा कालावधी सर्वात उष्ण असतो. येथे पाऊस अल्प आणि अनिश्चित प्रमाणात पडतो. जूनच्या दुसऱ्या पंधरवड्यापासून ते सप्टेंबर अखेरपर्यंत मान्सूनचा कालावधी असतो. सरासरी ५४५ मिमी पाऊस पडतो. येथे हिवाळा नोव्हेंबरमध्ये सुरू होतो आणि फेब्रुवारी महिन्यात तापमान कधीकधी १० अंश सेल्सियसपेक्षा कमी होते. हिवाळ्यातील किमान तापमान जानेवारीत सुमारे ९ अंश सेल्सियस असते.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==फोंडशिरस,पिरळे,नातेपुते,पळसमंडळ 
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

[[वर्ग:माळशिरस तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>p5l4ztknf2slkqj1svlpnlpz78g0aft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2687012</id>
      <parentid>2686994</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T07:02:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>संतोष गोरे ने मागे पुनर्निर्देशन न ठेवता लेख [[बंगार्डे]] वरुन [[बांगर्डे]] ला हलविला: Misspelled title</comment>
      <origin>2686994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4359" sha1="p5l4ztknf2slkqj1svlpnlpz78g0aft" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''बांगर्डे'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= माळशिरस
| जिल्हा = [[सोलापूर जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/४५
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

'''बांगर्डे''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर जिल्ह्यातील]] [[माळशिरस|माळशिरस तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==
==हवामान==
येथे मध्यम आणि चांगले हवामान असते. हे कोरड्या हवामान श्रेणीत येते. उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा हे ऋतू असतात. मार्च ते मे हे महिने उन्हाळ्याच्या काळात येतात आणि या काळात कमाल तापमान ३० ते ४० अंश सेल्सियस पर्यंत असते. एप्रिल आणि मे महिन्याचा कालावधी सर्वात उष्ण असतो. येथे पाऊस अल्प आणि अनिश्चित प्रमाणात पडतो. जूनच्या दुसऱ्या पंधरवड्यापासून ते सप्टेंबर अखेरपर्यंत मान्सूनचा कालावधी असतो. सरासरी ५४५ मिमी पाऊस पडतो. येथे हिवाळा नोव्हेंबरमध्ये सुरू होतो आणि फेब्रुवारी महिन्यात तापमान कधीकधी १० अंश सेल्सियसपेक्षा कमी होते. हिवाळ्यातील किमान तापमान जानेवारीत सुमारे ९ अंश सेल्सियस असते.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==फोंडशिरस,पिरळे,नातेपुते,पळसमंडळ 
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

[[वर्ग:माळशिरस तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>p5l4ztknf2slkqj1svlpnlpz78g0aft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पलक्कीळील उन्नीकृष्णन चित्रा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>276094</id>
    <revision>
      <id>2686962</id>
      <parentid>2496901</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T03:59:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>साचा</comment>
      <origin>2686962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12685" sha1="hiqwch2ggbgx044usvq5mmyclk4y2c5" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
{{बदल}}
'''पलक्कीळील उन्नीकृष्णन चित्रा''' ही मध्यम पल्ल्याची भारतीय [[धावपट्टी|धावपटू]] आहे. तिने अनेक १५०० मीटर आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांमध्ये पदके जिंकली आहेत. [1] पदवीची विद्यार्थिनी आणि भारतीय रेल्वेमध्ये नोकरीला असलेली चित्रा हिने २०१७ आणि २०१९ च्या आशियाई [[ॲथलेटिक्स|अ‍ॅथलेटिक्स]] स्पर्धेत सुवर्ण पदके जिंकली आहेत. २०१६मध्ये दक्षिण आशियाई क्रीडा स्पर्धेतही तिने सुवर्ण पदक जिंकले आणि २०१८ च्या आशियाई स्पर्धेत कांस्य पदक मिळविले. [2] 

== वैयक्तिक आयुष्य आणि पार्श्वभूमी ==
[[केरळ]] राज्यातून आजवर अंजू बॉबी जॉर्ज, पीटी उषा आणि शायनी विल्सन यांच्यासारखे आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांमध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व केलेल्या अनेक खेळाडू आल्या आहेत. आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील त्यांचे पराक्रम ऐकून मोठी झालेली चित्रा हिचा जन्म ९ जून १९९५ रोजी केरळच्या पलक्कड जिल्ह्यातील मुंदूर येथे झाला.


तिचे पालक रोजंदारीवर काम करायचे. तिला महिन्याला ६०० रुपये आणि केरळ क्रीडा परिषदेकडून दररोज २५ रु मिळायचे, ज्यामुळे ती मुंडूर उच्च माध्यमिक शाळेत शिकत असताना तिचे प्रशिक्षण चालू ठेवू शकली. अशा परिस्थितीवर मात करत चित्राने भारतासाठी आंतरराष्ट्रीय पदके पटकावली. 

२०१३ मध्ये इटावा (उत्तर प्रदेश) येथे झालेल्या नॅशनल स्कूल अ‍ॅथलेटिक्स स्पर्धेत तसंच केरळ राज्य शालेय स्पर्धांमध्ये ती सर्वोत्कृष्ट अॅथलीट ठरली. या दोन्ही स्पर्धांचे बक्षीस म्हणून तिने दोन टाटा नॅनो कार सुद्धा जिंकल्या. [4]

== कारकीर्द ==


चित्राने राज्यस्तरीय व राष्ट्रीय शालेय स्पर्धांपर्यंत मजल मारली, आणि २००९ च्या केरळ राज्य शाळा ॲथलेटिक्स स्पर्धेत ३००० मीटर शर्यतीत सुवर्ण आणि १५०० मीटर शर्यतीत रौप्य पदके जिंकून सर्वांचे लक्ष वेधून घेतले. [5]


२०११ साली [[महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची यादी|महाराष्ट्रातील]] पुणे येथे झालेल्या राष्ट्रीय शालेय खेळांमध्ये केरळच्या या कन्येने १५००, ३००० मीटर आणि ५००० मीटर शर्यतींमध्ये सुवर्ण पदके जिंकली, तसेच ३ किलोमीटर क्रॉस कंट्री शर्यतीत कांस्यपदक जिंकले.

२०११ साली महाराष्ट्रातील पुणे येथे झालेल्या राष्ट्रीय शालेय खेळांमध्ये केरळच्या या कन्येने १५००, ३००० मीटर आणि ५००० मीटर शर्यतींमध्ये सुवर्ण पदके जिंकली, तसेच ३ किलोमीटर क्रॉस कंट्री शर्यतीत कांस्यपदक जिंकले.


चित्राने पुण्याच्याच कामगिरीची पुनरावृत्ती २०१२ साली तिरुवअनंतपुरम येथे झालेल्या केरळ राज्य शालेय खेळांमध्ये केली, आणि १५०० मीटर, ३००० मीटर आणि ५००० मीटर शर्यतींमध्ये अव्वल ठरली.


२०१३ मध्ये तिने राज्य, राष्ट्रीय आणि खंड पातळीवर सुवर्ण पदके जिंकली. एर्नाकुलम येथे झालेल्या केरळ राज्य शालेय क्रीडा स्पर्धांमध्ये चित्राने मागील वर्षी जिंकलेल्या सर्व सुवर्ण पदके तिच्याकडेच कायम राखण्याचा प्रयत्न केला.


उत्तर प्रदेशच्या इटावा येथील राष्ट्रीय शालेय खेळांमध्ये तिने पुन्हा १५०० मीटर, ३००० मीटर,५००० मीटर स्पर्धांमध्ये सुवर्ण पदके जिंकली. तसंच २०११ मध्ये तिने ३ किलोमीटर क्रॉस कंट्री शर्यतीत जिकलेल्या कांस्य पदकाचे रूपांतर सुवर्ण पदकात केले.


त्याच वर्षी प्रथमच झालेल्या आशियाई शालेय अ‍ॅथलेटिक स्पर्धांमध्ये चित्राने ३००० मीटर शर्यतीत सुवर्ण पदक जिंकले.


२०१६ मध्ये झारखंडमधील रांची येथे झालेल्या नॅशनल स्कूल गेम्समध्ये तिने २०१३ च्या यशाची पुनरावृत्ती करत, १५०० मीटर, ३००० मीटर, ५००० मीटर स्पर्धा आणि ०३ किलोमीटर क्रॉस कंट्री शर्यतींमध्ये सुवर्ण पदके पटकावली. [1]


त्याच वर्षी चित्राने दक्षिण आशियाई क्रीडा स्पर्धेत १५०० मीटर मध्ये वरिष्ठ पातळीवर देशाचे प्रतिनिधित्व करणारे पहिले सुवर्णपदक जिंकले. [6]

== '''वाद''' ==
२०१७ मध्ये भुवनेश्वर येथे झालेल्या आशियाई ॲथलेटिक्स चॅम्पियनशिपच्या १५०० मीटर शर्यतीत चित्रा अव्वल आली. मात्र एका आठवड्यानंतर तिला कळले की लंडनमध्ये होणाऱ्या जागतिक अ‍ॅथलेटिक्स स्पर्धेसाठी तिची भारतीय संघात निवड झालेली नाही. अॅथलेटिक फेडरेशन ऑफ इंडियानुसार (एएफआय) तिची कामगिरी 4:07:50 या पात्रता वेळेपेक्षा कमी आहे. या निर्णयाला चित्राच्या प्रशिक्षकाने केरळच्या उच्च न्यायालयात आव्हान दिले. कोर्टाने चित्राच्या बाजूने निर्णय दिला, परंतु त्यानंतर चित्राला भारतीय संघात समाविष्ट करण्याची अॅथलेटिक फेडरेशन ऑफ इंडियाची (एएफआय) विनंती आंतराष्ट्रीय ॲथलेटिक्स संघटनेनं (आयएएएफ) नाकारली. [7]


चित्राने झाले ते मागे टाकत पुढे जाण्याचा निर्णय घेतला आणि त्याच्या पुढच्याच महिन्यात (सप्टेंबर २०१७) १५०० मीटर स्पर्धेत एशियन इंडोर आणि मार्शल आर्ट्स गेम्समध्ये सुवर्ण पदक जिंकले. [8] त्यानंतर तिने आशियाई क्रीडा स्पर्धेत १५०० मीटर स्पर्धेत कांस्यपदक मिळवले आणि त्यानंतर दोहा येथे झालेल्या आशियाई अ‍ॅथलेटिक्स स्पर्धेत तिने जेतेपद कायम राखले. [2]

== '''पदके''' ==
प्रतिनिधित्व: इंडिया


सुवर्ण : २०१९ एशियन अ‍ॅथलेटिक्स चॅम्पियनशिप डोहा


सुवर्ण : २०१७ एशियन अ‍ॅथलेटिक्स चॅम्पियनशिप भुवनेश्वर.


सुवर्ण : आशियाई इंडोर आणि मार्शल आर्ट गेम्स अश्गाबात


सुवर्ण : २०१६ दक्षिण आशियाई खेळ गुवाहाटी / शिलाँग


कांस्यः २०१८ आशियाई खेळ जकार्ता

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी|refs=https://www.thebetterindia.com/110036/pu-chitra-kerala-asian-athletics-championships/ [1]

https://thebridge.in/athletics/middle-distance-runner-pu-chitra-getting-better-each-competition/ [2]

https://indianexpress.com/article/sports/sport-others/parents-daily-wagers-daughter-asian-champion-p-u-chitra-passed-over-for-world-meet-if-only-they-knew-4768882/ [3]

https://timesofindia.indiatimes.com/sports/racing/top-stories/Chitra-the-rising-star-of-Kerala/articleshow/26833863.cms [4]

https://openthemagazine.com/sports/pu-chithra-the-girl-with-borrowed-shoes/ [5]

https://www.indiatimes.com/sports/meet-pu-chitra-labourer-s-daughter-who-is-sprinting-to-success-already-has-four-international-gold-medal-wins-501104.html [6]

https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/athletics/iaaf-rejects-afis-request-to-include-chitra-for-world-championships/articleshow/59834891.cms [7]

https://english.mathrubhumi.com/sports/athletics/pu-chitra-lakshmanan-win-gold-at-asian-indoor-and-martial-arts-games-1.2252097#:~:text=Ashgabat%20(Turkmenistan)%3A%20India%20enjoyed,a%20time%20of%204%3A27.32. [8]}}

[[वर्ग:बीबीसी आयोजित संपादन कार्यशाळा २०२१अंतर्गत संपादित लेख]]</text>
      <sha1>hiqwch2ggbgx044usvq5mmyclk4y2c5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बल्लाळ (भोकर)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>291315</id>
    <revision>
      <id>2686878</id>
      <parentid>2663035</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T14:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24679-89</username>
        <id>182431</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7052" sha1="8p7vmdd8c4mcnmu21rq7e8p0pumt4yy" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=महसुली गांव/ गट ग्रामपंचायत
|इतर_नाव= बल्हाळ
| स्थानिक_नाव ='''बल्लाळ'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = [[महाराष्ट्र]]
|जवळचे_शहर= [[भोकर]], [[म्हैसा]] व [[उमरी]]
| जिल्हा = [[नांदेड जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सभापती]] 
| नेता_नाव = मारोतराव‌ बल्लाळकर
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = २५२३
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = ०२४६२
| पिन कोड = ४३१८०१
| आरटीओ_कोड =  MH २६
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = मराठी, [[तेलुगु]], गोरमाटी
| तळटिपा =}}

'''बल्लाळ''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड जिल्ह्यातील]] [[भोकर (गाव)|भोकर  तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==
महाराष्ट्र-तेलंगणा सीमारेषेपासुन १३ का.मी. अंतरावर 

==ईतिहास==

महाराष्ट्रभर केवळ नव्हे तर त्या बाहेरच्या विस्तृत प्रदेशावर राज्य करणारे हे यादवांचे घराणे, महाराष्ट्र महोदयाच्या इतिहासाच्या उषःकाली सातवाहनांचे साम्राज्य जेवढ्या मह्त्वाचे होते तेवढेच प्रचीन काळच्या शेवटी या यादव घराण्याचे महत्त्व होते. सहाजिकच संपूर्ण नांदेड परिसर त्यांच्या अधिपत्याखाली होता. पाचव्या भिल्लमने देवगिरी हे नगर वसलिले आणि तेथे आपली राजधानी हलविली. तेव्हापासून मराठवाडा महत्वाचा ठरला. कृष्णेच्या उत्तरेकडील सारे राज्य, याच्या ताब्यात होते.

 रट्ट घराण्याच्या बल्लाळाची अमर्दकपूर (औंढा जि.हिंगोली) येथे राजधानी होती आणि उपराजधानी होती अराध्यपूर (अर्धापूर जि.नांदेड) येथे, या ठिकाणी बल्लाळाचा सेनापती [[चालुक्य]] याचा निवास असे.

==हवामान==
नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९८० मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८५ टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत.

==लोकजीवन==
बंजारा (लमाणी),कोळी,मराठा,भिल्ल-नायकपोडू, लिंगायत वाणी,गोलावार, ब्राह्मण , बौद्ध, कुंभार, मुस्लिम, सुतार, लोहार, कोमटी, मातंग इत्यादी..

==प्रेक्षणीय स्थळे==
* इच्छापूर्ती मंदिर

==नागरी सुविधा==
* सभामंडप

==जवळपासची गावे==

* पिंपळडोह
* मातुळ
* पोमनाळा 
* म्हैसूर नगर
* मोखांडी
* मोघाळी
* धारजनी

==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}
[[वर्ग:भोकर तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>8p7vmdd8c4mcnmu21rq7e8p0pumt4yy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भार्गवी चिरमुले</title>
    <ns>0</ns>
    <id>306263</id>
    <revision>
      <id>2686981</id>
      <parentid>2626359</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T04:35:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32628-05</username>
        <id>183752</id>
      </contributor>
      <comment>स्रोत [[महाराष्ट्र टाइम्स]]</comment>
      <origin>2686981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2302" sha1="nppwn3pex32b9ts9zv598p4itgw2e84" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट व्यक्ती|जन्म_दिनांक=|नाव=भार्गवी चिरमुले|राष्ट्रीयत्व=[[भारत|भारतीय]]|पेशा=अभिनेत्री|प्रसिद्ध_कामे=[[वहिनीसाहेब]]|धर्म=[[हिंदू]]|जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1978|3|29}}}}

'''भार्गवी चिरमुले''' ( २९ मार्च १९७८) ही एक [[मराठी लोक|मराठी]] अभिनेत्री आहे. तिने अनेक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी मालिकांमध्ये काम केले आहे. आजच्या पिढीतील [[मराठी लोक|मराठी]] कलाकारांमध्ये भार्गवी नेहमीच उत्कृष्ट राहिली आहे. ''कास'' आणि ''वन रूम किचन'' सारख्या चित्रपटांमध्ये गंभीर भूमिका करण्याबरोबरच तिने रिॲलिटी शो (कॉमेडी) ''[[फू बाई फू]]'' (३ रे पर्व) मध्ये देखील काम केले.

== मालिका ==
# [[वहिनीसाहेब]]
# [[भाग्याची ही माहेरची साडी]]
# [[फू बाई फू]]
# [[जागो मोहन प्यारे]]
# स्वराज्यजननी जिजामाता
# [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]]
# आई मायेचं कवच
# [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
# [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]]
# भाग्यविधाता

== नाटक ==
# येतोय तो खातोय

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>nppwn3pex32b9ts9zv598p4itgw2e84</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मयूर जोशी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315537</id>
    <revision>
      <id>2687002</id>
      <parentid>2686479</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T06:50:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Renuka.bang</username>
        <id>172769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2687002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12614" sha1="rzozogi0im8qcs374gxxepfw486h71t" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट व्यक्ती
| चौकट_रुंदी = 
| नाव = मयूर शरद जोशी
| टोपणनावे =
| चित्र =MJ-Wiki.jpg 
| चित्र_आकारमान = 
| चित्रशीर्षक = 
| चित्रशीर्षक_पर्याय = 
| जन्मनाव = 
| जन्म_दिनांक = 
| जन्म_स्थान = पुणे
| मृत्यू_दिनांक = 
| मृत्यू_स्थान = 
| मृत्यू_कारण = 
| कलेवर_सापडलेले_स्थान = 
| चिरविश्रांतिस्थान = 
| चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = 
| निवासस्थान = 
| राष्ट्रीयत्व = भारतीय 
| वांशिकत्व = 
| नागरिकत्व = 
| शिक्षण = 
| प्रशिक्षणसंस्था = 
| पेशा = सनदी लेखापाल
| कारकीर्द_काळ = 
| मालक = 
| प्रसिद्ध_कामे = न्यायवैद्यक लेखापरीक्षण
| मूळ_गाव = 
| पगार = 
| निव्वळ_मालमत्ता = 
| उंची = 
| वजन = 
| ख्याती = 
| पदवी_हुद्दा = 
| कार्यकाळ = 
| पूर्ववर्ती = 
| परवर्ती = 
| राजकीय_पक्ष = 
| विरोधक = 
| संचालकमंडळ = 
| धर्म = हिंदू
| जोडीदार = 
| अपत्ये = 
| वडील = 
| आई = 
| नातेवाईक = 
| पुरस्कार = 
| स्वाक्षरी = 
| स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = 
| संकेतस्थळ = https://www.indiaforensic.com
| तळटिपा = 
| संकीर्ण = 
}}
'''मयूर जोशी''' हे सनदी लेखापाल, लेखक आहेत आणि भारतातील न्यायवैद्यक लेखापरिक्षणाचे आद्यप्रवर्तक मानले जातात.{{संदर्भ हवा}} त्यांचे शिक्षण [[पुणे|पुण्यातील]] [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालयातून]] झाले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/pune-news/specialisation-takes-a-student-a-notch-higher-says-mayur-joshi-pune-based-forensic-accountant/story-YQf31Vzq0X3x4D2L1qn7PK_amp.html | title=&quot;हिंदुस्तान टाईम्स मधील जोशींवर आलेला लेख&quot; }}&lt;/ref&gt;

प्रशिक्षणाने सनदी लेखापाल असलेल्या मयूर जोशी २००६ सालात आर्थिक घोटाळ्यांना बंधन घालण्यासाठी न्यायवैद्यक लेखापरिक्षणाचे तंत्रशुद्ध प्रशिक्षण देणा-या इंडियाफॅारेंसिक या संस्थेची स्थापना केली.{{संदर्भ}}

२००९ सालात [[सत्यम घोटाळा]] उघडकीला आला तेव्हा त्या चौकशी समितीमध्ये मयूर जोशी यांचा सहभाग होता म्हणून त्यांना महत्व आहे.  अमेरिकेतील न्यूयॅार्क टाईम्सने देखील जोशी यांच्या कार्याची दखल घेतली होती.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2009/01/27/business/worldbusiness/27accounting.html | title=&quot;In India, Clues Unfold to a Frauds's Framework&quot; New York Times }}&lt;/ref&gt; 

२००८ साली प्रसिद्ध केलेल्या संशोधनात त्यांनी हे वर्तवलेलं की भारतात नोंदणीकृत कंपन्या त्यांच्या हिशोबाची खोटी पुस्तकं लिहतात. जानेवारी २००९ मध्ये म्हणजे केवळ सहाच महिन्यात त्यांची भविष्यवाणी खरी ठरली. त्यानंतर भारतातल्या अनेक महत्वपूर्ण घोटाळ्याच्या तक्रारी तडीस लावताना त्यांची भूमिका महत्वपूर्ण राहिली आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.financialexpress.com/archive/1200-indian-cos-indulging-in-fraud-report-said-in-sept/408379/ | title=1,200 listed Indian companies misrepresented facts }}&lt;/ref&gt;  

आंतरराष्ट्रीय स्तरावर दिला जाणारा ‘सर्वोत्कृष्ट सत्यशोधक’ हा जगातील सर्वोच्च पुरस्कार देखील त्यांना दिला गेला आहे. आर्थिक घोटाळे, भ्रष्टाचार रोखण्यात भरीव कामगिरी करणाऱ्या एका तज्ज्ञाला दरवर्षी हा पुरस्कार दिला जातो. या नंतर त्यांची असोसिएशन ॲाफ फ्रॅाड एक्झामिनर्स या संस्थेच्या भारतातील संचालक मंडळावर निवड झाली. त्यांच्या आधी किंवा त्या नंतर हा पुरस्कार इतर कोणत्याही भारतीयाला दिला गेला नाहीये.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://m.timesofindia.com/india/us-award-for-indian-fraud-examiner/articleshow/1677011.cms | title=Indian Fraud Examiner Wins US Award }}&lt;/ref&gt; 

त्यांनी या विषयावर शिक्षण देण्यासाठी [[इंडीयाफॉरेंसिक]] नावाची संस्था चालू केली. ही संस्था फॉरेंसिक अकाउंटींगमधील जगातली दुसरी मोठी संस्था समजली जाते.या संस्थेद्वारे सर्वप्रथम त्यांनी भारतात होत असलेल्या भ्रष्टाचाराला वाचा फोडली. भारतात भ्रष्टाचार बोकाळला आहे सर्वांना माहिती असले तरी एकूण किती रूपयांचा भ्रष्टाचार भारतात होतो याची कोणतीच गणना होत नसे. भ्रष्टाचारामुळे होणारा एकूण तोटा त्यांनी सर्वप्रथम भारताच्या जनते समोर मांडला.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://m.economictimes.com/industry/banking/finance/size-of-corruption-rs-1555-thousand-crore-in-last-decade-study/articleshow/9258785.cms | title=Size of Corruption}}&lt;/ref&gt;

== कॉर्पोरेट गोलमाल ==
२०२४ साली सकाळ या आघाडीच्या मराठी वर्तमानपत्रात त्यांची कॉर्पोरेट गोलमाल ही लेखमाला वर्षभर गाजली. या लेखमालेच्या निमित्ताने त्यांना अनेक लोकांनी आपले प्रश्न सांगितले, आणि श्री मयूर जोशी यांनी अनेकांना या घोटाळ्यांमधून बाहेर पडायला मार्गदर्शन देखील केले. ही लेखमाला त्यांनी अपूर्वा जोशी यांच्या सोबत सादर केली. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/saptarang/apurva-joshi-and-mayur-joshi-writes-recognize-industry-strengths-startup-world-rbi-paytm-economic-transaction-pjp78|title=उद्योगाची ताकद ओळखा|last=वृत्तसेवा|first=सकाळ|date=2024-02-18|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-02-25}}&lt;/ref&gt; या दोघांनी लोकसत्ता मध्ये देखील लिखाण केले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/lokrang/loksatta-lokrang-marathi-article-1-2-1884054/|title=बँकिंग व्यवस्थेला राजकीय वाळवी! - Marathi News {{!}} Loksatta Lokrang Marathi Article 1 2 - Latest Lokrang News at Loksatta.com|date=2019-04-28|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-02-25}}&lt;/ref&gt; 

==विदा चौर्य==
२०१३ साली त्यांनी आभासी चलनाद्वारे होत असलेल्या विदा चौर्याबद्दल एक सविस्तर अहवाल प्रदर्शित केलेला. आभासीचलनाच्या भारतातील उदयाची ती सुरुवात होती.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://m.economictimes.com/news/economy/finance/digital-currency-to-abet-money-laundering-report/articleshow/21212640.cms|title=आभासी चलनांवर प्रसिद्ध अहवाल}}&lt;/ref&gt;
या नंतर त्यांचा अहवाल कंट्रोलर आणि ॲाडिटर जनरलच्या संशोधन पत्रात समाविष्ट केला गेला.
&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://cag.gov.in/uploads/media/Vol-II-Cyber-Crimes-20200528155403.pdf|title=सायबर घोटाळ्यांवरील अहवाल}}&lt;/ref&gt;
२०२० साली त्यांच्या कार्याची दखल घेऊन युरोपियन  काउंसिल या संस्थेने त्यांना भारतातल्या संचालक मंडळावर पाचारण केले.दोन वर्ष त्यांना मार्गदर्शन करायची जबाबदारी जोशींची होती.
मयूर जोशी यांचे आंतरराष्ट्रीय नाते संबंध आणि आर्थिक घोटाळे या विषयांवर दांडगे लेखन आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/vishesh/pakistans-financial-blockade-fatf-abn-97-1973650/|title=पाकिस्तानची आर्थिक नाकेबंदी? - Marathi News {{!}} Pakistans Financial Blockade Fatf Abn 97 - Latest Vishesh News at Loksatta.com|date=2019-09-18|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-02-25}}&lt;/ref&gt;त्यांनी अनेक पुस्तके आर्थिक घोटाळे, भांडवल बाजारातील घोटाळे, मनि लॅांडरिंग आजि विषयांवर लिहली आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.flipkart.com/books/mayur-joshi~contributor/pr?sid=bks=| title=मयूर जोशी यांची पुस्तके| access-date=2022-10-16| archive-date=2022-10-16| archive-url=https://web.archive.org/web/20221016105518/https://www.flipkart.com/books/mayur-joshi~contributor/pr?sid=bks=| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भ यादी}}

{{DEFAULTSORT: जोशी, मयूर}}
[[वर्ग:सनदी लेखापाल]]
[[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>rzozogi0im8qcs374gxxepfw486h71t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पुडुचेरी विधानसभा मतदारसंघांची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332687</id>
    <revision>
      <id>2687026</id>
      <parentid>2685279</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T07:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>/* मतदारसंघांची यादी */</comment>
      <origin>2687026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10966" sha1="itqjy8w8ya5qj4n69smvd2yahzhfaf5" xml:space="preserve">'''[[पुडुचेरी विधानसभा]]''' ही भारतीय [[भारताची राज्ये आणि प्रदेश|केंद्रशासित प्रदेश]] [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरीची]] एकसदनीय विधानसभा आहे, ज्यामध्ये चार जिल्ह्यांचा समावेश आहे: [[पुडुचेरी जिल्हा|पुडुचेरी]], [[करैकल जिल्हा|करैकल]], [[माहे जिल्हा|माहे]] आणि [[यानम जिल्हा|यानम]] . ह्या विधानसभेत ३३ जागा आहेत. त्यापैकी ५ [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जातीच्या]] उमेदवारांसाठी राखीव आहेत. ३ सदस्य [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] नामनिर्देशित केले आहेत. ३३ पैकी ३० सदस्य सार्वत्रिक मताधिकाराच्या आधारे थेट लोकांद्वारे निवडले जातात.

== मतदारसंघांची यादी ==
[[चित्र:Puducherry_Electoral_Constituencies_Map.svg|इवलेसे| मतदारसंघाचा नकाशा]]
३० मतदारसंघांपैकी २३ [[पुडुचेरी जिल्हा|पुडुचेरीचे]] आहेत, [[करैकल जिल्हा|करैकलमध्ये]] ५ मतदारसंघ आहेत, तर [[माहे जिल्हा|माहे]] आणि [[यानम जिल्हा|यानममध्ये]] प्रत्येकी १ मतदारसंघ आहे. &lt;ref name=&quot;delimitb&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/nri/puducherry_Delimitation.pdf|title=Schedule XXII Puducherry Table A - Assembly Constituencies|publisher=[[भारतीय निवडणूक आयोग]]|format=PDF|access-date=2011-05-13}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://timesofindia.indiatimes.com/elections-2016/puducherry-elections-2016/assemblyelections2016results/state-puducherry.cms PUDUCHERRY ELECTIONS 2016 RESULTS]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र. !! नाव !! आरक्षण !! जिल्हा !! लोकसभा मतदारसंघ !! मतदार&lt;br/&gt;(२०२१)&lt;ref name=&quot;electors2021&quot;&gt;{{cite web |url=https://ceopuducherry.py.gov.in/rolls/ac.htm |title=Integrated Electoral Rolls of 2021, published on 20th January, 2021 - Assembly Constituency-wise Electors |website=ceopuducherry.py.gov.in |date=20 January 2021 |access-date= 7 March 2021 |url-status=live |archive-date=7 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210307080229/https://ceopuducherry.py.gov.in/rolls/ac.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| १ || [[मन्नादिपेट विधानसभा मतदारसंघ|मन्नादिपेट]] || - || rowspan=&quot;23&quot; | [[पुडुचेरी जिल्हा|पुडुचेरी]] ||rowspan=30| [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुडुचेरी]] || {{formatnum:32324}}
|-
| २ || [[तिरुभुवनई विधानसभा मतदारसंघ|तिरुभुवनई]] || style=&quot;background:#ffee6f;&quot; |[[अनुसूचित जाती]] - एस.सी. || {{formatnum:32908}} 
|-
| ३ || [[ओस्सुडू विधानसभा मतदारसंघ|ओस्सुडू]] || style=&quot;background:#ffee6f;&quot; |अनुसूचित जाती - एस.सी. || {{formatnum:32176}}
|-
| ४ || [[मंगलम विधानसभा मतदारसंघ|मंगलम]] || - || {{formatnum:38004}}
|-
| ५ || [[विलियनूर विधानसभा मतदारसंघ|विलियनूर]] || - || {{formatnum:42329}}
|-
| ६ || [[ओझुकरई विधानसभा मतदारसंघ|ओझुकरई]] || - || {{formatnum:41890}}
|-
| ७ || [[कादिरकामम विधानसभा मतदारसंघ|कादिरकामम]] || - || {{formatnum:34471}}
|-
| ८ || [[इंदिरा नगर विधानसभा मतदारसंघ|इंदिरा नगर]] || - || {{formatnum:35492}}
|-
| ९ || [[थत्तनचावडी विधानसभा मतदारसंघ|थत्तनचावडी]] || - || {{formatnum:30483}}
|-
| १० || [[कामराज नगर विधानसभा मतदारसंघ|कामराज नगर]] || - || {{formatnum:37491}}
|-
| ११ || [[लॉसपेट विधानसभा मतदारसंघ|लॉसपेट]] || - || {{formatnum:32359}}
|-
| १२ || [[कलापेट विधानसभा मतदारसंघ|कलापेट]] || - || {{formatnum:34547}}
|-
| १३ || [[मुथीयलपेट विधानसभा मतदारसंघ|मुथीयलपेट]] || - || {{formatnum:29924}}
|-
| १४ || [[राज भवन विधानसभा मतदारसंघ|राज भवन]] || - || {{formatnum:26349}}
|-
| १५ || [[ओपलम विधानसभा मतदारसंघ|ओपलम]] || - || {{formatnum:27913}}
|-
| १६ || [[ओर्लेमपेट विधानसभा मतदारसंघ|ओर्लेमपेट]] || - || {{formatnum:24723}}
|-
| १७ || [[नेलिथोप विधानसभा मतदारसंघ|नेलिथोप]] || - || {{formatnum:33609}}
|-
| १८ || [[मुदलियारपेट विधानसभा मतदारसंघ|मुदलियारपेट]] || - || {{formatnum:35597}}
|-
| १९ || [[एरियनकुप्पम विधानसभा मतदारसंघ|एरियनकुप्पम]] || - || {{formatnum:39001}}
|-
| २० || [[मानवेली विधानसभा मतदारसंघ|मानवेली]] || - ||{{formatnum:34509}}
|-
| २१ || [[एम्बलम विधानसभा मतदारसंघ|एम्बलम]] || style=&quot;background:#ffee6f;&quot; |अनुसूचित जाती - एस.सी. || {{formatnum:34810}}
|-
| २२ || [[नेट्टपक्कम विधानसभा मतदारसंघ|नेट्टपक्कम]] || style=&quot;background:#ffee6f;&quot; |अनुसूचित जाती - एस.सी. || {{formatnum:32707}}
|-
| २३ || [[बहूर विधानसभा मतदारसंघ|बहूर]] || - || {{formatnum:29762}}
|-
| २४ || [[नेडुंगाडू विधानसभा मतदारसंघ|नेडुंगाडू]] || style=&quot;background:#ffee6f;&quot; |अनुसूचित जाती - एस.सी. || rowspan=&quot;5&quot; | [[करैकल जिल्हा|करैकल]] || {{formatnum:31494}}
|-
| २५ || [[तिरुनल्लार विधानसभा मतदारसंघ|तिरुनल्लार]] || - || {{formatnum:31204}}
|-
| २६ || [[करैकल उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|करैकल उत्तर]] || - || {{formatnum:35598}}
|-
| २७ || [[करैकल दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|करैकल दक्षिण]] || - || {{formatnum:31891}}
|-
| २८ || [[नेरवी टी.आर. पट्टिनम विधानसभा मतदारसंघ|नेरवी टी.आर. पट्टिनम]] || - || {{formatnum:31277}}
|-
| २९ || [[माहे विधानसभा मतदारसंघ|माहे]] || - || [[माहे जिल्हा|माहे]] || {{formatnum:31092}}
|-
| ३० || [[यानम विधानसभा मतदारसंघ|यानम]] || - || [[यानम जिल्हा|यानम]] || {{formatnum:37747}}
|-
|}

== इतिहास ==
केंद्रशासित प्रदेश शासन अधिनियम, १९६३ च्या तरतुदींनुसार, विधानसभेचा सर्वसाधारण कार्यकाळ पाच वर्षांचा असतो. विधानसभेत १६ समित्या आहेत.

[[भारताची जनगणना २००१|भारताच्या २००१ च्या जनगणनेत]] मिळालेल्या आकडेवारीच्या आधारे भारताच्या सीमांकन आयोगाने पुडुचेरीच्या संसदीय आणि विधानसभा मतदारसंघांची पुनर्रचना केली.&lt;ref name=&quot;delimit&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/delim/Final_Publications/Pondicherry/Final_Order_Pondicherry.pdf|title=Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies in the UT of Pondicherry on the basis of 2001 Census|date=30 March 2005|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=25 January 2013}}&lt;/ref&gt; ४ जानेवारी २००८ रोजी, राजकीय घडामोडींवरील मंत्रिमंडळ समितीने सीमांकन आयोगाच्या आदेशाची अंमलबजावणी करण्याचा निर्णय घेतला.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Sunil Gatade|url=http://economictimes.indiatimes.com/News/PoliticsNation/Delimitation_process_now_gets_CCPA_nod/articleshow/2673204.cms|title=Delimitation process now gets CCPA nod|work=The Economic Times|year=2008}}&lt;/ref&gt; याव्यतिरिक्त, केंद्र सरकारकडून विधानसभेवर तीन सदस्य नामनिर्देशित केले जाऊ शकतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanherald.com/national/centre-empowered-nominate-3-706779.html|title=Centre can nominate 3 MLAs to Puducherry Assembly: SC|date=2018-12-06|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2021-11-29}}&lt;/ref&gt;
== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
{{भारताची विधिमंडळे}}
[[वर्ग:भारतातील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:पुडुचेरी विधानसभा|मतदारसंघ]]</text>
      <sha1>itqjy8w8ya5qj4n69smvd2yahzhfaf5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जितेश शर्मा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>342360</id>
    <revision>
      <id>2686886</id>
      <parentid>2518167</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T18:13:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32301-20</username>
        <id>183735</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4209" sha1="71qsq8lbgy6rsr3g6fcsylwxov460dv" xml:space="preserve">{{Infobox cricketer
|                name = जितेश शर्मा
|               image = 
|             country = भारत
|            fullname = जितेश मोहन शर्मा
|          birth_date = {{birth date and age|1993|10|22|df=yes}}
|         birth_place = [[अमरावती]], [[महाराष्ट्र]], भारत
|             heightft  = ५
|             heightinch  = १० 
|             batting = उजखुरा
|                role = यष्टिरक्षक फलंदाज
|       international = true
|   internationalspan = २०२३            
|       T20Idebutdate = ३ ऑक्टोबर 
|       T20Idebutyear = २०२३
|    T20Idebutagainst = नेपाळ
|             T20Icap = १०९
|           lastT20Idate = १ डिसेंबर
|           lastT20Iyear = २०२३
|        lastT20Iagainst = ऑस्ट्रेलिया
|           T20Ishirt = ६
|               club1 = [[विदर्भ क्रिकेट संघ|विदर्भ]]
|               year1 = २०१३/१४–आतापर्यंत
|         clubnumber1 = 
|             
|               club2 = [[मुंबई इंडियन्स]]
|               year2 = २०१६-२०१७
|               club3 = [[पंजाब किंग्ज]]
|               year3 = २०२२-आतापर्यंत
|         clubnumber3 =
|      hidedeliveries = true
|           columns   = 4
|           column1   = [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]]
|           matches1  =  ४
|           runs1     = ४०
|           bat avg1  = २०.००
|           100s/50s1 = ०/०
|          top score1 = ३५
|  catches/stumpings1 = ३/-
|           column2   = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|एफसी]]
|           matches2  = १७
|           runs2     = ६३२
|           bat avg2  = २५.२८
|           100s/50s2 = ०/४
|          top score2 = ६९
|  catches/stumpings2 = ५१/५
|           column3   = [[लिस्ट अ क्रिकेट|लिस्ट अ]]
|           matches3  = ४७
|           runs3     = १,३५०
|           bat avg3  = ३२.१४
|           100s/50s3 = २/७
|          top score3 = १०७
|  catches/stumpings3 = ४६/६
|           column4   = [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट|टी-२०]]
|           matches4  = ९२
|           runs4     = २,१०१
|           bat avg4  = २८.७८
|           100s/50s4 = १/९
|          top score4 = १०६
|  catches/stumpings4 = ५९/१४
|                date = ६ ऑक्टोबर २०२३
|              source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/721867.html ईएसपीएन क्रिकइन्फो
}}
'''जितेश मोहन शर्मा''' (२२ ऑक्टोबर १९९३) हा एक भारतीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू आहे जो भारतीय राष्ट्रीय क्रिकेट संघाकडून खेळतो. त्याने २०२२ आशियाई खेळादरम्यान ३ ऑक्टोबर २०२३ रोजी नेपाळ विरुद्ध आंतरराष्ट्रीय पदार्पण केले. तो देशांतर्गत क्रिकेटमध्ये विदर्भ आणि इंडियन प्रीमियर लीगमध्ये रॉयल चॅलेंजर बेंगलोर कडून खेळतो.&lt;ref name=&quot;Cricinfo&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/721867.html |title=Jitesh Sharma |access-date=6 October 2015 |work=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT: शर्मा, जितेश}}
[[वर्ग:भारतातील पुरुष क्रिकेट खेळाडू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>71qsq8lbgy6rsr3g6fcsylwxov460dv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मुग्धा चाफेकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>362763</id>
    <revision>
      <id>2686980</id>
      <parentid>2592488</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T04:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32628-05</username>
        <id>183752</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9740" sha1="j3a4ue4z8al4d2evfenhu86drhkm8px" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''मुग्धा चाफेकर''' ( २४ मार्च १९८७) ही एक भारतीय अभिनेत्री आहे जी प्रामुख्याने [[हिंदी भाषा|हिंदी]] भाषेतील दुरदर्शन आणि [[मराठी भाषा|मराठी]] भाषेतील दुरदर्शन आणि चित्रपटांमध्ये काम करते. [[स्टार प्लस|स्टार प्लसवरील]] ऐतिहासिक नाटक ''धरती का वीर योद्धा पृथ्वीराज चौहान'' मध्ये राजकुमारी संयोगिताची भूमिका आणि [[झी टीव्ही|झी टीव्हीवरील]] रोमँटिक नाटक ''कुमकुम भाग्य'' मध्ये प्राची मेहरा कोहलीची भूमिका यासाठी ती प्रसिद्ध आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.zee5.com/zee5news/gold-awards-2019-mugdha-chaphekar-wins-best-actor-in-a-supporting-role-female|title=Gold Awards 2019: Mugdha Chaphekar Wins Best Actor In A Supporting Role (Female) - Zee5 News|website=ZEE5|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060450/https://www.zee5.com/zee5news/gold-awards-2019-mugdha-chaphekar-wins-best-actor-in-a-supporting-role-female|archive-date=2 November 2021|access-date=2 November 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Mugdha-Chaphekar/awards|title=Mugdha Chaphekar Awards: List of awards and nominations received by Mugdha Chaphekar {{!}} Times of India Entertainment|work=The Times of India|access-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060449/https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Mugdha-Chaphekar/awards|archive-date=2 November 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

चाफेकर यांनी २००६ मध्ये ''क्या मुझे दोस्ती करोगे'' या चित्रपटाद्वारे टेलिव्हिजनमध्ये पदार्पण केले. तिने ''द सायलेन्स'' (२०१५) या मराठी चित्रपटातही काम केले आहे. ह्यासाठी तिला सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीचा [[महाराष्ट्र राज्य चित्रपट पुरस्कार]] मिळाला होता.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news-np/BOL-MB-53rd-maharashtra-state-film-awards-halal-and-ringan-shine-out-5313287-PHO.html|title=राज्य पुरस्कारांमध्ये ‘रिंगण’ सिनेमाने मारली बाजी, ‘सैराट’च्या रिंकूचंही झालं कौतूक|date=2016-05-02|work=Divya Marathi|language=mr|access-date=2025-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241213214301/https://divyamarathi.bhaskar.com/news-np/BOL-MB-53rd-maharashtra-state-film-awards-halal-and-ringan-shine-out-5313287-PHO.html|archive-date=2024-12-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== कारकीर्द ==
मुग्धा चाफेकर पहिल्यांदा बालकलाकार म्हणून बॉलीवूड चित्रपट ''[[आझमायिश]]'' (१९९५) मध्ये दिसली. नंतर २००१ मध्ये, ती ''ज्युनियर जी'' या टेलिव्हिजन मालिकेत शेलीच्या भूमिकेत दिसली. चाफेकर यांनी २००६ मध्ये ''क्या मुझे दोस्ती करोगे'' या शोद्वारे प्रौढ कलाकार म्हणून टेलिव्हिजनमध्ये पदार्पण केले. 

चाफेकर यांनी [[स्टार प्लस|स्टार प्लसच्या]] ''धरती का वीर योद्धा पृथ्वीराज चौहान'' या ऐतिहासिक मालिकेत पहिली मुख्य भूमिका केली होती जिथे तिने राजकुमारी संयोगिताची भूमिका केली होती. यानंतर ''धरम वीर'' आणि ''मेरे घर आयी एक नन्ही परी'' मधील भूमिका साकारल्या.

२००९ मध्ये, तिने [[सोनी सब|सब टीव्हीच्या]] कॉमेडी ड्रामा शो ''सजन रे झुट मत बोलो'' मध्ये आरती झवेरीच्या भूमिकेत प्रवेश केला. हा शो अडीच वर्षांचा बराच काळ चालला आणि २०११ मध्ये संपला. तिने ''[[सोनी सबने प्रसारित केलेल्या कार्यक्रमांची यादी|गोलमाल है भाई सब गोलमाल है]]'' [[सोनी सबने प्रसारित केलेल्या कार्यक्रमांची यादी|या]] मालिकेतील ध्वनी या भूमिकेतही काम केले.

२०१४ च्या मध्यात, ती [[झी टीव्ही|झी टीव्हीवरील]] डेली सोप ऑपेरा ''सतरंगी ससुरालमध्ये'' सामील झाली. [[रविश देसाई]] यांच्यासोबत आरुषीची भूमिका तिने केली. तिची भूमिका सप्टेंबर २०१५ मध्ये संपली. ती २०१९ मध्ये ''सुमती'' या लघुपटात देखील दिसली. 

२०१८ मध्ये तिने ''गुलमोहर'' या मालिकेतून कालिंदी या भूमिकेतून मराठी टेलिव्हिजनमध्ये पदार्पण केले.

मार्च २०१९ मध्ये, चाफेकर [[झी टीव्ही|झी]] च्या ''कुमकुम भाग्य'' मध्ये कृष्णा कौल यांच्यासोबत कलाकार म्हणून सामील झाले. प्राची मेहरा कोहलीच्या भूमिकेनंतर चाफेकर यांना व्यापक लोकप्रियता मिळाली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/television/soaps/story/puncch-beat-actor-krishna-kaul-to-play-the-male-lead-in-kumkum-bhagya-1477830-2019-03-14/|title=Puncch Beat actor Krishna Kaul to play the male lead in Kumkum Bhagya?|last=Shweta Keshri|date=14 March 2019|website=[[India Today]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190314211523/https://www.indiatoday.in/television/soaps/story/puncch-beat-actor-krishna-kaul-to-play-the-male-lead-in-kumkum-bhagya-1477830-2019-03-14|archive-date=14 March 2019|access-date=14 May 2020}}&lt;/ref&gt;

सप्टेंबर २०२२ मध्ये ती मराठी भाषेतील ''रूप नगर के चित्ते’'' या चित्रपटात दिसली होती.

== वैयक्तिक जीवन ==
चाफेकर यांनी २०१४ मध्ये ''सतरंगी ससुराल'' या मालिकेच्या सेटवर अभिनेता [[रविश देसाई|रविश देसाई यांची]] भेट घेतली. ३० जानेवारी २०१६ रोजी या जोडप्याचा साखरपूडा झाला.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://indianexpress.com/photos/entertainment-gallery/sanaya-irani-mohit-sehgal-marriage-photos-tv-actors-who-will-tie-the-knot-soon/lite/|title=Mugdha Chaphekar and Ravish Desai get engaged, TV actors who will tie the knot soon|date=3 February 2016|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=16 July 2018}}&lt;/ref&gt; चाफेकर यांनी १४ डिसेंबर २०१६ रोजी देसाई यांच्याशी लग्न केले.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Wedding-bells-for-small-screen-celebrities/photostory/50123740.cms|title=Wedding bells for small screen celebrities|date=22 August 2016|work=The Times of India|access-date=28 June 2018}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:जन्म वर्ष गहाळ (जिवंत लोक)]]
[[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]]
[[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय अभिनेत्री]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>j3a4ue4z8al4d2evfenhu86drhkm8px</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>374858</id>
    <revision>
      <id>2686889</id>
      <parentid>2638266</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T19:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>प्रस्तावना</comment>
      <origin>2686889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8391" sha1="6krcgo0dlqmt668k8s2k15mwsy7pui6" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा
|name=२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग
|image=
|fromdate=२६ मार्च
|todate=३१ मे, २०२६
|administrator=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] (बीसीसीआय)
|cricket format=[[टी२० क्रिकेट]]
|tournament format=साखळी सामने आणि बाद फेरी
|host=भारत
|participants=१०
|matches=८४
|previous_year=२०२५|previous_tournament=२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग
|next_year=२०२७|next_tournament=२०२७ इंडियन प्रीमियर लीग
|website={{URL|iplt20.com}}
|start_date=२६ मार्च, २०२६
|end_date=३१ मे, २०२६
}} 
'''२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग''' तथा '''आयपीएल १९''' किंवा '''टाटा आयपीएल २०२६''' ही स्पर्धा [[इंडियन प्रीमियर लीग|इंडियन प्रीमियर लीगची]] १९ वी आवृत्ती असेल. या स्पर्धेत २६ मार्च ते ३१ मे २०२६ या कालावधीत दहा संघ ८४ सामने खेळले. या स्पर्धेत मागच्या आवृत्तीपेक्षा १० अधिक सामने होते. गतविजेत्या [[रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलुरु]] संघाने [[गुजरात टायटन्स]] संघाला हरवून पुन्हा एकदा चषक जिंकला.

== पुरस्कर्ते ==
[[टाटा ग्रुप]] २०२४-२८ पर्यंत या स्पर्धेचा प्रमुख पुरस्कर्ते होते. यासाठी त्यांनी [[बीसीसीआय]]ला २५ अब्ज रुपये दिले.&lt;ref&gt;{{cite news|title=TATA Group secures title sponsorship rights for IPL 2024-28|website=[[IPLT20.com]]|url=https://www.iplt20.com/news/3986/tata-group-secures-title-sponsorship-rights-for-ipl-2024-28|access-date=1 March 2024|date=20 January 2024|archive-date=21 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240221053306/https://www.iplt20.com/news/3986/tata-group-secures-title-sponsorship-rights-for-ipl-2024-28|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== स्पर्धास्वरूप ==
२०२६पासून या स्पर्धेमध्ये एकूण ८४ सामने खेळले जातील.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IPL 2025: No increase in the number of matches as BCCI wary of India's workload |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2025-with-player-workload-in-mind-no-increase-in-number-of-matches-played-1452783 |access-date=2024-10-01 |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en}}&lt;/ref&gt; २०२८ च्या स्पर्धेपर्यंत सामन्यांची संख्या ९४ होईल. या वेळी दुहेरी साखळी सामन्यांची पद्धत परतेल.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arun Dhumal hints at expanded 94-match IPL in 2028 but without new teams |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-could-expand-to-94-matches-in-2028-with-csk-dc-mi-rcb-kkr-gt-pbks-srh-rr-and-lsg-as-the-ten-teams-1483410 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250429015210/https://www.espncricinfo.com/story/ipl-could-expand-to-94-matches-in-2028-with-csk-dc-mi-rcb-kkr-gt-pbks-srh-rr-and-lsg-as-the-ten-teams-1483410 |archive-date=2025-04-29 |access-date=2025-12-23 |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== संघ ==
[[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग संघ|२०२५मधील संघ]] पुन्हा एकदा या वर्षी आयपीएलमध्ये भाग घेतील.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! scope=&quot;col&quot; | संघ || [२०२५ आयपीएल|२०२५]] मधील स्थान&lt;ref&gt;{{ESPNcricinfo 2|series|ref=ipl-2025-1449924/points-table-standings|title=2025 Indian Premier League points table standings|access-date=22 December 2025|dynamic=n|archive-url=http://web.archive.org/web/20250816101807/https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/points-table-standings|archive-date=16 August 2025}}&lt;/ref&gt; || मुख्य मार्गदर्शक&lt;ref name=&quot;Cap&quot;&gt;{{cn|date=December 2025}}&lt;/ref&gt; || संघनायक&lt;ref name=&quot;Cap&quot;/&gt;
|-
| [[२०२६ चेन्नई सुपर किंग्स संघ|चेन्नई सुपर किंग्स]] || {{center|१०वा}} ||[[स्टीफन फ्लेमिंग]]|| [[ऋतुराज गायकवाड]]
|-
| [[२०२६ दिल्ली कॅपिटल्स संघ|दिल्ली कॅपिटल्स]] || {{center|५वा}} || [[हेमांग बदाणी]] || [[अक्षर पटेल]]
|-
| [[२०२६ गुजरात टायटन्स संघ|गुजरात टायटन्स]] || {{center|४वा}} || [[आशिष नेहरा]] || [[शुभमान गिल]]
|-
| [[२०२६ कोलकाता नाइट रायडर्स संघ|कोलकाता नाइट रायडर्स]] || {{center|८वा}} || [[अभिषेक नायर]] || [[अजिंक्य रहाणे]]
|-
| [[२०२६ लखनौ सुपर जायंट्स संघ|लखनौ सुपर जायंट्स]] || {{center|७वा}} || [[जस्टिन लँगर]] || [[ऋषभ पंत]]
|-
| [[२०२६ मुंबई इंडियन्स संघ|मुंबई इंडियन्स]] || {{center|३रा}} || [[माहेला जयवर्दने]] || [[हार्दिक पंड्या]]
|-
| [[२०२६ पंजाब किंग्स संघ|पंजाब किंग्स]] || {{center|उपविजेता}} || [[रिकी पाँटिंग]] || [[श्रेयस अय्यर]]
|-
| [[२०२६ राजस्थान रॉयल्स संघ|राजस्थान रॉयल्स]] || {{center|९वा}} || [[कुमार संघकारा]]  || [[रियान पराग]]
|-
| [[२०२६ रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलुरु संघ|रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलुरु]]|| {{center|विजेता}} || [[अँडी फ्लॉवर]] || [[रजत पाटीदार]]
|-
| [[२०२६ सनरायझर्स हैदराबाद संघ|सनरायझर्स हैदराबाद]] || {{center|६वा}} || [[डॅनियेल व्हेट्टोरी]] || [[पॅट कमिन्स]]
|}

== मैदाने ==

== गुणफलक ==

=== प्रसारण ===
[[जियोस्टार]]ची [[स्टार स्पोर्ट्स (भारत)|स्टार स्पोर्ट्स]] आणि [[जियोहॉटस्टार]] कडे या स्पर्धेचे २०२७ पर्यंतचे प्रसारणहक्क आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCaskill |first=Steve |date=2025-12-08 |title=JioStar seeks exit from US$3bn ICC cricket deal |url=https://www.sportspro.com/news/broadcast-ott/jiostar-icc-cricket-india-rights-deal-december-2025/ |access-date=2025-12-23 |website=[[SportsPro]] |language=en-GB |quote=JioStar also owns the domestic broadcast and streaming rights to the IPL [...]}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतीय प्रीमियर लीग|२०२६]]
[[वर्ग:२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग|*]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट|आयपीएल]]</text>
      <sha1>6krcgo0dlqmt668k8s2k15mwsy7pui6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686891</id>
      <parentid>2686889</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T19:13:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* मैदाने */</comment>
      <origin>2686891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19005" sha1="kitsls4d1teag2230zjp7655i5u18n9" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा
|name=२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग
|image=
|fromdate=२६ मार्च
|todate=३१ मे, २०२६
|administrator=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] (बीसीसीआय)
|cricket format=[[टी२० क्रिकेट]]
|tournament format=साखळी सामने आणि बाद फेरी
|host=भारत
|participants=१०
|matches=८४
|previous_year=२०२५|previous_tournament=२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग
|next_year=२०२७|next_tournament=२०२७ इंडियन प्रीमियर लीग
|website={{URL|iplt20.com}}
|start_date=२६ मार्च, २०२६
|end_date=३१ मे, २०२६
}} 
'''२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग''' तथा '''आयपीएल १९''' किंवा '''टाटा आयपीएल २०२६''' ही स्पर्धा [[इंडियन प्रीमियर लीग|इंडियन प्रीमियर लीगची]] १९ वी आवृत्ती असेल. या स्पर्धेत २६ मार्च ते ३१ मे २०२६ या कालावधीत दहा संघ ८४ सामने खेळले. या स्पर्धेत मागच्या आवृत्तीपेक्षा १० अधिक सामने होते. गतविजेत्या [[रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलुरु]] संघाने [[गुजरात टायटन्स]] संघाला हरवून पुन्हा एकदा चषक जिंकला.

== पुरस्कर्ते ==
[[टाटा ग्रुप]] २०२४-२८ पर्यंत या स्पर्धेचा प्रमुख पुरस्कर्ते होते. यासाठी त्यांनी [[बीसीसीआय]]ला २५ अब्ज रुपये दिले.&lt;ref&gt;{{cite news|title=TATA Group secures title sponsorship rights for IPL 2024-28|website=[[IPLT20.com]]|url=https://www.iplt20.com/news/3986/tata-group-secures-title-sponsorship-rights-for-ipl-2024-28|access-date=1 March 2024|date=20 January 2024|archive-date=21 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240221053306/https://www.iplt20.com/news/3986/tata-group-secures-title-sponsorship-rights-for-ipl-2024-28|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== स्पर्धास्वरूप ==
२०२६पासून या स्पर्धेमध्ये एकूण ८४ सामने खेळले जातील.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IPL 2025: No increase in the number of matches as BCCI wary of India's workload |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2025-with-player-workload-in-mind-no-increase-in-number-of-matches-played-1452783 |access-date=2024-10-01 |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en}}&lt;/ref&gt; २०२८ च्या स्पर्धेपर्यंत सामन्यांची संख्या ९४ होईल. या वेळी दुहेरी साखळी सामन्यांची पद्धत परतेल.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arun Dhumal hints at expanded 94-match IPL in 2028 but without new teams |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-could-expand-to-94-matches-in-2028-with-csk-dc-mi-rcb-kkr-gt-pbks-srh-rr-and-lsg-as-the-ten-teams-1483410 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250429015210/https://www.espncricinfo.com/story/ipl-could-expand-to-94-matches-in-2028-with-csk-dc-mi-rcb-kkr-gt-pbks-srh-rr-and-lsg-as-the-ten-teams-1483410 |archive-date=2025-04-29 |access-date=2025-12-23 |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== संघ ==
[[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग संघ|२०२५मधील संघ]] पुन्हा एकदा या वर्षी आयपीएलमध्ये भाग घेतील.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! scope=&quot;col&quot; | संघ || [२०२५ आयपीएल|२०२५]] मधील स्थान&lt;ref&gt;{{ESPNcricinfo 2|series|ref=ipl-2025-1449924/points-table-standings|title=2025 Indian Premier League points table standings|access-date=22 December 2025|dynamic=n|archive-url=http://web.archive.org/web/20250816101807/https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/points-table-standings|archive-date=16 August 2025}}&lt;/ref&gt; || मुख्य मार्गदर्शक&lt;ref name=&quot;Cap&quot;&gt;{{cn|date=December 2025}}&lt;/ref&gt; || संघनायक&lt;ref name=&quot;Cap&quot;/&gt;
|-
| [[२०२६ चेन्नई सुपर किंग्स संघ|चेन्नई सुपर किंग्स]] || {{center|१०वा}} ||[[स्टीफन फ्लेमिंग]]|| [[ऋतुराज गायकवाड]]
|-
| [[२०२६ दिल्ली कॅपिटल्स संघ|दिल्ली कॅपिटल्स]] || {{center|५वा}} || [[हेमांग बदाणी]] || [[अक्षर पटेल]]
|-
| [[२०२६ गुजरात टायटन्स संघ|गुजरात टायटन्स]] || {{center|४वा}} || [[आशिष नेहरा]] || [[शुभमान गिल]]
|-
| [[२०२६ कोलकाता नाइट रायडर्स संघ|कोलकाता नाइट रायडर्स]] || {{center|८वा}} || [[अभिषेक नायर]] || [[अजिंक्य रहाणे]]
|-
| [[२०२६ लखनौ सुपर जायंट्स संघ|लखनौ सुपर जायंट्स]] || {{center|७वा}} || [[जस्टिन लँगर]] || [[ऋषभ पंत]]
|-
| [[२०२६ मुंबई इंडियन्स संघ|मुंबई इंडियन्स]] || {{center|३रा}} || [[माहेला जयवर्दने]] || [[हार्दिक पंड्या]]
|-
| [[२०२६ पंजाब किंग्स संघ|पंजाब किंग्स]] || {{center|उपविजेता}} || [[रिकी पाँटिंग]] || [[श्रेयस अय्यर]]
|-
| [[२०२६ राजस्थान रॉयल्स संघ|राजस्थान रॉयल्स]] || {{center|९वा}} || [[कुमार संघकारा]]  || [[रियान पराग]]
|-
| [[२०२६ रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलुरु संघ|रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलुरु]]|| {{center|विजेता}} || [[अँडी फ्लॉवर]] || [[रजत पाटीदार]]
|-
| [[२०२६ सनरायझर्स हैदराबाद संघ|सनरायझर्स हैदराबाद]] || {{center|६वा}} || [[डॅनियेल व्हेट्टोरी]] || [[पॅट कमिन्स]]
|}

== मैदाने ==
या स्पर्धेचे साखळी सामने भारतातील १३ मैदानांवर खेळवले गेले. मागील हंगामातील १२ मैदाने कायम होती. यांत [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन मैदान]] आणि [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन मैदान|एसीए क्रिकेट मैदान]] हे अनुक्रमे [[पंजाब किंग्स]]च्या तीन सामन्यांसाठी आणि [[राजस्थान रॉयल्स]]च्या तीन सामन्यांसाठी दुय्यम घरची मैदाने म्हणून वापरली गेली.&lt;ref name=&quot;sch1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sch2&quot;/&gt; [[एसीए-व्हीडीसीए क्रिकेट मैदान|एसीए-व्हीडीसीए क्रिकेट मैदानाला]] [[दिल्ली कॅपिटल्स]]चे दुय्यम घरगुती मैदान म्हणून वगळण्यात आले,&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-11 |title=IPL first phase schedule out: No matches in Vizag |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/ipl-first-phase-schedule-out-no-matches-in-vizag/article70731748.ece |access-date=2026-05-07 |work=[[The Hindu]] |language=en-IN |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |author=महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तसेवा |title=आयपीएल २०२६: विशाखापट्टणममध्ये एकही सामना नाही, दिल्ली कॅपिटल्सचे मैदान बदलले |url=https://maharashtratimes.com/sports/cricket/ipl/news/ipl-2026-first-phase-schedule-announced-no-matches-in-vizag/articleshow/108421000.cms |website=महाराष्ट्र टाइम्स |date=११ मार्च २०२६ |language=mr |access-date=३१ मे २०२६}}&lt;/ref&gt; तर २०१६ पर्यंत [[दिल्ली डेरडेव्हिल्स]]चे दुय्यम घरचे मैदान असलेले [[शहीद वीर नारायण सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|शहीद वीर नारायण सिंग मैदान]], [[रॉयल चॅलेंजर्स बेंगळुरू]]च्या दोन सामन्यांसाठी दुय्यम घरचे मैदान म्हणून वापरले गेले.&lt;ref name=&quot;faq&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sch2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-01-13 |title=Treat for Kohil fans: Raipur to host 2 RCB matches this IPL |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/treat-for-kohil-fans-raipur-to-host-2-rcb-matches-this-ipl/articleshow/126508201.cms |access-date=2026-05-07 |work=[[The Times of India]] |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; उद्घाटनाचा सामना [[एम. चिन्नास्वामी मैदान|एम. चिन्नास्वामी मैदानावर]] खेळवला गेला.&lt;ref name=&quot;sch1&quot;/&gt; बाद फेरीचे सामने हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन मैदान आणि [[महाराजा यादवेंद्र सिंग मैदान|महाराजा यादवेंद्र सिंग मैदानावर]] खेळवले गेले, तर अंतिम सामना [[नरेंद्र मोदी मैदान|नरेंद्र मोदी मैदानावर]] झाला.&lt;ref name=&quot;pos3&quot;/&gt;
 
{|
class=&quot;wikitable&quot;
style=&quot;text-align:center;margin:auto;font-size:85%;&quot;
! [[अहमदाबाद]] || [[बेंगळुरू]] || [[चेन्नई]] || [[दिल्ली]] || [[धर्मशाळा]]
|-
| [[गुजरात टायटन्स]] || [[रॉयल चॅलेंजर्स बेंगळुरू]] || [[चेन्नई सुपर किंग्स]] || [[दिल्ली कॅपिटल्स]] || [[पंजाब किंग्स]]
|-
| [[नरेंद्र मोदी मैदान]] || [[एम. चिन्नास्वामी मैदान]] || [[एम. ए. चिदंबरम मैदान]] || [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|अरुण जेटली मैदान]] || [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन मैदान]]
|-
| क्षमता: १३२,००० || क्षमता: ४०,००० || क्षमता: ३९,००० || क्षमता: ३५,२०० || क्षमता: २१,२००
|-
| [[File:Narendra modi stadium 2023 Final between India and Australia.jpg|alt=२०२३ मध्ये नरेंद्र मोदी मैदान|150px]] || [[File:Chinnaswamy Stadium.jpg|alt=२०१७ मध्ये एम. चिन्नास्वामी मैदान|150px]] || [[File:M.A.Chidambaram Stadium before IND vs AUS 3rd ODI 2023.jpg|alt=२०२३ मध्ये एम. ए. चिदंबरम मैदान|150px]] || [[File:India vs Afghanistan on 11th October 2023.jpg|alt=२०२३ मध्ये अरुण जेटली मैदान|150px]] || [[File:Dharamshala stadium,himachal pradesh.jpg|alt=२०१५ मध्ये हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन मैदान|150px]]
|-
! [[गुवाहाटी]] || colspan=&quot;3&quot; rowspan=&quot;10&quot; | {{location map+ |India |float=center|caption=|width=500|alt=२०२६ इंडियन प्रीमियर लीगच्या मैदानांचे दर्शवणारा भारताचा नकाशा|places=
{{location map~
|India |lat=23.05 |long=72.35 |label=[[अहमदाबाद]] |position=left}}
{{Location map~
|India |lat=12.96 |long=77.56 |label=[[बेंगळुरू]] |position=left}}
{{location map~
|India |lat=13.08 |long=80.27 |label=[[चेन्नई]] |position=right}}
{{Location map~
|India |lat=28.61 |long=77.23 |label=[[दिल्ली]] |position=left}}
{{Location map~
|India |lat=32.20 |long=76.33 |label=[[धर्मशाळा]] |position=left}}
{{Location map~
|India |lat=26.13 |long=91.73 |label=[[गुवाहाटी]] |position=right}}
{{Location map~
|India |lat=17.40 |long=78.45 |label=[[हैदराबाद]] |position=left}}
{{location map~
|India |lat=26.92 |long=75.82 |label=[[जयपूर]] |position=left}}
{{Location map~
|India |lat=22.5646 |long=88.3433 |label=[[कोलकाता]] |position=right}}
{{location map~
|India |lat=26.84 |long=80.94 |label=[[लखनऊ]] |position=right}}
{{Location map~
|India |lat=30.7789 |long=76.7242 |label=[[मुल्लानपूर गरीबदास|मुल्लानपूर]] |position=right}}
{{Location map~
|India |lat=18.97 |long=72.82 |label=[[मुंबई]] |position=left}}
{{location map~
|India |lat=21.16 |long=81.78 |label={{nobr|[[रायपूर]]}} |position=right}}
}} || [[हैदराबाद]]
|-
| [[राजस्थान रॉयल्स]] || [[सनरायझर्स हैदराबाद]]
|-
| [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन मैदान]] || [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|राजीव गांधी मैदान]]
|-
| क्षमता: ४६,००० || क्षमता: ५५,०००
|-
| [[File:Barsapara Cricket Stadium match under floodlights.jpg|alt=२०१८ मध्ये आसाम क्रिकेट असोसिएशन मैदान|150px]] || [[File:Uppal stadium Rajiv Gandhi International Cricket Stadium.jpg|alt=२०२४ मध्ये राजीव गांधी मैदान|150px]]
|-
! [[जयपूर]] || [[कोलकाता]]
|-
| [[राजस्थान रॉयल्स]] || [[कोलकाता नाईट रायडर्स]]
|-
| [[सवाई मानसिंग मैदान]] || [[इडेन गार्डन्स]]
|-
| क्षमता: ३०,००० || क्षमता: ६८,०००
|-
| [[File:Sawai-Mansingh-Stadium-Jaipur.jpg|alt=२०१३ मध्ये सवाई मानसिंग मैदान|150px]] || [[File:ইডেন गार्डেনে বাংলাদেশ ও পাকিস্তানের খেলা ५.jpg|alt=२०२३ मध्ये इडेन गार्डन्स|150px]]
|-
! [[लखनऊ]] || [[मुल्लानपूर गरीबदास|मुल्लानपूर]] || [[मुंबई]] || [[रायपूर]]
|-
| [[लखनऊ सुपर जायंट्स]] || [[पंजाब किंग्स]] || [[मुंबई इंडियन्स]] || [[रॉयल चॅलेंजर्स बेंगळुरू]]
|-
| [[एकाना क्रिकेट मैदान]] || [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|महाराजा यादवेंद्र सिंग मैदान]] || [[वानखेडे मैदान]] || [[शहीद वीर नारायण सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]]
|-
| क्षमता: ५०,००० || क्षमता: ३८,००० || क्षमता: ३३,१०८ || क्षमता: ६५,०००
|-
| [[File:Ekana cricket stadium .jpg|alt=२०१८ मध्ये एकाना क्रिकेट मैदान|150px]] || [[File:Maharaja Yadavindra Singh International Cricket Stadium.png|alt=२०२६ मध्ये महाराजा यादवेंद्र सिंग मैदान|100px]] || [[File:Wankhede ICC WCF.jpg|alt=२०११ मध्ये वानखेडे मैदान|150px]] || [[File:Shaheed Veer Narayan Singh International Cricket Stadium, Raipur.jpg|alt=२०२१ मध्ये शहीद वीर नारायण सिंग मैदान|150px]]
|}

== गुणफलक ==

=== प्रसारण ===
[[जियोस्टार]]ची [[स्टार स्पोर्ट्स (भारत)|स्टार स्पोर्ट्स]] आणि [[जियोहॉटस्टार]] कडे या स्पर्धेचे २०२७ पर्यंतचे प्रसारणहक्क आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCaskill |first=Steve |date=2025-12-08 |title=JioStar seeks exit from US$3bn ICC cricket deal |url=https://www.sportspro.com/news/broadcast-ott/jiostar-icc-cricket-india-rights-deal-december-2025/ |access-date=2025-12-23 |website=[[SportsPro]] |language=en-GB |quote=JioStar also owns the domestic broadcast and streaming rights to the IPL [...]}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतीय प्रीमियर लीग|२०२६]]
[[वर्ग:२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग|*]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट|आयपीएल]]</text>
      <sha1>kitsls4d1teag2230zjp7655i5u18n9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686893</id>
      <parentid>2686891</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T19:17:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* मैदाने */</comment>
      <origin>2686893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19004" sha1="h0zf9f8ocqz2e3klm7ui4s87p2hbgqm" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा
|name=२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग
|image=
|fromdate=२६ मार्च
|todate=३१ मे, २०२६
|administrator=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] (बीसीसीआय)
|cricket format=[[टी२० क्रिकेट]]
|tournament format=साखळी सामने आणि बाद फेरी
|host=भारत
|participants=१०
|matches=८४
|previous_year=२०२५|previous_tournament=२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग
|next_year=२०२७|next_tournament=२०२७ इंडियन प्रीमियर लीग
|website={{URL|iplt20.com}}
|start_date=२६ मार्च, २०२६
|end_date=३१ मे, २०२६
}} 
'''२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग''' तथा '''आयपीएल १९''' किंवा '''टाटा आयपीएल २०२६''' ही स्पर्धा [[इंडियन प्रीमियर लीग|इंडियन प्रीमियर लीगची]] १९ वी आवृत्ती असेल. या स्पर्धेत २६ मार्च ते ३१ मे २०२६ या कालावधीत दहा संघ ८४ सामने खेळले. या स्पर्धेत मागच्या आवृत्तीपेक्षा १० अधिक सामने होते. गतविजेत्या [[रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलुरु]] संघाने [[गुजरात टायटन्स]] संघाला हरवून पुन्हा एकदा चषक जिंकला.

== पुरस्कर्ते ==
[[टाटा ग्रुप]] २०२४-२८ पर्यंत या स्पर्धेचा प्रमुख पुरस्कर्ते होते. यासाठी त्यांनी [[बीसीसीआय]]ला २५ अब्ज रुपये दिले.&lt;ref&gt;{{cite news|title=TATA Group secures title sponsorship rights for IPL 2024-28|website=[[IPLT20.com]]|url=https://www.iplt20.com/news/3986/tata-group-secures-title-sponsorship-rights-for-ipl-2024-28|access-date=1 March 2024|date=20 January 2024|archive-date=21 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240221053306/https://www.iplt20.com/news/3986/tata-group-secures-title-sponsorship-rights-for-ipl-2024-28|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== स्पर्धास्वरूप ==
२०२६पासून या स्पर्धेमध्ये एकूण ८४ सामने खेळले जातील.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IPL 2025: No increase in the number of matches as BCCI wary of India's workload |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2025-with-player-workload-in-mind-no-increase-in-number-of-matches-played-1452783 |access-date=2024-10-01 |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en}}&lt;/ref&gt; २०२८ च्या स्पर्धेपर्यंत सामन्यांची संख्या ९४ होईल. या वेळी दुहेरी साखळी सामन्यांची पद्धत परतेल.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arun Dhumal hints at expanded 94-match IPL in 2028 but without new teams |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-could-expand-to-94-matches-in-2028-with-csk-dc-mi-rcb-kkr-gt-pbks-srh-rr-and-lsg-as-the-ten-teams-1483410 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250429015210/https://www.espncricinfo.com/story/ipl-could-expand-to-94-matches-in-2028-with-csk-dc-mi-rcb-kkr-gt-pbks-srh-rr-and-lsg-as-the-ten-teams-1483410 |archive-date=2025-04-29 |access-date=2025-12-23 |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== संघ ==
[[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग संघ|२०२५मधील संघ]] पुन्हा एकदा या वर्षी आयपीएलमध्ये भाग घेतील.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! scope=&quot;col&quot; | संघ || [२०२५ आयपीएल|२०२५]] मधील स्थान&lt;ref&gt;{{ESPNcricinfo 2|series|ref=ipl-2025-1449924/points-table-standings|title=2025 Indian Premier League points table standings|access-date=22 December 2025|dynamic=n|archive-url=http://web.archive.org/web/20250816101807/https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/points-table-standings|archive-date=16 August 2025}}&lt;/ref&gt; || मुख्य मार्गदर्शक&lt;ref name=&quot;Cap&quot;&gt;{{cn|date=December 2025}}&lt;/ref&gt; || संघनायक&lt;ref name=&quot;Cap&quot;/&gt;
|-
| [[२०२६ चेन्नई सुपर किंग्स संघ|चेन्नई सुपर किंग्स]] || {{center|१०वा}} ||[[स्टीफन फ्लेमिंग]]|| [[ऋतुराज गायकवाड]]
|-
| [[२०२६ दिल्ली कॅपिटल्स संघ|दिल्ली कॅपिटल्स]] || {{center|५वा}} || [[हेमांग बदाणी]] || [[अक्षर पटेल]]
|-
| [[२०२६ गुजरात टायटन्स संघ|गुजरात टायटन्स]] || {{center|४वा}} || [[आशिष नेहरा]] || [[शुभमान गिल]]
|-
| [[२०२६ कोलकाता नाइट रायडर्स संघ|कोलकाता नाइट रायडर्स]] || {{center|८वा}} || [[अभिषेक नायर]] || [[अजिंक्य रहाणे]]
|-
| [[२०२६ लखनौ सुपर जायंट्स संघ|लखनौ सुपर जायंट्स]] || {{center|७वा}} || [[जस्टिन लँगर]] || [[ऋषभ पंत]]
|-
| [[२०२६ मुंबई इंडियन्स संघ|मुंबई इंडियन्स]] || {{center|३रा}} || [[माहेला जयवर्दने]] || [[हार्दिक पंड्या]]
|-
| [[२०२६ पंजाब किंग्स संघ|पंजाब किंग्स]] || {{center|उपविजेता}} || [[रिकी पाँटिंग]] || [[श्रेयस अय्यर]]
|-
| [[२०२६ राजस्थान रॉयल्स संघ|राजस्थान रॉयल्स]] || {{center|९वा}} || [[कुमार संघकारा]]  || [[रियान पराग]]
|-
| [[२०२६ रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलुरु संघ|रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलुरु]]|| {{center|विजेता}} || [[अँडी फ्लॉवर]] || [[रजत पाटीदार]]
|-
| [[२०२६ सनरायझर्स हैदराबाद संघ|सनरायझर्स हैदराबाद]] || {{center|६वा}} || [[डॅनियेल व्हेट्टोरी]] || [[पॅट कमिन्स]]
|}

== मैदाने ==
या स्पर्धेचे साखळी सामने भारतातील १३ मैदानांवर खेळवले गेले. मागील हंगामातील १२ मैदाने कायम होती. यांत [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन मैदान]] आणि [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन मैदान|एसीए क्रिकेट मैदान]] हे अनुक्रमे [[पंजाब किंग्स]]च्या तीन सामन्यांसाठी आणि [[राजस्थान रॉयल्स]]च्या तीन सामन्यांसाठी दुय्यम घरची मैदाने म्हणून वापरली गेली.&lt;ref name=&quot;sch1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sch2&quot;/&gt; [[एसीए-व्हीडीसीए क्रिकेट मैदान|एसीए-व्हीडीसीए क्रिकेट मैदानाला]] [[दिल्ली कॅपिटल्स]]चे दुय्यम घरगुती मैदान म्हणून वगळण्यात आले,&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-11 |title=IPL first phase schedule out: No matches in Vizag |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/ipl-first-phase-schedule-out-no-matches-in-vizag/article70731748.ece |access-date=2026-05-07 |work=[[The Hindu]] |language=en-IN |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |author=महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तसेवा |title=आयपीएल २०२६: विशाखापट्टणममध्ये एकही सामना नाही, दिल्ली कॅपिटल्सचे मैदान बदलले |url=https://maharashtratimes.com/sports/cricket/ipl/news/ipl-2026-first-phase-schedule-announced-no-matches-in-vizag/articleshow/108421000.cms |website=महाराष्ट्र टाइम्स |date=११ मार्च २०२६ |language=mr |access-date=३१ मे २०२६}}&lt;/ref&gt; तर २०१६ पर्यंत [[दिल्ली डेरडेव्हिल्स]]चे दुय्यम घरचे मैदान असलेले [[शहीद वीर नारायण सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|शहीद वीर नारायण सिंग मैदान]], [[रॉयल चॅलेंजर्स बेंगळुरू]]च्या दोन सामन्यांसाठी दुय्यम घरचे मैदान म्हणून वापरले गेले.&lt;ref name=&quot;faq&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sch2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-01-13 |title=Treat for Kohil fans: Raipur to host 2 RCB matches this IPL |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/treat-for-kohil-fans-raipur-to-host-2-rcb-matches-this-ipl/articleshow/126508201.cms |access-date=2026-05-07 |work=[[The Times of India]] |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; उद्घाटनाचा सामना [[एम. चिन्नास्वामी मैदान|एम. चिन्नास्वामी मैदानावर]] खेळवला गेला.&lt;ref name=&quot;sch1&quot;/&gt; बाद फेरीचे सामने हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन मैदान आणि [[महाराजा यादवेंद्र सिंग मैदान|महाराजा यादवेंद्र सिंग मैदानावर]] खेळवले गेले, तर अंतिम सामना [[नरेंद्र मोदी मैदान|नरेंद्र मोदी मैदानावर]] झाला.&lt;ref name=&quot;pos3&quot;/&gt;
 
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;margin:auto;font-size:85%;&quot;
! [[अहमदाबाद]] || [[बेंगळुरू]] || [[चेन्नई]] || [[दिल्ली]] || [[धर्मशाळा]]
|-
| [[गुजरात टायटन्स]] || [[रॉयल चॅलेंजर्स बेंगळुरू]] || [[चेन्नई सुपर किंग्स]] || [[दिल्ली कॅपिटल्स]] || [[पंजाब किंग्स]]
|-
| [[नरेंद्र मोदी मैदान]] || [[एम. चिन्नास्वामी मैदान]] || [[एम. ए. चिदंबरम मैदान]] || [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|अरुण जेटली मैदान]] || [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन मैदान]]
|-
| क्षमता: १३२,००० || क्षमता: ४०,००० || क्षमता: ३९,००० || क्षमता: ३५,२०० || क्षमता: २१,२००
|-
| [[File:Narendra modi stadium 2023 Final between India and Australia.jpg|alt=२०२३ मध्ये नरेंद्र मोदी मैदान|150px]] || [[File:Chinnaswamy Stadium.jpg|alt=२०१७ मध्ये एम. चिन्नास्वामी मैदान|150px]] || [[File:M.A.Chidambaram Stadium before IND vs AUS 3rd ODI 2023.jpg|alt=२०२३ मध्ये एम. ए. चिदंबरम मैदान|150px]] || [[File:India vs Afghanistan on 11th October 2023.jpg|alt=२०२३ मध्ये अरुण जेटली मैदान|150px]] || [[File:Dharamshala stadium,himachal pradesh.jpg|alt=२०१५ मध्ये हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन मैदान|150px]]
|-
! [[गुवाहाटी]] || colspan=&quot;3&quot; rowspan=&quot;10&quot; | {{location map+ |India |float=center|caption=|width=500|alt=२०२६ इंडियन प्रीमियर लीगच्या मैदानांचे दर्शवणारा भारताचा नकाशा|places=
{{location map~
|India |lat=23.05 |long=72.35 |label=[[अहमदाबाद]] |position=left}}
{{Location map~
|India |lat=12.96 |long=77.56 |label=[[बेंगळुरू]] |position=left}}
{{location map~
|India |lat=13.08 |long=80.27 |label=[[चेन्नई]] |position=right}}
{{Location map~
|India |lat=28.61 |long=77.23 |label=[[दिल्ली]] |position=left}}
{{Location map~
|India |lat=32.20 |long=76.33 |label=[[धर्मशाळा]] |position=left}}
{{Location map~
|India |lat=26.13 |long=91.73 |label=[[गुवाहाटी]] |position=right}}
{{Location map~
|India |lat=17.40 |long=78.45 |label=[[हैदराबाद]] |position=left}}
{{location map~
|India |lat=26.92 |long=75.82 |label=[[जयपूर]] |position=left}}
{{Location map~
|India |lat=22.5646 |long=88.3433 |label=[[कोलकाता]] |position=right}}
{{location map~
|India |lat=26.84 |long=80.94 |label=[[लखनऊ]] |position=right}}
{{Location map~
|India |lat=30.7789 |long=76.7242 |label=[[मुल्लानपूर गरीबदास|मुल्लानपूर]] |position=right}}
{{Location map~
|India |lat=18.97 |long=72.82 |label=[[मुंबई]] |position=left}}
{{location map~
|India |lat=21.16 |long=81.78 |label={{nobr|[[रायपूर]]}} |position=right}}
}} || [[हैदराबाद]]
|-
| [[राजस्थान रॉयल्स]] || [[सनरायझर्स हैदराबाद]]
|-
| [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन मैदान]] || [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|राजीव गांधी मैदान]]
|-
| क्षमता: ४६,००० || क्षमता: ५५,०००
|-
| [[File:Barsapara Cricket Stadium match under floodlights.jpg|alt=२०१८ मध्ये आसाम क्रिकेट असोसिएशन मैदान|150px]] || [[File:Uppal stadium Rajiv Gandhi International Cricket Stadium.jpg|alt=२०२४ मध्ये राजीव गांधी मैदान|150px]]
|-
! [[जयपूर]] || [[कोलकाता]]
|-
| [[राजस्थान रॉयल्स]] || [[कोलकाता नाईट रायडर्स]]
|-
| [[सवाई मानसिंग मैदान]] || [[इडेन गार्डन्स]]
|-
| क्षमता: ३०,००० || क्षमता: ६८,०००
|-
| [[File:Sawai-Mansingh-Stadium-Jaipur.jpg|alt=२०१३ मध्ये सवाई मानसिंग मैदान|150px]] || [[File:ইডেন गार्डেনে বাংলাদেশ ও পাকিস্তানের খেলা ५.jpg|alt=२०२३ मध्ये इडेन गार्डन्स|150px]]
|-
! [[लखनऊ]] || [[मुल्लानपूर गरीबदास|मुल्लानपूर]] || [[मुंबई]] || [[रायपूर]]
|-
| [[लखनऊ सुपर जायंट्स]] || [[पंजाब किंग्स]] || [[मुंबई इंडियन्स]] || [[रॉयल चॅलेंजर्स बेंगळुरू]]
|-
| [[एकाना क्रिकेट मैदान]] || [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|महाराजा यादवेंद्र सिंग मैदान]] || [[वानखेडे मैदान]] || [[शहीद वीर नारायण सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]]
|-
| क्षमता: ५०,००० || क्षमता: ३८,००० || क्षमता: ३३,१०८ || क्षमता: ६५,०००
|-
| [[File:Ekana cricket stadium .jpg|alt=२०१८ मध्ये एकाना क्रिकेट मैदान|150px]] || [[File:Maharaja Yadavindra Singh International Cricket Stadium.png|alt=२०२६ मध्ये महाराजा यादवेंद्र सिंग मैदान|100px]] || [[File:Wankhede ICC WCF.jpg|alt=२०११ मध्ये वानखेडे मैदान|150px]] || [[File:Shaheed Veer Narayan Singh International Cricket Stadium, Raipur.jpg|alt=२०२१ मध्ये शहीद वीर नारायण सिंग मैदान|150px]]
|}

== गुणफलक ==

=== प्रसारण ===
[[जियोस्टार]]ची [[स्टार स्पोर्ट्स (भारत)|स्टार स्पोर्ट्स]] आणि [[जियोहॉटस्टार]] कडे या स्पर्धेचे २०२७ पर्यंतचे प्रसारणहक्क आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCaskill |first=Steve |date=2025-12-08 |title=JioStar seeks exit from US$3bn ICC cricket deal |url=https://www.sportspro.com/news/broadcast-ott/jiostar-icc-cricket-india-rights-deal-december-2025/ |access-date=2025-12-23 |website=[[SportsPro]] |language=en-GB |quote=JioStar also owns the domestic broadcast and streaming rights to the IPL [...]}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतीय प्रीमियर लीग|२०२६]]
[[वर्ग:२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग|*]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट|आयपीएल]]</text>
      <sha1>h0zf9f8ocqz2e3klm7ui4s87p2hbgqm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686897</id>
      <parentid>2686893</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T19:20:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* मैदाने */</comment>
      <origin>2686897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19002" sha1="2ekt2pi3n7w6onmq3rhepgt0qah1uus" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा
|name=२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग
|image=
|fromdate=२६ मार्च
|todate=३१ मे, २०२६
|administrator=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] (बीसीसीआय)
|cricket format=[[टी२० क्रिकेट]]
|tournament format=साखळी सामने आणि बाद फेरी
|host=भारत
|participants=१०
|matches=८४
|previous_year=२०२५|previous_tournament=२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग
|next_year=२०२७|next_tournament=२०२७ इंडियन प्रीमियर लीग
|website={{URL|iplt20.com}}
|start_date=२६ मार्च, २०२६
|end_date=३१ मे, २०२६
}} 
'''२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग''' तथा '''आयपीएल १९''' किंवा '''टाटा आयपीएल २०२६''' ही स्पर्धा [[इंडियन प्रीमियर लीग|इंडियन प्रीमियर लीगची]] १९ वी आवृत्ती असेल. या स्पर्धेत २६ मार्च ते ३१ मे २०२६ या कालावधीत दहा संघ ८४ सामने खेळले. या स्पर्धेत मागच्या आवृत्तीपेक्षा १० अधिक सामने होते. गतविजेत्या [[रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलुरु]] संघाने [[गुजरात टायटन्स]] संघाला हरवून पुन्हा एकदा चषक जिंकला.

== पुरस्कर्ते ==
[[टाटा ग्रुप]] २०२४-२८ पर्यंत या स्पर्धेचा प्रमुख पुरस्कर्ते होते. यासाठी त्यांनी [[बीसीसीआय]]ला २५ अब्ज रुपये दिले.&lt;ref&gt;{{cite news|title=TATA Group secures title sponsorship rights for IPL 2024-28|website=[[IPLT20.com]]|url=https://www.iplt20.com/news/3986/tata-group-secures-title-sponsorship-rights-for-ipl-2024-28|access-date=1 March 2024|date=20 January 2024|archive-date=21 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240221053306/https://www.iplt20.com/news/3986/tata-group-secures-title-sponsorship-rights-for-ipl-2024-28|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== स्पर्धास्वरूप ==
२०२६पासून या स्पर्धेमध्ये एकूण ८४ सामने खेळले जातील.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IPL 2025: No increase in the number of matches as BCCI wary of India's workload |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2025-with-player-workload-in-mind-no-increase-in-number-of-matches-played-1452783 |access-date=2024-10-01 |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en}}&lt;/ref&gt; २०२८ च्या स्पर्धेपर्यंत सामन्यांची संख्या ९४ होईल. या वेळी दुहेरी साखळी सामन्यांची पद्धत परतेल.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arun Dhumal hints at expanded 94-match IPL in 2028 but without new teams |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-could-expand-to-94-matches-in-2028-with-csk-dc-mi-rcb-kkr-gt-pbks-srh-rr-and-lsg-as-the-ten-teams-1483410 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250429015210/https://www.espncricinfo.com/story/ipl-could-expand-to-94-matches-in-2028-with-csk-dc-mi-rcb-kkr-gt-pbks-srh-rr-and-lsg-as-the-ten-teams-1483410 |archive-date=2025-04-29 |access-date=2025-12-23 |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== संघ ==
[[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग संघ|२०२५मधील संघ]] पुन्हा एकदा या वर्षी आयपीएलमध्ये भाग घेतील.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! scope=&quot;col&quot; | संघ || [२०२५ आयपीएल|२०२५]] मधील स्थान&lt;ref&gt;{{ESPNcricinfo 2|series|ref=ipl-2025-1449924/points-table-standings|title=2025 Indian Premier League points table standings|access-date=22 December 2025|dynamic=n|archive-url=http://web.archive.org/web/20250816101807/https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/points-table-standings|archive-date=16 August 2025}}&lt;/ref&gt; || मुख्य मार्गदर्शक&lt;ref name=&quot;Cap&quot;&gt;{{cn|date=December 2025}}&lt;/ref&gt; || संघनायक&lt;ref name=&quot;Cap&quot;/&gt;
|-
| [[२०२६ चेन्नई सुपर किंग्स संघ|चेन्नई सुपर किंग्स]] || {{center|१०वा}} ||[[स्टीफन फ्लेमिंग]]|| [[ऋतुराज गायकवाड]]
|-
| [[२०२६ दिल्ली कॅपिटल्स संघ|दिल्ली कॅपिटल्स]] || {{center|५वा}} || [[हेमांग बदाणी]] || [[अक्षर पटेल]]
|-
| [[२०२६ गुजरात टायटन्स संघ|गुजरात टायटन्स]] || {{center|४वा}} || [[आशिष नेहरा]] || [[शुभमान गिल]]
|-
| [[२०२६ कोलकाता नाइट रायडर्स संघ|कोलकाता नाइट रायडर्स]] || {{center|८वा}} || [[अभिषेक नायर]] || [[अजिंक्य रहाणे]]
|-
| [[२०२६ लखनौ सुपर जायंट्स संघ|लखनौ सुपर जायंट्स]] || {{center|७वा}} || [[जस्टिन लँगर]] || [[ऋषभ पंत]]
|-
| [[२०२६ मुंबई इंडियन्स संघ|मुंबई इंडियन्स]] || {{center|३रा}} || [[माहेला जयवर्दने]] || [[हार्दिक पंड्या]]
|-
| [[२०२६ पंजाब किंग्स संघ|पंजाब किंग्स]] || {{center|उपविजेता}} || [[रिकी पाँटिंग]] || [[श्रेयस अय्यर]]
|-
| [[२०२६ राजस्थान रॉयल्स संघ|राजस्थान रॉयल्स]] || {{center|९वा}} || [[कुमार संघकारा]]  || [[रियान पराग]]
|-
| [[२०२६ रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलुरु संघ|रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलुरु]]|| {{center|विजेता}} || [[अँडी फ्लॉवर]] || [[रजत पाटीदार]]
|-
| [[२०२६ सनरायझर्स हैदराबाद संघ|सनरायझर्स हैदराबाद]] || {{center|६वा}} || [[डॅनियेल व्हेट्टोरी]] || [[पॅट कमिन्स]]
|}

== मैदाने ==
या स्पर्धेचे साखळी सामने भारतातील १३ मैदानांवर खेळवले गेले. मागील हंगामातील १२ मैदाने कायम होती. यांत [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन मैदान]] आणि [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन मैदान|एसीए क्रिकेट मैदान]] हे अनुक्रमे [[पंजाब किंग्स]]च्या तीन सामन्यांसाठी आणि [[राजस्थान रॉयल्स]]च्या तीन सामन्यांसाठी दुय्यम घरची मैदाने म्हणून वापरली गेली.&lt;ref name=&quot;sch1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sch2&quot;/&gt; [[एसीए-व्हीडीसीए क्रिकेट मैदान|एसीए-व्हीडीसीए क्रिकेट मैदानाला]] [[दिल्ली कॅपिटल्स]]चे दुय्यम घरगुती मैदान म्हणून वगळण्यात आले,&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-11 |title=IPL first phase schedule out: No matches in Vizag |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/ipl-first-phase-schedule-out-no-matches-in-vizag/article70731748.ece |access-date=2026-05-07 |work=[[The Hindu]] |language=en-IN |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |author=महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तसेवा |title=आयपीएल २०२६: विशाखापट्टणममध्ये एकही सामना नाही, दिल्ली कॅपिटल्सचे मैदान बदलले |url=https://maharashtratimes.com/sports/cricket/ipl/news/ipl-2026-first-phase-schedule-announced-no-matches-in-vizag/articleshow/108421000.cms |website=महाराष्ट्र टाइम्स |date=११ मार्च २०२६ |language=mr |access-date=३१ मे २०२६}}&lt;/ref&gt; तर २०१६ पर्यंत [[दिल्ली डेरडेव्हिल्स]]चे दुय्यम घरचे मैदान असलेले [[शहीद वीर नारायण सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|शहीद वीर नारायण सिंग मैदान]], [[रॉयल चॅलेंजर्स बेंगळुरू]]च्या दोन सामन्यांसाठी दुय्यम घरचे मैदान म्हणून वापरले गेले.&lt;ref name=&quot;faq&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sch2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-01-13 |title=Treat for Kohil fans: Raipur to host 2 RCB matches this IPL |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/treat-for-kohil-fans-raipur-to-host-2-rcb-matches-this-ipl/articleshow/126508201.cms |access-date=2026-05-07 |work=[[The Times of India]] |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; उद्घाटनाचा सामना [[एम. चिन्नास्वामी मैदान|एम. चिन्नास्वामी मैदानावर]] खेळवला गेला.&lt;ref name=&quot;sch1&quot;/&gt; बाद फेरीचे सामने हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन मैदान आणि [[महाराजा यादवेंद्र सिंग मैदान|महाराजा यादवेंद्र सिंग मैदानावर]] खेळवले गेले, तर अंतिम सामना [[नरेंद्र मोदी मैदान|नरेंद्र मोदी मैदानावर]] झाला.&lt;ref name=&quot;pos3&quot;/&gt;
 
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;margin:auto;font-size:85%;&quot;
! [[अहमदाबाद]] || [[बेंगळुरू]] || [[चेन्नई]] || [[दिल्ली]] || [[धर्मशाळा]]
|-
| [[गुजरात टायटन्स]] || [[रॉयल चॅलेंजर्स बेंगळुरू]] || [[चेन्नई सुपर किंग्स]] || [[दिल्ली कॅपिटल्स]] || [[पंजाब किंग्स]]
|-
| [[नरेंद्र मोदी मैदान]] || [[एम. चिन्नास्वामी मैदान]] || [[एम. ए. चिदंबरम मैदान]] || [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|अरुण जेटली मैदान]] || [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन मैदान]]
|-
| क्षमता: १३२,००० || क्षमता: ४०,००० || क्षमता: ३९,००० || क्षमता: ३५,२०० || क्षमता: २१,२००
|-
| [[File:Narendra modi stadium 2023 Final between India and Australia.jpg|alt=२०२३ मध्ये नरेंद्र मोदी मैदान|150px]] || [[File:Chinnaswamy Stadium.jpg|alt=२०१७ मध्ये एम. चिन्नास्वामी मैदान|150px]] || [[File:M.A.Chidambaram Stadium before IND vs AUS 3rd ODI 2023.jpg|alt=२०२३ मध्ये एम. ए. चिदंबरम मैदान|150px]] || [[File:India vs Afghanistan on 11th October 2023.jpg|alt=२०२३ मध्ये अरुण जेटली मैदान|150px]] || [[File:Dharamshala stadium,himachal pradesh.jpg|alt=२०१५ मध्ये हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन मैदान|150px]]
|-
! [[गुवाहाटी]] || colspan=&quot;3&quot; rowspan=&quot;10&quot; | {{location map+ |India |float=center|caption=|width=500|alt=२०२६ इंडियन प्रीमियर लीगच्या मैदानांचे दर्शवणारा भारताचा नकाशा|places=
{{location map~
|India |lat=23.05 |long=72.35 |label=[[अहमदाबाद]] |position=left}}
{{Location map~
|India |lat=12.96 |long=77.56 |label=[[बेंगळुरू]] |position=left}}
{{location map~
|India |lat=13.08 |long=80.27 |label=[[चेन्नई]] |position=right}}
{{Location map~
|India |lat=28.61 |long=77.23 |label=[[दिल्ली]] |position=left}}
{{Location map~
|India |lat=32.20 |long=76.33 |label=[[धर्मशाळा]] |position=left}}
{{Location map~
|India |lat=26.13 |long=91.73 |label=[[गुवाहाटी]] |position=right}}
{{Location map~
|India |lat=17.40 |long=78.45 |label=[[हैदराबाद]] |position=left}}
{{location map~
|India |lat=26.92 |long=75.82 |label=[[जयपूर]] |position=left}}
{{Location map~
|India |lat=22.5646 |long=88.3433 |label=[[कोलकाता]] |position=right}}
{{location map~
|India |lat=26.84 |long=80.94 |label=[[लखनऊ]] |position=right}}
{{Location map~
|India |lat=30.7789 |long=76.7242 |label=[[मुल्लानपूर गरीबदास|मुल्लानपूर]] |position=right}}
{{Location map~
|India |lat=18.97 |long=72.82 |label=[[मुंबई]] |position=left}}
{{location map~
|India |lat=21.16 |long=81.78 |label={{nobr|[[रायपूर]]}} |position=right}}
}} || [[हैदराबाद]]
|-
| [[राजस्थान रॉयल्स]] || [[सनरायझर्स हैदराबाद]]
|-
| [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन मैदान]] || [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|राजीव गांधी मैदान]]
|-
| क्षमता: ४६,००० || क्षमता: ५५,०००
|-
| [[File:Barsapara Cricket Stadium match under floodlights.jpg|alt=२०१८ मध्ये आसाम क्रिकेट असोसिएशन मैदान|150px]] || [[File:Uppal stadium Rajiv Gandhi International Cricket Stadium.jpg|alt=२०२४ मध्ये राजीव गांधी मैदान|150px]]
|-
! [[जयपूर]] || [[कोलकाता]]
|-
| [[राजस्थान रॉयल्स]] || [[कोलकाता नाईट रायडर्स]]
|-
| [[सवाई मानसिंग मैदान]] || [[इडेन गार्डन्स]]
|-
| क्षमता: ३०,००० || क्षमता: ६८,०००
|-
| [[File:Sawai-Mansingh-Stadium-Jaipur.jpg|alt=२०१३ मध्ये सवाई मानसिंग मैदान|150px]] || [[File:ইডেন गार्डেনে বাংলাদেশ ও পাকিস্তানের খেলা 5.jpg|alt=२०२३ मध्ये इडेन गार्डन्स|150px]]
|-
! [[लखनऊ]] || [[मुल्लानपूर गरीबदास|मुल्लानपूर]] || [[मुंबई]] || [[रायपूर]]
|-
| [[लखनऊ सुपर जायंट्स]] || [[पंजाब किंग्स]] || [[मुंबई इंडियन्स]] || [[रॉयल चॅलेंजर्स बेंगळुरू]]
|-
| [[एकाना क्रिकेट मैदान]] || [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|महाराजा यादवेंद्र सिंग मैदान]] || [[वानखेडे मैदान]] || [[शहीद वीर नारायण सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]]
|-
| क्षमता: ५०,००० || क्षमता: ३८,००० || क्षमता: ३३,१०८ || क्षमता: ६५,०००
|-
| [[File:Ekana cricket stadium .jpg|alt=२०१८ मध्ये एकाना क्रिकेट मैदान|150px]] || [[File:Maharaja Yadavindra Singh International Cricket Stadium.png|alt=२०२६ मध्ये महाराजा यादवेंद्र सिंग मैदान|100px]] || [[File:Wankhede ICC WCF.jpg|alt=२०११ मध्ये वानखेडे मैदान|150px]] || [[File:Shaheed Veer Narayan Singh International Cricket Stadium, Raipur.jpg|alt=२०२१ मध्ये शहीद वीर नारायण सिंग मैदान|150px]]
|}

== गुणफलक ==

=== प्रसारण ===
[[जियोस्टार]]ची [[स्टार स्पोर्ट्स (भारत)|स्टार स्पोर्ट्स]] आणि [[जियोहॉटस्टार]] कडे या स्पर्धेचे २०२७ पर्यंतचे प्रसारणहक्क आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McCaskill |first=Steve |date=2025-12-08 |title=JioStar seeks exit from US$3bn ICC cricket deal |url=https://www.sportspro.com/news/broadcast-ott/jiostar-icc-cricket-india-rights-deal-december-2025/ |access-date=2025-12-23 |website=[[SportsPro]] |language=en-GB |quote=JioStar also owns the domestic broadcast and streaming rights to the IPL [...]}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतीय प्रीमियर लीग|२०२६]]
[[वर्ग:२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग|*]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट|आयपीएल]]</text>
      <sha1>2ekt2pi3n7w6onmq3rhepgt0qah1uus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मन्नादिपेट विधानसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380042</id>
    <revision>
      <id>2687009</id>
      <parentid>2686232</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T06:59:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2687009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7878" sha1="gq6h5y3i9cpl68figto2mdszpkewh7d" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''मन्नादिपेट विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या [[भारताची राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश|केंद्रशासित प्रदेशातील]] एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे.&lt;ref name=&quot;sched&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/nri/puducherry_Delimitation.pdf|title=Schedule XXII Puducherry Table A - Assembly Constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=31 January 2013}}&lt;/ref&gt; या मतदारसंघात मन्नादिपेट कम्यून पंचायतीच्या अखत्यारीतील क्षेत्राचा काही भाग येतो.&lt;ref name=&quot;sched&quot; /&gt; हा [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] एक भाग आहे.&lt;ref name=&quot;sched&quot; /&gt;

== विधानसभेचे सदस्य ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! निवडणूक !! सदस्य !! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
|-
| १९६४&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1964 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515062755/https://www.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/ |website=Election Commission of India|archive-date=15 May 2019}}&lt;/ref&gt;
| मणिकवासगा रेड्डियार
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|-
| १९६९&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1969 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140530/https://eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एस.एम. सुब्बारायन
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
| १९७४&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1974  |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917133352/https://eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021 }}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;5&quot; | डी. रामचंद्रन
| rowspan=2 | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| rowspan=2 style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
| १९७७&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1977 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927043330/https://eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/ |website=Election Commission of India|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९८०&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1980  |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927041541/https://eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/ |website=Election Commission of India|archive-date=27 September 2021 }}&lt;/ref&gt;
| rowspan=3 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| rowspan=3 style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
| १९८५&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1985 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140417/https://eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९९०&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1990 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917130547/https://eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९९१&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1991 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135604/https://eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एन. राजाराम
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| १९९६&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1996 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135105/https://eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| के. राजसेगरन
| [[तमिळ मानिल काँग्रेस|तमिळ मानिला काँग्रेस (मूपनार)]]
| style=&quot;background-color: orange&quot; |
|-
| २००१&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 2001 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927050359/https://eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/ |website=Election Commission of India|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| डी. रामचंद्रन
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
| २००६&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 2006  |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925222225/https://eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/ |website=Election Commission of India|archive-date=25 September 2021 }}&lt;/ref&gt;
| पी. अरुलमुरुगन
| पट्टली मक्कल कट्छी
| style=&quot;background-color: yellow&quot; |
|-
| २०११
| rowspan=2 | टीपीआर सेल्वामे
| rowspan=2 | [[अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस]]
| rowspan=2 style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २०१६
|-
| २०२१&lt;ref name=&quot;election2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=2 | ए. नामसिवयम 
| rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]]
| rowspan=2 style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|-
| २०२६
|-
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:पुडुचेरी जिल्हा]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>gq6h5y3i9cpl68figto2mdszpkewh7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ओस्सुडू विधानसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380052</id>
    <revision>
      <id>2687006</id>
      <parentid>2686286</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T06:56:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2687006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8953" sha1="mbklgzmu65rzghru5pvg9ebsus7zni4" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''ओस्सुडू विधान्सभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या केंद्रशासित प्रदेशातील एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे.&lt;ref name=&quot;pyceo&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|title=Map showing the Assembly constituencies of the U.T. of Pondicherry|date=|publisher=Chief Electoral Office, Puducherry|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608111413/https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|archive-date=8 June 2022|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;delimitation2008&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|title=Schedule – XIII of Constituencies Order, 2008 of Delimitation of Parliamentary and Assembly constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|access-date=13 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;delimit&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/nri/puducherry_Delimitation.pdf|title=Schedule XXII Puducherry Table A - Assembly Constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|format=PDF|access-date=2011-05-13}}&lt;/ref&gt; हा [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुदुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] भाग आहे आणि [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जातीच्या]] उमेदवारांसाठी राखीव आहे.&lt;ref name=&quot;delimit&quot; /&gt;

== विधानसभेचे सदस्य ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; 
! वर्ष !! सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; | राजकीय पक्ष
|-
| १९६४&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1964 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515062755/https://www.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/ |website=Election Commission of India|archive-date=15 May 2019}}&lt;/ref&gt;
| एन. हरिकृष्णन
| rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| rowspan=2 style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|-
| १९६९&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1969 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140530/https://eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| व्ही. नागराथिनम
|-
| १९७४&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1974 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917133352/https://eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| टी. एझुमालाई
| rowspan=2 | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| rowspan=2 style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
| १९७७&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1977 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927043330/https://eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/ |website=Election Commission of India|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एम. थंगवेलू
|-
| १९८०&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1980 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927041541/https://eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/ |website=Election Commission of India|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| पी. मूर्ती
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
| १९८५&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1985 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140417/https://eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| व्ही. नागराथिनम
| rowspan=3 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| rowspan=3 style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| १९९०&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1990 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917130547/https://eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एन. मरिमुथू
|-
| १९९१&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1991 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135604/https://eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एन. मरिमुथू
|-
| १९९६&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 1996 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135105/https://eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/ |website=Election Commission of India|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| व्ही. नागराथिनम
| [[तमिळ मानिल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{तमिळ मानिल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २००१&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 2001 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927050359/https://eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/ |website=Election Commission of India|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| ए एलुमालाई
| [[पुडुचेरी मक्कल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{पुडुचेरी मक्कल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २००६&lt;ref&gt;{{cite web |title=Puducherry 2006 |url=https://old.eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925222225/https://eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/ |website=Election Commission of India|archive-date=25 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| ए एलुमालाई
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
|-
| २०११
| पी. कार्तिकेयन
| [[अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २०१६
| ई. थीप्पैंथन
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २०२१&lt;ref name=&quot;election2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;
| ए.के. साई जे. सरवणन कुमार
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|-
| २०२६
| पी. कार्तिकेयन
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:पुडुचेरी जिल्हा]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>mbklgzmu65rzghru5pvg9ebsus7zni4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्रीअरविंद कर्मधारा (मराठी नियतकालिक)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380133</id>
    <revision>
      <id>2687014</id>
      <parentid>2686858</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T07:04:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ketaki Modak</username>
        <id>21590</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2687014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5572" sha1="p1umj3vlr8duq15psa43jvrdd5speca" xml:space="preserve">'''श्रीअरविंद कर्मधारा''' (आरंभ - मे १९७२) हे मराठी मासिक म्हणजे [[श्रीअरबिंदोज ॲक्शन (इंग्रजी नियतकालिक)|श्रीअरबिंदोज ॲक्शन]] या इंग्रजी नियतकालिकाची मराठी आवृत्ती होती. [[अरविंद घोष|श्रीअरविंद]] व [[मीरा अल्फासा|श्रीमाताजी]] यांच्या विचाराचा प्रसार हे या मासिकाचे उद्दिष्ट होते. डिसेंबर १९७९ पर्यंत हे मासिक प्रकाशित होत होते असे दिसते. परंतु काही कारणाने ते आता स्वतंत्र मासिक या स्वरूपात न निघता, [[संजीवन (मराठी नियतकालिक)|संजीवन मासिका]]&lt;nowiki/&gt;ची पुरवणी या स्वरूपात प्रकाशित होऊ लागले असे दिसते. &lt;ref&gt;श्रीअरविंद कर्मधारा,  (संजीवन पुरवणी) डिसेंबर १९७९ &lt;/ref&gt; 

== स्थापना ==
श्रीअरबिंदोज ॲक्शन या इंग्रजी नियतकालिकाचा पहिला अंक ऑक्टोबर १९७० मध्ये प्रकाशित झाला. आणि नंतर अल्पावधीतच म्हणजे मे १९७२ मध्ये श्रीअरविंद कर्मधारा या मराठी मासिकाचा पहिला अंक प्रकाशित झाला. 

== उद्दिष्ट ==
श्रीअरबिंदोज ॲक्शनचे एकमेवाद्वितीय ध्येय म्हणजे देश - भारत हे आहे. &quot;भारताला स्वतःच्या स्वातंत्र्याचे रक्षण करावे लागेल. भारताला स्वतःचे रक्षण करावे लागेल. भारताला स्वतःची पुनर्रचना करावी लागेल, असा संदेश श्रीमाताजींनी याच्या स्थापनेच्या निमित्ताने दिला होता.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sriaurobindosaction.org/|title=Welcome to Sri Aurobindo's Action|website=www.sriaurobindosaction.org|access-date=2026-05-31}}&lt;/ref&gt;

== मासिकाचे स्वरूप ==
दर महिन्याच्या १५ तारखेला श्रीअरविंद कर्मधाराचा आठ पानी अंक प्रकाशित होत असे. या मध्ये श्रीअरविंद व श्रीमाताजी यांच्या साहित्याचा मराठी अनुवाद प्रकाशित होत असे. पण त्याच बरोबर मधु-संचय वृत्तीने विविध भाषांमधील, प्रांतांमधील बोधकथा, सुभाषिते, संस्कारप्रधान साहित्य प्रकाशित केले जात असे. ए-४ या आकारातील आठ पाने हे या अंकाचे स्वरूप होते.

== बोधवाक्य ==
परमोच्च प्रभो सत्य नित्य त्वामेव केवलम् l

अनुवर्तामहै सत्यं अनु जीवाम केवलम् ll 

हे या मासिकाचे बोधवाक्य होते. &lt;ref&gt;श्रीअरविंद कर्मधारा, वर्ष पाचवे, अंक २, १५ जून १९७६&lt;/ref&gt;

== संपादक व प्रकाशक ==
श्री. भालचंद्र दत्तात्रय लिमये ऊर्फ आप्पा लिमये हे या मासिकाचे संपादक होते. [[श्री अरविंद आश्रम|श्रीअरविंद आश्रमा]]&lt;nowiki/&gt;च्या [[संजीवन (मराठी नियतकालिक)|संजीवन]] कार्यालयातर्फे या अंकाचे प्रकाशन होत असे. उदार पिंटो हे या मासिकाचे प्रकाशक होते. पाँडिचेरी येथून या अंकाचे प्रकाशन होत असे. &lt;ref&gt;श्रीअरविंद कर्मधारा, वर्ष तिसरे, अंक ११ वा, मार्च १९७५&lt;/ref&gt;

{{श्रीअरविंद तत्त्वज्ञान व पूर्णयोग - संदर्भ साहित्य}}

== संदर्भ ==

[[वर्ग:मराठी भाषेमधील नियतकालिके]]
[[वर्ग:इ.स. १९७२ मधील आरंभ]]</text>
      <sha1>p1umj3vlr8duq15psa43jvrdd5speca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:मगंळया दामा वनमाळी</title>
    <ns>3</ns>
    <id>380136</id>
    <revision>
      <id>2686887</id>
      <timestamp>2026-05-31T18:47:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2686887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="308" sha1="6xvctcsd8pbqk7iw09j4g64hl3c8ggk" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=मगंळया दामा वनमाळी}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ००:१७, १ जून २०२६ (IST)</text>
      <sha1>6xvctcsd8pbqk7iw09j4g64hl3c8ggk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>२०२६ टाटा आयपीएल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380137</id>
    <redirect title="२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग" />
    <revision>
      <id>2686888</id>
      <timestamp>2026-05-31T19:01:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2686888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="0onb4baumnufi5so8kz4iadpm0grlx0" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग]]</text>
      <sha1>0onb4baumnufi5so8kz4iadpm0grlx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग</title>
    <ns>14</ns>
    <id>380138</id>
    <revision>
      <id>2686890</id>
      <timestamp>2026-05-31T19:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन</comment>
      <origin>2686890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="147" sha1="ossc73228k2a4kbr7oadd74rtc733w0" xml:space="preserve">*

[[वर्ग:भारतीय प्रीमियर लीग]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]]</text>
      <sha1>ossc73228k2a4kbr7oadd74rtc733w0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>इडेन गार्डन्स</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380139</id>
    <redirect title="इडन गार्डन्स" />
    <revision>
      <id>2686892</id>
      <timestamp>2026-05-31T19:13:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2686892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="ba519zvr3skalrdf50cnjaiyb9mm0p1" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[इडन गार्डन्स]]</text>
      <sha1>ba519zvr3skalrdf50cnjaiyb9mm0p1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आसाम क्रिकेट असोसिएशन मैदान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380140</id>
    <redirect title="आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम" />
    <revision>
      <id>2686894</id>
      <timestamp>2026-05-31T19:18:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2686894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129" sha1="ibzv1gca3efckjjkkskfuapwhruevt9" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]]</text>
      <sha1>ibzv1gca3efckjjkkskfuapwhruevt9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लखनऊ सुपर जायंट्स</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380141</id>
    <redirect title="लखनौ सुपर जायंट्स" />
    <revision>
      <id>2686895</id>
      <timestamp>2026-05-31T19:18:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2686895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="e6f98dtff86k50qv4kaypz3s1qn957x" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[लखनौ सुपर जायंट्स]]</text>
      <sha1>e6f98dtff86k50qv4kaypz3s1qn957x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एकाना क्रिकेट मैदान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380142</id>
    <redirect title="इकाना क्रिकेट स्टेडियम" />
    <revision>
      <id>2686896</id>
      <timestamp>2026-05-31T19:19:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2686896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="jc0vm6l4fahgp1z5l3jw77puvp834em" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]]</text>
      <sha1>jc0vm6l4fahgp1z5l3jw77puvp834em</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>महाराजा यादवेंद्र सिंग मैदान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380143</id>
    <redirect title="महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम" />
    <revision>
      <id>2686898</id>
      <timestamp>2026-05-31T19:20:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2686898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="194" sha1="5q2k8y5lskj30rmx8uu1zsmi4v6hnbp" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]]</text>
      <sha1>5q2k8y5lskj30rmx8uu1zsmi4v6hnbp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एसीए-व्हीडीसीए क्रिकेट मैदान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380144</id>
    <redirect title="एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम" />
    <revision>
      <id>2686899</id>
      <timestamp>2026-05-31T19:21:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2686899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132" sha1="9x38ubzplgkcum0tihvh0ag9z6c9ylf" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम]]</text>
      <sha1>9x38ubzplgkcum0tihvh0ag9z6c9ylf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>२०२६ रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलुरु संघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380145</id>
    <redirect title="रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलुरु २०२६ हंगाम" />
    <revision>
      <id>2686903</id>
      <timestamp>2026-05-31T19:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>शीर्षकलेखन संकेत</comment>
      <origin>2686903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139" sha1="oc6yps8020ej02mz2jew7q7dn88vfjc" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलुरु २०२६ हंगाम]]</text>
      <sha1>oc6yps8020ej02mz2jew7q7dn88vfjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलुरु २०२६ हंगाम</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380146</id>
    <revision>
      <id>2686905</id>
      <timestamp>2026-05-31T19:36:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन</comment>
      <origin>2686905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20666" sha1="opa63irbuiavlq35ij6p4wix99l6b3i" xml:space="preserve">'''[[२०२६ टाटा आयपीएल]]''' ही [[इंडियन प्रीमियर लीग]] फ्रँचायझी [[रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलुरू]]चा (आरसीबी) '''१९ वा हंगाम''' होता. [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग]]मध्ये भाग घेणाऱ्या दहा संघांपैकी हा एक संघ होता. आरसीबी [[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग|गतविजेता संघ]] होता.&lt;ref&gt;{{ESPNcricinfo 2|series|ref=ipl-2025-1449924/points-table-standings|title=2025 Indian Premier League {{!}} Points Table |access-date=3 June 2025|dynamic=n|archive-url=https://web.archive.org/web/20250627053137/https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/points-table-standings|archive-date=27 June 2025}}&lt;/ref&gt;

== हंगामपूर्व ==
{{मुख्य लेख|२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग मधील खेळाडू बदलांची यादी}}
[[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]] हा भारताच्या [[बेंगळुरू]] शहरातील एक फ्रँचायझी क्रिकेट संघ आहे. हा संघ [[इंडियन प्रीमियर लीग]]च्या [[२००८ इंडियन प्रीमियर लीग|पहिल्या हंगामापासून]] खेळत आहे. हा संघ स्पर्धेतील संयुक्त पाचवा सर्वात यशस्वी संघ आहे, ज्याने [[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग|मागील आवृत्तीत]] [[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग अंतिम सामना|अंतिम सामन्यात]] [[पंजाब किंग्स]]चा ६ धावांनी पराभव करून आपले पहिले विजेतेपद मिळवले होते.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=3 June 2025 |title=Kohli and RCB are finally IPL champions |url=https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/punjab-kings-vs-royal-challengers-bengaluru-final-1473511/match-report |work=[[ESPNcricinfo]] |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603233600/https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/punjab-kings-vs-royal-challengers-bengaluru-final-1473511/match-report |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ते २८ मार्च ते ३१ मे २०२६ या कालावधीत आयोजित [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग|२०२६ च्या आवृत्तीत]] खेळणाऱ्या दहा संघांपैकी एक आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IPL 2026 to be held between March 28 and May 3 |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2026-to-be-held-between-march-26-and-may-31-1515758 |access-date=23 December 2025 |publisher=[[ESPNcricinfo]] |language=en |archive-date=23 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223004319/https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2026-to-be-held-between-march-28-and-may-3-1515758 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; संघाचे नेतृत्व [[रजत पाटीदार]] करत असून प्रशिक्षक [[अँडी फ्लॉवर]] आहेत.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=From Hardik Pandya to Shubman Gill to Rajat Patidar, meet the captains for IPL 2026 |url=https://gulfnews.com/sport/cricket/ipl/from-hardik-pandya-to-shubman-gill-to-rajat-patidar-meet-the-captains-for-ipl-2026-1.500477820 |work=[[Gulf News]] |access-date=18 March 2026}}&lt;/ref&gt; संघ आपल्या घरगुती मैदानांवरील पाच सामने [[एम. चिन्नास्वामी मैदान|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियमवर]] खेळत असून उर्वरित दोन घरगुती सामने [[शहीद वीर नारायण सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|शहीद वीर नारायण सिंग आंतरराष्ट्रीय स्टेडियमवर]] आयोजित केले जात आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RCB to play five home games at Chinnaswamy Stadium in IPL 2026 |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/137950/rcb-to-play-five-home-games-at-chinnaswamy-stadium-in-ipl-2026-royal-challengers-bengaluru-ipl-2026-cricbuzzcom |work=[[Cricbuzz]] |access-date=18 March 2026}}&lt;/ref&gt; संघाने हंगामातील पहिला सामना २८ मार्च रोजी [[सनरायझर्स हैदराबाद]]विरुद्ध एम. चिन्नास्वामी स्टेडियमवर खेळला.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=IPL Match Today: RCB begin title defence against SRH in high-voltage clash |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl/top-stories/ipl-match-today-rcb-begin-title-defence-against-srh-in-high-voltage-clash/articleshow/129850649.cms |work=[[The Times of India]] |date=28 March 2026 |access-date=29 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== कायम ठेवलेले आणि कमी केलेले खेळाडू ===
संघाने कायम ठेवलेल्या खेळाडूंची घोषणा १५ नोव्हेंबर २०२५ रोजी करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web |title=TATA IPL 2026 Player Retentions Announced |url=https://www.iplt20.com/news/4247/tata-ipl-2026-player-retentions-announced#:~:text=The%20player%20retention%20window%20for,players%20ahead%20of%20the%20auction. |access-date=22 December 2025 |work=[[Indian Premier League]] |date=15 November 2025 }}&lt;/ref&gt; संघाने एकूण १७ खेळाडूंना संघात कायम ठेवले.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |title=RCB retain 17 players from title-winning squad ahead of IPL 2026 Auction |url=https://www.royalchallengers.com/rcb-cricket-news/news/rcb-retain-17-players-from-title-winning-squad-ahead-of-ipl-2026-auction |access-date=18 March 2026 |work=[[Royal Challengers Bengaluru]] |date=15 November 2025 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|+ कायम ठेवलेले खेळाडू&lt;ref&gt;{{cite web |title=TATA IPL 2026 - Retained Players.15.11.25 |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1763209725967_TATA%20IPL%202026%20-%20Playing%20Squad%20-%2015.11.2025%20(1).pdf |work=[[Indian Premier League]] |access-date=15 November 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | क्र.
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | खेळाडू
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | मानधन
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | क्र.
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | खेळाडू
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | मानधन
|-
| १८ || [[विराट कोहली]] || {{INRConvert|21|c|lk=on}}
| ८ || [[टिम डेव्हिड]] || {{INRConvert|3|c|lk=on}}
|-
| ३८ || [[जॉश हेझलवूड]] || {{INRConvert|12.5|c|lk=on}}
| ५ || [[सुयश शर्मा]] || {{INRConvert|2.6|c|lk=on}}
|-
| २८ || [[फिल सॉल्ट]] || {{INRConvert|11.5|c|lk=on}}
| २ || [[जेकब बेथेल]] || {{INRConvert|2.6|c|lk=on}}
|-
| ९७ || [[रजत पाटीदार]] '''(क)''' || {{INRConvert|11|c|lk=on}}
| ३७ || [[देवदत्त पडिक्कल]] || {{INRConvert|2|c|lk=on}}
|-
| ५५ || [[जितेश शर्मा]] || {{INRConvert|11.5|c|lk=on}}
| ५३ || [[नुवान थुशारा]] || {{INRConvert|1.6|c|lk=on}}
|-
| १५ || [[भुवनेश्वर कुमार]] || {{INRConvert|10.75|c|lk=on}}
| ४८ || [[रोमारिओ शेफर्ड]] || {{INRConvert|1.5|c|lk=on}}
|-
| ४२ || [[रासिथ सलाम]] || {{INRConvert|6|c|lk=on}}
| २४ || [[स्वप्नील सिंग]] || {{INRConvert|50|l|lk=on}}
|-
| ६ || [[कृणाल पंड्या]] || {{INRConvert|5.75|c|lk=on}}
| १४ || [[अभिनंदन सिंग]] || {{INRConvert|30|l|lk=on}}
|-
| १३ || [[यश दयाल]] || {{INRConvert|5|c|lk=on}}
| colspan=3 {{n/a}}
|-
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|+ मुक्त केलेले खेळाडू&lt;ref&gt;{{cite web |title=TATA IPL 2026 - Released Players.15.11.25 |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1763209634289_TATA%20IPL%202026-%20Released%20Players.15.11.25.pdf |work=[[Indian Premier League]] |access-date=15 November 2025}}&lt;/ref&gt;
! [[यष्टीरक्षक]] || [[अष्टपैलू खेळाडू|अष्टपैलू]] || [[वेगवान गोलंदाजी|वेगवान गोलंदाज]] || [[फिरकी गोलंदाजी|फिरकी गोलंदाज]]
|-
| valign=&quot;top&quot; | 
* [[मयंक अग्रवाल]]
* [[स्वस्तिक चिकाडा]]
| valign=&quot;top&quot; | 
* [[लियाम लिविंगस्टोन]]
* [[मनोज भांडगे]] 
| valign=&quot;top&quot; | 
* [[लुंगी न्गिदी]]
| valign=&quot;top&quot; |
* [[मोहित राठी]]
|}

=== २०२५ लिलाव ===
हा लिलाव १६ डिसेंबर २०२५ रोजी [[अबू धाबी]], [[संयुक्त अरब अमिराती]] येथे पार पडला.&lt;ref&gt;{{cite web |date= 13 November 2025 |access-date=15 December 2025 |title=IPL auction set to take place on December 16 in Abu Dhabi |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2026-auction-to-take-place-on-december-16-in-abu-dhabi-1510968 |publisher=[[ESPNcricinfo]]}}&lt;/ref&gt; बेंगळुरूने [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग मधील खेळाडू बदलांची यादी|२०२६ च्या लिलावात]] {{INRConvert|16.40|c}} च्या शिल्लक रकमेसह प्रवेश केला होता, ज्यामध्ये ८ जागा भरायच्या होत्या (२ परदेशी खेळाडूंसह).&lt;ref&gt;{{cite web |date= 16 December 2025 |access-date=16 December 2025 |title=237.55 Cr, 77 slots: All the numbers you need to know ahead of IPL 2026 Auction |url=https://www.royalchallengers.com/rcb-cricket-news/news/23755-cr-77-slots-all-the-numbers-you-need-to-know-ahead-of-ipl-2026-auction#:~:text=16.4%20Cr%2C%208%20slots:%20All,at%20the%20IPL%202026%20Auction |publisher=[[Royal Challengers Bengaluru]]}}&lt;/ref&gt; या आवृत्तीसाठी संघाने खरेदी केलेला सर्वात महागडा खेळाडू [[व्यंकटेश अय्यर]] होता, ज्याला {{INRConvert|7|c}} मानधन देण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web |date= 16 December 2025 |access-date=29 March 2026 |title=IPL 2026 auction: Venkatesh Iyer takes 70 percent pay cut, begins new chapter with RCB |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/ipl-2026-auction-venkatesh-iyer-massive-pay-cut-rcb-rs-7-crore-2836743-2025-12-16 |publisher=[[India Today]]}}&lt;/ref&gt; संघाने आपल्या सर्व उर्वरित जागा भरल्या आणि त्यांच्याकडे {{INRConvert|25|l}} शिल्लक राहिले.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RCB IPL Auction 2026 Review: Royal Challengers Bengaluru fine-tune championship squad |url=https://www.firstpost.com/firstcricket/rcb-ipl-2026-auction-review-royal-challengers-bengaluru-strengths-weaknesses-13960724.html |access-date=29 March 2026 |work=[[Firstpost]] |date=17 December 2025 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders defaultcenter col1left&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|+ रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरचा लिलाव सारांश
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | संघ
! scope=&quot;colgroup&quot; colspan=&quot;3&quot; | कायम ठेवलेले
! scope=&quot;colgroup&quot; colspan=&quot;3&quot; | खरेदी केलेले
! scope=&quot;colgroup&quot; colspan=&quot;3&quot; | एकूण
|-
! scope=&quot;col&quot; | आंतरराष्ट्रीय अनुभव असलेले
! scope=&quot;col&quot; | अनकॅप्ड (विनाअनुभव)
! scope=&quot;col&quot; | एकूण
! scope=&quot;col&quot; | आंतरराष्ट्रीय अनुभव असलेले
! scope=&quot;col&quot; | अनकॅप्ड (विनाअनुभव)
! scope=&quot;col&quot; | एकूण
! scope=&quot;col&quot; | आंतरराष्ट्रीय अनुभव असलेले
! scope=&quot;col&quot; | अनकॅप्ड (विनाअनुभव)
! scope=&quot;col&quot; | एकूण
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
| {{center|११}} || {{center|६}} || {{center|१७}} || {{center|३}} || {{center|५}} || {{center|८}} || {{center|१४}} || {{center|११}} || {{center|२५}}
|-
|}
&lt;!--
== साखळी सामने ==
=== गुण फलक ===
{{#section:2026 Indian Premier League|pt}}

=== साखळी सामन्यांतील कामिगरी ===
{{#invoke:IndianPremierLeagueProgression | create

| W1, W11, L16, W20, W23, L26, W34, W39, L42, L50, W54, W57, W61, L67 |W71, U, W74

| caption = लीग प्रगती
| teams = {{IPL Teams 1|rcb}}
| knockoutType = 2
| matchesPerTeam = 14
| matchReportArticle = 2026 Indian Premier League}}

=== सामने ===
{{#section:2026 Indian Premier League|match1}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match11}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match16}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match20}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match23}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match26}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match34}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match39}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match42}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match50}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match54}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match57}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match61}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match67}}

== बाद फेरी  ==
=== क्वालिफायर १ ===
{{#section:2026 Indian Premier League|match71}}
----
--&gt;
=== अंतिम सामना ===
{{मुख्य|२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग अंतिम सामना}}


== आकडेवारी ==
{{मुख्य लेख|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरच्या विक्रमांची यादी}}

=== सर्वाधिक धावा ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;&quot;
|- 
! धावा
! खेळाडू
! {{Abbr|डाव|Innings}}
! {{Abbr|सर्वोच्च|Highest Score (* धावा नाबाद दर्शवते)}}
|- 
! ६७५
|[[विрат कोहली]]
|१६
|१०५*
|- 
! ५०१
|[[रजत पाटीदार]]
|१४
|९३*
|- 
! ४६४
|[[देवदत्त पडिक्कल]]
|१५
|६१
|- 
! ३०५
|[[टिम डेव्हिड]]
|१४
|७०*
|- 
! २२६
|[[कृणाल पंड्या]]
|९
|७३
|-
! colspan=4 | &lt;small&gt;अंतिम अद्यतन: ३१ मे २०२६{{Cn|date=April 2026}}&lt;/small&gt;
|}

=== सर्वाधिक बळी (विकेट्स) ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;&quot;
|- 
! बळी
! खेळाडू
! {{Abbr|सर्वोत्तम कामगिरी|Best bowling figure for an innings - Wickets taken/Runs conceded}}
|-
!rowspan=1|२८
|[[भुवनेश्वर कुमार]]
|४/२३
|- 
!१९
|[[रासिथ सलाम]]
|४/२४
|-
!rowspan=1|१५
|[[जॉश हेझलवूड]]
|४/१२
|-
!१४
|[[कृणाल पंड्या]]
|२/३०
|-
!rowspan=2|९
|[[सुयश शर्मा]]
|२/४७
|-
|[[जेकब डफी]]
|३/२२
|-
! colspan=&quot;3&quot; | &lt;small&gt;अंतिम अद्यतन: ३१ मे २०२६{{Cn|date=April 2026}}&lt;/small&gt;
|}

=== सामन्यातील सर्वोत्तम खेळाडू पुरस्कार ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;&quot;
|- 
! सामना क्र.
! दिनांक
! खेळाडू
! प्रतिस्पर्धी संघ
! योगदान
! संदर्भ
|-
|१
|२८ मार्च २०२६
|जेकब डफी
|सनरायझर्स हैदराबाद
|३/२२ (४ षटके)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|११
|५ एप्रिल २०२६
|टिम डेव्हिड
|चेन्नई सुपर किंग्स
|७०*(२५)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|२०
|१२ एप्रिल २०२६
|फिल सॉल्ट
|मुंबई इंडियन्स
|७८(३६)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|२३
|१५ एप्रिल २०२६
|जॉश हेझलवूड
|लखनऊ सुपर जायंट्स
|१/२० (४ षटके)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|३४
|२४ एप्रिल २०२६
|विरात कोहली
|गुजरात टायटन्स
|८१(४४)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|३९
|२७ एप्रिल २०२६
|जॉश हेझलवूड (२)
|दिल्ली कॅपिटल्स
|४/१२ (३.३ षटके)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|५४
|१० मे २०२६
|भुवनेश्वर कुमार
|मुंबई इंडियन्स
|४/२३ (४ षटके) आणि ७*(२)
|{{Cn|date=May 2026}}
|-
|५७
|१३ मे २०२६
|विरात कोहली (२)
|कोलकाता नाईट रायडर्स
|१०५* (६०)
|{{Cn|date=May 2026}}
|-
|६१
|१७ मे २०२६
|व्यंकटेश अय्यर
|पंजाब किंग्स
|७३* (४०)
|{{Cn|date=May 2026}}
|-
|७१ (क्वालिफायर १)
|२६ मे २०२६
|रजत पाटीदार 
|गुजरात टायटन्स
|९३* (३३)
|{{Cn|date=May 2026}}
|-
|७४ (अंतिम सामना)
|३१ मे २०२६
|विरात कोहली (३)
|गुजरात टायटन्स
|७५* (४२)
|{{Cn|date=May 2026}}
|}

== टीपा ==
{{टीपा सूची}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भसूची}}

=== सामान्य संदर्भ ===
* {{Cite journal |date=11 March 2026 |title=IPL Season Schedule 2026 Part I |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1773233174530_TATA%20IPL%20Schedule%202026_Part%201.pdf |journal=[[इंडियन प्रीमियर लीग]] वेळापत्रक |publisher=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |volume=19 |issue=1}}
* {{Cite journal |date=26 March 2026 |title=IPL Season Schedule 2026 Part II |url=https://scores.iplt20.com/TATA%20IPL%202026%20Season%20Schedule.pdf |journal=[[इंडियन प्रीमियर लीग]] वेळापत्रक |publisher=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |volume=19 |issue=2}}

== बाह्य दुवे ==
* {{अधिकृत संकेतस्थळ|https://royalchallengers.com/}}
* [https://www.iplt20.com/teams/royal-challengers-bangalore आयपीएल टी२० संघ | रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]

{{रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर}}
{{2026 इंडियन प्रीमियर लीग}}

[[वर्ग:२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
[[वर्ग:रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरचे हंगाम]]</text>
      <sha1>opa63irbuiavlq35ij6p4wix99l6b3i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686907</id>
      <parentid>2686905</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T19:37:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* सर्वाधिक धावा */</comment>
      <origin>2686907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20669" sha1="9y9b4nfpnsypt8psw0t1omqbavreuu1" xml:space="preserve">'''[[२०२६ टाटा आयपीएल]]''' ही [[इंडियन प्रीमियर लीग]] फ्रँचायझी [[रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलुरू]]चा (आरसीबी) '''१९ वा हंगाम''' होता. [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग]]मध्ये भाग घेणाऱ्या दहा संघांपैकी हा एक संघ होता. आरसीबी [[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग|गतविजेता संघ]] होता.&lt;ref&gt;{{ESPNcricinfo 2|series|ref=ipl-2025-1449924/points-table-standings|title=2025 Indian Premier League {{!}} Points Table |access-date=3 June 2025|dynamic=n|archive-url=https://web.archive.org/web/20250627053137/https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/points-table-standings|archive-date=27 June 2025}}&lt;/ref&gt;

== हंगामपूर्व ==
{{मुख्य लेख|२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग मधील खेळाडू बदलांची यादी}}
[[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]] हा भारताच्या [[बेंगळुरू]] शहरातील एक फ्रँचायझी क्रिकेट संघ आहे. हा संघ [[इंडियन प्रीमियर लीग]]च्या [[२००८ इंडियन प्रीमियर लीग|पहिल्या हंगामापासून]] खेळत आहे. हा संघ स्पर्धेतील संयुक्त पाचवा सर्वात यशस्वी संघ आहे, ज्याने [[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग|मागील आवृत्तीत]] [[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग अंतिम सामना|अंतिम सामन्यात]] [[पंजाब किंग्स]]चा ६ धावांनी पराभव करून आपले पहिले विजेतेपद मिळवले होते.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=3 June 2025 |title=Kohli and RCB are finally IPL champions |url=https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/punjab-kings-vs-royal-challengers-bengaluru-final-1473511/match-report |work=[[ESPNcricinfo]] |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603233600/https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/punjab-kings-vs-royal-challengers-bengaluru-final-1473511/match-report |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ते २८ मार्च ते ३१ मे २०२६ या कालावधीत आयोजित [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग|२०२६ च्या आवृत्तीत]] खेळणाऱ्या दहा संघांपैकी एक आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IPL 2026 to be held between March 28 and May 3 |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2026-to-be-held-between-march-26-and-may-31-1515758 |access-date=23 December 2025 |publisher=[[ESPNcricinfo]] |language=en |archive-date=23 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223004319/https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2026-to-be-held-between-march-28-and-may-3-1515758 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; संघाचे नेतृत्व [[रजत पाटीदार]] करत असून प्रशिक्षक [[अँडी फ्लॉवर]] आहेत.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=From Hardik Pandya to Shubman Gill to Rajat Patidar, meet the captains for IPL 2026 |url=https://gulfnews.com/sport/cricket/ipl/from-hardik-pandya-to-shubman-gill-to-rajat-patidar-meet-the-captains-for-ipl-2026-1.500477820 |work=[[Gulf News]] |access-date=18 March 2026}}&lt;/ref&gt; संघ आपल्या घरगुती मैदानांवरील पाच सामने [[एम. चिन्नास्वामी मैदान|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियमवर]] खेळत असून उर्वरित दोन घरगुती सामने [[शहीद वीर नारायण सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|शहीद वीर नारायण सिंग आंतरराष्ट्रीय स्टेडियमवर]] आयोजित केले जात आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RCB to play five home games at Chinnaswamy Stadium in IPL 2026 |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/137950/rcb-to-play-five-home-games-at-chinnaswamy-stadium-in-ipl-2026-royal-challengers-bengaluru-ipl-2026-cricbuzzcom |work=[[Cricbuzz]] |access-date=18 March 2026}}&lt;/ref&gt; संघाने हंगामातील पहिला सामना २८ मार्च रोजी [[सनरायझर्स हैदराबाद]]विरुद्ध एम. चिन्नास्वामी स्टेडियमवर खेळला.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=IPL Match Today: RCB begin title defence against SRH in high-voltage clash |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl/top-stories/ipl-match-today-rcb-begin-title-defence-against-srh-in-high-voltage-clash/articleshow/129850649.cms |work=[[The Times of India]] |date=28 March 2026 |access-date=29 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== कायम ठेवलेले आणि कमी केलेले खेळाडू ===
संघाने कायम ठेवलेल्या खेळाडूंची घोषणा १५ नोव्हेंबर २०२५ रोजी करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web |title=TATA IPL 2026 Player Retentions Announced |url=https://www.iplt20.com/news/4247/tata-ipl-2026-player-retentions-announced#:~:text=The%20player%20retention%20window%20for,players%20ahead%20of%20the%20auction. |access-date=22 December 2025 |work=[[Indian Premier League]] |date=15 November 2025 }}&lt;/ref&gt; संघाने एकूण १७ खेळाडूंना संघात कायम ठेवले.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |title=RCB retain 17 players from title-winning squad ahead of IPL 2026 Auction |url=https://www.royalchallengers.com/rcb-cricket-news/news/rcb-retain-17-players-from-title-winning-squad-ahead-of-ipl-2026-auction |access-date=18 March 2026 |work=[[Royal Challengers Bengaluru]] |date=15 November 2025 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|+ कायम ठेवलेले खेळाडू&lt;ref&gt;{{cite web |title=TATA IPL 2026 - Retained Players.15.11.25 |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1763209725967_TATA%20IPL%202026%20-%20Playing%20Squad%20-%2015.11.2025%20(1).pdf |work=[[Indian Premier League]] |access-date=15 November 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | क्र.
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | खेळाडू
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | मानधन
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | क्र.
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | खेळाडू
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | मानधन
|-
| १८ || [[विराट कोहली]] || {{INRConvert|21|c|lk=on}}
| ८ || [[टिम डेव्हिड]] || {{INRConvert|3|c|lk=on}}
|-
| ३८ || [[जॉश हेझलवूड]] || {{INRConvert|12.5|c|lk=on}}
| ५ || [[सुयश शर्मा]] || {{INRConvert|2.6|c|lk=on}}
|-
| २८ || [[फिल सॉल्ट]] || {{INRConvert|11.5|c|lk=on}}
| २ || [[जेकब बेथेल]] || {{INRConvert|2.6|c|lk=on}}
|-
| ९७ || [[रजत पाटीदार]] '''(क)''' || {{INRConvert|11|c|lk=on}}
| ३७ || [[देवदत्त पडिक्कल]] || {{INRConvert|2|c|lk=on}}
|-
| ५५ || [[जितेश शर्मा]] || {{INRConvert|11.5|c|lk=on}}
| ५३ || [[नुवान थुशारा]] || {{INRConvert|1.6|c|lk=on}}
|-
| १५ || [[भुवनेश्वर कुमार]] || {{INRConvert|10.75|c|lk=on}}
| ४८ || [[रोमारिओ शेफर्ड]] || {{INRConvert|1.5|c|lk=on}}
|-
| ४२ || [[रासिथ सलाम]] || {{INRConvert|6|c|lk=on}}
| २४ || [[स्वप्नील सिंग]] || {{INRConvert|50|l|lk=on}}
|-
| ६ || [[कृणाल पंड्या]] || {{INRConvert|5.75|c|lk=on}}
| १४ || [[अभिनंदन सिंग]] || {{INRConvert|30|l|lk=on}}
|-
| १३ || [[यश दयाल]] || {{INRConvert|5|c|lk=on}}
| colspan=3 {{n/a}}
|-
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|+ मुक्त केलेले खेळाडू&lt;ref&gt;{{cite web |title=TATA IPL 2026 - Released Players.15.11.25 |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1763209634289_TATA%20IPL%202026-%20Released%20Players.15.11.25.pdf |work=[[Indian Premier League]] |access-date=15 November 2025}}&lt;/ref&gt;
! [[यष्टीरक्षक]] || [[अष्टपैलू खेळाडू|अष्टपैलू]] || [[वेगवान गोलंदाजी|वेगवान गोलंदाज]] || [[फिरकी गोलंदाजी|फिरकी गोलंदाज]]
|-
| valign=&quot;top&quot; | 
* [[मयंक अग्रवाल]]
* [[स्वस्तिक चिकाडा]]
| valign=&quot;top&quot; | 
* [[लियाम लिविंगस्टोन]]
* [[मनोज भांडगे]] 
| valign=&quot;top&quot; | 
* [[लुंगी न्गिदी]]
| valign=&quot;top&quot; |
* [[मोहित राठी]]
|}

=== २०२५ लिलाव ===
हा लिलाव १६ डिसेंबर २०२५ रोजी [[अबू धाबी]], [[संयुक्त अरब अमिराती]] येथे पार पडला.&lt;ref&gt;{{cite web |date= 13 November 2025 |access-date=15 December 2025 |title=IPL auction set to take place on December 16 in Abu Dhabi |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2026-auction-to-take-place-on-december-16-in-abu-dhabi-1510968 |publisher=[[ESPNcricinfo]]}}&lt;/ref&gt; बेंगळुरूने [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग मधील खेळाडू बदलांची यादी|२०२६ च्या लिलावात]] {{INRConvert|16.40|c}} च्या शिल्लक रकमेसह प्रवेश केला होता, ज्यामध्ये ८ जागा भरायच्या होत्या (२ परदेशी खेळाडूंसह).&lt;ref&gt;{{cite web |date= 16 December 2025 |access-date=16 December 2025 |title=237.55 Cr, 77 slots: All the numbers you need to know ahead of IPL 2026 Auction |url=https://www.royalchallengers.com/rcb-cricket-news/news/23755-cr-77-slots-all-the-numbers-you-need-to-know-ahead-of-ipl-2026-auction#:~:text=16.4%20Cr%2C%208%20slots:%20All,at%20the%20IPL%202026%20Auction |publisher=[[Royal Challengers Bengaluru]]}}&lt;/ref&gt; या आवृत्तीसाठी संघाने खरेदी केलेला सर्वात महागडा खेळाडू [[व्यंकटेश अय्यर]] होता, ज्याला {{INRConvert|7|c}} मानधन देण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web |date= 16 December 2025 |access-date=29 March 2026 |title=IPL 2026 auction: Venkatesh Iyer takes 70 percent pay cut, begins new chapter with RCB |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/ipl-2026-auction-venkatesh-iyer-massive-pay-cut-rcb-rs-7-crore-2836743-2025-12-16 |publisher=[[India Today]]}}&lt;/ref&gt; संघाने आपल्या सर्व उर्वरित जागा भरल्या आणि त्यांच्याकडे {{INRConvert|25|l}} शिल्लक राहिले.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RCB IPL Auction 2026 Review: Royal Challengers Bengaluru fine-tune championship squad |url=https://www.firstpost.com/firstcricket/rcb-ipl-2026-auction-review-royal-challengers-bengaluru-strengths-weaknesses-13960724.html |access-date=29 March 2026 |work=[[Firstpost]] |date=17 December 2025 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders defaultcenter col1left&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|+ रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरचा लिलाव सारांश
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | संघ
! scope=&quot;colgroup&quot; colspan=&quot;3&quot; | कायम ठेवलेले
! scope=&quot;colgroup&quot; colspan=&quot;3&quot; | खरेदी केलेले
! scope=&quot;colgroup&quot; colspan=&quot;3&quot; | एकूण
|-
! scope=&quot;col&quot; | आंतरराष्ट्रीय अनुभव असलेले
! scope=&quot;col&quot; | अनकॅप्ड (विनाअनुभव)
! scope=&quot;col&quot; | एकूण
! scope=&quot;col&quot; | आंतरराष्ट्रीय अनुभव असलेले
! scope=&quot;col&quot; | अनकॅप्ड (विनाअनुभव)
! scope=&quot;col&quot; | एकूण
! scope=&quot;col&quot; | आंतरराष्ट्रीय अनुभव असलेले
! scope=&quot;col&quot; | अनकॅप्ड (विनाअनुभव)
! scope=&quot;col&quot; | एकूण
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
| {{center|११}} || {{center|६}} || {{center|१७}} || {{center|३}} || {{center|५}} || {{center|८}} || {{center|१४}} || {{center|११}} || {{center|२५}}
|-
|}
&lt;!--
== साखळी सामने ==
=== गुण फलक ===
{{#section:2026 Indian Premier League|pt}}

=== साखळी सामन्यांतील कामिगरी ===
{{#invoke:IndianPremierLeagueProgression | create

| W1, W11, L16, W20, W23, L26, W34, W39, L42, L50, W54, W57, W61, L67 |W71, U, W74

| caption = लीग प्रगती
| teams = {{IPL Teams 1|rcb}}
| knockoutType = 2
| matchesPerTeam = 14
| matchReportArticle = 2026 Indian Premier League}}

=== सामने ===
{{#section:2026 Indian Premier League|match1}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match11}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match16}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match20}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match23}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match26}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match34}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match39}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match42}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match50}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match54}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match57}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match61}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match67}}

== बाद फेरी  ==
=== क्वालिफायर १ ===
{{#section:2026 Indian Premier League|match71}}
----
--&gt;
=== अंतिम सामना ===
{{मुख्य|२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग अंतिम सामना}}


== आकडेवारी ==
{{मुख्य लेख|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरच्या विक्रमांची यादी}}

=== सर्वाधिक धावा ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;&quot;
|- 
! धावा
! खेळाडू
! {{Abbr|डाव|Innings}}
! {{Abbr|सर्वोच्च|Highest Score (* धावा नाबाद दर्शवते)}}
|- 
! ६७५
|[[विराट कोहली]]
|१६
|१०५*
|- 
! ५०१
|[[रजत पाटीदार]]
|१४
|९३*
|- 
! ४६४
|[[देवदत्त पडिक्कल]]
|१५
|६१
|- 
! ३०५
|[[टिम डेव्हिड]]
|१४
|७०*
|- 
! २२६
|[[कृणाल पंड्या]]
|९
|७३
|-
! colspan=4 | &lt;small&gt;अंतिम अद्यतन: ३१ मे २०२६{{Cn|date=April 2026}}&lt;/small&gt;
|}

=== सर्वाधिक बळी (विकेट्स) ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;&quot;
|- 
! बळी
! खेळाडू
! {{Abbr|सर्वोत्तम कामगिरी|Best bowling figure for an innings - Wickets taken/Runs conceded}}
|-
!rowspan=1|२८
|[[भुवनेश्वर कुमार]]
|४/२३
|- 
!१९
|[[रासिथ सलाम]]
|४/२४
|-
!rowspan=1|१५
|[[जॉश हेझलवूड]]
|४/१२
|-
!१४
|[[कृणाल पंड्या]]
|२/३०
|-
!rowspan=2|९
|[[सुयश शर्मा]]
|२/४७
|-
|[[जेकब डफी]]
|३/२२
|-
! colspan=&quot;3&quot; | &lt;small&gt;अंतिम अद्यतन: ३१ मे २०२६{{Cn|date=April 2026}}&lt;/small&gt;
|}

=== सामन्यातील सर्वोत्तम खेळाडू पुरस्कार ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;&quot;
|- 
! सामना क्र.
! दिनांक
! खेळाडू
! प्रतिस्पर्धी संघ
! योगदान
! संदर्भ
|-
|१
|२८ मार्च २०२६
|जेकब डफी
|सनरायझर्स हैदराबाद
|३/२२ (४ षटके)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|११
|५ एप्रिल २०२६
|टिम डेव्हिड
|चेन्नई सुपर किंग्स
|७०*(२५)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|२०
|१२ एप्रिल २०२६
|फिल सॉल्ट
|मुंबई इंडियन्स
|७८(३६)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|२३
|१५ एप्रिल २०२६
|जॉश हेझलवूड
|लखनऊ सुपर जायंट्स
|१/२० (४ षटके)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|३४
|२४ एप्रिल २०२६
|विरात कोहली
|गुजरात टायटन्स
|८१(४४)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|३९
|२७ एप्रिल २०२६
|जॉश हेझलवूड (२)
|दिल्ली कॅपिटल्स
|४/१२ (३.३ षटके)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|५४
|१० मे २०२६
|भुवनेश्वर कुमार
|मुंबई इंडियन्स
|४/२३ (४ षटके) आणि ७*(२)
|{{Cn|date=May 2026}}
|-
|५७
|१३ मे २०२६
|विरात कोहली (२)
|कोलकाता नाईट रायडर्स
|१०५* (६०)
|{{Cn|date=May 2026}}
|-
|६१
|१७ मे २०२६
|व्यंकटेश अय्यर
|पंजाब किंग्स
|७३* (४०)
|{{Cn|date=May 2026}}
|-
|७१ (क्वालिफायर १)
|२६ मे २०२६
|रजत पाटीदार 
|गुजरात टायटन्स
|९३* (३३)
|{{Cn|date=May 2026}}
|-
|७४ (अंतिम सामना)
|३१ मे २०२६
|विरात कोहली (३)
|गुजरात टायटन्स
|७५* (४२)
|{{Cn|date=May 2026}}
|}

== टीपा ==
{{टीपा सूची}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भसूची}}

=== सामान्य संदर्भ ===
* {{Cite journal |date=11 March 2026 |title=IPL Season Schedule 2026 Part I |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1773233174530_TATA%20IPL%20Schedule%202026_Part%201.pdf |journal=[[इंडियन प्रीमियर लीग]] वेळापत्रक |publisher=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |volume=19 |issue=1}}
* {{Cite journal |date=26 March 2026 |title=IPL Season Schedule 2026 Part II |url=https://scores.iplt20.com/TATA%20IPL%202026%20Season%20Schedule.pdf |journal=[[इंडियन प्रीमियर लीग]] वेळापत्रक |publisher=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |volume=19 |issue=2}}

== बाह्य दुवे ==
* {{अधिकृत संकेतस्थळ|https://royalchallengers.com/}}
* [https://www.iplt20.com/teams/royal-challengers-bangalore आयपीएल टी२० संघ | रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]

{{रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर}}
{{2026 इंडियन प्रीमियर लीग}}

[[वर्ग:२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
[[वर्ग:रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरचे हंगाम]]</text>
      <sha1>9y9b4nfpnsypt8psw0t1omqbavreuu1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686908</id>
      <parentid>2686907</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T19:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* सामन्यातील सर्वोत्तम खेळाडू पुरस्कार */</comment>
      <origin>2686908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20849" sha1="jhq7y8u9kpj7t2nwnvzwmjsjqahs8re" xml:space="preserve">'''[[२०२६ टाटा आयपीएल]]''' ही [[इंडियन प्रीमियर लीग]] फ्रँचायझी [[रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलुरू]]चा (आरसीबी) '''१९ वा हंगाम''' होता. [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग]]मध्ये भाग घेणाऱ्या दहा संघांपैकी हा एक संघ होता. आरसीबी [[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग|गतविजेता संघ]] होता.&lt;ref&gt;{{ESPNcricinfo 2|series|ref=ipl-2025-1449924/points-table-standings|title=2025 Indian Premier League {{!}} Points Table |access-date=3 June 2025|dynamic=n|archive-url=https://web.archive.org/web/20250627053137/https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/points-table-standings|archive-date=27 June 2025}}&lt;/ref&gt;

== हंगामपूर्व ==
{{मुख्य लेख|२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग मधील खेळाडू बदलांची यादी}}
[[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]] हा भारताच्या [[बेंगळुरू]] शहरातील एक फ्रँचायझी क्रिकेट संघ आहे. हा संघ [[इंडियन प्रीमियर लीग]]च्या [[२००८ इंडियन प्रीमियर लीग|पहिल्या हंगामापासून]] खेळत आहे. हा संघ स्पर्धेतील संयुक्त पाचवा सर्वात यशस्वी संघ आहे, ज्याने [[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग|मागील आवृत्तीत]] [[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग अंतिम सामना|अंतिम सामन्यात]] [[पंजाब किंग्स]]चा ६ धावांनी पराभव करून आपले पहिले विजेतेपद मिळवले होते.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=3 June 2025 |title=Kohli and RCB are finally IPL champions |url=https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/punjab-kings-vs-royal-challengers-bengaluru-final-1473511/match-report |work=[[ESPNcricinfo]] |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603233600/https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/punjab-kings-vs-royal-challengers-bengaluru-final-1473511/match-report |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ते २८ मार्च ते ३१ मे २०२६ या कालावधीत आयोजित [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग|२०२६ च्या आवृत्तीत]] खेळणाऱ्या दहा संघांपैकी एक आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IPL 2026 to be held between March 28 and May 3 |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2026-to-be-held-between-march-26-and-may-31-1515758 |access-date=23 December 2025 |publisher=[[ESPNcricinfo]] |language=en |archive-date=23 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223004319/https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2026-to-be-held-between-march-28-and-may-3-1515758 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; संघाचे नेतृत्व [[रजत पाटीदार]] करत असून प्रशिक्षक [[अँडी फ्लॉवर]] आहेत.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=From Hardik Pandya to Shubman Gill to Rajat Patidar, meet the captains for IPL 2026 |url=https://gulfnews.com/sport/cricket/ipl/from-hardik-pandya-to-shubman-gill-to-rajat-patidar-meet-the-captains-for-ipl-2026-1.500477820 |work=[[Gulf News]] |access-date=18 March 2026}}&lt;/ref&gt; संघ आपल्या घरगुती मैदानांवरील पाच सामने [[एम. चिन्नास्वामी मैदान|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियमवर]] खेळत असून उर्वरित दोन घरगुती सामने [[शहीद वीर नारायण सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|शहीद वीर नारायण सिंग आंतरराष्ट्रीय स्टेडियमवर]] आयोजित केले जात आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RCB to play five home games at Chinnaswamy Stadium in IPL 2026 |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/137950/rcb-to-play-five-home-games-at-chinnaswamy-stadium-in-ipl-2026-royal-challengers-bengaluru-ipl-2026-cricbuzzcom |work=[[Cricbuzz]] |access-date=18 March 2026}}&lt;/ref&gt; संघाने हंगामातील पहिला सामना २८ मार्च रोजी [[सनरायझर्स हैदराबाद]]विरुद्ध एम. चिन्नास्वामी स्टेडियमवर खेळला.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=IPL Match Today: RCB begin title defence against SRH in high-voltage clash |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl/top-stories/ipl-match-today-rcb-begin-title-defence-against-srh-in-high-voltage-clash/articleshow/129850649.cms |work=[[The Times of India]] |date=28 March 2026 |access-date=29 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== कायम ठेवलेले आणि कमी केलेले खेळाडू ===
संघाने कायम ठेवलेल्या खेळाडूंची घोषणा १५ नोव्हेंबर २०२५ रोजी करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web |title=TATA IPL 2026 Player Retentions Announced |url=https://www.iplt20.com/news/4247/tata-ipl-2026-player-retentions-announced#:~:text=The%20player%20retention%20window%20for,players%20ahead%20of%20the%20auction. |access-date=22 December 2025 |work=[[Indian Premier League]] |date=15 November 2025 }}&lt;/ref&gt; संघाने एकूण १७ खेळाडूंना संघात कायम ठेवले.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |title=RCB retain 17 players from title-winning squad ahead of IPL 2026 Auction |url=https://www.royalchallengers.com/rcb-cricket-news/news/rcb-retain-17-players-from-title-winning-squad-ahead-of-ipl-2026-auction |access-date=18 March 2026 |work=[[Royal Challengers Bengaluru]] |date=15 November 2025 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|+ कायम ठेवलेले खेळाडू&lt;ref&gt;{{cite web |title=TATA IPL 2026 - Retained Players.15.11.25 |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1763209725967_TATA%20IPL%202026%20-%20Playing%20Squad%20-%2015.11.2025%20(1).pdf |work=[[Indian Premier League]] |access-date=15 November 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | क्र.
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | खेळाडू
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | मानधन
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | क्र.
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | खेळाडू
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | मानधन
|-
| १८ || [[विराट कोहली]] || {{INRConvert|21|c|lk=on}}
| ८ || [[टिम डेव्हिड]] || {{INRConvert|3|c|lk=on}}
|-
| ३८ || [[जॉश हेझलवूड]] || {{INRConvert|12.5|c|lk=on}}
| ५ || [[सुयश शर्मा]] || {{INRConvert|2.6|c|lk=on}}
|-
| २८ || [[फिल सॉल्ट]] || {{INRConvert|11.5|c|lk=on}}
| २ || [[जेकब बेथेल]] || {{INRConvert|2.6|c|lk=on}}
|-
| ९७ || [[रजत पाटीदार]] '''(क)''' || {{INRConvert|11|c|lk=on}}
| ३७ || [[देवदत्त पडिक्कल]] || {{INRConvert|2|c|lk=on}}
|-
| ५५ || [[जितेश शर्मा]] || {{INRConvert|11.5|c|lk=on}}
| ५३ || [[नुवान थुशारा]] || {{INRConvert|1.6|c|lk=on}}
|-
| १५ || [[भुवनेश्वर कुमार]] || {{INRConvert|10.75|c|lk=on}}
| ४८ || [[रोमारिओ शेफर्ड]] || {{INRConvert|1.5|c|lk=on}}
|-
| ४२ || [[रासिथ सलाम]] || {{INRConvert|6|c|lk=on}}
| २४ || [[स्वप्नील सिंग]] || {{INRConvert|50|l|lk=on}}
|-
| ६ || [[कृणाल पंड्या]] || {{INRConvert|5.75|c|lk=on}}
| १४ || [[अभिनंदन सिंग]] || {{INRConvert|30|l|lk=on}}
|-
| १३ || [[यश दयाल]] || {{INRConvert|5|c|lk=on}}
| colspan=3 {{n/a}}
|-
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|+ मुक्त केलेले खेळाडू&lt;ref&gt;{{cite web |title=TATA IPL 2026 - Released Players.15.11.25 |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1763209634289_TATA%20IPL%202026-%20Released%20Players.15.11.25.pdf |work=[[Indian Premier League]] |access-date=15 November 2025}}&lt;/ref&gt;
! [[यष्टीरक्षक]] || [[अष्टपैलू खेळाडू|अष्टपैलू]] || [[वेगवान गोलंदाजी|वेगवान गोलंदाज]] || [[फिरकी गोलंदाजी|फिरकी गोलंदाज]]
|-
| valign=&quot;top&quot; | 
* [[मयंक अग्रवाल]]
* [[स्वस्तिक चिकाडा]]
| valign=&quot;top&quot; | 
* [[लियाम लिविंगस्टोन]]
* [[मनोज भांडगे]] 
| valign=&quot;top&quot; | 
* [[लुंगी न्गिदी]]
| valign=&quot;top&quot; |
* [[मोहित राठी]]
|}

=== २०२५ लिलाव ===
हा लिलाव १६ डिसेंबर २०२५ रोजी [[अबू धाबी]], [[संयुक्त अरब अमिराती]] येथे पार पडला.&lt;ref&gt;{{cite web |date= 13 November 2025 |access-date=15 December 2025 |title=IPL auction set to take place on December 16 in Abu Dhabi |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2026-auction-to-take-place-on-december-16-in-abu-dhabi-1510968 |publisher=[[ESPNcricinfo]]}}&lt;/ref&gt; बेंगळुरूने [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग मधील खेळाडू बदलांची यादी|२०२६ च्या लिलावात]] {{INRConvert|16.40|c}} च्या शिल्लक रकमेसह प्रवेश केला होता, ज्यामध्ये ८ जागा भरायच्या होत्या (२ परदेशी खेळाडूंसह).&lt;ref&gt;{{cite web |date= 16 December 2025 |access-date=16 December 2025 |title=237.55 Cr, 77 slots: All the numbers you need to know ahead of IPL 2026 Auction |url=https://www.royalchallengers.com/rcb-cricket-news/news/23755-cr-77-slots-all-the-numbers-you-need-to-know-ahead-of-ipl-2026-auction#:~:text=16.4%20Cr%2C%208%20slots:%20All,at%20the%20IPL%202026%20Auction |publisher=[[Royal Challengers Bengaluru]]}}&lt;/ref&gt; या आवृत्तीसाठी संघाने खरेदी केलेला सर्वात महागडा खेळाडू [[व्यंकटेश अय्यर]] होता, ज्याला {{INRConvert|7|c}} मानधन देण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web |date= 16 December 2025 |access-date=29 March 2026 |title=IPL 2026 auction: Venkatesh Iyer takes 70 percent pay cut, begins new chapter with RCB |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/ipl-2026-auction-venkatesh-iyer-massive-pay-cut-rcb-rs-7-crore-2836743-2025-12-16 |publisher=[[India Today]]}}&lt;/ref&gt; संघाने आपल्या सर्व उर्वरित जागा भरल्या आणि त्यांच्याकडे {{INRConvert|25|l}} शिल्लक राहिले.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RCB IPL Auction 2026 Review: Royal Challengers Bengaluru fine-tune championship squad |url=https://www.firstpost.com/firstcricket/rcb-ipl-2026-auction-review-royal-challengers-bengaluru-strengths-weaknesses-13960724.html |access-date=29 March 2026 |work=[[Firstpost]] |date=17 December 2025 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders defaultcenter col1left&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|+ रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरचा लिलाव सारांश
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | संघ
! scope=&quot;colgroup&quot; colspan=&quot;3&quot; | कायम ठेवलेले
! scope=&quot;colgroup&quot; colspan=&quot;3&quot; | खरेदी केलेले
! scope=&quot;colgroup&quot; colspan=&quot;3&quot; | एकूण
|-
! scope=&quot;col&quot; | आंतरराष्ट्रीय अनुभव असलेले
! scope=&quot;col&quot; | अनकॅप्ड (विनाअनुभव)
! scope=&quot;col&quot; | एकूण
! scope=&quot;col&quot; | आंतरराष्ट्रीय अनुभव असलेले
! scope=&quot;col&quot; | अनकॅप्ड (विनाअनुभव)
! scope=&quot;col&quot; | एकूण
! scope=&quot;col&quot; | आंतरराष्ट्रीय अनुभव असलेले
! scope=&quot;col&quot; | अनकॅप्ड (विनाअनुभव)
! scope=&quot;col&quot; | एकूण
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
| {{center|११}} || {{center|६}} || {{center|१७}} || {{center|३}} || {{center|५}} || {{center|८}} || {{center|१४}} || {{center|११}} || {{center|२५}}
|-
|}
&lt;!--
== साखळी सामने ==
=== गुण फलक ===
{{#section:2026 Indian Premier League|pt}}

=== साखळी सामन्यांतील कामिगरी ===
{{#invoke:IndianPremierLeagueProgression | create

| W1, W11, L16, W20, W23, L26, W34, W39, L42, L50, W54, W57, W61, L67 |W71, U, W74

| caption = लीग प्रगती
| teams = {{IPL Teams 1|rcb}}
| knockoutType = 2
| matchesPerTeam = 14
| matchReportArticle = 2026 Indian Premier League}}

=== सामने ===
{{#section:2026 Indian Premier League|match1}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match11}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match16}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match20}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match23}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match26}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match34}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match39}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match42}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match50}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match54}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match57}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match61}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match67}}

== बाद फेरी  ==
=== क्वालिफायर १ ===
{{#section:2026 Indian Premier League|match71}}
----
--&gt;
=== अंतिम सामना ===
{{मुख्य|२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग अंतिम सामना}}


== आकडेवारी ==
{{मुख्य लेख|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरच्या विक्रमांची यादी}}

=== सर्वाधिक धावा ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;&quot;
|- 
! धावा
! खेळाडू
! {{Abbr|डाव|Innings}}
! {{Abbr|सर्वोच्च|Highest Score (* धावा नाबाद दर्शवते)}}
|- 
! ६७५
|[[विराट कोहली]]
|१६
|१०५*
|- 
! ५०१
|[[रजत पाटीदार]]
|१४
|९३*
|- 
! ४६४
|[[देवदत्त पडिक्कल]]
|१५
|६१
|- 
! ३०५
|[[टिम डेव्हिड]]
|१४
|७०*
|- 
! २२६
|[[कृणाल पंड्या]]
|९
|७३
|-
! colspan=4 | &lt;small&gt;अंतिम अद्यतन: ३१ मे २०२६{{Cn|date=April 2026}}&lt;/small&gt;
|}

=== सर्वाधिक बळी (विकेट्स) ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;&quot;
|- 
! बळी
! खेळाडू
! {{Abbr|सर्वोत्तम कामगिरी|Best bowling figure for an innings - Wickets taken/Runs conceded}}
|-
!rowspan=1|२८
|[[भुवनेश्वर कुमार]]
|४/२३
|- 
!१९
|[[रासिथ सलाम]]
|४/२४
|-
!rowspan=1|१५
|[[जॉश हेझलवूड]]
|४/१२
|-
!१४
|[[कृणाल पंड्या]]
|२/३०
|-
!rowspan=2|९
|[[सुयश शर्मा]]
|२/४७
|-
|[[जेकब डफी]]
|३/२२
|-
! colspan=&quot;3&quot; | &lt;small&gt;अंतिम अद्यतन: ३१ मे २०२६{{Cn|date=April 2026}}&lt;/small&gt;
|}

=== सामन्यातील सर्वोत्तम खेळाडू पुरस्कार ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;&quot;
|- 
! सामना क्र.
! दिनांक
! खेळाडू
! प्रतिस्पर्धी संघ
! योगदान
! संदर्भ
|-
|१
|२८ मार्च २०२६
|[[जेकब डफी]]
|[[सनरायझर्स हैदराबाद]]
|३/२२ (४ षटके)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|११
|५ एप्रिल २०२६
|[[टिम डेव्हिड]]
|[[चेन्नई सुपर किंग्स]]
|७०*(२५)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|२०
|१२ एप्रिल २०२६
|[[फिल सॉल्ट]]
|[[मुंबई इंडियन्स]]
|७८(३६)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|२३
|१५ एप्रिल २०२६
|[[जॉश हेझलवूड]]
|[[लखनऊुलर जायंट्स]]
|१/२० (४ षटके)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|३४
|२४ एप्रिल २०२६
|[[विराट कोहली|विरात कोहली]]
|[[गुजरात टायटन्स]]
|८१(४४)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|३९
|२७ एप्रिल २०२६
|[[जॉश हेझलवूड]] (२)
|[[दिल्ली कॅपिटल्स]]
|४/१२ (३.३ षटके)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|५४
|१० मे २०२६
|[[भुवनेश्वर कुमार]]
|[[मुंबई इंडियन्स]]
|४/२३ (४ षटके) आणि ७*(२)
|{{Cn|date=May 2026}}
|-
|५७
|१३ मे २०२६
|[[विराट कोहली|विरात कोहली]] (२)
|[[कोलकाता नाईट रायडर्स]]
|१०५* (६०)
|{{Cn|date=May 2026}}
|-
|६१
|१७ मे २०२६
|[[व्यंकटेश अय्यर]]
|[[पंजाब किंग्स]]
|७३* (४०)
|{{Cn|date=May 2026}}
|-
|७१ (क्वालिफायर १)
|२६ मे २०२६
|[[रजत पाटीदार]] 
|[[गुजरात टायटन्स]]
|९३* (३३)
|{{Cn|date=May 2026}}
|-
|७४ (अंतिम सामना)
|३१ मे २०२६
|[[विराट कोहली|विरात कोहली]] (३)
|[[गुजरात टायटन्स]]
|७५* (४२)
|{{Cn|date=May 2026}}
|}

== टीपा ==
{{टीपा सूची}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भसूची}}

=== सामान्य संदर्भ ===
* {{Cite journal |date=11 March 2026 |title=IPL Season Schedule 2026 Part I |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1773233174530_TATA%20IPL%20Schedule%202026_Part%201.pdf |journal=[[इंडियन प्रीमियर लीग]] वेळापत्रक |publisher=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |volume=19 |issue=1}}
* {{Cite journal |date=26 March 2026 |title=IPL Season Schedule 2026 Part II |url=https://scores.iplt20.com/TATA%20IPL%202026%20Season%20Schedule.pdf |journal=[[इंडियन प्रीमियर लीग]] वेळापत्रक |publisher=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |volume=19 |issue=2}}

== बाह्य दुवे ==
* {{अधिकृत संकेतस्थळ|https://royalchallengers.com/}}
* [https://www.iplt20.com/teams/royal-challengers-bangalore आयपीएल टी२० संघ | रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]

{{रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर}}
{{2026 इंडियन प्रीमियर लीग}}

[[वर्ग:२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
[[वर्ग:रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरचे हंगाम]]</text>
      <sha1>jhq7y8u9kpj7t2nwnvzwmjsjqahs8re</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686909</id>
      <parentid>2686908</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T19:39:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* सामन्यातील सर्वोत्तम खेळाडू पुरस्कार */</comment>
      <origin>2686909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20853" sha1="4g553fve13ggb8cpt7mixys4bb9bj3x" xml:space="preserve">'''[[२०२६ टाटा आयपीएल]]''' ही [[इंडियन प्रीमियर लीग]] फ्रँचायझी [[रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलुरू]]चा (आरसीबी) '''१९ वा हंगाम''' होता. [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग]]मध्ये भाग घेणाऱ्या दहा संघांपैकी हा एक संघ होता. आरसीबी [[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग|गतविजेता संघ]] होता.&lt;ref&gt;{{ESPNcricinfo 2|series|ref=ipl-2025-1449924/points-table-standings|title=2025 Indian Premier League {{!}} Points Table |access-date=3 June 2025|dynamic=n|archive-url=https://web.archive.org/web/20250627053137/https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/points-table-standings|archive-date=27 June 2025}}&lt;/ref&gt;

== हंगामपूर्व ==
{{मुख्य लेख|२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग मधील खेळाडू बदलांची यादी}}
[[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]] हा भारताच्या [[बेंगळुरू]] शहरातील एक फ्रँचायझी क्रिकेट संघ आहे. हा संघ [[इंडियन प्रीमियर लीग]]च्या [[२००८ इंडियन प्रीमियर लीग|पहिल्या हंगामापासून]] खेळत आहे. हा संघ स्पर्धेतील संयुक्त पाचवा सर्वात यशस्वी संघ आहे, ज्याने [[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग|मागील आवृत्तीत]] [[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग अंतिम सामना|अंतिम सामन्यात]] [[पंजाब किंग्स]]चा ६ धावांनी पराभव करून आपले पहिले विजेतेपद मिळवले होते.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=3 June 2025 |title=Kohli and RCB are finally IPL champions |url=https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/punjab-kings-vs-royal-challengers-bengaluru-final-1473511/match-report |work=[[ESPNcricinfo]] |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603233600/https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/punjab-kings-vs-royal-challengers-bengaluru-final-1473511/match-report |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ते २८ मार्च ते ३१ मे २०२६ या कालावधीत आयोजित [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग|२०२६ च्या आवृत्तीत]] खेळणाऱ्या दहा संघांपैकी एक आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IPL 2026 to be held between March 28 and May 3 |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2026-to-be-held-between-march-26-and-may-31-1515758 |access-date=23 December 2025 |publisher=[[ESPNcricinfo]] |language=en |archive-date=23 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223004319/https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2026-to-be-held-between-march-28-and-may-3-1515758 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; संघाचे नेतृत्व [[रजत पाटीदार]] करत असून प्रशिक्षक [[अँडी फ्लॉवर]] आहेत.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=From Hardik Pandya to Shubman Gill to Rajat Patidar, meet the captains for IPL 2026 |url=https://gulfnews.com/sport/cricket/ipl/from-hardik-pandya-to-shubman-gill-to-rajat-patidar-meet-the-captains-for-ipl-2026-1.500477820 |work=[[Gulf News]] |access-date=18 March 2026}}&lt;/ref&gt; संघ आपल्या घरगुती मैदानांवरील पाच सामने [[एम. चिन्नास्वामी मैदान|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियमवर]] खेळत असून उर्वरित दोन घरगुती सामने [[शहीद वीर नारायण सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|शहीद वीर नारायण सिंग आंतरराष्ट्रीय स्टेडियमवर]] आयोजित केले जात आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RCB to play five home games at Chinnaswamy Stadium in IPL 2026 |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/137950/rcb-to-play-five-home-games-at-chinnaswamy-stadium-in-ipl-2026-royal-challengers-bengaluru-ipl-2026-cricbuzzcom |work=[[Cricbuzz]] |access-date=18 March 2026}}&lt;/ref&gt; संघाने हंगामातील पहिला सामना २८ मार्च रोजी [[सनरायझर्स हैदराबाद]]विरुद्ध एम. चिन्नास्वामी स्टेडियमवर खेळला.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=IPL Match Today: RCB begin title defence against SRH in high-voltage clash |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl/top-stories/ipl-match-today-rcb-begin-title-defence-against-srh-in-high-voltage-clash/articleshow/129850649.cms |work=[[The Times of India]] |date=28 March 2026 |access-date=29 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== कायम ठेवलेले आणि कमी केलेले खेळाडू ===
संघाने कायम ठेवलेल्या खेळाडूंची घोषणा १५ नोव्हेंबर २०२५ रोजी करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web |title=TATA IPL 2026 Player Retentions Announced |url=https://www.iplt20.com/news/4247/tata-ipl-2026-player-retentions-announced#:~:text=The%20player%20retention%20window%20for,players%20ahead%20of%20the%20auction. |access-date=22 December 2025 |work=[[Indian Premier League]] |date=15 November 2025 }}&lt;/ref&gt; संघाने एकूण १७ खेळाडूंना संघात कायम ठेवले.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |title=RCB retain 17 players from title-winning squad ahead of IPL 2026 Auction |url=https://www.royalchallengers.com/rcb-cricket-news/news/rcb-retain-17-players-from-title-winning-squad-ahead-of-ipl-2026-auction |access-date=18 March 2026 |work=[[Royal Challengers Bengaluru]] |date=15 November 2025 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|+ कायम ठेवलेले खेळाडू&lt;ref&gt;{{cite web |title=TATA IPL 2026 - Retained Players.15.11.25 |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1763209725967_TATA%20IPL%202026%20-%20Playing%20Squad%20-%2015.11.2025%20(1).pdf |work=[[Indian Premier League]] |access-date=15 November 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | क्र.
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | खेळाडू
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | मानधन
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | क्र.
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | खेळाडू
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | मानधन
|-
| १८ || [[विराट कोहली]] || {{INRConvert|21|c|lk=on}}
| ८ || [[टिम डेव्हिड]] || {{INRConvert|3|c|lk=on}}
|-
| ३८ || [[जॉश हेझलवूड]] || {{INRConvert|12.5|c|lk=on}}
| ५ || [[सुयश शर्मा]] || {{INRConvert|2.6|c|lk=on}}
|-
| २८ || [[फिल सॉल्ट]] || {{INRConvert|11.5|c|lk=on}}
| २ || [[जेकब बेथेल]] || {{INRConvert|2.6|c|lk=on}}
|-
| ९७ || [[रजत पाटीदार]] '''(क)''' || {{INRConvert|11|c|lk=on}}
| ३७ || [[देवदत्त पडिक्कल]] || {{INRConvert|2|c|lk=on}}
|-
| ५५ || [[जितेश शर्मा]] || {{INRConvert|11.5|c|lk=on}}
| ५३ || [[नुवान थुशारा]] || {{INRConvert|1.6|c|lk=on}}
|-
| १५ || [[भुवनेश्वर कुमार]] || {{INRConvert|10.75|c|lk=on}}
| ४८ || [[रोमारिओ शेफर्ड]] || {{INRConvert|1.5|c|lk=on}}
|-
| ४२ || [[रासिथ सलाम]] || {{INRConvert|6|c|lk=on}}
| २४ || [[स्वप्नील सिंग]] || {{INRConvert|50|l|lk=on}}
|-
| ६ || [[कृणाल पंड्या]] || {{INRConvert|5.75|c|lk=on}}
| १४ || [[अभिनंदन सिंग]] || {{INRConvert|30|l|lk=on}}
|-
| १३ || [[यश दयाल]] || {{INRConvert|5|c|lk=on}}
| colspan=3 {{n/a}}
|-
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|+ मुक्त केलेले खेळाडू&lt;ref&gt;{{cite web |title=TATA IPL 2026 - Released Players.15.11.25 |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1763209634289_TATA%20IPL%202026-%20Released%20Players.15.11.25.pdf |work=[[Indian Premier League]] |access-date=15 November 2025}}&lt;/ref&gt;
! [[यष्टीरक्षक]] || [[अष्टपैलू खेळाडू|अष्टपैलू]] || [[वेगवान गोलंदाजी|वेगवान गोलंदाज]] || [[फिरकी गोलंदाजी|फिरकी गोलंदाज]]
|-
| valign=&quot;top&quot; | 
* [[मयंक अग्रवाल]]
* [[स्वस्तिक चिकाडा]]
| valign=&quot;top&quot; | 
* [[लियाम लिविंगस्टोन]]
* [[मनोज भांडगे]] 
| valign=&quot;top&quot; | 
* [[लुंगी न्गिदी]]
| valign=&quot;top&quot; |
* [[मोहित राठी]]
|}

=== २०२५ लिलाव ===
हा लिलाव १६ डिसेंबर २०२५ रोजी [[अबू धाबी]], [[संयुक्त अरब अमिराती]] येथे पार पडला.&lt;ref&gt;{{cite web |date= 13 November 2025 |access-date=15 December 2025 |title=IPL auction set to take place on December 16 in Abu Dhabi |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2026-auction-to-take-place-on-december-16-in-abu-dhabi-1510968 |publisher=[[ESPNcricinfo]]}}&lt;/ref&gt; बेंगळुरूने [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग मधील खेळाडू बदलांची यादी|२०२६ च्या लिलावात]] {{INRConvert|16.40|c}} च्या शिल्लक रकमेसह प्रवेश केला होता, ज्यामध्ये ८ जागा भरायच्या होत्या (२ परदेशी खेळाडूंसह).&lt;ref&gt;{{cite web |date= 16 December 2025 |access-date=16 December 2025 |title=237.55 Cr, 77 slots: All the numbers you need to know ahead of IPL 2026 Auction |url=https://www.royalchallengers.com/rcb-cricket-news/news/23755-cr-77-slots-all-the-numbers-you-need-to-know-ahead-of-ipl-2026-auction#:~:text=16.4%20Cr%2C%208%20slots:%20All,at%20the%20IPL%202026%20Auction |publisher=[[Royal Challengers Bengaluru]]}}&lt;/ref&gt; या आवृत्तीसाठी संघाने खरेदी केलेला सर्वात महागडा खेळाडू [[व्यंकटेश अय्यर]] होता, ज्याला {{INRConvert|7|c}} मानधन देण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web |date= 16 December 2025 |access-date=29 March 2026 |title=IPL 2026 auction: Venkatesh Iyer takes 70 percent pay cut, begins new chapter with RCB |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/ipl-2026-auction-venkatesh-iyer-massive-pay-cut-rcb-rs-7-crore-2836743-2025-12-16 |publisher=[[India Today]]}}&lt;/ref&gt; संघाने आपल्या सर्व उर्वरित जागा भरल्या आणि त्यांच्याकडे {{INRConvert|25|l}} शिल्लक राहिले.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RCB IPL Auction 2026 Review: Royal Challengers Bengaluru fine-tune championship squad |url=https://www.firstpost.com/firstcricket/rcb-ipl-2026-auction-review-royal-challengers-bengaluru-strengths-weaknesses-13960724.html |access-date=29 March 2026 |work=[[Firstpost]] |date=17 December 2025 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders defaultcenter col1left&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|+ रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरचा लिलाव सारांश
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | संघ
! scope=&quot;colgroup&quot; colspan=&quot;3&quot; | कायम ठेवलेले
! scope=&quot;colgroup&quot; colspan=&quot;3&quot; | खरेदी केलेले
! scope=&quot;colgroup&quot; colspan=&quot;3&quot; | एकूण
|-
! scope=&quot;col&quot; | आंतरराष्ट्रीय अनुभव असलेले
! scope=&quot;col&quot; | अनकॅप्ड (विनाअनुभव)
! scope=&quot;col&quot; | एकूण
! scope=&quot;col&quot; | आंतरराष्ट्रीय अनुभव असलेले
! scope=&quot;col&quot; | अनकॅप्ड (विनाअनुभव)
! scope=&quot;col&quot; | एकूण
! scope=&quot;col&quot; | आंतरराष्ट्रीय अनुभव असलेले
! scope=&quot;col&quot; | अनकॅप्ड (विनाअनुभव)
! scope=&quot;col&quot; | एकूण
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
| {{center|११}} || {{center|६}} || {{center|१७}} || {{center|३}} || {{center|५}} || {{center|८}} || {{center|१४}} || {{center|११}} || {{center|२५}}
|-
|}
&lt;!--
== साखळी सामने ==
=== गुण फलक ===
{{#section:2026 Indian Premier League|pt}}

=== साखळी सामन्यांतील कामिगरी ===
{{#invoke:IndianPremierLeagueProgression | create

| W1, W11, L16, W20, W23, L26, W34, W39, L42, L50, W54, W57, W61, L67 |W71, U, W74

| caption = लीग प्रगती
| teams = {{IPL Teams 1|rcb}}
| knockoutType = 2
| matchesPerTeam = 14
| matchReportArticle = 2026 Indian Premier League}}

=== सामने ===
{{#section:2026 Indian Premier League|match1}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match11}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match16}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match20}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match23}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match26}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match34}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match39}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match42}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match50}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match54}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match57}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match61}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match67}}

== बाद फेरी  ==
=== क्वालिफायर १ ===
{{#section:2026 Indian Premier League|match71}}
----
--&gt;
=== अंतिम सामना ===
{{मुख्य|२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग अंतिम सामना}}


== आकडेवारी ==
{{मुख्य लेख|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरच्या विक्रमांची यादी}}

=== सर्वाधिक धावा ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;&quot;
|- 
! धावा
! खेळाडू
! {{Abbr|डाव|Innings}}
! {{Abbr|सर्वोच्च|Highest Score (* धावा नाबाद दर्शवते)}}
|- 
! ६७५
|[[विराट कोहली]]
|१६
|१०५*
|- 
! ५०१
|[[रजत पाटीदार]]
|१४
|९३*
|- 
! ४६४
|[[देवदत्त पडिक्कल]]
|१५
|६१
|- 
! ३०५
|[[टिम डेव्हिड]]
|१४
|७०*
|- 
! २२६
|[[कृणाल पंड्या]]
|९
|७३
|-
! colspan=4 | &lt;small&gt;अंतिम अद्यतन: ३१ मे २०२६{{Cn|date=April 2026}}&lt;/small&gt;
|}

=== सर्वाधिक बळी (विकेट्स) ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;&quot;
|- 
! बळी
! खेळाडू
! {{Abbr|सर्वोत्तम कामगिरी|Best bowling figure for an innings - Wickets taken/Runs conceded}}
|-
!rowspan=1|२८
|[[भुवनेश्वर कुमार]]
|४/२३
|- 
!१९
|[[रासिथ सलाम]]
|४/२४
|-
!rowspan=1|१५
|[[जॉश हेझलवूड]]
|४/१२
|-
!१४
|[[कृणाल पंड्या]]
|२/३०
|-
!rowspan=2|९
|[[सुयश शर्मा]]
|२/४७
|-
|[[जेकब डफी]]
|३/२२
|-
! colspan=&quot;3&quot; | &lt;small&gt;अंतिम अद्यतन: ३१ मे २०२६{{Cn|date=April 2026}}&lt;/small&gt;
|}

=== सामन्यातील सर्वोत्तम खेळाडू पुरस्कार ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;&quot;
|- 
! सामना क्र.
! दिनांक
! खेळाडू
! प्रतिस्पर्धी संघ
! योगदान
! संदर्भ
|-
|१
|२८ मार्च २०२६
|[[जेकब डफी]]
|[[सनरायझर्स हैदराबाद]]
|३/२२ (४ षटके)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|११
|५ एप्रिल २०२६
|[[टिम डेव्हिड]]
|[[चेन्नई सुपर किंग्स]]
|७०*(२५)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|२०
|१२ एप्रिल २०२६
|[[फिल सॉल्ट]]
|[[मुंबई इंडियन्स]]
|७८(३६)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|२३
|१५ एप्रिल २०२६
|[[जॉश हेझलवूड]]
|[[लखनौ सुपर जायंट्स]]
|१/२० (४ षटके)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|३४
|२४ एप्रिल २०२६
|[[विराट कोहली|विरात कोहली]]
|[[गुजरात टायटन्स]]
|८१(४४)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|३९
|२७ एप्रिल २०२६
|[[जॉश हेझलवूड]] (२)
|[[दिल्ली कॅपिटल्स]]
|४/१२ (३.३ षटके)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|५४
|१० मे २०२६
|[[भुवनेश्वर कुमार]]
|[[मुंबई इंडियन्स]]
|४/२३ (४ षटके) आणि ७*(२)
|{{Cn|date=May 2026}}
|-
|५७
|१३ मे २०२६
|[[विराट कोहली|विरात कोहली]] (२)
|[[कोलकाता नाईट रायडर्स]]
|१०५* (६०)
|{{Cn|date=May 2026}}
|-
|६१
|१७ मे २०२६
|[[व्यंकटेश अय्यर]]
|[[पंजाब किंग्स]]
|७३* (४०)
|{{Cn|date=May 2026}}
|-
|७१ (क्वालिफायर १)
|२६ मे २०२६
|[[रजत पाटीदार]] 
|[[गुजरात टायटन्स]]
|९३* (३३)
|{{Cn|date=May 2026}}
|-
|७४ (अंतिम सामना)
|३१ मे २०२६
|[[विराट कोहली|विरात कोहली]] (३)
|[[गुजरात टायटन्स]]
|७५* (४२)
|{{Cn|date=May 2026}}
|}

== टीपा ==
{{टीपा सूची}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भसूची}}

=== सामान्य संदर्भ ===
* {{Cite journal |date=11 March 2026 |title=IPL Season Schedule 2026 Part I |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1773233174530_TATA%20IPL%20Schedule%202026_Part%201.pdf |journal=[[इंडियन प्रीमियर लीग]] वेळापत्रक |publisher=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |volume=19 |issue=1}}
* {{Cite journal |date=26 March 2026 |title=IPL Season Schedule 2026 Part II |url=https://scores.iplt20.com/TATA%20IPL%202026%20Season%20Schedule.pdf |journal=[[इंडियन प्रीमियर लीग]] वेळापत्रक |publisher=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |volume=19 |issue=2}}

== बाह्य दुवे ==
* {{अधिकृत संकेतस्थळ|https://royalchallengers.com/}}
* [https://www.iplt20.com/teams/royal-challengers-bangalore आयपीएल टी२० संघ | रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]

{{रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर}}
{{2026 इंडियन प्रीमियर लीग}}

[[वर्ग:२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
[[वर्ग:रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरचे हंगाम]]</text>
      <sha1>4g553fve13ggb8cpt7mixys4bb9bj3x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686910</id>
      <parentid>2686909</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T19:40:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>प्रस्तावना</comment>
      <origin>2686910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21073" sha1="4fzv01gg5s8chaqp4rfjp1tk9xea59l" xml:space="preserve">'''[[२०२६ टाटा आयपीएल]]''' ही [[इंडियन प्रीमियर लीग]] फ्रँचायझी [[रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलुरू]]चा (आरसीबी) '''१९ वा हंगाम''' होता. [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग]]मध्ये भाग घेणाऱ्या दहा संघांपैकी हा एक संघ होता. आरसीबी [[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग|गतविजेता संघ]] होता.&lt;ref&gt;{{ESPNcricinfo 2|series|ref=ipl-2025-1449924/points-table-standings|title=2025 Indian Premier League {{!}} Points Table |access-date=3 June 2025|dynamic=n|archive-url=https://web.archive.org/web/20250627053137/https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/points-table-standings|archive-date=27 June 2025}}&lt;/ref&gt; २०२६च्या अंतिम सामन्यात आरसीबीने [[गुजरात टायटन्स]]चा पराभव करुन जेतेपद कायम राखले.

== हंगामपूर्व ==
{{मुख्य लेख|२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग मधील खेळाडू बदलांची यादी}}
[[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]] हा भारताच्या [[बेंगळुरू]] शहरातील एक फ्रँचायझी क्रिकेट संघ आहे. हा संघ [[इंडियन प्रीमियर लीग]]च्या [[२००८ इंडियन प्रीमियर लीग|पहिल्या हंगामापासून]] खेळत आहे. हा संघ स्पर्धेतील संयुक्त पाचवा सर्वात यशस्वी संघ आहे, ज्याने [[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग|मागील आवृत्तीत]] [[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग अंतिम सामना|अंतिम सामन्यात]] [[पंजाब किंग्स]]चा ६ धावांनी पराभव करून आपले पहिले विजेतेपद मिळवले होते.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=3 June 2025 |title=Kohli and RCB are finally IPL champions |url=https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/punjab-kings-vs-royal-challengers-bengaluru-final-1473511/match-report |work=[[ESPNcricinfo]] |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603233600/https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/punjab-kings-vs-royal-challengers-bengaluru-final-1473511/match-report |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ते २८ मार्च ते ३१ मे २०२६ या कालावधीत आयोजित [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग|२०२६ च्या आवृत्तीत]] खेळणाऱ्या दहा संघांपैकी एक आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IPL 2026 to be held between March 28 and May 3 |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2026-to-be-held-between-march-26-and-may-31-1515758 |access-date=23 December 2025 |publisher=[[ESPNcricinfo]] |language=en |archive-date=23 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223004319/https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2026-to-be-held-between-march-28-and-may-3-1515758 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; संघाचे नेतृत्व [[रजत पाटीदार]] करत असून प्रशिक्षक [[अँडी फ्लॉवर]] आहेत.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=From Hardik Pandya to Shubman Gill to Rajat Patidar, meet the captains for IPL 2026 |url=https://gulfnews.com/sport/cricket/ipl/from-hardik-pandya-to-shubman-gill-to-rajat-patidar-meet-the-captains-for-ipl-2026-1.500477820 |work=[[Gulf News]] |access-date=18 March 2026}}&lt;/ref&gt; संघ आपल्या घरगुती मैदानांवरील पाच सामने [[एम. चिन्नास्वामी मैदान|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियमवर]] खेळत असून उर्वरित दोन घरगुती सामने [[शहीद वीर नारायण सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|शहीद वीर नारायण सिंग आंतरराष्ट्रीय स्टेडियमवर]] आयोजित केले जात आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RCB to play five home games at Chinnaswamy Stadium in IPL 2026 |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/137950/rcb-to-play-five-home-games-at-chinnaswamy-stadium-in-ipl-2026-royal-challengers-bengaluru-ipl-2026-cricbuzzcom |work=[[Cricbuzz]] |access-date=18 March 2026}}&lt;/ref&gt; संघाने हंगामातील पहिला सामना २८ मार्च रोजी [[सनरायझर्स हैदराबाद]]विरुद्ध एम. चिन्नास्वामी स्टेडियमवर खेळला.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=IPL Match Today: RCB begin title defence against SRH in high-voltage clash |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl/top-stories/ipl-match-today-rcb-begin-title-defence-against-srh-in-high-voltage-clash/articleshow/129850649.cms |work=[[The Times of India]] |date=28 March 2026 |access-date=29 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== कायम ठेवलेले आणि कमी केलेले खेळाडू ===
संघाने कायम ठेवलेल्या खेळाडूंची घोषणा १५ नोव्हेंबर २०२५ रोजी करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web |title=TATA IPL 2026 Player Retentions Announced |url=https://www.iplt20.com/news/4247/tata-ipl-2026-player-retentions-announced#:~:text=The%20player%20retention%20window%20for,players%20ahead%20of%20the%20auction. |access-date=22 December 2025 |work=[[Indian Premier League]] |date=15 November 2025 }}&lt;/ref&gt; संघाने एकूण १७ खेळाडूंना संघात कायम ठेवले.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |title=RCB retain 17 players from title-winning squad ahead of IPL 2026 Auction |url=https://www.royalchallengers.com/rcb-cricket-news/news/rcb-retain-17-players-from-title-winning-squad-ahead-of-ipl-2026-auction |access-date=18 March 2026 |work=[[Royal Challengers Bengaluru]] |date=15 November 2025 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|+ कायम ठेवलेले खेळाडू&lt;ref&gt;{{cite web |title=TATA IPL 2026 - Retained Players.15.11.25 |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1763209725967_TATA%20IPL%202026%20-%20Playing%20Squad%20-%2015.11.2025%20(1).pdf |work=[[Indian Premier League]] |access-date=15 November 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | क्र.
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | खेळाडू
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | मानधन
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | क्र.
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | खेळाडू
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | मानधन
|-
| १८ || [[विराट कोहली]] || {{INRConvert|21|c|lk=on}}
| ८ || [[टिम डेव्हिड]] || {{INRConvert|3|c|lk=on}}
|-
| ३८ || [[जॉश हेझलवूड]] || {{INRConvert|12.5|c|lk=on}}
| ५ || [[सुयश शर्मा]] || {{INRConvert|2.6|c|lk=on}}
|-
| २८ || [[फिल सॉल्ट]] || {{INRConvert|11.5|c|lk=on}}
| २ || [[जेकब बेथेल]] || {{INRConvert|2.6|c|lk=on}}
|-
| ९७ || [[रजत पाटीदार]] '''(क)''' || {{INRConvert|11|c|lk=on}}
| ३७ || [[देवदत्त पडिक्कल]] || {{INRConvert|2|c|lk=on}}
|-
| ५५ || [[जितेश शर्मा]] || {{INRConvert|11.5|c|lk=on}}
| ५३ || [[नुवान थुशारा]] || {{INRConvert|1.6|c|lk=on}}
|-
| १५ || [[भुवनेश्वर कुमार]] || {{INRConvert|10.75|c|lk=on}}
| ४८ || [[रोमारिओ शेफर्ड]] || {{INRConvert|1.5|c|lk=on}}
|-
| ४२ || [[रासिथ सलाम]] || {{INRConvert|6|c|lk=on}}
| २४ || [[स्वप्नील सिंग]] || {{INRConvert|50|l|lk=on}}
|-
| ६ || [[कृणाल पंड्या]] || {{INRConvert|5.75|c|lk=on}}
| १४ || [[अभिनंदन सिंग]] || {{INRConvert|30|l|lk=on}}
|-
| १३ || [[यश दयाल]] || {{INRConvert|5|c|lk=on}}
| colspan=3 {{n/a}}
|-
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|+ मुक्त केलेले खेळाडू&lt;ref&gt;{{cite web |title=TATA IPL 2026 - Released Players.15.11.25 |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1763209634289_TATA%20IPL%202026-%20Released%20Players.15.11.25.pdf |work=[[Indian Premier League]] |access-date=15 November 2025}}&lt;/ref&gt;
! [[यष्टीरक्षक]] || [[अष्टपैलू खेळाडू|अष्टपैलू]] || [[वेगवान गोलंदाजी|वेगवान गोलंदाज]] || [[फिरकी गोलंदाजी|फिरकी गोलंदाज]]
|-
| valign=&quot;top&quot; | 
* [[मयंक अग्रवाल]]
* [[स्वस्तिक चिकाडा]]
| valign=&quot;top&quot; | 
* [[लियाम लिविंगस्टोन]]
* [[मनोज भांडगे]] 
| valign=&quot;top&quot; | 
* [[लुंगी न्गिदी]]
| valign=&quot;top&quot; |
* [[मोहित राठी]]
|}

=== २०२५ लिलाव ===
हा लिलाव १६ डिसेंबर २०२५ रोजी [[अबू धाबी]], [[संयुक्त अरब अमिराती]] येथे पार पडला.&lt;ref&gt;{{cite web |date= 13 November 2025 |access-date=15 December 2025 |title=IPL auction set to take place on December 16 in Abu Dhabi |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2026-auction-to-take-place-on-december-16-in-abu-dhabi-1510968 |publisher=[[ESPNcricinfo]]}}&lt;/ref&gt; बेंगळुरूने [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग मधील खेळाडू बदलांची यादी|२०२६ च्या लिलावात]] {{INRConvert|16.40|c}} च्या शिल्लक रकमेसह प्रवेश केला होता, ज्यामध्ये ८ जागा भरायच्या होत्या (२ परदेशी खेळाडूंसह).&lt;ref&gt;{{cite web |date= 16 December 2025 |access-date=16 December 2025 |title=237.55 Cr, 77 slots: All the numbers you need to know ahead of IPL 2026 Auction |url=https://www.royalchallengers.com/rcb-cricket-news/news/23755-cr-77-slots-all-the-numbers-you-need-to-know-ahead-of-ipl-2026-auction#:~:text=16.4%20Cr%2C%208%20slots:%20All,at%20the%20IPL%202026%20Auction |publisher=[[Royal Challengers Bengaluru]]}}&lt;/ref&gt; या आवृत्तीसाठी संघाने खरेदी केलेला सर्वात महागडा खेळाडू [[व्यंकटेश अय्यर]] होता, ज्याला {{INRConvert|7|c}} मानधन देण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web |date= 16 December 2025 |access-date=29 March 2026 |title=IPL 2026 auction: Venkatesh Iyer takes 70 percent pay cut, begins new chapter with RCB |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/ipl-2026-auction-venkatesh-iyer-massive-pay-cut-rcb-rs-7-crore-2836743-2025-12-16 |publisher=[[India Today]]}}&lt;/ref&gt; संघाने आपल्या सर्व उर्वरित जागा भरल्या आणि त्यांच्याकडे {{INRConvert|25|l}} शिल्लक राहिले.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RCB IPL Auction 2026 Review: Royal Challengers Bengaluru fine-tune championship squad |url=https://www.firstpost.com/firstcricket/rcb-ipl-2026-auction-review-royal-challengers-bengaluru-strengths-weaknesses-13960724.html |access-date=29 March 2026 |work=[[Firstpost]] |date=17 December 2025 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders defaultcenter col1left&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|+ रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरचा लिलाव सारांश
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | संघ
! scope=&quot;colgroup&quot; colspan=&quot;3&quot; | कायम ठेवलेले
! scope=&quot;colgroup&quot; colspan=&quot;3&quot; | खरेदी केलेले
! scope=&quot;colgroup&quot; colspan=&quot;3&quot; | एकूण
|-
! scope=&quot;col&quot; | आंतरराष्ट्रीय अनुभव असलेले
! scope=&quot;col&quot; | अनकॅप्ड (विनाअनुभव)
! scope=&quot;col&quot; | एकूण
! scope=&quot;col&quot; | आंतरराष्ट्रीय अनुभव असलेले
! scope=&quot;col&quot; | अनकॅप्ड (विनाअनुभव)
! scope=&quot;col&quot; | एकूण
! scope=&quot;col&quot; | आंतरराष्ट्रीय अनुभव असलेले
! scope=&quot;col&quot; | अनकॅप्ड (विनाअनुभव)
! scope=&quot;col&quot; | एकूण
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
| {{center|११}} || {{center|६}} || {{center|१७}} || {{center|३}} || {{center|५}} || {{center|८}} || {{center|१४}} || {{center|११}} || {{center|२५}}
|-
|}
&lt;!--
== साखळी सामने ==
=== गुण फलक ===
{{#section:2026 Indian Premier League|pt}}

=== साखळी सामन्यांतील कामिगरी ===
{{#invoke:IndianPremierLeagueProgression | create

| W1, W11, L16, W20, W23, L26, W34, W39, L42, L50, W54, W57, W61, L67 |W71, U, W74

| caption = लीग प्रगती
| teams = {{IPL Teams 1|rcb}}
| knockoutType = 2
| matchesPerTeam = 14
| matchReportArticle = 2026 Indian Premier League}}

=== सामने ===
{{#section:2026 Indian Premier League|match1}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match11}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match16}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match20}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match23}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match26}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match34}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match39}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match42}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match50}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match54}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match57}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match61}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match67}}

== बाद फेरी  ==
=== क्वालिफायर १ ===
{{#section:2026 Indian Premier League|match71}}
----
--&gt;
=== अंतिम सामना ===
{{मुख्य|२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग अंतिम सामना}}


== आकडेवारी ==
{{मुख्य लेख|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरच्या विक्रमांची यादी}}

=== सर्वाधिक धावा ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;&quot;
|- 
! धावा
! खेळाडू
! {{Abbr|डाव|Innings}}
! {{Abbr|सर्वोच्च|Highest Score (* धावा नाबाद दर्शवते)}}
|- 
! ६७५
|[[विराट कोहली]]
|१६
|१०५*
|- 
! ५०१
|[[रजत पाटीदार]]
|१४
|९३*
|- 
! ४६४
|[[देवदत्त पडिक्कल]]
|१५
|६१
|- 
! ३०५
|[[टिम डेव्हिड]]
|१४
|७०*
|- 
! २२६
|[[कृणाल पंड्या]]
|९
|७३
|-
! colspan=4 | &lt;small&gt;अंतिम अद्यतन: ३१ मे २०२६{{Cn|date=April 2026}}&lt;/small&gt;
|}

=== सर्वाधिक बळी (विकेट्स) ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;&quot;
|- 
! बळी
! खेळाडू
! {{Abbr|सर्वोत्तम कामगिरी|Best bowling figure for an innings - Wickets taken/Runs conceded}}
|-
!rowspan=1|२८
|[[भुवनेश्वर कुमार]]
|४/२३
|- 
!१९
|[[रासिथ सलाम]]
|४/२४
|-
!rowspan=1|१५
|[[जॉश हेझलवूड]]
|४/१२
|-
!१४
|[[कृणाल पंड्या]]
|२/३०
|-
!rowspan=2|९
|[[सुयश शर्मा]]
|२/४७
|-
|[[जेकब डफी]]
|३/२२
|-
! colspan=&quot;3&quot; | &lt;small&gt;अंतिम अद्यतन: ३१ मे २०२६{{Cn|date=April 2026}}&lt;/small&gt;
|}

=== सामन्यातील सर्वोत्तम खेळाडू पुरस्कार ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;&quot;
|- 
! सामना क्र.
! दिनांक
! खेळाडू
! प्रतिस्पर्धी संघ
! योगदान
! संदर्भ
|-
|१
|२८ मार्च २०२६
|[[जेकब डफी]]
|[[सनरायझर्स हैदराबाद]]
|३/२२ (४ षटके)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|११
|५ एप्रिल २०२६
|[[टिम डेव्हिड]]
|[[चेन्नई सुपर किंग्स]]
|७०*(२५)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|२०
|१२ एप्रिल २०२६
|[[फिल सॉल्ट]]
|[[मुंबई इंडियन्स]]
|७८(३६)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|२३
|१५ एप्रिल २०२६
|[[जॉश हेझलवूड]]
|[[लखनौ सुपर जायंट्स]]
|१/२० (४ षटके)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|३४
|२४ एप्रिल २०२६
|[[विराट कोहली|विरात कोहली]]
|[[गुजरात टायटन्स]]
|८१(४४)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|३९
|२७ एप्रिल २०२६
|[[जॉश हेझलवूड]] (२)
|[[दिल्ली कॅपिटल्स]]
|४/१२ (३.३ षटके)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|५४
|१० मे २०२६
|[[भुवनेश्वर कुमार]]
|[[मुंबई इंडियन्स]]
|४/२३ (४ षटके) आणि ७*(२)
|{{Cn|date=May 2026}}
|-
|५७
|१३ मे २०२६
|[[विराट कोहली|विरात कोहली]] (२)
|[[कोलकाता नाईट रायडर्स]]
|१०५* (६०)
|{{Cn|date=May 2026}}
|-
|६१
|१७ मे २०२६
|[[व्यंकटेश अय्यर]]
|[[पंजाब किंग्स]]
|७३* (४०)
|{{Cn|date=May 2026}}
|-
|७१ (क्वालिफायर १)
|२६ मे २०२६
|[[रजत पाटीदार]] 
|[[गुजरात टायटन्स]]
|९३* (३३)
|{{Cn|date=May 2026}}
|-
|७४ (अंतिम सामना)
|३१ मे २०२६
|[[विराट कोहली|विरात कोहली]] (३)
|[[गुजरात टायटन्स]]
|७५* (४२)
|{{Cn|date=May 2026}}
|}

== टीपा ==
{{टीपा सूची}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भसूची}}

=== सामान्य संदर्भ ===
* {{Cite journal |date=11 March 2026 |title=IPL Season Schedule 2026 Part I |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1773233174530_TATA%20IPL%20Schedule%202026_Part%201.pdf |journal=[[इंडियन प्रीमियर लीग]] वेळापत्रक |publisher=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |volume=19 |issue=1}}
* {{Cite journal |date=26 March 2026 |title=IPL Season Schedule 2026 Part II |url=https://scores.iplt20.com/TATA%20IPL%202026%20Season%20Schedule.pdf |journal=[[इंडियन प्रीमियर लीग]] वेळापत्रक |publisher=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |volume=19 |issue=2}}

== बाह्य दुवे ==
* {{अधिकृत संकेतस्थळ|https://royalchallengers.com/}}
* [https://www.iplt20.com/teams/royal-challengers-bangalore आयपीएल टी२० संघ | रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]

{{रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर}}
{{2026 इंडियन प्रीमियर लीग}}

[[वर्ग:२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
[[वर्ग:रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरचे हंगाम]]</text>
      <sha1>4fzv01gg5s8chaqp4rfjp1tk9xea59l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686911</id>
      <parentid>2686910</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T19:40:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]]); शुद्धलेखन — योग्य उकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य उकार|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2686911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21074" sha1="o0fcqh8mc47u0b5iciei9mt3t0mc1sw" xml:space="preserve">'''[[२०२६ टाटा आयपीएल]]''' ही [[इंडियन प्रीमियर लीग]] फ्रँचायझी [[रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलुरू]]चा (आरसीबी) '''१९ वा हंगाम''' होता. [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग]]मध्ये भाग घेणाऱ्या दहा संघांपैकी हा एक संघ होता. आरसीबी [[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग|गतविजेता संघ]] होता.&lt;ref&gt;{{ESPNcricinfo 2|series|ref=ipl-2025-1449924/points-table-standings|title=2025 Indian Premier League {{!}} Points Table |access-date=3 June 2025|dynamic=n|archive-url=https://web.archive.org/web/20250627053137/https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/points-table-standings|archive-date=27 June 2025}}&lt;/ref&gt; २०२६ च्या अंतिम सामन्यात आरसीबीने [[गुजरात टायटन्स]]चा पराभव करून जेतेपद कायम राखले.

== हंगामपूर्व ==
{{मुख्य लेख|२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग मधील खेळाडू बदलांची यादी}}
[[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]] हा भारताच्या [[बेंगळुरू]] शहरातील एक फ्रँचायझी क्रिकेट संघ आहे. हा संघ [[इंडियन प्रीमियर लीग]]च्या [[२००८ इंडियन प्रीमियर लीग|पहिल्या हंगामापासून]] खेळत आहे. हा संघ स्पर्धेतील संयुक्त पाचवा सर्वात यशस्वी संघ आहे, ज्याने [[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग|मागील आवृत्तीत]] [[२०२५ इंडियन प्रीमियर लीग अंतिम सामना|अंतिम सामन्यात]] [[पंजाब किंग्स]]चा ६ धावांनी पराभव करून आपले पहिले विजेतेपद मिळवले होते.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=3 June 2025 |title=Kohli and RCB are finally IPL champions |url=https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/punjab-kings-vs-royal-challengers-bengaluru-final-1473511/match-report |work=[[ESPNcricinfo]] |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603233600/https://www.espncricinfo.com/series/ipl-2025-1449924/punjab-kings-vs-royal-challengers-bengaluru-final-1473511/match-report |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ते २८ मार्च ते ३१ मे २०२६ या कालावधीत आयोजित [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग|२०२६ च्या आवृत्तीत]] खेळणाऱ्या दहा संघांपैकी एक आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IPL 2026 to be held between March 28 and May 3 |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2026-to-be-held-between-march-26-and-may-31-1515758 |access-date=23 December 2025 |publisher=[[ESPNcricinfo]] |language=en |archive-date=23 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223004319/https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2026-to-be-held-between-march-28-and-may-3-1515758 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; संघाचे नेतृत्व [[रजत पाटीदार]] करत असून प्रशिक्षक [[अँडी फ्लॉवर]] आहेत.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=From Hardik Pandya to Shubman Gill to Rajat Patidar, meet the captains for IPL 2026 |url=https://gulfnews.com/sport/cricket/ipl/from-hardik-pandya-to-shubman-gill-to-rajat-patidar-meet-the-captains-for-ipl-2026-1.500477820 |work=[[Gulf News]] |access-date=18 March 2026}}&lt;/ref&gt; संघ आपल्या घरगुती मैदानांवरील पाच सामने [[एम. चिन्नास्वामी मैदान|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियमवर]] खेळत असून उर्वरित दोन घरगुती सामने [[शहीद वीर नारायण सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|शहीद वीर नारायण सिंग आंतरराष्ट्रीय स्टेडियमवर]] आयोजित केले जात आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RCB to play five home games at Chinnaswamy Stadium in IPL 2026 |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/137950/rcb-to-play-five-home-games-at-chinnaswamy-stadium-in-ipl-2026-royal-challengers-bengaluru-ipl-2026-cricbuzzcom |work=[[Cricbuzz]] |access-date=18 March 2026}}&lt;/ref&gt; संघाने हंगामातील पहिला सामना २८ मार्च रोजी [[सनरायझर्स हैदराबाद]]विरुद्ध एम. चिन्नास्वामी स्टेडियमवर खेळला.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=IPL Match Today: RCB begin title defence against SRH in high-voltage clash |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl/top-stories/ipl-match-today-rcb-begin-title-defence-against-srh-in-high-voltage-clash/articleshow/129850649.cms |work=[[The Times of India]] |date=28 March 2026 |access-date=29 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== कायम ठेवलेले आणि कमी केलेले खेळाडू ===
संघाने कायम ठेवलेल्या खेळाडूंची घोषणा १५ नोव्हेंबर २०२५ रोजी करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web |title=TATA IPL 2026 Player Retentions Announced |url=https://www.iplt20.com/news/4247/tata-ipl-2026-player-retentions-announced#:~:text=The%20player%20retention%20window%20for,players%20ahead%20of%20the%20auction. |access-date=22 December 2025 |work=[[Indian Premier League]] |date=15 November 2025 }}&lt;/ref&gt; संघाने एकूण १७ खेळाडूंना संघात कायम ठेवले.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |title=RCB retain 17 players from title-winning squad ahead of IPL 2026 Auction |url=https://www.royalchallengers.com/rcb-cricket-news/news/rcb-retain-17-players-from-title-winning-squad-ahead-of-ipl-2026-auction |access-date=18 March 2026 |work=[[Royal Challengers Bengaluru]] |date=15 November 2025 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|+ कायम ठेवलेले खेळाडू&lt;ref&gt;{{cite web |title=TATA IPL 2026 - Retained Players.15.11.25 |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1763209725967_TATA%20IPL%202026%20-%20Playing%20Squad%20-%2015.11.2025%20(1).pdf |work=[[Indian Premier League]] |access-date=15 November 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | क्र.
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | खेळाडू
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | मानधन
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | क्र.
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | खेळाडू
! व्याप्ती=&quot;col&quot; | मानधन
|-
| १८ || [[विराट कोहली]] || {{INRConvert|21|c|lk=on}}
| ८ || [[टिम डेव्हिड]] || {{INRConvert|3|c|lk=on}}
|-
| ३८ || [[जॉश हेझलवूड]] || {{INRConvert|12.5|c|lk=on}}
| ५ || [[सुयश शर्मा]] || {{INRConvert|2.6|c|lk=on}}
|-
| २८ || [[फिल सॉल्ट]] || {{INRConvert|11.5|c|lk=on}}
| २ || [[जेकब बेथेल]] || {{INRConvert|2.6|c|lk=on}}
|-
| ९७ || [[रजत पाटीदार]] '''(क)''' || {{INRConvert|11|c|lk=on}}
| ३७ || [[देवदत्त पडिक्कल]] || {{INRConvert|2|c|lk=on}}
|-
| ५५ || [[जितेश शर्मा]] || {{INRConvert|11.5|c|lk=on}}
| ५३ || [[नुवान थुशारा]] || {{INRConvert|1.6|c|lk=on}}
|-
| १५ || [[भुवनेश्वर कुमार]] || {{INRConvert|10.75|c|lk=on}}
| ४८ || [[रोमारिओ शेफर्ड]] || {{INRConvert|1.5|c|lk=on}}
|-
| ४२ || [[रासिथ सलाम]] || {{INRConvert|6|c|lk=on}}
| २४ || [[स्वप्नील सिंग]] || {{INRConvert|50|l|lk=on}}
|-
| ६ || [[कृणाल पंड्या]] || {{INRConvert|5.75|c|lk=on}}
| १४ || [[अभिनंदन सिंग]] || {{INRConvert|30|l|lk=on}}
|-
| १३ || [[यश दयाल]] || {{INRConvert|5|c|lk=on}}
| colspan=3 {{n/a}}
|-
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|+ मुक्त केलेले खेळाडू&lt;ref&gt;{{cite web |title=TATA IPL 2026 - Released Players.15.11.25 |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1763209634289_TATA%20IPL%202026-%20Released%20Players.15.11.25.pdf |work=[[Indian Premier League]] |access-date=15 November 2025}}&lt;/ref&gt;
! [[यष्टीरक्षक]] || [[अष्टपैलू खेळाडू|अष्टपैलू]] || [[वेगवान गोलंदाजी|वेगवान गोलंदाज]] || [[फिरकी गोलंदाजी|फिरकी गोलंदाज]]
|-
| valign=&quot;top&quot; | 
* [[मयंक अग्रवाल]]
* [[स्वस्तिक चिकाडा]]
| valign=&quot;top&quot; | 
* [[लियाम लिविंगस्टोन]]
* [[मनोज भांडगे]] 
| valign=&quot;top&quot; | 
* [[लुंगी न्गिदी]]
| valign=&quot;top&quot; |
* [[मोहित राठी]]
|}

=== २०२५ लिलाव ===
हा लिलाव १६ डिसेंबर २०२५ रोजी [[अबू धाबी]], [[संयुक्त अरब अमिराती]] येथे पार पडला.&lt;ref&gt;{{cite web |date= 13 November 2025 |access-date=15 December 2025 |title=IPL auction set to take place on December 16 in Abu Dhabi |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2026-auction-to-take-place-on-december-16-in-abu-dhabi-1510968 |publisher=[[ESPNcricinfo]]}}&lt;/ref&gt; बेंगळुरूने [[२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग मधील खेळाडू बदलांची यादी|२०२६ च्या लिलावात]] {{INRConvert|16.40|c}} च्या शिल्लक रकमेसह प्रवेश केला होता, ज्यामध्ये ८ जागा भरायच्या होत्या (२ परदेशी खेळाडूंसह).&lt;ref&gt;{{cite web |date= 16 December 2025 |access-date=16 December 2025 |title=237.55 Cr, 77 slots: All the numbers you need to know ahead of IPL 2026 Auction |url=https://www.royalchallengers.com/rcb-cricket-news/news/23755-cr-77-slots-all-the-numbers-you-need-to-know-ahead-of-ipl-2026-auction#:~:text=16.4%20Cr%2C%208%20slots:%20All,at%20the%20IPL%202026%20Auction |publisher=[[Royal Challengers Bengaluru]]}}&lt;/ref&gt; या आवृत्तीसाठी संघाने खरेदी केलेला सर्वात महागडा खेळाडू [[व्यंकटेश अय्यर]] होता, ज्याला {{INRConvert|7|c}} मानधन देण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web |date= 16 December 2025 |access-date=29 March 2026 |title=IPL 2026 auction: Venkatesh Iyer takes 70 percent pay cut, begins new chapter with RCB |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/ipl-2026-auction-venkatesh-iyer-massive-pay-cut-rcb-rs-7-crore-2836743-2025-12-16 |publisher=[[India Today]]}}&lt;/ref&gt; संघाने आपल्या सर्व उर्वरित जागा भरल्या आणि त्यांच्याकडे {{INRConvert|25|l}} शिल्लक राहिले.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RCB IPL Auction 2026 Review: Royal Challengers Bengaluru fine-tune championship squad |url=https://www.firstpost.com/firstcricket/rcb-ipl-2026-auction-review-royal-challengers-bengaluru-strengths-weaknesses-13960724.html |access-date=29 March 2026 |work=[[Firstpost]] |date=17 December 2025 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders defaultcenter col1left&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|+ रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरचा लिलाव सारांश
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot; | संघ
! scope=&quot;colgroup&quot; colspan=&quot;3&quot; | कायम ठेवलेले
! scope=&quot;colgroup&quot; colspan=&quot;3&quot; | खरेदी केलेले
! scope=&quot;colgroup&quot; colspan=&quot;3&quot; | एकूण
|-
! scope=&quot;col&quot; | आंतरराष्ट्रीय अनुभव असलेले
! scope=&quot;col&quot; | अनकॅप्ड (विनाअनुभव)
! scope=&quot;col&quot; | एकूण
! scope=&quot;col&quot; | आंतरराष्ट्रीय अनुभव असलेले
! scope=&quot;col&quot; | अनकॅप्ड (विनाअनुभव)
! scope=&quot;col&quot; | एकूण
! scope=&quot;col&quot; | आंतरराष्ट्रीय अनुभव असलेले
! scope=&quot;col&quot; | अनकॅप्ड (विनाअनुभव)
! scope=&quot;col&quot; | एकूण
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
| {{center|११}} || {{center|६}} || {{center|१७}} || {{center|३}} || {{center|५}} || {{center|८}} || {{center|१४}} || {{center|११}} || {{center|२५}}
|-
|}
&lt;!--
== साखळी सामने ==
=== गुण फलक ===
{{#section:2026 Indian Premier League|pt}}

=== साखळी सामन्यांतील कामिगरी ===
{{#invoke:IndianPremierLeagueProgression | create

| W1, W11, L16, W20, W23, L26, W34, W39, L42, L50, W54, W57, W61, L67 |W71, U, W74

| caption = लीग प्रगती
| teams = {{IPL Teams 1|rcb}}
| knockoutType = 2
| matchesPerTeam = 14
| matchReportArticle = 2026 Indian Premier League}}

=== सामने ===
{{#section:2026 Indian Premier League|match1}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match11}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match16}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match20}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match23}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match26}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match34}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match39}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match42}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match50}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match54}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match57}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match61}}
----
{{#section:2026 Indian Premier League|match67}}

== बाद फेरी  ==
=== क्वालिफायर १ ===
{{#section:2026 Indian Premier League|match71}}
----
--&gt;
=== अंतिम सामना ===
{{मुख्य|२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग अंतिम सामना}}


== आकडेवारी ==
{{मुख्य लेख|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरच्या विक्रमांची यादी}}

=== सर्वाधिक धावा ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;&quot;
|- 
! धावा
! खेळाडू
! {{Abbr|डाव|Innings}}
! {{Abbr|सर्वोच्च|Highest Score (* धावा नाबाद दर्शवते)}}
|- 
! ६७५
|[[विराट कोहली]]
|१६
|१०५*
|- 
! ५०१
|[[रजत पाटीदार]]
|१४
|९३*
|- 
! ४६४
|[[देवदत्त पडिक्कल]]
|१५
|६१
|- 
! ३०५
|[[टिम डेव्हिड]]
|१४
|७०*
|- 
! २२६
|[[कृणाल पंड्या]]
|९
|७३
|-
! colspan=4 | &lt;small&gt;अंतिम अद्यतन: ३१ मे २०२६{{Cn|date=April 2026}}&lt;/small&gt;
|}

=== सर्वाधिक बळी (विकेट्स) ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;&quot;
|- 
! बळी
! खेळाडू
! {{Abbr|सर्वोत्तम कामगिरी|Best bowling figure for an innings - Wickets taken/Runs conceded}}
|-
!rowspan=1|२८
|[[भुवनेश्वर कुमार]]
|४/२३
|- 
!१९
|[[रासिथ सलाम]]
|४/२४
|-
!rowspan=1|१५
|[[जॉश हेझलवूड]]
|४/१२
|-
!१४
|[[कृणाल पंड्या]]
|२/३०
|-
!rowspan=2|९
|[[सुयश शर्मा]]
|२/४७
|-
|[[जेकब डफी]]
|३/२२
|-
! colspan=&quot;3&quot; | &lt;small&gt;अंतिम अद्यतन: ३१ मे २०२६{{Cn|date=April 2026}}&lt;/small&gt;
|}

=== सामन्यातील सर्वोत्तम खेळाडू पुरस्कार ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;&quot;
|- 
! सामना क्र.
! दिनांक
! खेळाडू
! प्रतिस्पर्धी संघ
! योगदान
! संदर्भ
|-
|१
|२८ मार्च २०२६
|[[जेकब डफी]]
|[[सनरायझर्स हैदराबाद]]
|३/२२ (४ षटके)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|११
|५ एप्रिल २०२६
|[[टिम डेव्हिड]]
|[[चेन्नई सुपर किंग्स]]
|७०*(२५)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|२०
|१२ एप्रिल २०२६
|[[फिल सॉल्ट]]
|[[मुंबई इंडियन्स]]
|७८(३६)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|२३
|१५ एप्रिल २०२६
|[[जॉश हेझलवूड]]
|[[लखनौ सुपर जायंट्स]]
|१/२० (४ षटके)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|३४
|२४ एप्रिल २०२६
|[[विराट कोहली|विरात कोहली]]
|[[गुजरात टायटन्स]]
|८१(४४)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|३९
|२७ एप्रिल २०२६
|[[जॉश हेझलवूड]] (२)
|[[दिल्ली कॅपिटल्स]]
|४/१२ (३.३ षटके)
|{{Cn|date=April 2026}}
|-
|५४
|१० मे २०२६
|[[भुवनेश्वर कुमार]]
|[[मुंबई इंडियन्स]]
|४/२३ (४ षटके) आणि ७*(२)
|{{Cn|date=May 2026}}
|-
|५७
|१३ मे २०२६
|[[विराट कोहली|विरात कोहली]] (२)
|[[कोलकाता नाईट रायडर्स]]
|१०५* (६०)
|{{Cn|date=May 2026}}
|-
|६१
|१७ मे २०२६
|[[व्यंकटेश अय्यर]]
|[[पंजाब किंग्स]]
|७३* (४०)
|{{Cn|date=May 2026}}
|-
|७१ (क्वालिफायर १)
|२६ मे २०२६
|[[रजत पाटीदार]] 
|[[गुजरात टायटन्स]]
|९३* (३३)
|{{Cn|date=May 2026}}
|-
|७४ (अंतिम सामना)
|३१ मे २०२६
|[[विराट कोहली|विरात कोहली]] (३)
|[[गुजरात टायटन्स]]
|७५* (४२)
|{{Cn|date=May 2026}}
|}

== टीपा ==
{{टीपा सूची}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भसूची}}

=== सामान्य संदर्भ ===
* {{Cite journal |date=11 March 2026 |title=IPL Season Schedule 2026 Part I |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1773233174530_TATA%20IPL%20Schedule%202026_Part%201.pdf |journal=[[इंडियन प्रीमियर लीग]] वेळापत्रक |publisher=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |volume=19 |issue=1}}
* {{Cite journal |date=26 March 2026 |title=IPL Season Schedule 2026 Part II |url=https://scores.iplt20.com/TATA%20IPL%202026%20Season%20Schedule.pdf |journal=[[इंडियन प्रीमियर लीग]] वेळापत्रक |publisher=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] |volume=19 |issue=2}}

== बाह्य दुवे ==
* {{अधिकृत संकेतस्थळ|https://royalchallengers.com/}}
* [https://www.iplt20.com/teams/royal-challengers-bangalore आयपीएल टी२० संघ | रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]

{{रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर}}
{{2026 इंडियन प्रीमियर लीग}}

[[वर्ग:२०२६ इंडियन प्रीमियर लीग|रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर]]
[[वर्ग:रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूरचे हंगाम]]</text>
      <sha1>o0fcqh8mc47u0b5iciei9mt3t0mc1sw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रोमारिओ शेफर्ड</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380147</id>
    <redirect title="रोमारियो शेफर्ड" />
    <revision>
      <id>2686906</id>
      <timestamp>2026-05-31T19:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2686906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="axbdyl0sjhtavt5trp9hb4zc9mr7vy3" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[रोमारियो शेफर्ड]]</text>
      <sha1>axbdyl0sjhtavt5trp9hb4zc9mr7vy3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:तमिळ गायिका</title>
    <ns>14</ns>
    <id>380148</id>
    <revision>
      <id>2686918</id>
      <timestamp>2026-06-01T00:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: [[वर्ग:भारतीय गायक]]</comment>
      <origin>2686918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="h66j26dk1l1p36sj9mlz69q8s6wsdhv" xml:space="preserve">[[वर्ग:भारतीय गायक]]</text>
      <sha1>h66j26dk1l1p36sj9mlz69q8s6wsdhv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:तमिळ पार्श्वगायक</title>
    <ns>14</ns>
    <id>380149</id>
    <revision>
      <id>2686921</id>
      <timestamp>2026-06-01T00:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: [[वर्ग:भारतीय गायक]]</comment>
      <origin>2686921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="h66j26dk1l1p36sj9mlz69q8s6wsdhv" xml:space="preserve">[[वर्ग:भारतीय गायक]]</text>
      <sha1>h66j26dk1l1p36sj9mlz69q8s6wsdhv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:कन्नड पार्श्वगायक</title>
    <ns>14</ns>
    <id>380150</id>
    <revision>
      <id>2686923</id>
      <timestamp>2026-06-01T00:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: [[वर्ग:भारतीय गायक]]</comment>
      <origin>2686923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="h66j26dk1l1p36sj9mlz69q8s6wsdhv" xml:space="preserve">[[वर्ग:भारतीय गायक]]</text>
      <sha1>h66j26dk1l1p36sj9mlz69q8s6wsdhv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:गुजराती पार्श्वगायक</title>
    <ns>14</ns>
    <id>380151</id>
    <revision>
      <id>2686926</id>
      <timestamp>2026-06-01T00:58:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: [[वर्ग:भारतीय गायक]]</comment>
      <origin>2686926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="h66j26dk1l1p36sj9mlz69q8s6wsdhv" xml:space="preserve">[[वर्ग:भारतीय गायक]]</text>
      <sha1>h66j26dk1l1p36sj9mlz69q8s6wsdhv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>केशव वामन भोळे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380152</id>
    <redirect title="केशवराव भोळे" />
    <revision>
      <id>2686932</id>
      <timestamp>2026-06-01T02:48:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>[[केशवराव भोळे]] कडे पुनर्निर्देशित</comment>
      <origin>2686932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="336m8zew74vryib46p2ausnzd8pduvv" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[केशवराव भोळे]]</text>
      <sha1>336m8zew74vryib46p2ausnzd8pduvv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रामसे ब्रदर्स</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380153</id>
    <revision>
      <id>2686936</id>
      <timestamp>2026-06-01T03:04:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>[[:en: Ramsay Brothers:Ramsay Brothers]] पासून भाषांतरित</comment>
      <origin>2686936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1097" sha1="0nmb8doejmvw11cgkdou9tmlm54e9nd" xml:space="preserve">'''रामसे ब्रदर्स'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/horror-movies-are-back-and-how/article1-628725.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031072722/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Horror-movies-are-back-and-how/Article1-628725.aspx |url-status=dead |archive-date=October 31, 2013 |title=Horror movies are back, and how! | bollywood |publisher=Hindustan Times |date=2016-04-22 |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt; हे [[बॉलीवूड]] चित्रपट निर्मात्यांच्या एका कुटुंबासाठी वापरले जाणारे टोपणनाव किंवा ब्रँड नेम आहे, जे एफ. यू. रामसे यांची मुले आणि नातवंडे आहेत. ते भारतामध्ये  [[हॉरर फिल्म|हॉरर चित्रपटांच्या]] निर्मितीसाठी सर्वाधिक ओळखले जातात.</text>
      <sha1>0nmb8doejmvw11cgkdou9tmlm54e9nd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686937</id>
      <parentid>2686936</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T03:08:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13269" sha1="51ck8lgc6i6xdb3ub3w76ulw7ar49oj" xml:space="preserve">'''रामसे ब्रदर्स'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/horror-movies-are-back-and-how/article1-628725.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031072722/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Horror-movies-are-back-and-how/Article1-628725.aspx |url-status=dead |archive-date=October 31, 2013 |title=Horror movies are back, and how! | bollywood |publisher=Hindustan Times |date=2016-04-22 |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt; हे [[बॉलीवूड]] चित्रपट निर्मात्यांच्या एका कुटुंबासाठी वापरले जाणारे टोपणनाव किंवा ब्रँड नेम आहे, जे एफ. यू. रामसे यांची मुले आणि नातवंडे आहेत. ते भारतामध्ये  [[हॉरर फिल्म|हॉरर चित्रपटांच्या]] निर्मितीसाठी सर्वाधिक ओळखले जातात.

==चरित्र==
रामसे कुटुंबाचे मूळ आडनाव रामसिंघानी आहे आणि ते सध्याच्या [[पाकिस्तान]]मधील [[सिंध]] प्रांतातील एक [[हिंदू]] कुटुंब आहे. ते व्यापारी जातीचे असून, २० व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या दशकांत, रामसिंघानी कुटुंब [[कराची]] आणि [[लाहोर]] येथे इलेक्ट्रॉनिक्सची दुकाने (मुख्यतः रेडिओ सेट) चालवत असे. १९४७ मध्ये, फाळणीच्या वेळी, त्यांना त्यांची मातृभूमी सोडून पळून जाण्यास भाग पाडले गेले. अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीत, फतेहचंद यू. रामसे (एफ. यू. रामसे) आपल्या पत्नी, सात मुलगे आणि दोन मुलींसह संपूर्ण कुटुंबाला घेऊन भारतात आले. ते मुंबईत स्थायिक झाले आणि कराचीमध्ये त्यांचे मुख्य पुरवठादार असलेल्या रेडिओ आणि इतर इलेक्ट्रॉनिक्स वस्तूंच्या उत्पादकासोबतच्या डीलरशिप करारामुळे, फतेहचंद यांनी आपल्या थोरल्या मुलांसह लॅमिंग्टन रोडवर एक छोटेसे इलेक्ट्रॉनिक्सचे दुकान सुरू केले. दुकान बऱ्यापैकी चालले, पण कुटुंब मोठे असल्याने उत्पन्न अपुरे पडत होते.

त्याकाळी, मुंबई हे भारतातील चित्रपटसृष्टीचे केंद्र होते. स्पष्ट नसलेल्या कारणांमुळे, कदाचित चित्रपटसृष्टीतील लॉटरीसारख्या संपत्तीच्या आमिषाने, फतेहचंद यांनी इतर सिंधी निर्वासित व्यावसायिकांच्या गटासोबत 'शहीद-ए-आझम भगतसिंग' (१९५४) हा चित्रपट निर्मितीसाठी पुढाकार घेतला. [[मोहम्मद रफी|मोहम्मद रफींच्या]] आवाजात 'सरफरोशी की तमन्ना' हे गीत असूनही हा चित्रपट दणकून आपटला. त्यानंतर मोठा खंड पडला, पण चित्रपटांचे आकर्षण मोठे होते. फतेहचंद यांनी पुढे 'रुस्तम सोहराब' (१९६३) आणि 'एक नन्हीं मुन्नी लडकी थी' (१९७०) या चित्रपटांची निर्मिती केली. हे चित्रपटही फ्लॉप झाले आणि रामसे कुटुंब मोठ्या कर्जात बुडाले होते, तेव्हाच त्यांना एक कल्पना सुचली. 'एक नन्हीं मुन्नी लडकी थी' चित्रपटातील एका दृश्यात, पृथ्वीराज कपूर दरोडा टाकण्यासाठी सैतानाचा मुखवटा घालतात आणि मुमताजला घाबरवतात. चित्रपट चालला नाही, पण प्रेक्षकांमध्ये ते &quot;मॉन्स्टर&quot; दृश्य लोकप्रिय झाल्याचे लक्षात आले. यावरून प्रेरणा घेऊन रामसे यांनी फतेहचंद यांची मुलगी आशा हिने आपल्या वडिलांना सांगितलेल्या कथेवर आधारित 'दो गज ज़मीन के नीचे' (१९७२) या चित्रपटाचा प्रयोग केला. या चित्रपटाची जाहिरात रेडिओवर अर्ध्या तासाच्या रात्रीच्या शोमध्ये करण्यात आली, ज्याचा उपयोग चित्रपट प्रदर्शित झाल्यावर &quot;हाऊसफुल्ल&quot; बोर्ड लागण्यास झाला. याच्या यशामुळे कमी बजेटच्या चित्रपटांचा ट्रेंड सुरू झाला, जे १५ जणांच्या क्रूसोबत एका महिन्यात पूर्ण केले जात असत.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1121216/jsp/7days/story_16323809.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413230650/http://www.telegraphindia.com/1121216/jsp/7days/story_16323809.jsp|url-status=dead|archive-date=April 13, 2015|title=SCREAM!|publisher=|accessdate=31 March 2017}}&lt;/ref&gt;
रामसे ब्रदर्सनी भारतात ३० हून अधिक हॉरर चित्रपट बनवले आहेत, जे १९८० च्या दशकातील बॉलीवूडमधील खालच्या थरातील अश्लीलता आणि हिंसाचाराचे प्रतीक मानले जातात, परंतु ज्यांनी हॉररचे प्रणेते म्हणून हिंदी चित्रपटसृष्टीत स्वतःचे स्थान पक्के केले आहे.&lt;ref name=mm&gt;{{cite web |url=https://www.motherlandmagazine.com/ghost-issue/ramsay-international |title=Ramsay International |work=Motherland Magazine |accessdate=2015-04-24 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117114248/http://www.motherlandmagazine.com/ghost-issue/ramsay-international |archivedate=2015-11-17 }} /&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/brunch/brunch-stories/the-curious-charm-of-ramsay-films/article1-1179067.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202040102/http://www.hindustantimes.com/brunch/brunch-stories/the-curious-charm-of-ramsay-films/article1-1179067.aspx |url-status=dead |archive-date=February 2, 2014 |title=The curious charm of Ramsay films | brunch |publisher=Hindustan Times |date= |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Khiladi-stopped-playing-with-Keshu-Ramsay/articleshow/6785109.cms |title=Khiladi stopped playing with Keshu Ramsay |publisher=Times of India |date=2010-10-21 |access-date=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;
ते '[[गेस्ट हाऊस]]', '[[वीरान]]', '[[पुराना मंदिर]]', '[[पुरानी हवेली (चित्रपट)|पुरानी हवेली]]', '[[दरवाज़ा]]' आणि '[[बंद दरवाजा]]', '[[सबूत]]' यांसारख्या अनेक प्रसिद्ध हिंदी हॉरर चित्रपटांचे आणि '[[झी हॉरर शो]]' या टीव्ही मालिकेचे निर्माते, दिग्दर्शक आणि संपादक आहेत.

त्यांचा पहिला चित्रपट 'दो गज ज़मीन के नीचे' हा त्यांच्यासाठी आणि भारतीय हॉरर चित्रपट उद्योगासाठी एक मैलाचा दगड ठरला. ज्या काळात सरासरी हिंदी चित्रपट पूर्ण होण्यासाठी सुमारे एक वर्ष आणि ५० लाख रुपये लागत असत, तिथे 'दो गज ज़मीन के नीचे' ४० दिवसांत ३.५ लाख रुपयांच्या बजेटमध्ये शूट केला गेला. सर्व सात रामसे बंधूंनी छोट्या कलाकारांसह, मोजक्या फिल्म क्रूसोबत आणि आपल्या पत्नी व पालकांसह बस पकडल्या आणि [[महाबळेश्वर]]मधील सरकारी गेस्ट हाऊसमध्ये गेले, जिथे एका खोलीचे भाडे १२ रुपये होते - त्यांनी आठ खोल्या घेतल्या. त्यांनी सेटवर खर्च केला नाही कारण त्यांनी लोकेशनवर चित्रीकरण केले होते. त्यांनी वेशभूषेवर खर्च केला नाही कारण ते कलाकारांच्या वॉर्डरोबमधून निवडले होते. कॅमेरे भाड्याने घेतले होते. चित्रपट बनवण्याचे सर्व विभाग सात भावांनी स्वतः हाताळले होते. चित्रपट प्रदर्शित झाल्यानंतर पहिल्या आठवड्यातच हाऊसफुल्ल चालला. त्याने भारतीय बॉक्स ऑफिसवर ४५ लाख रुपयांची कमाई केली.

त्यांचे १९८० च्या दशकातील हॉरर चित्रपट सामान्यतः सेक्स आणि अलौकिक शक्तींचे मिश्रण आहेत. १९९३ मधील त्यांची निर्मिती '[[महाकाल (१९९३ चित्रपट)|महाकाल]]' देखील यशस्वी ठरली आणि ते हॉरर, रोमान्स आणि कॉमेडीचे मिश्रण होते.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/brunch/cover-story-the-new-brand-of-bollywood-horror-films/story-oReVpJO2qMmaIF4oD9JckL.html |title=Cover story: the new brand of Bollywood horror films | brunch |publisher=Hindustan Times |date= 3 May 2013|accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mm /&gt;

अभिनेते-निर्माते [[अजय देवगण]] आणि प्रीती सिन्हा यांनी रामसे ब्रदर्सवर बायोपिक तयार करण्याचे अधिकार मिळवले आहेत. या चित्रपटाला तात्पुरते 'द रामसे बायोपिक' असे नाव देण्यात आले आहे. याची पटकथा [[रितेश शहा]] लिहिणार आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2019/nov/08/ajay-devgn-to-make-biopic-on-the-ramsay-brothers-2058579.html|title=Ajay Devgn to make biopic on the Ramsay Brothers}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>51ck8lgc6i6xdb3ub3w76ulw7ar49oj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686938</id>
      <parentid>2686937</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T03:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* चरित्र */</comment>
      <origin>2686938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18153" sha1="t4ze8jvtr46dfi9swy15ximw6kve2hf" xml:space="preserve">'''रामसे ब्रदर्स'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/horror-movies-are-back-and-how/article1-628725.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031072722/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Horror-movies-are-back-and-how/Article1-628725.aspx |url-status=dead |archive-date=October 31, 2013 |title=Horror movies are back, and how! | bollywood |publisher=Hindustan Times |date=2016-04-22 |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt; हे [[बॉलीवूड]] चित्रपट निर्मात्यांच्या एका कुटुंबासाठी वापरले जाणारे टोपणनाव किंवा ब्रँड नेम आहे, जे एफ. यू. रामसे यांची मुले आणि नातवंडे आहेत. ते भारतामध्ये  [[हॉरर फिल्म|हॉरर चित्रपटांच्या]] निर्मितीसाठी सर्वाधिक ओळखले जातात.

==चरित्र==
रामसे कुटुंबाचे मूळ आडनाव रामसिंघानी आहे आणि ते सध्याच्या [[पाकिस्तान]]मधील [[सिंध]] प्रांतातील एक [[हिंदू]] कुटुंब आहे. ते व्यापारी जातीचे असून, २० व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या दशकांत, रामसिंघानी कुटुंब [[कराची]] आणि [[लाहोर]] येथे इलेक्ट्रॉनिक्सची दुकाने (मुख्यतः रेडिओ सेट) चालवत असे. १९४७ मध्ये, फाळणीच्या वेळी, त्यांना त्यांची मातृभूमी सोडून पळून जाण्यास भाग पाडले गेले. अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीत, फतेहचंद यू. रामसे (एफ. यू. रामसे) आपल्या पत्नी, सात मुलगे आणि दोन मुलींसह संपूर्ण कुटुंबाला घेऊन भारतात आले. ते मुंबईत स्थायिक झाले आणि कराचीमध्ये त्यांचे मुख्य पुरवठादार असलेल्या रेडिओ आणि इतर इलेक्ट्रॉनिक्स वस्तूंच्या उत्पादकासोबतच्या डीलरशिप करारामुळे, फतेहचंद यांनी आपल्या थोरल्या मुलांसह लॅमिंग्टन रोडवर एक छोटेसे इलेक्ट्रॉनिक्सचे दुकान सुरू केले. दुकान बऱ्यापैकी चालले, पण कुटुंब मोठे असल्याने उत्पन्न अपुरे पडत होते.

त्याकाळी, मुंबई हे भारतातील चित्रपटसृष्टीचे केंद्र होते. स्पष्ट नसलेल्या कारणांमुळे, कदाचित चित्रपटसृष्टीतील लॉटरीसारख्या संपत्तीच्या आमिषाने, फतेहचंद यांनी इतर सिंधी निर्वासित व्यावसायिकांच्या गटासोबत 'शहीद-ए-आझम भगतसिंग' (१९५४) हा चित्रपट निर्मितीसाठी पुढाकार घेतला. [[मोहम्मद रफी|मोहम्मद रफींच्या]] आवाजात 'सरफरोशी की तमन्ना' हे गीत असूनही हा चित्रपट दणकून आपटला. त्यानंतर मोठा खंड पडला, पण चित्रपटांचे आकर्षण मोठे होते. फतेहचंद यांनी पुढे 'रुस्तम सोहराब' (१९६३) आणि 'एक नन्हीं मुन्नी लडकी थी' (१९७०) या चित्रपटांची निर्मिती केली. हे चित्रपटही फ्लॉप झाले आणि रामसे कुटुंब मोठ्या कर्जात बुडाले होते, तेव्हाच त्यांना एक कल्पना सुचली. 'एक नन्हीं मुन्नी लडकी थी' चित्रपटातील एका दृश्यात, पृथ्वीराज कपूर दरोडा टाकण्यासाठी सैतानाचा मुखवटा घालतात आणि मुमताजला घाबरवतात. चित्रपट चालला नाही, पण प्रेक्षकांमध्ये ते &quot;मॉन्स्टर&quot; दृश्य लोकप्रिय झाल्याचे लक्षात आले. यावरून प्रेरणा घेऊन रामसे यांनी फतेहचंद यांची मुलगी आशा हिने आपल्या वडिलांना सांगितलेल्या कथेवर आधारित 'दो गज ज़मीन के नीचे' (१९७२) या चित्रपटाचा प्रयोग केला. या चित्रपटाची जाहिरात रेडिओवर अर्ध्या तासाच्या रात्रीच्या शोमध्ये करण्यात आली, ज्याचा उपयोग चित्रपट प्रदर्शित झाल्यावर &quot;हाऊसफुल्ल&quot; बोर्ड लागण्यास झाला. याच्या यशामुळे कमी बजेटच्या चित्रपटांचा ट्रेंड सुरू झाला, जे १५ जणांच्या क्रूसोबत एका महिन्यात पूर्ण केले जात असत.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1121216/jsp/7days/story_16323809.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413230650/http://www.telegraphindia.com/1121216/jsp/7days/story_16323809.jsp|url-status=dead|archive-date=April 13, 2015|title=SCREAM!|publisher=|accessdate=31 March 2017}}&lt;/ref&gt;
रामसे ब्रदर्सनी भारतात ३० हून अधिक हॉरर चित्रपट बनवले आहेत, जे १९८० च्या दशकातील बॉलीवूडमधील खालच्या थरातील अश्लीलता आणि हिंसाचाराचे प्रतीक मानले जातात, परंतु ज्यांनी हॉररचे प्रणेते म्हणून हिंदी चित्रपटसृष्टीत स्वतःचे स्थान पक्के केले आहे.&lt;ref name=mm&gt;{{cite web |url=https://www.motherlandmagazine.com/ghost-issue/ramsay-international |title=Ramsay International |work=Motherland Magazine |accessdate=2015-04-24 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117114248/http://www.motherlandmagazine.com/ghost-issue/ramsay-international |archivedate=2015-11-17 }} /&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/brunch/brunch-stories/the-curious-charm-of-ramsay-films/article1-1179067.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202040102/http://www.hindustantimes.com/brunch/brunch-stories/the-curious-charm-of-ramsay-films/article1-1179067.aspx |url-status=dead |archive-date=February 2, 2014 |title=The curious charm of Ramsay films | brunch |publisher=Hindustan Times |date= |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Khiladi-stopped-playing-with-Keshu-Ramsay/articleshow/6785109.cms |title=Khiladi stopped playing with Keshu Ramsay |publisher=Times of India |date=2010-10-21 |access-date=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;
ते '[[गेस्ट हाऊस]]', '[[वीरान]]', '[[पुराना मंदिर]]', '[[पुरानी हवेली (चित्रपट)|पुरानी हवेली]]', '[[दरवाज़ा]]' आणि '[[बंद दरवाजा]]', '[[सबूत]]' यांसारख्या अनेक प्रसिद्ध हिंदी हॉरर चित्रपटांचे आणि '[[झी हॉरर शो]]' या टीव्ही मालिकेचे निर्माते, दिग्दर्शक आणि संपादक आहेत.

त्यांचा पहिला चित्रपट 'दो गज ज़मीन के नीचे' हा त्यांच्यासाठी आणि भारतीय हॉरर चित्रपट उद्योगासाठी एक मैलाचा दगड ठरला. ज्या काळात सरासरी हिंदी चित्रपट पूर्ण होण्यासाठी सुमारे एक वर्ष आणि ५० लाख रुपये लागत असत, तिथे 'दो गज ज़मीन के नीचे' ४० दिवसांत ३.५ लाख रुपयांच्या बजेटमध्ये शूट केला गेला. सर्व सात रामसे बंधूंनी छोट्या कलाकारांसह, मोजक्या फिल्म क्रूसोबत आणि आपल्या पत्नी व पालकांसह बस पकडल्या आणि [[महाबळेश्वर]]मधील सरकारी गेस्ट हाऊसमध्ये गेले, जिथे एका खोलीचे भाडे १२ रुपये होते - त्यांनी आठ खोल्या घेतल्या. त्यांनी सेटवर खर्च केला नाही कारण त्यांनी लोकेशनवर चित्रीकरण केले होते. त्यांनी वेशभूषेवर खर्च केला नाही कारण ते कलाकारांच्या वॉर्डरोबमधून निवडले होते. कॅमेरे भाड्याने घेतले होते. चित्रपट बनवण्याचे सर्व विभाग सात भावांनी स्वतः हाताळले होते. चित्रपट प्रदर्शित झाल्यानंतर पहिल्या आठवड्यातच हाऊसफुल्ल चालला. त्याने भारतीय बॉक्स ऑफिसवर ४५ लाख रुपयांची कमाई केली.

त्यांचे १९८० च्या दशकातील हॉरर चित्रपट सामान्यतः सेक्स आणि अलौकिक शक्तींचे मिश्रण आहेत. १९९३ मधील त्यांची निर्मिती '[[महाकाल (१९९३ चित्रपट)|महाकाल]]' देखील यशस्वी ठरली आणि ते हॉरर, रोमान्स आणि कॉमेडीचे मिश्रण होते.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/brunch/cover-story-the-new-brand-of-bollywood-horror-films/story-oReVpJO2qMmaIF4oD9JckL.html |title=Cover story: the new brand of Bollywood horror films | brunch |publisher=Hindustan Times |date= 3 May 2013|accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mm /&gt;

अभिनेते-निर्माते [[अजय देवगण]] आणि प्रीती सिन्हा यांनी रामसे ब्रदर्सवर बायोपिक तयार करण्याचे अधिकार मिळवले आहेत. या चित्रपटाला तात्पुरते 'द रामसे बायोपिक' असे नाव देण्यात आले आहे. याची पटकथा [[रितेश शहा]] लिहिणार आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2019/nov/08/ajay-devgn-to-make-biopic-on-the-ramsay-brothers-2058579.html|title=Ajay Devgn to make biopic on the Ramsay Brothers}}&lt;/ref&gt;
==कुटुंब==
या कुटुंबात सात भावांचा समावेश आहे, ज्यांनी प्रामुख्याने ७० आणि ८० च्या दशकात कल्ट हॉरर (भयकथा) चित्रपटांची निर्मिती केली. हे भाऊ [[कुमार रामसे]] (थोरले), [[गंगू रामसे]], [[तुलसी रामसे]], [[अर्जुन रामसे]], [[श्याम रामसे]], [[केशू रामसे]] आणि [[किरण रामसे]] हे आहेत. या भावांनी त्यांच्या कारकिर्दीतील बहुतेक काळ एकत्र काम केले आणि चित्रपट निर्मितीची विविध खाती आपापसात वाटून घेतली. कुमार रामसे पटकथा लेखनाचे काम पाहत असत, गंगू सिनेमॅटोग्राफीची जबाबदारी सांभाळत, किरण रामसे साउंड विभागाचे व्यवस्थापन करत, केशू निर्मितीचे काम पाहत, अर्जुन रामसे संकलनाचे (एडिटिंग) काम पाहत आणि श्याम रामसे व तुलसी रामसे दिग्दर्शन विभागाची जबाबदारी सांभाळत असत.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=PTI|date=2019-09-18|title=Ramsay Brothers' Shyam Ramsay, who gave India its first gory scares, dies at 67|url=https://theprint.in/india/ramsay-brothers-shyam-ramsay-who-gave-india-its-first-gory-scares-dies-at-67/293244/|access-date=2021-11-03|website=ThePrint|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/ramsay-brothers-shyam-ramsay-known-for-cult-horror-films-dies-at-67-2102939|title = Ramsay Brothers' Shyam Ramsay, Known for Cult Horror Films, Dies at 67}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Madhu Jain |url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-and-the-arts/films/story/19900715-horror-films-film-makers-jump-on-to-the-macabre-bandwagon-812806-1990-07-14 |title=Horror films: Filmmakers jump on to the macabre bandwagon : FILMS - India Today 15071990 |publisher=Indiatoday.intoday.in |date=1990-07-15 |access-date=2017-03-31|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002091811/https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19900715-horror-films-film-makers-jump-on-to-the-macabre-bandwagon-812806-1990-07-15|archive-date=2 October 2019}}&lt;/ref&gt;

ही सात भावांची एक [[टीम]] आहे:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.timescrest.com/culture/ramsay-international-8297 |title=Ramsay International |work=Timescrest |accessdate=2014-01-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202230102/http://www.timescrest.com/culture/ramsay-international-8297 |archivedate=2014-02-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-the-requiem-for-ramsays-horror-1842613 |title=The requiem for Ramsay's horror | Latest News &amp; Updates at Daily News &amp; Analysis |publisher=Dnaindia.com |date=2013-06-02 |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;
* [[कुमार रामसे]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/news-feed/chunk-ht-ui-entertainmentsectionpage-bollwood/return-of-the-khiladi/article1-210072.aspx |title=Return of the Khiladi? |work=Hindustan Times |accessdate=2014-08-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140904005819/http://www.hindustantimes.com/news-feed/chunk-ht-ui-entertainmentsectionpage-bollwood/return-of-the-khiladi/article1-210072.aspx |archivedate=2014-09-04 }}&lt;/ref&gt;
* [[केशू रामसे]]
* [[तुलसी रामसे]]
* [[किरण रामसे]]
* [[श्याम रामसे]]
* [[गंगू रामसे]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiatoday.in/story/ramsays-consider-themselves-the-kapoors-of-horror-films/1/315339.html|title=Ramsays consider themselves the Kapoors of horror films|date=July 15, 1990|work=India Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20191002091551/https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19900715-ramsays-consider-themselves-the-kapoors-of-horror-films-812783-1990-07-15|archive-date=2 October 2019}}&lt;/ref&gt;
* [[अर्जुन रामसे]]
* आशा आणि कमला या फतेहचंद रामसे यांच्या दोन मुली होत्या, त्या या सात भावांच्या लाडक्या बहिणी होत्या.</text>
      <sha1>t4ze8jvtr46dfi9swy15ximw6kve2hf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686943</id>
      <parentid>2686938</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T03:18:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* कुटुंब */</comment>
      <origin>2686943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22757" sha1="5axx9ja2fc05xkwx8gb3penz0t73c1d" xml:space="preserve">'''रामसे ब्रदर्स'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/horror-movies-are-back-and-how/article1-628725.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031072722/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Horror-movies-are-back-and-how/Article1-628725.aspx |url-status=dead |archive-date=October 31, 2013 |title=Horror movies are back, and how! | bollywood |publisher=Hindustan Times |date=2016-04-22 |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt; हे [[बॉलीवूड]] चित्रपट निर्मात्यांच्या एका कुटुंबासाठी वापरले जाणारे टोपणनाव किंवा ब्रँड नेम आहे, जे एफ. यू. रामसे यांची मुले आणि नातवंडे आहेत. ते भारतामध्ये  [[हॉरर फिल्म|हॉरर चित्रपटांच्या]] निर्मितीसाठी सर्वाधिक ओळखले जातात.

==चरित्र==
रामसे कुटुंबाचे मूळ आडनाव रामसिंघानी आहे आणि ते सध्याच्या [[पाकिस्तान]]मधील [[सिंध]] प्रांतातील एक [[हिंदू]] कुटुंब आहे. ते व्यापारी जातीचे असून, २० व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या दशकांत, रामसिंघानी कुटुंब [[कराची]] आणि [[लाहोर]] येथे इलेक्ट्रॉनिक्सची दुकाने (मुख्यतः रेडिओ सेट) चालवत असे. १९४७ मध्ये, फाळणीच्या वेळी, त्यांना त्यांची मातृभूमी सोडून पळून जाण्यास भाग पाडले गेले. अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीत, फतेहचंद यू. रामसे (एफ. यू. रामसे) आपल्या पत्नी, सात मुलगे आणि दोन मुलींसह संपूर्ण कुटुंबाला घेऊन भारतात आले. ते मुंबईत स्थायिक झाले आणि कराचीमध्ये त्यांचे मुख्य पुरवठादार असलेल्या रेडिओ आणि इतर इलेक्ट्रॉनिक्स वस्तूंच्या उत्पादकासोबतच्या डीलरशिप करारामुळे, फतेहचंद यांनी आपल्या थोरल्या मुलांसह लॅमिंग्टन रोडवर एक छोटेसे इलेक्ट्रॉनिक्सचे दुकान सुरू केले. दुकान बऱ्यापैकी चालले, पण कुटुंब मोठे असल्याने उत्पन्न अपुरे पडत होते.

त्याकाळी, मुंबई हे भारतातील चित्रपटसृष्टीचे केंद्र होते. स्पष्ट नसलेल्या कारणांमुळे, कदाचित चित्रपटसृष्टीतील लॉटरीसारख्या संपत्तीच्या आमिषाने, फतेहचंद यांनी इतर सिंधी निर्वासित व्यावसायिकांच्या गटासोबत 'शहीद-ए-आझम भगतसिंग' (१९५४) हा चित्रपट निर्मितीसाठी पुढाकार घेतला. [[मोहम्मद रफी|मोहम्मद रफींच्या]] आवाजात 'सरफरोशी की तमन्ना' हे गीत असूनही हा चित्रपट दणकून आपटला. त्यानंतर मोठा खंड पडला, पण चित्रपटांचे आकर्षण मोठे होते. फतेहचंद यांनी पुढे 'रुस्तम सोहराब' (१९६३) आणि 'एक नन्हीं मुन्नी लडकी थी' (१९७०) या चित्रपटांची निर्मिती केली. हे चित्रपटही फ्लॉप झाले आणि रामसे कुटुंब मोठ्या कर्जात बुडाले होते, तेव्हाच त्यांना एक कल्पना सुचली. 'एक नन्हीं मुन्नी लडकी थी' चित्रपटातील एका दृश्यात, पृथ्वीराज कपूर दरोडा टाकण्यासाठी सैतानाचा मुखवटा घालतात आणि मुमताजला घाबरवतात. चित्रपट चालला नाही, पण प्रेक्षकांमध्ये ते &quot;मॉन्स्टर&quot; दृश्य लोकप्रिय झाल्याचे लक्षात आले. यावरून प्रेरणा घेऊन रामसे यांनी फतेहचंद यांची मुलगी आशा हिने आपल्या वडिलांना सांगितलेल्या कथेवर आधारित 'दो गज ज़मीन के नीचे' (१९७२) या चित्रपटाचा प्रयोग केला. या चित्रपटाची जाहिरात रेडिओवर अर्ध्या तासाच्या रात्रीच्या शोमध्ये करण्यात आली, ज्याचा उपयोग चित्रपट प्रदर्शित झाल्यावर &quot;हाऊसफुल्ल&quot; बोर्ड लागण्यास झाला. याच्या यशामुळे कमी बजेटच्या चित्रपटांचा ट्रेंड सुरू झाला, जे १५ जणांच्या क्रूसोबत एका महिन्यात पूर्ण केले जात असत.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1121216/jsp/7days/story_16323809.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413230650/http://www.telegraphindia.com/1121216/jsp/7days/story_16323809.jsp|url-status=dead|archive-date=April 13, 2015|title=SCREAM!|publisher=|accessdate=31 March 2017}}&lt;/ref&gt;
रामसे ब्रदर्सनी भारतात ३० हून अधिक हॉरर चित्रपट बनवले आहेत, जे १९८० च्या दशकातील बॉलीवूडमधील खालच्या थरातील अश्लीलता आणि हिंसाचाराचे प्रतीक मानले जातात, परंतु ज्यांनी हॉररचे प्रणेते म्हणून हिंदी चित्रपटसृष्टीत स्वतःचे स्थान पक्के केले आहे.&lt;ref name=mm&gt;{{cite web |url=https://www.motherlandmagazine.com/ghost-issue/ramsay-international |title=Ramsay International |work=Motherland Magazine |accessdate=2015-04-24 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117114248/http://www.motherlandmagazine.com/ghost-issue/ramsay-international |archivedate=2015-11-17 }} /&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/brunch/brunch-stories/the-curious-charm-of-ramsay-films/article1-1179067.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202040102/http://www.hindustantimes.com/brunch/brunch-stories/the-curious-charm-of-ramsay-films/article1-1179067.aspx |url-status=dead |archive-date=February 2, 2014 |title=The curious charm of Ramsay films | brunch |publisher=Hindustan Times |date= |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Khiladi-stopped-playing-with-Keshu-Ramsay/articleshow/6785109.cms |title=Khiladi stopped playing with Keshu Ramsay |publisher=Times of India |date=2010-10-21 |access-date=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;
ते '[[गेस्ट हाऊस]]', '[[वीरान]]', '[[पुराना मंदिर]]', '[[पुरानी हवेली (चित्रपट)|पुरानी हवेली]]', '[[दरवाज़ा]]' आणि '[[बंद दरवाजा]]', '[[सबूत]]' यांसारख्या अनेक प्रसिद्ध हिंदी हॉरर चित्रपटांचे आणि '[[झी हॉरर शो]]' या टीव्ही मालिकेचे निर्माते, दिग्दर्शक आणि संपादक आहेत.

त्यांचा पहिला चित्रपट 'दो गज ज़मीन के नीचे' हा त्यांच्यासाठी आणि भारतीय हॉरर चित्रपट उद्योगासाठी एक मैलाचा दगड ठरला. ज्या काळात सरासरी हिंदी चित्रपट पूर्ण होण्यासाठी सुमारे एक वर्ष आणि ५० लाख रुपये लागत असत, तिथे 'दो गज ज़मीन के नीचे' ४० दिवसांत ३.५ लाख रुपयांच्या बजेटमध्ये शूट केला गेला. सर्व सात रामसे बंधूंनी छोट्या कलाकारांसह, मोजक्या फिल्म क्रूसोबत आणि आपल्या पत्नी व पालकांसह बस पकडल्या आणि [[महाबळेश्वर]]मधील सरकारी गेस्ट हाऊसमध्ये गेले, जिथे एका खोलीचे भाडे १२ रुपये होते - त्यांनी आठ खोल्या घेतल्या. त्यांनी सेटवर खर्च केला नाही कारण त्यांनी लोकेशनवर चित्रीकरण केले होते. त्यांनी वेशभूषेवर खर्च केला नाही कारण ते कलाकारांच्या वॉर्डरोबमधून निवडले होते. कॅमेरे भाड्याने घेतले होते. चित्रपट बनवण्याचे सर्व विभाग सात भावांनी स्वतः हाताळले होते. चित्रपट प्रदर्शित झाल्यानंतर पहिल्या आठवड्यातच हाऊसफुल्ल चालला. त्याने भारतीय बॉक्स ऑफिसवर ४५ लाख रुपयांची कमाई केली.

त्यांचे १९८० च्या दशकातील हॉरर चित्रपट सामान्यतः सेक्स आणि अलौकिक शक्तींचे मिश्रण आहेत. १९९३ मधील त्यांची निर्मिती '[[महाकाल (१९९३ चित्रपट)|महाकाल]]' देखील यशस्वी ठरली आणि ते हॉरर, रोमान्स आणि कॉमेडीचे मिश्रण होते.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/brunch/cover-story-the-new-brand-of-bollywood-horror-films/story-oReVpJO2qMmaIF4oD9JckL.html |title=Cover story: the new brand of Bollywood horror films | brunch |publisher=Hindustan Times |date= 3 May 2013|accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mm /&gt;

अभिनेते-निर्माते [[अजय देवगण]] आणि प्रीती सिन्हा यांनी रामसे ब्रदर्सवर बायोपिक तयार करण्याचे अधिकार मिळवले आहेत. या चित्रपटाला तात्पुरते 'द रामसे बायोपिक' असे नाव देण्यात आले आहे. याची पटकथा [[रितेश शहा]] लिहिणार आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2019/nov/08/ajay-devgn-to-make-biopic-on-the-ramsay-brothers-2058579.html|title=Ajay Devgn to make biopic on the Ramsay Brothers}}&lt;/ref&gt;
==कुटुंब==
या कुटुंबात सात भावांचा समावेश आहे, ज्यांनी प्रामुख्याने ७० आणि ८० च्या दशकात कल्ट हॉरर (भयकथा) चित्रपटांची निर्मिती केली. हे भाऊ [[कुमार रामसे]] (थोरले), [[गंगू रामसे]], [[तुलसी रामसे]], [[अर्जुन रामसे]], [[श्याम रामसे]], [[केशू रामसे]] आणि [[किरण रामसे]] हे आहेत. या भावांनी त्यांच्या कारकिर्दीतील बहुतेक काळ एकत्र काम केले आणि चित्रपट निर्मितीची विविध खाती आपापसात वाटून घेतली. कुमार रामसे पटकथा लेखनाचे काम पाहत असत, गंगू सिनेमॅटोग्राफीची जबाबदारी सांभाळत, किरण रामसे साउंड विभागाचे व्यवस्थापन करत, केशू निर्मितीचे काम पाहत, अर्जुन रामसे संकलनाचे (एडिटिंग) काम पाहत आणि श्याम रामसे व तुलसी रामसे दिग्दर्शन विभागाची जबाबदारी सांभाळत असत.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=PTI|date=2019-09-18|title=Ramsay Brothers' Shyam Ramsay, who gave India its first gory scares, dies at 67|url=https://theprint.in/india/ramsay-brothers-shyam-ramsay-who-gave-india-its-first-gory-scares-dies-at-67/293244/|access-date=2021-11-03|website=ThePrint|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/ramsay-brothers-shyam-ramsay-known-for-cult-horror-films-dies-at-67-2102939|title = Ramsay Brothers' Shyam Ramsay, Known for Cult Horror Films, Dies at 67}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Madhu Jain |url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-and-the-arts/films/story/19900715-horror-films-film-makers-jump-on-to-the-macabre-bandwagon-812806-1990-07-14 |title=Horror films: Filmmakers jump on to the macabre bandwagon : FILMS - India Today 15071990 |publisher=Indiatoday.intoday.in |date=1990-07-15 |access-date=2017-03-31|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002091811/https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19900715-horror-films-film-makers-jump-on-to-the-macabre-bandwagon-812806-1990-07-15|archive-date=2 October 2019}}&lt;/ref&gt;

ही सात भावांची एक [[टीम]] आहे:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.timescrest.com/culture/ramsay-international-8297 |title=Ramsay International |work=Timescrest |accessdate=2014-01-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202230102/http://www.timescrest.com/culture/ramsay-international-8297 |archivedate=2014-02-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-the-requiem-for-ramsays-horror-1842613 |title=The requiem for Ramsay's horror | Latest News &amp; Updates at Daily News &amp; Analysis |publisher=Dnaindia.com |date=2013-06-02 |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;
* [[कुमार रामसे]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/news-feed/chunk-ht-ui-entertainmentsectionpage-bollwood/return-of-the-khiladi/article1-210072.aspx |title=Return of the Khiladi? |work=Hindustan Times |accessdate=2014-08-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140904005819/http://www.hindustantimes.com/news-feed/chunk-ht-ui-entertainmentsectionpage-bollwood/return-of-the-khiladi/article1-210072.aspx |archivedate=2014-09-04 }}&lt;/ref&gt;
* [[केशू रामसे]]
* [[तुलसी रामसे]]
* [[किरण रामसे]]
* [[श्याम रामसे]]
* [[गंगू रामसे]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiatoday.in/story/ramsays-consider-themselves-the-kapoors-of-horror-films/1/315339.html|title=Ramsays consider themselves the Kapoors of horror films|date=July 15, 1990|work=India Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20191002091551/https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19900715-ramsays-consider-themselves-the-kapoors-of-horror-films-812783-1990-07-15|archive-date=2 October 2019}}&lt;/ref&gt;
* [[अर्जुन रामसे]]
* आशा आणि कमला या फतेहचंद रामसे यांच्या दोन मुली होत्या, त्या या सात भावांच्या लाडक्या बहिणी होत्या.

==चित्रपट सूची==
;चित्रपट
{|border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
!वर्ष||चित्रपट|| दिग्दर्शक
|-
|१९७२|| ''[[दो गज ज़मीन के नीचे]]'' || [[श्याम रामसे]] आणि [[तुलसी रामसे]]
|-
|१९७५|| ''[[अंधेरा]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९७८|| ''[[दरवाज़ा]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९७९|| ''[[और कौन?]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८०|| ''[[सबूत]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८०|| ''[[गेस्ट हाऊस (१९८० चित्रपट)|गेस्ट हाऊस]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''[[दहशत]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''सन्नाटा'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''हॉटेल'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''[[घुंगरू की आवाज़]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८४|| ''[[पुराना मंदिर]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८५|| ''टेलिफोन'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८५|| ''[[३डी सामरी]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८५|| ''हवेली'' || [[केशू रामसे]]
|-
|१९८६|| ''[[तहखाना]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८६|| ''ओम'' || (दिग्दर्शक उल्लेख नाही)
|-
|१९८७|| ''[[डाक बंगला]]'' || [[केशू रामसे]]
|-
|१९८८|| ''[[वीरान]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८८|| ''[[मेरा शिकार]]'' || केशू रामसे
|-
|१९८९|| ''[[पुरानी हवेली (चित्रपट)|पुरानी हवेली]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८९|| ''[[खोज (१९८९ चित्रपट)|खोज]]'' || केशू रामसे
|-
|१९८९|| ''महल'' || केशू रामसे
|-
|१९९०|| ''[[शैतानी इलाका]]'' || [[किरण रामसे]]
|-
|१९९०|| ''[[बंध दरवाजा]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९९१|| ''[[पोलीस मत्थू दादा|पोलीस मत्थू दादा / इन्स्पेक्टर धनुष]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९९१ || ''आखरी चीख'' || किरण रामसे
|-
|१९९१|| ''[[अजूबा कुदरत का]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९९३ || ''[[विष्णू विजया|विष्णू विजया / अशांत]]'' || केशू रामसे
|-
|१९९३|| ''[[महाकाल (१९९३ चित्रपट)|महाकाल]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|२०००||''तलाशी'' || श्याम रामसे
|-
|२००३|| ''[[धुंद (२००३ चित्रपट)|धुंद]]'' || श्याम रामसे
|-
|२००७|| ''[[घूटन (चित्रपट)|घूटन]]'' || श्याम रामसे
|-
|२०१०|| ''बचाव - इनसाईड भूत है'' || श्याम रामसे
|-
|२०१४ || ''नेबर्स'' || श्याम रामसे
|}

;मालिका
{|border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
!वर्ष || शीर्षक || वाहिनी
|-
|१९९३-२००१ || ''[[झी हॉरर शो]]'' || [[झी टीव्ही]]
|}</text>
      <sha1>5axx9ja2fc05xkwx8gb3penz0t73c1d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686944</id>
      <parentid>2686943</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T03:20:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22761" sha1="kbareng9uh6jn5b8bk9z4sudkr8enui" xml:space="preserve">'''रामसे ब्रदर्स'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/horror-movies-are-back-and-how/article1-628725.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031072722/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Horror-movies-are-back-and-how/Article1-628725.aspx |url-status=dead |archive-date=October 31, 2013 |title=Horror movies are back, and how! {{!}} bollywood |publisher=Hindustan Times |date=2016-04-22 |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt; हे [[बॉलीवूड]] चित्रपट निर्मात्यांच्या एका कुटुंबासाठी वापरले जाणारे टोपणनाव किंवा ब्रँड नेम आहे, जे एफ. यू. रामसे यांची मुले आणि नातवंडे आहेत. ते भारतामध्ये  [[हॉरर फिल्म|हॉरर चित्रपटांच्या]] निर्मितीसाठी सर्वाधिक ओळखले जातात.

==चरित्र==
रामसे कुटुंबाचे मूळ आडनाव रामसिंघानी आहे आणि ते सध्याच्या [[पाकिस्तान]]मधील [[सिंध]] प्रांतातील एक [[हिंदू]] कुटुंब आहे. ते व्यापारी जातीचे असून, २० व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या दशकांत, रामसिंघानी कुटुंब [[कराची]] आणि [[लाहोर]] येथे इलेक्ट्रॉनिक्सची दुकाने (मुख्यतः रेडिओ सेट) चालवत असे. १९४७ मध्ये, फाळणीच्या वेळी, त्यांना त्यांची मातृभूमी सोडून पळून जाण्यास भाग पाडले गेले. अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीत, फतेहचंद यू. रामसे (एफ. यू. रामसे) आपल्या पत्नी, सात मुलगे आणि दोन मुलींसह संपूर्ण कुटुंबाला घेऊन भारतात आले. ते मुंबईत स्थायिक झाले आणि कराचीमध्ये त्यांचे मुख्य पुरवठादार असलेल्या रेडिओ आणि इतर इलेक्ट्रॉनिक्स वस्तूंच्या उत्पादकासोबतच्या डीलरशिप करारामुळे, फतेहचंद यांनी आपल्या थोरल्या मुलांसह लॅमिंग्टन रोडवर एक छोटेसे इलेक्ट्रॉनिक्सचे दुकान सुरू केले. दुकान बऱ्यापैकी चालले, पण कुटुंब मोठे असल्याने उत्पन्न अपुरे पडत होते.

त्याकाळी, मुंबई हे भारतातील चित्रपटसृष्टीचे केंद्र होते. स्पष्ट नसलेल्या कारणांमुळे, कदाचित चित्रपटसृष्टीतील लॉटरीसारख्या संपत्तीच्या आमिषाने, फतेहचंद यांनी इतर सिंधी निर्वासित व्यावसायिकांच्या गटासोबत 'शहीद-ए-आझम भगतसिंग' (१९५४) हा चित्रपट निर्मितीसाठी पुढाकार घेतला. [[मोहम्मद रफी|मोहम्मद रफींच्या]] आवाजात 'सरफरोशी की तमन्ना' हे गीत असूनही हा चित्रपट दणकून आपटला. त्यानंतर मोठा खंड पडला, पण चित्रपटांचे आकर्षण मोठे होते. फतेहचंद यांनी पुढे 'रुस्तम सोहराब' (१९६३) आणि 'एक नन्हीं मुन्नी लडकी थी' (१९७०) या चित्रपटांची निर्मिती केली. हे चित्रपटही फ्लॉप झाले आणि रामसे कुटुंब मोठ्या कर्जात बुडाले होते, तेव्हाच त्यांना एक कल्पना सुचली. 'एक नन्हीं मुन्नी लडकी थी' चित्रपटातील एका दृश्यात, पृथ्वीराज कपूर दरोडा टाकण्यासाठी सैतानाचा मुखवटा घालतात आणि मुमताजला घाबरवतात. चित्रपट चालला नाही, पण प्रेक्षकांमध्ये ते &quot;मॉन्स्टर&quot; दृश्य लोकप्रिय झाल्याचे लक्षात आले. यावरून प्रेरणा घेऊन रामसे यांनी फतेहचंद यांची मुलगी आशा हिने आपल्या वडिलांना सांगितलेल्या कथेवर आधारित 'दो गज ज़मीन के नीचे' (१९७२) या चित्रपटाचा प्रयोग केला. या चित्रपटाची जाहिरात रेडिओवर अर्ध्या तासाच्या रात्रीच्या शोमध्ये करण्यात आली, ज्याचा उपयोग चित्रपट प्रदर्शित झाल्यावर &quot;हाऊसफुल्ल&quot; बोर्ड लागण्यास झाला. याच्या यशामुळे कमी बजेटच्या चित्रपटांचा ट्रेंड सुरू झाला, जे १५ जणांच्या क्रूसोबत एका महिन्यात पूर्ण केले जात असत.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1121216/jsp/7days/story_16323809.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413230650/http://www.telegraphindia.com/1121216/jsp/7days/story_16323809.jsp|url-status=dead|archive-date=April 13, 2015|title=SCREAM!|publisher=|accessdate=31 March 2017}}&lt;/ref&gt;
रामसे ब्रदर्सनी भारतात ३० हून अधिक हॉरर चित्रपट बनवले आहेत, जे १९८० च्या दशकातील बॉलीवूडमधील खालच्या थरातील अश्लीलता आणि हिंसाचाराचे प्रतीक मानले जातात, परंतु ज्यांनी हॉररचे प्रणेते म्हणून हिंदी चित्रपटसृष्टीत स्वतःचे स्थान पक्के केले आहे.&lt;ref name=mm&gt;{{cite web |url=https://www.motherlandmagazine.com/ghost-issue/ramsay-international |title=Ramsay International |work=Motherland Magazine |accessdate=2015-04-24 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117114248/http://www.motherlandmagazine.com/ghost-issue/ramsay-international |archivedate=2015-11-17 }} /&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/brunch/brunch-stories/the-curious-charm-of-ramsay-films/article1-1179067.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202040102/http://www.hindustantimes.com/brunch/brunch-stories/the-curious-charm-of-ramsay-films/article1-1179067.aspx |url-status=dead |archive-date=February 2, 2014 |title=The curious charm of Ramsay films | brunch |publisher=Hindustan Times |date= |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Khiladi-stopped-playing-with-Keshu-Ramsay/articleshow/6785109.cms |title=Khiladi stopped playing with Keshu Ramsay |publisher=Times of India |date=2010-10-21 |access-date=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;
ते '[[गेस्ट हाऊस]]', '[[वीरान]]', '[[पुराना मंदिर]]', '[[पुरानी हवेली (चित्रपट)|पुरानी हवेली]]', '[[दरवाज़ा]]' आणि '[[बंद दरवाजा]]', '[[सबूत]]' यांसारख्या अनेक प्रसिद्ध हिंदी हॉरर चित्रपटांचे आणि '[[झी हॉरर शो]]' या टीव्ही मालिकेचे निर्माते, दिग्दर्शक आणि संपादक आहेत.

त्यांचा पहिला चित्रपट 'दो गज ज़मीन के नीचे' हा त्यांच्यासाठी आणि भारतीय हॉरर चित्रपट उद्योगासाठी एक मैलाचा दगड ठरला. ज्या काळात सरासरी हिंदी चित्रपट पूर्ण होण्यासाठी सुमारे एक वर्ष आणि ५० लाख रुपये लागत असत, तिथे 'दो गज ज़मीन के नीचे' ४० दिवसांत ३.५ लाख रुपयांच्या बजेटमध्ये शूट केला गेला. सर्व सात रामसे बंधूंनी छोट्या कलाकारांसह, मोजक्या फिल्म क्रूसोबत आणि आपल्या पत्नी व पालकांसह बस पकडल्या आणि [[महाबळेश्वर]]मधील सरकारी गेस्ट हाऊसमध्ये गेले, जिथे एका खोलीचे भाडे १२ रुपये होते - त्यांनी आठ खोल्या घेतल्या. त्यांनी सेटवर खर्च केला नाही कारण त्यांनी लोकेशनवर चित्रीकरण केले होते. त्यांनी वेशभूषेवर खर्च केला नाही कारण ते कलाकारांच्या वॉर्डरोबमधून निवडले होते. कॅमेरे भाड्याने घेतले होते. चित्रपट बनवण्याचे सर्व विभाग सात भावांनी स्वतः हाताळले होते. चित्रपट प्रदर्शित झाल्यानंतर पहिल्या आठवड्यातच हाऊसफुल्ल चालला. त्याने भारतीय बॉक्स ऑफिसवर ४५ लाख रुपयांची कमाई केली.

त्यांचे १९८० च्या दशकातील हॉरर चित्रपट सामान्यतः सेक्स आणि अलौकिक शक्तींचे मिश्रण आहेत. १९९३ मधील त्यांची निर्मिती '[[महाकाल (१९९३ चित्रपट)|महाकाल]]' देखील यशस्वी ठरली आणि ते हॉरर, रोमान्स आणि कॉमेडीचे मिश्रण होते.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/brunch/cover-story-the-new-brand-of-bollywood-horror-films/story-oReVpJO2qMmaIF4oD9JckL.html |title=Cover story: the new brand of Bollywood horror films | brunch |publisher=Hindustan Times |date= 3 May 2013|accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mm /&gt;

अभिनेते-निर्माते [[अजय देवगण]] आणि प्रीती सिन्हा यांनी रामसे ब्रदर्सवर बायोपिक तयार करण्याचे अधिकार मिळवले आहेत. या चित्रपटाला तात्पुरते 'द रामसे बायोपिक' असे नाव देण्यात आले आहे. याची पटकथा [[रितेश शहा]] लिहिणार आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2019/nov/08/ajay-devgn-to-make-biopic-on-the-ramsay-brothers-2058579.html|title=Ajay Devgn to make biopic on the Ramsay Brothers}}&lt;/ref&gt;
==कुटुंब==
या कुटुंबात सात भावांचा समावेश आहे, ज्यांनी प्रामुख्याने ७० आणि ८० च्या दशकात कल्ट हॉरर (भयकथा) चित्रपटांची निर्मिती केली. हे भाऊ [[कुमार रामसे]] (थोरले), [[गंगू रामसे]], [[तुलसी रामसे]], [[अर्जुन रामसे]], [[श्याम रामसे]], [[केशू रामसे]] आणि [[किरण रामसे]] हे आहेत. या भावांनी त्यांच्या कारकिर्दीतील बहुतेक काळ एकत्र काम केले आणि चित्रपट निर्मितीची विविध खाती आपापसात वाटून घेतली. कुमार रामसे पटकथा लेखनाचे काम पाहत असत, गंगू सिनेमॅटोग्राफीची जबाबदारी सांभाळत, किरण रामसे साउंड विभागाचे व्यवस्थापन करत, केशू निर्मितीचे काम पाहत, अर्जुन रामसे संकलनाचे (एडिटिंग) काम पाहत आणि श्याम रामसे व तुलसी रामसे दिग्दर्शन विभागाची जबाबदारी सांभाळत असत.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=PTI|date=2019-09-18|title=Ramsay Brothers' Shyam Ramsay, who gave India its first gory scares, dies at 67|url=https://theprint.in/india/ramsay-brothers-shyam-ramsay-who-gave-india-its-first-gory-scares-dies-at-67/293244/|access-date=2021-11-03|website=ThePrint|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/ramsay-brothers-shyam-ramsay-known-for-cult-horror-films-dies-at-67-2102939|title = Ramsay Brothers' Shyam Ramsay, Known for Cult Horror Films, Dies at 67}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Madhu Jain |url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-and-the-arts/films/story/19900715-horror-films-film-makers-jump-on-to-the-macabre-bandwagon-812806-1990-07-14 |title=Horror films: Filmmakers jump on to the macabre bandwagon : FILMS - India Today 15071990 |publisher=Indiatoday.intoday.in |date=1990-07-15 |access-date=2017-03-31|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002091811/https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19900715-horror-films-film-makers-jump-on-to-the-macabre-bandwagon-812806-1990-07-15|archive-date=2 October 2019}}&lt;/ref&gt;

ही सात भावांची एक [[टीम]] आहे:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.timescrest.com/culture/ramsay-international-8297 |title=Ramsay International |work=Timescrest |accessdate=2014-01-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202230102/http://www.timescrest.com/culture/ramsay-international-8297 |archivedate=2014-02-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-the-requiem-for-ramsays-horror-1842613 |title=The requiem for Ramsay's horror | Latest News &amp; Updates at Daily News &amp; Analysis |publisher=Dnaindia.com |date=2013-06-02 |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;
* [[कुमार रामसे]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/news-feed/chunk-ht-ui-entertainmentsectionpage-bollwood/return-of-the-khiladi/article1-210072.aspx |title=Return of the Khiladi? |work=Hindustan Times |accessdate=2014-08-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140904005819/http://www.hindustantimes.com/news-feed/chunk-ht-ui-entertainmentsectionpage-bollwood/return-of-the-khiladi/article1-210072.aspx |archivedate=2014-09-04 }}&lt;/ref&gt;
* [[केशू रामसे]]
* [[तुलसी रामसे]]
* [[किरण रामसे]]
* [[श्याम रामसे]]
* [[गंगू रामसे]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiatoday.in/story/ramsays-consider-themselves-the-kapoors-of-horror-films/1/315339.html|title=Ramsays consider themselves the Kapoors of horror films|date=July 15, 1990|work=India Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20191002091551/https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19900715-ramsays-consider-themselves-the-kapoors-of-horror-films-812783-1990-07-15|archive-date=2 October 2019}}&lt;/ref&gt;
* [[अर्जुन रामसे]]
* आशा आणि कमला या फतेहचंद रामसे यांच्या दोन मुली होत्या, त्या या सात भावांच्या लाडक्या बहिणी होत्या.

==चित्रपट सूची==
;चित्रपट
{|border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
!वर्ष||चित्रपट|| दिग्दर्शक
|-
|१९७२|| ''[[दो गज ज़मीन के नीचे]]'' || [[श्याम रामसे]] आणि [[तुलसी रामसे]]
|-
|१९७५|| ''[[अंधेरा]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९७८|| ''[[दरवाज़ा]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९७९|| ''[[और कौन?]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८०|| ''[[सबूत]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८०|| ''[[गेस्ट हाऊस (१९८० चित्रपट)|गेस्ट हाऊस]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''[[दहशत]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''सन्नाटा'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''हॉटेल'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''[[घुंगरू की आवाज़]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८४|| ''[[पुराना मंदिर]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८५|| ''टेलिफोन'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८५|| ''[[३डी सामरी]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८५|| ''हवेली'' || [[केशू रामसे]]
|-
|१९८६|| ''[[तहखाना]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८६|| ''ओम'' || (दिग्दर्शक उल्लेख नाही)
|-
|१९८७|| ''[[डाक बंगला]]'' || [[केशू रामसे]]
|-
|१९८८|| ''[[वीरान]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८८|| ''[[मेरा शिकार]]'' || केशू रामसे
|-
|१९८९|| ''[[पुरानी हवेली (चित्रपट)|पुरानी हवेली]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८९|| ''[[खोज (१९८९ चित्रपट)|खोज]]'' || केशू रामसे
|-
|१९८९|| ''महल'' || केशू रामसे
|-
|१९९०|| ''[[शैतानी इलाका]]'' || [[किरण रामसे]]
|-
|१९९०|| ''[[बंध दरवाजा]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९९१|| ''[[पोलीस मत्थू दादा|पोलीस मत्थू दादा / इन्स्पेक्टर धनुष]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९९१ || ''आखरी चीख'' || किरण रामसे
|-
|१९९१|| ''[[अजूबा कुदरत का]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९९३ || ''[[विष्णू विजया|विष्णू विजया / अशांत]]'' || केशू रामसे
|-
|१९९३|| ''[[महाकाल (१९९३ चित्रपट)|महाकाल]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|२०००||''तलाशी'' || श्याम रामसे
|-
|२००३|| ''[[धुंद (२००३ चित्रपट)|धुंद]]'' || श्याम रामसे
|-
|२००७|| ''[[घूटन (चित्रपट)|घूटन]]'' || श्याम रामसे
|-
|२०१०|| ''बचाव - इनसाईड भूत है'' || श्याम रामसे
|-
|२०१४ || ''नेबर्स'' || श्याम रामसे
|}

;मालिका
{|border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
!वर्ष || शीर्षक || वाहिनी
|-
|१९९३-२००१ || ''[[झी हॉरर शो]]'' || [[झी टीव्ही]]
|}</text>
      <sha1>kbareng9uh6jn5b8bk9z4sudkr8enui</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686945</id>
      <parentid>2686944</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T03:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* चरित्र */</comment>
      <origin>2686945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22764" sha1="dawqe1dtawg5uzefc08v3lec6zqt0s6" xml:space="preserve">'''रामसे ब्रदर्स'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/horror-movies-are-back-and-how/article1-628725.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031072722/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Horror-movies-are-back-and-how/Article1-628725.aspx |url-status=dead |archive-date=October 31, 2013 |title=Horror movies are back, and how! {{!}} bollywood |publisher=Hindustan Times |date=2016-04-22 |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt; हे [[बॉलीवूड]] चित्रपट निर्मात्यांच्या एका कुटुंबासाठी वापरले जाणारे टोपणनाव किंवा ब्रँड नेम आहे, जे एफ. यू. रामसे यांची मुले आणि नातवंडे आहेत. ते भारतामध्ये  [[हॉरर फिल्म|हॉरर चित्रपटांच्या]] निर्मितीसाठी सर्वाधिक ओळखले जातात.

==चरित्र==
रामसे कुटुंबाचे मूळ आडनाव रामसिंघानी आहे आणि ते सध्याच्या [[पाकिस्तान]]मधील [[सिंध]] प्रांतातील एक [[हिंदू]] कुटुंब आहे. ते व्यापारी जातीचे असून, २० व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या दशकांत, रामसिंघानी कुटुंब [[कराची]] आणि [[लाहोर]] येथे इलेक्ट्रॉनिक्सची दुकाने (मुख्यतः रेडिओ सेट) चालवत असे. १९४७ मध्ये, फाळणीच्या वेळी, त्यांना त्यांची मातृभूमी सोडून पळून जाण्यास भाग पाडले गेले. अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीत, फतेहचंद यू. रामसे (एफ. यू. रामसे) आपल्या पत्नी, सात मुलगे आणि दोन मुलींसह संपूर्ण कुटुंबाला घेऊन भारतात आले. ते मुंबईत स्थायिक झाले आणि कराचीमध्ये त्यांचे मुख्य पुरवठादार असलेल्या रेडिओ आणि इतर इलेक्ट्रॉनिक्स वस्तूंच्या उत्पादकासोबतच्या डीलरशिप करारामुळे, फतेहचंद यांनी आपल्या थोरल्या मुलांसह लॅमिंग्टन रोडवर एक छोटेसे इलेक्ट्रॉनिक्सचे दुकान सुरू केले. दुकान बऱ्यापैकी चालले, पण कुटुंब मोठे असल्याने उत्पन्न अपुरे पडत होते.

त्याकाळी, मुंबई हे भारतातील चित्रपटसृष्टीचे केंद्र होते. स्पष्ट नसलेल्या कारणांमुळे, कदाचित चित्रपटसृष्टीतील लॉटरीसारख्या संपत्तीच्या आमिषाने, फतेहचंद यांनी इतर सिंधी निर्वासित व्यावसायिकांच्या गटासोबत 'शहीद-ए-आझम भगतसिंग' (१९५४) हा चित्रपट निर्मितीसाठी पुढाकार घेतला. [[मोहम्मद रफी|मोहम्मद रफींच्या]] आवाजात 'सरफरोशी की तमन्ना' हे गीत असूनही हा चित्रपट दणकून आपटला. त्यानंतर मोठा खंड पडला, पण चित्रपटांचे आकर्षण मोठे होते. फतेहचंद यांनी पुढे 'रुस्तम सोहराब' (१९६३) आणि 'एक नन्हीं मुन्नी लडकी थी' (१९७०) या चित्रपटांची निर्मिती केली. हे चित्रपटही फ्लॉप झाले आणि रामसे कुटुंब मोठ्या कर्जात बुडाले होते, तेव्हाच त्यांना एक कल्पना सुचली. 'एक नन्हीं मुन्नी लडकी थी' चित्रपटातील एका दृश्यात, पृथ्वीराज कपूर दरोडा टाकण्यासाठी सैतानाचा मुखवटा घालतात आणि मुमताजला घाबरवतात. चित्रपट चालला नाही, पण प्रेक्षकांमध्ये ते &quot;मॉन्स्टर&quot; दृश्य लोकप्रिय झाल्याचे लक्षात आले. यावरून प्रेरणा घेऊन रामसे यांनी फतेहचंद यांची मुलगी आशा हिने आपल्या वडिलांना सांगितलेल्या कथेवर आधारित 'दो गज ज़मीन के नीचे' (१९७२) या चित्रपटाचा प्रयोग केला. या चित्रपटाची जाहिरात रेडिओवर अर्ध्या तासाच्या रात्रीच्या शोमध्ये करण्यात आली, ज्याचा उपयोग चित्रपट प्रदर्शित झाल्यावर &quot;हाऊसफुल्ल&quot; बोर्ड लागण्यास झाला. याच्या यशामुळे कमी बजेटच्या चित्रपटांचा ट्रेंड सुरू झाला, जे १५ जणांच्या क्रूसोबत एका महिन्यात पूर्ण केले जात असत.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1121216/jsp/7days/story_16323809.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413230650/http://www.telegraphindia.com/1121216/jsp/7days/story_16323809.jsp|url-status=dead|archive-date=April 13, 2015|title=SCREAM!|publisher=|accessdate=31 March 2017}}&lt;/ref&gt;
रामसे ब्रदर्सनी भारतात ३० हून अधिक हॉरर चित्रपट बनवले आहेत, जे १९८० च्या दशकातील बॉलीवूडमधील खालच्या थरातील अश्लीलता आणि हिंसाचाराचे प्रतीक मानले जातात, परंतु ज्यांनी हॉररचे प्रणेते म्हणून हिंदी चित्रपटसृष्टीत स्वतःचे स्थान पक्के केले आहे.&lt;ref name=mm&gt;{{cite web |url=https://www.motherlandmagazine.com/ghost-issue/ramsay-international |title=Ramsay International |work=Motherland Magazine |accessdate=2015-04-24 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117114248/http://www.motherlandmagazine.com/ghost-issue/ramsay-international |archivedate=2015-11-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/brunch/brunch-stories/the-curious-charm-of-ramsay-films/article1-1179067.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202040102/http://www.hindustantimes.com/brunch/brunch-stories/the-curious-charm-of-ramsay-films/article1-1179067.aspx |url-status=dead |archive-date=February 2, 2014 |title=The curious charm of Ramsay films {{!}} brunch |publisher=Hindustan Times |date= |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Khiladi-stopped-playing-with-Keshu-Ramsay/articleshow/6785109.cms |title=Khiladi stopped playing with Keshu Ramsay |publisher=Times of India |date=2010-10-21 |access-date=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;
ते '[[गेस्ट हाऊस]]', '[[वीरान]]', '[[पुराना मंदिर]]', '[[पुरानी हवेली (चित्रपट)|पुरानी हवेली]]', '[[दरवाज़ा]]' आणि '[[बंद दरवाजा]]', '[[सबूत]]' यांसारख्या अनेक प्रसिद्ध हिंदी हॉरर चित्रपटांचे आणि '[[झी हॉरर शो]]' या टीव्ही मालिकेचे निर्माते, दिग्दर्शक आणि संपादक आहेत.

त्यांचा पहिला चित्रपट 'दो गज ज़मीन के नीचे' हा त्यांच्यासाठी आणि भारतीय हॉरर चित्रपट उद्योगासाठी एक मैलाचा दगड ठरला. ज्या काळात सरासरी हिंदी चित्रपट पूर्ण होण्यासाठी सुमारे एक वर्ष आणि ५० लाख रुपये लागत असत, तिथे 'दो गज ज़मीन के नीचे' ४० दिवसांत ३.५ लाख रुपयांच्या बजेटमध्ये शूट केला गेला. सर्व सात रामसे बंधूंनी छोट्या कलाकारांसह, मोजक्या फिल्म क्रूसोबत आणि आपल्या पत्नी व पालकांसह बस पकडल्या आणि [[महाबळेश्वर]]मधील सरकारी गेस्ट हाऊसमध्ये गेले, जिथे एका खोलीचे भाडे १२ रुपये होते - त्यांनी आठ खोल्या घेतल्या. त्यांनी सेटवर खर्च केला नाही कारण त्यांनी लोकेशनवर चित्रीकरण केले होते. त्यांनी वेशभूषेवर खर्च केला नाही कारण ते कलाकारांच्या वॉर्डरोबमधून निवडले होते. कॅमेरे भाड्याने घेतले होते. चित्रपट बनवण्याचे सर्व विभाग सात भावांनी स्वतः हाताळले होते. चित्रपट प्रदर्शित झाल्यानंतर पहिल्या आठवड्यातच हाऊसफुल्ल चालला. त्याने भारतीय बॉक्स ऑफिसवर ४५ लाख रुपयांची कमाई केली.

त्यांचे १९८० च्या दशकातील हॉरर चित्रपट सामान्यतः सेक्स आणि अलौकिक शक्तींचे मिश्रण आहेत. १९९३ मधील त्यांची निर्मिती '[[महाकाल (१९९३ चित्रपट)|महाकाल]]' देखील यशस्वी ठरली आणि ते हॉरर, रोमान्स आणि कॉमेडीचे मिश्रण होते.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/brunch/cover-story-the-new-brand-of-bollywood-horror-films/story-oReVpJO2qMmaIF4oD9JckL.html |title=Cover story: the new brand of Bollywood horror films | brunch |publisher=Hindustan Times |date= 3 May 2013|accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mm /&gt;

अभिनेते-निर्माते [[अजय देवगण]] आणि प्रीती सिन्हा यांनी रामसे ब्रदर्सवर बायोपिक तयार करण्याचे अधिकार मिळवले आहेत. या चित्रपटाला तात्पुरते 'द रामसे बायोपिक' असे नाव देण्यात आले आहे. याची पटकथा [[रितेश शहा]] लिहिणार आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2019/nov/08/ajay-devgn-to-make-biopic-on-the-ramsay-brothers-2058579.html|title=Ajay Devgn to make biopic on the Ramsay Brothers}}&lt;/ref&gt;

==कुटुंब==
या कुटुंबात सात भावांचा समावेश आहे, ज्यांनी प्रामुख्याने ७० आणि ८० च्या दशकात कल्ट हॉरर (भयकथा) चित्रपटांची निर्मिती केली. हे भाऊ [[कुमार रामसे]] (थोरले), [[गंगू रामसे]], [[तुलसी रामसे]], [[अर्जुन रामसे]], [[श्याम रामसे]], [[केशू रामसे]] आणि [[किरण रामसे]] हे आहेत. या भावांनी त्यांच्या कारकिर्दीतील बहुतेक काळ एकत्र काम केले आणि चित्रपट निर्मितीची विविध खाती आपापसात वाटून घेतली. कुमार रामसे पटकथा लेखनाचे काम पाहत असत, गंगू सिनेमॅटोग्राफीची जबाबदारी सांभाळत, किरण रामसे साउंड विभागाचे व्यवस्थापन करत, केशू निर्मितीचे काम पाहत, अर्जुन रामसे संकलनाचे (एडिटिंग) काम पाहत आणि श्याम रामसे व तुलसी रामसे दिग्दर्शन विभागाची जबाबदारी सांभाळत असत.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=PTI|date=2019-09-18|title=Ramsay Brothers' Shyam Ramsay, who gave India its first gory scares, dies at 67|url=https://theprint.in/india/ramsay-brothers-shyam-ramsay-who-gave-india-its-first-gory-scares-dies-at-67/293244/|access-date=2021-11-03|website=ThePrint|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/ramsay-brothers-shyam-ramsay-known-for-cult-horror-films-dies-at-67-2102939|title = Ramsay Brothers' Shyam Ramsay, Known for Cult Horror Films, Dies at 67}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Madhu Jain |url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-and-the-arts/films/story/19900715-horror-films-film-makers-jump-on-to-the-macabre-bandwagon-812806-1990-07-14 |title=Horror films: Filmmakers jump on to the macabre bandwagon : FILMS - India Today 15071990 |publisher=Indiatoday.intoday.in |date=1990-07-15 |access-date=2017-03-31|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002091811/https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19900715-horror-films-film-makers-jump-on-to-the-macabre-bandwagon-812806-1990-07-15|archive-date=2 October 2019}}&lt;/ref&gt;

ही सात भावांची एक [[टीम]] आहे:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.timescrest.com/culture/ramsay-international-8297 |title=Ramsay International |work=Timescrest |accessdate=2014-01-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202230102/http://www.timescrest.com/culture/ramsay-international-8297 |archivedate=2014-02-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-the-requiem-for-ramsays-horror-1842613 |title=The requiem for Ramsay's horror | Latest News &amp; Updates at Daily News &amp; Analysis |publisher=Dnaindia.com |date=2013-06-02 |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;
* [[कुमार रामसे]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/news-feed/chunk-ht-ui-entertainmentsectionpage-bollwood/return-of-the-khiladi/article1-210072.aspx |title=Return of the Khiladi? |work=Hindustan Times |accessdate=2014-08-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140904005819/http://www.hindustantimes.com/news-feed/chunk-ht-ui-entertainmentsectionpage-bollwood/return-of-the-khiladi/article1-210072.aspx |archivedate=2014-09-04 }}&lt;/ref&gt;
* [[केशू रामसे]]
* [[तुलसी रामसे]]
* [[किरण रामसे]]
* [[श्याम रामसे]]
* [[गंगू रामसे]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiatoday.in/story/ramsays-consider-themselves-the-kapoors-of-horror-films/1/315339.html|title=Ramsays consider themselves the Kapoors of horror films|date=July 15, 1990|work=India Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20191002091551/https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19900715-ramsays-consider-themselves-the-kapoors-of-horror-films-812783-1990-07-15|archive-date=2 October 2019}}&lt;/ref&gt;
* [[अर्जुन रामसे]]
* आशा आणि कमला या फतेहचंद रामसे यांच्या दोन मुली होत्या, त्या या सात भावांच्या लाडक्या बहिणी होत्या.

==चित्रपट सूची==
;चित्रपट
{|border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
!वर्ष||चित्रपट|| दिग्दर्शक
|-
|१९७२|| ''[[दो गज ज़मीन के नीचे]]'' || [[श्याम रामसे]] आणि [[तुलसी रामसे]]
|-
|१९७५|| ''[[अंधेरा]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९७८|| ''[[दरवाज़ा]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९७९|| ''[[और कौन?]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८०|| ''[[सबूत]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८०|| ''[[गेस्ट हाऊस (१९८० चित्रपट)|गेस्ट हाऊस]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''[[दहशत]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''सन्नाटा'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''हॉटेल'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''[[घुंगरू की आवाज़]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८४|| ''[[पुराना मंदिर]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८५|| ''टेलिफोन'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८५|| ''[[३डी सामरी]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८५|| ''हवेली'' || [[केशू रामसे]]
|-
|१९८६|| ''[[तहखाना]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८६|| ''ओम'' || (दिग्दर्शक उल्लेख नाही)
|-
|१९८७|| ''[[डाक बंगला]]'' || [[केशू रामसे]]
|-
|१९८८|| ''[[वीरान]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८८|| ''[[मेरा शिकार]]'' || केशू रामसे
|-
|१९८९|| ''[[पुरानी हवेली (चित्रपट)|पुरानी हवेली]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८९|| ''[[खोज (१९८९ चित्रपट)|खोज]]'' || केशू रामसे
|-
|१९८९|| ''महल'' || केशू रामसे
|-
|१९९०|| ''[[शैतानी इलाका]]'' || [[किरण रामसे]]
|-
|१९९०|| ''[[बंध दरवाजा]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९९१|| ''[[पोलीस मत्थू दादा|पोलीस मत्थू दादा / इन्स्पेक्टर धनुष]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९९१ || ''आखरी चीख'' || किरण रामसे
|-
|१९९१|| ''[[अजूबा कुदरत का]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९९३ || ''[[विष्णू विजया|विष्णू विजया / अशांत]]'' || केशू रामसे
|-
|१९९३|| ''[[महाकाल (१९९३ चित्रपट)|महाकाल]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|२०००||''तलाशी'' || श्याम रामसे
|-
|२००३|| ''[[धुंद (२००३ चित्रपट)|धुंद]]'' || श्याम रामसे
|-
|२००७|| ''[[घूटन (चित्रपट)|घूटन]]'' || श्याम रामसे
|-
|२०१०|| ''बचाव - इनसाईड भूत है'' || श्याम रामसे
|-
|२०१४ || ''नेबर्स'' || श्याम रामसे
|}

;मालिका
{|border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
!वर्ष || शीर्षक || वाहिनी
|-
|१९९३-२००१ || ''[[झी हॉरर शो]]'' || [[झी टीव्ही]]
|}</text>
      <sha1>dawqe1dtawg5uzefc08v3lec6zqt0s6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686946</id>
      <parentid>2686945</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T03:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2686946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22715" sha1="h8i4zeyua1z3r2gxb41eqjc7gtgiliy" xml:space="preserve">'''रामसे ब्रदर्स'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/horror-movies-are-back-and-how/article1-628725.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031072722/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Horror-movies-are-back-and-how/Article1-628725.aspx |url-status=dead |archive-date=October 31, 2013 |title=Horror movies are back, and how! {{!}} bollywood |publisher=Hindustan Times |date=2016-04-22 |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt; हे [[बॉलीवूड]] चित्रपट निर्मात्यांच्या एका कुटुंबासाठी वापरले जाणारे टोपणनाव किंवा ब्रँड नेम आहे, जे एफ. यू. रामसे यांची मुले आणि नातवंडे आहेत. ते भारतामध्ये  [[हॉरर फिल्म|हॉरर चित्रपटांच्या]] निर्मितीसाठी सर्वाधिक ओळखले जातात.

==चरित्र==
रामसे कुटुंबाचे मूळ आडनाव रामसिंघानी आहे आणि ते सध्याच्या [[पाकिस्तान]]मधील [[सिंध]] प्रांतातील एक [[हिंदू]] कुटुंब आहे. ते व्यापारी जातीचे असून, २० व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या दशकांत, रामसिंघानी कुटुंब [[कराची]] आणि [[लाहोर]] येथे इलेक्ट्रॉनिक्सची दुकाने (मुख्यतः रेडिओ सेट) चालवत असे. १९४७ मध्ये, फाळणीच्या वेळी, त्यांना त्यांची मातृभूमी सोडून पळून जाण्यास भाग पाडले गेले. अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीत, फतेहचंद यू. रामसे (एफ. यू. रामसे) आपल्या पत्नी, सात मुलगे आणि दोन मुलींसह संपूर्ण कुटुंबाला घेऊन भारतात आले. ते मुंबईत स्थायिक झाले आणि कराचीमध्ये त्यांचे मुख्य पुरवठादार असलेल्या रेडिओ आणि इतर इलेक्ट्रॉनिक्स वस्तूंच्या उत्पादकासोबतच्या डीलरशिप करारामुळे, फतेहचंद यांनी आपल्या थोरल्या मुलांसह लॅमिंग्टन रोडवर एक छोटेसे इलेक्ट्रॉनिक्सचे दुकान सुरू केले. दुकान बऱ्यापैकी चालले, पण कुटुंब मोठे असल्याने उत्पन्न अपुरे पडत होते.

त्याकाळी, मुंबई हे भारतातील चित्रपटसृष्टीचे केंद्र होते. स्पष्ट नसलेल्या कारणांमुळे, कदाचित चित्रपटसृष्टीतील लॉटरीसारख्या संपत्तीच्या आमिषाने, फतेहचंद यांनी इतर सिंधी निर्वासित व्यावसायिकांच्या गटासोबत 'शहीद-ए-आझम भगतसिंग' (१९५४) हा चित्रपट निर्मितीसाठी पुढाकार घेतला. [[मोहम्मद रफी|मोहम्मद रफींच्या]] आवाजात 'सरफरोशी की तमन्ना' हे गीत असूनही हा चित्रपट दणकून आपटला. त्यानंतर मोठा खंड पडला, पण चित्रपटांचे आकर्षण मोठे होते. फतेहचंद यांनी पुढे 'रुस्तम सोहराब' (१९६३) आणि 'एक नन्हीं मुन्नी लडकी थी' (१९७०) या चित्रपटांची निर्मिती केली. हे चित्रपटही फ्लॉप झाले आणि रामसे कुटुंब मोठ्या कर्जात बुडाले होते, तेव्हाच त्यांना एक कल्पना सुचली. 'एक नन्हीं मुन्नी लडकी थी' चित्रपटातील एका दृश्यात, पृथ्वीराज कपूर दरोडा टाकण्यासाठी सैतानाचा मुखवटा घालतात आणि मुमताजला घाबरवतात. चित्रपट चालला नाही, पण प्रेक्षकांमध्ये ते &quot;मॉन्स्टर&quot; दृश्य लोकप्रिय झाल्याचे लक्षात आले. यावरून प्रेरणा घेऊन रामसे यांनी फतेहचंद यांची मुलगी आशा हिने आपल्या वडिलांना सांगितलेल्या कथेवर आधारित 'दो गज ज़मीन के नीचे' (१९७२) या चित्रपटाचा प्रयोग केला. या चित्रपटाची जाहिरात रेडिओवर अर्ध्या तासाच्या रात्रीच्या शोमध्ये करण्यात आली, ज्याचा उपयोग चित्रपट प्रदर्शित झाल्यावर &quot;हाऊसफुल्ल&quot; बोर्ड लागण्यास झाला. याच्या यशामुळे कमी बजेटच्या चित्रपटांचा ट्रेंड सुरू झाला, जे १५ जणांच्या क्रूसोबत एका महिन्यात पूर्ण केले जात असत.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1121216/jsp/7days/story_16323809.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413230650/http://www.telegraphindia.com/1121216/jsp/7days/story_16323809.jsp|url-status=dead|archive-date=April 13, 2015|title=SCREAM!|publisher=|accessdate=31 March 2017}}&lt;/ref&gt;
रामसे ब्रदर्सनी भारतात ३० हून अधिक हॉरर चित्रपट बनवले आहेत, जे १९८० च्या दशकातील बॉलीवूडमधील खालच्या थरातील अश्लीलता आणि हिंसाचाराचे प्रतीक मानले जातात, परंतु ज्यांनी हॉररचे प्रणेते म्हणून हिंदी चित्रपटसृष्टीत स्वतःचे स्थान पक्के केले आहे.&lt;ref name=mm&gt;{{cite web |url=https://www.motherlandmagazine.com/ghost-issue/ramsay-international |title=Ramsay International |work=Motherland Magazine |accessdate=2015-04-24 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117114248/http://www.motherlandmagazine.com/ghost-issue/ramsay-international |archivedate=2015-11-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/brunch/brunch-stories/the-curious-charm-of-ramsay-films/article1-1179067.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202040102/http://www.hindustantimes.com/brunch/brunch-stories/the-curious-charm-of-ramsay-films/article1-1179067.aspx |url-status=dead |archive-date=February 2, 2014 |title=The curious charm of Ramsay films {{!}} brunch |publisher=Hindustan Times |date= |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Khiladi-stopped-playing-with-Keshu-Ramsay/articleshow/6785109.cms |title=Khiladi stopped playing with Keshu Ramsay |publisher=Times of India |date=2010-10-21 |access-date=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;
ते '[[गेस्ट हाऊस]]', '[[वीरान]]', '[[पुराना मंदिर]]', '[[पुरानी हवेली (चित्रपट)|पुरानी हवेली]]', '[[दरवाज़ा]]' आणि '[[बंद दरवाजा]]', '[[सबूत]]' यांसारख्या अनेक प्रसिद्ध हिंदी हॉरर चित्रपटांचे आणि '[[झी हॉरर शो]]' या टीव्ही मालिकेचे निर्माते, दिग्दर्शक आणि संपादक आहेत.

त्यांचा पहिला चित्रपट 'दो गज ज़मीन के नीचे' हा त्यांच्यासाठी आणि भारतीय हॉरर चित्रपट उद्योगासाठी एक मैलाचा दगड ठरला. ज्या काळात सरासरी हिंदी चित्रपट पूर्ण होण्यासाठी सुमारे एक वर्ष आणि ५० लाख रुपये लागत असत, तिथे 'दो गज ज़मीन के नीचे' ४० दिवसांत ३.५ लाख रुपयांच्या बजेटमध्ये शूट केला गेला. सर्व सात रामसे बंधूंनी छोट्या कलाकारांसह, मोजक्या फिल्म क्रूसोबत आणि आपल्या पत्नी व पालकांसह बस पकडल्या आणि [[महाबळेश्वर]]मधील सरकारी गेस्ट हाऊसमध्ये गेले, जिथे एका खोलीचे भाडे १२ रुपये होते - त्यांनी आठ खोल्या घेतल्या. त्यांनी सेटवर खर्च केला नाही कारण त्यांनी लोकेशनवर चित्रीकरण केले होते. त्यांनी वेशभूषेवर खर्च केला नाही कारण ते कलाकारांच्या वॉर्डरोबमधून निवडले होते. कॅमेरे भाड्याने घेतले होते. चित्रपट बनवण्याचे सर्व विभाग सात भावांनी स्वतः हाताळले होते. चित्रपट प्रदर्शित झाल्यानंतर पहिल्या आठवड्यातच हाऊसफुल्ल चालला. त्याने भारतीय बॉक्स ऑफिसवर ४५ लाख रुपयांची कमाई केली.

त्यांचे १९८० च्या दशकातील हॉरर चित्रपट सामान्यतः सेक्स आणि अलौकिक शक्तींचे मिश्रण आहेत. १९९३ मधील त्यांची निर्मिती '[[महाकाल (१९९३ चित्रपट)|महाकाल]]' देखील यशस्वी ठरली आणि ते हॉरर, रोमान्स आणि कॉमेडीचे मिश्रण होते.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/brunch/cover-story-the-new-brand-of-bollywood-horror-films/story-oReVpJO2qMmaIF4oD9JckL.html |title=Cover story: the new brand of Bollywood horror films | brunch |publisher=Hindustan Times |date= 3 May 2013|accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mm /&gt;

अभिनेते-निर्माते [[अजय देवगण]] आणि प्रीती सिन्हा यांनी रामसे ब्रदर्सवर बायोपिक तयार करण्याचे अधिकार मिळवले आहेत. या चित्रपटाला तात्पुरते 'द रामसे बायोपिक' असे नाव देण्यात आले आहे. याची पटकथा [[रितेश शहा]] लिहिणार आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2019/nov/08/ajay-devgn-to-make-biopic-on-the-ramsay-brothers-2058579.html|title=Ajay Devgn to make biopic on the Ramsay Brothers}}&lt;/ref&gt;

==कुटुंब==
या कुटुंबात सात भावांचा समावेश आहे, ज्यांनी प्रामुख्याने ७० आणि ८० च्या दशकात कल्ट हॉरर (भयकथा) चित्रपटांची निर्मिती केली. हे भाऊ [[कुमार रामसे]] (थोरले), [[गंगू रामसे]], [[तुलसी रामसे]], [[अर्जुन रामसे]], [[श्याम रामसे]], [[केशू रामसे]] आणि [[किरण रामसे]] हे आहेत. या भावांनी त्यांच्या कारकिर्दीतील बहुतेक काळ एकत्र काम केले आणि चित्रपट निर्मितीची विविध खाती आपापसात वाटून घेतली. कुमार रामसे पटकथा लेखनाचे काम पाहत असत, गंगू सिनेमॅटोग्राफीची जबाबदारी सांभाळत, किरण रामसे साउंड विभागाचे व्यवस्थापन करत, केशू निर्मितीचे काम पाहत, अर्जुन रामसे संकलनाचे (एडिटिंग) काम पाहत आणि श्याम रामसे व तुलसी रामसे दिग्दर्शन विभागाची जबाबदारी सांभाळत असत.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=PTI|date=2019-09-18|title=Ramsay Brothers' Shyam Ramsay, who gave India its first gory scares, dies at 67|url=https://theprint.in/india/ramsay-brothers-shyam-ramsay-who-gave-india-its-first-gory-scares-dies-at-67/293244/|access-date=2021-11-03|website=ThePrint|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/ramsay-brothers-shyam-ramsay-known-for-cult-horror-films-dies-at-67-2102939|title = Ramsay Brothers' Shyam Ramsay, Known for Cult Horror Films, Dies at 67}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Madhu Jain |url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-and-the-arts/films/story/19900715-horror-films-film-makers-jump-on-to-the-macabre-bandwagon-812806-1990-07-14 |title=Horror films: Filmmakers jump on to the macabre bandwagon : FILMS - India Today 15071990 |publisher=Indiatoday.intoday.in |date=1990-07-15 |access-date=2017-03-31|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002091811/https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19900715-horror-films-film-makers-jump-on-to-the-macabre-bandwagon-812806-1990-07-15|archive-date=2 October 2019}}&lt;/ref&gt;

ही सात भावांची एक [[टीम]] आहे:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.timescrest.com/culture/ramsay-international-8297 |title=Ramsay International |work=Timescrest |accessdate=2014-01-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202230102/http://www.timescrest.com/culture/ramsay-international-8297 |archivedate=2014-02-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-the-requiem-for-ramsays-horror-1842613 |title=The requiem for Ramsay's horror |publisher=Dnaindia.com |date=2013-06-02 |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;
* [[कुमार रामसे]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/news-feed/chunk-ht-ui-entertainmentsectionpage-bollwood/return-of-the-khiladi/article1-210072.aspx |title=Return of the Khiladi? |work=Hindustan Times |accessdate=2014-08-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140904005819/http://www.hindustantimes.com/news-feed/chunk-ht-ui-entertainmentsectionpage-bollwood/return-of-the-khiladi/article1-210072.aspx |archivedate=2014-09-04 }}&lt;/ref&gt;
* [[केशू रामसे]]
* [[तुलसी रामसे]]
* [[किरण रामसे]]
* [[श्याम रामसे]]
* [[गंगू रामसे]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiatoday.in/story/ramsays-consider-themselves-the-kapoors-of-horror-films/1/315339.html|title=Ramsays consider themselves the Kapoors of horror films|date=July 15, 1990|work=India Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20191002091551/https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19900715-ramsays-consider-themselves-the-kapoors-of-horror-films-812783-1990-07-15|archive-date=2 October 2019}}&lt;/ref&gt;
* [[अर्जुन रामसे]]
* आशा आणि कमला या फतेहचंद रामसे यांच्या दोन मुली होत्या, त्या या सात भावांच्या लाडक्या बहिणी होत्या.

==चित्रपट सूची==
;चित्रपट
{|border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
!वर्ष||चित्रपट|| दिग्दर्शक
|-
|१९७२|| ''[[दो गज ज़मीन के नीचे]]'' || [[श्याम रामसे]] आणि [[तुलसी रामसे]]
|-
|१९७५|| ''[[अंधेरा]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९७८|| ''[[दरवाज़ा]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९७९|| ''[[और कौन?]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८०|| ''[[सबूत]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८०|| ''[[गेस्ट हाऊस (१९८० चित्रपट)|गेस्ट हाऊस]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''[[दहशत]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''सन्नाटा'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''हॉटेल'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''[[घुंगरू की आवाज़]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८४|| ''[[पुराना मंदिर]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८५|| ''टेलिफोन'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८५|| ''[[३डी सामरी]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८५|| ''हवेली'' || [[केशू रामसे]]
|-
|१९८६|| ''[[तहखाना]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८६|| ''ओम'' || (दिग्दर्शक उल्लेख नाही)
|-
|१९८७|| ''[[डाक बंगला]]'' || [[केशू रामसे]]
|-
|१९८८|| ''[[वीरान]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८८|| ''[[मेरा शिकार]]'' || केशू रामसे
|-
|१९८९|| ''[[पुरानी हवेली (चित्रपट)|पुरानी हवेली]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८९|| ''[[खोज (१९८९ चित्रपट)|खोज]]'' || केशू रामसे
|-
|१९८९|| ''महल'' || केशू रामसे
|-
|१९९०|| ''[[शैतानी इलाका]]'' || [[किरण रामसे]]
|-
|१९९०|| ''[[बंध दरवाजा]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९९१|| ''[[पोलीस मत्थू दादा|पोलीस मत्थू दादा / इन्स्पेक्टर धनुष]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९९१ || ''आखरी चीख'' || किरण रामसे
|-
|१९९१|| ''[[अजूबा कुदरत का]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९९३ || ''[[विष्णू विजया|विष्णू विजया / अशांत]]'' || केशू रामसे
|-
|१९९३|| ''[[महाकाल (१९९३ चित्रपट)|महाकाल]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|२०००||''तलाशी'' || श्याम रामसे
|-
|२००३|| ''[[धुंद (२००३ चित्रपट)|धुंद]]'' || श्याम रामसे
|-
|२००७|| ''[[घूटन (चित्रपट)|घूटन]]'' || श्याम रामसे
|-
|२०१०|| ''बचाव - इनसाईड भूत है'' || श्याम रामसे
|-
|२०१४ || ''नेबर्स'' || श्याम रामसे
|}

;मालिका
{|border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
!वर्ष || शीर्षक || वाहिनी
|-
|१९९३-२००१ || ''[[झी हॉरर शो]]'' || [[झी टीव्ही]]
|}</text>
      <sha1>h8i4zeyua1z3r2gxb41eqjc7gtgiliy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686947</id>
      <parentid>2686946</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T03:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2686947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22776" sha1="hsny495jj5sochz55w3gl8in5twkaap" xml:space="preserve">'''रामसे ब्रदर्स'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/horror-movies-are-back-and-how/article1-628725.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031072722/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Horror-movies-are-back-and-how/Article1-628725.aspx |url-status=dead |archive-date=October 31, 2013 |title=Horror movies are back, and how! {{!}} bollywood |publisher=Hindustan Times |date=2016-04-22 |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt; हे [[बॉलीवूड]] चित्रपट निर्मात्यांच्या एका कुटुंबासाठी वापरले जाणारे टोपणनाव किंवा ब्रँड नेम आहे, जे एफ. यू. रामसे यांची मुले आणि नातवंडे आहेत. ते भारतामध्ये  [[हॉरर फिल्म|हॉरर चित्रपटांच्या]] निर्मितीसाठी सर्वाधिक ओळखले जातात.

==चरित्र==
रामसे कुटुंबाचे मूळ आडनाव रामसिंघानी आहे आणि ते सध्याच्या [[पाकिस्तान]]मधील [[सिंध]] प्रांतातील एक [[हिंदू]] कुटुंब आहे. ते व्यापारी जातीचे असून, २० व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या दशकांत, रामसिंघानी कुटुंब [[कराची]] आणि [[लाहोर]] येथे इलेक्ट्रॉनिक्सची दुकाने (मुख्यतः रेडिओ सेट) चालवत असे. १९४७ मध्ये, फाळणीच्या वेळी, त्यांना त्यांची मातृभूमी सोडून पळून जाण्यास भाग पाडले गेले. अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीत, फतेहचंद यू. रामसे (एफ. यू. रामसे) आपल्या पत्नी, सात मुलगे आणि दोन मुलींसह संपूर्ण कुटुंबाला घेऊन भारतात आले. ते मुंबईत स्थायिक झाले आणि कराचीमध्ये त्यांचे मुख्य पुरवठादार असलेल्या रेडिओ आणि इतर इलेक्ट्रॉनिक्स वस्तूंच्या उत्पादकासोबतच्या डीलरशिप करारामुळे, फतेहचंद यांनी आपल्या थोरल्या मुलांसह लॅमिंग्टन रोडवर एक छोटेसे इलेक्ट्रॉनिक्सचे दुकान सुरू केले. दुकान बऱ्यापैकी चालले, पण कुटुंब मोठे असल्याने उत्पन्न अपुरे पडत होते.

त्याकाळी, मुंबई हे भारतातील चित्रपटसृष्टीचे केंद्र होते. स्पष्ट नसलेल्या कारणांमुळे, कदाचित चित्रपटसृष्टीतील लॉटरीसारख्या संपत्तीच्या आमिषाने, फतेहचंद यांनी इतर सिंधी निर्वासित व्यावसायिकांच्या गटासोबत 'शहीद-ए-आझम भगतसिंग' (१९५४) हा चित्रपट निर्मितीसाठी पुढाकार घेतला. [[मोहम्मद रफी|मोहम्मद रफींच्या]] आवाजात 'सरफरोशी की तमन्ना' हे गीत असूनही हा चित्रपट दणकून आपटला. त्यानंतर मोठा खंड पडला, पण चित्रपटांचे आकर्षण मोठे होते. फतेहचंद यांनी पुढे 'रुस्तम सोहराब' (१९६३) आणि 'एक नन्हीं मुन्नी लडकी थी' (१९७०) या चित्रपटांची निर्मिती केली. हे चित्रपटही फ्लॉप झाले आणि रामसे कुटुंब मोठ्या कर्जात बुडाले होते, तेव्हाच त्यांना एक कल्पना सुचली. 'एक नन्हीं मुन्नी लडकी थी' चित्रपटातील एका दृश्यात, पृथ्वीराज कपूर दरोडा टाकण्यासाठी सैतानाचा मुखवटा घालतात आणि मुमताजला घाबरवतात. चित्रपट चालला नाही, पण प्रेक्षकांमध्ये ते &quot;मॉन्स्टर&quot; दृश्य लोकप्रिय झाल्याचे लक्षात आले. यावरून प्रेरणा घेऊन रामसे यांनी फतेहचंद यांची मुलगी आशा हिने आपल्या वडिलांना सांगितलेल्या कथेवर आधारित 'दो गज ज़मीन के नीचे' (१९७२) या चित्रपटाचा प्रयोग केला. या चित्रपटाची जाहिरात रेडिओवर अर्ध्या तासाच्या रात्रीच्या शोमध्ये करण्यात आली, ज्याचा उपयोग चित्रपट प्रदर्शित झाल्यावर &quot;हाऊसफुल्ल&quot; बोर्ड लागण्यास झाला. याच्या यशामुळे कमी बजेटच्या चित्रपटांचा ट्रेंड सुरू झाला, जे १५ जणांच्या क्रूसोबत एका महिन्यात पूर्ण केले जात असत.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1121216/jsp/7days/story_16323809.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413230650/http://www.telegraphindia.com/1121216/jsp/7days/story_16323809.jsp|url-status=dead|archive-date=April 13, 2015|title=SCREAM!|publisher=|accessdate=31 March 2017}}&lt;/ref&gt;
रामसे ब्रदर्सनी भारतात ३० हून अधिक हॉरर चित्रपट बनवले आहेत, जे १९८० च्या दशकातील बॉलीवूडमधील खालच्या थरातील अश्लीलता आणि हिंसाचाराचे प्रतीक मानले जातात, परंतु ज्यांनी हॉररचे प्रणेते म्हणून हिंदी चित्रपटसृष्टीत स्वतःचे स्थान पक्के केले आहे.&lt;ref name=mm&gt;{{cite web |url=https://www.motherlandmagazine.com/ghost-issue/ramsay-international |title=Ramsay International |work=Motherland Magazine |accessdate=2015-04-24 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117114248/http://www.motherlandmagazine.com/ghost-issue/ramsay-international |archivedate=2015-11-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/brunch/brunch-stories/the-curious-charm-of-ramsay-films/article1-1179067.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202040102/http://www.hindustantimes.com/brunch/brunch-stories/the-curious-charm-of-ramsay-films/article1-1179067.aspx |url-status=dead |archive-date=February 2, 2014 |title=The curious charm of Ramsay films {{!}} brunch |publisher=Hindustan Times |date= |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Khiladi-stopped-playing-with-Keshu-Ramsay/articleshow/6785109.cms |title=Khiladi stopped playing with Keshu Ramsay |publisher=Times of India |date=2010-10-21 |access-date=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;
ते '[[गेस्ट हाऊस]]', '[[वीरान]]', '[[पुराना मंदिर]]', '[[पुरानी हवेली (चित्रपट)|पुरानी हवेली]]', '[[दरवाज़ा]]' आणि '[[बंद दरवाजा]]', '[[सबूत]]' यांसारख्या अनेक प्रसिद्ध हिंदी हॉरर चित्रपटांचे आणि '[[झी हॉरर शो]]' या टीव्ही मालिकेचे निर्माते, दिग्दर्शक आणि संपादक आहेत.

त्यांचा पहिला चित्रपट 'दो गज ज़मीन के नीचे' हा त्यांच्यासाठी आणि भारतीय हॉरर चित्रपट उद्योगासाठी एक मैलाचा दगड ठरला. ज्या काळात सरासरी हिंदी चित्रपट पूर्ण होण्यासाठी सुमारे एक वर्ष आणि ५० लाख रुपये लागत असत, तिथे 'दो गज ज़मीन के नीचे' ४० दिवसांत ३.५ लाख रुपयांच्या बजेटमध्ये शूट केला गेला. सर्व सात रामसे बंधूंनी छोट्या कलाकारांसह, मोजक्या फिल्म क्रूसोबत आणि आपल्या पत्नी व पालकांसह बस पकडल्या आणि [[महाबळेश्वर]]मधील सरकारी गेस्ट हाऊसमध्ये गेले, जिथे एका खोलीचे भाडे १२ रुपये होते - त्यांनी आठ खोल्या घेतल्या. त्यांनी सेटवर खर्च केला नाही कारण त्यांनी लोकेशनवर चित्रीकरण केले होते. त्यांनी वेशभूषेवर खर्च केला नाही कारण ते कलाकारांच्या वॉर्डरोबमधून निवडले होते. कॅमेरे भाड्याने घेतले होते. चित्रपट बनवण्याचे सर्व विभाग सात भावांनी स्वतः हाताळले होते. चित्रपट प्रदर्शित झाल्यानंतर पहिल्या आठवड्यातच हाऊसफुल्ल चालला. त्याने भारतीय बॉक्स ऑफिसवर ४५ लाख रुपयांची कमाई केली.

त्यांचे १९८० च्या दशकातील हॉरर चित्रपट सामान्यतः सेक्स आणि अलौकिक शक्तींचे मिश्रण आहेत. १९९३ मधील त्यांची निर्मिती '[[महाकाल (१९९३ चित्रपट)|महाकाल]]' देखील यशस्वी ठरली आणि ते हॉरर, रोमान्स आणि कॉमेडीचे मिश्रण होते.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/brunch/cover-story-the-new-brand-of-bollywood-horror-films/story-oReVpJO2qMmaIF4oD9JckL.html |title=Cover story: the new brand of Bollywood horror films | brunch |publisher=Hindustan Times |date= 3 May 2013|accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mm /&gt;

अभिनेते-निर्माते [[अजय देवगण]] आणि प्रीती सिन्हा यांनी रामसे ब्रदर्सवर बायोपिक तयार करण्याचे अधिकार मिळवले आहेत. या चित्रपटाला तात्पुरते 'द रामसे बायोपिक' असे नाव देण्यात आले आहे. याची पटकथा [[रितेश शहा]] लिहिणार आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2019/nov/08/ajay-devgn-to-make-biopic-on-the-ramsay-brothers-2058579.html|title=Ajay Devgn to make biopic on the Ramsay Brothers}}&lt;/ref&gt;

==कुटुंब==
या कुटुंबात सात भावांचा समावेश आहे, ज्यांनी प्रामुख्याने ७० आणि ८० च्या दशकात कल्ट हॉरर (भयकथा) चित्रपटांची निर्मिती केली. हे भाऊ [[कुमार रामसे]] (थोरले), [[गंगू रामसे]], [[तुलसी रामसे]], [[अर्जुन रामसे]], [[श्याम रामसे]], [[केशू रामसे]] आणि [[किरण रामसे]] हे आहेत. या भावांनी त्यांच्या कारकिर्दीतील बहुतेक काळ एकत्र काम केले आणि चित्रपट निर्मितीची विविध खाती आपापसात वाटून घेतली. कुमार रामसे पटकथा लेखनाचे काम पाहत असत, गंगू सिनेमॅटोग्राफीची जबाबदारी सांभाळत, किरण रामसे साउंड विभागाचे व्यवस्थापन करत, केशू निर्मितीचे काम पाहत, अर्जुन रामसे संकलनाचे (एडिटिंग) काम पाहत आणि श्याम रामसे व तुलसी रामसे दिग्दर्शन विभागाची जबाबदारी सांभाळत असत.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=PTI|date=2019-09-18|title=Ramsay Brothers' Shyam Ramsay, who gave India its first gory scares, dies at 67|url=https://theprint.in/india/ramsay-brothers-shyam-ramsay-who-gave-india-its-first-gory-scares-dies-at-67/293244/|access-date=2021-11-03|website=ThePrint|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/ramsay-brothers-shyam-ramsay-known-for-cult-horror-films-dies-at-67-2102939|title = Ramsay Brothers' Shyam Ramsay, Known for Cult Horror Films, Dies at 67}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Madhu Jain |url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-and-the-arts/films/story/19900715-horror-films-film-makers-jump-on-to-the-macabre-bandwagon-812806-1990-07-14 |title=Horror films: Filmmakers jump on to the macabre bandwagon : FILMS - India Today 15071990 |publisher=Indiatoday.intoday.in |date=1990-07-15 |access-date=2017-03-31|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002091811/https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19900715-horror-films-film-makers-jump-on-to-the-macabre-bandwagon-812806-1990-07-15|archive-date=2 October 2019}}&lt;/ref&gt;

ही सात भावांची एक [[टीम]] आहे:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.timescrest.com/culture/ramsay-international-8297 |title=Ramsay International |work=Timescrest |accessdate=2014-01-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202230102/http://www.timescrest.com/culture/ramsay-international-8297 |archivedate=2014-02-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-the-requiem-for-ramsays-horror-1842613 |title=The requiem for Ramsay's horror |publisher=Dnaindia.com |date=2013-06-02 |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;
* [[कुमार रामसे]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/news-feed/chunk-ht-ui-entertainmentsectionpage-bollwood/return-of-the-khiladi/article1-210072.aspx |title=Return of the Khiladi? |work=Hindustan Times |accessdate=2014-08-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140904005819/http://www.hindustantimes.com/news-feed/chunk-ht-ui-entertainmentsectionpage-bollwood/return-of-the-khiladi/article1-210072.aspx |archivedate=2014-09-04 }}&lt;/ref&gt;
* [[केशू रामसे]]
* [[तुलसी रामसे]]
* [[किरण रामसे]]
* [[श्याम रामसे]]
* [[गंगू रामसे]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiatoday.in/story/ramsays-consider-themselves-the-kapoors-of-horror-films/1/315339.html|title=Ramsays consider themselves the Kapoors of horror films|date=July 15, 1990|work=India Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20191002091551/https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19900715-ramsays-consider-themselves-the-kapoors-of-horror-films-812783-1990-07-15|archive-date=2 October 2019}}&lt;/ref&gt;
* [[अर्जुन रामसे]]
* आशा आणि कमला या फतेहचंद रामसे यांच्या दोन मुली होत्या, त्या या सात भावांच्या लाडक्या बहिणी होत्या.

==चित्रपट सूची==
;चित्रपट
{|border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
!वर्ष||चित्रपट|| दिग्दर्शक
|-
|१९७२|| ''[[दो गज ज़मीन के नीचे]]'' || [[श्याम रामसे]] आणि [[तुलसी रामसे]]
|-
|१९७५|| ''[[अंधेरा]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९७८|| ''[[दरवाज़ा]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९७९|| ''[[और कौन?]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८०|| ''[[सबूत]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८०|| ''[[गेस्ट हाऊस (१९८० चित्रपट)|गेस्ट हाऊस]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''[[दहशत]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''सन्नाटा'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''हॉटेल'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''[[घुंगरू की आवाज़]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८४|| ''[[पुराना मंदिर]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८५|| ''टेलिफोन'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८५|| ''[[३डी सामरी]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८५|| ''हवेली'' || [[केशू रामसे]]
|-
|१९८६|| ''[[तहखाना]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८६|| ''ओम'' || (दिग्दर्शक उल्लेख नाही)
|-
|१९८७|| ''[[डाक बंगला]]'' || [[केशू रामसे]]
|-
|१९८८|| ''[[वीरान]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८८|| ''[[मेरा शिकार]]'' || केशू रामसे
|-
|१९८९|| ''[[पुरानी हवेली (चित्रपट)|पुरानी हवेली]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८९|| ''[[खोज (१९८९ चित्रपट)|खोज]]'' || केशू रामसे
|-
|१९८९|| ''महल'' || केशू रामसे
|-
|१९९०|| ''[[शैतानी इलाका]]'' || [[किरण रामसे]]
|-
|१९९०|| ''[[बंध दरवाजा]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९९१|| ''[[पोलीस मत्थू दादा|पोलीस मत्थू दादा / इन्स्पेक्टर धनुष]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९९१ || ''आखरी चीख'' || किरण रामसे
|-
|१९९१|| ''[[अजूबा कुदरत का]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९९३ || ''[[विष्णू विजया|विष्णू विजया / अशांत]]'' || केशू रामसे
|-
|१९९३|| ''[[महाकाल (१९९३ चित्रपट)|महाकाल]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|२०००||''तलाशी'' || श्याम रामसे
|-
|२००३|| ''[[धुंद (२००३ चित्रपट)|धुंद]]'' || श्याम रामसे
|-
|२००७|| ''[[घूटन (चित्रपट)|घूटन]]'' || श्याम रामसे
|-
|२०१०|| ''बचाव - इनसाईड भूत है'' || श्याम रामसे
|-
|२०१४ || ''नेबर्स'' || श्याम रामसे
|}

;मालिका
{|border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
!वर्ष || शीर्षक || वाहिनी
|-
|१९९३-२००१ || ''[[झी हॉरर शो]]'' || [[झी टीव्ही]]
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}</text>
      <sha1>hsny495jj5sochz55w3gl8in5twkaap</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686950</id>
      <parentid>2686947</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T03:29:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2686950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22857" sha1="jbfb3nlytiovmwr6o4zvh8sgskcrbjx" xml:space="preserve">'''रामसे ब्रदर्स'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/horror-movies-are-back-and-how/article1-628725.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031072722/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Horror-movies-are-back-and-how/Article1-628725.aspx |url-status=dead |archive-date=October 31, 2013 |title=Horror movies are back, and how! {{!}} bollywood |publisher=Hindustan Times |date=2016-04-22 |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt; हे [[बॉलीवूड]] चित्रपट निर्मात्यांच्या एका कुटुंबासाठी वापरले जाणारे टोपणनाव किंवा ब्रँड नेम आहे, जे एफ. यू. रामसे यांची मुले आणि नातवंडे आहेत. ते भारतामध्ये  [[हॉरर फिल्म|हॉरर चित्रपटांच्या]] निर्मितीसाठी सर्वाधिक ओळखले जातात.

==चरित्र==
रामसे कुटुंबाचे मूळ आडनाव रामसिंघानी आहे आणि ते सध्याच्या [[पाकिस्तान]]मधील [[सिंध]] प्रांतातील एक [[हिंदू]] कुटुंब आहे. ते व्यापारी जातीचे असून, २० व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या दशकांत, रामसिंघानी कुटुंब [[कराची]] आणि [[लाहोर]] येथे इलेक्ट्रॉनिक्सची दुकाने (मुख्यतः रेडिओ सेट) चालवत असे. १९४७ मध्ये, फाळणीच्या वेळी, त्यांना त्यांची मातृभूमी सोडून पळून जाण्यास भाग पाडले गेले. अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीत, फतेहचंद यू. रामसे (एफ. यू. रामसे) आपल्या पत्नी, सात मुलगे आणि दोन मुलींसह संपूर्ण कुटुंबाला घेऊन भारतात आले. ते मुंबईत स्थायिक झाले आणि कराचीमध्ये त्यांचे मुख्य पुरवठादार असलेल्या रेडिओ आणि इतर इलेक्ट्रॉनिक्स वस्तूंच्या उत्पादकासोबतच्या डीलरशिप करारामुळे, फतेहचंद यांनी आपल्या थोरल्या मुलांसह लॅमिंग्टन रोडवर एक छोटेसे इलेक्ट्रॉनिक्सचे दुकान सुरू केले. दुकान बऱ्यापैकी चालले, पण कुटुंब मोठे असल्याने उत्पन्न अपुरे पडत होते.

त्याकाळी, मुंबई हे भारतातील चित्रपटसृष्टीचे केंद्र होते. स्पष्ट नसलेल्या कारणांमुळे, कदाचित चित्रपटसृष्टीतील लॉटरीसारख्या संपत्तीच्या आमिषाने, फतेहचंद यांनी इतर सिंधी निर्वासित व्यावसायिकांच्या गटासोबत 'शहीद-ए-आझम भगतसिंग' (१९५४) हा चित्रपट निर्मितीसाठी पुढाकार घेतला. [[मोहम्मद रफी|मोहम्मद रफींच्या]] आवाजात 'सरफरोशी की तमन्ना' हे गीत असूनही हा चित्रपट दणकून आपटला. त्यानंतर मोठा खंड पडला, पण चित्रपटांचे आकर्षण मोठे होते. फतेहचंद यांनी पुढे 'रुस्तम सोहराब' (१९६३) आणि 'एक नन्हीं मुन्नी लडकी थी' (१९७०) या चित्रपटांची निर्मिती केली. हे चित्रपटही फ्लॉप झाले आणि रामसे कुटुंब मोठ्या कर्जात बुडाले होते, तेव्हाच त्यांना एक कल्पना सुचली. 'एक नन्हीं मुन्नी लडकी थी' चित्रपटातील एका दृश्यात, पृथ्वीराज कपूर दरोडा टाकण्यासाठी सैतानाचा मुखवटा घालतात आणि मुमताजला घाबरवतात. चित्रपट चालला नाही, पण प्रेक्षकांमध्ये ते &quot;मॉन्स्टर&quot; दृश्य लोकप्रिय झाल्याचे लक्षात आले. यावरून प्रेरणा घेऊन रामसे यांनी फतेहचंद यांची मुलगी आशा हिने आपल्या वडिलांना सांगितलेल्या कथेवर आधारित 'दो गज ज़मीन के नीचे' (१९७२) या चित्रपटाचा प्रयोग केला. या चित्रपटाची जाहिरात रेडिओवर अर्ध्या तासाच्या रात्रीच्या शोमध्ये करण्यात आली, ज्याचा उपयोग चित्रपट प्रदर्शित झाल्यावर &quot;हाऊसफुल्ल&quot; बोर्ड लागण्यास झाला. याच्या यशामुळे कमी बजेटच्या चित्रपटांचा ट्रेंड सुरू झाला, जे १५ जणांच्या क्रूसोबत एका महिन्यात पूर्ण केले जात असत.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1121216/jsp/7days/story_16323809.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413230650/http://www.telegraphindia.com/1121216/jsp/7days/story_16323809.jsp|url-status=dead|archive-date=April 13, 2015|title=SCREAM!|publisher=|accessdate=31 March 2017}}&lt;/ref&gt;
रामसे ब्रदर्सनी भारतात ३० हून अधिक हॉरर चित्रपट बनवले आहेत, जे १९८० च्या दशकातील बॉलीवूडमधील खालच्या थरातील अश्लीलता आणि हिंसाचाराचे प्रतीक मानले जातात, परंतु ज्यांनी हॉररचे प्रणेते म्हणून हिंदी चित्रपटसृष्टीत स्वतःचे स्थान पक्के केले आहे.&lt;ref name=mm&gt;{{cite web |url=https://www.motherlandmagazine.com/ghost-issue/ramsay-international |title=Ramsay International |work=Motherland Magazine |accessdate=2015-04-24 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117114248/http://www.motherlandmagazine.com/ghost-issue/ramsay-international |archivedate=2015-11-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/brunch/brunch-stories/the-curious-charm-of-ramsay-films/article1-1179067.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202040102/http://www.hindustantimes.com/brunch/brunch-stories/the-curious-charm-of-ramsay-films/article1-1179067.aspx |url-status=dead |archive-date=February 2, 2014 |title=The curious charm of Ramsay films {{!}} brunch |publisher=Hindustan Times |date= |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Khiladi-stopped-playing-with-Keshu-Ramsay/articleshow/6785109.cms |title=Khiladi stopped playing with Keshu Ramsay |publisher=Times of India |date=2010-10-21 |access-date=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;
ते '[[गेस्ट हाऊस]]', '[[वीरान]]', '[[पुराना मंदिर]]', '[[पुरानी हवेली (चित्रपट)|पुरानी हवेली]]', '[[दरवाज़ा]]' आणि '[[बंद दरवाजा]]', '[[सबूत]]' यांसारख्या अनेक प्रसिद्ध हिंदी हॉरर चित्रपटांचे आणि '[[झी हॉरर शो]]' या टीव्ही मालिकेचे निर्माते, दिग्दर्शक आणि संपादक आहेत.

त्यांचा पहिला चित्रपट 'दो गज ज़मीन के नीचे' हा त्यांच्यासाठी आणि भारतीय हॉरर चित्रपट उद्योगासाठी एक मैलाचा दगड ठरला. ज्या काळात सरासरी हिंदी चित्रपट पूर्ण होण्यासाठी सुमारे एक वर्ष आणि ५० लाख रुपये लागत असत, तिथे 'दो गज ज़मीन के नीचे' ४० दिवसांत ३.५ लाख रुपयांच्या बजेटमध्ये शूट केला गेला. सर्व सात रामसे बंधूंनी छोट्या कलाकारांसह, मोजक्या फिल्म क्रूसोबत आणि आपल्या पत्नी व पालकांसह बस पकडल्या आणि [[महाबळेश्वर]]मधील सरकारी गेस्ट हाऊसमध्ये गेले, जिथे एका खोलीचे भाडे १२ रुपये होते - त्यांनी आठ खोल्या घेतल्या. त्यांनी सेटवर खर्च केला नाही कारण त्यांनी लोकेशनवर चित्रीकरण केले होते. त्यांनी वेशभूषेवर खर्च केला नाही कारण ते कलाकारांच्या वॉर्डरोबमधून निवडले होते. कॅमेरे भाड्याने घेतले होते. चित्रपट बनवण्याचे सर्व विभाग सात भावांनी स्वतः हाताळले होते. चित्रपट प्रदर्शित झाल्यानंतर पहिल्या आठवड्यातच हाऊसफुल्ल चालला. त्याने भारतीय बॉक्स ऑफिसवर ४५ लाख रुपयांची कमाई केली.

त्यांचे १९८० च्या दशकातील हॉरर चित्रपट सामान्यतः सेक्स आणि अलौकिक शक्तींचे मिश्रण आहेत. १९९३ मधील त्यांची निर्मिती '[[महाकाल (१९९३ चित्रपट)|महाकाल]]' देखील यशस्वी ठरली आणि ते हॉरर, रोमान्स आणि कॉमेडीचे मिश्रण होते.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/brunch/cover-story-the-new-brand-of-bollywood-horror-films/story-oReVpJO2qMmaIF4oD9JckL.html |title=Cover story: the new brand of Bollywood horror films | brunch |publisher=Hindustan Times |date= 3 May 2013|accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mm /&gt;

अभिनेते-निर्माते [[अजय देवगण]] आणि प्रीती सिन्हा यांनी रामसे ब्रदर्सवर बायोपिक तयार करण्याचे अधिकार मिळवले आहेत. या चित्रपटाला तात्पुरते 'द रामसे बायोपिक' असे नाव देण्यात आले आहे. याची पटकथा [[रितेश शहा]] लिहिणार आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2019/nov/08/ajay-devgn-to-make-biopic-on-the-ramsay-brothers-2058579.html|title=Ajay Devgn to make biopic on the Ramsay Brothers}}&lt;/ref&gt;

==कुटुंब==
या कुटुंबात सात भावांचा समावेश आहे, ज्यांनी प्रामुख्याने ७० आणि ८० च्या दशकात कल्ट हॉरर (भयकथा) चित्रपटांची निर्मिती केली. हे भाऊ [[कुमार रामसे]] (थोरले), [[गंगू रामसे]], [[तुलसी रामसे]], [[अर्जुन रामसे]], [[श्याम रामसे]], [[केशू रामसे]] आणि [[किरण रामसे]] हे आहेत. या भावांनी त्यांच्या कारकिर्दीतील बहुतेक काळ एकत्र काम केले आणि चित्रपट निर्मितीची विविध खाती आपापसात वाटून घेतली. कुमार रामसे पटकथा लेखनाचे काम पाहत असत, गंगू सिनेमॅटोग्राफीची जबाबदारी सांभाळत, किरण रामसे साउंड विभागाचे व्यवस्थापन करत, केशू निर्मितीचे काम पाहत, अर्जुन रामसे संकलनाचे (एडिटिंग) काम पाहत आणि श्याम रामसे व तुलसी रामसे दिग्दर्शन विभागाची जबाबदारी सांभाळत असत.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=PTI|date=2019-09-18|title=Ramsay Brothers' Shyam Ramsay, who gave India its first gory scares, dies at 67|url=https://theprint.in/india/ramsay-brothers-shyam-ramsay-who-gave-india-its-first-gory-scares-dies-at-67/293244/|access-date=2021-11-03|website=ThePrint|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/ramsay-brothers-shyam-ramsay-known-for-cult-horror-films-dies-at-67-2102939|title = Ramsay Brothers' Shyam Ramsay, Known for Cult Horror Films, Dies at 67}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Madhu Jain |url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-and-the-arts/films/story/19900715-horror-films-film-makers-jump-on-to-the-macabre-bandwagon-812806-1990-07-14 |title=Horror films: Filmmakers jump on to the macabre bandwagon : FILMS - India Today 15071990 |publisher=Indiatoday.intoday.in |date=1990-07-15 |access-date=2017-03-31|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002091811/https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19900715-horror-films-film-makers-jump-on-to-the-macabre-bandwagon-812806-1990-07-15|archive-date=2 October 2019}}&lt;/ref&gt;

ही सात भावांची एक [[टीम]] आहे:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.timescrest.com/culture/ramsay-international-8297 |title=Ramsay International |work=Timescrest |accessdate=2014-01-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202230102/http://www.timescrest.com/culture/ramsay-international-8297 |archivedate=2014-02-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-the-requiem-for-ramsays-horror-1842613 |title=The requiem for Ramsay's horror |publisher=Dnaindia.com |date=2013-06-02 |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;
* [[कुमार रामसे]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/news-feed/chunk-ht-ui-entertainmentsectionpage-bollwood/return-of-the-khiladi/article1-210072.aspx |title=Return of the Khiladi? |work=Hindustan Times |accessdate=2014-08-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140904005819/http://www.hindustantimes.com/news-feed/chunk-ht-ui-entertainmentsectionpage-bollwood/return-of-the-khiladi/article1-210072.aspx |archivedate=2014-09-04 }}&lt;/ref&gt;
* [[केशू रामसे]]
* [[तुलसी रामसे]]
* [[किरण रामसे]]
* [[श्याम रामसे]]
* [[गंगू रामसे]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiatoday.in/story/ramsays-consider-themselves-the-kapoors-of-horror-films/1/315339.html|title=Ramsays consider themselves the Kapoors of horror films|date=July 15, 1990|work=India Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20191002091551/https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19900715-ramsays-consider-themselves-the-kapoors-of-horror-films-812783-1990-07-15|archive-date=2 October 2019}}&lt;/ref&gt;
* [[अर्जुन रामसे]]
* आशा आणि कमला या फतेहचंद रामसे यांच्या दोन मुली होत्या, त्या या सात भावांच्या लाडक्या बहिणी होत्या.

==चित्रपट सूची==
;चित्रपट
{|border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
!वर्ष||चित्रपट|| दिग्दर्शक
|-
|१९७२|| ''[[दो गज ज़मीन के नीचे]]'' || [[श्याम रामसे]] आणि [[तुलसी रामसे]]
|-
|१९७५|| ''[[अंधेरा]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९७८|| ''[[दरवाज़ा]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९७९|| ''[[और कौन?]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८०|| ''[[सबूत]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८०|| ''[[गेस्ट हाऊस (१९८० चित्रपट)|गेस्ट हाऊस]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''[[दहशत]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''सन्नाटा'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''हॉटेल'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''[[घुंगरू की आवाज़]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८४|| ''[[पुराना मंदिर]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८५|| ''टेलिफोन'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८५|| ''[[३डी सामरी]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८५|| ''हवेली'' || [[केशू रामसे]]
|-
|१९८६|| ''[[तहखाना]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८६|| ''ओम'' || (दिग्दर्शक उल्लेख नाही)
|-
|१९८७|| ''[[डाक बंगला]]'' || [[केशू रामसे]]
|-
|१९८८|| ''[[वीरान]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८८|| ''[[मेरा शिकार]]'' || केशू रामसे
|-
|१९८९|| ''[[पुरानी हवेली (चित्रपट)|पुरानी हवेली]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८९|| ''[[खोज (१९८९ चित्रपट)|खोज]]'' || केशू रामसे
|-
|१९८९|| ''महल'' || केशू रामसे
|-
|१९९०|| ''[[शैतानी इलाका]]'' || [[किरण रामसे]]
|-
|१९९०|| ''[[बंध दरवाजा]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९९१|| ''[[पोलीस मत्थू दादा|पोलीस मत्थू दादा / इन्स्पेक्टर धनुष]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९९१ || ''आखरी चीख'' || किरण रामसे
|-
|१९९१|| ''[[अजूबा कुदरत का]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९९३ || ''[[विष्णू विजया|विष्णू विजया / अशांत]]'' || केशू रामसे
|-
|१९९३|| ''[[महाकाल (१९९३ चित्रपट)|महाकाल]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|२०००||''तलाशी'' || श्याम रामसे
|-
|२००३|| ''[[धुंद (२००३ चित्रपट)|धुंद]]'' || श्याम रामसे
|-
|२००७|| ''[[घूटन (चित्रपट)|घूटन]]'' || श्याम रामसे
|-
|२०१०|| ''बचाव - इनसाईड भूत है'' || श्याम रामसे
|-
|२०१४ || ''नेबर्स'' || श्याम रामसे
|}

;मालिका
{|border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
!वर्ष || शीर्षक || वाहिनी
|-
|१९९३-२००१ || ''[[झी हॉरर शो]]'' || [[झी टीव्ही]]
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:हिंदी चित्रपट निर्माते]]</text>
      <sha1>jbfb3nlytiovmwr6o4zvh8sgskcrbjx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686951</id>
      <parentid>2686950</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T03:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2686951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22893" sha1="prdfgncy2fhxebio3c2lhz1us1k95wz" xml:space="preserve">'''रामसे ब्रदर्स'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/horror-movies-are-back-and-how/article1-628725.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031072722/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Horror-movies-are-back-and-how/Article1-628725.aspx |url-status=dead |archive-date=October 31, 2013 |title=Horror movies are back, and how! {{!}} bollywood |publisher=Hindustan Times |date=2016-04-22 |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt; हे [[बॉलीवूड]] चित्रपट निर्मात्यांच्या एका कुटुंबासाठी वापरले जाणारे टोपणनाव किंवा ब्रँड नेम आहे, जे एफ. यू. रामसे यांची मुले आणि नातवंडे आहेत. ते भारतामध्ये  [[हॉरर फिल्म|हॉरर चित्रपटांच्या]] निर्मितीसाठी सर्वाधिक ओळखले जातात.

==चरित्र==
रामसे कुटुंबाचे मूळ आडनाव रामसिंघानी आहे आणि ते सध्याच्या [[पाकिस्तान]]मधील [[सिंध]] प्रांतातील एक [[हिंदू]] कुटुंब आहे. ते व्यापारी जातीचे असून, २० व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या दशकांत, रामसिंघानी कुटुंब [[कराची]] आणि [[लाहोर]] येथे इलेक्ट्रॉनिक्सची दुकाने (मुख्यतः रेडिओ सेट) चालवत असे. १९४७ मध्ये, फाळणीच्या वेळी, त्यांना त्यांची मातृभूमी सोडून पळून जाण्यास भाग पाडले गेले. अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीत, फतेहचंद यू. रामसे (एफ. यू. रामसे) आपल्या पत्नी, सात मुलगे आणि दोन मुलींसह संपूर्ण कुटुंबाला घेऊन भारतात आले. ते मुंबईत स्थायिक झाले आणि कराचीमध्ये त्यांचे मुख्य पुरवठादार असलेल्या रेडिओ आणि इतर इलेक्ट्रॉनिक्स वस्तूंच्या उत्पादकासोबतच्या डीलरशिप करारामुळे, फतेहचंद यांनी आपल्या थोरल्या मुलांसह लॅमिंग्टन रोडवर एक छोटेसे इलेक्ट्रॉनिक्सचे दुकान सुरू केले. दुकान बऱ्यापैकी चालले, पण कुटुंब मोठे असल्याने उत्पन्न अपुरे पडत होते.

त्याकाळी, मुंबई हे भारतातील चित्रपटसृष्टीचे केंद्र होते. स्पष्ट नसलेल्या कारणांमुळे, कदाचित चित्रपटसृष्टीतील लॉटरीसारख्या संपत्तीच्या आमिषाने, फतेहचंद यांनी इतर सिंधी निर्वासित व्यावसायिकांच्या गटासोबत 'शहीद-ए-आझम भगतसिंग' (१९५४) हा चित्रपट निर्मितीसाठी पुढाकार घेतला. [[मोहम्मद रफी|मोहम्मद रफींच्या]] आवाजात 'सरफरोशी की तमन्ना' हे गीत असूनही हा चित्रपट दणकून आपटला. त्यानंतर मोठा खंड पडला, पण चित्रपटांचे आकर्षण मोठे होते. फतेहचंद यांनी पुढे 'रुस्तम सोहराब' (१९६३) आणि 'एक नन्हीं मुन्नी लडकी थी' (१९७०) या चित्रपटांची निर्मिती केली. हे चित्रपटही फ्लॉप झाले आणि रामसे कुटुंब मोठ्या कर्जात बुडाले होते, तेव्हाच त्यांना एक कल्पना सुचली. 'एक नन्हीं मुन्नी लडकी थी' चित्रपटातील एका दृश्यात, पृथ्वीराज कपूर दरोडा टाकण्यासाठी सैतानाचा मुखवटा घालतात आणि मुमताजला घाबरवतात. चित्रपट चालला नाही, पण प्रेक्षकांमध्ये ते &quot;मॉन्स्टर&quot; दृश्य लोकप्रिय झाल्याचे लक्षात आले. यावरून प्रेरणा घेऊन रामसे यांनी फतेहचंद यांची मुलगी आशा हिने आपल्या वडिलांना सांगितलेल्या कथेवर आधारित 'दो गज ज़मीन के नीचे' (१९७२) या चित्रपटाचा प्रयोग केला. या चित्रपटाची जाहिरात रेडिओवर अर्ध्या तासाच्या रात्रीच्या शोमध्ये करण्यात आली, ज्याचा उपयोग चित्रपट प्रदर्शित झाल्यावर &quot;हाऊसफुल्ल&quot; बोर्ड लागण्यास झाला. याच्या यशामुळे कमी बजेटच्या चित्रपटांचा ट्रेंड सुरू झाला, जे १५ जणांच्या क्रूसोबत एका महिन्यात पूर्ण केले जात असत.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1121216/jsp/7days/story_16323809.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413230650/http://www.telegraphindia.com/1121216/jsp/7days/story_16323809.jsp|url-status=dead|archive-date=April 13, 2015|title=SCREAM!|publisher=|accessdate=31 March 2017}}&lt;/ref&gt;
रामसे ब्रदर्सनी भारतात ३० हून अधिक हॉरर चित्रपट बनवले आहेत, जे १९८० च्या दशकातील बॉलीवूडमधील खालच्या थरातील अश्लीलता आणि हिंसाचाराचे प्रतीक मानले जातात, परंतु ज्यांनी हॉररचे प्रणेते म्हणून हिंदी चित्रपटसृष्टीत स्वतःचे स्थान पक्के केले आहे.&lt;ref name=mm&gt;{{cite web |url=https://www.motherlandmagazine.com/ghost-issue/ramsay-international |title=Ramsay International |work=Motherland Magazine |accessdate=2015-04-24 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117114248/http://www.motherlandmagazine.com/ghost-issue/ramsay-international |archivedate=2015-11-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/brunch/brunch-stories/the-curious-charm-of-ramsay-films/article1-1179067.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202040102/http://www.hindustantimes.com/brunch/brunch-stories/the-curious-charm-of-ramsay-films/article1-1179067.aspx |url-status=dead |archive-date=February 2, 2014 |title=The curious charm of Ramsay films {{!}} brunch |publisher=Hindustan Times |date= |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Khiladi-stopped-playing-with-Keshu-Ramsay/articleshow/6785109.cms |title=Khiladi stopped playing with Keshu Ramsay |publisher=Times of India |date=2010-10-21 |access-date=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;
ते '[[गेस्ट हाऊस]]', '[[वीरान]]', '[[पुराना मंदिर]]', '[[पुरानी हवेली (चित्रपट)|पुरानी हवेली]]', '[[दरवाज़ा]]' आणि '[[बंद दरवाजा]]', '[[सबूत]]' यांसारख्या अनेक प्रसिद्ध हिंदी हॉरर चित्रपटांचे आणि '[[झी हॉरर शो]]' या टीव्ही मालिकेचे निर्माते, दिग्दर्शक आणि संपादक आहेत.

त्यांचा पहिला चित्रपट 'दो गज ज़मीन के नीचे' हा त्यांच्यासाठी आणि भारतीय हॉरर चित्रपट उद्योगासाठी एक मैलाचा दगड ठरला. ज्या काळात सरासरी हिंदी चित्रपट पूर्ण होण्यासाठी सुमारे एक वर्ष आणि ५० लाख रुपये लागत असत, तिथे 'दो गज ज़मीन के नीचे' ४० दिवसांत ३.५ लाख रुपयांच्या बजेटमध्ये शूट केला गेला. सर्व सात रामसे बंधूंनी छोट्या कलाकारांसह, मोजक्या फिल्म क्रूसोबत आणि आपल्या पत्नी व पालकांसह बस पकडल्या आणि [[महाबळेश्वर]]मधील सरकारी गेस्ट हाऊसमध्ये गेले, जिथे एका खोलीचे भाडे १२ रुपये होते - त्यांनी आठ खोल्या घेतल्या. त्यांनी सेटवर खर्च केला नाही कारण त्यांनी लोकेशनवर चित्रीकरण केले होते. त्यांनी वेशभूषेवर खर्च केला नाही कारण ते कलाकारांच्या वॉर्डरोबमधून निवडले होते. कॅमेरे भाड्याने घेतले होते. चित्रपट बनवण्याचे सर्व विभाग सात भावांनी स्वतः हाताळले होते. चित्रपट प्रदर्शित झाल्यानंतर पहिल्या आठवड्यातच हाऊसफुल्ल चालला. त्याने भारतीय बॉक्स ऑफिसवर ४५ लाख रुपयांची कमाई केली.

त्यांचे १९८० च्या दशकातील हॉरर चित्रपट सामान्यतः सेक्स आणि अलौकिक शक्तींचे मिश्रण आहेत. १९९३ मधील त्यांची निर्मिती '[[महाकाल (१९९३ चित्रपट)|महाकाल]]' देखील यशस्वी ठरली आणि ते हॉरर, रोमान्स आणि कॉमेडीचे मिश्रण होते.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/brunch/cover-story-the-new-brand-of-bollywood-horror-films/story-oReVpJO2qMmaIF4oD9JckL.html |title=Cover story: the new brand of Bollywood horror films | brunch |publisher=Hindustan Times |date= 3 May 2013|accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mm /&gt;

अभिनेते-निर्माते [[अजय देवगण]] आणि प्रीती सिन्हा यांनी रामसे ब्रदर्सवर बायोपिक तयार करण्याचे अधिकार मिळवले आहेत. या चित्रपटाला तात्पुरते 'द रामसे बायोपिक' असे नाव देण्यात आले आहे. याची पटकथा [[रितेश शहा]] लिहिणार आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2019/nov/08/ajay-devgn-to-make-biopic-on-the-ramsay-brothers-2058579.html|title=Ajay Devgn to make biopic on the Ramsay Brothers}}&lt;/ref&gt;

==कुटुंब==
या कुटुंबात सात भावांचा समावेश आहे, ज्यांनी प्रामुख्याने ७० आणि ८० च्या दशकात कल्ट हॉरर (भयकथा) चित्रपटांची निर्मिती केली. हे भाऊ [[कुमार रामसे]] (थोरले), [[गंगू रामसे]], [[तुलसी रामसे]], [[अर्जुन रामसे]], [[श्याम रामसे]], [[केशू रामसे]] आणि [[किरण रामसे]] हे आहेत. या भावांनी त्यांच्या कारकिर्दीतील बहुतेक काळ एकत्र काम केले आणि चित्रपट निर्मितीची विविध खाती आपापसात वाटून घेतली. कुमार रामसे पटकथा लेखनाचे काम पाहत असत, गंगू सिनेमॅटोग्राफीची जबाबदारी सांभाळत, किरण रामसे साउंड विभागाचे व्यवस्थापन करत, केशू निर्मितीचे काम पाहत, अर्जुन रामसे संकलनाचे (एडिटिंग) काम पाहत आणि श्याम रामसे व तुलसी रामसे दिग्दर्शन विभागाची जबाबदारी सांभाळत असत.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=PTI|date=2019-09-18|title=Ramsay Brothers' Shyam Ramsay, who gave India its first gory scares, dies at 67|url=https://theprint.in/india/ramsay-brothers-shyam-ramsay-who-gave-india-its-first-gory-scares-dies-at-67/293244/|access-date=2021-11-03|website=ThePrint|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/ramsay-brothers-shyam-ramsay-known-for-cult-horror-films-dies-at-67-2102939|title = Ramsay Brothers' Shyam Ramsay, Known for Cult Horror Films, Dies at 67}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Madhu Jain |url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-and-the-arts/films/story/19900715-horror-films-film-makers-jump-on-to-the-macabre-bandwagon-812806-1990-07-14 |title=Horror films: Filmmakers jump on to the macabre bandwagon : FILMS - India Today 15071990 |publisher=Indiatoday.intoday.in |date=1990-07-15 |access-date=2017-03-31|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002091811/https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19900715-horror-films-film-makers-jump-on-to-the-macabre-bandwagon-812806-1990-07-15|archive-date=2 October 2019}}&lt;/ref&gt;

ही सात भावांची एक [[टीम]] आहे:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.timescrest.com/culture/ramsay-international-8297 |title=Ramsay International |work=Timescrest |accessdate=2014-01-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202230102/http://www.timescrest.com/culture/ramsay-international-8297 |archivedate=2014-02-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-the-requiem-for-ramsays-horror-1842613 |title=The requiem for Ramsay's horror |publisher=Dnaindia.com |date=2013-06-02 |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;
* [[कुमार रामसे]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/news-feed/chunk-ht-ui-entertainmentsectionpage-bollwood/return-of-the-khiladi/article1-210072.aspx |title=Return of the Khiladi? |work=Hindustan Times |accessdate=2014-08-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140904005819/http://www.hindustantimes.com/news-feed/chunk-ht-ui-entertainmentsectionpage-bollwood/return-of-the-khiladi/article1-210072.aspx |archivedate=2014-09-04 }}&lt;/ref&gt;
* [[केशू रामसे]]
* [[तुलसी रामसे]]
* [[किरण रामसे]]
* [[श्याम रामसे]]
* [[गंगू रामसे]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiatoday.in/story/ramsays-consider-themselves-the-kapoors-of-horror-films/1/315339.html|title=Ramsays consider themselves the Kapoors of horror films|date=July 15, 1990|work=India Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20191002091551/https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19900715-ramsays-consider-themselves-the-kapoors-of-horror-films-812783-1990-07-15|archive-date=2 October 2019}}&lt;/ref&gt;
* [[अर्जुन रामसे]]
* आशा आणि कमला या फतेहचंद रामसे यांच्या दोन मुली होत्या, त्या या सात भावांच्या लाडक्या बहिणी होत्या.

==चित्रपट सूची==
;चित्रपट
{|border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
!वर्ष||चित्रपट|| दिग्दर्शक
|-
|१९७२|| ''[[दो गज ज़मीन के नीचे]]'' || [[श्याम रामसे]] आणि [[तुलसी रामसे]]
|-
|१९७५|| ''[[अंधेरा]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९७८|| ''[[दरवाज़ा]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९७९|| ''[[और कौन?]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८०|| ''[[सबूत]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८०|| ''[[गेस्ट हाऊस (१९८० चित्रपट)|गेस्ट हाऊस]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''[[दहशत]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''सन्नाटा'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''हॉटेल'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''[[घुंगरू की आवाज़]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८४|| ''[[पुराना मंदिर]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८५|| ''टेलिफोन'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८५|| ''[[३डी सामरी]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८५|| ''हवेली'' || [[केशू रामसे]]
|-
|१९८६|| ''[[तहखाना]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८६|| ''ओम'' || (दिग्दर्शक उल्लेख नाही)
|-
|१९८७|| ''[[डाक बंगला]]'' || [[केशू रामसे]]
|-
|१९८८|| ''[[वीरान]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८८|| ''[[मेरा शिकार]]'' || केशू रामसे
|-
|१९८९|| ''[[पुरानी हवेली (चित्रपट)|पुरानी हवेली]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८९|| ''[[खोज (१९८९ चित्रपट)|खोज]]'' || केशू रामसे
|-
|१९८९|| ''महल'' || केशू रामसे
|-
|१९९०|| ''[[शैतानी इलाका]]'' || [[किरण रामसे]]
|-
|१९९०|| ''[[बंध दरवाजा]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९९१|| ''[[पोलीस मत्थू दादा|पोलीस मत्थू दादा / इन्स्पेक्टर धनुष]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९९१ || ''आखरी चीख'' || किरण रामसे
|-
|१९९१|| ''[[अजूबा कुदरत का]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९९३ || ''[[विष्णू विजया|विष्णू विजया / अशांत]]'' || केशू रामसे
|-
|१९९३|| ''[[महाकाल (१९९३ चित्रपट)|महाकाल]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|२०००||''तलाशी'' || श्याम रामसे
|-
|२००३|| ''[[धुंद (२००३ चित्रपट)|धुंद]]'' || श्याम रामसे
|-
|२००७|| ''[[घूटन (चित्रपट)|घूटन]]'' || श्याम रामसे
|-
|२०१०|| ''बचाव - इनसाईड भूत है'' || श्याम रामसे
|-
|२०१४ || ''नेबर्स'' || श्याम रामसे
|}

;मालिका
{|border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
!वर्ष || शीर्षक || वाहिनी
|-
|१९९३-२००१ || ''[[झी हॉरर शो]]'' || [[झी टीव्ही]]
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:हिंदी चित्रपट निर्माते]]
[[वर्ग:कुटुंब]]</text>
      <sha1>prdfgncy2fhxebio3c2lhz1us1k95wz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686955</id>
      <parentid>2686951</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T03:33:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2686955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22481" sha1="s8wldgqs7vhn3kur0n30z1lgyt8zy6b" xml:space="preserve">'''रामसे ब्रदर्स'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/horror-movies-are-back-and-how/article1-628725.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031072722/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Horror-movies-are-back-and-how/Article1-628725.aspx |url-status=dead |archive-date=October 31, 2013 |title=Horror movies are back, and how! {{!}} bollywood |publisher=Hindustan Times |date=2016-04-22 |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt; हे [[बॉलीवूड]] चित्रपट निर्मात्यांच्या एका कुटुंबासाठी वापरले जाणारे टोपणनाव किंवा ब्रँड नेम आहे, जे एफ. यू. रामसे यांची मुले आणि नातवंडे आहेत. ते भारतामध्ये  [[हॉरर फिल्म|हॉरर चित्रपटांच्या]] निर्मितीसाठी सर्वाधिक ओळखले जातात.

==चरित्र==
रामसे कुटुंबाचे मूळ आडनाव रामसिंघानी आहे आणि ते सध्याच्या [[पाकिस्तान]]मधील [[सिंध]] प्रांतातील एक [[हिंदू]] कुटुंब आहे. ते व्यापारी जातीचे असून, २० व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या दशकांत, रामसिंघानी कुटुंब [[कराची]] आणि [[लाहोर]] येथे इलेक्ट्रॉनिक्सची दुकाने (मुख्यतः रेडिओ सेट) चालवत असे. १९४७ मध्ये, फाळणीच्या वेळी, त्यांना त्यांची मातृभूमी सोडून पळून जाण्यास भाग पाडले गेले. अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीत, फतेहचंद यू. रामसे (एफ. यू. रामसे) आपल्या पत्नी, सात मुलगे आणि दोन मुलींसह संपूर्ण कुटुंबाला घेऊन भारतात आले. ते मुंबईत स्थायिक झाले आणि कराचीमध्ये त्यांचे मुख्य पुरवठादार असलेल्या रेडिओ आणि इतर इलेक्ट्रॉनिक्स वस्तूंच्या उत्पादकासोबतच्या डीलरशिप करारामुळे, फतेहचंद यांनी आपल्या थोरल्या मुलांसह लॅमिंग्टन रोडवर एक छोटेसे इलेक्ट्रॉनिक्सचे दुकान सुरू केले. दुकान बऱ्यापैकी चालले, पण कुटुंब मोठे असल्याने उत्पन्न अपुरे पडत होते.

त्याकाळी, मुंबई हे भारतातील चित्रपटसृष्टीचे केंद्र होते. स्पष्ट नसलेल्या कारणांमुळे, कदाचित चित्रपटसृष्टीतील लॉटरीसारख्या संपत्तीच्या आमिषाने, फतेहचंद यांनी इतर सिंधी निर्वासित व्यावसायिकांच्या गटासोबत 'शहीद-ए-आझम भगतसिंग' (१९५४) हा चित्रपट निर्मितीसाठी पुढाकार घेतला. [[मोहम्मद रफी|मोहम्मद रफींच्या]] आवाजात 'सरफरोशी की तमन्ना' हे गीत असूनही हा चित्रपट दणकून आपटला. त्यानंतर मोठा खंड पडला, पण चित्रपटांचे आकर्षण मोठे होते. फतेहचंद यांनी पुढे 'रुस्तम सोहराब' (१९६३) आणि 'एक नन्हीं मुन्नी लडकी थी' (१९७०) या चित्रपटांची निर्मिती केली. हे चित्रपटही फ्लॉप झाले आणि रामसे कुटुंब मोठ्या कर्जात बुडाले होते, तेव्हाच त्यांना एक कल्पना सुचली. 'एक नन्हीं मुन्नी लडकी थी' चित्रपटातील एका दृश्यात, पृथ्वीराज कपूर दरोडा टाकण्यासाठी सैतानाचा मुखवटा घालतात आणि मुमताजला घाबरवतात. चित्रपट चालला नाही, पण प्रेक्षकांमध्ये ते &quot;मॉन्स्टर&quot; दृश्य लोकप्रिय झाल्याचे लक्षात आले. यावरून प्रेरणा घेऊन रामसे यांनी फतेहचंद यांची मुलगी आशा हिने आपल्या वडिलांना सांगितलेल्या कथेवर आधारित 'दो गज ज़मीन के नीचे' (१९७२) या चित्रपटाचा प्रयोग केला. या चित्रपटाची जाहिरात रेडिओवर अर्ध्या तासाच्या रात्रीच्या शोमध्ये करण्यात आली, ज्याचा उपयोग चित्रपट प्रदर्शित झाल्यावर &quot;हाऊसफुल्ल&quot; बोर्ड लागण्यास झाला. याच्या यशामुळे कमी बजेटच्या चित्रपटांचा ट्रेंड सुरू झाला, जे १५ जणांच्या क्रूसोबत एका महिन्यात पूर्ण केले जात असत.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1121216/jsp/7days/story_16323809.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413230650/http://www.telegraphindia.com/1121216/jsp/7days/story_16323809.jsp|url-status=dead|archive-date=April 13, 2015|title=SCREAM!|publisher=|accessdate=31 March 2017}}&lt;/ref&gt;
रामसे ब्रदर्सनी भारतात ३० हून अधिक हॉरर चित्रपट बनवले आहेत, जे १९८० च्या दशकातील बॉलीवूडमधील खालच्या थरातील अश्लीलता आणि हिंसाचाराचे प्रतीक मानले जातात, परंतु ज्यांनी हॉररचे प्रणेते म्हणून हिंदी चित्रपटसृष्टीत स्वतःचे स्थान पक्के केले आहे.&lt;ref name=mm&gt;{{cite web |url=https://www.motherlandmagazine.com/ghost-issue/ramsay-international |title=Ramsay International |work=Motherland Magazine |accessdate=2015-04-24 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117114248/http://www.motherlandmagazine.com/ghost-issue/ramsay-international |archivedate=2015-11-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/brunch/brunch-stories/the-curious-charm-of-ramsay-films/article1-1179067.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202040102/http://www.hindustantimes.com/brunch/brunch-stories/the-curious-charm-of-ramsay-films/article1-1179067.aspx |url-status=dead |archive-date=February 2, 2014 |title=The curious charm of Ramsay films {{!}} brunch |publisher=Hindustan Times |date= |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Khiladi-stopped-playing-with-Keshu-Ramsay/articleshow/6785109.cms |title=Khiladi stopped playing with Keshu Ramsay |publisher=Times of India |date=2010-10-21 |access-date=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;
ते '[[गेस्ट हाऊस]]', '[[वीरान]]', '[[पुराना मंदिर]]', '[[पुरानी हवेली (चित्रपट)|पुरानी हवेली]]', '[[दरवाज़ा]]' आणि '[[बंद दरवाजा]]', '[[सबूत]]' यांसारख्या अनेक प्रसिद्ध हिंदी हॉरर चित्रपटांचे आणि '[[झी हॉरर शो]]' या टीव्ही मालिकेचे निर्माते, दिग्दर्शक आणि संपादक आहेत.

त्यांचा पहिला चित्रपट 'दो गज ज़मीन के नीचे' हा त्यांच्यासाठी आणि भारतीय हॉरर चित्रपट उद्योगासाठी एक मैलाचा दगड ठरला. ज्या काळात सरासरी हिंदी चित्रपट पूर्ण होण्यासाठी सुमारे एक वर्ष आणि ५० लाख रुपये लागत असत, तिथे 'दो गज ज़मीन के नीचे' ४० दिवसांत ३.५ लाख रुपयांच्या बजेटमध्ये शूट केला गेला. सर्व सात रामसे बंधूंनी छोट्या कलाकारांसह, मोजक्या फिल्म क्रूसोबत आणि आपल्या पत्नी व पालकांसह बस पकडल्या आणि [[महाबळेश्वर]]मधील सरकारी गेस्ट हाऊसमध्ये गेले, जिथे एका खोलीचे भाडे १२ रुपये होते - त्यांनी आठ खोल्या घेतल्या. त्यांनी सेटवर खर्च केला नाही कारण त्यांनी लोकेशनवर चित्रीकरण केले होते. त्यांनी वेशभूषेवर खर्च केला नाही कारण ते कलाकारांच्या वॉर्डरोबमधून निवडले होते. कॅमेरे भाड्याने घेतले होते. चित्रपट बनवण्याचे सर्व विभाग सात भावांनी स्वतः हाताळले होते. चित्रपट प्रदर्शित झाल्यानंतर पहिल्या आठवड्यातच हाऊसफुल्ल चालला. त्याने भारतीय बॉक्स ऑफिसवर ४५ लाख रुपयांची कमाई केली.

त्यांचे १९८० च्या दशकातील हॉरर चित्रपट सामान्यतः सेक्स आणि अलौकिक शक्तींचे मिश्रण आहेत. १९९३ मधील त्यांची निर्मिती '[[महाकाल (१९९३ चित्रपट)|महाकाल]]' देखील यशस्वी ठरली आणि ते हॉरर, रोमान्स आणि कॉमेडीचे मिश्रण होते.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/brunch/cover-story-the-new-brand-of-bollywood-horror-films/story-oReVpJO2qMmaIF4oD9JckL.html |title=Cover story: the new brand of Bollywood horror films | brunch |publisher=Hindustan Times |date= 3 May 2013|accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mm /&gt;

अभिनेते-निर्माते [[अजय देवगण]] आणि प्रीती सिन्हा यांनी रामसे ब्रदर्सवर बायोपिक तयार करण्याचे अधिकार मिळवले आहेत. या चित्रपटाला तात्पुरते 'द रामसे बायोपिक' असे नाव देण्यात आले आहे. याची पटकथा [[रितेश शहा]] लिहिणार आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2019/nov/08/ajay-devgn-to-make-biopic-on-the-ramsay-brothers-2058579.html|title=Ajay Devgn to make biopic on the Ramsay Brothers}}&lt;/ref&gt;

==कुटुंब==
या कुटुंबात सात भावांचा समावेश आहे, ज्यांनी प्रामुख्याने ७० आणि ८० च्या दशकात कल्ट हॉरर (भयकथा) चित्रपटांची निर्मिती केली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.timescrest.com/culture/ramsay-international-8297 |title=Ramsay International |work=Timescrest |accessdate=2014-01-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202230102/http://www.timescrest.com/culture/ramsay-international-8297 |archivedate=2014-02-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-the-requiem-for-ramsays-horror-1842613 |title=The requiem for Ramsay's horror |publisher=Dnaindia.com |date=2013-06-02 |accessdate=2017-03-31}}&lt;/ref&gt; हे भाऊ कुमार रामसे&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/news-feed/chunk-ht-ui-entertainmentsectionpage-bollwood/return-of-the-khiladi/article1-210072.aspx |title=Return of the Khiladi? |work=Hindustan Times |accessdate=2014-08-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140904005819/http://www.hindustantimes.com/news-feed/chunk-ht-ui-entertainmentsectionpage-bollwood/return-of-the-khiladi/article1-210072.aspx |archivedate=2014-09-04 }}&lt;/ref&gt;, गंगू रामसे&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiatoday.in/story/ramsays-consider-themselves-the-kapoors-of-horror-films/1/315339.html|title=Ramsays consider themselves the Kapoors of horror films|date=July 15, 1990|work=India Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20191002091551/https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19900715-ramsays-consider-themselves-the-kapoors-of-horror-films-812783-1990-07-15|archive-date=2 October 2019}}&lt;/ref&gt;, [[तुलसी रामसे]], अर्जुन रामसे, [[शाम रामसे]], केशू रामसे आणि किरण रामसे हे आहेत. या भावांनी त्यांच्या कारकिर्दीतील बहुतेक काळ एकत्र काम केले आणि चित्रपट निर्मितीची विविध खाती आपापसात वाटून घेतली. कुमार रामसे पटकथा लेखनाचे काम पाहत असत, गंगू सिनेमॅटोग्राफीची जबाबदारी सांभाळत, किरण रामसे साउंड विभागाचे व्यवस्थापन करत, केशू निर्मितीचे काम पाहत, अर्जुन रामसे संकलनाचे (एडिटिंग) काम पाहत आणि श्याम रामसे व तुलसी रामसे दिग्दर्शन विभागाची जबाबदारी सांभाळत असत.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=PTI|date=2019-09-18|title=Ramsay Brothers' Shyam Ramsay, who gave India its first gory scares, dies at 67|url=https://theprint.in/india/ramsay-brothers-shyam-ramsay-who-gave-india-its-first-gory-scares-dies-at-67/293244/|access-date=2021-11-03|website=ThePrint|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/ramsay-brothers-shyam-ramsay-known-for-cult-horror-films-dies-at-67-2102939|title = Ramsay Brothers' Shyam Ramsay, Known for Cult Horror Films, Dies at 67}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Madhu Jain |url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-and-the-arts/films/story/19900715-horror-films-film-makers-jump-on-to-the-macabre-bandwagon-812806-1990-07-14 |title=Horror films: Filmmakers jump on to the macabre bandwagon : FILMS - India Today 15071990 |publisher=Indiatoday.intoday.in |date=1990-07-15 |access-date=2017-03-31|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002091811/https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19900715-horror-films-film-makers-jump-on-to-the-macabre-bandwagon-812806-1990-07-15|archive-date=2 October 2019}}&lt;/ref&gt;

आशा आणि कमला या फतेहचंद रामसे यांच्या दोन मुली, अर्थात या सात भावांच्या बहिणी होत्या.

==चित्रपट सूची==
;चित्रपट
{|border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
!वर्ष||चित्रपट|| दिग्दर्शक
|-
|१९७२|| ''[[दो गज ज़मीन के नीचे]]'' || [[श्याम रामसे]] आणि [[तुलसी रामसे]]
|-
|१९७५|| ''[[अंधेरा]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९७८|| ''[[दरवाज़ा]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९७९|| ''[[और कौन?]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८०|| ''[[सबूत]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८०|| ''[[गेस्ट हाऊस (१९८० चित्रपट)|गेस्ट हाऊस]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''[[दहशत]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''सन्नाटा'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''हॉटेल'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८१|| ''[[घुंगरू की आवाज़]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८४|| ''[[पुराना मंदिर]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८५|| ''टेलिफोन'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८५|| ''[[३डी सामरी]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८५|| ''हवेली'' || [[केशू रामसे]]
|-
|१९८६|| ''[[तहखाना]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८६|| ''ओम'' || (दिग्दर्शक उल्लेख नाही)
|-
|१९८७|| ''[[डाक बंगला]]'' || [[केशू रामसे]]
|-
|१९८८|| ''[[वीरान]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८८|| ''[[मेरा शिकार]]'' || केशू रामसे
|-
|१९८९|| ''[[पुरानी हवेली (चित्रपट)|पुरानी हवेली]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९८९|| ''[[खोज (१९८९ चित्रपट)|खोज]]'' || केशू रामसे
|-
|१९८९|| ''महल'' || केशू रामसे
|-
|१९९०|| ''[[शैतानी इलाका]]'' || [[किरण रामसे]]
|-
|१९९०|| ''[[बंध दरवाजा]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९९१|| ''[[पोलीस मत्थू दादा|पोलीस मत्थू दादा / इन्स्पेक्टर धनुष]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९९१ || ''आखरी चीख'' || किरण रामसे
|-
|१९९१|| ''[[अजूबा कुदरत का]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|१९९३ || ''[[विष्णू विजया|विष्णू विजया / अशांत]]'' || केशू रामसे
|-
|१९९३|| ''[[महाकाल (१९९३ चित्रपट)|महाकाल]]'' || श्याम रामसे आणि तुलसी रामसे
|-
|२०००||''तलाशी'' || श्याम रामसे
|-
|२००३|| ''[[धुंद (२००३ चित्रपट)|धुंद]]'' || श्याम रामसे
|-
|२००७|| ''[[घूटन (चित्रपट)|घूटन]]'' || श्याम रामसे
|-
|२०१०|| ''बचाव - इनसाईड भूत है'' || श्याम रामसे
|-
|२०१४ || ''नेबर्स'' || श्याम रामसे
|}

;मालिका
{|border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
!वर्ष || शीर्षक || वाहिनी
|-
|१९९३-२००१ || ''[[झी हॉरर शो]]'' || [[झी टीव्ही]]
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:हिंदी चित्रपट निर्माते]]
[[वर्ग:कुटुंब]]</text>
      <sha1>s8wldgqs7vhn3kur0n30z1lgyt8zy6b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रामसे बंधू</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380154</id>
    <redirect title="रामसे ब्रदर्स" />
    <revision>
      <id>2686940</id>
      <timestamp>2026-06-01T03:13:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>संतोष गोरे ने लेख [[रामसे बंधू]] वरुन [[शाम रामसे]] ला हलविला: अचूक नाव</comment>
      <origin>2686940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="47o5kw2u6ndvstcerx1wztvdp8uzysu" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[शाम रामसे]]</text>
      <sha1>47o5kw2u6ndvstcerx1wztvdp8uzysu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686949</id>
      <parentid>2686940</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T03:28:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2686949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="9o3dhnqww5lfd3d8b0o2480igo1nbkm" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[रामसे ब्रदर्स]]</text>
      <sha1>9o3dhnqww5lfd3d8b0o2480igo1nbkm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अमृत मासिक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380155</id>
    <redirect title="अमृत (मासिक)" />
    <revision>
      <id>2686952</id>
      <timestamp>2026-06-01T03:31:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2686952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="aoe56ns95oxofvlyjtdgtncfkhpgqww" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[अमृत (मासिक)]]</text>
      <sha1>aoe56ns95oxofvlyjtdgtncfkhpgqww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अहमदशहा दुराणी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380156</id>
    <redirect title="अहमद शाह दुराणी" />
    <revision>
      <id>2686953</id>
      <timestamp>2026-06-01T03:33:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2686953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="oqa7cv6f25o0zmfrjpmvlwqnb20417f" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[अहमद शाह दुराणी]]</text>
      <sha1>oqa7cv6f25o0zmfrjpmvlwqnb20417f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>किर्लोस्कर मासिक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380157</id>
    <redirect title="किर्लोस्कर (मासिक)" />
    <revision>
      <id>2686954</id>
      <timestamp>2026-06-01T03:33:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2686954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="f4hch2itynhdgf3q5ybmamr4cpww472" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[किर्लोस्कर (मासिक)]]</text>
      <sha1>f4hch2itynhdgf3q5ybmamr4cpww472</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ग्रॅन्ट मेडिकल कॉलेज</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380158</id>
    <redirect title="ग्रँट मेडिकल कॉलेज अँड सर जमशेदजी जीजीभॉय ग्रुप ऑफ हॉस्पिटल्स" />
    <revision>
      <id>2686958</id>
      <timestamp>2026-06-01T03:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2686958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="210" sha1="osg715qtxyrvb61zdybyq6e1g62nsam" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[ग्रँट मेडिकल कॉलेज अँड सर जमशेदजी जीजीभॉय ग्रुप ऑफ हॉस्पिटल्स]]</text>
      <sha1>osg715qtxyrvb61zdybyq6e1g62nsam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बहूर विधानसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380159</id>
    <revision>
      <id>2686963</id>
      <timestamp>2026-06-01T04:00:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1355677703|Bahour Assembly constituency]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2686963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7372" sha1="musl2d4v54qdnmrzacf72zk7aivjavw" xml:space="preserve">
'''बहूर विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या केंद्रशासित प्रदेशातील एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे.&lt;ref name=&quot;pyceo&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|title=Map showing the Assembly constituencies of the U.T. of Pondicherry|date=|publisher=Chief Electoral Office, Puducherry|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608111413/https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|archive-date=8 June 2022|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;delimitation2008&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|title=Schedule – XIII of Constituencies Order, 2008 of Delimitation of Parliamentary and Assembly constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|access-date=13 October 2021}}&lt;/ref&gt; बहूर विधानसभा मतदारसंघ हा [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] भाग आहे.

== विधानसभेचे सदस्य ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!वर्ष
! सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
|-
| १९६४&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/|title=Puducherry 1964|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515062755/https://www.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/|archive-date=15 May 2019}}&lt;/ref&gt;
| थंगवेल क्लॅमन्सो|| 	{{Full party name with color|Indian People's Front}}
|-
| १९६९&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/|title=Puducherry 1969|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140530/https://eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| के. कृष्णस्वामी|| 	{{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| १९७४&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|title=Puducherry 1974|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917133352/https://eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| थंगवेल क्लॅमन्सो|| 	{{Full party name with color|Communist Party of India}}
|-
| १९७७&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|title=Puducherry 1977|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927043330/https://eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| पी. उथिरावेलू|| 	{{Full party name with color|Janata Party}}
|-
| १९८०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|title=Puducherry 1980|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927041541/https://eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| पी. उथिरावेलू|| 	{{Full party name with color|Janata Party}}
|-
| १९८५&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|title=Puducherry 1985|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140417/https://eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| पी. उथिरावेलू|| 	{{Full party name with color|Janata Party}}
|-
| १९९०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|title=Puducherry 1990|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917130547/https://eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| पी. राजवेलू|| 	{{Full party name with color|Janata Dal}}
|-
| १९९१&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|title=Puducherry 1991|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135604/https://eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| पी. राजवेलू|| 	{{Full party name with color|Independent politician}}
|-
| १९९६&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|title=Puducherry 1996|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135105/https://eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एम. कंदसामी|| 	{{Full party name with color|Tamil Maanila Congress (Moopanar)}}
|-
| २००१&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|title=Puducherry 2001|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927050359/https://eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| पी. राजवेलू|| 	{{Full party name with color|Puducherry Makkal Congress}}
|-
| २००६&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|title=Puducherry 2006|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925222225/https://eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|archive-date=25 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एम. कंदसामी|| 	{{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| २०११
| टी. थियागराजन|| 	{{Full party name with color|All India N.R. Congress}}
|-
| २०१६
| एन. दानवेलू|| 	{{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| २०२१&lt;ref name=&quot;election2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | आर. सेंथिलकुमार || 	{{Full party name with color|Dravida Munnetra Kazhagam}}
|-
|२०२६
|
|
|}

== हे सुद्धा पहा ==

* [[पुडुचेरी विधानसभा मतदारसंघांची यादी|पुडुचेरी विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी]]
* [[पुडुचेरी जिल्हा]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:पुडुचेरी जिल्हा]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>musl2d4v54qdnmrzacf72zk7aivjavw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2687004</id>
      <parentid>2686963</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T06:54:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{विकिडेटा माहितीचौकट}}</comment>
      <origin>2687004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8500" sha1="9kjhsarcg28y681i2fyl5uslv6hlfcc" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''बहूर विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या केंद्रशासित प्रदेशातील एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे.&lt;ref name=&quot;pyceo&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|title=Map showing the Assembly constituencies of the U.T. of Pondicherry|date=|publisher=Chief Electoral Office, Puducherry|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608111413/https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|archive-date=8 June 2022|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;delimitation2008&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|title=Schedule – XIII of Constituencies Order, 2008 of Delimitation of Parliamentary and Assembly constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|access-date=13 October 2021}}&lt;/ref&gt; बहूर विधानसभा मतदारसंघ हा [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] भाग आहे.

== विधानसभेचे सदस्य ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!वर्ष
! सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
|-
| १९६४&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/|title=Puducherry 1964|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515062755/https://www.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/|archive-date=15 May 2019}}&lt;/ref&gt;
| थंगवेल क्लॅमन्सो
| इंडियाज पिपलस फ्रंट
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}&quot; |
|-
| १९६९&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/|title=Puducherry 1969|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140530/https://eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| के. कृष्णस्वामी
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|-
| १९७४&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|title=Puducherry 1974|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917133352/https://eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| थंगवेल क्लॅमन्सो
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}&quot; |
|-
| १९७७&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|title=Puducherry 1977|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927043330/https://eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| पी. उथिरावेलू
| rowspan=3 | [[जनता पक्ष]]
| rowspan=3 style=&quot;background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|-
| १९८०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|title=Puducherry 1980|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927041541/https://eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| पी. उथिरावेलू
|-
| १९८५&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|title=Puducherry 1985|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140417/https://eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| पी. उथिरावेलू
|-
| १९९०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|title=Puducherry 1990|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917130547/https://eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| पी. राजवेलू
| [[जनता दल]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल/meta/color}}&quot; |
|-
| १९९१&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|title=Puducherry 1991|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135604/https://eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| पी. राजवेलू
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
|-
| १९९६&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|title=Puducherry 1996|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135105/https://eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एम. कंदसामी
| [[तमिळ मानिल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{तमिळ मानिल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २००१&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|title=Puducherry 2001|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927050359/https://eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| पी. राजवेलू
| [[पुडुचेरी मक्कल काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{पुडुचेरी मक्कल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २००६&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|title=Puducherry 2006|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925222225/https://eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|archive-date=25 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एम. कंदसामी
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २०११
| टी. थियागराजन
| [[अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २०१६
| एन. दानवेलू
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २०२१&lt;ref name=&quot;election2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=2 | आर. सेंथिलकुमार 
| rowspan=2 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| rowspan=2 style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
|२०२६
|-
|}

== हे सुद्धा पहा ==
* [[पुडुचेरी विधानसभा मतदारसंघांची यादी]]
* [[पुडुचेरी जिल्हा]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:पुडुचेरी जिल्हा]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>9kjhsarcg28y681i2fyl5uslv6hlfcc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फैयाज इमाम शेख</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380160</id>
    <redirect title="फैयाज शेख" />
    <revision>
      <id>2686964</id>
      <timestamp>2026-06-01T04:00:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पूर्ण नाव</comment>
      <origin>2686964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="6p9giguh3dynqeb6j8oq1a2oue58ioc" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[फैयाज शेख]]</text>
      <sha1>6p9giguh3dynqeb6j8oq1a2oue58ioc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बहोर विधानसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380161</id>
    <redirect title="बहूर विधानसभा मतदारसंघ" />
    <revision>
      <id>2686968</id>
      <timestamp>2026-06-01T04:08:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2686968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="nul3svgp3s78sqloj367359qq0yr0n0" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[बहूर विधानसभा मतदारसंघ]]</text>
      <sha1>nul3svgp3s78sqloj367359qq0yr0n0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सॅन डिएगो पॅड्रेस</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380162</id>
    <redirect title="सॅन डियेगो पाद्रेस" />
    <revision>
      <id>2686969</id>
      <timestamp>2026-06-01T04:10:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2686969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="bewtxu1kkvh3rt40o9m9u18l2wgddki" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[सॅन डियेगो पाद्रेस]]</text>
      <sha1>bewtxu1kkvh3rt40o9m9u18l2wgddki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नास्कार</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380163</id>
    <redirect title="नॅसकार" />
    <revision>
      <id>2686972</id>
      <timestamp>2026-06-01T04:11:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2686972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="kfxvxlf47nju1igwjwtvbzaq5mlbke8" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[नॅसकार]]</text>
      <sha1>kfxvxlf47nju1igwjwtvbzaq5mlbke8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अन्विता दत्ता</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380164</id>
    <redirect title="अन्विता दत्त" />
    <revision>
      <id>2686976</id>
      <timestamp>2026-06-01T04:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2686976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="fm4poux8vrsk9vj03xmed4ivtt0b561" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[अन्विता दत्त]]</text>
      <sha1>fm4poux8vrsk9vj03xmed4ivtt0b561</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आर. प्रभू</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380165</id>
    <revision>
      <id>2686987</id>
      <timestamp>2026-06-01T05:29:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = आर. प्रभू | चित्र नाव =  | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी ]] | कार्यकाळ_आरंभ = २००४ | कार्यकाळ_समाप्ती = २००९ |...</comment>
      <origin>2686987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2707" sha1="e7f4cypqt9lq8844ofgre8itqio2ftd" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = आर. प्रभू
| चित्र नाव = 
| चित्र आकारमान = 250px
| पद = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ = [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी ]]
| कार्यकाळ_आरंभ = २००४
| कार्यकाळ_समाप्ती = २००९
| मागील = [[मास्टर मातन]]
| पुढील = [[ए. राजा]] 
| पद2 = 
| मतदारसंघ2 = [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी ]]
| कार्यकाळ_आरंभ2 = १९८०
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = १९९६
| मागील2 = पी.एस. रामलिंगम
| पुढील2 = [[एस.आर. बालसुब्रमण्यम]]
| जन्मदिनांक      = {{जन्म दिनांक आणि वय|1947|5|31}}
| जन्मस्थान      = [[मद्रास]], [[ब्रिटीश राज]]
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] 
| अपत्ये          = 
| निवास   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''आर. प्रभू''' ([[तमिळ भाषा|तमिळ]]: இரா. பிரபு) हे एक भारतीय राजकारणी व माजी[[लोकसभा]] सदस्य तसेच माजी केंद्रीय मंत्री आहेत. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]तर्फे [[तमिळनाडू]]च्या [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी]] मतदारसंघातून पाच वेळा लोकसभेवर निवडून गेले होते. 

१९८७ ते १९८९ दरम्यान ते [[राजीव गांधी]] सरकारमध्ये कृषी राज्यमंत्री होते.


[[वर्ग:तमिळ राजकारणी]]
[[वर्ग:७ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:८ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:९ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>e7f4cypqt9lq8844ofgre8itqio2ftd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Abhay Gangarpad</title>
    <ns>3</ns>
    <id>380166</id>
    <revision>
      <id>2686992</id>
      <timestamp>2026-06-01T06:34:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2686992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="273" sha1="bc6odztz5rsaygymix9rcnbsavrx5h6" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Abhay Gangarpad}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १२:०४, १ जून २०२६ (IST)</text>
      <sha1>bc6odztz5rsaygymix9rcnbsavrx5h6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पुडुचेरी मक्कल काँग्रेस</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380167</id>
    <revision>
      <id>2686999</id>
      <timestamp>2026-06-01T06:47:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1352289822|Puducherry Makkal Congress]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2686999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4167" sha1="0mypxqkdpc8y68sasv6hc5imx076o4q" xml:space="preserve">'''पाँडिचेरी मक्कल काँग्रेस''', किंवा '''पुडुचेरी मक्कल काँग्रेस''', हा [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] (पूर्वीचे पाँडिचेरी) या भारतीय केंद्रशासित प्रदेशातील एक [[राजकीय पक्ष]] होता. पीएमसीची स्थापना [[तमिळ मानिल काँग्रेस|तमिळ मानिल काँग्रेसमधून]] फुटलेल्या गटाच्या रूपात झाली. त्याची स्थापना माजी खासदार आणि माजी सभापती पी. कन्नन यांनी केली होती. २००१ मध्ये पुडुचेरीच्या विधानसभा निवडणुकीत, पीएमसीने (३० पैकी) चार जागा जिंकल्या.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ceopuducherry.py.gov.in/PDF/Se2001.PDF|title=Union Territory of Pondicherry Assembly - General Elections - 2001|last=|date=|access-date=4 September 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;election2001&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|title=Statistical Report on General Election, 2001 to the Legislative Assembly of Pondicherry|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=30 July 2022}}&lt;/ref&gt; २००१ पर्यंत, पीएमसीने [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|राष्ट्रीय लोकशाही आघाडीला]] पाठिंबा दिला, परंतु त्यानंतर त्यांनी [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसला]] पाठिंबा देण्यास सुरुवात केली. ऑगस्ट २००२ मध्ये पीएमसीचे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये विलीनीकरण झाले.

मात्र, २००४ च्या [[लोकसभा]] निवडणुकीपूर्वी डेमोक्रॅटिक प्रोग्रेसिव्ह अलायन्सने पुडुचेरीची जागा [[पट्टाळी मक्कल कट्ची|पट्टाळी मक्कल कट्चीला]] दिल्यानंतर पी. कन्नन यांनी काँग्रेस सोडली.

२००५-०९ दरम्यान, पी. कन्नन यांनी पुडुचेरी मुन्नेत्र काँग्रेस नावाचा एक नवीन पक्ष स्थापन केला होता. २०१९ मध्ये त्यांनी मक्कल मुन्नेत्र काँग्रेस नावाचा एक नवीन राजकीय पक्ष स्थापन केला, नंतर ४ मार्च २०२१ रोजी [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपमध्ये]] सामील झाले आणि मणिपूरमधील हिंसाचारामुळे २२ जुलै रोजी त्यांनी राजीनामा दिला. ६ नोव्हेंबर २०२३ रोजी त्यांचे निधन झाले.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]]
[[वर्ग:इ.स. २००० मधील निर्मिती]]
[[वर्ग:इ.स. २००२ मधील समाप्ती]]
[[वर्ग:भारतातील राजकीय पक्ष]]</text>
      <sha1>0mypxqkdpc8y68sasv6hc5imx076o4q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2687000</id>
      <parentid>2686999</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T06:48:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{विकिडेटा माहितीचौकट}}</comment>
      <origin>2687000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4227" sha1="sr83aoobipbauh4qf2eubsax1xbig8q" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''पाँडिचेरी मक्कल काँग्रेस''', किंवा '''पुडुचेरी मक्कल काँग्रेस''', हा [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] (पूर्वीचे पाँडिचेरी) या भारतीय केंद्रशासित प्रदेशातील एक [[राजकीय पक्ष]] होता. पीएमसीची स्थापना [[तमिळ मानिल काँग्रेस|तमिळ मानिल काँग्रेसमधून]] फुटलेल्या गटाच्या रूपात झाली. त्याची स्थापना माजी खासदार आणि माजी सभापती पी. कन्नन यांनी केली होती. २००१ मध्ये पुडुचेरीच्या विधानसभा निवडणुकीत, पीएमसीने (३० पैकी) चार जागा जिंकल्या.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ceopuducherry.py.gov.in/PDF/Se2001.PDF|title=Union Territory of Pondicherry Assembly - General Elections - 2001|last=|date=|access-date=4 September 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;election2001&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|title=Statistical Report on General Election, 2001 to the Legislative Assembly of Pondicherry|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=30 July 2022}}&lt;/ref&gt; २००१ पर्यंत, पीएमसीने [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|राष्ट्रीय लोकशाही आघाडीला]] पाठिंबा दिला, परंतु त्यानंतर त्यांनी [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसला]] पाठिंबा देण्यास सुरुवात केली. ऑगस्ट २००२ मध्ये पीएमसीचे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये विलीनीकरण झाले.

मात्र, २००४ च्या [[लोकसभा]] निवडणुकीपूर्वी डेमोक्रॅटिक प्रोग्रेसिव्ह अलायन्सने पुडुचेरीची जागा [[पट्टाळी मक्कल कट्ची|पट्टाळी मक्कल कट्चीला]] दिल्यानंतर पी. कन्नन यांनी काँग्रेस सोडली.

२००५-०९ दरम्यान, पी. कन्नन यांनी पुडुचेरी मुन्नेत्र काँग्रेस नावाचा एक नवीन पक्ष स्थापन केला होता. २०१९ मध्ये त्यांनी मक्कल मुन्नेत्र काँग्रेस नावाचा एक नवीन राजकीय पक्ष स्थापन केला, नंतर ४ मार्च २०२१ रोजी [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपमध्ये]] सामील झाले आणि मणिपूरमधील हिंसाचारामुळे २२ जुलै रोजी त्यांनी राजीनामा दिला. ६ नोव्हेंबर २०२३ रोजी त्यांचे निधन झाले.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]]
[[वर्ग:इ.स. २००० मधील निर्मिती]]
[[वर्ग:इ.स. २००२ मधील समाप्ती]]
[[वर्ग:भारतातील राजकीय पक्ष]]</text>
      <sha1>sr83aoobipbauh4qf2eubsax1xbig8q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साचा:पुडुचेरी मक्कल काँग्रेस/meta/color</title>
    <ns>10</ns>
    <id>380168</id>
    <revision>
      <id>2687007</id>
      <timestamp>2026-06-01T06:57:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: &lt;nowiki&gt;#ACACE6&lt;/nowiki&gt;&lt;noinclude&gt; == उदाहरण== {| |- style=&quot;color:{{ {{PAGENAME}} }}&quot; | '''हा रंग''' |- style=&quot;background:{{ {{PAGENAME}} }}; color:white&quot; | '''ह्या रंगावर पांढरा''' |- style=&quot;background:{{ {{PAGENAME}} }}; color:black&quot; | '''ह्या रंगावर काळा''' |} [[वर्ग:भारतीय राजकीय पक्ष रंग साचे|{{PAGENAME}}]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>2687007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="463" sha1="og0p3cd2o1qqgddfjqb9ii11e6ots75" xml:space="preserve">&lt;nowiki&gt;#ACACE6&lt;/nowiki&gt;&lt;noinclude&gt;
== उदाहरण==
{|
|- style=&quot;color:{{ {{PAGENAME}} }}&quot;
| '''हा रंग'''
|- style=&quot;background:{{ {{PAGENAME}} }}; color:white&quot;
| '''ह्या रंगावर पांढरा'''
|- style=&quot;background:{{ {{PAGENAME}} }}; color:black&quot;
| '''ह्या रंगावर काळा'''
|}
[[वर्ग:भारतीय राजकीय पक्ष रंग साचे|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>og0p3cd2o1qqgddfjqb9ii11e6ots75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साचा:भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color</title>
    <ns>10</ns>
    <id>380169</id>
    <revision>
      <id>2687010</id>
      <timestamp>2026-06-01T06:59:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: &lt;nowiki&gt;#00B7EB&lt;/nowiki&gt;&lt;noinclude&gt;    == उदाहरण== {| |- style=&quot;color:{{ {{PAGENAME}} }}&quot; | '''हे रंग''' |- style=&quot;background:{{ {{PAGENAME}} }}; color:white&quot; | '''ह्या रंगावर पांढरा''' |- style=&quot;background:{{ {{PAGENAME}} }}; color:black&quot; | '''ह्या रंगावर काळा''' |}  == हे पण पहा == *[[साचा:Communist Party of India/meta/color]] *साचा:Communist Party of I...</comment>
      <origin>2687010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="695" sha1="lixge6l9joeoecl2afjo98v9omcnagt" xml:space="preserve">&lt;nowiki&gt;#00B7EB&lt;/nowiki&gt;&lt;noinclude&gt;

 
== उदाहरण==
{|
|- style=&quot;color:{{ {{PAGENAME}} }}&quot;
| '''हे रंग'''
|- style=&quot;background:{{ {{PAGENAME}} }}; color:white&quot;
| '''ह्या रंगावर पांढरा'''
|- style=&quot;background:{{ {{PAGENAME}} }}; color:black&quot;
| '''ह्या रंगावर काळा'''
|}

== हे पण पहा ==
*[[साचा:Communist Party of India/meta/color]]
*[[साचा:Communist Party of India (Marxist)/meta/color]]
*[[साचा:भारतीय जनता पार्टी/meta/color]]
[[वर्ग:भारतीय राजकीय पक्ष रंग साचे|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lixge6l9joeoecl2afjo98v9omcnagt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फरमान हसन खान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380170</id>
    <revision>
      <id>2687015</id>
      <timestamp>2026-06-01T07:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BitwiseCipher</username>
        <id>183762</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ पृष्ठ तयार केले</comment>
      <origin>2687015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4002" sha1="8ao9262pkbp9h9yjalw5q0kffcs6dbi" xml:space="preserve">'''फरमान हसन खान''' (जन्म ८ ऑगस्ट १९९५; उर्फ़ फरमान मियाँ) हे एक भारतीय समाजसेवक आहेत. ते [[इमाम अहमद रज़ा खान]] यांनी स्थापन केलेल्या [[जमात रज़ा-ए-मुस्तफ़ा]] या संघटनेचे राष्ट्रीय महासचिव आहेत. तसेच ते गैर-नफा संस्था [[आला हज़रत ताजुश्शरिया वेलफेयर सोसायटी]] चे संस्थापक आहेत. ते [[मुफ्ती असजद रज़ा खान कादरी]] यांचे जावई आहेत.

== प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण ==

फरमान हसन खान यांचा जन्म ८ ऑगस्ट १९९५ रोजी [[बरेली, उत्तर प्रदेश]] येथे झाला.

त्यांनी [[महात्मा ज्योतिबा फुले रोहिलखंड विद्यापीठ]] (बरेली) येथून बी.ए. एलएल.बी. पदवी प्राप्त केली.

== कारकीर्द ==

फरमान हसन खान हे सुमारे ८ वर्षांपासून सामाजिक कार्यात सक्रिय आहेत. ते २०२१ पासून [[जमात रज़ा-ए-मुस्तफ़ा]] चे राष्ट्रीय महासचिव म्हणून कार्यरत आहेत. तसेच ते ''आला हज़रत ताजुश्शरिया वेलफेयर सोसायटी'' चे संस्थापक आहेत.

ते आपल्या कार्यांद्वारे वर्षभर गरजू लोकांसाठी मोफत शिक्षण, मोफत वैद्यकीय तपासणी आणि शस्त्रक्रियांची व्यवस्था करतात. विशेषतः उर्स-ए-ताजुश्शरिया आणि उर्स-ए-रज़वी या प्रसंगी मोठ्या प्रमाणावर सेवा उपक्रम राबवले जातात.

== पुरस्कार आणि सन्मान ==

२०२३ मध्ये फरमान हसन खान यांना समाजसेवेतील योगदानासाठी भारत गौरव रत्न पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. याशिवाय विविध संस्थांकडून त्यांना इतरही सन्मान मिळाले आहेत.

त्यांचे नाव [[नरेंद्र मोदी]] आणि [[ए. पी. जे. अब्दुल कलाम]] यांच्यासारख्या व्यक्तीं सोबत उत्तर प्रदेश लोकसेवा आयोग (UPPSC) परीक्षांमध्ये पर्याय म्हणून समाविष्ट करण्यात आले आहे.

[[दैनिक भास्कर]] यांनी आंतरराष्ट्रीय शिक्षण दिनानिमित्त त्यांच्या कार्यावर विशेष लेख प्रकाशित केला होता.

== वैयक्तिक जीवन ==

फरमान हसन खान यांचा विवाह [[मुफ्ती असजद रज़ा खान कादरी]] यांच्या कन्येशी झाला आहे.</text>
      <sha1>8ao9262pkbp9h9yjalw5q0kffcs6dbi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2687016</id>
      <parentid>2687015</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T07:10:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BitwiseCipher</username>
        <id>183762</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2687016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4138" sha1="twfxid9akrcpuvkwdqzxokcygixyoud" xml:space="preserve">'''फरमान हसन खान''' (जन्म ८ ऑगस्ट १९९५; उर्फ़ फरमान मियाँ) हे एक भारतीय समाजसेवक आहेत. ते [[अहमद रज़ा खान बरेलवी|आला हज़रत इमाम अहमद रज़ा खान बरेलवी]] यांनी स्थापन केलेल्या [[जमात रज़ा-ए-मुस्तफ़ा]] या संघटनेचे राष्ट्रीय महासचिव आहेत. तसेच ते गैर-नफा संस्था [[आला हज़रत ताजुश्शरिया वेलफेयर सोसायटी]] चे संस्थापक आहेत. ते [[असजद रज़ा खान|मुफ्ती असजद रज़ा खान कादरी]] यांचे जावई आहेत.

== प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण ==

फरमान हसन खान यांचा जन्म ८ ऑगस्ट १९९५ रोजी [[बरेली, उत्तर प्रदेश]] येथे झाला.

त्यांनी [[महात्मा ज्योतिबा फुले रोहिलखंड विद्यापीठ]] (बरेली) येथून बी.ए. एलएल.बी. पदवी प्राप्त केली.

== कारकीर्द ==

फरमान हसन खान हे सुमारे ८ वर्षांपासून सामाजिक कार्यात सक्रिय आहेत. ते २०२१ पासून [[जमात रज़ा-ए-मुस्तफ़ा]] चे राष्ट्रीय महासचिव म्हणून कार्यरत आहेत. तसेच ते ''आला हज़रत ताजुश्शरिया वेलफेयर सोसायटी'' चे संस्थापक आहेत.

ते आपल्या कार्यांद्वारे वर्षभर गरजू लोकांसाठी मोफत शिक्षण, मोफत वैद्यकीय तपासणी आणि शस्त्रक्रियांची व्यवस्था करतात. विशेषतः उर्स-ए-ताजुश्शरिया आणि उर्स-ए-रज़वी या प्रसंगी मोठ्या प्रमाणावर सेवा उपक्रम राबवले जातात.

== पुरस्कार आणि सन्मान ==

२०२३ मध्ये फरमान हसन खान यांना समाजसेवेतील योगदानासाठी भारत गौरव रत्न पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. याशिवाय विविध संस्थांकडून त्यांना इतरही सन्मान मिळाले आहेत.

त्यांचे नाव [[नरेंद्र मोदी]] आणि [[ए. पी. जे. अब्दुल कलाम]] यांच्यासारख्या व्यक्तीं सोबत उत्तर प्रदेश लोकसेवा आयोग (UPPSC) परीक्षांमध्ये पर्याय म्हणून समाविष्ट करण्यात आले आहे.

[[दैनिक भास्कर]] यांनी आंतरराष्ट्रीय शिक्षण दिनानिमित्त त्यांच्या कार्यावर विशेष लेख प्रकाशित केला होता.

== वैयक्तिक जीवन ==

फरमान हसन खान यांचा विवाह [[मुफ्ती असजद रज़ा खान कादरी]] यांच्या कन्येशी झाला आहे.</text>
      <sha1>twfxid9akrcpuvkwdqzxokcygixyoud</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2687017</id>
      <parentid>2687016</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T07:10:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BitwiseCipher</username>
        <id>183762</id>
      </contributor>
      <comment>/* प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण */</comment>
      <origin>2687017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4150" sha1="nujujipmr2xpxsnuvasi5yxyncuy8ly" xml:space="preserve">'''फरमान हसन खान''' (जन्म ८ ऑगस्ट १९९५; उर्फ़ फरमान मियाँ) हे एक भारतीय समाजसेवक आहेत. ते [[अहमद रज़ा खान बरेलवी|आला हज़रत इमाम अहमद रज़ा खान बरेलवी]] यांनी स्थापन केलेल्या [[जमात रज़ा-ए-मुस्तफ़ा]] या संघटनेचे राष्ट्रीय महासचिव आहेत. तसेच ते गैर-नफा संस्था [[आला हज़रत ताजुश्शरिया वेलफेयर सोसायटी]] चे संस्थापक आहेत. ते [[असजद रज़ा खान|मुफ्ती असजद रज़ा खान कादरी]] यांचे जावई आहेत.

== प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण ==

फरमान हसन खान यांचा जन्म ८ ऑगस्ट १९९५ रोजी [[बरेली|बरेली, उत्तर प्रदेश]] येथे झाला.

त्यांनी महात्मा ज्योतिबा फुले रोहिलखंड विद्यापीठ (बरेली) येथून बी.ए. एलएल.बी. पदवी प्राप्त केली.

== कारकीर्द ==

फरमान हसन खान हे सुमारे ८ वर्षांपासून सामाजिक कार्यात सक्रिय आहेत. ते २०२१ पासून [[जमात रज़ा-ए-मुस्तफ़ा]] चे राष्ट्रीय महासचिव म्हणून कार्यरत आहेत. तसेच ते ''आला हज़रत ताजुश्शरिया वेलफेयर सोसायटी'' चे संस्थापक आहेत.

ते आपल्या कार्यांद्वारे वर्षभर गरजू लोकांसाठी मोफत शिक्षण, मोफत वैद्यकीय तपासणी आणि शस्त्रक्रियांची व्यवस्था करतात. विशेषतः उर्स-ए-ताजुश्शरिया आणि उर्स-ए-रज़वी या प्रसंगी मोठ्या प्रमाणावर सेवा उपक्रम राबवले जातात.

== पुरस्कार आणि सन्मान ==

२०२३ मध्ये फरमान हसन खान यांना समाजसेवेतील योगदानासाठी भारत गौरव रत्न पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. याशिवाय विविध संस्थांकडून त्यांना इतरही सन्मान मिळाले आहेत.

त्यांचे नाव [[नरेंद्र मोदी]] आणि [[ए. पी. जे. अब्दुल कलाम]] यांच्यासारख्या व्यक्तीं सोबत उत्तर प्रदेश लोकसेवा आयोग (UPPSC) परीक्षांमध्ये पर्याय म्हणून समाविष्ट करण्यात आले आहे.

[[दैनिक भास्कर]] यांनी आंतरराष्ट्रीय शिक्षण दिनानिमित्त त्यांच्या कार्यावर विशेष लेख प्रकाशित केला होता.

== वैयक्तिक जीवन ==

फरमान हसन खान यांचा विवाह [[मुफ्ती असजद रज़ा खान कादरी]] यांच्या कन्येशी झाला आहे.</text>
      <sha1>nujujipmr2xpxsnuvasi5yxyncuy8ly</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2687018</id>
      <parentid>2687017</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T07:11:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BitwiseCipher</username>
        <id>183762</id>
      </contributor>
      <comment>/* कारकीर्द */</comment>
      <origin>2687018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4150" sha1="dyw3kji6a4d3toopcs6vwwxenimygcg" xml:space="preserve">'''फरमान हसन खान''' (जन्म ८ ऑगस्ट १९९५; उर्फ़ फरमान मियाँ) हे एक भारतीय समाजसेवक आहेत. ते [[अहमद रज़ा खान बरेलवी|आला हज़रत इमाम अहमद रज़ा खान बरेलवी]] यांनी स्थापन केलेल्या [[जमात रज़ा-ए-मुस्तफ़ा]] या संघटनेचे राष्ट्रीय महासचिव आहेत. तसेच ते गैर-नफा संस्था [[आला हज़रत ताजुश्शरिया वेलफेयर सोसायटी]] चे संस्थापक आहेत. ते [[असजद रज़ा खान|मुफ्ती असजद रज़ा खान कादरी]] यांचे जावई आहेत.

== प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण ==

फरमान हसन खान यांचा जन्म ८ ऑगस्ट १९९५ रोजी [[बरेली|बरेली, उत्तर प्रदेश]] येथे झाला.

त्यांनी महात्मा ज्योतिबा फुले रोहिलखंड विद्यापीठ (बरेली) येथून बी.ए. एलएल.बी. पदवी प्राप्त केली.

== कारकीर्द ==

फरमान हसन खान हे सुमारे ८ वर्षांपासून सामाजिक कार्यात सक्रिय आहेत. ते २०२१ पासून [[जमात रज़ा-ए-मुस्तफ़ा]] चे राष्ट्रीय महासचिव म्हणून कार्यरत आहेत. तसेच ते [[आला हज़रत ताजुश्शरिया वेलफेयर सोसायटी]] चे संस्थापक आहेत.

ते आपल्या कार्यांद्वारे वर्षभर गरजू लोकांसाठी मोफत शिक्षण, मोफत वैद्यकीय तपासणी आणि शस्त्रक्रियांची व्यवस्था करतात. विशेषतः उर्स-ए-ताजुश्शरिया आणि उर्स-ए-रज़वी या प्रसंगी मोठ्या प्रमाणावर सेवा उपक्रम राबवले जातात.

== पुरस्कार आणि सन्मान ==

२०२३ मध्ये फरमान हसन खान यांना समाजसेवेतील योगदानासाठी भारत गौरव रत्न पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. याशिवाय विविध संस्थांकडून त्यांना इतरही सन्मान मिळाले आहेत.

त्यांचे नाव [[नरेंद्र मोदी]] आणि [[ए. पी. जे. अब्दुल कलाम]] यांच्यासारख्या व्यक्तीं सोबत उत्तर प्रदेश लोकसेवा आयोग (UPPSC) परीक्षांमध्ये पर्याय म्हणून समाविष्ट करण्यात आले आहे.

[[दैनिक भास्कर]] यांनी आंतरराष्ट्रीय शिक्षण दिनानिमित्त त्यांच्या कार्यावर विशेष लेख प्रकाशित केला होता.

== वैयक्तिक जीवन ==

फरमान हसन खान यांचा विवाह [[मुफ्ती असजद रज़ा खान कादरी]] यांच्या कन्येशी झाला आहे.</text>
      <sha1>dyw3kji6a4d3toopcs6vwwxenimygcg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2687019</id>
      <parentid>2687018</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T07:11:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BitwiseCipher</username>
        <id>183762</id>
      </contributor>
      <comment>/* वैयक्तिक जीवन */</comment>
      <origin>2687019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4186" sha1="5fhtwcdvgmhuk7n7sz430iicbxkhykv" xml:space="preserve">'''फरमान हसन खान''' (जन्म ८ ऑगस्ट १९९५; उर्फ़ फरमान मियाँ) हे एक भारतीय समाजसेवक आहेत. ते [[अहमद रज़ा खान बरेलवी|आला हज़रत इमाम अहमद रज़ा खान बरेलवी]] यांनी स्थापन केलेल्या [[जमात रज़ा-ए-मुस्तफ़ा]] या संघटनेचे राष्ट्रीय महासचिव आहेत. तसेच ते गैर-नफा संस्था [[आला हज़रत ताजुश्शरिया वेलफेयर सोसायटी]] चे संस्थापक आहेत. ते [[असजद रज़ा खान|मुफ्ती असजद रज़ा खान कादरी]] यांचे जावई आहेत.

== प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण ==

फरमान हसन खान यांचा जन्म ८ ऑगस्ट १९९५ रोजी [[बरेली|बरेली, उत्तर प्रदेश]] येथे झाला.

त्यांनी महात्मा ज्योतिबा फुले रोहिलखंड विद्यापीठ (बरेली) येथून बी.ए. एलएल.बी. पदवी प्राप्त केली.

== कारकीर्द ==

फरमान हसन खान हे सुमारे ८ वर्षांपासून सामाजिक कार्यात सक्रिय आहेत. ते २०२१ पासून [[जमात रज़ा-ए-मुस्तफ़ा]] चे राष्ट्रीय महासचिव म्हणून कार्यरत आहेत. तसेच ते [[आला हज़रत ताजुश्शरिया वेलफेयर सोसायटी]] चे संस्थापक आहेत.

ते आपल्या कार्यांद्वारे वर्षभर गरजू लोकांसाठी मोफत शिक्षण, मोफत वैद्यकीय तपासणी आणि शस्त्रक्रियांची व्यवस्था करतात. विशेषतः उर्स-ए-ताजुश्शरिया आणि उर्स-ए-रज़वी या प्रसंगी मोठ्या प्रमाणावर सेवा उपक्रम राबवले जातात.

== पुरस्कार आणि सन्मान ==

२०२३ मध्ये फरमान हसन खान यांना समाजसेवेतील योगदानासाठी भारत गौरव रत्न पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. याशिवाय विविध संस्थांकडून त्यांना इतरही सन्मान मिळाले आहेत.

त्यांचे नाव [[नरेंद्र मोदी]] आणि [[ए. पी. जे. अब्दुल कलाम]] यांच्यासारख्या व्यक्तीं सोबत उत्तर प्रदेश लोकसेवा आयोग (UPPSC) परीक्षांमध्ये पर्याय म्हणून समाविष्ट करण्यात आले आहे.

[[दैनिक भास्कर]] यांनी आंतरराष्ट्रीय शिक्षण दिनानिमित्त त्यांच्या कार्यावर विशेष लेख प्रकाशित केला होता.

== वैयक्तिक जीवन ==

फरमान हसन खान यांचा विवाह [[असजद रज़ा खान|मुफ्ती असजद रज़ा खान कादरी]] यांच्या कन्येशी झाला आहे.</text>
      <sha1>5fhtwcdvgmhuk7n7sz430iicbxkhykv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2687020</id>
      <parentid>2687019</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T07:11:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BitwiseCipher</username>
        <id>183762</id>
      </contributor>
      <comment>/* वैयक्तिक जीवन */</comment>
      <origin>2687020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4213" sha1="hbho45kwwkdqty5bkp1ld4aucdqh1hf" xml:space="preserve">'''फरमान हसन खान''' (जन्म ८ ऑगस्ट १९९५; उर्फ़ फरमान मियाँ) हे एक भारतीय समाजसेवक आहेत. ते [[अहमद रज़ा खान बरेलवी|आला हज़रत इमाम अहमद रज़ा खान बरेलवी]] यांनी स्थापन केलेल्या [[जमात रज़ा-ए-मुस्तफ़ा]] या संघटनेचे राष्ट्रीय महासचिव आहेत. तसेच ते गैर-नफा संस्था [[आला हज़रत ताजुश्शरिया वेलफेयर सोसायटी]] चे संस्थापक आहेत. ते [[असजद रज़ा खान|मुफ्ती असजद रज़ा खान कादरी]] यांचे जावई आहेत.

== प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण ==

फरमान हसन खान यांचा जन्म ८ ऑगस्ट १९९५ रोजी [[बरेली|बरेली, उत्तर प्रदेश]] येथे झाला.

त्यांनी महात्मा ज्योतिबा फुले रोहिलखंड विद्यापीठ (बरेली) येथून बी.ए. एलएल.बी. पदवी प्राप्त केली.

== कारकीर्द ==

फरमान हसन खान हे सुमारे ८ वर्षांपासून सामाजिक कार्यात सक्रिय आहेत. ते २०२१ पासून [[जमात रज़ा-ए-मुस्तफ़ा]] चे राष्ट्रीय महासचिव म्हणून कार्यरत आहेत. तसेच ते [[आला हज़रत ताजुश्शरिया वेलफेयर सोसायटी]] चे संस्थापक आहेत.

ते आपल्या कार्यांद्वारे वर्षभर गरजू लोकांसाठी मोफत शिक्षण, मोफत वैद्यकीय तपासणी आणि शस्त्रक्रियांची व्यवस्था करतात. विशेषतः उर्स-ए-ताजुश्शरिया आणि उर्स-ए-रज़वी या प्रसंगी मोठ्या प्रमाणावर सेवा उपक्रम राबवले जातात.

== पुरस्कार आणि सन्मान ==

२०२३ मध्ये फरमान हसन खान यांना समाजसेवेतील योगदानासाठी भारत गौरव रत्न पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. याशिवाय विविध संस्थांकडून त्यांना इतरही सन्मान मिळाले आहेत.

त्यांचे नाव [[नरेंद्र मोदी]] आणि [[ए. पी. जे. अब्दुल कलाम]] यांच्यासारख्या व्यक्तीं सोबत उत्तर प्रदेश लोकसेवा आयोग (UPPSC) परीक्षांमध्ये पर्याय म्हणून समाविष्ट करण्यात आले आहे.

[[दैनिक भास्कर]] यांनी आंतरराष्ट्रीय शिक्षण दिनानिमित्त त्यांच्या कार्यावर विशेष लेख प्रकाशित केला होता.

== वैयक्तिक जीवन ==

फरमान हसन खान यांचा विवाह [[असजद रज़ा खान|मुफ्ती असजद रज़ा खान कादरी]] यांच्या कन्येशी झाला आहे. 

== संदर्भ ==</text>
      <sha1>hbho45kwwkdqty5bkp1ld4aucdqh1hf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2687021</id>
      <parentid>2687020</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T07:12:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BitwiseCipher</username>
        <id>183762</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2687021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4796" sha1="633ib47nl5473pkp11fgvecrdnbw170" xml:space="preserve">'''फरमान हसन खान''' (जन्म ८ ऑगस्ट १९९५; उर्फ़ फरमान मियाँ) हे एक भारतीय समाजसेवक आहेत. ते [[अहमद रज़ा खान बरेलवी|आला हज़रत इमाम अहमद रज़ा खान बरेलवी]] यांनी स्थापन केलेल्या [[जमात रज़ा-ए-मुस्तफ़ा]] या संघटनेचे राष्ट्रीय महासचिव आहेत. तसेच ते गैर-नफा संस्था [[आला हज़रत ताजुश्शरिया वेलफेयर सोसायटी]] चे संस्थापक आहेत. ते [[असजद रज़ा खान|मुफ्ती असजद रज़ा खान कादरी]] यांचे जावई आहेत.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.bhaskar.com/amp/career/news/children-brick-kiln-education-anshu-farman-international-education-day-137023774.html|title=अंतर्राष्‍ट्रीय शिक्षा दिवस 2026:  ईंट भट्ठों पर काम करने वाले बच्चों को ‘अंशु’ ने शिक्षित किया; 1,000 बच्चों को कंप्यूटर शिक्षा दे चुके हैं ‘फरमान’|date=2026-01-24|language=hi}}&lt;/ref&gt;

== प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण ==

फरमान हसन खान यांचा जन्म ८ ऑगस्ट १९९५ रोजी [[बरेली|बरेली, उत्तर प्रदेश]] येथे झाला.

त्यांनी महात्मा ज्योतिबा फुले रोहिलखंड विद्यापीठ (बरेली) येथून बी.ए. एलएल.बी. पदवी प्राप्त केली.

== कारकीर्द ==

फरमान हसन खान हे सुमारे ८ वर्षांपासून सामाजिक कार्यात सक्रिय आहेत. ते २०२१ पासून [[जमात रज़ा-ए-मुस्तफ़ा]] चे राष्ट्रीय महासचिव म्हणून कार्यरत आहेत. तसेच ते [[आला हज़रत ताजुश्शरिया वेलफेयर सोसायटी]] चे संस्थापक आहेत.

ते आपल्या कार्यांद्वारे वर्षभर गरजू लोकांसाठी मोफत शिक्षण, मोफत वैद्यकीय तपासणी आणि शस्त्रक्रियांची व्यवस्था करतात. विशेषतः उर्स-ए-ताजुश्शरिया आणि उर्स-ए-रज़वी या प्रसंगी मोठ्या प्रमाणावर सेवा उपक्रम राबवले जातात.

== पुरस्कार आणि सन्मान ==

२०२३ मध्ये फरमान हसन खान यांना समाजसेवेतील योगदानासाठी भारत गौरव रत्न पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. याशिवाय विविध संस्थांकडून त्यांना इतरही सन्मान मिळाले आहेत.

त्यांचे नाव [[नरेंद्र मोदी]] आणि [[ए. पी. जे. अब्दुल कलाम]] यांच्यासारख्या व्यक्तीं सोबत उत्तर प्रदेश लोकसेवा आयोग (UPPSC) परीक्षांमध्ये पर्याय म्हणून समाविष्ट करण्यात आले आहे.

[[दैनिक भास्कर]] यांनी आंतरराष्ट्रीय शिक्षण दिनानिमित्त त्यांच्या कार्यावर विशेष लेख प्रकाशित केला होता.

== वैयक्तिक जीवन ==

फरमान हसन खान यांचा विवाह [[असजद रज़ा खान|मुफ्ती असजद रज़ा खान कादरी]] यांच्या कन्येशी झाला आहे. 

== संदर्भ ==</text>
      <sha1>633ib47nl5473pkp11fgvecrdnbw170</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2687022</id>
      <parentid>2687021</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T07:13:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BitwiseCipher</username>
        <id>183762</id>
      </contributor>
      <comment>/* प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण */</comment>
      <origin>2687022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5345" sha1="6m7i2j6gx05pqoyz52ap6y0va81rg3l" xml:space="preserve">'''फरमान हसन खान''' (जन्म ८ ऑगस्ट १९९५; उर्फ़ फरमान मियाँ) हे एक भारतीय समाजसेवक आहेत. ते [[अहमद रज़ा खान बरेलवी|आला हज़रत इमाम अहमद रज़ा खान बरेलवी]] यांनी स्थापन केलेल्या [[जमात रज़ा-ए-मुस्तफ़ा]] या संघटनेचे राष्ट्रीय महासचिव आहेत. तसेच ते गैर-नफा संस्था [[आला हज़रत ताजुश्शरिया वेलफेयर सोसायटी]] चे संस्थापक आहेत. ते [[असजद रज़ा खान|मुफ्ती असजद रज़ा खान कादरी]] यांचे जावई आहेत.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.bhaskar.com/amp/career/news/children-brick-kiln-education-anshu-farman-international-education-day-137023774.html|title=अंतर्राष्‍ट्रीय शिक्षा दिवस 2026:  ईंट भट्ठों पर काम करने वाले बच्चों को ‘अंशु’ ने शिक्षित किया; 1,000 बच्चों को कंप्यूटर शिक्षा दे चुके हैं ‘फरमान’|date=2026-01-24|language=hi}}&lt;/ref&gt;

== प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण ==

फरमान हसन खान यांचा जन्म ८ ऑगस्ट १९९५ रोजी [[बरेली|बरेली, उत्तर प्रदेश]] येथे झाला.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/bareilly/who-is-farmaan-hasan-khan-uppcs-question-paper-featured-question-about-pm-modi/articleshow/130039563.cms|title=कौन हैं फरमान हसन खान? यूपीपीसीएस के प्रश्न पत्र में पीएम मोदी के साथ पूछा गया था सवाल|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;

त्यांनी महात्मा ज्योतिबा फुले रोहिलखंड विद्यापीठ (बरेली) येथून बी.ए. एलएल.बी. पदवी प्राप्त केली.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== कारकीर्द ==

फरमान हसन खान हे सुमारे ८ वर्षांपासून सामाजिक कार्यात सक्रिय आहेत. ते २०२१ पासून [[जमात रज़ा-ए-मुस्तफ़ा]] चे राष्ट्रीय महासचिव म्हणून कार्यरत आहेत. तसेच ते [[आला हज़रत ताजुश्शरिया वेलफेयर सोसायटी]] चे संस्थापक आहेत.

ते आपल्या कार्यांद्वारे वर्षभर गरजू लोकांसाठी मोफत शिक्षण, मोफत वैद्यकीय तपासणी आणि शस्त्रक्रियांची व्यवस्था करतात. विशेषतः उर्स-ए-ताजुश्शरिया आणि उर्स-ए-रज़वी या प्रसंगी मोठ्या प्रमाणावर सेवा उपक्रम राबवले जातात.

== पुरस्कार आणि सन्मान ==

२०२३ मध्ये फरमान हसन खान यांना समाजसेवेतील योगदानासाठी भारत गौरव रत्न पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. याशिवाय विविध संस्थांकडून त्यांना इतरही सन्मान मिळाले आहेत.

त्यांचे नाव [[नरेंद्र मोदी]] आणि [[ए. पी. जे. अब्दुल कलाम]] यांच्यासारख्या व्यक्तीं सोबत उत्तर प्रदेश लोकसेवा आयोग (UPPSC) परीक्षांमध्ये पर्याय म्हणून समाविष्ट करण्यात आले आहे.

[[दैनिक भास्कर]] यांनी आंतरराष्ट्रीय शिक्षण दिनानिमित्त त्यांच्या कार्यावर विशेष लेख प्रकाशित केला होता.

== वैयक्तिक जीवन ==

फरमान हसन खान यांचा विवाह [[असजद रज़ा खान|मुफ्ती असजद रज़ा खान कादरी]] यांच्या कन्येशी झाला आहे. 

== संदर्भ ==</text>
      <sha1>6m7i2j6gx05pqoyz52ap6y0va81rg3l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2687024</id>
      <parentid>2687022</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T07:17:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BitwiseCipher</username>
        <id>183762</id>
      </contributor>
      <comment>/* कारकीर्द */</comment>
      <origin>2687024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10814" sha1="i8r2cio640pgqrnoivmn6twwqeql9m6" xml:space="preserve">'''फरमान हसन खान''' (जन्म ८ ऑगस्ट १९९५; उर्फ़ फरमान मियाँ) हे एक भारतीय समाजसेवक आहेत. ते [[अहमद रज़ा खान बरेलवी|आला हज़रत इमाम अहमद रज़ा खान बरेलवी]] यांनी स्थापन केलेल्या [[जमात रज़ा-ए-मुस्तफ़ा]] या संघटनेचे राष्ट्रीय महासचिव आहेत. तसेच ते गैर-नफा संस्था [[आला हज़रत ताजुश्शरिया वेलफेयर सोसायटी]] चे संस्थापक आहेत. ते [[असजद रज़ा खान|मुफ्ती असजद रज़ा खान कादरी]] यांचे जावई आहेत.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.bhaskar.com/amp/career/news/children-brick-kiln-education-anshu-farman-international-education-day-137023774.html|title=अंतर्राष्‍ट्रीय शिक्षा दिवस 2026:  ईंट भट्ठों पर काम करने वाले बच्चों को ‘अंशु’ ने शिक्षित किया; 1,000 बच्चों को कंप्यूटर शिक्षा दे चुके हैं ‘फरमान’|date=2026-01-24|language=hi}}&lt;/ref&gt;

== प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण ==

फरमान हसन खान यांचा जन्म ८ ऑगस्ट १९९५ रोजी [[बरेली|बरेली, उत्तर प्रदेश]] येथे झाला.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/bareilly/who-is-farmaan-hasan-khan-uppcs-question-paper-featured-question-about-pm-modi/articleshow/130039563.cms|title=कौन हैं फरमान हसन खान? यूपीपीसीएस के प्रश्न पत्र में पीएम मोदी के साथ पूछा गया था सवाल|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;

त्यांनी महात्मा ज्योतिबा फुले रोहिलखंड विद्यापीठ (बरेली) येथून बी.ए. एलएल.बी. पदवी प्राप्त केली.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== कारकीर्द ==

फरमान हसन खान हे सुमारे ८ वर्षांपासून सामाजिक कार्यात सक्रिय आहेत. ते २०२१ पासून [[जमात रज़ा-ए-मुस्तफ़ा]] चे राष्ट्रीय महासचिव म्हणून कार्यरत आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-farman-mian-became-the-national-general-secretary-of-jamaat-raza-a-mustafa-national-president-of-jamaat-appointed-21657423.html?app=true|title=फरमान मियां बने जमात रजा ए मुस्तफा के राष्ट्रीय महासचिव, जमात के राष्ट्रीय अध्यक्ष ने नियुक्त किया - Farman Mian became the national general secretary of Jamaat Raza A Mustafa national president of Jamaat appointed|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt; तसेच ते [[आला हज़रत ताजुश्शरिया वेलफेयर सोसायटी]] चे संस्थापक आहेत.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.bhaskar.com/local/uttar-pradesh/bareilly/news/more-than-1500-patients-have-been-operated-free-of-cost-honored-by-the-ministry-of-corporate-affairs-of-the-central-government-131329329.html|title=डॉ फरमान मियां को भारत गौरव रत्न:  1,500 से ज्यादा मरीजों का निशुल्क करा चुके हैं ऑपरेशन, केंद्र सरकार की मिनिस्ट्री ऑफ कारपोरेट अफेयर्स ने किया सम्मानित - Bareilly News|date=2023-05-26|language=hi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/up/ala-hazrat-tajushshariya-society-in-bareilly-three-selected-in-neet-nrj|title=बरेली में आला हज़रत ताजुशशरिया सोसायटी की मदद से पढ़कर 3 स्टूडेंट्स का नीट में चयन, टैलेंट की कर रहे तलाश|website=Prabhat Khabar|language=hi|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;

ते आपल्या कार्यांद्वारे वर्षभर गरजू लोकांसाठी मोफत शिक्षण, मोफत वैद्यकीय तपासणी आणि शस्त्रक्रियांची व्यवस्था करतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/cities/others/urseala-hazrat-tree-plantation-free-surgeries-and-edu-for-poor-mark-bareilly-urs-101755789078549.html|title=Urs-e-Ala Hazrat: Tree plantation, free surgeries and edu for poor mark Bareilly Urs|last=Correspondent|first=H. T.|date=2025-08-21|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/bareilly/you-will-get-the-gift-of-free-operation-and-advanced-computer-course-bareilly-news-c-4-vns1074-706878-2025-08-19|title=Bareilly News: मुफ्त ऑपरेशन और एडवांस्ड कंप्यूटर कोर्स का मिलेगा तोहफा|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.patrika.com/bareilly-news/farman-mian-made-this-big-announcement-regarding-urs-e-rajavi-in-bareilly-know-what-will-be-the-effect-19869998|title=बरेली में उर्स-ए-रज़वी को लेकर फरमान मियां ने कर दिया ये बड़ा ऐलान, जाने क्या होगा असर {{!}} Farman Mian Made This Big Announcement Regarding Urs E Rajavi In Bareilly Know What Will Be The Effect|date=2025-08-17|website=Patrika News|language=hi|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt; विशेषतः उर्स-ए-ताजुश्शरिया आणि उर्स-ए-रज़वी या प्रसंगी मोठ्या प्रमाणावर सेवा उपक्रम राबवले जातात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.patrika.com/bareilly-news/farman-mian-humanity-is-the-mission-not-hindu-muslim-became-bharat-gaurav-ratna-for-education-and-medical-service-know-who-is-this-person-19772607|title=फरमान मियां: हिंदू-मुस्लिम नहीं इंसानियत ही मिशन, शिक्षा-चिकित्सा सेवा से बने ‘भारत गौरव रत्न’, जाने कौन है ये शख्सियत {{!}} Farman Mian Humanity Is The Mission Not Hindu Muslim Became Bharat Gaurav Ratna For Education And Medical Service Know Who Is This Person|date=2025-07-13|website=Patrika News|language=hi|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/bareilly/patients-get-will-be-free-operations-on-urs-e-razvi-in-bareilly-2024-08-28|title=Bareilly News: बरेली में उर्स-ए-रजवी पर होंगे निशुल्क ऑपरेशन, 106 बच्चियों को दी जाएगी निशुल्क कोचिंग|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/bareilly-jamat-raza-e-mustafa-organises-ops-for-poor-during-urs-at-aala-hazrat/articleshow/92043985.cms|title=Bareilly: Jamat Raza-e-Mustafa organises ops for poor during Urs at Aala Hazrat|date=2026-04-01|issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/bareilly/free-operations-will-be-conducted-to-the-needy-people-on-urs-e-tajushshariya-in-bareilly-2024-05-14|title=Bareilly: उर्स-ए-ताजुशशरिया पर जरूरतमंदों के कराए जाएंगे मुफ्त आपरेशन, 121 बेटियों को फ्री कंप्यूटर कोर्स|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;

== पुरस्कार आणि सन्मान ==

२०२३ मध्ये फरमान हसन खान यांना समाजसेवेतील योगदानासाठी भारत गौरव रत्न पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. याशिवाय विविध संस्थांकडून त्यांना इतरही सन्मान मिळाले आहेत.

त्यांचे नाव [[नरेंद्र मोदी]] आणि [[ए. पी. जे. अब्दुल कलाम]] यांच्यासारख्या व्यक्तीं सोबत उत्तर प्रदेश लोकसेवा आयोग (UPPSC) परीक्षांमध्ये पर्याय म्हणून समाविष्ट करण्यात आले आहे.

[[दैनिक भास्कर]] यांनी आंतरराष्ट्रीय शिक्षण दिनानिमित्त त्यांच्या कार्यावर विशेष लेख प्रकाशित केला होता.

== वैयक्तिक जीवन ==

फरमान हसन खान यांचा विवाह [[असजद रज़ा खान|मुफ्ती असजद रज़ा खान कादरी]] यांच्या कन्येशी झाला आहे. 

== संदर्भ ==</text>
      <sha1>i8r2cio640pgqrnoivmn6twwqeql9m6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2687025</id>
      <parentid>2687024</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T07:18:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BitwiseCipher</username>
        <id>183762</id>
      </contributor>
      <comment>/* पुरस्कार आणि सन्मान */</comment>
      <origin>2687025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13188" sha1="mkuz6je5jsztq5gkosqspoc8rwf7ad6" xml:space="preserve">'''फरमान हसन खान''' (जन्म ८ ऑगस्ट १९९५; उर्फ़ फरमान मियाँ) हे एक भारतीय समाजसेवक आहेत. ते [[अहमद रज़ा खान बरेलवी|आला हज़रत इमाम अहमद रज़ा खान बरेलवी]] यांनी स्थापन केलेल्या [[जमात रज़ा-ए-मुस्तफ़ा]] या संघटनेचे राष्ट्रीय महासचिव आहेत. तसेच ते गैर-नफा संस्था [[आला हज़रत ताजुश्शरिया वेलफेयर सोसायटी]] चे संस्थापक आहेत. ते [[असजद रज़ा खान|मुफ्ती असजद रज़ा खान कादरी]] यांचे जावई आहेत.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.bhaskar.com/amp/career/news/children-brick-kiln-education-anshu-farman-international-education-day-137023774.html|title=अंतर्राष्‍ट्रीय शिक्षा दिवस 2026:  ईंट भट्ठों पर काम करने वाले बच्चों को ‘अंशु’ ने शिक्षित किया; 1,000 बच्चों को कंप्यूटर शिक्षा दे चुके हैं ‘फरमान’|date=2026-01-24|language=hi}}&lt;/ref&gt;

== प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण ==

फरमान हसन खान यांचा जन्म ८ ऑगस्ट १९९५ रोजी [[बरेली|बरेली, उत्तर प्रदेश]] येथे झाला.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/bareilly/who-is-farmaan-hasan-khan-uppcs-question-paper-featured-question-about-pm-modi/articleshow/130039563.cms|title=कौन हैं फरमान हसन खान? यूपीपीसीएस के प्रश्न पत्र में पीएम मोदी के साथ पूछा गया था सवाल|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;

त्यांनी महात्मा ज्योतिबा फुले रोहिलखंड विद्यापीठ (बरेली) येथून बी.ए. एलएल.बी. पदवी प्राप्त केली.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== कारकीर्द ==

फरमान हसन खान हे सुमारे ८ वर्षांपासून सामाजिक कार्यात सक्रिय आहेत. ते २०२१ पासून [[जमात रज़ा-ए-मुस्तफ़ा]] चे राष्ट्रीय महासचिव म्हणून कार्यरत आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-farman-mian-became-the-national-general-secretary-of-jamaat-raza-a-mustafa-national-president-of-jamaat-appointed-21657423.html?app=true|title=फरमान मियां बने जमात रजा ए मुस्तफा के राष्ट्रीय महासचिव, जमात के राष्ट्रीय अध्यक्ष ने नियुक्त किया - Farman Mian became the national general secretary of Jamaat Raza A Mustafa national president of Jamaat appointed|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt; तसेच ते [[आला हज़रत ताजुश्शरिया वेलफेयर सोसायटी]] चे संस्थापक आहेत.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.bhaskar.com/local/uttar-pradesh/bareilly/news/more-than-1500-patients-have-been-operated-free-of-cost-honored-by-the-ministry-of-corporate-affairs-of-the-central-government-131329329.html|title=डॉ फरमान मियां को भारत गौरव रत्न:  1,500 से ज्यादा मरीजों का निशुल्क करा चुके हैं ऑपरेशन, केंद्र सरकार की मिनिस्ट्री ऑफ कारपोरेट अफेयर्स ने किया सम्मानित - Bareilly News|date=2023-05-26|language=hi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/up/ala-hazrat-tajushshariya-society-in-bareilly-three-selected-in-neet-nrj|title=बरेली में आला हज़रत ताजुशशरिया सोसायटी की मदद से पढ़कर 3 स्टूडेंट्स का नीट में चयन, टैलेंट की कर रहे तलाश|website=Prabhat Khabar|language=hi|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;

ते आपल्या कार्यांद्वारे वर्षभर गरजू लोकांसाठी मोफत शिक्षण, मोफत वैद्यकीय तपासणी आणि शस्त्रक्रियांची व्यवस्था करतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/cities/others/urseala-hazrat-tree-plantation-free-surgeries-and-edu-for-poor-mark-bareilly-urs-101755789078549.html|title=Urs-e-Ala Hazrat: Tree plantation, free surgeries and edu for poor mark Bareilly Urs|last=Correspondent|first=H. T.|date=2025-08-21|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/bareilly/you-will-get-the-gift-of-free-operation-and-advanced-computer-course-bareilly-news-c-4-vns1074-706878-2025-08-19|title=Bareilly News: मुफ्त ऑपरेशन और एडवांस्ड कंप्यूटर कोर्स का मिलेगा तोहफा|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.patrika.com/bareilly-news/farman-mian-made-this-big-announcement-regarding-urs-e-rajavi-in-bareilly-know-what-will-be-the-effect-19869998|title=बरेली में उर्स-ए-रज़वी को लेकर फरमान मियां ने कर दिया ये बड़ा ऐलान, जाने क्या होगा असर {{!}} Farman Mian Made This Big Announcement Regarding Urs E Rajavi In Bareilly Know What Will Be The Effect|date=2025-08-17|website=Patrika News|language=hi|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt; विशेषतः उर्स-ए-ताजुश्शरिया आणि उर्स-ए-रज़वी या प्रसंगी मोठ्या प्रमाणावर सेवा उपक्रम राबवले जातात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.patrika.com/bareilly-news/farman-mian-humanity-is-the-mission-not-hindu-muslim-became-bharat-gaurav-ratna-for-education-and-medical-service-know-who-is-this-person-19772607|title=फरमान मियां: हिंदू-मुस्लिम नहीं इंसानियत ही मिशन, शिक्षा-चिकित्सा सेवा से बने ‘भारत गौरव रत्न’, जाने कौन है ये शख्सियत {{!}} Farman Mian Humanity Is The Mission Not Hindu Muslim Became Bharat Gaurav Ratna For Education And Medical Service Know Who Is This Person|date=2025-07-13|website=Patrika News|language=hi|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/bareilly/patients-get-will-be-free-operations-on-urs-e-razvi-in-bareilly-2024-08-28|title=Bareilly News: बरेली में उर्स-ए-रजवी पर होंगे निशुल्क ऑपरेशन, 106 बच्चियों को दी जाएगी निशुल्क कोचिंग|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/bareilly-jamat-raza-e-mustafa-organises-ops-for-poor-during-urs-at-aala-hazrat/articleshow/92043985.cms|title=Bareilly: Jamat Raza-e-Mustafa organises ops for poor during Urs at Aala Hazrat|date=2026-04-01|issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/bareilly/free-operations-will-be-conducted-to-the-needy-people-on-urs-e-tajushshariya-in-bareilly-2024-05-14|title=Bareilly: उर्स-ए-ताजुशशरिया पर जरूरतमंदों के कराए जाएंगे मुफ्त आपरेशन, 121 बेटियों को फ्री कंप्यूटर कोर्स|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;

== पुरस्कार आणि सन्मान ==

२०२३ मध्ये फरमान हसन खान यांना समाजसेवेतील योगदानासाठी भारत गौरव रत्न पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. याशिवाय विविध संस्थांकडून त्यांना इतरही सन्मान मिळाले आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amritvichar.com/article/370051/bareilly--farman-miyan-honored-with-bharat-gaurav-ratna|title=बरेली: फरमान मियां को भारत गौरव रत्न से किया गया सम्मानित|date=2023-05-17|website=www.amritvichar.com|language=hi|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/bareilly/bareilly-farman-miyan-honored-with-bharat-gaurav-ratna-2023-05-26|title=सम्मान: बरेली के फरमान मियां को मिला भारत गौरव रत्न, मिनिस्ट्री ऑफ कारपोरेट अफेयर्स ने किया सम्मानित|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amritvichar.com/article/303809/bareilly-farman-mian-was-awarded-the-standard-doctorate-degree|title=बरेली: फरमान मियां को डॉक्टरेट की मानक उपाधि से नवाजा गया|date=2022-10-22|website=www.amritvichar.com|language=hi|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;

त्यांचे नाव [[नरेंद्र मोदी]] आणि [[ए. पी. जे. अब्दुल कलाम]] यांच्यासारख्या व्यक्तीं सोबत उत्तर प्रदेश लोकसेवा आयोग (UPPSC) परीक्षांमध्ये पर्याय म्हणून समाविष्ट करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.patrika.com/bareilly-news/who-is-farman-miyan-whom-upsssc-pcs-has-questioned-know-the-secret-of-this-identity-20470623|title=कौन हैं फरमान मियाँ… जिन्हें UPSSSC-PCS ने बना दिया सवाल, जानिए क्या है इस पहचान का राज {{!}} Who Is Farman Miyan Whom Upsssc Pcs Has Questioned Know The Secret Of This Identity|date=2026-04-02|website=Patrika News|language=hi|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/uttar-pradesh/farmaan-hasan-khan-name-in-upsssc-uppcs-exams-discussion-across-up|title=Farmaan Hasan Khan: प्रतियोगी परीक्षाओं में फरमान हसन ख़ान का नाम चमका, प्रदेश भर में चर्चा तेज|date=2026-04-03|website=Prabhat Khabar|language=hi|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;

[[दैनिक भास्कर]] यांनी आंतरराष्ट्रीय शिक्षण दिनानिमित्त त्यांच्या कार्यावर विशेष लेख प्रकाशित केला होता.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== वैयक्तिक जीवन ==

फरमान हसन खान यांचा विवाह [[असजद रज़ा खान|मुफ्ती असजद रज़ा खान कादरी]] यांच्या कन्येशी झाला आहे. 

== संदर्भ ==</text>
      <sha1>mkuz6je5jsztq5gkosqspoc8rwf7ad6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मंगलम विधानसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380171</id>
    <revision>
      <id>2687027</id>
      <timestamp>2026-06-01T08:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1354868069|Mangalam Assembly constituency]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2687027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3626" sha1="4vr6nll3k8eqalhw19cfqvo3k8zzvqj" xml:space="preserve">
'''मंगलम विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या केंद्रशासित प्रदेशातील एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे.&lt;ref name=&quot;pyceo&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|title=Map showing the Assembly constituencies of the U.T. of Pondicherry|date=|publisher=Chief Electoral Office, Puducherry|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608111413/https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|archive-date=8 June 2022|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt; हा [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] एक भाग आहे आणि यामध्ये [[पुडुचेरी जिल्हा|पुडुचेरी जिल्ह्यातील]] विल्लियनूर कम्यून पंचायत आणि कुरुंबपेट ग्रामपंचायत यांच्या काही भागांचा समावेश आहे.&lt;ref name=&quot;delimitation2008&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|title=Schedule – XIII of Constituencies Order, 2008 of Delimitation of Parliamentary and Assembly constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|access-date=13 October 2021}}&lt;/ref&gt;

== विधानसभेचे सदस्य ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!निवडणूक
! नाव
! colspan=&quot;2&quot; | राजकीय पक्ष
|-
| २०११
| सी. जेकुमार &lt;ref name=&quot;election2011&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3438-puducherry-2011/|title=Puducherry General Legislative Election 2011|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;| {{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| २०१६&lt;ref name=&quot;election2016&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3474-puducherry-general-legislative-election-2016/|title=Puducherry General Legislative Election 2016|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;
| एस. व्ही. सुगुमारन | {{Full party name with color|All India N.R. Congress|rowspan=3}}
|-
| २०२१&lt;ref name=&quot;election2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;
| सी. जेकुमार 
|-
| २०२६
| [[एन. रंगास्वामी|एन. रंगस्वामी]]
|-
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:पुडुचेरी जिल्हा]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:इ.स. २००८ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>4vr6nll3k8eqalhw19cfqvo3k8zzvqj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2687028</id>
      <parentid>2687027</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T08:17:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{विकिडेटा माहितीचौकट}}</comment>
      <origin>2687028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3951" sha1="hyhbgjn2u0y9ytl7e8zc2ar174bvolj" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}} 
'''मंगलम विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या केंद्रशासित प्रदेशातील एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे.&lt;ref name=&quot;pyceo&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|title=Map showing the Assembly constituencies of the U.T. of Pondicherry|date=|publisher=Chief Electoral Office, Puducherry|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608111413/https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|archive-date=8 June 2022|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt; हा [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] एक भाग आहे आणि यामध्ये [[पुडुचेरी जिल्हा|पुडुचेरी जिल्ह्यातील]] विल्लियनूर कम्यून पंचायत आणि कुरुंबपेट ग्रामपंचायत यांच्या काही भागांचा समावेश आहे.&lt;ref name=&quot;delimitation2008&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|title=Schedule – XIII of Constituencies Order, 2008 of Delimitation of Parliamentary and Assembly constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|access-date=13 October 2021}}&lt;/ref&gt;

== विधानसभेचे सदस्य ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!निवडणूक
! नाव
! colspan=&quot;2&quot; | राजकीय पक्ष
|-
| २०११&lt;ref name=&quot;election2011&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3438-puducherry-2011/|title=Puducherry General Legislative Election 2011|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;
| सी. जेकुमार 
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|-
| २०१६&lt;ref name=&quot;election2016&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3474-puducherry-general-legislative-election-2016/|title=Puducherry General Legislative Election 2016|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;
| एस. व्ही. सुगुमारन 
| rowspan=3 | [[अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस]]
| rowspan=3 style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २०२१&lt;ref name=&quot;election2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;
| सी. जेकुमार 
|-
| २०२६
| [[एन. रंगास्वामी]]
|-
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:पुडुचेरी जिल्हा]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:इ.स. २००८ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>hyhbgjn2u0y9ytl7e8zc2ar174bvolj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नेट्टपक्कम विधानसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380172</id>
    <revision>
      <id>2687029</id>
      <timestamp>2026-06-01T08:25:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1355680801|Nettapakkam Assembly constituency]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2687029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8384" sha1="654yln4agvkoqlaeu9951x9x2v2p2ok" xml:space="preserve">
'''नेट्टपक्कम विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या केंद्रशासित प्रदेशातील एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे.&lt;ref name=&quot;pyceo&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|title=Map showing the Assembly constituencies of the U.T. of Pondicherry|date=|publisher=Chief Electoral Office, Puducherry|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608111413/https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|archive-date=8 June 2022|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;delimitation2008&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|title=Schedule – XIII of Constituencies Order, 2008 of Delimitation of Parliamentary and Assembly constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|access-date=13 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;delimit&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/nri/puducherry_Delimitation.pdf|title=Schedule XXII Puducherry Table A - Assembly Constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=2011-05-13}}&lt;/ref&gt; हा [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] भाग आहे. २०११ च्या निवडणुकीपासून हा विधानसभा मतदारसंघ [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जातीच्या]] उमेदवारांसाठी राखीव ठेवण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;delimit&quot; /&gt;

== विधानसभेचे सदस्य ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! निवडणूक
! आमदार
! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
|-
| १९६४&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/|title=Puducherry 1964|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515062755/https://www.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/|archive-date=15 May 2019}}&lt;/ref&gt;
| [[व्ही. वेंकटसुब्बा रेड्डियार|व्ही. वेंकटसुभा रेड्डियार]]|| {{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| १९६९&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/|title=Puducherry 1969|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140530/https://eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| [[एम.डी.आर. रामचंद्रन|एमडीआर रामचंद्रन]]|| {{Full party name with color|Dravida Munnetra Kazhagam}}
|-
| १९७४&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|title=Puducherry 1974|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917133352/https://eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| व्ही. वेंकटसुभा रेड्डियार|| {{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| १९७७&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|title=Puducherry 1977|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927043330/https://eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एस. शिवप्रकाशम|| {{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| १९८०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|title=Puducherry 1980|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927041541/https://eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| आर. सुब्बाराया गौंडर|| {{Full party name with color|Janata Party}}
|-
| १९८५&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|title=Puducherry 1985|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140417/https://eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| [[व्ही. वैतिलिंगम|व्ही. वैथिलिंगम]]|| {{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| १९९०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|title=Puducherry 1990|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917130547/https://eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| व्ही. वैथिलिंगम|| {{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| १९९१&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|title=Puducherry 1991|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135604/https://eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| व्ही. वैथिलिंगम|| {{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| १९९६&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|title=Puducherry 1996|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135105/https://eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| व्ही. वैथिलिंगम|| {{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| २००१&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|title=Puducherry 2001|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927050359/https://eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| व्ही. वैथिलिंगम|| {{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| २००६&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|title=Puducherry 2006|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925222225/https://eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|archive-date=25 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| व्ही. वैथिलिंगम|| {{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| २०११
| एल. पेरियासामी|| {{Full party name with color|All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam}}
|-
| २०१६
| व्ही. विझेवेनी|| {{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| २०२१&lt;ref name=&quot;election2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | पी. राजवेलू|| {{Full party name with color|All India N.R. Congress}}
|-
|२०२६
|
|
|-
|}

== हे सुद्धा पहा ==

* [[पुडुचेरी विधानसभा मतदारसंघांची यादी|पुदुचेरी विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी]]
* [[पुडुचेरी जिल्हा|पुदुचेरी जिल्हा]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:पुडुचेरी जिल्हा]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>654yln4agvkoqlaeu9951x9x2v2p2ok</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2687030</id>
      <parentid>2687029</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T08:31:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{विकिडेटा माहितीचौकट}}</comment>
      <origin>2687030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8906" sha1="fwpzcfr4opzn05b8hpyxm67l6dwvwq6" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}} 
'''नेट्टपक्कम विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या केंद्रशासित प्रदेशातील एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे.&lt;ref name=&quot;pyceo&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|title=Map showing the Assembly constituencies of the U.T. of Pondicherry|date=|publisher=Chief Electoral Office, Puducherry|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608111413/https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|archive-date=8 June 2022|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;delimitation2008&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|title=Schedule – XIII of Constituencies Order, 2008 of Delimitation of Parliamentary and Assembly constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|access-date=13 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;delimit&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/nri/puducherry_Delimitation.pdf|title=Schedule XXII Puducherry Table A - Assembly Constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=2011-05-13}}&lt;/ref&gt; हा [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] भाग आहे. २०११ च्या निवडणुकीपासून हा विधानसभा मतदारसंघ [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जातीच्या]] उमेदवारांसाठी राखीव ठेवण्यात आला आहे.&lt;ref name=&quot;delimit&quot; /&gt;

== विधानसभेचे सदस्य ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! निवडणूक
! आमदार
! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
|-
| १९६४&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/|title=Puducherry 1964|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515062755/https://www.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/|archive-date=15 May 2019}}&lt;/ref&gt;
| [[व्ही. वेंकटसुब्बा रेड्डियार]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|-
| १९६९&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/|title=Puducherry 1969|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140530/https://eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| [[एम.डी.आर. रामचंद्रन]]
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
| १९७४&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|title=Puducherry 1974|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917133352/https://eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| व्ही. वेंकटसुब्बा रेड्डियार
| rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| rowspan=2 style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| १९७७&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|title=Puducherry 1977|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927043330/https://eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एस. शिवप्रकाशम
|-
| १९८०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|title=Puducherry 1980|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927041541/https://eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| आर. सुब्बाराया गौंडर
| [[जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|-
| १९८५&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|title=Puducherry 1985|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140417/https://eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| [[व्ही. वैतिलिंगम]]
| rowspan=6 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| rowspan=6 style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| १९९०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|title=Puducherry 1990|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917130547/https://eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| व्ही. वैतिलिंगम
|-
| १९९१&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|title=Puducherry 1991|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135604/https://eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| व्ही. वैतिलिंगम
|-
| १९९६&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|title=Puducherry 1996|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135105/https://eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| व्ही. वैतिलिंगम
|-
| २००१&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|title=Puducherry 2001|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927050359/https://eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| व्ही. वैतिलिंगम
|-
| २००६&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|title=Puducherry 2006|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925222225/https://eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|archive-date=25 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| व्ही. वैतिलिंगम
|-
| २०११
| एल. पेरियासामी
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
| २०१६
| व्ही. विझेवेनी
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २०२१&lt;ref name=&quot;election2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=2 | पी. राजवेलू
| rowspan=2 | [[अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस]]
| rowspan=2 style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
|२०२६
|-
|}

== हे सुद्धा पहा ==
* [[पुडुचेरी विधानसभा मतदारसंघांची यादी]]
* [[पुडुचेरी जिल्हा]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:पुडुचेरी जिल्हा]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>fwpzcfr4opzn05b8hpyxm67l6dwvwq6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एम्बलम विधानसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380173</id>
    <revision>
      <id>2687031</id>
      <timestamp>2026-06-01T09:08:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1356052796|Embalam Assembly constituency]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2687031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7784" sha1="cslfkn4043hn5my80rs39pct5ram70n" xml:space="preserve">
'''एम्बलम विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या केंद्रशासित प्रदेशातील एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे.&lt;ref name=&quot;delimit&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/nri/puducherry_Delimitation.pdf|title=Schedule XXII Puducherry Table A - Assembly Constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|format=PDF|access-date=2011-05-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pyceo&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|title=Map showing the Assembly constituencies of the U.T. of Pondicherry|date=|publisher=Chief Electoral Office, Puducherry|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608111413/https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|archive-date=8 June 2022|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;delimitation2008&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|title=Schedule – XIII of Constituencies Order, 2008 of Delimitation of Parliamentary and Assembly constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|access-date=13 October 2021}}&lt;/ref&gt; हा [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] भाग होता. हा विधानसभा मतदारसंघ [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जातीच्या]] उमेदवारांसाठी राखीव आहे.&lt;ref name=&quot;delimit&quot; /&gt;

== विधानसभेचे सदस्य ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!निवडणूक
! सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
|-
| १९६४&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/|title=Puducherry 1964|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515062755/https://www.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/|archive-date=15 May 2019}}&lt;/ref&gt;
| पी. अंगम्मल|| 	{{Full party name with color|Indian National Congress|rowspan=3}}
|-
| १९६९&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/|title=Puducherry 1969|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140530/https://eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एम. वीरम्मल
|-
| १९७४&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|title=Puducherry 1974|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917133352/https://eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| जी. मुरुगेसन
|-
| १९७७&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|title=Puducherry 1977|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927043330/https://eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| के. शिवलोगनाथन|| 	{{Full party name with color|All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam}}
|-
| १९८०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|title=Puducherry 1980|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927041541/https://eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| जी. मुरुगेसन|| 	{{Full party name with color|Indian National Congress (I)}}
|-
| १९८५&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|title=Puducherry 1985|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140417/https://eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| के. अनबलगन|| 	{{Full party name with color|All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam}}
|-
| १९९०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|title=Puducherry 1990|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917130547/https://eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| के. देवनायगम|| 	{{Full party name with color|Janata Dal}}
|-
| १९९१&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|title=Puducherry 1991|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135604/https://eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| के. पक्किरी अम्माल|| 	{{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| १९९६&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|title=Puducherry 1996|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135105/https://eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| आर. राजारामन|| 	{{Full party name with color|Janata Dal}}
|-
| २००१&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|title=Puducherry 2001|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927050359/https://eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एन. गंगादरन|| 	{{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| २००६&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|title=Puducherry 2006|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925222225/https://eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|archive-date=25 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| आर. राजारामन|| 	{{Full party name with color|Dravida Munnetra Kazhagam}}
|-
| २०११
| पी. राजवेलू|| 	{{Full party name with color|All India N.R. Congress}}
|-
| २०१६
| एम. कंदस्वामी|| 	{{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| २०२१&lt;ref name=&quot;election2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;
| यू. लक्ष्मीकंधन &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://results.eci.gov.in/Result2021/partywiseresult-U07.htm?st=U07|title=GENERAL ELECTION TO VIDHAN SABHA TRENDS &amp; RESULT MAY-2021|date=2021-05-02|website=results.eci.gov.in|access-date=2021-05-23}}&lt;/ref&gt;|| 	{{Full party name with color|All India N.R. Congress|rowspan=2}}
|-
| २०२६
| ई. मोहनदास
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:पुडुचेरी जिल्हा]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>cslfkn4043hn5my80rs39pct5ram70n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2687032</id>
      <parentid>2687031</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T09:17:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2687032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9402" sha1="50i9qzeioikx08duktfyrgann4tm2be" xml:space="preserve">
'''एम्बलम विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या केंद्रशासित प्रदेशातील एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे.&lt;ref name=&quot;delimit&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/nri/puducherry_Delimitation.pdf|title=Schedule XXII Puducherry Table A - Assembly Constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|format=PDF|access-date=2011-05-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pyceo&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|title=Map showing the Assembly constituencies of the U.T. of Pondicherry|date=|publisher=Chief Electoral Office, Puducherry|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608111413/https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|archive-date=8 June 2022|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;delimitation2008&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|title=Schedule – XIII of Constituencies Order, 2008 of Delimitation of Parliamentary and Assembly constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|access-date=13 October 2021}}&lt;/ref&gt; हा [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] भाग होता. हा विधानसभा मतदारसंघ [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जातीच्या]] उमेदवारांसाठी राखीव आहे.&lt;ref name=&quot;delimit&quot; /&gt;

== विधानसभेचे सदस्य ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!निवडणूक
! सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
|-
| १९६४&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/|title=Puducherry 1964|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515062755/https://www.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/|archive-date=15 May 2019}}&lt;/ref&gt;
| पी. अंगम्मल
| rowspan=3 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| rowspan=3 style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|-
| १९६९&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/|title=Puducherry 1969|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140530/https://eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एम. वीरम्मल
|-
| १९७४&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|title=Puducherry 1974|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917133352/https://eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| जी. मुरुगेसन
|-
| १९७७&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|title=Puducherry 1977|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927043330/https://eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| के. शिवलोगनाथन
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
| १९८०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|title=Puducherry 1980|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927041541/https://eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| जी. मुरुगेसन
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}&quot; |
|-
| १९८५&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|title=Puducherry 1985|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140417/https://eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| के. अनबलगन
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
| १९९०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|title=Puducherry 1990|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917130547/https://eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| के. देवनायगम
| [[जनता दल]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल/meta/color}}&quot; |
|-
| १९९१&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|title=Puducherry 1991|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135604/https://eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| के. पक्किरी अम्माल
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| १९९६&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|title=Puducherry 1996|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135105/https://eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| आर. राजारामन
| [[जनता दल]]
| style=&quot;background-color: {{जनता दल/meta/color}}&quot; |
|-
| २००१&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|title=Puducherry 2001|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927050359/https://eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एन. गंगादरन
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २००६&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|title=Puducherry 2006|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925222225/https://eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|archive-date=25 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| आर. राजारामन
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
| २०११
| पी. राजवेलू
| [[अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २०१६
| एम. कंदस्वामी
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २०२१&lt;ref name=&quot;election2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;
| यू. लक्ष्मीकंधन &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://results.eci.gov.in/Result2021/partywiseresult-U07.htm?st=U07|title=GENERAL ELECTION TO VIDHAN SABHA TRENDS &amp; RESULT MAY-2021|date=2021-05-02|website=results.eci.gov.in|access-date=2021-05-23}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=2 | [[अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस]]
| rowspan=2 style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २०२६
| ई. मोहनदास
|-
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:पुडुचेरी जिल्हा]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>50i9qzeioikx08duktfyrgann4tm2be</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विल्लियानूर विधानसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380174</id>
    <revision>
      <id>2687033</id>
      <timestamp>2026-06-01T09:26:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1349136812|Villianur Assembly constituency]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2687033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7135" sha1="tve4rlpk3d6at4i97x747zmnihdzyes" xml:space="preserve">
'''विल्लियनूर विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या केंद्रशासित प्रदेशातील एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे.&lt;ref name=&quot;pyceo&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|title=Map showing the Assembly constituencies of the U.T. of Pondicherry|date=|publisher=Chief Electoral Office, Puducherry|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608111413/https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|archive-date=8 June 2022|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;delimitation2008&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|title=Schedule – XIII of Constituencies Order, 2008 of Delimitation of Parliamentary and Assembly constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|access-date=13 October 2021}}&lt;/ref&gt; हा [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] भाग आहे.

== विधानसभेचे सदस्य ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!वर्ष
! सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
|-
| १९६४&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/|title=Puducherry 1964|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515062755/https://www.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/|archive-date=15 May 2019}}&lt;/ref&gt;
| थिल्लई कनकरासु|| 	{{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| १९६९&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/|title=Puducherry 1969|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140530/https://eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एस. अरुमुगम|| 	{{Full party name with color|Dravida Munnetra Kazhagam}}
|-
| १९७४&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|title=Puducherry 1974|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917133352/https://eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एमके जीवराथिना ओडायर|| 	{{Full party name with color|Indian National Congress (Organisation)}}
|-
| १९७७&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|title=Puducherry 1977|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927043330/https://eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एस. पझनीनाथन|| 	{{Full party name with color|All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam}}
|-
| १९८०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|title=Puducherry 1980|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927041541/https://eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एम. वेणुगोपाल|| 	{{Full party name with color|Dravida Munnetra Kazhagam}}
|-
| १९८५&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|title=Puducherry 1985|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140417/https://eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| आर. सुब्बाराया गौंडर|| 	{{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| १९९०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|title=Puducherry 1990|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917130547/https://eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| पी. आनंदबास्करन|| 	{{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| १९९१&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|title=Puducherry 1991|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135604/https://eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| पी. आनंदबास्करन|| 	{{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| १९९६&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|title=Puducherry 1996|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135105/https://eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| सी. जयकुमार|| 	{{Full party name with color|Tamil Maanila Congress (Moopanar)}}
|-
| २००१&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|title=Puducherry 2001|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927050359/https://eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| सी. जेकुमार|| 	{{Full party name with color|Tamil Maanila Congress (Moopanar)}}
|-
| २००६&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|title=Puducherry 2006|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925222225/https://eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|archive-date=25 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| जे. नारायणसामी|| 	{{Full party name with color|Independent politician}}
|-
| २०११
| अ. नमस्सिवयम्|| 	{{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| २०१६
| अ. नमस्सिवयम्|| 	{{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| २०२१&lt;ref name=&quot;election2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | आर. शिवा || 	{{Full party name with color|Dravida Munnetra Kazhagam}}
|-
|२०२६
|
|
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:पुडुचेरी जिल्हा]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>tve4rlpk3d6at4i97x747zmnihdzyes</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2687034</id>
      <parentid>2687033</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T09:32:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{विकिडेटा माहितीचौकट}}</comment>
      <origin>2687034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8253" sha1="k7h1sc6tvw6wn9xzd5jx83pjp68cgs7" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''विल्लियनूर विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या केंद्रशासित प्रदेशातील एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे.&lt;ref name=&quot;pyceo&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|title=Map showing the Assembly constituencies of the U.T. of Pondicherry|date=|publisher=Chief Electoral Office, Puducherry|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608111413/https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|archive-date=8 June 2022|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;delimitation2008&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|title=Schedule – XIII of Constituencies Order, 2008 of Delimitation of Parliamentary and Assembly constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|access-date=13 October 2021}}&lt;/ref&gt; हा [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] भाग आहे.

== विधानसभेचे सदस्य ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!वर्ष
! सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
|-
| १९६४&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/|title=Puducherry 1964|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515062755/https://www.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/|archive-date=15 May 2019}}&lt;/ref&gt;
| थिल्लई कनकरासु
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|-
| १९६९&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/|title=Puducherry 1969|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140530/https://eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एस. अरुमुगम
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
| १९७४&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|title=Puducherry 1974|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917133352/https://eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एमके जीवराथिना ओडायर
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन)/meta/color}}&quot; |
|-
| १९७७&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|title=Puducherry 1977|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927043330/https://eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एस. पझनीनाथन
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
| १९८०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|title=Puducherry 1980|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927041541/https://eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एम. वेणुगोपाल
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
| १९८५&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|title=Puducherry 1985|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140417/https://eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| आर. सुब्बाराया गौंडर
| rowspan=3 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| rowspan=3 style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| १९९०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|title=Puducherry 1990|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917130547/https://eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| पी. आनंदबास्करन
|-
| १९९१&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|title=Puducherry 1991|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135604/https://eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| पी. आनंदबास्करन
|-
| १९९६&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|title=Puducherry 1996|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135105/https://eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| सी. जयकुमार
| rowspan=2 | [[तमिळ मानिल काँग्रेस]]
| rowspan=2 style=&quot;background-color: {{तमिळ मानिल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २००१&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|title=Puducherry 2001|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927050359/https://eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| सी. जेकुमार
|-
| २००६&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|title=Puducherry 2006|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925222225/https://eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|archive-date=25 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| जे. नारायणसामी
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
|-
| २०११
| अ. नमस्सिवयम्
| rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| rowspan=2 style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २०१६
| अ. नमस्सिवयम्
|-
| २०२१&lt;ref name=&quot;election2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=2 | आर. शिवा 
| rowspan=2 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| rowspan=2 style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
|२०२६
|-
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:पुडुचेरी जिल्हा]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>k7h1sc6tvw6wn9xzd5jx83pjp68cgs7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2687035</id>
      <parentid>2687034</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T09:33:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2687035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8256" sha1="3b9s2p13oixlvlef9coe2j1nez2mlfp" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''विल्लियानूर विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या केंद्रशासित प्रदेशातील एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे.&lt;ref name=&quot;pyceo&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|title=Map showing the Assembly constituencies of the U.T. of Pondicherry|date=|publisher=Chief Electoral Office, Puducherry|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608111413/https://ceopuducherry.py.gov.in/img/maps/overall.jpg|archive-date=8 June 2022|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;delimitation2008&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|title=Schedule – XIII of Constituencies Order, 2008 of Delimitation of Parliamentary and Assembly constituencies|publisher=[[Election Commission of India]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|access-date=13 October 2021}}&lt;/ref&gt; हा [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] भाग आहे.

== विधानसभेचे सदस्य ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!वर्ष
! सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
|-
| १९६४&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/|title=Puducherry 1964|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515062755/https://www.eci.gov.in/files/file/3421-puducherry-1964/|archive-date=15 May 2019}}&lt;/ref&gt;
| थिल्लई कनकरासु
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|-
| १९६९&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/|title=Puducherry 1969|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140530/https://eci.gov.in/files/file/3423-puducherry-1969/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एस. अरुमुगम
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
| १९७४&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|title=Puducherry 1974|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917133352/https://eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एमके जीवराथिना ओडायर
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन)/meta/color}}&quot; |
|-
| १९७७&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|title=Puducherry 1977|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927043330/https://eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एस. पझनीनाथन
| [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
| १९८०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|title=Puducherry 1980|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927041541/https://eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एम. वेणुगोपाल
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
| १९८५&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|title=Puducherry 1985|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140417/https://eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| आर. सुब्बाराया गौंडर
| rowspan=3 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| rowspan=3 style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| १९९०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|title=Puducherry 1990|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917130547/https://eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| पी. आनंदबास्करन
|-
| १९९१&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|title=Puducherry 1991|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135604/https://eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| पी. आनंदबास्करन
|-
| १९९६&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|title=Puducherry 1996|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135105/https://eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| सी. जयकुमार
| rowspan=2 | [[तमिळ मानिल काँग्रेस]]
| rowspan=2 style=&quot;background-color: {{तमिळ मानिल काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २००१&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|title=Puducherry 2001|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927050359/https://eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| सी. जेकुमार
|-
| २००६&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|title=Puducherry 2006|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925222225/https://eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|archive-date=25 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| जे. नारायणसामी
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
|-
| २०११
| अ. नमस्सिवयम्
| rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| rowspan=2 style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| २०१६
| अ. नमस्सिवयम्
|-
| २०२१&lt;ref name=&quot;election2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=2 | आर. शिवा 
| rowspan=2 | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
| rowspan=2 style=&quot;background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}&quot; |
|-
|२०२६
|-
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:पुडुचेरी जिल्हा]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>3b9s2p13oixlvlef9coe2j1nez2mlfp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ओझुकराई विधानसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380175</id>
    <revision>
      <id>2687038</id>
      <timestamp>2026-06-01T11:50:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1349185816|Ozhukarai Assembly constituency]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2687038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5185" sha1="0v990xygcprdyx23pc8y77bwgsy7fr3" xml:space="preserve">
'''ओझुकराई विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] या केंद्रशासित प्रदेशातील एक [[पुडुचेरी विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे. हा [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघाचा]] एक भाग आहे.

== विधानसभेचे सदस्य ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!निवडणूक
! सदस्य
! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
|-
|१९७४&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|title=Puducherry 1974|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917133352/https://eci.gov.in/files/file/3425-puducherry-1974/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
|जी. मन्नथन
|
|
|-
| १९७७&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|title=Puducherry 1977|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927043330/https://eci.gov.in/files/file/3426-puducherry-1977/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | जी. पेरुमल राजा| {{Full party name with color|Dravida Munnetra Kazhagam}}
|-
| १९८०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|title=Puducherry 1980|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927041541/https://eci.gov.in/files/file/3428-puducherry-1980/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;| {{Full party name with color|Dravida Munnetra Kazhagam}}
|-
| १९८५&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|title=Puducherry 1985|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917140417/https://eci.gov.in/files/file/3430-puducherry-1985/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| आर. सोमासुंदरम| {{Full party name with color|All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam}}
|-
| १९९०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|title=Puducherry 1990|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917130547/https://eci.gov.in/files/file/3431-puducherry-1990/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| एम. रसन| {{Full party name with color|Dravida Munnetra Kazhagam}}
|-
| १९९१&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|title=Puducherry 1991|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135604/https://eci.gov.in/files/file/3433-puducherry-1991/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | के. नटराजन| {{Full party name with color|All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam}}
|-
| १९९६&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|title=Puducherry 1996|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917135105/https://eci.gov.in/files/file/3434-puducherry-1996/|archive-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;| {{Full party name with color|All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam}}
|-
| २००१&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|title=Puducherry 2001|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927050359/https://eci.gov.in/files/file/3436-puducherry-2001/|archive-date=27 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | अ. नमस्सिवयम्| {{Full party name with color|Tamil Maanila Congress}}
|-
| २००६&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|title=Puducherry 2006|website=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925222225/https://eci.gov.in/files/file/3437-puducherry-2006/|archive-date=25 September 2021}}&lt;/ref&gt;| {{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| २०११
| एन.जी. पन्निर सेल्वम| {{Full party name with color|All India N.R. Congress}}
|-
| २०१६
| एम.एन.आर. बालन| {{Full party name with color|Indian National Congress}}
|-
| २०२१&lt;ref name=&quot;election2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/13417-puducherry-general-legislative-election-2021/|title=Puducherry General Legislative Election 2021|publisher=[[Election Commission of India]]|access-date=9 November 2021}}&lt;/ref&gt;
| एम. शिवशंकर| {{Full party name with color|Independent (politician)}}
|-
|२०२६
|
|
|
|-
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:पुडुचेरी जिल्हा]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील राजकारण]]
[[वर्ग:पुडुचेरीमधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:इ.स. १९७४ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>0v990xygcprdyx23pc8y77bwgsy7fr3</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>