भारत

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mr">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिपीडिया</sitename>
    <dbname>mrwiki</dbname>
    <base>https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">मिडिया</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">विशेष</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">चर्चा</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">सदस्य</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">सदस्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिपीडिया</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिपीडिया चर्चा</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">चित्र</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">चित्र चर्चा</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मिडियाविकी</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मिडियाविकी चर्चा</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">साचा</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">साचा चर्चा</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">सहाय्य</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">सहाय्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">वर्ग</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">वर्ग चर्चा</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">दालन</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">दालन चर्चा</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">मसुदा</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">मसुदा चर्चा</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">विभाग</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">विभाग चर्चा</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>भारत</title>
    <ns>0</ns>
    <id>845</id>
    <revision>
      <id>2690530</id>
      <parentid>2511341</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:28:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{Databox}} प्रयोग</comment>
      <origin>2690530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111140" sha1="5by4n9al3nffgnduh1wu0ip1czma8o3" xml:space="preserve">{{मुखपृष्ठ सदर टीप
|तारीख = ४ मे
|वर्ष = २०१५
}}
{{माहितीचौकट देश
|राष्ट्र_प्रचलित_नाव = भारत गणराज्य
|राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = भारतीय प्रजासत्ताक
|राष्ट्र_ध्वज = Flag of India.svg 
|राष्ट्र_चिन्ह = Emblem of India.svg
|राष्ट्र_ध्वज_नाव =तिरंगा
|राष्ट्र_चिन्ह_नाव = अशोकस्तंभ
|जागतिक_स्थान_नकाशा = India (orthographic projection).svg
|राष्ट्र_नकाशा = 
|ब्रीद_वाक्य = [[सत्यमेव जयते]]
|राजधानी_शहर = [[नवी दिल्ली]]
|सर्वात_मोठे_शहर = [[मुंबई]]
|latd=28 |latm=37 |latNS=N |longd=77 |longm=13 |longEW=E
|सरकार_प्रकार = संसदीय [[प्रजासत्ताक]]
|राष्ट्रप्रमुख_नाव = [[द्रौपदी मुर्मू]]
|पंतप्रधान_नाव = {{#statements:P6|from=Q668}}
|सरन्यायाधीश_नाव = मा. सरन्यायाधीश [[शरद अरविंद बोबडे]]
|राष्ट्र_गीत = &lt;center&gt;[[चित्र:Jana gana mana vocal.ogg|जन गण मन]]&lt;center&gt;
|राष्ट्रीय_गीत = [[वंदे मातरम्]]
|स्वातंत्र्यदिवस_दिनांक = (ब्रिटनपासून)&lt;br /&gt;[[ऑगस्ट १५]], [[इ.स. १९४७|१९४७]]&lt;br /&gt;(पहा: [[भारतीय स्वातंत्र्यदिवस]])
|प्रजासत्ताकदिन_दिनांक = [[जानेवारी २६]], [[इ.स. १९५०|१९५०]]&lt;br /&gt;(पहा: [[भारतीय प्रजासत्ताक दिन]])
|राष्ट्रीय_भाषा = {{hlist|
[[हिंदी भाषा|हिंदी]]|
[[इंग्रजी भाषा|इंग्रजी]]|
}} (अधिकृत)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=&quot;Constitutional Provisions – Official Language Related Part-17 of the Constitution of India&quot;|url=https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions|website=[[भारत सरकार]]}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{hlist|
[[आसामी भाषा|आसामी]]|
[[उडिया भाषा|उडिया]]|
[[बंगाली भाषा|बंगाली]]|
[[मराठी भाषा|मराठी]]|
[[कन्नड भाषा|कन्नड]]|
[[काश्मिरी भाषा|काश्मिरी]]|
[[कोकणी भाषा|कोकणी]]|
[[गुजराती भाषा|गुजराती]]|
[[डोग्री भाषा|डोग्री]]|
[[तमिळ भाषा|तमिळ]]|
[[तेलुगू भाषा|तेलुगु]]|
[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]]|
[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]|
[[बोडो भाषा|बोडो]]|
[[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]]|
[[मणिपुरी भाषा|मणिपुरी]]|
[[मल्याळम भाषा|मल्याळम]]|
[[मैथिली भाषा|मैथिली]]|
[[संथाळी भाषा|संथाळी]]|
[[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]|
[[सिंधी भाषा|सिंधी]]|
[[हिंदी भाषा|हिंदी]]|
[[उर्दू भाषा|उर्दू]]|
}}
|इतर_प्रमुख_भाषा = [[इंग्रजी]]
|राष्ट्रीय_चलन = [[भारतीय रुपया]]
|राष्ट्रीय_प्राणी = [[वाघ]]
|राष्ट्रीय_पक्षी = [[मोर]]
|राष्ट्रीय_फूल = [[कमळ]]
|क्षेत्रफळ_क्रमवारी_क्रमांक = [[जगातील देशांची यादी (क्षेत्रफळानुसार)|७]]
|क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ३२,८७,२६३
|क्षेत्रफळ_जलव्याप्त_टक्के = ९.५६
|लोकसंख्या_क्रमवारी_क्रमांक = [[जगातील देशांची यादी (लोकसंख्येनुसार)|२]]
|लोकसंख्या_संख्या = १,३५,२६४,२२,८०
|लोकसंख्या_घनता = ४०५.३
|प्रमाण_वेळ = [[भारतीय प्रमाणवेळ]]
|यूटीसी_कालविभाग = +५:३०
|आंतरराष्ट्रीय_दूरध्वनी_क्रमांक = +९१
|आंतरजाल_प्रत्यय = .in
|जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = ३
|जीडीपी_डॉलरमध्ये = १२.३६३ [[निखर्व]]
|दरडोई_जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = ११८
|दरडोई_जीडीपी_डॉलरमध्ये = ९,०२७
|माविनि_वर्ष =२०१८
|माविनि = {{वाढ}} ०.६४७
|माविनि_क्रमवारी_क्रमांक =१२९ वा
|माविनि_वर्ग =&lt;span style=&quot;color:orange;&quot;&gt;मध्यम&lt;/span&gt;
}}
{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
{{Databox}}
'''भारत''' किंवा '''भारतीय प्रजासत्ताक''' हा [[दक्षिण आशिया]]मधील एक प्रमुख [[देश]] आणि जगातील प्राचीन संस्कृतींपैकी एक आहे. हा देश क्षेत्रफळाने जगातील [[जगातील देशांची यादी (क्षेत्रफळानुसार)|७वा सर्वांत मोठा]] देश आहे तर लोकसंख्येच्या बाबतीत [[जगातील देशांची यादी (लोकसंख्येनुसार)|दुसऱ्या क्रमांकावर]] आहे. भारताला हजारो वर्षे जुना [[इतिहास]] आहे, अनेक साम्राज्ये या भूमीत विकसित पावली व लयाला गेली. [[भाषा]], [[ज्ञान]], [[अध्यात्म]], [[कला]], [[धर्म]] या बाबतीत जगाला या देशाने मोठा वारसा दिला आहे. [[उष्ण कटिबंध]]ातील ह्या देशात विविध प्रकारचे हवामान अनुभवायास मिळते. अनेक भाषा, अनेक प्रांत, अनेक रितीरिवाज आहे परंतु या विविधतेत एकता हे या देशाचे वैशिष्ट्य आहे. भारताला प्राचीन धार्मिक व सांस्कृतिक परंपरा लाभलेली आहे जगाच्या इतिहासामध्ये भारतीय संस्कृतीला मानाचे स्थान प्राप्त झालेले आहे.

== राष्ट्रीय मानचिन्हे ==
{| class=&quot;infobox borderless&quot;
|+ भारताची अधिकृत राष्ट्रीय मानचिह्ने{{संदर्भ हवा}}
|-
! '''राष्ट्रीय प्राणी'''
| [[वाघ]]
|[[चित्र:Panthera tigris.jpg|50px]]
|-
! '''राष्ट्रीय पक्षी'''
| [[मोर]]
| [[चित्र:Pavo muticus (Tierpark Berlin) - 1017-899-(118).jpg|50px]]
|-
! '''राष्ट्रीय वृक्ष'''
| [[वड]]
| [[चित्र:Banyan tree on the banks of Khadakwasla Dam.jpg|50px]]
|-
! '''राष्ट्रीय फूल'''
| [[कमळ]]
| [[चित्र:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|50px]]
|-
! '''राष्ट्रीय प्राणी'''
|वाघ
| [[चित्र:Panthera tigris.jpg|50px]]
|-
! '''राष्ट्रीय जलचर प्राणी'''
|गंगा डॉल्फिन
| [[चित्र:PlatanistaHardwicke.jpg|50px]]
|-
! '''राष्ट्रीय सरपटणारा प्राणी'''
|किंग कोब्रा
| [[चित्र:King-Cobra.jpg|50px]]
|-
! '''राष्ट्रीय परंपरागत प्राणी'''
|माकड 
| [[चित्र:Hanuman Langur.jpg|50px]]
|-
! '''राष्ट्रीय फळ'''
| [[आंबा]]
| [[चित्र:An Unripe Mango Of Ratnagiri (India).JPG|50px]]
|-
! '''राष्ट्रीय नदी '''
| [[गंगा]]
| [[चित्र:River Ganges.JPG|50px]]
|-
|'''राष्ट्रग्रंथ'''
| [[भारताचे संविधान]]
|[[चित्र:Constitution of India.jpg|50px]]
|}

== नावाची व्युत्पत्ती ==
'''भारत नावाचा अर्थ'' ' भारत हे नाव कसे पडले याबद्धल मतभेद आढळतात. [[जैन]] अनुश्रुतिनुसार भगवान ॠषभदेवाच्या ज्येष्ठ पुत्राचे नाव भरत होते. त्यावरून भारत हे नाव पडले असे सांगण्यात येते. ॠग्वेदकालीन [[सिंधू]] प्रदेशातील सर्वश्रेष्ठ टोळी भरत होती. तिच्या नावावरून भारत हे नाव पडले असेल असेही समजण्यात येते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=प्राचीन भारताचा इतिहास|last=देशमुख|first=प्रा. मा. म,|publisher=विश्वभारती प्रकाशन, नागपूर|year=१९६७|location=नागपूर|pages=१०}}&lt;/ref&gt;

'भा' म्हणजे तेज व 'रत' म्हणजे रममाण झालेला. तेजात रममाण झालेला देश म्हणजे भारत होय.

{{संदर्भ हवा}}

=== कथा ===
शकुंतला ही [[विश्वामित्र]] ऋषींची [[मेनका]] या अप्सरेपासून झालेली कन्या होती. तिचा विवाह पुरुवंशीय राजा दुष्यंताशी झाला होता. त्यांचा पुत्र पराक्रमी [[सम्राट भरत|भरत]] होता. यावरून हिंदुस्थान देशाला भारत हे नाव पडले असा एक मतप्रवाह आहे.{{संदर्भ हवा}}

काहीच्या मते स्वायंभुव मनूची पत्‍नी शतरूपा ऊर्फ बार्हिष्मती यांचा पुत्र असलेल्या प्रियव्रताच्या सात मुलांपैकी एकाचे नांव अग्निध्र होते. अग्निध्राला वारसाहक्काने जंबूद्वीप नावाचा प्रदेश मिळाला. अग्निध्राचा मुलगा नाभि आणि त्याची पत्‍नी मेरुदेवी यांचा पुत्र ऋषभदेव होता. या ऋषभदेवामुळे जंबूद्वीपाला अजनाभवर्ष या नावाने ओळखले जाऊ लागले. ऋषभदेवाची पत्‍नी ही इंद्रकन्या जयंती होती व त्यांना भरत नावाचा मुलगा होता. हा ''जडभरत''  या नावाने ज्ञात आहे. त्या ऋषभपुत्र भरतामुळे अजनाभवर्ष नावाचा देश भारत या नावाने प्रसिद्ध झाला.
सिंधू नदीचा अपभ्रंश होऊन हिंदू हा शब्द आला. त्यामुळे हे स्थान हिंदुस्थान म्हणून ओळखले जाऊ लागले. अशी दंतकथा आहे.

[[२६ जानेवारी]], [[इ.स. १९५०]] रोजी देशाची [[भारताचे संविधान|नवी राज्यघटना]] अंमलात आल्यानंतर देशाचे नाव अधिकृतपणे 'भारत' अर्थात ''इंडिया'' (इंग्रजी: India) असे झाले. भारतरत्न [[बाबासाहेब आंबेडकर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्या अथक प्रयत्नातून २ वर्षे ११ महिने १७ दिवसात [[भारताचे संविधान]] निर्माण झाले होते.

== इतिहास ==
{{मुख्यलेख|भारतीय इतिहास}}
[[चित्र:Mahabharata BharatVarsh.jpg|इवलेसे|right|150px|महाभारत काळातील भारतवर्षाचा नकाशा]]
भारत देश हा मानवी इतिहासातील प्राचीन देशांमध्ये गणला जातो. मध्यप्रदेशातील [[भीमबेटका]] येथील पाषाणयुगातील भित्तीचित्रे भारताच्या मानवी अस्तित्त्वाचे सर्वांत जुन्या पुराव्यांपैकी आहेत. पुराणतज्ञांनुसार, सत्तर हजार वर्षांपूर्वी आदिमानवाने भारतात प्रवेश केला. साधारणपणे ९००० वर्षांपूर्वी भारतात ग्रामीण व शहरी स्वरूपांची मानवी वस्ती होऊ लागली व त्याचेच हळूहळू [[सिंधू संस्कृती]]मध्ये. रूपांतर झाले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |title = इंट्रोडक्शन टू द एन्शियंट इंडस व्हॅली|भाषा=इंग्लिश|दुवा=http://www.harappa.com/indus/indus1.html
|ॲक्सेसदिनांक = २००७-०६-१८|वर्ष= १९९६ |प्रकाशक = Harappa}}&lt;/ref&gt; इसवीसन पूर्व ३५०० च्या सुमारास सिंधू संस्कृतीचा काल मानला जातो. या सिंधू संस्कृतीची सुरुवात भारताच्या वायव्य प्रांतात म्हणजेच आजच्या [[पाकिस्तान]]ा&lt;nowiki/&gt;त झाली. [[मोहेंजोदडो]] व [[हडप्पा|हरप्पा]] ही उत्खननात सापडलेली शहरे आज पाकिस्तानात असली तरी भारतीय इतिहासातच गणली जातात. यानंतरचा काळ (इ.स. पूर्व १५०० ते इ.स. पूर्व ५००) [[वैदिक काळ]] म्हणून गणला जातो. काही वर्षांपूर्वीपर्यंत इतिहासकारांमध्ये असा समज होता की [[युरोप]] व [[मध्य आशिया|मध्य अशिया]]तून आलेल्या [[आर्य]] लोकांच्या टोळ्यांनी सातत्याने आक्रमणे करून [[सिंधू संस्कृती]] नष्ट केली व वैदिक काळ सूरू झाला&lt;ref&gt;[[डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया]]-ले. पंडित [[जवाहरलाल नेहरु]]&lt;/ref&gt;. परंतु सध्या संशोधकांचे असे मत आहे की वैदिक काळ हा पूर्वीच्या संशोधकांच्या मान्यतेपेक्षा अजून प्राचीन असून वैदिक संस्कृती व [[हडप्पा संस्कृती|हडाप्पा]] व [[मोहेंजोदडो|मोहोंदोजडोची]] संस्कृती या एकच होत्या. सिंधू संस्कृती व वैदिक काळातील घडामोडी या [[सिंधु नदी|सिंधू]] व [[सरस्वती नदी|सरस्वती]] नद्यांच्या काठी घडल्या होत्या यात दुमत नाही. यातील [[सरस्वती नदी]] ही काळाच्या ओघात पृष्ठीय बदलांमुळे लुप्त पावली. प्राचीन [[सरस्वती नदी]] ही [[पंजाब]], [[राजस्थान]] व [[कच्छ जिल्हा|कच्छ]] [[गुजरात]] मधून वाहत होती हे शास्त्रीय पुराव्यातून सिद्ध झाले आहे. या वैदिक काळातच भारतीय संस्कृतीची मुळे रोवली गेली. मध्य वैदिक काळात सिंधू काठची वैदिक संस्कृती [[गंगा नदी|गंगेच्या]] खोऱ्यात पसरली. विष्णू पुराणातला पहिला श्लोक भारत या नावाची ओळख करून देतो.

उत्तरं यत्समुद्रस्य
हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् ।
वर्षं तद्भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ।।

म्हणजे समुद्रापासून उत्तरेला आणि हिमालयापासून दक्षिणेला समुद्रापर्यंत अशी जी भूमी तिचे नाव आहे भारत अन् त्या भारतभूमीची संतती ते भारतीय आहेत.
[[चित्र:Indischer Maler des 6. Jahrhunderts 001.jpg|thumb|left|[[अजिंठा-वेरूळची लेणी]] येथील भित्तीचित्रे]]

इसवी सन पूर्व तिसऱ्या शतकात [[अलेक्झांडर द ग्रेट|अलेक्झांडरच्या]] आक्रमणानंतर भारतात बरीच राजकीय स्थित्यंतरे झालीत. भारताच्या मुद्देसूद इतिहासाची येथपासून सुरुवात होते. [[चंद्रगुप्त मौर्य]]ाने [[मगध]]च्या [[मौर्य साम्राज्य]]ाची मुहूर्तमेढ रोवली ज्याचा [[सम्राट अशोक]]ाने कळस गाठला. [[कलिंगाचे युद्ध|कलिंगाच्या युद्धात]] मानवी क्रौर्यानंतर अशोकाने शांतता व अहिंसेचा मार्ग अवलंबला व [[बौद्ध धर्म]]ाचा स्वीकार केला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |title = मौर्य वंष |भाषा = इंग्लिश |दुवा = http://www.livius.org/man-md/mauryas/mauryas.html |लेखक = जोना लेंडरलिंग |ॲक्सेसदिनांक = २००७-०६-१७ |archive-date = 2012-02-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120226183742/http://www.livius.org/man-md/mauryas/mauryas.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; भारतात या काळात मोठ्या प्रमाणावर [[बौद्ध धर्म]]ाचा प्रसार झाला होता. मौर्य साम्राज्याच्या पतनानंतर काही काळ [[उत्तर भारत]]ात अनेक ग्रीक आक्रमणे पुन्हा झाली. काही काळ ग्रीक सत्तेखाली भारताचा काही भाग होता. तिसऱ्या शतकात स्थापन झालेल्या [[गुप्त साम्राज्य]]ाने भारताच्या बहुतांशी भागावर बराच काळ राज्य केले. हा काळ भारताचा सुवर्णकाळ मानला जातो. या काळातच जनतेवर दीर्घकाल राहिलेला बौद्ध धर्माचा पगडा हळूहळू कमी झाला व पूर्वीच्या वैदिक धर्माची वेगळ्या स्वरूपात पुनर्बांधणी झाली. [[साहित्य]], [[गणित]], [[शास्त्र]], [[तत्त्वज्ञान]] इत्यादी क्षेत्रात भारताने मोठी मजल मारली.&quot;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://knowindia.gov.in/knowindia/culture_heritage.php?id=15|title=Gupta period has been described as the Golden Age of Indian history|ॲक्सेसदिनांक=२०१४-०२-०२|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190949/http://knowindia.gov.in/knowindia/culture_heritage.php?id=15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

प्रसिद्ध अमेरिकन लेखक मार्क ट्वेन भारताबद्दल लिहीतात,

&quot;''India is the cradle of the human race, the birthplace of human speech, the mother of history, the grandmother of legend, and the great-grandmother of tradition. Our most valuable and most instructive materials in the history of man are treasured up in India only''&quot;.

भारत या काळात व्यापारीदृष्ट्या अतिशय पुढारलेला देश होता. [[दक्षिण भारत]]ात अनेक साम्राज्ये उदयास आली. [[तमिळनाडू]]तील [[चोल साम्राज्य]], [[विजयनगर साम्राज्य|विजयनगरचे साम्राज्य]], [[महाराष्ट्र]]ातील [[सातवाहन]], या काळातील [[कला]], [[स्थापत्य अभियांत्रिकी|स्थापत्यशास्त्रातील]] प्रगती आजही खूणावते. [[अजिंठा-वेरूळची लेणी]], [[वेरुळ]], [[हंपी]]चे प्राचीन नगर, दक्षिणेतील प्राचीन मंदीरे ही याच काळात बांधली गेली [[चोल साम्राज्य]]ाचा विस्तार [[आग्नेय आशिया]]तील [[इंडोनेशिया]] या देशापर्यंत पोहोचला होता.

११ व्या शतकात [[इराण]]मधील [[मोहम्मद बिन कासीम]] ने [[सिंध प्रांत]]ात आक्रमण केले व ते काबीज केले. यानंतर अनेक इस्लामी आक्रमणे आली व भारताच्या मोठ्या भूभागावर [[इस्लामी राजवट]] लागू झाली. भारताच्या अनेक राज्ये आर्थिक दृष्ट्या अतिशय पुढारलेली होती. इस्लामी आक्रमणात, सत्ता काबीज करणे तसेच लूट करणे हे मुख्य उद्देश्य असत. [[गझनी]] येथील एका राज्यकर्त्याने भारतात लूटीच्या १७ मोहिमा आखल्या होत्या. [[तैमूरलंग]]ने केलेले दिल्लीतील शिरकाण मानवी इतिहासातील सर्वाधिक क्रूर घटना होती असे [[इतिहासकार]] नमूद करतात.{{संदर्भ हवा}} [[दिल्ली सल्तनत]] ते [[मोगल]]ांपर्यंत अनेक इस्लामी राज्ये उदयास आली. यातील [[मुघल साम्राज्य|मुघल राजवट]] सर्वाधिक विस्ताराचे होते. मुघल राजवटीत चक्रवर्ती सम्राट [[छत्रपती शिवाजी महाराज]]ांनी [[मराठा साम्राज्य]]ाची स्थापना केली ज्याला त्यांनी [[स्वराज्य]] असे नाव दिले , ज्याचा मुख्य उदेश्य भारतात एतद्देशीयांचे राज्य पुर्न‍‍स्थापन करणे हा होता. मराठा साम्राज्याच्या विस्ताराबरोबरच मुघल साम्राज्य क्षीण होत गेले. [[पानिपतची तिसरी लढाई|पानिपतच्या युद्धात]] दारुण पराभवानंतर मराठ्याचे पतन सुरू झाले ज्याचा सर्वाधिक फायदा युरोपीयन साम्राज्यवाद्यांना झाला. सोळाव्या शतकापासूनच अनेक युरोपीय देशांनी व्यापाराचे निमित्त करून भारतात वसाहती स्थापल्या होत्या व आपले साम्राज्यवादी धोरण ते पुढे रेटत होते. [[इंग्लिश]] लोक, [[पोर्तुगीज]], [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[डच]] हे भारतात आपले वर्चस्व गाजवण्यास धडपडत होते. इंग्रजांनी साहजिकच आपल्या विकसित शस्त्रास्त्रे व युद्धकौशल्य तसेच मुत्सदेगीरी, फुटीचे राजकारण करून हळूहळू भारताच्या सर्व राज्ये आपल्या अधिपत्याखाली आणली. [[बंगाल]]पासून सुरुवात करत, [[म्हैसूर]]चा [[टिपू सुलतान]], १८१८ मध्ये [[मराठा साम्राज्य]], १८५० च्या सुमारास [[पंजाब]]मधील [[शीख साम्राज्य|शिख]] व जाट असे हस्तगत करत जवळपास संपूर्ण भारताला इंग्रजांनी [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]]च्या कारभाराखाली घेतले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://india.gov.in/knowindia/history_freedom_struggle.php|title=History : Indian Freedom Struggle (1857–1947)|ॲक्सेसदिनांक=2007-10-03|प्रकाशक=[[National Informatics Centre]] (NIC)|अवतरण=And by 1856, the British conquest and its authority were firmly established.|archive-date=2009-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20091227213048/http://india.gov.in/knowindia/history_freedom_struggle.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; १८५७ मध्ये ब्रिटिश सेनेमधील भारतीय सैनिकांनी उठाव केला व पहाता पहाता संपूर्ण भारतभर त्याचे पडसाद उमटले. ब्रिटिशांविरुद्धचा उठाव अयशस्वी झाला तरी ब्रिटिशांविरुद्ध स्वातंत्र मिळवण्याची उर्मी भारतीयांच्यात जागृत झाली. उठावानंतर ईस्ट इंडिया कंपनीकडून कारभार ब्रिटिश सरकारकडे गेला.
[[चित्र:Bal Gangadhar Tilak.jpg|अल्ट=बाळ गंगाधर टिळक|इवलेसे|बाळ गंगाधर टिळक]]
[[लोकमान्य टिळक]] यांच्या नेतृत्वाखाली विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]ने राष्ट्रीय पातळीवर [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा|स्वातंत्र्य चळवळ]] सुरू केली. १९२० मधे टिळकांच्या मृत्युनंतर [[महात्मा गांधी]]ंनी चळवळीची सुत्रे हाती घेत अनेक चळवळी केल्या.&lt;ref name=&quot;CONCISE ENCYCLOPEDIA 3&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक |title = Concise Encyclopedia|प्रकाशक = [[Dorling Kindersley]] Limited |वर्ष = 1997 |पृष्ठे = p. 455 |आयएसबीएन = 0-7513-5911-4}}&lt;/ref&gt; सरते शेवटी [[१५ ऑगस्ट]], [[इ.स. १९४७]] रोजी भारताला इंग्रजांपासून स्वातंत्र्य मिळाले परंतु त्यासाठी बहुसंख्य मुस्लिम असलेला भाग, आजचा [[पाकिस्तान]] व [[बांगलादेश]], हे वेगळे व्हावे लागले. फाळणीचा हा इतिहास अतिशय दुःखदायक आहे.&lt;ref name=&quot;CONCISE ENCYCLOPEDIA..&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक |title = Concise Encyclopedia |प्रकाशक = [[Dorling Kindersley]] Limited |वर्ष = १९९७ |पृष्ठे = ३२२ |आयएसबीएन = 0-7513-5911-4}}&lt;/ref&gt; २६ जानेवारी १९५० रोजी [[भारतीय संविधान]] लागू झाले व भारत [[गणतंत्र राष्ट्र]] बनले व ते ''जगातील सर्वांत मोठे लोकशाही राष्ट्र'' ठरले आहे.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=CIA Factbook: India|कृती=[[CIA Factbook]]|दुवा=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|ॲक्सेसदिनांक=2007-03-10|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर भारताने सामान्य गतीने आर्थिक व सामाजिक सुधारणांचा स्वीकार करून वाटचाल केली. [[जम्मू आणि काश्मिर]] व ईशान्येकडील राज्यात सुरू असलेल्या हिंसाचार आणि गरीबीमुळे ग्रामिण भागात सुरू होत असलेला [[नक्षलवाद]] यांमुळे भारताच्या [[दहशतवाद]]ही एक महत्त्वाचा सुरक्षाविषयक मुद्दा बनला आहे. १९९० पासून भारताच्या विविध शहरात दहशतवादी हल्ले झाले आहेत. मागील एका दशकापासुन कट्टर धार्मिक समुदायांमधील जातीय तेढांमुळे धार्मिक दहशतवाद ही भारताच्या एक गंभीर समस्या बनली आहे आणि यामुळे आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील भारताची जगातील सर्वात मोठे धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र ही प्रतिमा दिवसेंदिवस मलिन होत आहे. भारताचे [[चीन]] व [[पाकिस्तान]] याच्याशी संलग्न सीमांबद्दल वाद आहेत त्यातून [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७]], [[१९६५ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९६५]], [[भारत-पाकिस्तान तिसरे युद्ध|१९७१]] व [[कारगिल युद्ध|१९९९]] मध्ये युद्धे झाली. भारत अलिप्ततावादी चळवळीच्या प्रस्थापकांपैकी एक आहे. भारताने १९७४ मधे भूमीगत अणुचाचणी केली.&lt;ref name=&quot;India is a Nuclear State&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
|title = India Profile
|दुवा = http://www.nti.org/e_research/profiles/India/index.html
|ॲक्सेसदिनांक = 2007-06-20
|वर्ष= २००३
|प्रकाशक = [[The Nuclear Threat Initiative|Nuclear Threat Initiative (NTI)]]}}&lt;/ref&gt; १९९८ मध्ये यापाठोपाठ पाच आणखी अणुस्फोट करण्यात आले,ज्याने भारतास [[अणुऊर्जा क्षमतेनुसार देशांची यादी|अणुसज्ज]] देशांच्या यादीत नेऊन बसविले.&lt;ref name=&quot;India is a Nuclear State&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Montek&quot;&gt;{{cite paper
|author = [[Montek Singh Ahluwalia]]
|title = Economic Reforms in India since 1991: Has Gradualism Worked?
|version =
|प्रकाशक = Journal of Economic Perspectives
|year= 2002
|दुवा = http://planningcommission.nic.in/aboutus/speech/spemsa/msa008.doc
|format = MS Word
|accessdate = 2007-06-13
}}&lt;/ref&gt; १९९१ नंतर भारताने आर्थिक सुधारणांचा अंगिकार केल्यानंतर् झपाट्याने आर्थिक प्रगती केली आहे. खासकरून [[आज्ञावली|सॉफ्टवेर]] क्षेत्रामध्ये भारताने लक्षणिय कामगिरी केली आहे.&lt;ref name=&quot;ERS&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.ers.usda.gov/Briefing/India/|title=India is the second fastest growing economy|ॲक्सेसदिनांक=2007-08-05|फॉरमॅट=|कृती=Economic Research Service (ERS)|प्रकाशक=[[United States Department of Agriculture]] (USDA)|archive-date=2011-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520002800/http://www.ers.usda.gov/Briefing/India/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== भूगोल ==
{{मुख्य|भारतीय भूगोल}}

[[चित्र:India Geographic Map.jpg|thumb|भारताचा भौगोलिक नकाशा.]]
भौगोलिक दृष्ट्या भारताचे हिमाच्छादित पर्वत ([[हिमालय]]), [[गंगेचे खोरे]], [[वाळवंट]], [[दख्ख्ननचे पठार]] असे प्रादेशिक विभाग पडतात. भारत भौगोलिकदृष्ट्या [[भारतीय पृष्ठ]]ाचा मोठा भाग आहे. जो [[इंडो-ऑस्ट्रेलियन]] पृष्ठाचा एक तुकडा आहे.&lt;ref name=ali&gt;{{जर्नल स्रोत
|last=Ali
|first=Jason R.
|coauthors=Jonathan C. Aitchison
|title=Greater India
|journal=Earth-Science Reviews
|volume=72
|issue=3-4
|year=2005
|pages=pp. 170-173
|doi=10.1016/j.earscirev.2005.07.005
|Ref=ali}}&lt;/ref&gt;

भारत साधारणपणे साडेसात कोटी वर्षांपूर्वी [[दक्षिण गोलार्ध]]ातील [[गोंडवन]] या महाखंडाचा भाग होता. पृष्ठीय बदलांमध्ये भारतील पृष्ठ वेगळे झाले व नैऋत्य दिशेला  सरकू लागले. साधारणपणे ५ कोटी वर्षांपूर्वी भारतीय पृष्ठ [[आशिया|अशियाई]] पृष्ठाला धडकले यामुळे भारताच्या उत्तर व ईशान्य भागात [[हिमालय]]ाची निर्मिती झाली.&lt;ref name=ali /&gt; भारतीय पृष्ठ व अशियाई पृष्ठामधील भागात जो [[समुद्र]] होता तो दलदलीचा भाग बनला व नंतर हळूहळू नद्यांनी आणलेल्या गाळाने या भाग मैदानी बनवला. आज हा भाग [[गंगा नदी|गंगेचे खोरे]] म्हणून ओळखला जातो.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=7|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत
|last=Prakash
|first=B.
|coauthors=Sudhir Kumar, M. Someshwar Rao, S. C. Giri
|title=Holocene tectonic movements and stress field in the western Gangetic plains {{मृत दुवा}}
|journal=Current Science
|volume=79
|issue=4
|year=2000
|pages=pp. 438-449
|दुवा=http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf
|format=[[Portable Document Format|PDF]]}}&lt;/ref&gt; गंगेच्या खोऱ्याच्या पश्चिमेकडे [[अरवल्ली पर्वतरांग|अरावली पर्वताची]] रांग आहे. अरावली पर्वत हा जगातील सर्वांत प्राचीन पर्वतामध्ये गणला जातो. अरावलीच्या पश्चिमेला पर्जन्यछायेमुळे [[थारचे वाळवंट]] तयार झाले आहे.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=11|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt; पूर्वीचे भारतीय पृष्ठ आज [[भारतीय द्वीपकल्प]] म्हणून् ओळखले जाते. यात [[दख्खनचे पठार]], [[सह्याद्री]], [[सातपुडा]], [[मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेशा]]तील मोठा भूभाग, [[छोटा नागपूरचे पठार]] इत्यादी भूभाग येतो.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=8|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt; दख्खनच्या पठाराला समुद्री किनाराला समांतर असे [[सह्याद्री]] व [[पूर्व घाट]] असे कडे आहेत. दख्खनचे पठार सह्याद्री हे सर्व [[ज्वालामुखी]]पासून निर्माण झालेले असून त्यात भूप्रस्तराचे मूळ फॉर्मेशन आहेत. दगडांचे काही नमुने १०० कोटी वर्षांपेक्षाही अधिक आहे.&lt;ref name=britan-weghats&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|pp=9-10|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt;

भारताला एकूण {{km to mi|7517|precision=0}} कि.मी. इतका [[समुद्रकिनारा]] लाभला आहे. त्यातील {{km to mi|5423|abbrev=yes|precision=0}} कि.मी. इतका द्वीपकल्पीय भारतात आहे तर उर्वरित {{km to mi|2094|abbrev=yes|precision=0}} द्वीपसमूहांमध्ये समाविष्ट आहे.&lt;ref name=&quot;sanilkumar&quot; /&gt; भारतीय नौदलीय सांख्यिकीनुसार मुख्यभूमीमधील समुद्रकिनाऱ्यामध्ये ४३ टक्के वाळूचे किनारे आहे, ११ टक्के खडकाळ तर उर्वरित ४६ टक्के दलदलींनी भरलेला आहे.&lt;ref name=&quot;sanilkumar&quot; /&gt;

बहुतांशी हिमालयीन नद्या या [[गंगा नदी|गंगा]] व [[ब्रम्हपुत्रा]] या नद्यांना मिळतात. या दोन्ही नद्या [[बंगालचा उपसागर|बंगालच्या उपसागराला]] जाउन मिळतात.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=15|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt; गंगेच्या मुख्य उपनद्यांमध्ये [[यमुना नदी|यमुना]], [[कोसी नदी|कोसी]], [[गंडकी नदी|गंडक]] नदी इत्यादी आहेत. [[हिमालय| हिमालयातून ]] जेव्हा सपाट प्रदेशात वाहू लागतात तेव्हा या नद्या मोठा पूर येण्याची शक्यता असते. दख्खनच्या पठारावरील मह्त्वाच्या नद्यांमध्ये [[गोदावरी नदी|गोदावरी]] , [[कृष्णा नदी|कृष्णा]], [[भीमा नदी|भीमा]], [[महानदी]], [[कावेरी नदी|कावेरी]], [[तुंगभद्रा नदी|तुंगभद्रा]] इत्यादी महत्त्वाच्या नद्या आहेत ज्या [[बंगालचा उपसागर|बंगालच्या उपसागरा]]ला मिळतात. मध्य भारतातून [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] सर्वांत मोठी पश्चिम वाहिनी नदी आहे जी [[अरबी समुद्र]]ाला जाऊन मिळते.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=16|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=17|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt; पश्चिम भारतात [[कच्छ]] येथे पृष्ठीय बदलांमुळे खाऱ्यापाण्याची दलदल आहे त्याला [[कच्छचे रण]] असे म्हणतात. गंगा नदी जिथे बंगालच्या उपसागराला मिळते तिथे [[त्रिभुज प्रदेश]] तयार झाला आहे.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=12|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt; भारताच्या मुख्य भूमीपासून दूर दोन द्वीपसमूह भारताच्या अधिकारात येतात. दक्षिण अरबी समुद्रातील [[लक्षद्वीप]] व बंगालच्या उपसागरातील [[म्यानमार]] व [[इंडोनेशिया]]जवळील [[अंदमान आणि निकोबार|अंदमान व निकोबार द्वीपसमूह]] हे दोन द्वीपसमूह आहेत.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=13|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt;

भारतीय हवामान हिमालय व [[थरचे वाळवंट|थारचे वाळवंटाने]] प्रभावित आहे. हिमालय उत्तरेकडून येणारे थंड वारे रोखून धरतो तर थारचे वाळवंट आणि हिमालय हे दोघेही भारतात मोसमी पाऊस पडण्यास जवाबदार आहेत. थारचे वाळवंट दक्षिणेकडील हिंदी महासागरातून बाष्प आकर्षित करते, या प्रभावामुळे मोसमी वारे वाहतात. जून ते ऑक्टोबर या महिन्यांमध्ये [[नैऋत्य मोसमी वारे|नैऋत्य मोसमी वाऱ्यां]]मुळे संपूर्ण भारतभर पाउस पडतो तर इतर वेळ कोरडे हवामान असते.&lt;ref name=&quot;chang1967&quot;&gt;{{Harvnb|Chang|1967|pp=391-394}}&lt;/ref&gt; हिमालय कोरडे थंड वारे रोखून धरतो त्यामुळे भारताचे हवामान वर्षभर उष्ण असते. अगदी कडक हिवाळ्याच्या महिन्यातही दिवसाचे सरासरी तापमान सुसह्य असते.&lt;ref name=&quot;chang1967&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Posey_1994_118&quot;&gt;{{harvnb|Posey|1994|p=118|Ref=posey}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wolpert_2003_4&quot;&gt;{{harvnb|Wolpert|2003|p=4|Ref=wol}}&lt;/ref&gt; ढोबळमानाने चार विविध प्रकारचे हवामान भारतात आढळून येतात [[विषवृतीय आर्द्र हवामान]], [[विषुववृत्तीय शुष्क हवामान]], [[समविषुववृतीय आर्द्र हवामान]] व [[हिमालयीन हवामान|हिमालयीन]] प्रकारचे हवामान.&lt;ref name=&quot;Heitzman_Worden_1996_97&quot;&gt;{{harvnb|Heitzman|Worden|1996|p=97|Ref=worden}}&lt;/ref&gt;

=== चतुःसीमा ===
भारतीय द्वीपकल्प [[अरबी समुद्र]], [[हिंदी महासागर]] व [[बंगालचा उपसागर|बंगालच्या उपसागरा]]ने वेढलेला आहे. हिंदी महासागरात [[तमिळनाडू]]च्या जवळ [[श्रीलंका]] हा शेजारी देश आहे. [[पश्चिम बंगाल]] ते [[त्रिपुरा]] पर्यंत घोड्यांच्या नाल्याच्या आकारात [[बांगलादेश]]ास वेढलेले आहे. पूर्वेस [[म्यानमार]] आहे तर पूर्वोत्तर राज्यांच्या सीमा [[चीन]]ला भीडल्या आहे. [[सिक्कीम]] व [[अरुणाचल प्रदेश]] यंच्यामधील प्रदेशात [[भूतान]] हा देश आहे. [[सिक्कीम]] व [[उत्तराखंड|उत्तरांचल]] ह्या राज्यांच्या मध्ये [[नेपाळ]]ची सीमा [[उत्तर प्रदेश]] व [[बिहार]] या राज्यांना लागते. उत्तरांचल पासून पुन्हा उत्तरेकडे [[लद्दाख]] पर्यंत [[चीन]]ची सीमा आहे. [[काश्‍मीर|काश्मीर]] मधील [[सियाचीन हिमनदी]]पासून ते [[गुजरात]] राज्यातील कच्छच्या रणापर्यंत पश्चिमेकडे [[पाकिस्तान]]ची सीमा आहे.

=== राजकीय विभाग ===
{{मुख्य|भारताची राज्ये आणि प्रदेश}}
प्रशासनाच्या सोयीकरता राजकीयदृष्ट्या भारताचे २८ [[राज्य]]े आणि ९ [[केंद्रशासित प्रदेश]] असे विभाग पाडण्यात आले आहेत.सर्व राज्ये आणि [[दिल्ली]], [[पुद्दुचेरी]] आणि [[जम्मू आणि काश्मीर]] ह्या  केंद्रशासित प्रदेशांत निर्वाचित सरकारे आहेत; तर इतर केंद्रशासित प्रदेशांत केंद्र शासननियुक्त प्रशासनाद्वारे राज्यकारभार चालतो.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश
! नकाशा (संबंधित राज्य किंवा केंद्रशासित प्रदेशाच्या लेखावर जाण्यासाठी नकाशावर टिचकी मारा)
|-
|
* राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश:
*# [[अरुणाचल प्रदेश]]
*# [[आसाम]]
*# [[आंध्रप्रदेश]]
*# [[उत्तरप्रदेश]]
*# [[उत्तराखंड]]
*# [[ओडिशा]]
*# [[कर्नाटक]]
*# [[केरळ]]
*# [[गुजरात]]
*# [[गोवा]]
*# [[छत्तीसगढ]]
*# [[झारखंड]]
*# [[तमिळनाडू]]
*# [[तेलंगण]]
*# [[त्रिपुरा]]
*# [[नागालॅंड]]
*# [[पश्चिम बंगाल]]
*# [[पंजाब]]
*# [[बिहार]]
*# [[मणिपूर]]
*# [[मध्यप्रदेश]]
*# [[महाराष्ट्र]]
*# [[मिझोरम]]
*# [[मेघालय]]
*# [[राजस्थान]]
*# [[सिक्कीम]]
*# [[हरियाणा]]
*# [[हिमाचल प्रदेश]]
* [[केंद्रशासित प्रदेश]]
*#[[जम्मू आणि काश्मीर]]
*# [[लडाख]]
*# [[अंदमान आणि निकोबार]]
*# [[चंदीगढ]]
*# [[दमण आणि दीव]]
*# [[दादरा आणि नगर हवेली]]
*# [[दिल्ली]]
*# [[पुद्दुचेरी]]
*# [[लक्षद्वीप]]
| &lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{{भारताची राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश}}
&lt;/div&gt;
|}

=== मोठी शहरे ===
* [[नवी दिल्ली]]
* [[मुंबई]] (पूर्वीचे बाॅम्बे)
* [[कोलकाता]] (पूर्वीचे कलकत्ता)
* [[चेन्नई]] (पूर्वीचे मद्रास)
* [[हैद्राबाद]]
* [[कोचीन]]
* [[बंगळुरू]]
* [[मैसुरू]]
* [[अमृतसर]]
* [[कानपूर]]
* [[अहमदाबाद]]
* [[पुणे]] (पूर्वीचे पूना)
* [[नागपूर]]
* [[चंदीगढ]]
* [[ठाणे]]
* [[सुरत]]
* [[अमरावती]] (पूर्वीची इंद्रपूरी)
* [[नांदेड]] (पूर्वीचा नंदिग्राम)

== लोकजीवन व समाजव्यवस्था ==
=== भारताच्या धर्म ===
भारतात ६ प्रमुख धर्म आहेत (सर्व आकडे अंदाजे):

१) [[हिंदू धर्म]] – ७५-७९%;

२) [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] – १४%;

३) [[बौद्ध धर्म]] – ६%;

४) [[ख्रिश्चन धर्म]] – २.५%;

५) [[शिख]] – २%;

६) [[जैन]] – ०.५%.

वरील धर्मांपैकी [[बौद्ध धर्म]], [[जैन धर्म]], [[शीख धर्म]] आणि [[हिंदू धर्म]] या ४ धर्मांचा उगम भारतात झाला.

=== शिक्षण ===
भारताच्या सध्याची शिक्षणपद्धती ही बहुतांशी ब्रिटिश व पाश्चात्य पद्धतीवरून आधारित आहे. पारंपारिक [[गुरूकूल शिक्षण]]पद्धती कालौघात लुप्त पावली आहे. काही शिक्षणतज्ञ अजूनही गुरूकूल शिक्षणपद्धतीचा पुरस्कार करतात. बहुतेक राज्यांत शालेय शिक्षण १२वी पर्यंत असते तर काही राज्यात १०वी पर्यंत असते. शालेय शिक्षणानंतर विद्यार्थी [[शास्त्र]], [[वाणिज्य]] अथवा [[कला]] यामध्ये [[कनिष्ठ महाविद्यालय]]ात शिक्षण घेऊ शकतात अथवा पदविका शिक्षण घेऊ शकतात. पदवीसाठी विद्यापीठाशी संलग्न शिक्षणसंस्थांमध्ये महाविद्यालयांमध्ये घेणे गरजेचे असते. पदवी शिक्षण अभ्यासक्रमानुसार ३ ते ५ वर्षाचे असते.

दक्षिणेकडील [[महाराष्ट्र]], [[कर्नाटक]] व [[तमिळनाडू]] या राज्यांमध्ये शैक्षणिक सोयी उत्तरेकडील राज्यांपेक्षा जास्त आहेत. काही ठिकाणी इच्छुक विद्यार्थ्यांपेक्षा उपलब्ध जागा जास्त असतात. भारत सर्वाधिक अभियंते तयार करणारा देश म्हणून आज ओळखला जातो. भारतात पदवी शिक्षणाच्या सोयींवर बऱ्यापैकी सोयी व उपलब्धता यांचे प्रमाण जमलेले आहे. परंतु शालेय शिक्षणावर स्तरावर अजूनही सरकार झगडत आहे. शालेय स्तरावर विद्यार्थ्यांची होणारी गळती हा ग्रामीण तसेच शहरी भागातील एक मोठा प्रश्न आहे. तसेच पदवी शिक्षणात विविध जाती जमातींबद्दलच्या आरक्षणाच्या प्रमाणाबद्दलही अनेक प्रश्न आहेत. सततच्या वाढत्या आरक्षणामुळे खुल्या गटातील विद्यार्थ्यांच्या संधी कमी होउन अन्याय होत असल्याची भावनाही प्रबळ आहे, त्यामुळे या संदर्भात गेल्या काही वर्षात अनेक वेळा सरकार व विद्यार्थी यांच्यात हिंसाचार घडला आहे. परंतु आरक्षणामुळेच भारताच्या शैक्षणिक क्रांती घडल्याचे अनेकांचे मत आहे.

विद्यापीठांमध्ये पदव्युत्तर शिक्षणही मिळू शकते त्यासाठी संलग्न क्षेत्रामध्ये पदवी असणे गरजेचे आहे. परदेशातील पदव्युत्तर शिक्षणाबद्दल आकर्षण व सोयी गेल्या काही वर्षात वाढल्याने भारतीय विद्यार्थ्यांचा परदेशात पदव्युत्तर शिक्षण घेण्यात कल वाढला आहे. [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]], [[इंग्लंड]], [[ऑस्ट्रेलिया]] व [[जर्मनी]] या देशांमध्ये पदव्युत्तर शिक्षण घेण्यास भारतीय विद्यार्थ्यांची पसंती असते. काही भारतीय विद्यापीठे परदेशी विद्यार्थ्यांनाही आकर्षित करण्यात यशस्वी झाली आहेत. [[आफ्रिका]] व [[आशिया]]तील अनेक देशातील विद्यार्थी स्वस्त व दर्जेदार शिक्षणाच्या शोधात भारतात येतात.

== संस्कृती ==
[[चित्र:Taj Mahal in March 2004.jpg|thumb|आग्रा येथील [[ताजमहाल]].]]
[[चित्र:Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg|thumb | [[सुवर्ण मंदिर]]]]
भारतीय संस्कृती ही हडप्पा संस्कृती, नागर संस्कृती, सिंधू संस्कृती आहे.
=== भारतीय स्थापत्य ===
भारतीय स्थापत्य हे भारतीय संस्कृतीचे खास वैशिष्ट्य आहे. मोहेंजोदारोचे शहरी स्थापत्य हे प्राचीनकाळातील नगर रचनेचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. प्राचीन मंदिरे काळाच्या ओघात नष्ट झाली असली तरी, प्राचीन लेण्यांमधील कोरीव काम तत्कालीन स्थापत्यामधील बारकावे दर्शवतात. [[अजिंठा (लेणी)|अजिंठा]] येथील बौद्ध लेणी आणि हिंदू लेणी, [[वेरूळ]] येथील हिंदू, बौद्ध व जैन लेणी तत्कालीन सर्वधर्मसमभावाचे उदाहरण आहे. खजुराहो येथील मंदिरांवरील प्रणयक्रीडारत मूर्ती तत्कालीन कलेतील अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचे एक उदाहरण आहे. दक्षिणेमधील अजस्त्र मंदिरे, [[हंपी]] [[बदामी]] येथील ओसाड शहरे, हळेबीड व वेलूर येथील मंदिरे दक्षिण भारतीय स्थापत्यांची उदाहरणे आहेत.

इस्लामी आक्रमणाबरोबर इस्लामी राज्यकर्त्यांनी मध्य अशियाई, पर्शियन शैली देखील भारतात आणली व काळाच्या ओघात येथील जुन्या शैलीबरोबर सरमिसळून गेली. ताजमहाल व इतर मुघल स्थापत्ये आज भारताची ओळख बनली आहेत. [[ताजमहाल]] आज नव्या युगातील ७ आश्चर्यांमध्ये गणला जातो.

आधुनिक काळात स्थापत्यशास्त्रातील प्रगतीनुसार भारतीयांनी अनेक ठिकाणी स्थापत्याचे उत्कृष्ट नमुने सादर केले आहेत, अक्षरधामची मंदिरे हे आधुनिक व पौराणिक स्थापत्याचे उदाहरण आहे.

=== लाल किल्ला ===
[[चित्र:Red Fort facade.jpg|इवलेसे|उजवे|250px|लाल किल्ला]]

[[लाल किल्ला]] (इंग्रजी: ''The Red Fort'' हिंदी – ''लाल क़िला'' ) दिल्लीतील मुघलकालीन किल्ला आहे. याचे नाव त्यात वापरलेल्या लाल संगमरवरी दगडावरून दिलेले आहे. हा किल्ला यमुना नदीच्या किनारी आहे. मोगल सम्राट शाहजहानने हा किल्ला इ. स. १६३८ला बांधून घेण्यास सुरू केले व तो इ. स. १६४८ मध्ये पूर्ण झाला. लाल किल्ला हा सुद्धा भव्य राजवाडयापैकी एक आहे. भारताच्या इतिहासाशी हा किल्ल्याचे खुपच संबध आहेत. पंडित जवाहरलाल नेहरूंनी याच किल्ल्यावरून भारत स्वंतत्र झाल्याची घोषणा केली होती. लाल किल्ल्याची बांधणी मुघल सम्राट शाहजहान यांनी केली. मुघल सम्राट शाहजहानने हा किल्ला इ. स. १६३८ला बांधून घेण्यास सुरू केले व तो इ. स. १६४८ मध्ये पूर्ण झाला.

=== राष्ट्रपती भवन ===
[[राष्ट्रपती भवन]] हे भारत देशाच्या राष्ट्रपतीचे अधिकृत निवासस्थान आहे. ३४० खोल्या असलेली ही इमारत १९२९ साली बांधली गेली.ही एक ब्रिटिशकालीन इमारत आहे.&lt;ref&gt;Rashtrapati Bhavan of India&lt;/ref&gt;

'''सचिवालय इमारत, दिल्ली'''

सचिवालय इमारत रायसीना टेकडी , [[नवी दिल्ली]] , भारत.

'''इंडिया गेट'''
[[चित्र:IndiaGate.jpg|इवलेसे|इंडिया गेट दिल्ली]]
[[इंडिया गेट]] हे भारताचे एक [[भारताच्या राष्ट्रीय स्मारकांची यादी|राष्ट्रीय स्मारक]] आहे. ते दिल्ली येथे स्थित असून त्याची रचना [[सर एडविन लुटयेन्स]] यांनी केली होती. या स्मारकाची प्रेरणा [[पॅरिस|पॅरीस]] येथील ''[[आर्क दे ट्रायम्फे]]'' (फ्रेंच: ''Arc de Triomphe'') या स्मारकावरून घेण्यात आली होती, जे स्वतः [[रोमन साम्राज्य]]ातील ''[[आर्क ऑफ टायटस]]'' (इंग्रजी: ''Arch of Titus'') या स्मारकावरून बनविले आहे. इंडिया गेट इ.स. १९३१ साली बांधले गेले. सुरुवातीला ते ''ऑल इंडिया वॉर मेमोरिअल'' (इंग्रजी: ''All India War Memorial'') या नावाने ओळखले जात असे. पहिल्या महायुद्धात व तिसरे ॲंग्लो-अफगाण युद्धात मरण पावलेल्या ९०,००० ब्रिटिश इंडियन आर्मीमधील सैनिकांसाठी हे स्मारक बनविले गेले होते. ते लाल आणि फिक्या ग्रॅनाइट दगडांपासून बनविले आहे. सुरुवातीला ब्रिटिश राजा पाचवा जॉर्ज याचा पुतळा [[इंडिया गेट]]समोरील मंडपात उभा होता. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर तो पुतळा व इतर अनेक ब्रिटिशकालीन पुतळे [[कोरोनेशन पार्क]] येथे हलविण्यात आले. सध्या भारतीय सैन्यदलातील शहीद सैनिकांच्या स्मरणार्थ [[अमर जवान ज्योती]] इंडिया गेट येथे आहे.

'''गेटवे ऑफ इंडिया'''
[[चित्र:The Getway of India.jpg|इवलेसे|गेटवे ऑफ इंडिया,मुंबई.]]
[[गेटवे ऑफ इंडिया]] हे महाराष्ट्रामधील [[मुंबई]] या शहराच्या समुद्र किनाऱ्यालगत असलेली एक कमानवजा इमारत आहे. एक मुख्य रुंद कमान आणि बाजूला चिकटून दोन कमी रुंदीच्या कमानी असे या बांधकामाचे स्वरूप आहे. [[अपोलो बंदर]]ाच्या (आता [[शिवाजी महाराज बंदर]]-गुजराथीत पालवा बंदर) भागात असलेली ही वास्तू २६ मीटर उंच आहे. भारताच्या भेटीला येणाऱ्या इंग्लंडचे राजकुमार प्रिन्स ऑफ वेल्स (नंतरचे पाचवे जॉर्ज) यांच्या स्वागतासाठी ब्रिटिशांच्या काळात या प्रवेशद्वाराची उभारणी झाली.

'''संसद भवन'''

भारतीय संसद ज्या इमारतीत सभा घेतात त्यास [[संसद भवन]] म्हणतात. १९१२–१३ साली ब्रिटिश वास्तुकार [[हर्बट ब्रेकर]] यांनी या वर्तुळकार इमारतीची रचना केली. इमारतीचे बाह्य वर्तुळकार गच्छीस २५७ ग्रेनाइट स्तंभांचा आधार आहे. संसद भवन दिल्लीला [[जनपथ]] वरील राष्ट्रपतीभवन जवळ आहे.

'''मरीन ड्राइव्ह'''

[[मरीन ड्राइव्ह]] [[मुंबई]] मध्ये १९२० मध्ये बांधले गेले. त्याला क्वीन’स नेकलेस असेही म्हणले जाते.

'''वांद्रे – वरळी सागरीसेतू'''

[[चित्र:Worli skyline with BSWL.jpg|thumb|right|300px| वांद्रे वरळी समुद्रसेतू]]

=== भारतीय संगीत ===

[[भारतीय संगीत]] हे मुख्यत्वे दोन प्रकारात गणले जाते. [[शास्त्रीय संगीत|भारतीय शास्त्रीय संगीत]] व [[लोकसंगीत]]. दोन्ही प्रकारात विविध उपप्रकार असून प्रत्येक उपप्रकाराची शैली आहे. या विविध शैलींचीच विविध [[भारतीय संगीत घराणे|घराणी]] असून प्रत्येक घराण्याने आपापला वेगळेपणा व ठसा भारतीय संगीतावर उमटवला आहे.

=== नृत्य ===

[[चित्र:Ali-ai-ligang.jpg|इवलेसे|उजवे|200px|बिहु नृत्य]]
भारतात वेगवेगळे [[भारतीय शास्त्रीय नृत्य|शास्त्रीय]] व [[लोकनृत्य]]ा&lt;nowiki/&gt;चे प्रकार आहेत. [[भांगडा नृत्य]] ([[पंजाब]]), [[बिहू नृत्य|बिहु नृत्य]] ([[आसाम]]), [[छाऊ नृत्य|छाऊ]] ([[पश्चिम बंगाल]]), [[संबळपुरी नृत्य|संबळपुरी]] ([[ओडिशा]]), [[घूमर नृत्य|घूमर]] ([[राजस्थान]]), [[लावणी]] ([[महाराष्ट्र]]) हे काही लोकनृत्याचे प्रसिद्ध प्रकार आहेत. तसेच आठ नृत्यप्रकारांना [[नॅशनल अ‍ॅकॅडॅमी ऑफ म्युझिक, डान्स ॲण्ड ड्रामा]]तर्फे शास्त्रिय नृत्यप्रकाराचा दर्जा दिला आहे. ते [[भरतनाट्यम]]् ‌([[तमिळनाडू]]), [[कथ्थक]] ([[उत्तर प्रदेश]]), [[कथकल्ली]], [[मोहिनीअट्ट्म|मोहिनीअट्टम्‌]] ([[केरळ]]), [[कुचिपुडी]] ([[आंध्र प्रदेश]]), [[मणिपुरी नृत्य|मणिपुरी‌]] ([[मणिपूर|मणिपुर]]), [[ओडिसी नृत्य|ओडिसी]] ([[ओडिशा]]) व [[सत्रीया नृत्य|सत्रीया]]

([[आसाम]]) आहेत.

=== रंगमंच ===
भारतात पर रंगमंचाची परिकल्पना अतिशय पुरातन असून संस्कृत साहित्यात त्यांची नोंद आहे. गुप्त कालीन अनेक नाटके आजही प्रसिद्ध आहेत. नृत्य, संगीत व त्यांची संवादातील लयबद्धता हे भारतीय रंगमंचाचे खास वैशिष्ट्ये आहे. प्राचीन काळातील अनेक नाटके हिंदू पुराणांवर आधारित आहेत.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lal|1998}}&lt;/ref&gt; स्थानिक नाटके देखील लोकप्रिय आहेत. गुजराथमधील भावई, बंगालमधील जत्रा, उत्तर भारताच्या नौटंकी व रामलिला तसेच महाराष्ट्रातील तमाशा, तमिळनाडूतील तेरुकूट्टू व कर्नाटकातील यक्षगण ही स्थानिक पारंपरिक रंगामंचाची उदाहरणे आहेत. आधुनिक काळात रंगमंचामध्ये आमूलाग्र बदल घडले आहेत. महाराष्ट्रातील नाटके त्याचे सुरेख उदाहरण आहे. या नाटकांच्या माध्यमातून सामाजिक प्रश्नांचे तसेच कलेचे, अभिनयाचे सादरीकरण विविध विषयातून सादर केले जाते.

=== चित्रपट ===
भारताच्या चित्रपट व्यवसाय जगातील सर्वांत मोठा चित्रपट व्यवसाय आहे.&lt;ref name=&quot;BBC_1154019&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/country_profiles/1154019.stm|title=Country profile: India|ॲक्सेसदिनांक=2007|प्रकाशक=BBC}}&lt;/ref&gt; धुंडीराज गोविंद उर्फ दादासाहेब फाळके यांना भारतीय चित्रपटसृष्टीचे जनक मानले जाते. भारताचा पहिला चित्रपट [[राजा हरिश्चंद्र (चित्रपट)|राजा हरिश्चंद्र]] ३ मे १९१३ मध्ये प्रदर्शित झाला. राष्ट्रीय भाषा हिंदीमधील चित्रपट निर्मितीचे मुख्य ठिकाण मुंबई असून त्याला आज [[बॉलिवूड]] असे संबोधले जाते. चित्रपट निर्मिती ही मुख्यत्वे व्यावसायिक चित्रपटांची होते. यात प्रेमकथा, प्रेमकथेतील त्रिकोण, ॲक्शनपट हे चित्रपट निर्मात्यांचे आवडीचे विषय आहे. बॉलिवूड सोबतच दक्षिणेकडील राज्यात स्थानिक भाषेतील चित्रपटांना अधिक मागणी आहे. तेलुगू व तमिळ चित्रपटसृष्टी हे त्यात आघाडीवर आहेत. दक्षिणेत मल्याळम व कानडी चित्रपटसृष्टीही चांगले व्यावसायिक यश मिळवतात. इतर भाषिक चित्रपटात मराठी व बंगाली चित्रपट सृष्टी आहेत. ह्या चित्रपटसृष्ट्या बॉलिवूड व दक्षिणेतील इतर चित्रपट व्यावसायिकांपेक्षा तुलनेने कमी व्यावसायिक आहेत, परंतु वेगळे विषय हाताळून चित्रपट काढण्यात त्यांचा हातखंडा आहे. &lt;ref&gt;{{Harvnb|Dissanayake|Gokulsing|2004}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Rajadhyaksha|Willemen (editors)|1999}}&lt;/ref&gt; बॉलिवूडमध्ये नेहेमीच्या व्यावसायिक चित्रपटांची वाट सोडून गेल्या काही वर्षात कलात्मक व वेगळे विषय हाताळून चित्रपट निर्मिती केली जात आहे. भारतात निर्मिलेला [[शोले]] हा आजवरचा सर्वाधिक यशस्वी चित्रपट आहे. २००१ मध्ये [[लगान (हिंदी चित्रपट)|लगान]] या चित्रपटाला ऑस्कर पुरस्कारासाठी नामांकन लाभले होते. २००९ साली '[[स्लमडॉग मिलियोनेर (चित्रपट)|स्लमडॉग मिलयोनेर]]' या चित्रपटाला सर्वोत्कृष्ट चित्रपटासाठी ऑस्कर पुरस्कार मिळाला. हा चित्रपट ब्रिटिश असला तरी बहुतांशी कलाकार व तंत्रज्ञ भारतीय होते.

== भारतीय साहित्य ==

[[चित्र:Rabindranath Tagore in 1909.jpg|इवलेसे|उजवे|200px|रविंद्रनाथ टागोर]]
भारतीय साहित्य हे अतिशय पुरातन आहे.&lt;ref name = Sanskrit&gt;{{Harvnb|MacDonell|2004|p=1-40}}&lt;/ref&gt; प्राचीन भारतीय साहित्य हे प्रामुख्याने संस्कृत व पाली बौद्ध साहित्य आहे. वैदिक कालात वेदांची निर्मिती झाली. [[वेद]] हे जगातील सर्वांत पुरातन ग्रंथ असल्याची मान्यता आहे. प्रामुख्याने संस्कृत साहित्य हे केवळ पठण होत असत व दुसऱ्या पिढीला पठणाद्वारेच सूपूर्त होत. भूर्जपत्रांवर व इतर माध्यमांवर लिहण्याची कला विकसित झाल्यावर साहित्य लिखित स्वरूपात तयार झाले. वेदांसोबत [[रामायण]], [[महाभारत]] हे प्राचीन भारतीय साहित्याचे परमोच्च उदाहरण आहे. इतर महत्त्वाच्या साहित्य शृखलांमध्ये पुराणे, शृती व स्मृतींचा समावेश आहे. वैदिक साहित्या सोबत, जैन धर्मीय व बौद्ध धर्मीय साहित्यही प्राचीन भारतीय साहित्यांचे नमुने आहेत. गुप्त कालीन सुवर्णयुगात विविध नाटके लिहीली गेली. १० व्या शतकानंतर विविध प्रातांमध्ये साहित्य तयार झाले. [[संत ज्ञानेश्वर]] लिखित भावार्थ दीपीका, [[संत नामदेव|नामदेवाच्या]] ओव्या, [[संत एकनाथ|एकनाथांची]] भारुडे, एकनाथी भागवत, भावार्थ रामायण, रुक्मिणी स्वयंवर, अभंग गाथा आदि लिहुन सामाजिक क्रान्ति घडवली. तुकारामांच्या साहित्याने महाराष्ट्रात सामाजिक चळवळ आणली. [[तमिळ भाषा|तमिळ भाषेचे]] साहित्य हे संस्कृत भाषेखालोखाल पुरातन मानले जाते. इंग्रजांच्या आगमनाबरोबर इंग्लिश भाषेतही भारतीयांनी साहित्यात आपली चूणूक दाखवली. सुरुवातीच्या लेखकांनी याचा उपयोग सामाजिक चळवळींसाठी पुरेपूर करून घेतला. [[रविंद्रनाथ टागोर]] यांना १९१३ साली साहित्यातील नोबेल पारितोषिक मिळाले.

उत्कृष्ट साहित्यनिर्मितीसाठी भारतात [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] दिला जातो.

== आहार ==
[[चित्र:Indian Meal with Roti and Rice - DSCI0006.jpg|इवलेसे|भारतीय आहार]]
भारतीय पाककला ही अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण अशी आहे. भारतात प्रांतानुसार आहाराच्या सवयी बदललेल्या दिसतात. उत्तर भारतात आहारात [[गहू|गव्हाच्या]] पदार्थांचा समावेश असतो तर दक्षिण व पूर्वेकडे आहारात [[तांदूळ|तांदळाच्या]] पदार्थांचा जास्त वापर आहे. मध्य भारतात संमिश्र प्रकारचा आहार असतो. प्रत्येक प्रांतातील हवामान पावसाचे प्रमाण बदलत असल्याने तेथे पिकणाऱ्या फळभाज्या, फळे, कडधान्ये यात फरक पडतो त्यामुळे प्रांतवार आहारात मोठ्या प्रमाणात विविधता दिसून येते.&lt;ref name = Food&gt;Delphine, Roger, &quot;The History and Culture of Food in Asia&quot;, in {{Harvnb|Kiple|Kriemhild|2000|p=1140-1151}}&lt;/ref&gt; मसाल्यांचा मोठ्या प्रमाणावरील वापर भारतीय आहारातील सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य आहे. [[तिखट]], मिरी, [[लवंग]], [[दालचिनी]] व इतर अनेक पदार्थ वापरून [[गरम मसाला]], गोडा मसाला, इ. मसाले तयार केले जातात.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Achaya|1994}}, {{Harvnb|Achaya|1997}}&lt;/ref&gt; या विविध प्रकारच्या मसाल्यांचे मिश्रण करून अजून वेगवेगळे मसाले तयार करण्यात येतात. मसाल्यांसोबत विविध प्रकारच्या वनस्पतींचा उपयोग चव वृद्धींगत करण्यासाठी केला जातो. मसालेदार आहारासोबत विविध प्रकारच्या मिठाया व गोड पदार्थ आहाराला परिपूर्ण बनवतात. भारतीय जेवणात प्रामुख्याने शाकाहाराचा जास्त वापर होतो. विविध प्रकारच्या भाज्या कडधान्ये, तांदूळ व गव्हाची [[पोळी]] अथवा चपाती किंवा [[बाजरी]]ची/ [[ज्वारी]]ची भाकरी हे शाकाहारी जेवणात प्रामुख्याने असते. मासांहारी जेवणात [[कोंबडी]] व बोकडाचे मांस प्रामुख्याने खाल्ले जाते. किनाऱ्यालगतच्या प्रदेशात ([[कोकण]], [[केरळ]] व पूर्व किनारपट्टी), [[बंगाल]], [[आसाम]] या प्रांतात माशांचा जेवणात समावेश असतो. भारतीय आहार हा समतोल आहार आहे.

== वेशभूषा ==
भारत हा उष्ण हवामानाचा देश असल्याने सुती कपड्यांचा वापर जास्त होतो. पारंपारिक वेषभूषा प्रत्येक प्रांताचे वैशिष्ट्ये आहे. तरीपण पारंपारिक वेषभूषा पुरुषांसाठी धोतर अथवा लुंगी व स्रियांसाठी साडी हे आहे. बदलत्या काळाप्रमाणे भारतीयांनी वेषभूषेतही बदल केला आहे. ग्रामीण भागात पारंपारिक वेषभूषा अजूनही प्रचलित असली तरी शहरी भागात पुरुषांचा प्रामुख्याने पँट शर्ट हाच पोषाख आहे. स्रिया प्रामुख्याने साडी अथवा सलवार कमीझ पसंत करतात. गेल्या काही वर्षात शहरी भागात जीन्स व टॉप हा किशोरवयीन मुलींत पसंतीचा प्रकार आहे.

[[चित्र:Fireworks Diwali Chennai India November 2013 b.jpg|इवलेसे|दिवाळीतील फटाक्यांची आतिषबाजी]]
== सणवार व इतर सार्वजनिक सोहळे ==

भारतीय लोक हे अतिशय उत्सवप्रिय आहेत. एक भारतीय मुख्य सण म्हणजे [[दिवाळी]] होय. प्रत्येक प्रांतात सण हे कमी अधिक प्रमाणात साजरा करतात. तसेच प्रत्येक प्रांताचे खास सण आहेत. [[बौद्ध]] धर्मीयांचे [[आंबेडकर जयंती]], [[बुद्ध जयंती]] व [[धम्मचक्र प्रवर्तन दिन]] हे तीन मुख्य सण आहेत. भारताच्या बहुतांशी सण हे धार्मिक आहेत. इतर मुख्य सणांमध्ये [[मकरसंक्रांत]], [[होळी]], पोंगल, [[गणेश चतुर्थी]], [[नवरात्री]], [[दुर्गापूजा]], [[दसरा]], [[ओणम]] हे मह्त्वाचे सण आहेत. ख्रिश्चन व इस्लाम धर्मीय पण [[नाताळ]] व ईदचे सण साजरा करतात.

वरील नमूद केलेल्या धार्मिक सणांसोबतच १५ ऑगस्ट स्वातंत्र्यदिवस, २६ जानेवारी गणतंत्र दिवस व [[गांधी जयंती]] तसेच शिवजयंती  हे सण साजरे करतात.

== राज्यतंत्र ==
भारतीय ''राज्य''घटनेनुसार भारतात संसदीय लोकशाही आहे. [[लोकसभा]] हे संसदेचे कनिष्ठ सभागृह तर [[राज्यसभा]] हे वरिष्ठ सभागृह आहे. लोकसभा व राज्यसभेतील सभासदांना खासदार असे म्हणतात. लोकसभेतील खासदार हे निवडणुकीतून निवडले जातात. लोकसभेत एकूण ५४५ खासदार आहेत. राज्यसभेतील खासदार विशिष्ट मतदारसंघांतून निवडले जातात. हे सहसा विविध क्षेत्रातील मान्यवर असतात. कला, क्रीडा, साहित्य, उद्योग, सहकार, सामाजिक संस्था अश्या ठिकाणी काम करत असणाऱ्यांना या राज्यसभेत खासदारकी मिळते. राष्ट्रपती घटनात्मक दृष्ट्या भारतीय शासनातील सर्वोच्च पद आहे. राष्ट्रपतींची निवडणूक ही लोकसभा, राज्यसभा व विविध राज्यातील आमदारांच्या मतदानाप्रमाणे होते. लोकसभेची निवडणूक झाल्यानंतर सर्वाधिक खासदार असणाऱ्या पक्षास राष्ट्रपती सरकार स्थापण्यास निमंत्रण देतात. या पक्षास संसदेत आपले बहुमत सिद्ध करावे लागते. बहुमतासाठी ५० टक्यापेक्षा जास्त खासदारांचा पाठिंबा असणे गरजेचे आहे. भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर [[अखिल भारतीय राष्ट्रीय कॉॅंग्रेस|अखिल भारतीय काँग्रेस पक्षाने]] वर्चस्व राखले असून सर्वाधिक वेळा सरकार स्थापन केले आहे. १९८४ च्या निवडणूकीनंतर कोणत्याही पक्षास ५० टक्क्यांचा आकडा पार करणे शक्य झालेले नाही. त्यामुळे विविध पक्षांशी युती करून सरकार स्थापनेचा पायंडा पडला आहे. सरकार स्थापन केलेला पक्ष पंतप्रधान निवडतात व पंतप्रधान मंत्रीमंडळ निवडतात. [[जवाहरलाल नेहरु]] हे भारताचे पहिले पंतप्रधान होते. [[नरेंद्र मोदी]] सध्याचे पंतप्रधान आहेत. राष्ट्रपती हे सर्वोच्च पद असले तरी घटनेत पंतप्रधान हे सर्वाधिक जवाबदारीचे पद आहे. मंत्रीमंडळात कॅबिनेट मंत्री व राज्यमंत्री अशी विभागणी असते. विविध खात्यांचे मंत्री आपपल्या खात्याचा कारभार बघतात. सर्व मंत्री पंतप्रधानांच्या अखत्यारीत येतात. गृह, संरक्षण, रेल्वे, अर्थ, कृषी अशी काही विविध मंत्रालये आहेत. [[नवी दिल्ली]] ही भारताची राजधानी असून संसदही तेथेच आहे.

भारताच्या राज्यांची रचना भाषावार झालेली आहे. प्रत्येक राज्यात विधानसभा अस्तित्त्वात आहे. विधानसभेच्या सभासदांना आमदार असे म्हणतात. प्रत्येक राज्यातील आमदारांची संख्या त्या राज्याच्या आकारमान व लोकसंख्येवर अवलंबून असते. [[महाराष्ट्र]], [[तमिळनाडू]] या सारख्या मोठ्या राज्यांत [[विधान परिषद]] ही असते. राज्यपाल हे राज्याचे सर्वोच्च नागरिक तर मुख्यमंत्री हे अधिकारीक दृष्ट्या प्रमुख असतात. प्रत्येक राज्याला काही प्रमाणात स्वायत्त अधिकार आहेत उदा: करप्रणाली, आर्थिक धोरणे, शैक्षणिक धोरण इत्यादी.

== जैववैविध्य  ==
भारत हा जगातील सर्वाधिक जैववैविध्यपूर्ण देशात मोडतो. भारतात प्राणी पक्षी व वनस्पतींमध्ये कमालीचे वैविध्य आहे. भारतात जगात आढळणारे सस्तन प्राणी पैकी ७.६ टक्के, पक्ष्यापैकी १२.६ टक्के, सरपटणारे प्राण्यांपैकी ६.२ टक्के, भू-जलचर प्रजाती ४.४ टक्के, ११.७ टक्के माश्यांच्या प्रजाती व ६ टक्के वनस्पतींच्या प्रजाती आढळतात.&lt;ref name=&quot;Biodiversity Profile of India&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
|title = Biodiversity Profile of India (Text Only)
|दुवा = http://ces.iisc.ernet.in/hpg/cesmg/indiabio.html
|लेखक = Dr S.K.Puri
|ॲक्सेसदिनांक = 2007-06-20}}&lt;/ref&gt; भारताच्या अनेक प्रदेशात जैववैविध्यात स्थानिक प्रजातींची संख्या लाक्षणिक आहे. भारतीय वनस्पतींतील एकूण ३३ टक्के प्रजाती स्थानिक आहेत.&lt;ref&gt;Botanical Survey of India. 1983. ''Flora and Vegetation of India&amp;nbsp;— An Outline''. Botanical Survey of India, Howrah. p. 24.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Valmik Thapar, ''Land of the Tiger: A Natural History of the Indian Subcontinent'', 1997. ISBN 978-0-520-21470-5&lt;/ref&gt; पर्जन्याच्या प्रमाणात असलेली मोठ्या प्रमाणातील विषमतेमुळे भारतात विविध प्रकारची वने आहेत. अंदमान निकोबार, सह्याद्रीतील तसेच ईशान्येकडील राज्यांमध्ये आद्र विषववृतीय वने आहेत तसेच हिमालयात सूचीपर्णी वृक्षांचे देखील जंगल आहे. या दोन टोकांमध्ये मध्य भारतात साल वृक्षाची आद्र पानगळी प्रकारची जंगले आहेत तसेच बहुसंख्य [[साग]] वृक्ष असलेले शुष्क पानगळी जंगले आहेत. [[महाराष्ट्र]] [[कर्नाटक]] व [[राजस्थान]] मधील अतिशुष्क प्रदेशात [[बाभूळ]] सारख्या काटेरी वनस्पतींची जंगले आहेत.&lt;ref name=&quot;tritsch&quot;&gt;Tritsch, M.E. 2001. ''Wildlife of India'' Harper Collins, London. 192 pages. ISBN 0-00-711062-6&lt;/ref&gt;

भारतात आढरणाऱ्य अनेक प्रजाती स्थानिक असून पूर्वीच्या [[गोंडवन]] या महाखंडातून आलेल्या आहेत. भारतीय पृष्ठाचे युरेशिय पृष्ठाशी टक्कर झाल्यानंतर भारतात इतर प्रजातींचा शिरकाव झाला. दख्खनच्या पठारावरील प्रंचड ज्वालामुखीच्या हालचाली तसेच २ कोटी वर्षांपूर्वीचे हवामानातील बदल यामुळे मूळच्या बहुतांशी प्रजाती नामशेष पावल्या.&lt;ref&gt;K. Praveen Karanth. (2006). [http://www.iisc.ernet.in/currsci/mar252006/789.pdf Out-of-India Gondwanan origin of some tropical Asian biota] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190411223533/http://www.iisc.ernet.in/currsci/mar252006/789.pdf |date=2019-04-11 }}&lt;/ref&gt; भारतात आलेल्या सस्तन प्राण्यांच्या जाती ह्या बहुतांशी हिमालयाच्या पूर्व व पश्चिम कोपऱ्यातून आल्या. उदा [[वाघ]] हा भारतात म्यानमार कडून आला असे मानण्यात येते तर [[सिंह]] हा [[इराण]]च्या मार्गाने आला.&lt;ref name=tritsch /&gt; म्हणूनच भारताच्या सस्तन प्राण्यात केवळ १२.६ टक्के तर पक्ष्यांमध्ये केवळ ४.५ टक्के प्रजाती स्थानिक आहेत व सरपटणाऱ्या प्राण्यांमध्ये ४५.८ टक्के तर [[उभयचर प्राणी|उभयचर]] प्राण्यांमध्ये ५५.८ टक्के स्थानिक् आहेत.&lt;ref name=&quot;Biodiversity Profile of India&quot; /&gt; निलगीरी वानर हे भारताच्या स्थानिक् प्रजातीचे खास उदाहरण आहे. भारतात एकूण पक्ष्यांच्या १२०८ प्रजाती तर सस्तन प्राण्यांच्या ४५० प्रजाती आढळतात.&lt;ref&gt;द बुक ऑफ इंडियन बर्डस- ले. [[सलीम अली]].&lt;/ref&gt; भारतात अनेक IUCN ने निर्देशित केलेल्या अनेक प्रजाती आहेत.&lt;ref&gt;Groombridge, B. (ed). 1993. ''The 1994 IUCN Red List of Threatened Animals'' [[IUCN]], Gland, स्वित्झर्लंड and Cambridge, UK. lvi + 286 pp.&lt;/ref&gt; यात वाघ, अशियाई सिंह, पांढऱ्या पाठीचे गिधाड यांचा समावेश होतो. [[गिधाड|पांढऱ्या पाठीच्या गिधाड]] ज्यांची १०–१५ वर्षांपुर्वी संख्या चांगली होती ते आज जनावरांना देण्यात येणारे जे डिफ्लोमेनियॅक या औषधामुळे जवळपास नामशेष होत आले आहेत.

भारतात [[सस्तन प्राणी|सस्तन प्राण्यांम्ध्येही]] कमालीची वैविध्यता आहे. [[मार्जार कुळ]]ातील सर्वाधिक प्रजाती भारतात आढळतात. भारत हा एकच देश आहे ज्यात वाघ व सिंह व [[बिबट्या]] सारख्या मोठ्या प्रजाती अस्तित्त्वात आहेत. तसेच केवळ भारतातच हरिणांच्या [[सारंग हरीण|सारंग]] व [[कुरंग हरीण|कुरंग]] प्रजाती पहावयास मिळतात.&lt;ref&gt;आपली सृष्टी आपले धन- भाग ४ सस्तन प्राणी ले. मिलिंद वाटवे&lt;/ref&gt; गेल्या काही वर्षात मानवी अतिक्रमणामुळे भारतीय वन्यसंपदा धोक्यात आली आहे, बहुमुल्य वन्यसंपदेचे संवर्धन व्हावे यासाठी अनेक राष्ट्रीय उद्याने व अभयारण्याची स्थापना करण्यात आली आहे. बेसुमार शिकारींनी १९७० पर्यंत वाघांचे अस्तित्त्व संपुष्टात आले होते. १९७२ मध्ये वन्यजीव कायदा मंजूर करण्यात आला व वाघांसह अनेक जीवांना कायद्याने संरक्षण मिळाले. बहुतांशी वन्यजीवांच्या शिकारींवर प्रतिबंध आणले. तसेच अनेक [[व्याघ्रप्रकल्प]]ांची घोषणा करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
|title = The Wildlife Protection Act, 1972
|दुवा = http://www.helplinelaw.com/docs/wildlife/index.php
|प्रकाशक = Helplinelaw.com
|ॲक्सेसदिनांक = 2007-06-16
|वर्ष = 2000
|archive-date = 2011-08-11
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110811080052/http://www.helplinelaw.com/docs/wildlife/index.php
|url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
|title = The Forest Conservation Act, 1980
|दुवा = http://www.advocatekhoj.com/library/bareacts/forestconservation/index.php?Title=Forest(Conservation)Act,1980
|प्रकाशक = AdvocateKhoj.com
|ॲक्सेसदिनांक = 2007-11-29
|वर्ष= 2007}}&lt;/ref&gt;
अलांछित (untouched ecosystems) नैसर्गिक ठिकाणे अजूनही भारतात अस्तित्त्वात आहेत. अशी ठिकाणी जशीच्या तशी रहावीत यासाठी यांना [[बायोस्फियर रिझर्व|बायोस्फेअर रिझर्व]] म्हणून घोषित केले आहेत्. भारतात सध्या १८&lt;ref&gt;moef.nic.in/report/1112/AR-11-12-En.pdf page no 45&lt;/ref&gt; बायोस्फेअर रिझर्व घोषित आहेत.

== अर्थव्यवस्था ==
{{मुख्य|भारताची अर्थव्यवस्था}}

भारताची अर्थव्यवस्था जगातील १२व्या क्रमांकाची अर्थव्यवस्था आहे. भारताची अर्थव्यवस्था ही मुख्यत्वे शेतीवर आधारित अर्थव्यवस्था होती. परंतु अलिकडच्या काळात भारताने औद्योगिक क्षेत्रातही बरीच आघाडी मारलेली आहे. भारतात काम करणाऱ्या लोकांपैकी दोन-तृतियांश लोकांचा उदरनिर्वाह अजूनही शेती अथवा शेतीशी संबंधित उद्योगांवर चालतो, परंतु अर्थव्यवस्थेत विविध प्रकारच्या सेवांचाही वाढता वाटा आहे आणि अलिकडे सेवांवर आधारित व्यवसायही अर्थव्यवस्थेत अतिशय महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत. भारताच्या [[वार्षिक सकल उत्पन्न]]ामध्ये सध्या १७ % वाटा शेतीचा आहे, २८ % वाटा उद्योगांचा आहे, तर ५५ % वाटा सेवांचा आहे.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt;

सध्या भारताची अर्थव्यवस्था जगातिल तिन क्रमावारीत तिसऱ्या स्थानी आहे.

== पुस्तके ==
* भारताच्या भूगोलाचा अतुलनीय इतिहास (मूळ इंग्रजी लेखक – संजीव सान्याल; मराठी अनुवाद – [[सायली गोडसे]]).
* महाराष्ट्राचा भूगोल – ए.बी. सवदी

== हे सुद्धा पहा ==
*[[भारताचा इतिहास]]
*[[भारताच्या सर्वात मोठ्या साम्राज्यांची यादी]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स|India|भारत}}
* {{संकेतस्थळ|http://india.gov.in/|अधिकृत संकेतस्थळ|इंग्लिश}}
* {{विकिअ‍ॅटलास|India|भारत}}
* {{Wikivoyage|India|भारत}}

{{भारतीय राज्ये}}
{{भारतीय राष्ट्रचिन्हे}}
{{आशियातील देश}}
{{दक्षिण आशियाई देश}}

[[वर्ग:भारत| ]]
[[वर्ग:आशियातील देश]]
[[वर्ग:दक्षिण आशियाई देश]]
[[वर्ग:जी-२० सदस्य देश]]</text>
      <sha1>5by4n9al3nffgnduh1wu0ip1czma8o3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690533</id>
      <parentid>2690530</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:30:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[User talk:Dharmadhyaksha|चर्चा]])यांची आवृत्ती [[Special:Diff/2690530|2690530]] परतवली.</comment>
      <origin>2690533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111069" sha1="fdnlmzd6k07lhnup8jxzttjru0x9k3c" xml:space="preserve">{{मुखपृष्ठ सदर टीप
|तारीख = ४ मे
|वर्ष = २०१५
}}
{{माहितीचौकट देश
|राष्ट्र_प्रचलित_नाव = भारत गणराज्य
|राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = भारतीय प्रजासत्ताक
|राष्ट्र_ध्वज = Flag of India.svg 
|राष्ट्र_चिन्ह = Emblem of India.svg
|राष्ट्र_ध्वज_नाव =तिरंगा
|राष्ट्र_चिन्ह_नाव = अशोकस्तंभ
|जागतिक_स्थान_नकाशा = India (orthographic projection).svg
|राष्ट्र_नकाशा = 
|ब्रीद_वाक्य = [[सत्यमेव जयते]]
|राजधानी_शहर = [[नवी दिल्ली]]
|सर्वात_मोठे_शहर = [[मुंबई]]
|latd=28 |latm=37 |latNS=N |longd=77 |longm=13 |longEW=E
|सरकार_प्रकार = संसदीय [[प्रजासत्ताक]]
|राष्ट्रप्रमुख_नाव = [[द्रौपदी मुर्मू]]
|पंतप्रधान_नाव = {{#statements:P6|from=Q668}}
|सरन्यायाधीश_नाव = मा. सरन्यायाधीश [[शरद अरविंद बोबडे]]
|राष्ट्र_गीत = &lt;center&gt;[[चित्र:Jana gana mana vocal.ogg|जन गण मन]]&lt;center&gt;
|राष्ट्रीय_गीत = [[वंदे मातरम्]]
|स्वातंत्र्यदिवस_दिनांक = (ब्रिटनपासून)&lt;br /&gt;[[ऑगस्ट १५]], [[इ.स. १९४७|१९४७]]&lt;br /&gt;(पहा: [[भारतीय स्वातंत्र्यदिवस]])
|प्रजासत्ताकदिन_दिनांक = [[जानेवारी २६]], [[इ.स. १९५०|१९५०]]&lt;br /&gt;(पहा: [[भारतीय प्रजासत्ताक दिन]])
|राष्ट्रीय_भाषा = {{hlist|
[[हिंदी भाषा|हिंदी]]|
[[इंग्रजी भाषा|इंग्रजी]]|
}} (अधिकृत)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=&quot;Constitutional Provisions – Official Language Related Part-17 of the Constitution of India&quot;|url=https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions|website=[[भारत सरकार]]}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{hlist|
[[आसामी भाषा|आसामी]]|
[[उडिया भाषा|उडिया]]|
[[बंगाली भाषा|बंगाली]]|
[[मराठी भाषा|मराठी]]|
[[कन्नड भाषा|कन्नड]]|
[[काश्मिरी भाषा|काश्मिरी]]|
[[कोकणी भाषा|कोकणी]]|
[[गुजराती भाषा|गुजराती]]|
[[डोग्री भाषा|डोग्री]]|
[[तमिळ भाषा|तमिळ]]|
[[तेलुगू भाषा|तेलुगु]]|
[[नेपाळी भाषा|नेपाळी]]|
[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]|
[[बोडो भाषा|बोडो]]|
[[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]]|
[[मणिपुरी भाषा|मणिपुरी]]|
[[मल्याळम भाषा|मल्याळम]]|
[[मैथिली भाषा|मैथिली]]|
[[संथाळी भाषा|संथाळी]]|
[[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]|
[[सिंधी भाषा|सिंधी]]|
[[हिंदी भाषा|हिंदी]]|
[[उर्दू भाषा|उर्दू]]|
}}
|इतर_प्रमुख_भाषा = [[इंग्रजी]]
|राष्ट्रीय_चलन = [[भारतीय रुपया]]
|राष्ट्रीय_प्राणी = [[वाघ]]
|राष्ट्रीय_पक्षी = [[मोर]]
|राष्ट्रीय_फूल = [[कमळ]]
|क्षेत्रफळ_क्रमवारी_क्रमांक = [[जगातील देशांची यादी (क्षेत्रफळानुसार)|७]]
|क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ३२,८७,२६३
|क्षेत्रफळ_जलव्याप्त_टक्के = ९.५६
|लोकसंख्या_क्रमवारी_क्रमांक = [[जगातील देशांची यादी (लोकसंख्येनुसार)|२]]
|लोकसंख्या_संख्या = १,३५,२६४,२२,८०
|लोकसंख्या_घनता = ४०५.३
|प्रमाण_वेळ = [[भारतीय प्रमाणवेळ]]
|यूटीसी_कालविभाग = +५:३०
|आंतरराष्ट्रीय_दूरध्वनी_क्रमांक = +९१
|आंतरजाल_प्रत्यय = .in
|जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = ३
|जीडीपी_डॉलरमध्ये = १२.३६३ [[निखर्व]]
|दरडोई_जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = ११८
|दरडोई_जीडीपी_डॉलरमध्ये = ९,०२७
|माविनि_वर्ष =२०१८
|माविनि = {{वाढ}} ०.६४७
|माविनि_क्रमवारी_क्रमांक =१२९ वा
|माविनि_वर्ग =&lt;span style=&quot;color:orange;&quot;&gt;मध्यम&lt;/span&gt;
}}

'''भारत''' किंवा '''भारतीय प्रजासत्ताक''' हा [[दक्षिण आशिया]]मधील एक प्रमुख [[देश]] आणि जगातील प्राचीन संस्कृतींपैकी एक आहे. हा देश क्षेत्रफळाने जगातील [[जगातील देशांची यादी (क्षेत्रफळानुसार)|७वा सर्वांत मोठा]] देश आहे तर लोकसंख्येच्या बाबतीत [[जगातील देशांची यादी (लोकसंख्येनुसार)|दुसऱ्या क्रमांकावर]] आहे. भारताला हजारो वर्षे जुना [[इतिहास]] आहे, अनेक साम्राज्ये या भूमीत विकसित पावली व लयाला गेली. [[भाषा]], [[ज्ञान]], [[अध्यात्म]], [[कला]], [[धर्म]] या बाबतीत जगाला या देशाने मोठा वारसा दिला आहे. [[उष्ण कटिबंध]]ातील ह्या देशात विविध प्रकारचे हवामान अनुभवायास मिळते. अनेक भाषा, अनेक प्रांत, अनेक रितीरिवाज आहे परंतु या विविधतेत एकता हे या देशाचे वैशिष्ट्य आहे. भारताला प्राचीन धार्मिक व सांस्कृतिक परंपरा लाभलेली आहे जगाच्या इतिहासामध्ये भारतीय संस्कृतीला मानाचे स्थान प्राप्त झालेले आहे.

== राष्ट्रीय मानचिन्हे ==
{| class=&quot;infobox borderless&quot;
|+ भारताची अधिकृत राष्ट्रीय मानचिह्ने{{संदर्भ हवा}}
|-
! '''राष्ट्रीय प्राणी'''
| [[वाघ]]
|[[चित्र:Panthera tigris.jpg|50px]]
|-
! '''राष्ट्रीय पक्षी'''
| [[मोर]]
| [[चित्र:Pavo muticus (Tierpark Berlin) - 1017-899-(118).jpg|50px]]
|-
! '''राष्ट्रीय वृक्ष'''
| [[वड]]
| [[चित्र:Banyan tree on the banks of Khadakwasla Dam.jpg|50px]]
|-
! '''राष्ट्रीय फूल'''
| [[कमळ]]
| [[चित्र:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|50px]]
|-
! '''राष्ट्रीय प्राणी'''
|वाघ
| [[चित्र:Panthera tigris.jpg|50px]]
|-
! '''राष्ट्रीय जलचर प्राणी'''
|गंगा डॉल्फिन
| [[चित्र:PlatanistaHardwicke.jpg|50px]]
|-
! '''राष्ट्रीय सरपटणारा प्राणी'''
|किंग कोब्रा
| [[चित्र:King-Cobra.jpg|50px]]
|-
! '''राष्ट्रीय परंपरागत प्राणी'''
|माकड 
| [[चित्र:Hanuman Langur.jpg|50px]]
|-
! '''राष्ट्रीय फळ'''
| [[आंबा]]
| [[चित्र:An Unripe Mango Of Ratnagiri (India).JPG|50px]]
|-
! '''राष्ट्रीय नदी '''
| [[गंगा]]
| [[चित्र:River Ganges.JPG|50px]]
|-
|'''राष्ट्रग्रंथ'''
| [[भारताचे संविधान]]
|[[चित्र:Constitution of India.jpg|50px]]
|}

== नावाची व्युत्पत्ती ==
'''भारत नावाचा अर्थ'' ' भारत हे नाव कसे पडले याबद्धल मतभेद आढळतात. [[जैन]] अनुश्रुतिनुसार भगवान ॠषभदेवाच्या ज्येष्ठ पुत्राचे नाव भरत होते. त्यावरून भारत हे नाव पडले असे सांगण्यात येते. ॠग्वेदकालीन [[सिंधू]] प्रदेशातील सर्वश्रेष्ठ टोळी भरत होती. तिच्या नावावरून भारत हे नाव पडले असेल असेही समजण्यात येते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=प्राचीन भारताचा इतिहास|last=देशमुख|first=प्रा. मा. म,|publisher=विश्वभारती प्रकाशन, नागपूर|year=१९६७|location=नागपूर|pages=१०}}&lt;/ref&gt;

'भा' म्हणजे तेज व 'रत' म्हणजे रममाण झालेला. तेजात रममाण झालेला देश म्हणजे भारत होय.

{{संदर्भ हवा}}

=== कथा ===
शकुंतला ही [[विश्वामित्र]] ऋषींची [[मेनका]] या अप्सरेपासून झालेली कन्या होती. तिचा विवाह पुरुवंशीय राजा दुष्यंताशी झाला होता. त्यांचा पुत्र पराक्रमी [[सम्राट भरत|भरत]] होता. यावरून हिंदुस्थान देशाला भारत हे नाव पडले असा एक मतप्रवाह आहे.{{संदर्भ हवा}}

काहीच्या मते स्वायंभुव मनूची पत्‍नी शतरूपा ऊर्फ बार्हिष्मती यांचा पुत्र असलेल्या प्रियव्रताच्या सात मुलांपैकी एकाचे नांव अग्निध्र होते. अग्निध्राला वारसाहक्काने जंबूद्वीप नावाचा प्रदेश मिळाला. अग्निध्राचा मुलगा नाभि आणि त्याची पत्‍नी मेरुदेवी यांचा पुत्र ऋषभदेव होता. या ऋषभदेवामुळे जंबूद्वीपाला अजनाभवर्ष या नावाने ओळखले जाऊ लागले. ऋषभदेवाची पत्‍नी ही इंद्रकन्या जयंती होती व त्यांना भरत नावाचा मुलगा होता. हा ''जडभरत''  या नावाने ज्ञात आहे. त्या ऋषभपुत्र भरतामुळे अजनाभवर्ष नावाचा देश भारत या नावाने प्रसिद्ध झाला.
सिंधू नदीचा अपभ्रंश होऊन हिंदू हा शब्द आला. त्यामुळे हे स्थान हिंदुस्थान म्हणून ओळखले जाऊ लागले. अशी दंतकथा आहे.

[[२६ जानेवारी]], [[इ.स. १९५०]] रोजी देशाची [[भारताचे संविधान|नवी राज्यघटना]] अंमलात आल्यानंतर देशाचे नाव अधिकृतपणे 'भारत' अर्थात ''इंडिया'' (इंग्रजी: India) असे झाले. भारतरत्न [[बाबासाहेब आंबेडकर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्या अथक प्रयत्नातून २ वर्षे ११ महिने १७ दिवसात [[भारताचे संविधान]] निर्माण झाले होते.

== इतिहास ==
{{मुख्यलेख|भारतीय इतिहास}}
[[चित्र:Mahabharata BharatVarsh.jpg|इवलेसे|right|150px|महाभारत काळातील भारतवर्षाचा नकाशा]]
भारत देश हा मानवी इतिहासातील प्राचीन देशांमध्ये गणला जातो. मध्यप्रदेशातील [[भीमबेटका]] येथील पाषाणयुगातील भित्तीचित्रे भारताच्या मानवी अस्तित्त्वाचे सर्वांत जुन्या पुराव्यांपैकी आहेत. पुराणतज्ञांनुसार, सत्तर हजार वर्षांपूर्वी आदिमानवाने भारतात प्रवेश केला. साधारणपणे ९००० वर्षांपूर्वी भारतात ग्रामीण व शहरी स्वरूपांची मानवी वस्ती होऊ लागली व त्याचेच हळूहळू [[सिंधू संस्कृती]]मध्ये. रूपांतर झाले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |title = इंट्रोडक्शन टू द एन्शियंट इंडस व्हॅली|भाषा=इंग्लिश|दुवा=http://www.harappa.com/indus/indus1.html
|ॲक्सेसदिनांक = २००७-०६-१८|वर्ष= १९९६ |प्रकाशक = Harappa}}&lt;/ref&gt; इसवीसन पूर्व ३५०० च्या सुमारास सिंधू संस्कृतीचा काल मानला जातो. या सिंधू संस्कृतीची सुरुवात भारताच्या वायव्य प्रांतात म्हणजेच आजच्या [[पाकिस्तान]]ा&lt;nowiki/&gt;त झाली. [[मोहेंजोदडो]] व [[हडप्पा|हरप्पा]] ही उत्खननात सापडलेली शहरे आज पाकिस्तानात असली तरी भारतीय इतिहासातच गणली जातात. यानंतरचा काळ (इ.स. पूर्व १५०० ते इ.स. पूर्व ५००) [[वैदिक काळ]] म्हणून गणला जातो. काही वर्षांपूर्वीपर्यंत इतिहासकारांमध्ये असा समज होता की [[युरोप]] व [[मध्य आशिया|मध्य अशिया]]तून आलेल्या [[आर्य]] लोकांच्या टोळ्यांनी सातत्याने आक्रमणे करून [[सिंधू संस्कृती]] नष्ट केली व वैदिक काळ सूरू झाला&lt;ref&gt;[[डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया]]-ले. पंडित [[जवाहरलाल नेहरु]]&lt;/ref&gt;. परंतु सध्या संशोधकांचे असे मत आहे की वैदिक काळ हा पूर्वीच्या संशोधकांच्या मान्यतेपेक्षा अजून प्राचीन असून वैदिक संस्कृती व [[हडप्पा संस्कृती|हडाप्पा]] व [[मोहेंजोदडो|मोहोंदोजडोची]] संस्कृती या एकच होत्या. सिंधू संस्कृती व वैदिक काळातील घडामोडी या [[सिंधु नदी|सिंधू]] व [[सरस्वती नदी|सरस्वती]] नद्यांच्या काठी घडल्या होत्या यात दुमत नाही. यातील [[सरस्वती नदी]] ही काळाच्या ओघात पृष्ठीय बदलांमुळे लुप्त पावली. प्राचीन [[सरस्वती नदी]] ही [[पंजाब]], [[राजस्थान]] व [[कच्छ जिल्हा|कच्छ]] [[गुजरात]] मधून वाहत होती हे शास्त्रीय पुराव्यातून सिद्ध झाले आहे. या वैदिक काळातच भारतीय संस्कृतीची मुळे रोवली गेली. मध्य वैदिक काळात सिंधू काठची वैदिक संस्कृती [[गंगा नदी|गंगेच्या]] खोऱ्यात पसरली. विष्णू पुराणातला पहिला श्लोक भारत या नावाची ओळख करून देतो.

उत्तरं यत्समुद्रस्य
हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् ।
वर्षं तद्भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ।।

म्हणजे समुद्रापासून उत्तरेला आणि हिमालयापासून दक्षिणेला समुद्रापर्यंत अशी जी भूमी तिचे नाव आहे भारत अन् त्या भारतभूमीची संतती ते भारतीय आहेत.
[[चित्र:Indischer Maler des 6. Jahrhunderts 001.jpg|thumb|left|[[अजिंठा-वेरूळची लेणी]] येथील भित्तीचित्रे]]

इसवी सन पूर्व तिसऱ्या शतकात [[अलेक्झांडर द ग्रेट|अलेक्झांडरच्या]] आक्रमणानंतर भारतात बरीच राजकीय स्थित्यंतरे झालीत. भारताच्या मुद्देसूद इतिहासाची येथपासून सुरुवात होते. [[चंद्रगुप्त मौर्य]]ाने [[मगध]]च्या [[मौर्य साम्राज्य]]ाची मुहूर्तमेढ रोवली ज्याचा [[सम्राट अशोक]]ाने कळस गाठला. [[कलिंगाचे युद्ध|कलिंगाच्या युद्धात]] मानवी क्रौर्यानंतर अशोकाने शांतता व अहिंसेचा मार्ग अवलंबला व [[बौद्ध धर्म]]ाचा स्वीकार केला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |title = मौर्य वंष |भाषा = इंग्लिश |दुवा = http://www.livius.org/man-md/mauryas/mauryas.html |लेखक = जोना लेंडरलिंग |ॲक्सेसदिनांक = २००७-०६-१७ |archive-date = 2012-02-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120226183742/http://www.livius.org/man-md/mauryas/mauryas.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; भारतात या काळात मोठ्या प्रमाणावर [[बौद्ध धर्म]]ाचा प्रसार झाला होता. मौर्य साम्राज्याच्या पतनानंतर काही काळ [[उत्तर भारत]]ात अनेक ग्रीक आक्रमणे पुन्हा झाली. काही काळ ग्रीक सत्तेखाली भारताचा काही भाग होता. तिसऱ्या शतकात स्थापन झालेल्या [[गुप्त साम्राज्य]]ाने भारताच्या बहुतांशी भागावर बराच काळ राज्य केले. हा काळ भारताचा सुवर्णकाळ मानला जातो. या काळातच जनतेवर दीर्घकाल राहिलेला बौद्ध धर्माचा पगडा हळूहळू कमी झाला व पूर्वीच्या वैदिक धर्माची वेगळ्या स्वरूपात पुनर्बांधणी झाली. [[साहित्य]], [[गणित]], [[शास्त्र]], [[तत्त्वज्ञान]] इत्यादी क्षेत्रात भारताने मोठी मजल मारली.&quot;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://knowindia.gov.in/knowindia/culture_heritage.php?id=15|title=Gupta period has been described as the Golden Age of Indian history|ॲक्सेसदिनांक=२०१४-०२-०२|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190949/http://knowindia.gov.in/knowindia/culture_heritage.php?id=15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

प्रसिद्ध अमेरिकन लेखक मार्क ट्वेन भारताबद्दल लिहीतात,

&quot;''India is the cradle of the human race, the birthplace of human speech, the mother of history, the grandmother of legend, and the great-grandmother of tradition. Our most valuable and most instructive materials in the history of man are treasured up in India only''&quot;.

भारत या काळात व्यापारीदृष्ट्या अतिशय पुढारलेला देश होता. [[दक्षिण भारत]]ात अनेक साम्राज्ये उदयास आली. [[तमिळनाडू]]तील [[चोल साम्राज्य]], [[विजयनगर साम्राज्य|विजयनगरचे साम्राज्य]], [[महाराष्ट्र]]ातील [[सातवाहन]], या काळातील [[कला]], [[स्थापत्य अभियांत्रिकी|स्थापत्यशास्त्रातील]] प्रगती आजही खूणावते. [[अजिंठा-वेरूळची लेणी]], [[वेरुळ]], [[हंपी]]चे प्राचीन नगर, दक्षिणेतील प्राचीन मंदीरे ही याच काळात बांधली गेली [[चोल साम्राज्य]]ाचा विस्तार [[आग्नेय आशिया]]तील [[इंडोनेशिया]] या देशापर्यंत पोहोचला होता.

११ व्या शतकात [[इराण]]मधील [[मोहम्मद बिन कासीम]] ने [[सिंध प्रांत]]ात आक्रमण केले व ते काबीज केले. यानंतर अनेक इस्लामी आक्रमणे आली व भारताच्या मोठ्या भूभागावर [[इस्लामी राजवट]] लागू झाली. भारताच्या अनेक राज्ये आर्थिक दृष्ट्या अतिशय पुढारलेली होती. इस्लामी आक्रमणात, सत्ता काबीज करणे तसेच लूट करणे हे मुख्य उद्देश्य असत. [[गझनी]] येथील एका राज्यकर्त्याने भारतात लूटीच्या १७ मोहिमा आखल्या होत्या. [[तैमूरलंग]]ने केलेले दिल्लीतील शिरकाण मानवी इतिहासातील सर्वाधिक क्रूर घटना होती असे [[इतिहासकार]] नमूद करतात.{{संदर्भ हवा}} [[दिल्ली सल्तनत]] ते [[मोगल]]ांपर्यंत अनेक इस्लामी राज्ये उदयास आली. यातील [[मुघल साम्राज्य|मुघल राजवट]] सर्वाधिक विस्ताराचे होते. मुघल राजवटीत चक्रवर्ती सम्राट [[छत्रपती शिवाजी महाराज]]ांनी [[मराठा साम्राज्य]]ाची स्थापना केली ज्याला त्यांनी [[स्वराज्य]] असे नाव दिले , ज्याचा मुख्य उदेश्य भारतात एतद्देशीयांचे राज्य पुर्न‍‍स्थापन करणे हा होता. मराठा साम्राज्याच्या विस्ताराबरोबरच मुघल साम्राज्य क्षीण होत गेले. [[पानिपतची तिसरी लढाई|पानिपतच्या युद्धात]] दारुण पराभवानंतर मराठ्याचे पतन सुरू झाले ज्याचा सर्वाधिक फायदा युरोपीयन साम्राज्यवाद्यांना झाला. सोळाव्या शतकापासूनच अनेक युरोपीय देशांनी व्यापाराचे निमित्त करून भारतात वसाहती स्थापल्या होत्या व आपले साम्राज्यवादी धोरण ते पुढे रेटत होते. [[इंग्लिश]] लोक, [[पोर्तुगीज]], [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[डच]] हे भारतात आपले वर्चस्व गाजवण्यास धडपडत होते. इंग्रजांनी साहजिकच आपल्या विकसित शस्त्रास्त्रे व युद्धकौशल्य तसेच मुत्सदेगीरी, फुटीचे राजकारण करून हळूहळू भारताच्या सर्व राज्ये आपल्या अधिपत्याखाली आणली. [[बंगाल]]पासून सुरुवात करत, [[म्हैसूर]]चा [[टिपू सुलतान]], १८१८ मध्ये [[मराठा साम्राज्य]], १८५० च्या सुमारास [[पंजाब]]मधील [[शीख साम्राज्य|शिख]] व जाट असे हस्तगत करत जवळपास संपूर्ण भारताला इंग्रजांनी [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]]च्या कारभाराखाली घेतले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://india.gov.in/knowindia/history_freedom_struggle.php|title=History : Indian Freedom Struggle (1857–1947)|ॲक्सेसदिनांक=2007-10-03|प्रकाशक=[[National Informatics Centre]] (NIC)|अवतरण=And by 1856, the British conquest and its authority were firmly established.|archive-date=2009-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20091227213048/http://india.gov.in/knowindia/history_freedom_struggle.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; १८५७ मध्ये ब्रिटिश सेनेमधील भारतीय सैनिकांनी उठाव केला व पहाता पहाता संपूर्ण भारतभर त्याचे पडसाद उमटले. ब्रिटिशांविरुद्धचा उठाव अयशस्वी झाला तरी ब्रिटिशांविरुद्ध स्वातंत्र मिळवण्याची उर्मी भारतीयांच्यात जागृत झाली. उठावानंतर ईस्ट इंडिया कंपनीकडून कारभार ब्रिटिश सरकारकडे गेला.
[[चित्र:Bal Gangadhar Tilak.jpg|अल्ट=बाळ गंगाधर टिळक|इवलेसे|बाळ गंगाधर टिळक]]
[[लोकमान्य टिळक]] यांच्या नेतृत्वाखाली विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]ने राष्ट्रीय पातळीवर [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा|स्वातंत्र्य चळवळ]] सुरू केली. १९२० मधे टिळकांच्या मृत्युनंतर [[महात्मा गांधी]]ंनी चळवळीची सुत्रे हाती घेत अनेक चळवळी केल्या.&lt;ref name=&quot;CONCISE ENCYCLOPEDIA 3&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक |title = Concise Encyclopedia|प्रकाशक = [[Dorling Kindersley]] Limited |वर्ष = 1997 |पृष्ठे = p. 455 |आयएसबीएन = 0-7513-5911-4}}&lt;/ref&gt; सरते शेवटी [[१५ ऑगस्ट]], [[इ.स. १९४७]] रोजी भारताला इंग्रजांपासून स्वातंत्र्य मिळाले परंतु त्यासाठी बहुसंख्य मुस्लिम असलेला भाग, आजचा [[पाकिस्तान]] व [[बांगलादेश]], हे वेगळे व्हावे लागले. फाळणीचा हा इतिहास अतिशय दुःखदायक आहे.&lt;ref name=&quot;CONCISE ENCYCLOPEDIA..&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक |title = Concise Encyclopedia |प्रकाशक = [[Dorling Kindersley]] Limited |वर्ष = १९९७ |पृष्ठे = ३२२ |आयएसबीएन = 0-7513-5911-4}}&lt;/ref&gt; २६ जानेवारी १९५० रोजी [[भारतीय संविधान]] लागू झाले व भारत [[गणतंत्र राष्ट्र]] बनले व ते ''जगातील सर्वांत मोठे लोकशाही राष्ट्र'' ठरले आहे.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=CIA Factbook: India|कृती=[[CIA Factbook]]|दुवा=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|ॲक्सेसदिनांक=2007-03-10|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर भारताने सामान्य गतीने आर्थिक व सामाजिक सुधारणांचा स्वीकार करून वाटचाल केली. [[जम्मू आणि काश्मिर]] व ईशान्येकडील राज्यात सुरू असलेल्या हिंसाचार आणि गरीबीमुळे ग्रामिण भागात सुरू होत असलेला [[नक्षलवाद]] यांमुळे भारताच्या [[दहशतवाद]]ही एक महत्त्वाचा सुरक्षाविषयक मुद्दा बनला आहे. १९९० पासून भारताच्या विविध शहरात दहशतवादी हल्ले झाले आहेत. मागील एका दशकापासुन कट्टर धार्मिक समुदायांमधील जातीय तेढांमुळे धार्मिक दहशतवाद ही भारताच्या एक गंभीर समस्या बनली आहे आणि यामुळे आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील भारताची जगातील सर्वात मोठे धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र ही प्रतिमा दिवसेंदिवस मलिन होत आहे. भारताचे [[चीन]] व [[पाकिस्तान]] याच्याशी संलग्न सीमांबद्दल वाद आहेत त्यातून [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७]], [[१९६५ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९६५]], [[भारत-पाकिस्तान तिसरे युद्ध|१९७१]] व [[कारगिल युद्ध|१९९९]] मध्ये युद्धे झाली. भारत अलिप्ततावादी चळवळीच्या प्रस्थापकांपैकी एक आहे. भारताने १९७४ मधे भूमीगत अणुचाचणी केली.&lt;ref name=&quot;India is a Nuclear State&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
|title = India Profile
|दुवा = http://www.nti.org/e_research/profiles/India/index.html
|ॲक्सेसदिनांक = 2007-06-20
|वर्ष= २००३
|प्रकाशक = [[The Nuclear Threat Initiative|Nuclear Threat Initiative (NTI)]]}}&lt;/ref&gt; १९९८ मध्ये यापाठोपाठ पाच आणखी अणुस्फोट करण्यात आले,ज्याने भारतास [[अणुऊर्जा क्षमतेनुसार देशांची यादी|अणुसज्ज]] देशांच्या यादीत नेऊन बसविले.&lt;ref name=&quot;India is a Nuclear State&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Montek&quot;&gt;{{cite paper
|author = [[Montek Singh Ahluwalia]]
|title = Economic Reforms in India since 1991: Has Gradualism Worked?
|version =
|प्रकाशक = Journal of Economic Perspectives
|year= 2002
|दुवा = http://planningcommission.nic.in/aboutus/speech/spemsa/msa008.doc
|format = MS Word
|accessdate = 2007-06-13
}}&lt;/ref&gt; १९९१ नंतर भारताने आर्थिक सुधारणांचा अंगिकार केल्यानंतर् झपाट्याने आर्थिक प्रगती केली आहे. खासकरून [[आज्ञावली|सॉफ्टवेर]] क्षेत्रामध्ये भारताने लक्षणिय कामगिरी केली आहे.&lt;ref name=&quot;ERS&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.ers.usda.gov/Briefing/India/|title=India is the second fastest growing economy|ॲक्सेसदिनांक=2007-08-05|फॉरमॅट=|कृती=Economic Research Service (ERS)|प्रकाशक=[[United States Department of Agriculture]] (USDA)|archive-date=2011-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520002800/http://www.ers.usda.gov/Briefing/India/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== भूगोल ==
{{मुख्य|भारतीय भूगोल}}

[[चित्र:India Geographic Map.jpg|thumb|भारताचा भौगोलिक नकाशा.]]
भौगोलिक दृष्ट्या भारताचे हिमाच्छादित पर्वत ([[हिमालय]]), [[गंगेचे खोरे]], [[वाळवंट]], [[दख्ख्ननचे पठार]] असे प्रादेशिक विभाग पडतात. भारत भौगोलिकदृष्ट्या [[भारतीय पृष्ठ]]ाचा मोठा भाग आहे. जो [[इंडो-ऑस्ट्रेलियन]] पृष्ठाचा एक तुकडा आहे.&lt;ref name=ali&gt;{{जर्नल स्रोत
|last=Ali
|first=Jason R.
|coauthors=Jonathan C. Aitchison
|title=Greater India
|journal=Earth-Science Reviews
|volume=72
|issue=3-4
|year=2005
|pages=pp. 170-173
|doi=10.1016/j.earscirev.2005.07.005
|Ref=ali}}&lt;/ref&gt;

भारत साधारणपणे साडेसात कोटी वर्षांपूर्वी [[दक्षिण गोलार्ध]]ातील [[गोंडवन]] या महाखंडाचा भाग होता. पृष्ठीय बदलांमध्ये भारतील पृष्ठ वेगळे झाले व नैऋत्य दिशेला  सरकू लागले. साधारणपणे ५ कोटी वर्षांपूर्वी भारतीय पृष्ठ [[आशिया|अशियाई]] पृष्ठाला धडकले यामुळे भारताच्या उत्तर व ईशान्य भागात [[हिमालय]]ाची निर्मिती झाली.&lt;ref name=ali /&gt; भारतीय पृष्ठ व अशियाई पृष्ठामधील भागात जो [[समुद्र]] होता तो दलदलीचा भाग बनला व नंतर हळूहळू नद्यांनी आणलेल्या गाळाने या भाग मैदानी बनवला. आज हा भाग [[गंगा नदी|गंगेचे खोरे]] म्हणून ओळखला जातो.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=7|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत
|last=Prakash
|first=B.
|coauthors=Sudhir Kumar, M. Someshwar Rao, S. C. Giri
|title=Holocene tectonic movements and stress field in the western Gangetic plains {{मृत दुवा}}
|journal=Current Science
|volume=79
|issue=4
|year=2000
|pages=pp. 438-449
|दुवा=http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf
|format=[[Portable Document Format|PDF]]}}&lt;/ref&gt; गंगेच्या खोऱ्याच्या पश्चिमेकडे [[अरवल्ली पर्वतरांग|अरावली पर्वताची]] रांग आहे. अरावली पर्वत हा जगातील सर्वांत प्राचीन पर्वतामध्ये गणला जातो. अरावलीच्या पश्चिमेला पर्जन्यछायेमुळे [[थारचे वाळवंट]] तयार झाले आहे.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=11|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt; पूर्वीचे भारतीय पृष्ठ आज [[भारतीय द्वीपकल्प]] म्हणून् ओळखले जाते. यात [[दख्खनचे पठार]], [[सह्याद्री]], [[सातपुडा]], [[मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेशा]]तील मोठा भूभाग, [[छोटा नागपूरचे पठार]] इत्यादी भूभाग येतो.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=8|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt; दख्खनच्या पठाराला समुद्री किनाराला समांतर असे [[सह्याद्री]] व [[पूर्व घाट]] असे कडे आहेत. दख्खनचे पठार सह्याद्री हे सर्व [[ज्वालामुखी]]पासून निर्माण झालेले असून त्यात भूप्रस्तराचे मूळ फॉर्मेशन आहेत. दगडांचे काही नमुने १०० कोटी वर्षांपेक्षाही अधिक आहे.&lt;ref name=britan-weghats&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|pp=9-10|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt;

भारताला एकूण {{km to mi|7517|precision=0}} कि.मी. इतका [[समुद्रकिनारा]] लाभला आहे. त्यातील {{km to mi|5423|abbrev=yes|precision=0}} कि.मी. इतका द्वीपकल्पीय भारतात आहे तर उर्वरित {{km to mi|2094|abbrev=yes|precision=0}} द्वीपसमूहांमध्ये समाविष्ट आहे.&lt;ref name=&quot;sanilkumar&quot; /&gt; भारतीय नौदलीय सांख्यिकीनुसार मुख्यभूमीमधील समुद्रकिनाऱ्यामध्ये ४३ टक्के वाळूचे किनारे आहे, ११ टक्के खडकाळ तर उर्वरित ४६ टक्के दलदलींनी भरलेला आहे.&lt;ref name=&quot;sanilkumar&quot; /&gt;

बहुतांशी हिमालयीन नद्या या [[गंगा नदी|गंगा]] व [[ब्रम्हपुत्रा]] या नद्यांना मिळतात. या दोन्ही नद्या [[बंगालचा उपसागर|बंगालच्या उपसागराला]] जाउन मिळतात.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=15|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt; गंगेच्या मुख्य उपनद्यांमध्ये [[यमुना नदी|यमुना]], [[कोसी नदी|कोसी]], [[गंडकी नदी|गंडक]] नदी इत्यादी आहेत. [[हिमालय| हिमालयातून ]] जेव्हा सपाट प्रदेशात वाहू लागतात तेव्हा या नद्या मोठा पूर येण्याची शक्यता असते. दख्खनच्या पठारावरील मह्त्वाच्या नद्यांमध्ये [[गोदावरी नदी|गोदावरी]] , [[कृष्णा नदी|कृष्णा]], [[भीमा नदी|भीमा]], [[महानदी]], [[कावेरी नदी|कावेरी]], [[तुंगभद्रा नदी|तुंगभद्रा]] इत्यादी महत्त्वाच्या नद्या आहेत ज्या [[बंगालचा उपसागर|बंगालच्या उपसागरा]]ला मिळतात. मध्य भारतातून [[नर्मदा नदी|नर्मदा]] सर्वांत मोठी पश्चिम वाहिनी नदी आहे जी [[अरबी समुद्र]]ाला जाऊन मिळते.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=16|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=17|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt; पश्चिम भारतात [[कच्छ]] येथे पृष्ठीय बदलांमुळे खाऱ्यापाण्याची दलदल आहे त्याला [[कच्छचे रण]] असे म्हणतात. गंगा नदी जिथे बंगालच्या उपसागराला मिळते तिथे [[त्रिभुज प्रदेश]] तयार झाला आहे.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=12|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt; भारताच्या मुख्य भूमीपासून दूर दोन द्वीपसमूह भारताच्या अधिकारात येतात. दक्षिण अरबी समुद्रातील [[लक्षद्वीप]] व बंगालच्या उपसागरातील [[म्यानमार]] व [[इंडोनेशिया]]जवळील [[अंदमान आणि निकोबार|अंदमान व निकोबार द्वीपसमूह]] हे दोन द्वीपसमूह आहेत.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dikshit|Schwartzberg|2007|p=13|Ref=dikshit}}&lt;/ref&gt;

भारतीय हवामान हिमालय व [[थरचे वाळवंट|थारचे वाळवंटाने]] प्रभावित आहे. हिमालय उत्तरेकडून येणारे थंड वारे रोखून धरतो तर थारचे वाळवंट आणि हिमालय हे दोघेही भारतात मोसमी पाऊस पडण्यास जवाबदार आहेत. थारचे वाळवंट दक्षिणेकडील हिंदी महासागरातून बाष्प आकर्षित करते, या प्रभावामुळे मोसमी वारे वाहतात. जून ते ऑक्टोबर या महिन्यांमध्ये [[नैऋत्य मोसमी वारे|नैऋत्य मोसमी वाऱ्यां]]मुळे संपूर्ण भारतभर पाउस पडतो तर इतर वेळ कोरडे हवामान असते.&lt;ref name=&quot;chang1967&quot;&gt;{{Harvnb|Chang|1967|pp=391-394}}&lt;/ref&gt; हिमालय कोरडे थंड वारे रोखून धरतो त्यामुळे भारताचे हवामान वर्षभर उष्ण असते. अगदी कडक हिवाळ्याच्या महिन्यातही दिवसाचे सरासरी तापमान सुसह्य असते.&lt;ref name=&quot;chang1967&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Posey_1994_118&quot;&gt;{{harvnb|Posey|1994|p=118|Ref=posey}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wolpert_2003_4&quot;&gt;{{harvnb|Wolpert|2003|p=4|Ref=wol}}&lt;/ref&gt; ढोबळमानाने चार विविध प्रकारचे हवामान भारतात आढळून येतात [[विषवृतीय आर्द्र हवामान]], [[विषुववृत्तीय शुष्क हवामान]], [[समविषुववृतीय आर्द्र हवामान]] व [[हिमालयीन हवामान|हिमालयीन]] प्रकारचे हवामान.&lt;ref name=&quot;Heitzman_Worden_1996_97&quot;&gt;{{harvnb|Heitzman|Worden|1996|p=97|Ref=worden}}&lt;/ref&gt;

=== चतुःसीमा ===
भारतीय द्वीपकल्प [[अरबी समुद्र]], [[हिंदी महासागर]] व [[बंगालचा उपसागर|बंगालच्या उपसागरा]]ने वेढलेला आहे. हिंदी महासागरात [[तमिळनाडू]]च्या जवळ [[श्रीलंका]] हा शेजारी देश आहे. [[पश्चिम बंगाल]] ते [[त्रिपुरा]] पर्यंत घोड्यांच्या नाल्याच्या आकारात [[बांगलादेश]]ास वेढलेले आहे. पूर्वेस [[म्यानमार]] आहे तर पूर्वोत्तर राज्यांच्या सीमा [[चीन]]ला भीडल्या आहे. [[सिक्कीम]] व [[अरुणाचल प्रदेश]] यंच्यामधील प्रदेशात [[भूतान]] हा देश आहे. [[सिक्कीम]] व [[उत्तराखंड|उत्तरांचल]] ह्या राज्यांच्या मध्ये [[नेपाळ]]ची सीमा [[उत्तर प्रदेश]] व [[बिहार]] या राज्यांना लागते. उत्तरांचल पासून पुन्हा उत्तरेकडे [[लद्दाख]] पर्यंत [[चीन]]ची सीमा आहे. [[काश्‍मीर|काश्मीर]] मधील [[सियाचीन हिमनदी]]पासून ते [[गुजरात]] राज्यातील कच्छच्या रणापर्यंत पश्चिमेकडे [[पाकिस्तान]]ची सीमा आहे.

=== राजकीय विभाग ===
{{मुख्य|भारताची राज्ये आणि प्रदेश}}
प्रशासनाच्या सोयीकरता राजकीयदृष्ट्या भारताचे २८ [[राज्य]]े आणि ९ [[केंद्रशासित प्रदेश]] असे विभाग पाडण्यात आले आहेत.सर्व राज्ये आणि [[दिल्ली]], [[पुद्दुचेरी]] आणि [[जम्मू आणि काश्मीर]] ह्या  केंद्रशासित प्रदेशांत निर्वाचित सरकारे आहेत; तर इतर केंद्रशासित प्रदेशांत केंद्र शासननियुक्त प्रशासनाद्वारे राज्यकारभार चालतो.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश
! नकाशा (संबंधित राज्य किंवा केंद्रशासित प्रदेशाच्या लेखावर जाण्यासाठी नकाशावर टिचकी मारा)
|-
|
* राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश:
*# [[अरुणाचल प्रदेश]]
*# [[आसाम]]
*# [[आंध्रप्रदेश]]
*# [[उत्तरप्रदेश]]
*# [[उत्तराखंड]]
*# [[ओडिशा]]
*# [[कर्नाटक]]
*# [[केरळ]]
*# [[गुजरात]]
*# [[गोवा]]
*# [[छत्तीसगढ]]
*# [[झारखंड]]
*# [[तमिळनाडू]]
*# [[तेलंगण]]
*# [[त्रिपुरा]]
*# [[नागालॅंड]]
*# [[पश्चिम बंगाल]]
*# [[पंजाब]]
*# [[बिहार]]
*# [[मणिपूर]]
*# [[मध्यप्रदेश]]
*# [[महाराष्ट्र]]
*# [[मिझोरम]]
*# [[मेघालय]]
*# [[राजस्थान]]
*# [[सिक्कीम]]
*# [[हरियाणा]]
*# [[हिमाचल प्रदेश]]
* [[केंद्रशासित प्रदेश]]
*#[[जम्मू आणि काश्मीर]]
*# [[लडाख]]
*# [[अंदमान आणि निकोबार]]
*# [[चंदीगढ]]
*# [[दमण आणि दीव]]
*# [[दादरा आणि नगर हवेली]]
*# [[दिल्ली]]
*# [[पुद्दुचेरी]]
*# [[लक्षद्वीप]]
| &lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{{भारताची राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश}}
&lt;/div&gt;
|}

=== मोठी शहरे ===
* [[नवी दिल्ली]]
* [[मुंबई]] (पूर्वीचे बाॅम्बे)
* [[कोलकाता]] (पूर्वीचे कलकत्ता)
* [[चेन्नई]] (पूर्वीचे मद्रास)
* [[हैद्राबाद]]
* [[कोचीन]]
* [[बंगळुरू]]
* [[मैसुरू]]
* [[अमृतसर]]
* [[कानपूर]]
* [[अहमदाबाद]]
* [[पुणे]] (पूर्वीचे पूना)
* [[नागपूर]]
* [[चंदीगढ]]
* [[ठाणे]]
* [[सुरत]]
* [[अमरावती]] (पूर्वीची इंद्रपूरी)
* [[नांदेड]] (पूर्वीचा नंदिग्राम)

== लोकजीवन व समाजव्यवस्था ==
=== भारताच्या धर्म ===
भारतात ६ प्रमुख धर्म आहेत (सर्व आकडे अंदाजे):

१) [[हिंदू धर्म]] – ७५-७९%;

२) [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] – १४%;

३) [[बौद्ध धर्म]] – ६%;

४) [[ख्रिश्चन धर्म]] – २.५%;

५) [[शिख]] – २%;

६) [[जैन]] – ०.५%.

वरील धर्मांपैकी [[बौद्ध धर्म]], [[जैन धर्म]], [[शीख धर्म]] आणि [[हिंदू धर्म]] या ४ धर्मांचा उगम भारतात झाला.

=== शिक्षण ===
भारताच्या सध्याची शिक्षणपद्धती ही बहुतांशी ब्रिटिश व पाश्चात्य पद्धतीवरून आधारित आहे. पारंपारिक [[गुरूकूल शिक्षण]]पद्धती कालौघात लुप्त पावली आहे. काही शिक्षणतज्ञ अजूनही गुरूकूल शिक्षणपद्धतीचा पुरस्कार करतात. बहुतेक राज्यांत शालेय शिक्षण १२वी पर्यंत असते तर काही राज्यात १०वी पर्यंत असते. शालेय शिक्षणानंतर विद्यार्थी [[शास्त्र]], [[वाणिज्य]] अथवा [[कला]] यामध्ये [[कनिष्ठ महाविद्यालय]]ात शिक्षण घेऊ शकतात अथवा पदविका शिक्षण घेऊ शकतात. पदवीसाठी विद्यापीठाशी संलग्न शिक्षणसंस्थांमध्ये महाविद्यालयांमध्ये घेणे गरजेचे असते. पदवी शिक्षण अभ्यासक्रमानुसार ३ ते ५ वर्षाचे असते.

दक्षिणेकडील [[महाराष्ट्र]], [[कर्नाटक]] व [[तमिळनाडू]] या राज्यांमध्ये शैक्षणिक सोयी उत्तरेकडील राज्यांपेक्षा जास्त आहेत. काही ठिकाणी इच्छुक विद्यार्थ्यांपेक्षा उपलब्ध जागा जास्त असतात. भारत सर्वाधिक अभियंते तयार करणारा देश म्हणून आज ओळखला जातो. भारतात पदवी शिक्षणाच्या सोयींवर बऱ्यापैकी सोयी व उपलब्धता यांचे प्रमाण जमलेले आहे. परंतु शालेय शिक्षणावर स्तरावर अजूनही सरकार झगडत आहे. शालेय स्तरावर विद्यार्थ्यांची होणारी गळती हा ग्रामीण तसेच शहरी भागातील एक मोठा प्रश्न आहे. तसेच पदवी शिक्षणात विविध जाती जमातींबद्दलच्या आरक्षणाच्या प्रमाणाबद्दलही अनेक प्रश्न आहेत. सततच्या वाढत्या आरक्षणामुळे खुल्या गटातील विद्यार्थ्यांच्या संधी कमी होउन अन्याय होत असल्याची भावनाही प्रबळ आहे, त्यामुळे या संदर्भात गेल्या काही वर्षात अनेक वेळा सरकार व विद्यार्थी यांच्यात हिंसाचार घडला आहे. परंतु आरक्षणामुळेच भारताच्या शैक्षणिक क्रांती घडल्याचे अनेकांचे मत आहे.

विद्यापीठांमध्ये पदव्युत्तर शिक्षणही मिळू शकते त्यासाठी संलग्न क्षेत्रामध्ये पदवी असणे गरजेचे आहे. परदेशातील पदव्युत्तर शिक्षणाबद्दल आकर्षण व सोयी गेल्या काही वर्षात वाढल्याने भारतीय विद्यार्थ्यांचा परदेशात पदव्युत्तर शिक्षण घेण्यात कल वाढला आहे. [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]], [[इंग्लंड]], [[ऑस्ट्रेलिया]] व [[जर्मनी]] या देशांमध्ये पदव्युत्तर शिक्षण घेण्यास भारतीय विद्यार्थ्यांची पसंती असते. काही भारतीय विद्यापीठे परदेशी विद्यार्थ्यांनाही आकर्षित करण्यात यशस्वी झाली आहेत. [[आफ्रिका]] व [[आशिया]]तील अनेक देशातील विद्यार्थी स्वस्त व दर्जेदार शिक्षणाच्या शोधात भारतात येतात.

== संस्कृती ==
[[चित्र:Taj Mahal in March 2004.jpg|thumb|आग्रा येथील [[ताजमहाल]].]]
[[चित्र:Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg|thumb | [[सुवर्ण मंदिर]]]]
भारतीय संस्कृती ही हडप्पा संस्कृती, नागर संस्कृती, सिंधू संस्कृती आहे.
=== भारतीय स्थापत्य ===
भारतीय स्थापत्य हे भारतीय संस्कृतीचे खास वैशिष्ट्य आहे. मोहेंजोदारोचे शहरी स्थापत्य हे प्राचीनकाळातील नगर रचनेचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. प्राचीन मंदिरे काळाच्या ओघात नष्ट झाली असली तरी, प्राचीन लेण्यांमधील कोरीव काम तत्कालीन स्थापत्यामधील बारकावे दर्शवतात. [[अजिंठा (लेणी)|अजिंठा]] येथील बौद्ध लेणी आणि हिंदू लेणी, [[वेरूळ]] येथील हिंदू, बौद्ध व जैन लेणी तत्कालीन सर्वधर्मसमभावाचे उदाहरण आहे. खजुराहो येथील मंदिरांवरील प्रणयक्रीडारत मूर्ती तत्कालीन कलेतील अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचे एक उदाहरण आहे. दक्षिणेमधील अजस्त्र मंदिरे, [[हंपी]] [[बदामी]] येथील ओसाड शहरे, हळेबीड व वेलूर येथील मंदिरे दक्षिण भारतीय स्थापत्यांची उदाहरणे आहेत.

इस्लामी आक्रमणाबरोबर इस्लामी राज्यकर्त्यांनी मध्य अशियाई, पर्शियन शैली देखील भारतात आणली व काळाच्या ओघात येथील जुन्या शैलीबरोबर सरमिसळून गेली. ताजमहाल व इतर मुघल स्थापत्ये आज भारताची ओळख बनली आहेत. [[ताजमहाल]] आज नव्या युगातील ७ आश्चर्यांमध्ये गणला जातो.

आधुनिक काळात स्थापत्यशास्त्रातील प्रगतीनुसार भारतीयांनी अनेक ठिकाणी स्थापत्याचे उत्कृष्ट नमुने सादर केले आहेत, अक्षरधामची मंदिरे हे आधुनिक व पौराणिक स्थापत्याचे उदाहरण आहे.

=== लाल किल्ला ===
[[चित्र:Red Fort facade.jpg|इवलेसे|उजवे|250px|लाल किल्ला]]

[[लाल किल्ला]] (इंग्रजी: ''The Red Fort'' हिंदी – ''लाल क़िला'' ) दिल्लीतील मुघलकालीन किल्ला आहे. याचे नाव त्यात वापरलेल्या लाल संगमरवरी दगडावरून दिलेले आहे. हा किल्ला यमुना नदीच्या किनारी आहे. मोगल सम्राट शाहजहानने हा किल्ला इ. स. १६३८ला बांधून घेण्यास सुरू केले व तो इ. स. १६४८ मध्ये पूर्ण झाला. लाल किल्ला हा सुद्धा भव्य राजवाडयापैकी एक आहे. भारताच्या इतिहासाशी हा किल्ल्याचे खुपच संबध आहेत. पंडित जवाहरलाल नेहरूंनी याच किल्ल्यावरून भारत स्वंतत्र झाल्याची घोषणा केली होती. लाल किल्ल्याची बांधणी मुघल सम्राट शाहजहान यांनी केली. मुघल सम्राट शाहजहानने हा किल्ला इ. स. १६३८ला बांधून घेण्यास सुरू केले व तो इ. स. १६४८ मध्ये पूर्ण झाला.

=== राष्ट्रपती भवन ===
[[राष्ट्रपती भवन]] हे भारत देशाच्या राष्ट्रपतीचे अधिकृत निवासस्थान आहे. ३४० खोल्या असलेली ही इमारत १९२९ साली बांधली गेली.ही एक ब्रिटिशकालीन इमारत आहे.&lt;ref&gt;Rashtrapati Bhavan of India&lt;/ref&gt;

'''सचिवालय इमारत, दिल्ली'''

सचिवालय इमारत रायसीना टेकडी , [[नवी दिल्ली]] , भारत.

'''इंडिया गेट'''
[[चित्र:IndiaGate.jpg|इवलेसे|इंडिया गेट दिल्ली]]
[[इंडिया गेट]] हे भारताचे एक [[भारताच्या राष्ट्रीय स्मारकांची यादी|राष्ट्रीय स्मारक]] आहे. ते दिल्ली येथे स्थित असून त्याची रचना [[सर एडविन लुटयेन्स]] यांनी केली होती. या स्मारकाची प्रेरणा [[पॅरिस|पॅरीस]] येथील ''[[आर्क दे ट्रायम्फे]]'' (फ्रेंच: ''Arc de Triomphe'') या स्मारकावरून घेण्यात आली होती, जे स्वतः [[रोमन साम्राज्य]]ातील ''[[आर्क ऑफ टायटस]]'' (इंग्रजी: ''Arch of Titus'') या स्मारकावरून बनविले आहे. इंडिया गेट इ.स. १९३१ साली बांधले गेले. सुरुवातीला ते ''ऑल इंडिया वॉर मेमोरिअल'' (इंग्रजी: ''All India War Memorial'') या नावाने ओळखले जात असे. पहिल्या महायुद्धात व तिसरे ॲंग्लो-अफगाण युद्धात मरण पावलेल्या ९०,००० ब्रिटिश इंडियन आर्मीमधील सैनिकांसाठी हे स्मारक बनविले गेले होते. ते लाल आणि फिक्या ग्रॅनाइट दगडांपासून बनविले आहे. सुरुवातीला ब्रिटिश राजा पाचवा जॉर्ज याचा पुतळा [[इंडिया गेट]]समोरील मंडपात उभा होता. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर तो पुतळा व इतर अनेक ब्रिटिशकालीन पुतळे [[कोरोनेशन पार्क]] येथे हलविण्यात आले. सध्या भारतीय सैन्यदलातील शहीद सैनिकांच्या स्मरणार्थ [[अमर जवान ज्योती]] इंडिया गेट येथे आहे.

'''गेटवे ऑफ इंडिया'''
[[चित्र:The Getway of India.jpg|इवलेसे|गेटवे ऑफ इंडिया,मुंबई.]]
[[गेटवे ऑफ इंडिया]] हे महाराष्ट्रामधील [[मुंबई]] या शहराच्या समुद्र किनाऱ्यालगत असलेली एक कमानवजा इमारत आहे. एक मुख्य रुंद कमान आणि बाजूला चिकटून दोन कमी रुंदीच्या कमानी असे या बांधकामाचे स्वरूप आहे. [[अपोलो बंदर]]ाच्या (आता [[शिवाजी महाराज बंदर]]-गुजराथीत पालवा बंदर) भागात असलेली ही वास्तू २६ मीटर उंच आहे. भारताच्या भेटीला येणाऱ्या इंग्लंडचे राजकुमार प्रिन्स ऑफ वेल्स (नंतरचे पाचवे जॉर्ज) यांच्या स्वागतासाठी ब्रिटिशांच्या काळात या प्रवेशद्वाराची उभारणी झाली.

'''संसद भवन'''

भारतीय संसद ज्या इमारतीत सभा घेतात त्यास [[संसद भवन]] म्हणतात. १९१२–१३ साली ब्रिटिश वास्तुकार [[हर्बट ब्रेकर]] यांनी या वर्तुळकार इमारतीची रचना केली. इमारतीचे बाह्य वर्तुळकार गच्छीस २५७ ग्रेनाइट स्तंभांचा आधार आहे. संसद भवन दिल्लीला [[जनपथ]] वरील राष्ट्रपतीभवन जवळ आहे.

'''मरीन ड्राइव्ह'''

[[मरीन ड्राइव्ह]] [[मुंबई]] मध्ये १९२० मध्ये बांधले गेले. त्याला क्वीन’स नेकलेस असेही म्हणले जाते.

'''वांद्रे – वरळी सागरीसेतू'''

[[चित्र:Worli skyline with BSWL.jpg|thumb|right|300px| वांद्रे वरळी समुद्रसेतू]]

=== भारतीय संगीत ===

[[भारतीय संगीत]] हे मुख्यत्वे दोन प्रकारात गणले जाते. [[शास्त्रीय संगीत|भारतीय शास्त्रीय संगीत]] व [[लोकसंगीत]]. दोन्ही प्रकारात विविध उपप्रकार असून प्रत्येक उपप्रकाराची शैली आहे. या विविध शैलींचीच विविध [[भारतीय संगीत घराणे|घराणी]] असून प्रत्येक घराण्याने आपापला वेगळेपणा व ठसा भारतीय संगीतावर उमटवला आहे.

=== नृत्य ===

[[चित्र:Ali-ai-ligang.jpg|इवलेसे|उजवे|200px|बिहु नृत्य]]
भारतात वेगवेगळे [[भारतीय शास्त्रीय नृत्य|शास्त्रीय]] व [[लोकनृत्य]]ा&lt;nowiki/&gt;चे प्रकार आहेत. [[भांगडा नृत्य]] ([[पंजाब]]), [[बिहू नृत्य|बिहु नृत्य]] ([[आसाम]]), [[छाऊ नृत्य|छाऊ]] ([[पश्चिम बंगाल]]), [[संबळपुरी नृत्य|संबळपुरी]] ([[ओडिशा]]), [[घूमर नृत्य|घूमर]] ([[राजस्थान]]), [[लावणी]] ([[महाराष्ट्र]]) हे काही लोकनृत्याचे प्रसिद्ध प्रकार आहेत. तसेच आठ नृत्यप्रकारांना [[नॅशनल अ‍ॅकॅडॅमी ऑफ म्युझिक, डान्स ॲण्ड ड्रामा]]तर्फे शास्त्रिय नृत्यप्रकाराचा दर्जा दिला आहे. ते [[भरतनाट्यम]]् ‌([[तमिळनाडू]]), [[कथ्थक]] ([[उत्तर प्रदेश]]), [[कथकल्ली]], [[मोहिनीअट्ट्म|मोहिनीअट्टम्‌]] ([[केरळ]]), [[कुचिपुडी]] ([[आंध्र प्रदेश]]), [[मणिपुरी नृत्य|मणिपुरी‌]] ([[मणिपूर|मणिपुर]]), [[ओडिसी नृत्य|ओडिसी]] ([[ओडिशा]]) व [[सत्रीया नृत्य|सत्रीया]]

([[आसाम]]) आहेत.

=== रंगमंच ===
भारतात पर रंगमंचाची परिकल्पना अतिशय पुरातन असून संस्कृत साहित्यात त्यांची नोंद आहे. गुप्त कालीन अनेक नाटके आजही प्रसिद्ध आहेत. नृत्य, संगीत व त्यांची संवादातील लयबद्धता हे भारतीय रंगमंचाचे खास वैशिष्ट्ये आहे. प्राचीन काळातील अनेक नाटके हिंदू पुराणांवर आधारित आहेत.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lal|1998}}&lt;/ref&gt; स्थानिक नाटके देखील लोकप्रिय आहेत. गुजराथमधील भावई, बंगालमधील जत्रा, उत्तर भारताच्या नौटंकी व रामलिला तसेच महाराष्ट्रातील तमाशा, तमिळनाडूतील तेरुकूट्टू व कर्नाटकातील यक्षगण ही स्थानिक पारंपरिक रंगामंचाची उदाहरणे आहेत. आधुनिक काळात रंगमंचामध्ये आमूलाग्र बदल घडले आहेत. महाराष्ट्रातील नाटके त्याचे सुरेख उदाहरण आहे. या नाटकांच्या माध्यमातून सामाजिक प्रश्नांचे तसेच कलेचे, अभिनयाचे सादरीकरण विविध विषयातून सादर केले जाते.

=== चित्रपट ===
भारताच्या चित्रपट व्यवसाय जगातील सर्वांत मोठा चित्रपट व्यवसाय आहे.&lt;ref name=&quot;BBC_1154019&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/country_profiles/1154019.stm|title=Country profile: India|ॲक्सेसदिनांक=2007|प्रकाशक=BBC}}&lt;/ref&gt; धुंडीराज गोविंद उर्फ दादासाहेब फाळके यांना भारतीय चित्रपटसृष्टीचे जनक मानले जाते. भारताचा पहिला चित्रपट [[राजा हरिश्चंद्र (चित्रपट)|राजा हरिश्चंद्र]] ३ मे १९१३ मध्ये प्रदर्शित झाला. राष्ट्रीय भाषा हिंदीमधील चित्रपट निर्मितीचे मुख्य ठिकाण मुंबई असून त्याला आज [[बॉलिवूड]] असे संबोधले जाते. चित्रपट निर्मिती ही मुख्यत्वे व्यावसायिक चित्रपटांची होते. यात प्रेमकथा, प्रेमकथेतील त्रिकोण, ॲक्शनपट हे चित्रपट निर्मात्यांचे आवडीचे विषय आहे. बॉलिवूड सोबतच दक्षिणेकडील राज्यात स्थानिक भाषेतील चित्रपटांना अधिक मागणी आहे. तेलुगू व तमिळ चित्रपटसृष्टी हे त्यात आघाडीवर आहेत. दक्षिणेत मल्याळम व कानडी चित्रपटसृष्टीही चांगले व्यावसायिक यश मिळवतात. इतर भाषिक चित्रपटात मराठी व बंगाली चित्रपट सृष्टी आहेत. ह्या चित्रपटसृष्ट्या बॉलिवूड व दक्षिणेतील इतर चित्रपट व्यावसायिकांपेक्षा तुलनेने कमी व्यावसायिक आहेत, परंतु वेगळे विषय हाताळून चित्रपट काढण्यात त्यांचा हातखंडा आहे. &lt;ref&gt;{{Harvnb|Dissanayake|Gokulsing|2004}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Rajadhyaksha|Willemen (editors)|1999}}&lt;/ref&gt; बॉलिवूडमध्ये नेहेमीच्या व्यावसायिक चित्रपटांची वाट सोडून गेल्या काही वर्षात कलात्मक व वेगळे विषय हाताळून चित्रपट निर्मिती केली जात आहे. भारतात निर्मिलेला [[शोले]] हा आजवरचा सर्वाधिक यशस्वी चित्रपट आहे. २००१ मध्ये [[लगान (हिंदी चित्रपट)|लगान]] या चित्रपटाला ऑस्कर पुरस्कारासाठी नामांकन लाभले होते. २००९ साली '[[स्लमडॉग मिलियोनेर (चित्रपट)|स्लमडॉग मिलयोनेर]]' या चित्रपटाला सर्वोत्कृष्ट चित्रपटासाठी ऑस्कर पुरस्कार मिळाला. हा चित्रपट ब्रिटिश असला तरी बहुतांशी कलाकार व तंत्रज्ञ भारतीय होते.

== भारतीय साहित्य ==

[[चित्र:Rabindranath Tagore in 1909.jpg|इवलेसे|उजवे|200px|रविंद्रनाथ टागोर]]
भारतीय साहित्य हे अतिशय पुरातन आहे.&lt;ref name = Sanskrit&gt;{{Harvnb|MacDonell|2004|p=1-40}}&lt;/ref&gt; प्राचीन भारतीय साहित्य हे प्रामुख्याने संस्कृत व पाली बौद्ध साहित्य आहे. वैदिक कालात वेदांची निर्मिती झाली. [[वेद]] हे जगातील सर्वांत पुरातन ग्रंथ असल्याची मान्यता आहे. प्रामुख्याने संस्कृत साहित्य हे केवळ पठण होत असत व दुसऱ्या पिढीला पठणाद्वारेच सूपूर्त होत. भूर्जपत्रांवर व इतर माध्यमांवर लिहण्याची कला विकसित झाल्यावर साहित्य लिखित स्वरूपात तयार झाले. वेदांसोबत [[रामायण]], [[महाभारत]] हे प्राचीन भारतीय साहित्याचे परमोच्च उदाहरण आहे. इतर महत्त्वाच्या साहित्य शृखलांमध्ये पुराणे, शृती व स्मृतींचा समावेश आहे. वैदिक साहित्या सोबत, जैन धर्मीय व बौद्ध धर्मीय साहित्यही प्राचीन भारतीय साहित्यांचे नमुने आहेत. गुप्त कालीन सुवर्णयुगात विविध नाटके लिहीली गेली. १० व्या शतकानंतर विविध प्रातांमध्ये साहित्य तयार झाले. [[संत ज्ञानेश्वर]] लिखित भावार्थ दीपीका, [[संत नामदेव|नामदेवाच्या]] ओव्या, [[संत एकनाथ|एकनाथांची]] भारुडे, एकनाथी भागवत, भावार्थ रामायण, रुक्मिणी स्वयंवर, अभंग गाथा आदि लिहुन सामाजिक क्रान्ति घडवली. तुकारामांच्या साहित्याने महाराष्ट्रात सामाजिक चळवळ आणली. [[तमिळ भाषा|तमिळ भाषेचे]] साहित्य हे संस्कृत भाषेखालोखाल पुरातन मानले जाते. इंग्रजांच्या आगमनाबरोबर इंग्लिश भाषेतही भारतीयांनी साहित्यात आपली चूणूक दाखवली. सुरुवातीच्या लेखकांनी याचा उपयोग सामाजिक चळवळींसाठी पुरेपूर करून घेतला. [[रविंद्रनाथ टागोर]] यांना १९१३ साली साहित्यातील नोबेल पारितोषिक मिळाले.

उत्कृष्ट साहित्यनिर्मितीसाठी भारतात [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] दिला जातो.

== आहार ==
[[चित्र:Indian Meal with Roti and Rice - DSCI0006.jpg|इवलेसे|भारतीय आहार]]
भारतीय पाककला ही अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण अशी आहे. भारतात प्रांतानुसार आहाराच्या सवयी बदललेल्या दिसतात. उत्तर भारतात आहारात [[गहू|गव्हाच्या]] पदार्थांचा समावेश असतो तर दक्षिण व पूर्वेकडे आहारात [[तांदूळ|तांदळाच्या]] पदार्थांचा जास्त वापर आहे. मध्य भारतात संमिश्र प्रकारचा आहार असतो. प्रत्येक प्रांतातील हवामान पावसाचे प्रमाण बदलत असल्याने तेथे पिकणाऱ्या फळभाज्या, फळे, कडधान्ये यात फरक पडतो त्यामुळे प्रांतवार आहारात मोठ्या प्रमाणात विविधता दिसून येते.&lt;ref name = Food&gt;Delphine, Roger, &quot;The History and Culture of Food in Asia&quot;, in {{Harvnb|Kiple|Kriemhild|2000|p=1140-1151}}&lt;/ref&gt; मसाल्यांचा मोठ्या प्रमाणावरील वापर भारतीय आहारातील सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य आहे. [[तिखट]], मिरी, [[लवंग]], [[दालचिनी]] व इतर अनेक पदार्थ वापरून [[गरम मसाला]], गोडा मसाला, इ. मसाले तयार केले जातात.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Achaya|1994}}, {{Harvnb|Achaya|1997}}&lt;/ref&gt; या विविध प्रकारच्या मसाल्यांचे मिश्रण करून अजून वेगवेगळे मसाले तयार करण्यात येतात. मसाल्यांसोबत विविध प्रकारच्या वनस्पतींचा उपयोग चव वृद्धींगत करण्यासाठी केला जातो. मसालेदार आहारासोबत विविध प्रकारच्या मिठाया व गोड पदार्थ आहाराला परिपूर्ण बनवतात. भारतीय जेवणात प्रामुख्याने शाकाहाराचा जास्त वापर होतो. विविध प्रकारच्या भाज्या कडधान्ये, तांदूळ व गव्हाची [[पोळी]] अथवा चपाती किंवा [[बाजरी]]ची/ [[ज्वारी]]ची भाकरी हे शाकाहारी जेवणात प्रामुख्याने असते. मासांहारी जेवणात [[कोंबडी]] व बोकडाचे मांस प्रामुख्याने खाल्ले जाते. किनाऱ्यालगतच्या प्रदेशात ([[कोकण]], [[केरळ]] व पूर्व किनारपट्टी), [[बंगाल]], [[आसाम]] या प्रांतात माशांचा जेवणात समावेश असतो. भारतीय आहार हा समतोल आहार आहे.

== वेशभूषा ==
भारत हा उष्ण हवामानाचा देश असल्याने सुती कपड्यांचा वापर जास्त होतो. पारंपारिक वेषभूषा प्रत्येक प्रांताचे वैशिष्ट्ये आहे. तरीपण पारंपारिक वेषभूषा पुरुषांसाठी धोतर अथवा लुंगी व स्रियांसाठी साडी हे आहे. बदलत्या काळाप्रमाणे भारतीयांनी वेषभूषेतही बदल केला आहे. ग्रामीण भागात पारंपारिक वेषभूषा अजूनही प्रचलित असली तरी शहरी भागात पुरुषांचा प्रामुख्याने पँट शर्ट हाच पोषाख आहे. स्रिया प्रामुख्याने साडी अथवा सलवार कमीझ पसंत करतात. गेल्या काही वर्षात शहरी भागात जीन्स व टॉप हा किशोरवयीन मुलींत पसंतीचा प्रकार आहे.

[[चित्र:Fireworks Diwali Chennai India November 2013 b.jpg|इवलेसे|दिवाळीतील फटाक्यांची आतिषबाजी]]
== सणवार व इतर सार्वजनिक सोहळे ==

भारतीय लोक हे अतिशय उत्सवप्रिय आहेत. एक भारतीय मुख्य सण म्हणजे [[दिवाळी]] होय. प्रत्येक प्रांतात सण हे कमी अधिक प्रमाणात साजरा करतात. तसेच प्रत्येक प्रांताचे खास सण आहेत. [[बौद्ध]] धर्मीयांचे [[आंबेडकर जयंती]], [[बुद्ध जयंती]] व [[धम्मचक्र प्रवर्तन दिन]] हे तीन मुख्य सण आहेत. भारताच्या बहुतांशी सण हे धार्मिक आहेत. इतर मुख्य सणांमध्ये [[मकरसंक्रांत]], [[होळी]], पोंगल, [[गणेश चतुर्थी]], [[नवरात्री]], [[दुर्गापूजा]], [[दसरा]], [[ओणम]] हे मह्त्वाचे सण आहेत. ख्रिश्चन व इस्लाम धर्मीय पण [[नाताळ]] व ईदचे सण साजरा करतात.

वरील नमूद केलेल्या धार्मिक सणांसोबतच १५ ऑगस्ट स्वातंत्र्यदिवस, २६ जानेवारी गणतंत्र दिवस व [[गांधी जयंती]] तसेच शिवजयंती  हे सण साजरे करतात.

== राज्यतंत्र ==
भारतीय ''राज्य''घटनेनुसार भारतात संसदीय लोकशाही आहे. [[लोकसभा]] हे संसदेचे कनिष्ठ सभागृह तर [[राज्यसभा]] हे वरिष्ठ सभागृह आहे. लोकसभा व राज्यसभेतील सभासदांना खासदार असे म्हणतात. लोकसभेतील खासदार हे निवडणुकीतून निवडले जातात. लोकसभेत एकूण ५४५ खासदार आहेत. राज्यसभेतील खासदार विशिष्ट मतदारसंघांतून निवडले जातात. हे सहसा विविध क्षेत्रातील मान्यवर असतात. कला, क्रीडा, साहित्य, उद्योग, सहकार, सामाजिक संस्था अश्या ठिकाणी काम करत असणाऱ्यांना या राज्यसभेत खासदारकी मिळते. राष्ट्रपती घटनात्मक दृष्ट्या भारतीय शासनातील सर्वोच्च पद आहे. राष्ट्रपतींची निवडणूक ही लोकसभा, राज्यसभा व विविध राज्यातील आमदारांच्या मतदानाप्रमाणे होते. लोकसभेची निवडणूक झाल्यानंतर सर्वाधिक खासदार असणाऱ्या पक्षास राष्ट्रपती सरकार स्थापण्यास निमंत्रण देतात. या पक्षास संसदेत आपले बहुमत सिद्ध करावे लागते. बहुमतासाठी ५० टक्यापेक्षा जास्त खासदारांचा पाठिंबा असणे गरजेचे आहे. भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर [[अखिल भारतीय राष्ट्रीय कॉॅंग्रेस|अखिल भारतीय काँग्रेस पक्षाने]] वर्चस्व राखले असून सर्वाधिक वेळा सरकार स्थापन केले आहे. १९८४ च्या निवडणूकीनंतर कोणत्याही पक्षास ५० टक्क्यांचा आकडा पार करणे शक्य झालेले नाही. त्यामुळे विविध पक्षांशी युती करून सरकार स्थापनेचा पायंडा पडला आहे. सरकार स्थापन केलेला पक्ष पंतप्रधान निवडतात व पंतप्रधान मंत्रीमंडळ निवडतात. [[जवाहरलाल नेहरु]] हे भारताचे पहिले पंतप्रधान होते. [[नरेंद्र मोदी]] सध्याचे पंतप्रधान आहेत. राष्ट्रपती हे सर्वोच्च पद असले तरी घटनेत पंतप्रधान हे सर्वाधिक जवाबदारीचे पद आहे. मंत्रीमंडळात कॅबिनेट मंत्री व राज्यमंत्री अशी विभागणी असते. विविध खात्यांचे मंत्री आपपल्या खात्याचा कारभार बघतात. सर्व मंत्री पंतप्रधानांच्या अखत्यारीत येतात. गृह, संरक्षण, रेल्वे, अर्थ, कृषी अशी काही विविध मंत्रालये आहेत. [[नवी दिल्ली]] ही भारताची राजधानी असून संसदही तेथेच आहे.

भारताच्या राज्यांची रचना भाषावार झालेली आहे. प्रत्येक राज्यात विधानसभा अस्तित्त्वात आहे. विधानसभेच्या सभासदांना आमदार असे म्हणतात. प्रत्येक राज्यातील आमदारांची संख्या त्या राज्याच्या आकारमान व लोकसंख्येवर अवलंबून असते. [[महाराष्ट्र]], [[तमिळनाडू]] या सारख्या मोठ्या राज्यांत [[विधान परिषद]] ही असते. राज्यपाल हे राज्याचे सर्वोच्च नागरिक तर मुख्यमंत्री हे अधिकारीक दृष्ट्या प्रमुख असतात. प्रत्येक राज्याला काही प्रमाणात स्वायत्त अधिकार आहेत उदा: करप्रणाली, आर्थिक धोरणे, शैक्षणिक धोरण इत्यादी.

== जैववैविध्य  ==
भारत हा जगातील सर्वाधिक जैववैविध्यपूर्ण देशात मोडतो. भारतात प्राणी पक्षी व वनस्पतींमध्ये कमालीचे वैविध्य आहे. भारतात जगात आढळणारे सस्तन प्राणी पैकी ७.६ टक्के, पक्ष्यापैकी १२.६ टक्के, सरपटणारे प्राण्यांपैकी ६.२ टक्के, भू-जलचर प्रजाती ४.४ टक्के, ११.७ टक्के माश्यांच्या प्रजाती व ६ टक्के वनस्पतींच्या प्रजाती आढळतात.&lt;ref name=&quot;Biodiversity Profile of India&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
|title = Biodiversity Profile of India (Text Only)
|दुवा = http://ces.iisc.ernet.in/hpg/cesmg/indiabio.html
|लेखक = Dr S.K.Puri
|ॲक्सेसदिनांक = 2007-06-20}}&lt;/ref&gt; भारताच्या अनेक प्रदेशात जैववैविध्यात स्थानिक प्रजातींची संख्या लाक्षणिक आहे. भारतीय वनस्पतींतील एकूण ३३ टक्के प्रजाती स्थानिक आहेत.&lt;ref&gt;Botanical Survey of India. 1983. ''Flora and Vegetation of India&amp;nbsp;— An Outline''. Botanical Survey of India, Howrah. p. 24.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Valmik Thapar, ''Land of the Tiger: A Natural History of the Indian Subcontinent'', 1997. ISBN 978-0-520-21470-5&lt;/ref&gt; पर्जन्याच्या प्रमाणात असलेली मोठ्या प्रमाणातील विषमतेमुळे भारतात विविध प्रकारची वने आहेत. अंदमान निकोबार, सह्याद्रीतील तसेच ईशान्येकडील राज्यांमध्ये आद्र विषववृतीय वने आहेत तसेच हिमालयात सूचीपर्णी वृक्षांचे देखील जंगल आहे. या दोन टोकांमध्ये मध्य भारतात साल वृक्षाची आद्र पानगळी प्रकारची जंगले आहेत तसेच बहुसंख्य [[साग]] वृक्ष असलेले शुष्क पानगळी जंगले आहेत. [[महाराष्ट्र]] [[कर्नाटक]] व [[राजस्थान]] मधील अतिशुष्क प्रदेशात [[बाभूळ]] सारख्या काटेरी वनस्पतींची जंगले आहेत.&lt;ref name=&quot;tritsch&quot;&gt;Tritsch, M.E. 2001. ''Wildlife of India'' Harper Collins, London. 192 pages. ISBN 0-00-711062-6&lt;/ref&gt;

भारतात आढरणाऱ्य अनेक प्रजाती स्थानिक असून पूर्वीच्या [[गोंडवन]] या महाखंडातून आलेल्या आहेत. भारतीय पृष्ठाचे युरेशिय पृष्ठाशी टक्कर झाल्यानंतर भारतात इतर प्रजातींचा शिरकाव झाला. दख्खनच्या पठारावरील प्रंचड ज्वालामुखीच्या हालचाली तसेच २ कोटी वर्षांपूर्वीचे हवामानातील बदल यामुळे मूळच्या बहुतांशी प्रजाती नामशेष पावल्या.&lt;ref&gt;K. Praveen Karanth. (2006). [http://www.iisc.ernet.in/currsci/mar252006/789.pdf Out-of-India Gondwanan origin of some tropical Asian biota] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190411223533/http://www.iisc.ernet.in/currsci/mar252006/789.pdf |date=2019-04-11 }}&lt;/ref&gt; भारतात आलेल्या सस्तन प्राण्यांच्या जाती ह्या बहुतांशी हिमालयाच्या पूर्व व पश्चिम कोपऱ्यातून आल्या. उदा [[वाघ]] हा भारतात म्यानमार कडून आला असे मानण्यात येते तर [[सिंह]] हा [[इराण]]च्या मार्गाने आला.&lt;ref name=tritsch /&gt; म्हणूनच भारताच्या सस्तन प्राण्यात केवळ १२.६ टक्के तर पक्ष्यांमध्ये केवळ ४.५ टक्के प्रजाती स्थानिक आहेत व सरपटणाऱ्या प्राण्यांमध्ये ४५.८ टक्के तर [[उभयचर प्राणी|उभयचर]] प्राण्यांमध्ये ५५.८ टक्के स्थानिक् आहेत.&lt;ref name=&quot;Biodiversity Profile of India&quot; /&gt; निलगीरी वानर हे भारताच्या स्थानिक् प्रजातीचे खास उदाहरण आहे. भारतात एकूण पक्ष्यांच्या १२०८ प्रजाती तर सस्तन प्राण्यांच्या ४५० प्रजाती आढळतात.&lt;ref&gt;द बुक ऑफ इंडियन बर्डस- ले. [[सलीम अली]].&lt;/ref&gt; भारतात अनेक IUCN ने निर्देशित केलेल्या अनेक प्रजाती आहेत.&lt;ref&gt;Groombridge, B. (ed). 1993. ''The 1994 IUCN Red List of Threatened Animals'' [[IUCN]], Gland, स्वित्झर्लंड and Cambridge, UK. lvi + 286 pp.&lt;/ref&gt; यात वाघ, अशियाई सिंह, पांढऱ्या पाठीचे गिधाड यांचा समावेश होतो. [[गिधाड|पांढऱ्या पाठीच्या गिधाड]] ज्यांची १०–१५ वर्षांपुर्वी संख्या चांगली होती ते आज जनावरांना देण्यात येणारे जे डिफ्लोमेनियॅक या औषधामुळे जवळपास नामशेष होत आले आहेत.

भारतात [[सस्तन प्राणी|सस्तन प्राण्यांम्ध्येही]] कमालीची वैविध्यता आहे. [[मार्जार कुळ]]ातील सर्वाधिक प्रजाती भारतात आढळतात. भारत हा एकच देश आहे ज्यात वाघ व सिंह व [[बिबट्या]] सारख्या मोठ्या प्रजाती अस्तित्त्वात आहेत. तसेच केवळ भारतातच हरिणांच्या [[सारंग हरीण|सारंग]] व [[कुरंग हरीण|कुरंग]] प्रजाती पहावयास मिळतात.&lt;ref&gt;आपली सृष्टी आपले धन- भाग ४ सस्तन प्राणी ले. मिलिंद वाटवे&lt;/ref&gt; गेल्या काही वर्षात मानवी अतिक्रमणामुळे भारतीय वन्यसंपदा धोक्यात आली आहे, बहुमुल्य वन्यसंपदेचे संवर्धन व्हावे यासाठी अनेक राष्ट्रीय उद्याने व अभयारण्याची स्थापना करण्यात आली आहे. बेसुमार शिकारींनी १९७० पर्यंत वाघांचे अस्तित्त्व संपुष्टात आले होते. १९७२ मध्ये वन्यजीव कायदा मंजूर करण्यात आला व वाघांसह अनेक जीवांना कायद्याने संरक्षण मिळाले. बहुतांशी वन्यजीवांच्या शिकारींवर प्रतिबंध आणले. तसेच अनेक [[व्याघ्रप्रकल्प]]ांची घोषणा करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
|title = The Wildlife Protection Act, 1972
|दुवा = http://www.helplinelaw.com/docs/wildlife/index.php
|प्रकाशक = Helplinelaw.com
|ॲक्सेसदिनांक = 2007-06-16
|वर्ष = 2000
|archive-date = 2011-08-11
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110811080052/http://www.helplinelaw.com/docs/wildlife/index.php
|url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
|title = The Forest Conservation Act, 1980
|दुवा = http://www.advocatekhoj.com/library/bareacts/forestconservation/index.php?Title=Forest(Conservation)Act,1980
|प्रकाशक = AdvocateKhoj.com
|ॲक्सेसदिनांक = 2007-11-29
|वर्ष= 2007}}&lt;/ref&gt;
अलांछित (untouched ecosystems) नैसर्गिक ठिकाणे अजूनही भारतात अस्तित्त्वात आहेत. अशी ठिकाणी जशीच्या तशी रहावीत यासाठी यांना [[बायोस्फियर रिझर्व|बायोस्फेअर रिझर्व]] म्हणून घोषित केले आहेत्. भारतात सध्या १८&lt;ref&gt;moef.nic.in/report/1112/AR-11-12-En.pdf page no 45&lt;/ref&gt; बायोस्फेअर रिझर्व घोषित आहेत.

== अर्थव्यवस्था ==
{{मुख्य|भारताची अर्थव्यवस्था}}

भारताची अर्थव्यवस्था जगातील १२व्या क्रमांकाची अर्थव्यवस्था आहे. भारताची अर्थव्यवस्था ही मुख्यत्वे शेतीवर आधारित अर्थव्यवस्था होती. परंतु अलिकडच्या काळात भारताने औद्योगिक क्षेत्रातही बरीच आघाडी मारलेली आहे. भारतात काम करणाऱ्या लोकांपैकी दोन-तृतियांश लोकांचा उदरनिर्वाह अजूनही शेती अथवा शेतीशी संबंधित उद्योगांवर चालतो, परंतु अर्थव्यवस्थेत विविध प्रकारच्या सेवांचाही वाढता वाटा आहे आणि अलिकडे सेवांवर आधारित व्यवसायही अर्थव्यवस्थेत अतिशय महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत. भारताच्या [[वार्षिक सकल उत्पन्न]]ामध्ये सध्या १७ % वाटा शेतीचा आहे, २८ % वाटा उद्योगांचा आहे, तर ५५ % वाटा सेवांचा आहे.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt;

सध्या भारताची अर्थव्यवस्था जगातिल तिन क्रमावारीत तिसऱ्या स्थानी आहे.

== पुस्तके ==
* भारताच्या भूगोलाचा अतुलनीय इतिहास (मूळ इंग्रजी लेखक – संजीव सान्याल; मराठी अनुवाद – [[सायली गोडसे]]).
* महाराष्ट्राचा भूगोल – ए.बी. सवदी

== हे सुद्धा पहा ==
*[[भारताचा इतिहास]]
*[[भारताच्या सर्वात मोठ्या साम्राज्यांची यादी]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स|India|भारत}}
* {{संकेतस्थळ|http://india.gov.in/|अधिकृत संकेतस्थळ|इंग्लिश}}
* {{विकिअ‍ॅटलास|India|भारत}}
* {{Wikivoyage|India|भारत}}

{{भारतीय राज्ये}}
{{भारतीय राष्ट्रचिन्हे}}
{{आशियातील देश}}
{{दक्षिण आशियाई देश}}

[[वर्ग:भारत| ]]
[[वर्ग:आशियातील देश]]
[[वर्ग:दक्षिण आशियाई देश]]
[[वर्ग:जी-२० सदस्य देश]]</text>
      <sha1>fdnlmzd6k07lhnup8jxzttjru0x9k3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>महात्मा फुले</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1311</id>
    <revision>
      <id>2690490</id>
      <parentid>2679326</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T23:04:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91216" sha1="91cd3befbk02j64agydmfx28mikqvq3" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट चळवळ चरित्र
| नाव = महात्मा जोतीराव फुले
| चित्र = Mahatma Jotirao Phule.jpg
| चित्र_रुंदी =222px
| चित्र_नाव = {{लेखनाव}}
| टोपणनाव = जोतीबा, महात्मा
| जन्मदिनांक =[[११ एप्रिल]], [[इ.स. १८२७|१८२७]]
| जन्मस्थान = [[कटगुण]], [[सातारा]]
| मृत्युदिनांक ={{मृत्यू दिनांक आणि वय|1890|11|28|1827|4|11|}}
| मृत्युस्थान = [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]]
| चळवळ = 
| संघटना = [[सत्यशोधक समाज]]
| पत्रकारिता लेखन = 
| पुरस्कार = 
| स्मारके = भिडे वाडा, गंज पेठ ,पुणे 
| धर्म = [[हिंदू]]
| प्रभाव = [[थॉमस पेन]] [[लहुजी वस्ताद साळवे]] आणि
[[ छत्रपती शिवाजी महाराज]]
| प्रभावित = [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]  
| वडील नाव = गोविंदराव शेरीबा फुले 
| आई नाव = चिमणाबाई फुले 
| पत्नी नाव = [[सावित्रीबाई फुले]]
| अपत्ये = यशवंत फुले (दत्तक)
| स्वाक्षरी चित्र = 
|पुर्ण नाव=ज्योतिराव गोविंदराव गोरे
|मुळ गाव=[[कटगुण]], ता. [[खटाव]], जि. [[सातारा जिल्हा|सातारा]]
}}

'''जोतीराव गोविंदराव फुले''' (११ एप्रिल १८२७ - २८ नोव्हेंबर १८९०), '''महात्मा फुले''' नावाने लोकप्रिय, हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] एक सामाजिक कार्यकर्ते, विचारवंत, जातिविरोधी [[समाजसुधारक]] आणि [[लेखक]] होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/remembering-jyotirao-phule-the-pioneer-of-girls-education-in-india-1780877|title=Remembering Jyotirao Phule: The Pioneer Of Girls' Education In India|website=NDTV.com|access-date=2022-01-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/education/mahatma-jyotirao-phule-reformer-far-ahead-of-his-time/story-HUsYNjqTLjm6NCuwkJhQHI.html|title=Mahatma Jyotirao Phule: Reformer far ahead of his time|date=2019-06-27|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-01-01}}&lt;/ref&gt; सामाजिक प्रबोधन, [[अस्पृश्यता]] व जातिव्यवस्थेचे निर्मूलन, आणि स्त्रियांना व मागास जातीच्या लोकांना शिक्षण देण्याचे कार्य त्यांनी कार्य केले.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/education-today/featurephilia/story/jyotirao-phule-354369-2016-11-28|title=Remembering the pioneer of women's education in India: Contributions by Jyotirao Phule|last=November 28|first=India Today Web Desk|last2=November 28|first2=2016UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date=2022-01-01|last3=Ist|first3=2016 14:21}}&lt;/ref&gt;

महात्मा फुले आणि त्यांच्या पत्नी [[सावित्रीबाई फुले]] हे दोघे भारतातील स्त्री शिक्षणाचे प्रणेते आहेत.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theweek.in/news/india/2020/01/03/savitribai-phule-the-pioneer-of-womens-education-in-india.html|title=Savitribai Phule: The pioneer of women's education in India|website=The Week|language=en|access-date=2022-01-01}}&lt;/ref&gt; जोतिरावांनी १८४८ मध्ये पुण्यात तात्यासाहेब भिडे यांच्या [[भिडेवाडा]] येथे मुलींसाठी पहिली शाळा सुरू केली.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=sYx8DwAAQBAJ&amp;pg=PR5|title=Pioneering Education for Girls across the Globe: Advocates and Entrepreneurs, 1742-1910|last=Sperandio|first=Jill|date=2018-12-11|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-1-4985-2488-9|language=en}}&lt;/ref&gt; खालच्या समजल्या जाणाऱ्या जातींमधील लोकांना समान हक्क मिळवून देण्यासाठी त्यांनी आपल्या अनुयायांसह [[सत्यशोधक समाज|सत्यशोधक समाजाची]] स्थापना केली. शोषित वर्गाच्या उत्थानासाठी कार्य करणाऱ्या या संघटनेचे भाग सर्व धर्म आणि जातीचे लोक बनू शकत होते. महाराष्ट्रातील सामाजिक सुधारणा चळवळीतील एक महत्त्वाची व्यक्ती म्हणून फुले यांची ओळख आहे. त्यांना १८८८ मध्ये महाराष्ट्रीय सामाजिक कार्यकर्ते विठ्ठलराव कृष्णाजी वंडेकर यांनी सन्माननीय &quot;[[महात्मा]]&quot; (संस्कृत: &quot;महान आत्मा&quot;, &quot;पूज्य&quot;) पदवी प्रदान केली होती.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/who-is/who-is-jyotirao-phule-today-is-his-death-anniversary-4957999/|title=Who was Jyotirao Phule?|date=2017-11-28|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-01-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-44080551|title=जोतिबा फुले 'महात्मा' कसे बनले?|language=mr}}&lt;/ref&gt;

महाराष्ट्राला तीन प्रमुख [[समाजसुधारक|समाजसुधारकांचा]] वैचारिक वारसा लाभला असल्यामुळे या राज्यास &quot;[[फुले-शाहू-आंबेडकरांचा महाराष्ट्र]]&quot; असे म्हणतात.
[[चित्र:Jyotirao_Phule_1977_stamp_of_India.jpg|इवलेसे|१९७७ च्या टपाल तिकीटावर महात्मा फुले]]
'[[शेतकऱ्यांचा असूड|शेतकऱ्यांचे आसूड]]' हा महात्मा फुले यांचा प्रसिद्ध ग्रंथ होय. तत्कालीन समाजातील जातिभेद अनिष्ट प्रथा, तसेच समाजातील उच्चवर्णीयांची मक्तेदारी याविरुद्धची प्रतिक्रिया महात्मा फुले यांच्या साहित्यातून उमटलेली होती. त्याकाळच्या समाजाला प्रबोधनाची व सामाजिक परिवर्तनाची वाट दाखविण्यासाठी त्यांनी लिहिलेले ग्रंथ हे मार्गदर्शक व प्रेरणादायी ठरले. समताधिष्ठित समाजाच्या निर्मितीमध्ये महात्मा फुले यांनी मोलाचे योगदान दिलेले आहे. त्यांचे कार्य समाजाला प्रेरणादायी असल्याचे सर्वमान्य आहे.

'ब्राह्मणाचे कसब ' हा त्यांचा आणखी एक गाजलेला ग्रंथ होय ..यात त्यांनी बहुजन विरोधी रुढी परंपरा यांवर टीका केली आहे .&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Borkar|first=sushil|title=ब्राह्मणाचे कसब}}&lt;/ref&gt;

==बालपण आणि शिक्षण==
जोतीराव फुले यांचे मूळ गाव [[सातारा]] जिल्ह्यातील [[कटगुण]] हे होते. त्याच गावी जोतीराव यांचा जन्म ११ एप्रिल १८२७ रोजी झाला, जोतीराव यांच्या वडिलांचे नाव गोविंदराव आणि आईचे नाव चिमणाबाई होते. शेवटच्या पेशव्यांच्या काळात महात्मा फुले यांचे वडील आणि दोन चुलते फुले पुरवण्याचे काम करीत होते, त्यामुळे गोरे हे त्यांचे मूळ आडनाव असले तरी, पुढे ते फुले म्हणून ओळखले जाऊ लागले व तेच नाव पुढे रूढ झाले.  कटगुणहून त्यांचा परिवार [[पुरंदर]] तालुक्यातील [[खानवडी]] येथे आला. तेथे  घर असून, त्यांच्या नावे सातबाराचा उतारा आहे. खानवडी येथे फुले आडनावाची बरीच कुटुंबे आहेत.
[[चित्र:MAHATMA_fule_vada_(21).JPG|इवलेसे|महात्मा फुले वाडा, पुणे. याच ठिकाणी महात्मा जोतिराव फुले त्यांच्या पत्नी [[सावित्रीबाई फुले]] यांच्यासोबत आयुष्यातील काही काळ राहिले होते. हा वाडा १८५२ मध्ये बांधला होता.]]
जोतीराव केवळ नऊ महिन्यांचे होते, तेव्हा त्यांच्या आईचे निधन झाले. जोतीबांचा विवाह वयाच्या तेराव्या वर्षी  [[सावित्रीबाई फुले]] यांच्याशी झाला. प्राथमिक शिक्षणानंतर काही काळ त्यांनी [[भाजी]] विक्रीचा व्यवसाय केला. इ.स. १८४२मध्ये माध्यमिक शिक्षणासाठी पुण्याच्या स्कॉटिश मिशन हायस्कूलमध्ये त्यांनी प्रवेश घेतला. बुद्धी अतिशय तल्लख, त्यामुळे पाच-सहा वर्षातच त्यांनी अभ्यासक्रम पूर्ण केला. [[अँतोनियो ग्राम्सी]] या प्रसिद्ध तत्त्ववेत्त्याने महात्मा फुले यांना 'सेंद्रिय बुद्धिवंत' असे संबोधले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://msblc.maharashtra.gov.in/pdf/pdf/Maharashtrache%20Shilpkar%20Mahatma%20Jyotiba%20Phule.pdf|title=महाराष्ट्राचे शिल्पकार महात्मा जोतीबा फुले|last=गुंदेकर|first=श्रीराम|date=|website=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, मुंबई चे संकेतस्थळ|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411090357/https://msblc.maharashtra.gov.in/pdf/pdf/Maharashtrache%20Shilpkar%20Mahatma%20Jyotiba%20Phule.pdf|archive-date=2016-04-11|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=१९ ऑगस्ट २०१८|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; जोतीराव करारी वृत्तीचे होते. त्यांस गुरुजनांविषयी व वडीलधाऱ्या माणसांविषयी फार आदर वाटत असे. ते आपला अभ्यास मन लावून करत असत. परीक्षेत त्यांना पहिल्या श्रेणीचे गुण मिळत असत. शाळेतील शिस्तप्रिय, हुशार विद्यार्थी म्हणून त्यांचा नावलौकिक होता.

त्यावेळी पुण्यात बरेच [[कबीर]]पंथी फकीर येत असत. चांगले लिहायला व वाचायला येणाऱ्या जोतीरावकडून काही कबीरपंथी फकीर रोज [[कबीर|महात्मा कबीरांचा]] 'बीजमती' हा ग्रंथ वाचून घेत असत. त्यामुळे जोतीरावांच्या मनावर [[कबीर|कबीराच्या]] विचारांची शिकवण चांगलीच बिंबली व [[कबीर|कबीराचे]] अनेक दोहे त्यांना पाठ झाले. त्यातील एक &quot;नाना वर्ण एक गाय, एक रंग है दूध, तुम कैसे बम्मन हं, कैसे सूद &quot;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=महा - महात्मा जोतीराव फुले व्यक्ती व कार्य|last=कांडगे|first=राम|publisher=राजश्री प्रकाशन, चाकण|year=मार्च २००४|isbn=|location=चाकण|pages=१४६, २६,२७}}&lt;/ref&gt;

==शैक्षणिक कार्य==
[[चित्र:Bhide_Wada.jpg|इवलेसे|[[भिडे वाडा, बुधवार पेठ, पुणे]]. येथेच १ जानेवारी १८४८ रोजी फुले दांपत्यांनी मुलींची शाळा सुरू केली होती.|डावे]]
महात्मा फुले यांच्या शिक्षणाचे महत्त्व पटवून देणाऱ्या खालील ओळी प्रसिद्ध आहेत:
&lt;poem&gt;
विद्येविना मती गेली ।
मतीविना नीती गेली ।
नीतीविना गती गेली ।
गतीविना वित्त गेले ।
वित्ताविना शूद्र खचले।
इतके अनर्थ एका अविद्येने केले ।।
&lt;/poem&gt;

बहुजन समाजाचे अज्ञान, दारिद्ऱ्य आणि समाजातील जातिभेद पाहून त्यांनी ही सामाजिक परिस्थिती सुधारण्याचा निश्चय केला. त्यांनी इ.स.१८४८ साली पुण्यामध्ये बुधवार पेठेतील भिडे यांच्या वाड्यात महाराष्ट्रातील मुलींची पहिली मराठी शाळा काढून तेथील शिक्षिकेची जबाबदारी पत्नी-सावित्रीबाईंवर सोपविली. आणि यानंतर जोतीबांनी अस्पृश्यांसाठी शाळा सुरू केल्या.

महात्मा फुलेंनी शिक्षणाची प्रेरणा अहिल्या नगर मिस फरार यांच्याकडून घेतली होती (मेजर कॅंडी फुलेंच्या शाळेला पुस्तके पुरवत असत). त्यांनी मुलींच्या शिक्षणासाठी अतोनात प्रयत्न केले. त्यांनी मुलींसाठी शाळा सुरू केल्याचं त्याच बरोबर अस्पृश्य मुलांसाठी देखील शाळा सुरू केलीत. महात्मा फुले यांनी स्त्री शिक्षणाची प्रेरणा मावस बहीण -सगुणाबाई क्षिरसागर यांच्याकडून मिळाली. जोतीराव जसे सार्वजनिक ठिकाणी उपदेशपर भाषणे करीत, तसेच ते शाळांतील शिक्षकांना आदर्श पाठ देऊन शिक्षकांनी मुलांच्या हिताच्या दृष्टीने योग्य ती साधनेनी उपकरणे वापरावी म्हणून शिक्षकांनाही उत्तेजन देत असत. स्थापत्यशास्त्र महाविद्यालयाच्या प्राचार्यांकडे सत्यशोधक समाजाने एक अर्ज केला. त्या महाविद्यालयामध्ये काही प्रमाणात गरीब ब्राह्मणेतर विद्यार्थांना निःशुल्क शिक्षण द्यावे, अशी त्यांनी प्रार्थना केली होती. त्या अर्जातील त्यांचा हेतू सफल झाला.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=महात्मा जोतीराव फुले|last=कीर|first=धनंजय|publisher=पॉप्युलर प्रकाशन|year=२०२०|isbn=978-81-7185-554-4|location=मुंबई|pages=१७७}}&lt;/ref&gt;
[[चित्र:Stamp_of_India_-_1998_-_Colnect_161851_-_Savitribai_Phule.jpeg|इवलेसे|महात्मा फुले यांच्या पत्नी [[सावित्रीबाई फुले]]. भारत सरकारचे १९९८ चे टपाल तिकीट]]

== सामाजिक कार्य ==
मानवी हक्कावर इ.स.१७९१ मध्ये [[थॉमस पेन]] यांनी लिहिलेले पुस्तक त्यांच्या वाचनात आले. त्याचा प्रभाव त्यांच्या मनावर झाला. सामाजिक न्यायाबाबत त्यांच्या मनात विचार येऊ लागले. त्यामुळेच विषमता दूर करण्यासाठी स्त्रीशिक्षण आणि मागासलेल्या जातीतील मुलामुलींच्या शिक्षण यावर त्यांनी भर देण्याचे ठरवले. सामाजिक भेदभाव त्यामुळे कमी होईल असे त्यांचे निश्‍चित मत आणि अनुमान होते.
[[चित्र:Mahatma_Phule_statue.JPG|इवलेसे|[[महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी]] येथील प्रवेशद्वारातील पुतळा, फोटो: ऑगस्ट २०१०]]
‘कोणताही धर्म ईश्वराने निर्माण केलेला नाही आणि चातुर्वण्य व जातिभेद ही निर्मिती मानवाचीच आहे’ असे रोखठोकपणे बोलताना मात्र या विश्वाची निर्मिती करणारी कोणती तरी शक्ती आहे अशी त्यांची (अस्तिक्यवादी) विचारसरणी होती. मानवाने गुण्यागोविंदाने रहावे असे त्यांचे मत होते. त्यांनी लिहिलेल्या ''[[शेतकऱ्याचा आसूड]]'' या पुस्तकातून महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांची विदारक दुर्दशा आणि दारिद्र्याची वास्तवता विशद केली आहे. या पुस्तकाद्वारे विशाल दृष्टिकोनाचा क्रांतिकारक म्हणूनही जोतीरावांचे दर्शन होते. ‘नीती हाच मानवी जीवनाचा आधार आहे’ हा विचार मांडणारे जोतीराव एक तत्त्वचिंतक व्यक्तिमत्त्व होते. महात्मा फुलेंनी सामाजिक प्रबोधन करण्यासाठी शेतकऱ्यांचा आसूड  इ. ग्रंथ लिहून सामाजिक प्रबोधन केले. मूलभूत मानवी हक्कांच्या आधारावरून विश्वकुटुंब कसे निर्माण होईल व त्याकरिता कशा प्रकारचा वर्तनक्रम व वैचारिक भूमिका स्वीकारली पाहिजे हे ज्योतीराव फुलेंनी आपल्या ' सार्वजनिक सत्यधर्म ' संहितेत अनेक वचनांच्या आधारे मांडली  आहे.त्यातील काही महत्त्वाची वचने लिहिली.

* संसाराविषयी फुले यांचा दृष्टिकोन अर्थातच आशावादी होता. कष्टपूर्वक चालणाऱ्या गृहस्थाश्रमाला ते फार मान देत. कौटुंबिक जीवनाची व समाजाची खरी प्रगती परिश्रमाची वाढ होऊनच होणार आहे. 'कष्टाने जगण्याची ज्यांना धमक नाही, असे  लोक संन्यासी व भिक्षुक होतात व प्रपंच खरा नाही, व्य्रर्थ आहे असा भ्रम प्रपंचातील लोकांच्या बुद्धीत उत्पन्न करतात. असे करण्यात त्यांचा आळशी-धूर्तपणाच असतो', असे त्यांचे मत होते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=संत-सुधारक व त्यांचे धर्मविचार एक अभ्यास|last=चव्हाण|first=रा. ना., संपादक श्री. रमेश चव्हाण|publisher=रा.ना. चव्हाण जन्मशताब्दी वर्ष प्रकाशन|year=२०१३|location=पुणे|pages=२४७}}&lt;/ref&gt;
* सर्व गावाच्या, प्रांताच्या, देशाच्या, खंडाच्या संबंधात अथवा कोणत्याही धर्मातील स्वतःच्या संबंधात, स्त्री आणि पुरुष या उभयतांनी अथवा सर्व स्त्रियांनी एकमेकात कोणत्याही प्रकारची आवडनिवड (भेदभाव) न करता या भूखंडावर आपले एक कुटंब समजून एकमताने सत्यवर्तन करून राहावे.
* आपणां सर्वांच्या निर्माणकर्त्याने एकंदर सर्व प्राणिमात्रांना उत्पन्न करतेवेळी मनुष्यास जन्मतःच स्वतंत्र प्राणी म्हणून निर्माण केले आहे आणि त्यास आपापसात साऱ्या हक्कांचा  उपभोग घेण्यास समर्थ केले आहे.
* आपणा सर्वांच्या निर्माणकर्त्याने सर्व मानवी स्त्री - पुरुषांस धर्म व राजकीय स्वतंत्रता दिली आहे. जो आपल्यापासून दुसऱ्या एखाद्या व्यक्तीस कोणत्याही तऱ्हेचे नुकसान देत नाही, अथवा जो कोणी आपल्यावरून दुसऱ्या मानवांचे हक्क समजून इतरांना पीडा देत नाही त्याला 'सत्यवर्तन करणारा' म्हणावे.
* आपल्या सर्वांच्या निर्मिकाने एकंदर सर्व स्त्री - पुरुषांस एकंदर सर्व मानवी अधिकारांचे मुख्य धनी केले आहे. त्यातून एखादा मानव अथवा काही मानवांची टोळी एखाद्या व्यक्तिवर जबरी करू शकत नाही, त्याप्रमाणे जबरी न करणाऱ्या सत्यवर्तन करणारे म्हणावे.
* स्त्री अथवा पुरुष जे आपल्या कुटुंबासह, आपल्या भाऊबंदांस, आपल्या सोयऱ्याधायऱ्यांस  आणि आपल्या इष्टमित्र साथींना मोठ्या तोऱ्याने पिढीजात श्रेष्ठ मानून आपल्यास पवित्र मानीत नाहीत, आणि एकंदर सर्व मानवी  प्राण्यास पिढीजात कपटाने अपवित्र मानून त्यास नीच मानीत नाहीत, त्यास सत्यवर्तन करणारे म्हणावे.[[चित्र:Savitribai_Phule_&amp;_Mahatama_Jyotirao_Phule_Statue_At_Aurangabad.jpg|इवलेसे|छत्रपती संभाजी नगर येथील पुतळे|डावे]]
* स्त्री अथवा पुरुष जे शेतकरी अथवा कलाकौशल्य करून पोटे भरण्यास श्रेष्ठ मानतात, परंतु शेतकरी वगैरे यांना मदत करणाऱ्यांचा आदरसत्कार करतात त्यास सत्यवर्तन करणारे म्हणावे. 
* महात्मा फुले यांनी मानवास सत्यधर्माचा जो बोध केला त्यातील ही काही वचने आपण वाचली की लक्षात येते , जोतीरावांचा आवाका किती मोठ्ठा होता . त्यांना अखिल विश्वाला कवेत घेणाऱ्या माणसाला माणूस म्हणून प्रतिष्ठा देणारा धर्म साकार करायचा होता. त्यासाठी मानवी वर्तनात, म्हणजेच व्यवहारात काय आमूलाग्र बदल घडवून आणायला हवा यासाठी मानवी स्वभाव आणि मानसिकता यात काय बदल केले पाहिजेत, याबाबतही ज्योतीरावांनी विपुल लेखन केले आहे. 'अखंड' या काव्यप्रकारात त्यांनी 'मानवाचा धर्म', आत्मपरीक्षण, नीती,  समाधान, सहिष्णुता, सदसदविवेक, उद्योग, स्वच्छता, गृहकार्यदक्षता, इत्यादी गोष्टींवरही भाष्य केले आहे.जोतिरावांनी वेगवेगळ्या अखंडातून जे विचार मांडले, मानवी जीवनाला दिशा देणारा जो उपदेश केला, त्यामुळे व त्यांच्या समतावादी दृष्टिकोनामुळे समाजाला एक नवी दिशा मिळाली.  पुढे हा वारसा त्यांच्या अनुयायांनी चालू ठेवला; त्यामुळे सामाजिक समतेचा जागर कायम राहिला.
* &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=महात्मा जोतीराव फुले|last=कीर|first=धनंजय|publisher=पॉप्युलर प्रकाशन, मुंबई|year=२०२०|isbn=978-81-7185-554-4|location=मुंबई|pages=१५३}}&lt;/ref&gt;
* आधुनिक भारतामध्ये सामाजिक पुनर्घटनेसाठी चळवळ सुरू करणारी पहिली संस्था म्हणजे सत्यशोधक समाज होय. सत्यशोधक समाजाने सामाजिक गुलामगिरीविरुद्ध आवाज उठवला आणि सामाजिक न्यायाची व सामाजिक पुनर्रचनेची मागणी केली. सत्यशोधक समाजाचा आवाज ही हिंदुस्थानात अनेक शतके दडपून टाकलेल्या कनिष्ठ समाजाची किंकाळी होय.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=महात्मा जोतीराव फुले|last=कीर|first=धनंजय|publisher=पॉप्युलर प्रकाशन|year=२०२०|isbn=978-81-7185-554-4|location=मुंबई|pages=१६४}}&lt;/ref&gt;


==सत्यशोधक समाज==
[[२४ सप्टेंबर]] [[इ.स. १८७३]]  रोजी महात्मा जोतिराव फुले यांनी सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली. समाजातील विषमता नष्ट करणे व तळागाळातील समाजापर्यंत शिक्षण पोहचवणे हे सत्यशोधक समाजाचे ध्येय होते. सत्यशोधक समाज सोसायटीचे ते पहिले अध्यक्ष आणि खजिनदार होते. वेदांना झुगारून त्यांनी हे कार्य करण्यास सुरुवात केली. त्यांनी जातीय भेद आणि चातुर्वर्णीय भेदभावास विरोध करण्यास सुरुवात केली.
[[चित्र:College_of_agriculture6.jpg|इवलेसे|कृषी महाविद्यालय, पुणे येथील पुतळा]]
महात्मा फुले यांनी सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली तेव्हा स्त्री विभागाचे नेतृत्व सावित्रीबाई यांनी केले. सावित्रीबाई यांच्याबरोबर १९ स्त्रियांनी सत्यशोधक समाजाचे कार्य करीत होत्या. त्याचवेळी सावित्रीबाई ह्या एका कन्याशाळेच्या शिक्षिकाही होत्या. दीनबंधू प्रकाशनाने सत्यशोधक चळवळीच्यावेळी लेखन-प्रकाशनचे काम केले. महाराष्ट्रातील तळागाळापर्यंत चळवळ पोचली. छत्रपती शाहू महाराजांनी सत्यशोधक चळवळीस पाठिंबा दिला. न्यायापासून, अत्याचारांपासून व गुलामगिरीतून शूद्रातिशूद्र समाजाची मुक्तता करणे व त्यांना हक्काची जाणीव करून देणे हे सत्यशोधक समाजाचे ध्येय होते. ''सर्वसाक्षी जगत्पती । त्याला नकोच मध्यस्ती ॥'' हे या समाजाचे घोषवाक्य होते. सत्यशोधक समाजाने गुलामगिरीविरुद्ध आवाज उठविला आणि सामाजिक न्यायाची व सामाजिक पुनर्रचनेची मागणी केली. या समाजातर्फे पुरोहितांशिवाय विवाह लावण्यास सुरुवात केली. मराठीत मंगलाष्टके रचली.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=समाजोक्त मंगलाष्टकासह सर्व पूजा-विधी|last=|first=|publisher=|year= 1887|isbn=|location=|pages=}}&lt;/ref&gt;

== लेखन साहित्य ==
'सार्वजनिक सत्यधर्म' हा सत्यशोधक समाजाचा प्रमाण ग्रंथ मानला जातो. या समाजाचे मुखपत्र म्हणून ''[[दीनबंधू]]''  हे साप्ताहिक चालविले जाई. तुकारामाच्या अभंगांचा त्यांचा गाढा अभ्यास होता. अभंगांच्या धर्तीवर त्यांनी अनेक 'अखंड' रचले. त्यांना सामाजिक विषमतेचे जागतिक भान होते. आपला 'गुलामगिरी' ग्रंथ अमेरिकेतील कृष्णवर्णीयांना त्यांनी समर्पित केला. 'अस्पृश्यांची कैफियत' हा महात्मा फुलेंचा अप्रकाशित ग्रंथ आहे. 'सार्वजनिक सत्यधर्म' हा त्यांचा ग्रंथ त्यांच्या मृत्यूनंतर इ.स. १८९१ मध्ये प्रकाशित झाला.
[[चित्र:The_Prime_Minister_Shri_Atal_Bihari_Vajpayee_unveiled_the_statue_of_Mahatma_Jyotirao_Phule_at_Parliament_House_in_New_Delhi_on_December_3.jpg|इवलेसे|तत्कालीन पंतप्रधान श्री [[अटलबिहारी वाजपेयी]] यांनी 3 डिसेंबर 2003 रोजी [[नवी दिल्ली]]तील संसद भवन येथे महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या पुतळ्याचे अनावरण केले.|डावे]]
'सार्वजनिक सत्य धर्म पुस्तक' हा फुले यांचा शेवटच ग्रंथ. तत्त्वज्ञ म्हणून त्यांचे थोरपण या ग्रंथातून लक्षात येते. 'सत्यमेव जयते' हे बीजसूत्र घेऊन साकारलेला हा ग्रंथ सत्यावर आधारलेल्या नव्या सर्वसमावेशक धर्माच्या तत्त्वज्ञानाची मांडणी करणारा ग्रंथ आहे. प्रस्थापित हिंदू धर्मातील सनातनी ब्राम्हण्यावादी तत्त्वज्ञाने निर्माण केलेल्या शोषण व्यवस्थेने बहुजन समाज समूह पूर्णतः नागवला गेला होता. त्याला नवा जीवनमार्ग दाखवण्यासाठीच २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली आणि या सत्यशोधक समाजासाठी आचारधर्म सांगण्याच्या आवश्यकतेतून सार्वजनिक 'सत्य धर्म पुस्तका'ची निर्मिती झाली आहे. डॉ. नागनाथ कोतापल्ले म्हणतात, &quot;सार्वजनिक सत्य धर्म पुस्तक म्हणजे सत्याशोधाकांचा आचारधर्मच होय. परंतु हा आचारधर्म कर्मकांडाच्या पातळीवरील नाही तर एकूण माणसाला सुखाकडे नेहरा, विचारशक्तीला प्राधान्य देणारा, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता या मूल्यांना केद्रवर्ती स्थान देणारा असा आहे. पारलौकिक विश्व फुले यांना मान्यच नाही. तेव्हा याच लौकिक जीवनाच्या सुखाचा शोध घेणारा असा हा सत्य धर्म आहे.&quot; त्यामुळेच माणसाच्या सुखाचे चिंतन प्रकट करणारा हा ग्रंथ मौलिक आहे.&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=कालवणे|first=केदार|date=सप्टेंबर 2020|title=लौकिक जीवनमार्गाचे  वैश्विक तत्त्वज्ञान|journal=अक्षर वाड्.मय|volume=पहिला|pages=७९ - ८०}}&lt;/ref&gt;
[[चित्र:Jyotiba_phule_statue.jpg|इवलेसे|[[कराड]]]]
रा. ना. चव्हाण यांनी ‘सारसंग्राहक’ या पुस्तकात सार्वजनिक सत्यधर्म या पुस्तकाचे सार एकत्र केले आहे. पहिल्या प्रकरणात सार दिले असून दुसऱ्या प्रकरणात फुले यांचे धर्मपर विचार दिले आहेत. एकेश्वर फुले, एकेश्वर समाजवाद, महात्मा फुले व ब्राह्मधर्म या प्रकरणांतून हे सर्व सार समजते. महात्मा फुले यांचं समग्र लेखन आणि साहित्य हे समाजाला दिशादर्शक आणि प्रेरणादायी असंच आहे लोकशाही राज्यव्यवस्थेत वर्तमानपत्र ही लोकशाहीचे आधारस्तंभ मानले जातात तत्कालीन स्थितीमध्ये हे वर्तमानपत्र लिहिणारे वर्तमानपत्रांचा अधिकार हा उच्चवर्णीय समाजाच्या प्रश्नांना वाचा फोडणारा होता त्यामुळे या काळात महात्मा फुले यांनी तत्कालीन पत्रकारितेवर टीका केली त्याचप्रमाणे पत्रकारिता तशी असावी याविषयीचा मापदंड देखील त्यांनी घालून दिला. एक मूलगामी विचारवंत म्हणून महात्मा फुले यांनी मोठी ग्रंथसंपदा निर्माण केली. त्याचबरोबर बहुजन समाजाच्या प्रश्नांना वाचा फोडण्यासाठी त्या काळामध्ये वृत्तपत्र लिखाणदेखील केले. क्रांतिकारी व सुधारणावादी लेखक या नात्याने महात्मा फुले यांनी समग्र वाङ्मय लिहिले आहे त्यांच्या 'शेतकऱ्यांचा असूड', 'गुलामगिरी' या ग्रंथांतून सामाजिक स्थिती व त्यातून बाहेर पडण्यासाठीचा मार्ग याचे समग्र चित्रण महात्मा फुले यांनी केले आहे. त्यांच्या लिखाणात तत्कालीन निद्रिस्त उपेक्षित समाजाला जागृत करून, त्या समाजामध्ये शोषणाविरुद्ध बंड करण्याची ताकद निर्माण करण्याची क्षमता होती.  यामुळेच महात्मा फुले यांचे लिखाण हे निर्विवाद क्रांतिकारी आहे.

जोतीराव फुले यांच्या सामाजिक कार्याची दखल घेऊन लोकांनी त्याना मुंबईतील सेभेत १८८८ मध्ये ‘महात्मा’ ही उपाधी दिली. त्यामुळे जोतीराव फुले हे &quot;महात्मा फुले&quot; या नावाने ओळखले जाऊ लागले. त्यांनी अनेक पुस्तके लिहिली, त्यांपैकी काही ही :- 
{| align=&quot;Center&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;75%&quot;
|- align=&quot;Center&quot; style=&quot;background: #D0D0D0&quot;
|'''लेखनकाळ'''||'''साहित्य प्रकार'''|| नाव
|- align=&quot;Center&quot;
| इ.स.१८५५ || नाटक ||[[तृतीय रत्‍न]]
|- align=&quot;Center&quot;
| जून, इ.स. १८६९ || पोवाडा ||[[छत्रपती शिवाजीराजे भोसले यांचा पवाडा|छत्रपती शिवाजीराजे भोसले यांचा पोवाडा]]
|- align=&quot;Center&quot;
| जून इ.स. १८६९ || पोवाडा || विद्याखात्यातील ब्राह्मण पंतोजी
|- align=&quot;Center&quot;
| इ.स.१८६९ || पुस्तक ||[[ब्राह्मणांचे कसब]]
|- align=&quot;Center&quot;
| इ.स.१८७३ || पुस्तक ||[[गुलामगिरी]]
|- align=&quot;Center&quot;
|[[सप्टेंबर २४]] , [[इ.स. १८७६]]|| अहवाल || सत्यशोधक समाजाची तिसऱ्या वार्षिक समारंभाची हकीकत
|- align=&quot;Center&quot;
|[[मार्च २०]] [[इ.स. १८७७]]|| अहवाल || पुणे सत्यशोधक समाजाचा रिपोर्ट
|- align=&quot;Center&quot;
| एप्रिल १२ , इ.स. १८८९ || निबंध ||पुणे सत्यशोधक समाजाचा निबंध व वक्तृत्व समारंभ
|- align=&quot;Center&quot;
| २४ मे इ.स. १८७७ ||पत्रक || दुष्काळविषयक पत्रक
|- align=&quot;Center&quot;
| १९ ऑक्टोबर इ.स. १८८२ || निवेदन ||हंटर शिक्षण आयोगापुढे सादर केलेले निवेदन
|- align=&quot;Center&quot;
| १८ जुलै  इ.स. १८८३ || पुस्तक || शेतकऱ्याचा असूड
|- align=&quot;Center&quot;
| ४ डिसेंबर इ.स. १८८४ ||निबंध || महात्मा फुले यांचे मलबारींच्या दोन टिपणांविषयीचे मत
|- align=&quot;Center&quot;
| ११ जून इ.स. १८८५ || पत्र || मराठी ग्रंथागार सभेस पत्र
|- align=&quot;Center&quot;
| १३ जून इ.स. १८८५ || पुस्तक || सत्सार अंक १
|- align=&quot;Center&quot;
|ऑक्टोंबर इ.स. १८८५ || पुस्तक || सत्सार अंक २
|- align=&quot;Center&quot;
| १ ऑक्टोंबर इ.स. १८८५ || पुस्तक || इशारा
|- align=&quot;Center&quot;
| २९ मार्च इ.स.१८८६ || जाहीर प्रकटन|| ग्रामजोश्यांसंबंधी  जाहीर खबर
|- align=&quot;Center&quot;
|२ जून इ.स. १८८६ || पत्र || मामा परमानंद यांस पत्र
|- align=&quot;Center&quot;
|जून इ.स. १८८७ || पुस्तक || सत्यशोधक समाजोक्त मंगलाष्टकासह सर्व पूजा-विधी
|- align=&quot;Center&quot;
| इ.स. १८८७ || काव्यरचना || अखंडादी काव्य रचना
|- align=&quot;Center&quot;
| १० जुलै इ.स. १८८७ || मृत्युपत्र || महात्मा फुले यांचे उईलपत्र
|- align=&quot;Center&quot;
| इ.स. १८९१ (प्रकाशन) || पुस्तक || सार्वजनिक सत्यधर्म पुस्तक
|}

== जीवनक्रम ==
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;left&quot; |'''अ.क्र.'''
| align=&quot;left&quot; |'''दिनांक / महिना '''
| align=&quot;left&quot; |'''इ.स.'''
| align=&quot;left&quot; |'''घटना'''
|-	
| align=&quot;left&quot; | १.
| align=&quot;left&quot; | एप्रिल ११
| align=&quot;left&quot; | इ.स.१८२७
| align=&quot;left&quot; | जन्म (कटगुण, सातारा)
|-
| align=&quot;left&quot; | २.
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | इ.स. १८३४ ते १८३८
| align=&quot;left&quot; | पंतोजींच्या शाळेत मराठी शिक्षण
|-
| align=&quot;left&quot; | ३.
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | इ.स. १८४०
| align=&quot;left&quot; |नायगावच्या खंडोजी नेवसे पाटील यांच्या सात वर्षाच्या  सावित्रीबाई नावाच्या कन्येशी विवाह.
|-
| align=&quot;left&quot; | ४.
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | इ.स. १८४१  ते १८४७
| align=&quot;left&quot; | मिशनरी शाळेत माध्यमिक (इंग्रजी) शिक्षण.
|-
| align=&quot;left&quot; | ५.
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | इ.स. १८४७
| align=&quot;left&quot; |[[लहुजी वस्ताद साळवे]]  [[दांडपट्टा]] तालीम व इतर शारीरिक शिक्षण आणि क्रांतिकारक विचार.
|-
| align=&quot;left&quot; | ६.
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | इ.स. १८४७
| align=&quot;left&quot; | टॉमस पेन कृत '''“राईट ऑफ मॅन”''' या ग्रंथाचे मनन.
|-
| align=&quot;left&quot; | ७
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | इ.स. १८४८
| align=&quot;left&quot; | उच्चवर्णीय मित्राच्या लग्नाच्या मिरवणुकीत झालेला अपमान .
|-
| align=&quot;left&quot; | ८.
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | इ.स.१८४८
| align=&quot;left&quot; | शूद्रातिशूद्रांसाठी मुलींची शाळा.
|-
| align=&quot;left&quot; | ९
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | इ.स. १८४९
| align=&quot;left&quot; | शिक्षणदानाचे व्रत घेतल्याने पत्‍नी [[सावित्रीबाई फुले]] यांच्यासह करावा लागलेला गृहत्याग.
|-
| align=&quot;left&quot; | १०
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | इ.स. १८४९
| align=&quot;left&quot; | मराठी प्रकाशनांना अनुदान देण्याची मागणी करणाऱ्या सुधारकांच्या सभेला दिलेले संरक्षण.
|-
| align=&quot;left&quot; | ११
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | इ.स. १८५१
| align=&quot;left&quot; | चिपळूणकरांच्या वाड्यातील व रास्ता पेठेतील मुलींच्या शाळांची स्थापना.
|- 
| align=&quot;left&quot; |'''१२'''
| align=&quot;left&quot; |'''नोव्हेंबर १६'''
| align=&quot;left&quot; |'''इ.स.१८५२'''
| align=&quot;left&quot; |'''मेजर कॅंडी''' यांच्या अध्यक्षतेखाली शिक्षण कार्याबद्दल  सरकारी विद्याखात्याकडून सत्कार.
|- 
| align=&quot;left&quot; | १३
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | इ.स. १८४७
| align=&quot;left&quot; |[[थॉमस पेन]] यांच्या '[[राईट ऑफ मॅन]]' या ग्रंथाचा अभ्यास.
|-
| align=&quot;left&quot; | १४
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | इ.स. १८४८
| align=&quot;left&quot; | मित्राच्या विवाहप्रसंगी निघालेल्या मिरवणुकीत उच्चवर्णीयांकडून अपमान झाला.
|-
| align=&quot;left&quot; | १५
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | इ.स.१८४८
| align=&quot;left&quot; | भारतातील मुलींची पहिली शाळा सुरू केली. बहुजन समाजाच्या शिक्षणासाठी काम सुरू केले.
|- 
| align=&quot;left&quot; | १६
| align=&quot;left&quot; | सप्टेंबर १७
| align=&quot;left&quot; | इ.स.१८५१
| align=&quot;left&quot; | भिडे वाड्यात व रास्ता पेठेत मुलींच्या शाळेची सुरुवात.
|-
| align=&quot;left&quot; | १७
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | इ.स.१८५२
| align=&quot;left&quot; |[[पूना लायब्ररी]]ची स्थापना.
|-
| align=&quot;left&quot; | १८
| align=&quot;left&quot; | मार्च १५
| align=&quot;left&quot; | इ.स.१८५२
| align=&quot;left&quot; | वेताळपेठेत अस्पृश्यांसाठी पहिली शाळा सुरू केली.
|- 
| align=&quot;left&quot; | १९
| align=&quot;left&quot; | नोव्हेंबर १६
| align=&quot;left&quot; | इ.स.१८५२
| align=&quot;left&quot; | मेजर कॅन्डी यांच्याकडून शैक्षणिक कार्यासाठी ब्रिटिश सरकारतर्फे विश्रामबाग वाड्यात सत्कार.
|-
| align=&quot;left&quot; | २०
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | इ.स.१८५३
| align=&quot;left&quot; | '&lt;nowiki/&gt;'''[[दि सोसायटी फॉर प्रमोटिंग द एज्युकेशन ऑफ महार मांग अँड अदर्स]]'''' स्थापन केली.
|- 
| align=&quot;left&quot; | २१
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | इ.स.१८५४
| align=&quot;left&quot; |स्कॉटिश मिशनच्या शाळेत अर्धवेळ शिक्षकाची नोकरी.
|- 
| align=&quot;left&quot; | २२
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | इ.स.१८५५
| align=&quot;left&quot; |रात्रशाळेची सुरुवात केली.
|-
| align=&quot;left&quot; | २३
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | इ.स.१८५६
| align=&quot;left&quot; | जोतिबांवर मारेकरी घालून हत्येचा प्रयत्‍न झाला.
|- 
| align=&quot;left&quot; | २४
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | इ.स.१८५८
| align=&quot;left&quot; | शाळांच्या व्यवस्थापन मंडळातून निवृत्ती घेतली.
|- 
| align=&quot;left&quot; | २५
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | इ.स.१८६०
| align=&quot;left&quot; | विधवाविवाहास साहाय्य केले.
|- 
| align=&quot;left&quot; | २६
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | इ.स.१८६३
| align=&quot;left&quot; | बालहत्या प्रतिबंधक गृहाची स्थापना केली.
|- 
| align=&quot;left&quot; | २७
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | इ.स.१८६५
| align=&quot;left&quot; | विधवांच्या केशवपनाविरुद्ध न्हाव्यांचा संप घडवून आणला.
|- 
| align=&quot;left&quot; | २८
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | इ.स.१८६४
| align=&quot;left&quot; | गोखले बागेत विधवाविवाह घडवून आणला.
|- 
| align=&quot;left&quot; | २९
| align=&quot;left&quot; | 
| align=&quot;left&quot; | इ.स.१८६८
| align=&quot;left&quot; | दुष्काळ काळात राहत्या घरातील हौद अस्पृश्यांसाठी खुला केला.
|-
|३०
|
|इ. स. १९६९
|छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा पोवाडा लेखन 
|-
|३१
|जून 
|इ. स. १९६९
|'शिक्षण विभागाचे ब्राह्मण पंतोजी' रचना 
|-
|३२
|
|इ. स. १९६९
|'ब्राह्मणाचे कसब' या पुस्तकाचे लेखन 
|-
|३३
|१३ ऑगस्ट
|इ. स. १९६९
|भगवान परशुराम याला नोटीस 
|-
|३४
|
|इ. स. १८७३
|' गुलामगिरी' 
|- 
| align=&quot;left&quot; | ३५
| align=&quot;left&quot; |[[२४ सप्टेंबर]]
| align=&quot;left&quot; | इ.स.१८७३
| align=&quot;left&quot; |[[सत्यशोधक समाज]]ची स्थापना केली.
|- 
| align=&quot;left&quot; | ३६
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | इ.स.१८७५
| align=&quot;left&quot; | शेतकऱ्यांच्या शोषणाविरुद्ध खतफोडीचे बंड घडवून आणले ( [[अहमदनगर]]).
|- 
| align=&quot;left&quot; | ३७
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | इ.स. १८७५
| align=&quot;left&quot; | स्वामी दयानंद सरस्वतींची पुण्यात मिरवणूक काढण्यास साहाय्य केले.
|- 
| align=&quot;left&quot; | ३८
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | इ.स. १८७६ ते १८८२
| align=&quot;left&quot; | पुणे नगर पालिकेचे सदस्य होते.
|- 
| align=&quot;left&quot; | ३९
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | इ.स. १८८०
| align=&quot;left&quot; |'''दारूची दुकाने सुरू करण्यास विरोध''' केला.
|- 
| align=&quot;left&quot; | ४०
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | इ.स.१८८०
| align=&quot;left&quot; |[[नारायण मेघाजी लोखंडे]] यांना 'मिलहॅण्ड असोसिएशन' या देशातील पहिल्या कामगार संघटनेच्या स्थापनेत साहाय्य केले.
|- 
| align=&quot;left&quot; | ४१
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | इ.स.१८८२
| align=&quot;left&quot; | 'विल्यम हंटर शिक्षण आयोगा' समोर निवेदन दिले. यात प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत देण्याची मागणी केली.
|- 
| align=&quot;left&quot; | ४२
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | इ.स.१८८७
| align=&quot;left&quot; | सत्यशोधक समाजातर्फे नवीन मंगलाष्टकांची व नवीन पूजाविधीची रचना करून पुरोहिताशिवाय विवाह घडवून आणण्यास सुरुवात केली.
|- 
| align=&quot;left&quot; | ४३
| align=&quot;left&quot; |
| align=&quot;left&quot; | इ.स.१८८८
| align=&quot;left&quot; | ड्यूक ऑफ कॅनॉट यांची भेट आणि सत्कार.
|- 
| align=&quot;left&quot; | ४४
| align=&quot;left&quot; |'''११ मे '''
| align=&quot;left&quot; |'''इ.स.१८८८'''
| align=&quot;left&quot; |'''मुंबईतील कोळीवाडा येथे  जनतेने  रावबहादुर विठ्ठलराव वंडेकर यांच्या हस्ते सत्कार करून 'महात्मा' ही पदवी प्रदान केली.'''
|- 
| align=&quot;left&quot; | ४५
| align=&quot;left&quot; | नोव्हेंबर २८
| align=&quot;left&quot; | इ.स.१८९०
| align=&quot;left&quot; | पुणे येथे निधन.
|}

==प्रभाव==
महात्मा फुले यांच्या निधनानंतर सत्यशोधक चळवळ महाराष्ट्रात रुजवण्यासाठी [[दिनकरराव जवळकर]] व [[केशवराव जेधे]] यांनी खूप मेहनत घेतली. राजर्षी शाहू महाराजांनी त्यांना समाजप्रबोधनासाठी मदत केली. ब्राम्हणेतर चळवळीसाठी जेधे-जवळकर जोडीने अवघा महाराष्ट्र ढवळून काढला.
[[चित्र:Mahatma_phule_mandai_evening_view.JPG|इवलेसे|पुणे येथील सुप्रसिद्ध महात्मा फुले मंडई]]
[[चित्र:Bust_of_Phule_and_Ambedkar,_Bindu_Chowk,_Kolhapur.jpg|इवलेसे|कोल्हापूर येथील बिंदू चौकातील महात्मा फुले आणि डॉ बाबासाहेब आंबेडकर यांचे पुतळे|डावे]]

== तृतीय रत्‍न ==
तृतीय रत्‍न या नाटकाचा सारा इतिहास नाट्यपूर्ण आहे. जोतीरावांनी २८ व्या वर्षी इ.स. १८५५ साली हे नाटक लिहिले. नाटक लिहिण्याचा हेतू जोतिबा लिहितात, ‘भट जोशी आपल्या मतलबी थापा देऊन अज्ञानी शूद्रास कसकसे फसवून खातात व ख्रिस्ती उपदेशक आपल्या निःपक्षपाती धर्माच्या आधाराने अज्ञानी शूद्रास खरे ज्ञान सांगून त्यास कसकसे सत्यमार्गावर आणतात, या सर्व गोष्टीविषयी म्या एक लहानसे नाटक करून इ.स. १८५५ मध्ये दक्षिणा प्राइज कमिटीला अर्पण केले; परंतु तेथेही असल्या भिडस्त भट सभासदांच्या आग्रहामुळे युरोपियन सभासदांचे काही चालेना. तेव्हा त्या कमिटीने माझी चोपडी नापसंत केली. अखेर मी ते पुस्तक एकीकडेस टाकून, काही वर्षे लोटल्यानंतर दुसरी लहानशी ब्राह्मणांच्या कसबाविषयी नवीन चोपडी तयार करून आपल्या स्वतःच्या खर्चाने छापून प्रसिद्ध केली.&quot;
[[चित्र:Mphule.jpg|इवलेसे|महात्मा फुले. चित्र दिनांक: इ.स. १८९१ च्या पूर्वी]]
या नाटकाचे प्रत्यक्ष किती खेळ झाले, त्याला प्रतिसाद कसा मिळाला, याविषयी ठोस पुरावा उपलब्ध नाही. प्रथम इ.स. १९७९ मध्ये ‘पुरोगामी सत्यशोधक’मधून एप्रिल-मे-जूनच्या अंकात नेमक्या प्रस्तावनेसह हे नाटक प्रकाशित झाले. प्रा. सीताराम रायकर यांना बुलढाणा येथील पंढरीनाथ सीताराम पाटील यांच्या संग्रही या नाटकाच्या तीन हस्तलिखित प्रती मिळाल्या. तीनपैकी एका प्रतीवर त्रितीय नेत्र असेही शीर्षक प्रा. रायकरांना आढळले. इ.स. १८५५ मध्ये लिहिलेल्या नाटकाच्या हस्तलिखित प्रती इ.स. १९७९ (१२५ वर्षांचा कालखंड उलटल्यानंतर) मिळतात, ही एक नाट्यपूर्ण घटनाच आहे. मराठी रंगभूमीचा प्रारंभ इ.स. १८४३ साली [[विष्णूदास भावे]] यांनी केला. पण मराठी नाट्यलेखन १८५६ साली प्रथम झाले आणि तेही गो.म. माडगावकर यांच्या ‘व्यवहारोपयोगी नाटक’ या पाचप्रवेशी नाटकापासून असे मानले जाई. पण तृतीय रत्‍न (तृतीय नेत्र) या इ.स. १८५५ साली लिहिलेल्या नाटकामुळे पहिले लिखित मराठी नाटक असून, जोतिराव फुले हे पहिले मराठी नाटककार आहेत.{{संदर्भ}}

आपली परिवर्तनवादी चळवळ सशक्त आणि परिणामकारक करण्यासाठी ‘नाटक’ या हत्याराचा वापर करण्याचा त्यांचा हेतू होता.

==नाटकाचे स्वरूप== 
या नाटकाला रूढ कथानक नाही. त्यात एक शोषकाचा, एक शोषिताचा असे दोन पक्ष आहेत. अशिक्षित कुणबी, त्याची बायको, भिक्षुक जोशी, त्याचा भाऊ, त्याची पत्‍नी, एक ख्रिस्ती धर्मोपदेशक, एक मुसलमान आणि विदूषक अशी एकूण आठ पात्रे आहेत. या सर्वच पात्रांना स्वतःचे असे चेहरे नाहीत. नाटकाची संकल्पना प्रातिनिधिक पातळीवर आहे. समाजातील एक विशिष्ट वर्ग जन्माने उच्च असल्याच्या एकमेव भांडवलावर समाजातील दुसऱ्या एका अंधश्रद्ध, अडाणी, गरीब वर्गाला कसा लुबाडत असतो, नागवित असतो याचेच प्रातिनिधिक चित्रण या नाटकात आहे.

नाटक म्हणून तृतीय रत्‍नचे लेखन सलग झालेले असून ती अनेक प्रवेशांची मालिका आहे. त्यात लेखकाने पात्रे, स्थळ, काळ, प्रसंग आणि संवाद यात मुक्त संचार पद्धतीचाच वापर केला आहे. त्या दृष्टीने या नाटकाला मुक्तनाट्य किंवा वगनाट्य (वग म्हणजे ओघ. कथानकामधे खंड पाडू न देता ओघाओघाने सांगणे.) म्हणता येईल.  दोन फेऱ्या मारल्या की, राजवाडा, आणखी दोन चकरा मारल्या की, घनदाट जंगल ही जशी लोकनाट्यात भरपूर सोय असते तशीच रचना तृतीय रत्‍नची आहे. ठराविक नाट्यगृह, रंगमंच, प्रकाशयोजना यांचीही गरज नाही. लोक जमताच कोठेही नाटक सादर केले जावे अशीच याची अत्यंत लवचीक रचना आहे. ‘पथनाट्य’ म्हणूनसुद्धा या नाटकाला विशेष महत्त्व आहे.

या नाटकातील ‘विदूषक’ हे पात्र अतिशय महत्त्वाचे आहे. विदूषक या संस्कृत कलोत्पन्न पात्रासह संस्कृत कुलोत्पन्न अशाच त्रितीय रत्‍न (किंवा त्रितीय नेत्र) या शीर्षकाखाली जोतिबांनी मराठी नाट्यरचना सुरू केलेली आहे. पण त्यांनी परंपरागत रचना नाकारलेली आहे. या विदूषकाचे सांकेतिक रूप, त्याचा खादाडपणा, आचरट बोलणे याला पूर्णपणे फाटा दिलेला आहे आणि अत्यंत वेगळाच विदूषक रंगभूमीवर साकारण्याचा प्रयत्‍न जोतिबांनी केलेला आहे आणि तो यशस्वीही झालेला आहे.

हा ‘विदूषक’ एकाच नाटकात अनेक भूमिका वठविणारा आहे. काही प्रसंगी तो निवेदक आहे. काही प्रसंगी तो भाष्यकार आहे. काही ठिकाणी तर त्याची भाषा जहाल आणि तिखट झालेली जाणवते. उपहास, नेमके वर्मावर बोट ठेवणे, बिंग फोडणे आणि रहस्य उलगडून दाखविणे आणि ज्ञानाचा मार्ग धरा हा उपदेश करणे ही कामेही तो अत्यंत चोखपणे करीत असतो. एकाच वेळी नाटकातील पात्रांच्या कृतीमधून प्रेक्षकांशी संवाद साधण्याचे अजब कसब व्यक्त होते.

* महात्मा फुले लिखित ऐतिहासिक 'तृतीय रत्न' हे नाटक 2015 साली पुण्यामधून दिग्दर्शक सिद्धार्थ सिताराम मोरे यांनी बसवायला सुरुवात केली. यातील विदूषकाची भूमिका ते स्वतः करत होते. तर जोगबाईची भूमिका अभिनेत्री सुप्रिया सिद्धार्थ या करत होत्या. या नाटकाचे सुरुवातीचे निर्माते विजय कांबळे होते. काही कारणास्तव कांबळे साहेब यांनी माघार घेतली त्यानंतर सिद्धार्थ मोरे यांनी निर्मितीची जबाबदारी स्वतःच्या खांद्यावर घेऊन या नाटकाचे प्रयोग सादर केले.

== फुलेंवर लिहिलेली पुस्तके==
* असूड (मराठी नाटक) लेखक :  डॉ. सोमनाथ मुटकुळे
* क्रांतिजागर : महात्मा फुले यांची समग्र कविता (डॉ. [[रवींद्र ठाकूर]]) 
* क्रांतिबा फुले (नाटक) अनुवादक : [[फ.मुं. शिंदे]]. (मूळ आचार्य [[रतनलाल सोनग्रा]] साहित्य अकादमीचे प्रकाशन)
* गोष्टीरूप महात्मा फुले (बालसाहित्य, लेखक - [[शंकर कऱ्हाडे]])
* पहिली भारतीय शिक्षिका- सावित्रीबाई फुले (चरित्र) लेखक : [[बा.ग. पवार]]
* भारतीय समाजक्रांतीचे जनक महात्मा जोतीराव फुले (ना.ग. पवार)
* महात्मा (मराठीत आणि इंग्रजीत, डॉ. [[रवींद्र ठाकूर]])  
* महात्मा ज्योतिबा फुले (चरित्र) लेखक : [[ग.द. माळी]]
* महात्मा जोतिबा फुले (चरित्र) लेखिका : गिरिजा कीर
* महात्मा जोतिबा फुले (चरित्र) लेखक : गोविंद तळवलकर
* महात्मा जोतिबा फुले आणि सावित्रीबाई फुले (चरित्र) लेखिका : अनुराधा गद्रे
* महात्मा ज्योतिबा फुले यांचा सार्वजनिक सत्यधर्म (संपादित) प्रकाशक : श्री गजानन बुक डेपो
* महात्मा ज्योतिराव फुले आणि त्यांचे कार्य. लेखक : विठ्ठलराव भागवत
* महात्मा जोतीबा फुले (चरित्र) लेखक : सुखदेव होळीकर
* महात्मा जोतीबा फुले (संपादित) प्रकाशक : सूर्या अध्यापन साहित्य
* महात्मा जोतीबा फुले यांचे १०१ मौलिक विचार. संपादन : [[नागनाथ कोतापल्ले]]
* महात्मा जोतीराव फुले (चरित्र) लेखक : [[धनंजय कीर]]
* महात्मा जोतीराव फुले (चरित्र) लेखक : नागेश सुरवसे
* महात्मा जोतीराव फुले (चरित्र) लेखक : निर्मळ गुरुजी
* महात्मा ज्योतीराव फुले (चरित्र) लेखक : पंढरीनाथ सिताराम पाटील
* महात्मा जोतीराव फुले (चरित्र) लेखक : [[भास्कर लक्ष्मण भोळे]]
* महात्मा जोतीराव फुले (चरित्र) लेखक : [[रमेश मुधोळकर]]
* महात्मा जोतीराव फुले (चरित्र) लेखक : [[वसंत शांताराम देसाई]]
* महात्मा जोतीराव फुले - जीवन आणि कार्य. लेखक : दिलीप मढीकर
* महात्मा जोतीराव फुले यांचे शेतीविषयक विचार. संपादन : नूतन विभूते ; मनोविकास प्रकाशन
* महात्मा जोतीराव फुले - वारसा आणि वसा. लेखक : [[भास्कर लक्ष्मण भोळे]]
* महात्मा जोतीराव फुले सार्वजनिक सत्यधर्म (विश्वनाथ शिंदे)
* महात्मा फुले आणि शेतकरी चळवळ (संपादित) प्रकाशक : सुगावा प्रकाशन
* महात्मा फुले आणि सत्यशोधक चळवळ. लेखक : मा.प. बागडे
* महात्मा फुलेंची जीवनक्रांती. लेखिका : [[लीला घोडके]]
* महात्मा फुले जीवन आणि कार्य (संपादित). प्रकाशक : भारतीय विचार साधना प्रकाशन पुणे
* महात्मा फुले टीका आणि टीकाकार. लेखक : नीलकंठ बोराडे
* महात्मा फुले दुर्मिळ वाङ्‌मय आणि समकालीन चरित्रे. लेखक : [[मा.गो. माळी]]
* महात्मा फुले यांचा शोध व बोध. लेखक : [[रा.ना. चव्हाण]]
* महात्मा फुले यांची कविता-एक विचार मंथन (शशिशेखर शिंदे)
* महात्मा फुले यांचे निवडक विचार (संपादित) प्रकाशक : [[यशवंतराव चव्हाण]] प्रतिष्ठान
* महात्मा फुले यांचे शैक्षणिक कार्य. लेखक : [[तानाजी ठोेंबरे]]
* महात्मा फुले यांच्या अप्रकाशित आठवणी (संपादित) प्रकाशक : श्री गजानन बुक डेपो
* महात्मा फुले यांच्या कार्यात ब्राह्मणांचा सहभाग. लेखक : [[विद्याकर वासुदेव भिडे]]
* महात्मा फुले राजर्षी शाहू आणि वैचारिक प्रवास. लेखक : [[हरिभाऊ पगारे]]
* महात्मा फुले व सांस्कृतिक संघर्ष. लेखक : [[भारत पाटणकर]]
* महात्मा फुले व्यक्तित्व आणि विचार. लेखक : [[गं.बा. सरदार]]
* महात्मा फुले समग्र वाङ्मय - संपादक  [[धनंजय कीर]]. प्रकाशक : महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती आणि मंडळ
* महात्मा फुले सामाजिक क्रांतीचे अग्रदूत. लेखक : दत्ता जी. कुलकर्णी
* युगपुरुष महात्मा जोतीराव फुले. लेखक : [[बा.ग. पवार]]
* युगार्त (जोतिबा व सावित्रीबाई फुले यांच्यावरील चरित्रात्मक कादंबरी, लेखक - बाळ लक्ष्मण भारस्कर)
*महात्मा जोतीराव फुले - नजरीयात और ऊन का अदब.सरसरी जायजा,(ऊर्दू) लेखिका - डाॅ.नसरीन रमझान सैय्यद (पुणे)
*महात्मा फुलेंचे कार्य : शोध आणि बोध --                   '''संपादक ..प्रा.डॉ. नरसिंग कदम ( उदगीर  )'''
*महात्मा फुले : साहित्य आणि विचार                                 '''संपादक प्रा.डॉ. नरसिंग अप्पासाहेब कदम''' 

==फुलेंवरील नाटके व चित्रपट==
* महात्मा फुले (मराठी चित्रपट) निर्माते-दिग्दर्शक [[आचार्य अत्रे]].
* महात्मा जोतीबा फुले (लोकनाट्य) लेखक : शंकरराव
* महात्मा जोतीराव फुले  (नजरियात और  उनका अदब (उर्दू) लेखिका : डा नसरीन रमजान सैय्यद)
* मी जोतीबा फुले बोलतोय ([[एकपात्री नाटक]]) : लेखक-सादरकर्ते कुमार आहेर. कुमार आहेरांना या कार्यासाठी महाराष्ट्र सरकारने ‘बाबासाहेब आंबेडकर समाज उत्थान पुरस्‍कार’ दिला आहे.
* सत्यशोधक (मराठी नाटक) लेखक : [[गो.पु. देशपांडे]];  दिग्दर्शक [[अतुल पेठे]]
* जोती सावित्री ( मराठी ऐतिहासिक नाटक ) लेखक व निर्माते : मंगेश एस.पवार,कविता मोरवणकर,दिग्दर्शक : प्रमोद सुर्वे
* '''[[सावित्रीजोती]]''' ही फुले दांपत्यावरील मालिका [[सोनी मराठी]] वाहिनीवर ६ जानेवारी २०२० पासून प्रदर्शित होत होती. ही मालिका दशमी क्रिएशनची निर्मिती होती. [[सावित्रीबाई फुले]] यांची भूमिका अभिनेत्री [[अश्विनी कासार]] यांनी साकारली होती, तर जोतीराव फुले यांची भूमिका [[ओंकार गोवर्धन]] यांनी केली होती. मालिकेचे दिग्दर्शन उमेश नामजोशी यांचे असून नितीन वैद्य यांची निर्मिती होती.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=सावित्री-जोतिरावांच्या चरित्रावर मालिका|accessdate=६ जून २०२१|दुवा=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/serial-on-the-character-of-jyotiba-phule-and-savitribai-phule-zws-70-2023303/}}&lt;/ref&gt;

==प्रभाव आणि सन्मान==
[[चित्र:The_Prime_Minister_Shri_Atal_Bihari_Vajpayee_unveiled_the_statue_of_Mahatma_Jyotirao_Phule_at_Parliament_House_in_New_Delhi_on_December_3.jpg|इवलेसे|३ डिसेंबर २००३ रोजी [[नवी दिल्ली|नवी दिल्लीतील]] संसद भवन येथे तत्कालीन पंतप्रधान [[अटलबिहारी वाजपेयी]] यांनी महात्मा फुले यांच्या पुतळ्याचे अनावरण केले.]]
[[File:Statues of Jyotirao Phule and Savitribai Phule, Aurangabad (1).jpg|thumb|[[जोतीराव फुले व सावित्रीबाई फुले पुतळे, औरंगाबाद|फुले दांपत्याचे पुतळे, औरंगाबाद]]]]
* महात्मा जोतिराव गोविंदराव फुले यांच्या जीवन-कार्यावर आधारित, नाटक &quot;मी जोतीराव फुले बोलतोय ..!&quot; ...याची सुरुवात २००२पासून पुण्यातून झाली. या नाटकाचे लेखक-दिग्दर्शक-संगीतकार-गीतकार आणि निर्माते सिद्धार्थ सीताराम मोरे हे आहेत तसेच महात्मा जोतिराव फुले यांची प्रमुख भूमिका सुद्धा सिद्धार्थ मोरे यांनीच साकारली आहे. तर सावित्रीबाई फुले यांच्या भूमिकेत अभिनेत्री सुप्रिया सिद्धार्थ या आहेत. हे नाटक मराठी आणि हिंदी अशा दोन भाषांमध्ये सादर केले जाते. हे नाटक संपूर्ण देशभर देखील सादर झाले आहे. सन २०१० साली या नाटकाचा पुण्यामध्ये बालगंधर्व रंगमंदिर येथे ७५० वा प्रयोग सादर झाला.
* पिंपरी-चिंचवड महापालिका ही 'फुले आणि आंबेडकर' यांचा संयुक्त जयंती महोत्सव साजरा करते.
* जोतीबा फुले यांच्या आयुष्यावर इ.स. १९५५ साली आचार्य अत्रे यांनी 'महात्मा फुले’ नावाचा चित्रपट काढला होता. त्याला राष्ट्रीय चित्रपट [[पुरस्कार]] मिळाला होता.
* जोतिबांच्या जीवनावर 'असूड’ नावाचे एक नाटक डॉ. सोमनाथ मुटकुळे यांनी लिहिले आहे. या नाटकाचे रंगभूमीसाठी दिग्दर्शन बी. पाटील यांनी केले आहे.
* जोतीराव फुल्यांच्या गावी म्हणजे खानवडी येथे, दरवर्षी [[महात्मा फुले प्रबोधन मराठी साहित्य संमेलन]] भरते.  याशिवाय [[फुले-आंबेडकर साहित्य संमेलन]], [[फुले-शाहू-आंबेडकर राष्ट्रीय साहित्य संमेलन]], [[सावित्रीबाई फुले साहित्य संमेलन]] आदी अनेक [[दलित साहित्य संमेलन|दलित साहित्य संमेलने]] फुले यांच्या नावाने भरतात.
* महात्मा फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांच्या नावाच्या अनेक संस्था महाराष्ट्रात आहेत.

==संदर्भ==
{{संदर्भ यादी}}

== बाह्य दुवे ==
{{विकिस्रोत साहित्यिक}}
*[https://www.jeevandayee.gov.in/ महात्मा ज्योतिराव फुले जन आरोग्य योजना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716055137/http://jeevandayee.gov.in/ |date=2012-07-16 }} येथे jeevandayee.gov.in
*[https://archive.org/details/MahatmaPhuleSamgraVanmay5Avruti/mode/1up महात्मा फुले समग्र वाङ्मय, १९९१, आवृत्ती. ५ pdf] 
*[https://sahitya.marathi.gov.in/ebooks/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE%20%E0%A4%AB%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%87%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%AF.pdf महात्मा फुले समग्र वाङ्मय, (पीडीएफ इ-पुस्तक)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230401101137/https://sahitya.marathi.gov.in/ebooks/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE%20%E0%A4%AB%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%87%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%AF.pdf |date=2023-04-01 }}

{{DEFAULTSORT:फुले, जोतीराव}}
[[वर्ग:जोतीराव फुले| ]]
[[वर्ग:इ.स. १८२७ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १८९० मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:मराठी समाजसुधारक]]
[[वर्ग:मराठी समाजसेवक]]
[[वर्ग:मराठी व्यक्ती]]
[[वर्ग:मराठी लेखक]]
[[वर्ग:भारतीय इतिहाससंशोधक]]
[[वर्ग:भारतीय समाजसुधारक]]
[[वर्ग:दलित इतिहास]]
[[वर्ग:दलित नेते]]
[[वर्ग:भारतीय तत्त्वज्ञ]]
[[वर्ग:जातीविरोधी कार्यकर्ते]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>91cd3befbk02j64agydmfx28mikqvq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मुक्ताबाई</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3425</id>
    <revision>
      <id>2690546</id>
      <parentid>2620254</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:34:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36252-09</username>
        <id>184508</id>
      </contributor>
      <comment>महतनगर हे नाव मेहुण या ठिकाणचे पूर्वीचे प्राचीन नाव आहे</comment>
      <origin>2690546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43632" sha1="osd1yi5gz1k7wj5bf13jg0oidi4x0pl" xml:space="preserve">संत '''मुक्ताबाई''' (जन्म: [[आपेगाव]], महाराष्ट्र, इ.स.१२७९; समाधी: महत् नगर तापीतीर (महतनगर- मेहुण ता. मुक्ताईनगर) [[जळगाव जिल्हा]]), इ.स. १२९७) या [[महाराष्ट्र]]ातील [[संत]] व कवयित्री होत्या. ह्या '''मुक्ताई''' या नावानेही ओळखल्या जातात.
[[चित्र:Stamp of India - 2003 - Colnect 158310 - Muktabai.jpeg|इवलेसे|संत मुक्ताबाई - पोस्टाचे तिकीट]]

== कौटुंबिक पार्श्वभूमी == 
संत मुक्ताबाई यांचे नाव मुक्ताई विठ्ठलपंत कुलकर्णी असे होते. निवृत्तिनाथांचे आजोबा-आजी गोविंदपंत व निराई तसेच निवृत्तिनाथ यांना गहिनीनाथांचा अनुग्रह प्राप्त झाला होता. रुख्मिणी आणि विठ्ठलपंत हे आई-वडील. [[संत निवृत्तिनाथ]], [[संत ज्ञानेश्वर]] व [[संत सोपानदेव]] हे मुक्ताबाईंचे थोरले भाऊ होते. संन्याशाची मुले म्हणून या चारही भावंडांना बालपणी खूप कष्टांना सामोरे जावे लागले.

== गुरुपरंपरा ==
[[मच्छिंद्रनाथ]] ऊर्फ मत्स्येंद्रनाथ - [[गोरखनाथ]] ऊर्फ गोरक्षनाथ - [[गहिनीनाथ]] - निवृत्तीनाथ - मुक्ताबाई अशी ही गुरुपरंपरा आहे.

== अध्यात्म-जीवन ==
संत मुक्ताबाई यांनी आपल्या शिष्यांना सोऽहम् मंत्राची शिकवण दिली आहे असे त्यांच्या उपदेशपर अभंगातून स्पष्ट होते.

== कार्यकर्तृत्व ==
* आपले परात्पर गुरू असणाऱ्या गोरक्षनाथांची आपल्या साधनेच्या आधारावर योगमार्गाने भेट घेतली.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|title='कडकडोनि वीज निमाली ठायींचे ठायीं' (संत मुक्ताबाई : व्यक्ती आणि वाङ्मय)|last=डॉ.मोडक|first=केतकी|publisher=|year=२००५|location=पुणे}}&lt;/ref&gt;
* ताटीचे अभंग लिहून संत ज्ञानेश्वरांना लेखनप्रवृत्त केले.  

* योगी चांगदेवांचा अहंकार छोट्याश्या मुक्ताबाईचे अलौकिक ज्ञान बघून गळून गेला होता. त्यांनी मुक्ताबाईना आपले गुरू मानले.  
* भक्तश्रेष्ठ म्हणून सुविख्यात असणाऱ्या संत नामदेवांच्या जीवनाच्या दृष्टीनेही संत मुक्ताबाई यांचे प्रबोधन महत्त्वाचे ठरले. संत मुक्ताबाईमुळे त्यांना [[विसोबा खेचर]] या गुरूंचा लाभ झाला. 
*नाथसंप्रदायातील सद्गुरुपदावर आरूढ झालेल्या मुक्ताबाई ह्या पहिल्याच स्त्री-सद्गुरू होत्या.  
{{बदल}}
== मुक्ताबाईच्या जीवनातील ठळक घटना ==
जन्म - आश्विन शुद्ध प्रतिपदा (घटस्थापना) (शके ११९९ किंवा शके १२०१) (शकाबद्दल अभ्यासकांमध्ये दुमत आहे.)

=== बालपण ===
बालपणी आई-वडील यांच्यासोबत ब्रह्मगिरीची प्रदक्षिणा केली. त्यानंतर अल्पावधीतच आई-वडिलांचा देहत्याग झालेला आहे. त्यामुळे लहान वयातच तीन भावंडाच्या पाठीवरील ही धाकटी बहीण प्रौढ बनली. 

=== ज्ञानेश्वरांनी मुक्ताबाईस दिलेली सनद ===
वडील-बंधू निवृत्तीनाथ यांच्याकडून ज्ञानेश्वर, मुक्ताबाई आणि सोपानदेव यांना नाथ संप्रदायाची दीक्षा मिळाली. त्यामुळे ज्ञानेश्वर आणि मुक्ताबाई यांच्यामध्ये गुरू बंधुभगिनी असे एक हृद्य नाते निर्माण झाले. मुक्ताबाईना आलेल्या साधनेतील शंका त्यांनी ज्ञानेश्वरांना विचाराव्यात आणि त्यांनी केलेल्या मार्गदर्शनाच्या आधारे पुढे वाटचाल करावी असे चालू असे. एके दिवशी ज्ञानेश्वरांनी मुक्ताबाईस सांगितले, आठवे समाधीचे अंग आले तुज, आता नाही काज आणिकांसी. ज्ञानेश्वर आणि मुक्ताबाई यांच्यातील हे संवाद ज्ञानेश्वरांनी 'मुक्ताबाईस दिलेली सनद' या नावाने प्रसिद्ध आहेत.

यानंतर विसोबा खेचर शरण आले आहेत असे दिसते. शुद्धिपत्र मिळविण्यासाठी पैठण गावी चारही भावंडे गेलेली असताना, मुक्ताबाईबद्दलची पैठणकरांची प्रतिक्रिया अशी होती की, हे तिन्ही अवतार तीन देवाचे l आदिमाता मुक्ताई मुक्तपणे अवतरली ll मुक्ताबाईचा ब्रह्मचित्कला नावाने देखील सन्मान झाला असल्याचे आढळते. 
=== शुद्धिपत्र मिळविण्यासाठी पैठण येथे ===
ज्ञानेश्वरादी भावंडे शुद्धिपत्र मिळविण्यासाठी पैठण येथे गेली असताना, सदैव आत्ममग्न स्थितीमध्ये असे. 'तुर्यावस्थारता सुता मुक्ता' असे दर्शन सर्वांना घडत होते.

=== ताटीचे अभंग आणि ज्ञानेश्वरीची निर्मिती ===
ज्ञानाची कवडे बंद करून घेतलेल्या ज्ञानेश्वरांना मुक्ताबाईने ताटीच्या अभंगाद्वारे विनवणी केली आणि त्यातून पुढे ज्ञानेश्वरीची निर्मिती झाली.

=== योगीराज चांगदेव भेट ===
ज्ञानेश्वरादी भावंडांची थोरवी ऐकून भेटायला आलेल्या योगीराज चांगदेवांना तिन्ही भावंडानी मुक्ताबाईंकडे सोपविले आहे. स्वतःच्या योगसिद्धीचा अहंकार झालेल्या चांगदेवाबाबत त्या म्हणतात, &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; योगिया म्हणवी आणि इंद्रियांचा रंकु l तयाचा विवेकु जाळी परता ll&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; ज्ञानेश्वरादी भावंडांची अचेतनावरील सत्ता पाहून चांगदेव शरण आले तेव्हा येथेच मुक्ताबाईंनी चांगदेवांना [[चांगदेव पासष्टी]]&lt;nowiki/&gt;चा अर्थ समजावून दिला. आणि मग त्यांच्यामध्ये गुरू शिष्य हे नाते निर्माण झाले. आपण मुक्ताबाईचे शिष्य झालो यातील धन्यता चांगदेवांनी पुढील शब्दांत व्यक्त केली आहे, &lt;nowiki&gt;''चौदा शत झाली बुद्धी माझी गेली l सोय दाखविली मुक्ताईने ll''&lt;/nowiki&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; चांगदेव मुक्ताबाईंना शरण आले. ते त्यांचे शिष्योत्तम झाले. चांगदेवांनी येथे सद्गुरू मुक्ताबाई आणि इतर तिन्ही भावंडांची पूजा केली. 'मुक्ताई मुक्तरूप [[मुक्ती]]&lt;nowiki/&gt;ची चित्कला l नित्य मुक्तलीळा दावी अंगी ll' या भावनेने त्यांनी पूजा केली होती.

=== संत नामदेवांची भेट ===
संत नामदेव जेव्हा ज्ञानेश्वरादी चार भावंडांच्या भेटीला आले तेव्हा सर्वांनी त्यांना वंदन केले, मात्र मुक्ताबाईने त्यांना नमस्कार करण्यास मनाई केली. सद्गुरूविना परमार्थप्राप्ती नाही, हे त्यांना कळावे यासाठी मुक्ताबाईचा प्रयत्न होता. गुरू गोरक्षनाथ यांच्या थापटण्याच्या प्रसंगातून नामदेवांना स्वतःचे अपुरेपण लक्षात आले आणि पुढे ते विसोबा खेचर यांना शरण गेले. 'लहानसी मुक्ताबाई जैसी सणकांडी' असा उल्लेख नामदेवांनी केला. &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=सकलसंत गाथा, खंड ०२|last=डॉ.रा.चिं.ढेरे}}&lt;/ref&gt; 

=== गोरक्षनाथ कृपेचा अनुभव आणि मिळालेले वरदान ===
नामदेवांच्या परीक्षेच्या निमित्ताने मुक्ताबाई यांच्या योगसामर्थ्याची प्रचिती भावंडांना आली आणि मुक्ताबाई 'माय' या स्वरुपात वंदनीय झाली. या प्रसंगामध्ये मुक्ताबाई यांना गोरक्षनाथ यांच्या कृपेचा अनुभव आला. अमृत संजीवनी लाभण्याचा हा अनुभव होता. याच प्रसंगी त्यांना 'चिरकाल अभंग शरीरा'चे वरदान मिळाले होते.

=== मुक्ताबाईंचा अज्ञातवास ===
पुढे श्रीज्ञानेश्वर भावंडे आणि संत नामदेव हे तीर्थाटनास गेलेले आहेत, त्याचे सविस्तर वर्णन नामदेव गाथेमध्ये आले आहे. परंतु या तीर्थयात्रेस मुक्ताबाई गेल्या नाहीत. शिष्य योगीराज चांगदेव यांच्यासमवेत त्या आळंदीजवळ असलेल्या सोळू या गावी अज्ञातवासात राहिल्या.

=== समाधी पर्व ===
तीर्थयात्रेवरून परतल्यावर अल्पावधीतच ज्ञानेश्वरांनी समाधीस्थ होत असल्याचा आपला निर्णय बोलून दाखविला. आणि सर्व भावंडे त्यासाठी सिद्ध झाली. प्रथम ज्ञानेश्वरांनी  आळंदी येथे समाधी घेतली, त्यानंतर सोपान व वटेश्वरांनी सासवड येथे तर पुढे पुणतांबे येथे चांगदेवांनी समाधी घेतली. 

=== मुक्ताबाईंची समाधी ===

निवृत्तीनाथ आणि नामदेव व इतर भक्तगण यांच्यासमवेत संत मुक्ताबाई आपेगावी पोहोचल्या. तेथून पुढे वेरूळ, घृष्णेश्वर येथे जाऊन मुक्काम केला. पुढील वाटचालीच्या दरम्यान 'ज्ञानबोध' ग्रंथाची निर्मिती झाली. आणि नंतर वैशाख वद्य दशमी या दिनी मुक्ताबाई तापीतीरी स्वरूपाकार झाल्या. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

मुक्ताबाईंची समाधी महत् नगर तापीतीर मेहूण (जळगाव जिल्हा) येथे आहे.

== साहित्य ==

=== अभंगगाथा ===
सकलसंत गाथेमध्ये मुक्ताबाईचे फक्त ४२ अभंग ग्रथित केले आहेत. पण प्रकाशित अभंगाव्यतिरिक्त २०२ अभंग उपलब्ध होऊ शकले आहेत. ते 'कडकडोनि वीज निमाली ठायींचे ठायी' या पुस्तकात संकलित करण्यात आले आहेत. प्रकाशित ४२ अभंगाचा अर्थही या पुस्तकात उलगडून दाखविण्यात आलेला आहे.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  पांडुरंग माहात्म्य वर्णन करणारे अभंग, नामपर अभंग, संतपर अभंग, योगिक अनुभूतीपर अभंग, तत्त्वज्ञानपर अभंग, मुक्तस्थिती वर्णनपर अभंग, संवादात्मक अभंग, कूट रचना या प्रकारे त्यांच्या अभंगांचे वर्गीकरण करता येते.

=== ताटीचे अभंग ===
संत मुक्ताबाईंनी रचलेले ताटीचे अभंग प्रसिद्ध आहेत. या अभंगांमध्ये त्यांनी दरवाजा बंद करून बसलेला आपला भाऊ ज्ञानेश्वर याने ताटी उघडावी म्हणून विनवणी केली आहे. या लोकरूढ समजुतीला काही प्रतीकात्मक अर्थ आहे. लहानग्या मुक्ताईने आपल्या थोरल्या भावाची म्हणजे ज्ञानेश्वरांची अधिकारवाणीने घातलेली समजूत हे या अभंगांचे स्वरूप आहे. संख्येने अल्प (१२) पण आशयाने समृद्ध असणारे हे अभंग पुढे [[ज्ञानेश्वरी]] ऊर्फ भावार्थदीपिका या ग्रंथांचे प्रेरणास्त्रोत बनले, असे अंतर्गत पुराव्यानिशी स्पष्ट  होते. पोकळ शब्दशास्त्राच्या भाराने दडपून जाणारी व नागवली जाणारी सामान्य जनता पाहून, त्या पासून दूर जात, स्वतःच्या आत्मस्थितीत निमग्न राहावे हे बरे, असा विचार करणे म्हणजे ताटी लावून घेणे. ही ताटी उघडावी अशी विनवणी मुक्ताबाई करतात. &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;सुख सागर आपण व्हावे l जग बोधे निववावे ll बोध करू नये अंतर l साधुस नाही आपपर ll&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; असे त्या ज्ञानेश्वरांना सांगतात. &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;तुम्ही तरुनी विश्व तारा l ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ll&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; अशी विनवणी त्या ज्ञानेश्वरांना करतात. परिणामतः शुद्ध ज्ञानापासून वंचित झालेल्या जनसामान्यांमध्ये 'ब्रह्मविद्येचा सुकाळ' करण्याची प्रतिज्ञा करून [[ज्ञानेश्वर]] ज्ञानप्रदानाला उद्युक्त झाले आहेत, असे दिसते. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== ज्ञानबोध ग्रंथ ===
मुक्ताबाईंनी 'निवृत्ती-मुक्ताई संवादरूप ज्ञानबोध' या ग्रंथाचे लेखन केले आहे असे संशोधनान्ती स्पष्ट होते. ह्या ग्रंथामध्ये संत निवृत्तीनाथ आणि संत मुक्ताबाई ह्यांचा संवाद आलेला आहे. या ग्रंथाच्या सुरुवातीला निवृत्तीनाथांनी मुक्ताबाईंना १२४ अभंगांमध्ये प्रश्न विचारले आहेत आणि त्या प्रश्नांना मुक्ताबाईंनी ५४ अभंगांमध्ये उत्तरे दिली आहेत. मुक्ताबाई समाधिस्थ होण्याच्या थोडेसे आधी झालेले हे लिखाण असावे, असे त्यातील अंतर्गत संदर्भांवरून लक्षात येते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=श्रीनिवृत्ती-मुक्ताई संवादरूप ज्ञानबोध|last=श्री.सुरेश जोशी|publisher=नगर जिल्हा ऐतिहासिक वस्तु संग्रहालय प्रकाशन|year=१९७५-७६|location=नगर}}&lt;/ref&gt;

=== मुक्ताबाई - चांगदेव संवाद ===
सकल संतगाथेमध्ये मुक्ताबाई - चांगदेव संवाद या नावाने काही अभंग प्रकाशित करण्यात आले आहेत. या अभंगांमधील पुष्कळसे अभंग कूट-स्वरूपाचे आहेत.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=सकलसंतगाथा, गाथापंचक|last=डॉ.रा.चिं.ढेरे|publisher=वरदा बुक्स|year=१९८५|location=पुणे}}&lt;/ref&gt;

=== स्फुट लेखन ===
* मुक्ताबाईंचे कल्याण-पत्रिका, मनन, हरिपाठ हे साहित्य प्रकाशित आहे.
* त्यांची ‘निवृत्तीप्रसादे मुक्ताबाई’ ही अभंगरूपी कविता अद्याप अप्रसिद्ध आहे.

== संत मुक्ताबाई आणि इतर संत यातील अनुबंध ==

=== गुरू गोरक्षनाथ आणि संत मुक्ताबाई ===
मुक्ताबाईंनी गोरोबांकरवी नामदेवांची घेतलेली परीक्षा, हा प्रसंग  सर्वश्रुत आहे. मात्र या कथेतील महत्त्वाची भूमिका निभावणारे गोरोबा म्हणजे गोरा कुंभार नसून नाथसंप्रदायातील एक थोर अध्वर्यु गोरक्षनाथ हे होत, असे अनेक पुराव्यांनी सिद्ध करता येते. मुक्ताबाईंनी गोरक्षनाथांची स्वतःच्या योगसामर्थ्याच्या आधारावर भेट घेतली. ही भेट कशी शक्य झाली याचे वर्णन नामदेवांनी केले आहे ते असे - &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;गोरा जुनाट पै जुने । हाती थापटणे अनुभवाचे । परब्रह्म म्हातारा निवाला अंतरी । वैराग्याचे वरी पाल्हाळला ।।&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;  हा परब्रह्म म्हातारा म्हणजे साक्षात गोरक्षनाथ हे मुक्ताबाईंचे वैराग्य पाहून स्वतःला प्रकट करते झाले.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;मराठी संत-साहित्यातील नाथ-प्रतिपादित सोहम साधना - एक अभ्यास - (प्रबंध), डॉ.केतकी मोडक&lt;/ref&gt; 

=== संत निवृत्तीनाथ आणि संत मुक्ताबाई ===
निवृत्तीनाथ आणि मुक्ताबाई यांच्यामध्ये बंधू-भगिनी आणि गुरु-शिष्य असे नाते होते. निवृत्तीनाथांनी दिलेल्या साधनेच्या आधारे मुक्ताबाई यांनी जी प्रगती करून घेतली, त्याच्या आधारे त्यांनी गुरुपरंपरेतील आद्यगुरू गोरक्षनाथ यांची अदृश्य रुपात भेट घेतली. या प्रसंगी निवृत्तीनाथांना मुक्ताबाईने मार्गदर्शन केले आहे. पुढेही मुक्ताबाईच्या समाधीपूर्वी त्यांची जी विकल स्थिती झाली होती, तेव्हा निवृत्तीनाथ त्यांना सांभाळत असल्याचे वृत्त नामदेव गाथेमध्ये येते. 'ज्ञानबोध' हा ग्रंथ तर निवृत्तीनाथ आणि मुक्ताबाई यांच्या नात्यावर वेगळेपणाने प्रकाश टाकणारा आहे.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== संत ज्ञानेश्वर आणि संत मुक्ताबाई ===
ज्ञानेश्वर आणि मुक्ताबाई यांच्यामध्ये गुरुबंधू-भगिनी असे नाते आहे. ज्ञानेश्वरांनी 'मुक्ताबाईस दिलेली सनद' या लहानशा प्रकरणग्रंथामध्ये त्याचे दर्शन घडते. या ग्रंथाचे स्वरूप असे आहे की, येथे मुक्ताबाईंनी ज्ञानेश्वरांना साधनेसंबंधी विविध प्रश्न विचारले आहेत. आणि त्यांची उत्तरे ज्ञानेश्वरांनी दिली आहेत. ज्ञानेश्वरांनी येथे मुक्ताबाईस गुरुप्रणित सोऽहम्  साधनेसंबंधी मार्गदर्शन केले आहे. सोऽहम् संबंधी सखोल विवेचन झाल्यावर ज्ञानेश्वर मुक्ताबाईस म्हणतात, &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;यापरता नाही उपदेश आता ।।&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; ज्ञानेश्वरांना सोऽहम् साधनेसंबंधी जे ज्ञात होते ते सर्व त्यांनी मुक्ताबाईंना सांगितले असावे, असे वरील वाक्यावरून लक्षात येते. ज्ञानेश्वरांनी केलेल्या शंकानिरसनामुळे मुक्ताबाईंचेही समाधान झाले. तो सर्व भाग त्यांनी स्वतः आत्मसात केला, त्यातून त्यांची अवस्था बदलली. त्या उच्चदशेस जाऊन पोहोचल्या. त्यांच्यातील हा बदल ज्ञानेश्वरांच्याही लक्षात आला आणि त्यामुळे त्यांनी मुक्ताबाईंना निःशंक शब्दामध्ये एक प्रशस्तिपत्रही दिले - ते म्हणाले, &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;आठवे समाधिचे अंग आले तुज । आता नाही काज आणिकांसी ।।&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== संत सोपानदेव आणि संत मुक्ताबाई ===
या दोघांच्या नात्याचे अगदीच त्रुटित संदर्भ सापडतात. निवृत्ती आणि ज्ञानेश्वर कोरान्न मागायला जात असताना सोपानदेव आपला सांभाळ करीत असत, एवढाच उल्लेख मुक्ताबाई करताना आढळतात. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; अनाम अरुपाची माउली l आदिमाउली ll अशा शब्दांत सोपानदेव त्यांच्याविषयी गौरवोद्गार काढतात. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|date=मे-जून १९२७|title=अभंग ०३|journal=मुमुक्षू}}&lt;/ref&gt;

=== संत नामदेव आणि संत मुक्ताबाई ===
मुक्ताबाईच्या निमित्ताने संत नामदेवांना सद्गुरूचे महत्त्व ज्ञात झाले आणि पुढे ते विसोबा खेचर यांना शरण गेले. मुक्ताबाई यांच्या योगसामर्थ्याची प्रचिती या प्रसंगाच्या निमित्ताने भावंडांना आली आणि मुक्ताबाई 'माय' या स्वरुपात सर्वांना वंदनीय झाली.

=== विसोबा खेचर आणि संत मुक्ताबाई ===
मुक्ताबाई यांनी आपल्या योगसामर्थ्याच्या आधारावर श्री [[गोरखनाथ|गोरक्षनाथ]] यांची भेट घेतली, त्या वेळी विसोबा खेचरही घटनास्थळी उपस्थित असावेत, असे संशोधनांती स्पष्ट होते. आणि त्याचाच संदर्भ 'मुक्ताईने बोध खेचरासी केला l तेणे नामयाला बोधियेले ll या वचनामध्ये येतो. निवृत्तीनाथांच्या पुढील वचनामध्येही तसा संदर्भ येतो, 'काढिला शोधून अनुभव मुक्ताईने l ...विसोबा खेचर सिद्ध झाला ll' &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== योगीराज चांगदेव आणि संत मुक्ताबाई ===
सद्गुरू मुक्ताबाई आणि योगीराज चांगदेव हे शिष्योत्तम असे दोघांमधील नाते आहे. मुक्ताबाई ही आई आणि चांगदेव हे तान्हे बालक अशी कल्पना करून लिहिलेले मुक्ताबाईंचे अंगाईचे अभंग आहेत. चांगदेवासारख्या योग्याकडे मातेच्या वात्सल्याने पाहू शकणारी मुक्ताबाई यांची योग्यता कोणत्या पातळीची असेल, त्यांचा अधिकारही यातून सूचित होतो. मुक्ताबाई आणि चांगदेव यांच्यातील हृद्य नात्यावर प्रकाश टाकणारे हे अभंग आहेत.

== लोकसाहित्यातील मुक्ताई ==
मुक्ताबाई यांचे व्यक्तिमत्त्व जनमानसाने विविध रुपामध्ये जतन केले आहे. तिचे लहानपण, भावा-बहिणींच्या नात्यातील हृद्यता, चांगदेव आणि मुक्ताबाई यांचे गुरुशिष्य नाते, आदिमाया मुक्ताबाई इ. विविध भूमिकेतून तिचे रूप जतन केले आहे. लहानग्या मुक्ताबाईबद्दल एक विलक्षण असे कौतुक जनमानसामध्ये आहे. तिचे लहानुगेपण, तिचे लडिवाळपण, तिचे देखणेपण स्त्रियांना विलक्षण भावते असे दिसते. 'माझ्या मुक्ताचं चांगुलपण गं जसं केवड्याचं पान'&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=मराठीतील लोकगीत|last=संपा. सरोजिनी बाबर|year=१९७५}}&lt;/ref&gt; असे कोणी तिच्याबद्दल म्हणते. तर कोणी तिच्या नेणत्या वयाने आणि उडणाऱ्या जावळाने मोहून जाते. 'ग्यानोबा मुक्ताबाई दोघं हिंडती धीरानं, नेणत्या ग मुक्ताबाईचं जावळ उडतं वाऱ्यानं.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=लोकसाहित्य साजशिणगार|last=संपा. सरोजिनी बाबर|year=मार्च १९६५}}&lt;/ref&gt; . [[अहिराणी बोलीभाषा|अहिराणी]] लोकसाहित्यात म्हणले आहे, 'बहीण ना भाऊ बायपननी पिरीत, ग्यानबाना जोडे, मुक्ताबाईनी सुरत ' दोघांमधील बालपणीच्या प्रेमाचे हे वर्णन आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=अहिराणी लोकसाहित्य दर्शन, खंड २|last=संपा. कृष्णा पाटील}}&lt;/ref&gt; 'माझी मुक्ताई मुक्ताई, दहा वर्साचं लेकरू, चांगदेव योगीयानं, तिले मानला रें गुरु'.मुक्ताबाई आणि चांगदेव यांच्या संदर्भातला चमत्कारसदृश असा कथाभाग लोकमानसाने अधिक प्रमाणात जतन केला आहे असे दिसते. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=बहिणाबाईची गाणी|publisher=पॉप्युलर प्रकाशन}}&lt;/ref&gt; मुक्ताबाईने ज्ञानेश्वरांच्या पाठीवर मांडे भाजण्याची घटना देखील जनमाणसाला भावते. 'ज्ञानदेवांच्या घरात, एक किमया घडली, तव गुणगुणे ओवी, म्हणे मुक्ताई देवीला, कैवल्याच्या पाठीवर, रुखमाई लाटे पोळी, व्यर्थ शिणवीशी चूल, भाजले ग मी मांडे काल'&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=दिंडी जाय दिगंतरा|last=ले. श्री. दि. इनामदार}}&lt;/ref&gt;  

== मुक्ताईंवरील पुस्तके ==
* मुक्ताई जाहली प्रकाश(संशोधन) - स्वामी प्रा.डॉ तुळशीराम महाराज गुट्टे ( संत साहित्यिक )
* आदिशक्ती मुक्ताई -प्र. न. पित्रे (धार्मिक)
* कडकडोनी वीज निमाली ठायींचे ठायीं (संत मुक्ताबाई : व्यक्ती आणि वाङ्‌मय) - संशोधन अभ्यासग्रंथ - लेखिका डॉ.  [[केतकी मोडक]]
* धन्य ती मुक्ताई - सुमति क्षेत्रमाडे (कादंबरी)
* मी बोलतेय मुक्ताई - नीता पुल्लीवार (ललित)
* मुक्ताई - मंदा खापरे (कादंबरी)
* मुक्ताई - मृणालिनी जोशी (ललित)
* मुक्ताई - शांता परांजपे (ललित)
* श्री संत मुक्ताबाई चरित्र - प्रा. [[बाळकृष्ण लळीत]]
* मुक्ताबाई क्रांतिदर्शी - नंदन हेर्लेकर
* मुक्तीकडून मुक्तीकडे (संत मुक्ताबाईंचे व्यक्तिचित्रण, लेखिका - [[सुहासिनी इर्लेकर]])
* मुक्ताई दर्शन  - बाबुराव मेहूणकर (आध्यात्मिक  जीवनपट)
* ऐं मुक्ताईं सोsहम् - बाबुराव मेहूणकर (तत्त्वज्ञानपर)
* गाथा दासमुक्ताची:प्रथम खंड  -  दासमुक्ता-बाबुराव मेहूणकर (स्फुट/आत्मकथनपर)
* एक समालोचन - दासमुक्ता/बाबुराव मेहूणकर  (मुक्ताईवरील एका पुस्तकाचे समालोचन)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mr.vikaspedia.in/education/childrens-corner/92d93e93092494092f-90792493f93993e938/938902924-92e94191594d92493e92c93e908|title=संत मुक्ताबाई — विकासपीडिया|website=mr.vikaspedia.in|language=mr|access-date=2018-07-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;मध्ययुगीन चरित्र कोश-चित्राव सिद्धेश्वरशास्त्री&lt;/ref&gt;
* मुक्ताबाईची अभंगवाणी - डॉ.अशोक कामत, अतुल प्रकाशन, १९८०
* श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांची मुक्ताबाईस सनद - संपा. श्री.बा.त्र्यं.शाळिग्राम, स्वाध्याय महाविद्यालय प्रकाशन, १९७७
* ब्रह्मचित्कला दर्शन अर्थात श्रीमुक्ताबाई चरित्र व गाथा, ले. श्रीनिवृत्ती दौलत वक्ते, १९८०
* ताटीचे अभंग - एक विवेचन, ले.डॉ.सदानंद मोरे, श्रीभागवत प्रबोधन संस्था, १९९४
* महाराष्ट्र संतकवयित्री, श्री.ज.र.आजगावकर, १९३९
* संतकवयित्री, डॉ.इंदुमती शेवडे
== स्मृतिप्रीत्यर्थ ==
* जळगाव जिल्ह्यातील एदलाबाद तालुक्याचे नाव बदलून संत मुक्ताईच्या नावावरून [[मुक्ताईनगर]] केले आहे.
* पुण्यातील येरवडा येथे मेंटल हॉस्पिटलमध्ये येणाऱ्या रुग्णांच्या नातेवाइकांसाठी हॉस्पिटलच्या आवारातच मुक्ताई निवास नावाची धर्मशाळा स्थापन करण्यात आली आहे.

== हे सुद्धा पहा ==
* [[निवृत्तिनाथ]]
* [[संत ज्ञानेश्वर]]
* [[संत सोपानदेव]]
* [[चांगदेव]]

== बाह्य दुवे ==
* [[c:File:कडकडोनि_वीज_निमाली_ठायीचे_ठायी.pdf|'कडकडोनि वीज निमाली ठायींचे ठायीं' हे पूर्ण पुस्तक]] कॉमन्सवर उपलब्ध
*[https://www.bookganga.com/eBooks/Books/Details/5511355644970952114 मुक्ताई दर्शन] - बाबुराव मेहुणकर

* [https://www.bookganga.com/eBooks/Books/Details/5518216997456292380 एक समालोचन] - बाबुराव मेहुणकर
* [[c:File:Muktabai_Krantidarshi.pdf|मुक्ताबाई क्रांतिदर्शी - लेखक नंदन हेर्लेकर हे पुस्तक कॉमन्सवर उपलब्ध]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{हिंदू धर्मामधील पंथ आणि संप्रदाय}}
{{वारकरी संप्रदाय}}

[[वर्ग:वारकरी संत]]
[[वर्ग:वारकरी संप्रदायातील व्यक्ती]]
[[वर्ग:मराठी संत]]
[[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]]
[[वर्ग:इ.स. १२७९ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १२९७ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:नाथ संप्रदायातील व्यक्ती]]</text>
      <sha1>osd1yi5gz1k7wj5bf13jg0oidi4x0pl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बासरी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7201</id>
    <revision>
      <id>2690429</id>
      <parentid>2690382</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:47:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36029-34</username>
        <id>184491</id>
      </contributor>
      <origin>2690429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11181" sha1="3uf4ym3t45rke0v0calxm6f66dka62n" xml:space="preserve">[[चित्र:Bansuri bamboo flute 23inch.jpg|thumb|200px|right|सात छिद्रे असलेली आडवी बासरी.]]

'''बासरी''' हे [[वेळु|वेळुपासुन]] बनलेले एक फुंकून वाजविण्याचे वाद्य आहे. हे [[श्रीकृष्ण|श्रीकृष्णांचे]] आवडते वाद्य होते.[[भारत|भारतात]] हे वाद्य फार पुरातन काळापासून प्रचलीत आहे. बासरीची लांबी 12&quot; ते जवळजवळ 40&quot; असते.

== रचना == 
बासरी हे एक सुषिर वाद्य आहे. हे [[भारतीय संगीत|भारतीय संगीतातील]] वाद्यांमधील आद्य वाद्य मानले जाते. [[भुंगा|भुंग्यांनी]] भोक पाडलेल्या [[बांबू|बांबुमधून]] [[हवा|वारा]] जाताना आलेल्या आवाजामुळे या वाद्याची कल्पना सुचल्याचे मानले जाते. सामान्यतः, बासरी ही बांबूपासून बनवली जाते. एका टोकाला [[बांबू]] कॄत्रिम बुचाने बंद केला जातो, अथवा बांबूच्या पेराच्या सांध्याचाच वापर करून ते टोक बंद राखले जाते. बासरीला हाताच्या बोटांनी घडी ठेवून स्वर काढण्यासाठीची ६/७/८ छिद्रे (स्वररंध्रे) असतात, आणि एक फुंकरीचे छिद्र (मुखरंध्र) असते हे बंद टोकाजवळ असते. त्याखाली सामान्यतः म, ग, रे, सा, नी, ध आणि प या स्वरांची स्वररंध्रे असतात. काही वेळा 'प'च्या स्वररंध्राखाली 'म'चे स्वररंध्र बनवले जाते. बासरीवादक श्री केशवराव गिंडे यांनी केलेल्या नव्या संरचनेमध्ये मुखरंध्राकडील मच्या स्वररंध्राच्या वर पचे एक स्वररंध्र बनवलजाते.

== वादन == 
[[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिंदुस्तानी]] संगीत 3 सप्तकांमधे वाजवले जाते- मंद्र(खालची पट्टी), मध्य(मधली पट्टी), तार(वरची पट्टी).
बासरीच्या मुखरंध्रावर फुंकर घालून आणि दोन्ही हातांची तीन तीन [[बोट|बोटे]] ([[तर्जनी]], [[मध्यमा]] आणि [[अनामिका]]) स्वररंध्रांवर ठेवून आणि पूर्ण अथवा अर्धी उचलून स्वरनिर्मिती केली जाते. बासरीमधून सामान्यतः दोन सप्तकांत (मंद्र पंचम ते मध्य षड्ज हे अर्धे सप्तक, मध्य षड्ज ते तार षड्ज हे पूर्ण सप्तक, तार षड्ज ते तार पंचम हे अर्धे सप्तक) वादन करता येते (प्रगत वादक तार पंचम ते अतितार षड्ज असे अर्धे सप्तक अधिक वाजवू शकतो). बासरीत एकूण 15 सूर वाजवता येतात, ते खालीलप्रमाणे :
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!     'प     !!     'ध     !!     'नी     !!     सा     !!     रे     !!     ग     !!     म     !!     प     !!     ध     !!    नी     !!     सा'     !!     रे'     !!     ग'     !!     म'     !!     प'     
|-
| सर्व स्वरछिद्रे बंद || केवळ सहावे स्वरछिद्र उघडे || पाचवे व सहावे स्वरछिद्रे उघडी || वरची तीन स्वरछिद्रे बंद || वरची दोन स्वरछिद्रे बंद || पहिले स्वरछिद्र बंद || सर्व स्वरछिद्रे उघडी || केवळ पहिले स्वरछिद्र उघडे || केवळ सहावे स्वरछिद्र उघडे || पाचवे व सहावे स्वरछिद्रे उघडी || वरची तीन स्वरछिद्रे बंद || वरची दोन स्वरछिद्रे बंद || पहिले स्वरछिद्र बंद || सर्व स्वरछिद्रे उघडी || केवळ पहिले स्वरछिद्र उघडे
|-
| सौम्य फुंकर || सौम्य फुंकर || सौम्य फुंकर || सौम्य फुंकर || सौम्य फुंकर || सौम्य फुंकर || सौम्य फुंकर || साधारण फुंकर || साधारण फुंकर || तीव्र फुंकर || तीव्र फुंकर || तीव्र फुंकर || तीव्र फुंकर || तीव्र फुंकर || अतितीव्र फुंकर
|}
ध्रांच्या सामान्य बासरीच्या वादनामध्ये स्वर खालील पद्धतीने काढले जातात.
मुखरंध्राकडील पहिले स्वररंध्र (मचे स्वररंध्र) डाव्या हाताच्या तर्जनीने झाकले जाते.
त्या खालील स्वररंध्रे अनुक्रमे डाव्या हाताची मध्यमा, अनामिका, उजव्या हाताची तर्जनी, मध्यमा आणि अनामिका या बोटांनी झाकली जातात. (हे वर्णन आणि खालील स्थिती डावा हात मुखरंध्राजवळ आणि उजवा हात खाली अश्या प्रकारे वाजवतानाच्या स्थितीचे आहे. अश्या वेळी बासरी ही वादकाच्या उजव्या बाजूला असते. हात उलट घेऊन, डाव्या बाजूला बासरी धरून वादन करताना खालील वर्णनामध्ये डावा आणि उजवा हे शब्द उलट होतील, बोटे तीच राहतील.)
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! स्वर !! वापरले जाणारे बोट 
|-
| प || सर्व स्वररंध्रे बंद.
|-
| कोमल ध || उजव्या हाताची अनामिका अर्धी उचललेली.
|-
| शुद्ध ध || उजव्या हाताची अनामिका उचललेली.
|-
| कोमलनी || उजव्या हाताची अनामिका उचललेली आणि मध्यमा अर्धी उचललेली.
|-
| शुद्धनी || उजव्या हाताची अनामिका आणि मध्यमा उचललेली.
|-
| सा || उजव्या हाताची सर्व बोटे उचललेली.
|-
| कोमल रे || उजव्या हाताची सर्व बोटे उचललेली &lt;br&gt;आणि डाव्या हाताची तर्जनी अर्धी उचललेली.
|-
| शुद्ध रे || उजव्या हाताची सर्व बोटे &lt;br&gt;आणि डाव्या हाताची तर्जनी उचललेली.
|-
| कोमल ग || उजव्या हाताची सर्व बोटे &lt;br&gt;आणि डाव्या हाताची तर्जनी उचललेली, डाव्या हाताची मध्यमा अर्धी उचललेली.
|-
| शुद्ध ग || उजव्या हाताची सर्व बोटे &lt;br&gt;आणि डाव्या हाताची तर्जनी आणि मध्यमा उचललेली.
|-
| शुद्ध म || उजव्या हाताची सर्व बोटे आणि &lt;br&gt;डाव्या हाताची तर्जनी आणि मध्यमा पूर्ण उचललेली, आणि डाव्या हाताची अनामिका अर्धी उचललेली.
|-
| तीव्र म || दोन्ही हातांची सर्व बोटे उचललेली.
|-
|}

सप्तक बदलण्यासाठी फुंकरीच्या जोरामध्ये बदल केला जातो, बोटे तशीच राहतात. मात्र तार पंचम ते अतितार षड्ज या स्वरांकरता बोटांची स्थिती वेगळी असते.

==प्रकार==

==उभी बासरी==

==आडवी बासरी==
==प्रसिद्ध बासरी वादक==
* [[हरिप्रसाद चौरासिया]]
* [[रोणू मुझुमदार]]
* [[पन्नालाल घोष]]
* [[प्रवीण गोडखिण्डी]]
* [[चेतन जोशी]]
* [[राकेश चौरासिया]]
* स्व.पं. [[अरविंद गजेंद्रगडकर]]
* पं. [[केशव गिंडे]]
* पं. [[रूपक कुलकर्णी]]
* पं. राजेंद्र कुलकर्णी 
* पं. राजेंद्र प्रसन्ना 

=== हिंदुस्तानी बासरी ===

{{विस्तार}}

{{हिंदुस्तानी संगीत}}

[[वर्ग:वाद्ये]]
[[वर्ग:सुषिर वाद्ये]]</text>
      <sha1>3uf4ym3t45rke0v0calxm6f66dka62n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कानपूर नगर जिल्हा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8031</id>
    <revision>
      <id>2690559</id>
      <parentid>1504308</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2690559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1943" sha1="lh3c5te3ebz2vlxlv1dj74x6ylkwwh7" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा
|जिल्ह्याचे_नाव = कानपूर नगर जिल्हा
|स्थानिक_नाव =
|चित्र_नकाशा = India Uttar Pradesh districts 2012 Kanpur Nagar.svg
|अक्षांश-रेखांश =  
|राज्याचे_नाव = उत्तर प्रदेश
|विभागाचे_नाव = 
|मुख्यालयाचे_नाव =
|तालुक्यांची_नावे =
|क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी            =
|लोकसंख्या_एकूण         =
|जनगणना_वर्ष            =
|लोकसंख्या_घनता         = 
|शहरी_लोकसंख्या         = 
|साक्षरता_दर            = 
|लिंग_गुणोत्तर          = 
|प्रमुख_शहरे            = 
|जिल्हाधिकार्यांचे_नाव          = 
|लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे        =
|विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे      = 
|खासदारांची_नावे                = 
|संकेतस्थळ                      = 
}}'''कानपूर नगर जिल्हा''' अथवा 'कानपूर जिल्हा' हा [[भारत|भारताच्या]] [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक जिल्हा आहे.

याचे प्रशासकीय केंद्र [[कानपूर]] येथे आहे.

==चतुःसीमा==

==तालुके==

{{उत्तर प्रदेश - जिल्हे}}

[[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे]]
[[वर्ग:कानपूर नगर जिल्हा| ]]</text>
      <sha1>lh3c5te3ebz2vlxlv1dj74x6ylkwwh7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690560</id>
      <parentid>2690559</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:52:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Abhijitsathe ने पुनर्निर्देशन ठेउन लेख [[कानपूर जिल्हा]] वरुन [[कानपूर नगर जिल्हा]] ला हलविला</comment>
      <origin>2690559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1943" sha1="lh3c5te3ebz2vlxlv1dj74x6ylkwwh7" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा
|जिल्ह्याचे_नाव = कानपूर नगर जिल्हा
|स्थानिक_नाव =
|चित्र_नकाशा = India Uttar Pradesh districts 2012 Kanpur Nagar.svg
|अक्षांश-रेखांश =  
|राज्याचे_नाव = उत्तर प्रदेश
|विभागाचे_नाव = 
|मुख्यालयाचे_नाव =
|तालुक्यांची_नावे =
|क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी            =
|लोकसंख्या_एकूण         =
|जनगणना_वर्ष            =
|लोकसंख्या_घनता         = 
|शहरी_लोकसंख्या         = 
|साक्षरता_दर            = 
|लिंग_गुणोत्तर          = 
|प्रमुख_शहरे            = 
|जिल्हाधिकार्यांचे_नाव          = 
|लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे        =
|विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे      = 
|खासदारांची_नावे                = 
|संकेतस्थळ                      = 
}}'''कानपूर नगर जिल्हा''' अथवा 'कानपूर जिल्हा' हा [[भारत|भारताच्या]] [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक जिल्हा आहे.

याचे प्रशासकीय केंद्र [[कानपूर]] येथे आहे.

==चतुःसीमा==

==तालुके==

{{उत्तर प्रदेश - जिल्हे}}

[[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे]]
[[वर्ग:कानपूर नगर जिल्हा| ]]</text>
      <sha1>lh3c5te3ebz2vlxlv1dj74x6ylkwwh7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>धनगर समाज</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9273</id>
    <revision>
      <id>2690542</id>
      <parentid>2690251</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dhangar history</username>
        <id>184421</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2690542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4036" sha1="6c3wtqv0ynjocx6dmnjmqfr1mnwoetg" xml:space="preserve">'''धनगर समाज हा १०८ कुळांनी बनलेला शेतकरी आणि पशुपालक योद्धा आणि धार्मिक परंपरा असलेला समाज आहे '''

हे लोक [[मध्य प्रदेश]], [[महाराष्ट्र]], [[कर्नाटक]], [[गोवा]], [[आंध्र प्रदेश|गुजरात,]] [[मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेश]], [[तेलंगणा]] राज्यांत राहतात.{{संदर्भ}}
== '''इतिहास''' ==

'''[[अहिल्यादेवी होळकर|पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर]]''' (३१ मे, १७२५ - १३ ऑगस्ट, १७९५, राज्यकालावधी इ.स. १७६७ - इ.स. १७९५) या भारतातील, [[माळव्याच्या]] '''तत्त्वज्ञानी महाराणी''' म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांनी नर्मदा तीरी, इंदूरच्या दक्षिणेस असलेल्या महेश्वर या ठिकाणी आपली राजधानी हलविली. मल्हाररावांनी त्यांना प्रशासकीय व सैन्याच्या कामात पारंगत केलेल होते. त्या आधाराने अहिल्यादेवींनी इ.स. १७६६ ते इ.स. १७९५, म्हणजे त्यांच्या मृत्यूपर्यंत माळव्यावर राज्य केले होते.
* इंग्रजी लेखक लॉरेन्स यांनी अहिल्यादेवी होळकर, यांना भारताच्या &quot;कॅथरीन द ग्रेट, एलिझाबेथ मार्गारेट&quot; असे म्हणले आहे.[१] थोडक्यात अहिल्यादेवी यांची तुलना रशियाची राणी कॅथरीन द ग्रेट, इंग्लंडची राणी एलिझाबेथ तसेच डेन्मार्कची राणी मार्गारेट यांच्याशी एकत्रित केली आहे. त्याने म्हटले आहे की, ज्या वेळेस जगातील सर्वात महान स्त्रियांचा इतिहास लिहिला जाईल त्या वेळेस पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे नाव सर्व प्रथम लिहिला जाईल.{{संदर्भयादी}}

== संस्कृती ==

धनगर समाजातील लोक हे हातात कुऱ्हाड, पाठीवर घोंगड, हातात कड, कोल्हापुरी  चप्पल वापरतात.{{संदर्भ}} '''जय मल्हार''' ''यळकोट यळकोट जय मल्हार'', '''बिरोबाच्या नावानं चांगभलं''' हे समाजाचे ब्रीदवाक्य आहे.{{संदर्भ}} धनगर समाजामध्ये हा सगळ्या धनगरांच्या देवळात ''भंडारा'' उधळला जातो.{{संदर्भ}} 
ही लोक धनगरी ओवी गातात व गजी नृत्य केले जाते.
[[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती]]</text>
      <sha1>6c3wtqv0ynjocx6dmnjmqfr1mnwoetg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690598</id>
      <parentid>2690542</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:14:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Dhangar history|Dhangar history]] ([[User talk:Dhangar history|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:~2026-36055-15|~2026-36055-15]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले.</comment>
      <origin>2690251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7175" sha1="a15mdcrcimwn66g38svgyik4ztjiv38" xml:space="preserve">'''धनगर समाज हा १०८ कुळांनी बनलेला शेतकरी आणि पशुपालक योद्धा आणि धार्मिक परंपरा असलेला समाज आहे '''

हे लोक [[मध्य प्रदेश]], [[महाराष्ट्र]], [[कर्नाटक]], [[गोवा]], [[आंध्र प्रदेश|गुजरात,]] [[मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेश]], [[तेलंगणा]] राज्यांत राहतात.{{संदर्भ}}
== '''इतिहास''' ==

'''[[अहिल्यादेवी होळकर|पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर]]''' (३१ मे, १७२५ - १३ ऑगस्ट, १७९५, राज्यकालावधी इ.स. १७६७ - इ.स. १७९५) या भारतातील, [[माळव्याच्या]] '''तत्त्वज्ञानी महाराणी''' म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांनी नर्मदा तीरी, इंदूरच्या दक्षिणेस असलेल्या महेश्वर या ठिकाणी आपली राजधानी हलविली. मल्हाररावांनी त्यांना प्रशासकीय व सैन्याच्या कामात पारंगत केलेल होते. त्या आधाराने अहिल्यादेवींनी इ.स. १७६६ ते इ.स. १७९५, म्हणजे त्यांच्या मृत्यूपर्यंत माळव्यावर राज्य केले होते.
* पुण्यश्लोक [[अहिल्यादेवी होळकर]] यांचा जन्म ३१ मे इ.स. १७२५ रोजी महाराष्ट्राच्या अहमदनगर जिल्ह्यातील जामखेड तालुक्यातील चौंडी (मल्हारपीठ) खेड्यात झाला. त्यांचे वडील माणकोजी शिंदे हे त्या गावचे पाटील होते.
*  स्त्रीशिक्षण फारसे प्रचलित नसतानाही त्यांच्या वडिलांनी त्यांना लिहिण्यावाचण्यास शिकवले होते. [[मल्हारराव होळकर]] पुण्यास जाताना चौंडीस थांबले होते. 
आख्यायिकेनुसार, ८ वर्षाच्या अहिल्यादेवींना, मल्हाररावांनी एका देवळात बघितले. मुलगी आवडल्यामुळे त्यांनी तिला, स्वतःचा मुलगा खंडेराव याची वधू म्हणून आणले. अहिल्याबाई होळकर या उचित न्यायदानासाठी प्रसिद्ध होत्या. त्यांनी भारतभरात अनेक हिंदू मंदिरे व नदीघाट बांधले, यवढच नाही तर त्यानी लोकांना रोजगार निर्माण व्हावा म्हणून औद्योगिक धोरण आखंल प्रसिंध हिंदू मंदिराचा त्यांनी जीर्णोद्धार केला; महेश्वर व इंदूर या गावांना सुंदर बनवले. त्या अनेक देवळांच्या आश्रयदात्या होत्या. त्यांनी अनेक तीर्थक्षेत्री धर्मशाळांचे बांधकाम केले. त्यांत द्वारका, काशी, उज्जैन, नाशिक व परळी वैजनाथ यांचा प्रामुख्याने समावेश आहे. वेरावळ येथील सोमनाथचे गझनीच्या महंमदाने ध्वस्त केलेले देऊळ बघून अहिल्यादेवींनी शेजारीच एक शंकराचे एक देऊळ बांधले. सोमनाथला जाणारे लोक या देवळालाही भेट देतात. अहिल्यादेवींना प्रजेस कल्याणकारी असे काम करण्याची आवड होती.

* इंग्रजी लेखक लॉरेन्स यांनी अहिल्यादेवी होळकर, यांना भारताच्या &quot;कॅथरीन द ग्रेट, एलिझाबेथ मार्गारेट&quot; असे म्हणले आहे.[१] थोडक्यात अहिल्यादेवी यांची तुलना रशियाची राणी कॅथरीन द ग्रेट, इंग्लंडची राणी एलिझाबेथ तसेच डेन्मार्कची राणी मार्गारेट यांच्याशी एकत्रित केली आहे. त्याने म्हटले आहे की, ज्या वेळेस जगातील सर्वात महान स्त्रियांचा इतिहास लिहिला जाईल त्या वेळेस पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे नाव सर्व प्रथम लिहिला जाईल.{{संदर्भयादी}}

== संस्कृती ==

धनगर समाजातील लोक हे हातात कुऱ्हाड, पाठीवर घोंगड, हातात कड, कोल्हापुरी  चप्पल वापरतात.{{संदर्भ}} '''जय मल्हार''' ''यळकोट यळकोट जय मल्हार'', '''बिरोबाच्या नावानं चांगभलं''' हे समाजाचे ब्रीदवाक्य आहे.{{संदर्भ}} धनगर समाजामध्ये हा सगळ्या धनगरांच्या देवळात ''भंडारा'' उधळला जातो.{{संदर्भ}} 
ही लोक धनगरी ओवी गातात व गजी नृत्य केले जाते.
[[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती]]</text>
      <sha1>a15mdcrcimwn66g38svgyik4ztjiv38</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>झी मराठी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14071</id>
    <revision>
      <id>2690591</id>
      <parentid>2689489</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:42:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36169-54</username>
        <id>184509</id>
      </contributor>
      <comment>/* दररोज */</comment>
      <origin>2690591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37673" sha1="1lg3i32bg6aluckqbap3gbkmes928ki" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी
|नाव             = झी मराठी
|चित्र             = Zee marathi logo 2025.jpg
|चित्रसाईज         = 200px
|चित्रमाहिती         = 
|चित्र२            = 
|चित्र२साईज        = 
|चित्र२माहिती        = 
|सुरुवात           = १५ ऑगस्ट १९९९
|शेवटचे_प्रसारण      = 
|चित्र_प्रकार         = 
|प्रेक्षक_संख्या        = 
|प्रेक्षक_संख्या_सध्या    = 
|प्रेक्षक_संख्या_माहिती   = 
|नेटवर्क            = 
|मालक            = [[झी एंटरटेनमेंट एंटरप्राइजेस]]
|ब्रीदवाक्य          = मी मराठी, झी मराठी
|देश              = [[भारत]]
|प्रसारण क्षेत्र        = 
|मुख्यालय          = १३५, कॉंटीनेंटल बिल्डींग, डॉ. ॲनी बेझंट मार्ग, [[वरळी]], [[मुंबई]], ४०००१८
|जुने नाव          = अल्फा टीव्ही मराठी
|बदललेले नाव       = 
|भगिनी वाहिनी       = [[झी युवा]], [[झी टॉकीज]], [[झी २४ तास]], [[झी वाजवा]], [[झी चित्रमंदिर]]
|प्रसारण वेळ        = दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ६.३० ते रात्री ११ (प्राइम टाइम)
|संकेतस्थळ         = http://www.zeemarathi.com
}}

'''झी मराठी''' ही [[झी एंटरटेनमेंट एंटरप्राइजेस]] समूहाच्या मालकीची भारतातील दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे. या वाहिनीची सुरुवात १५ ऑगस्ट १९९९ मध्ये झाली. २७ मार्च २००५ पर्यंत ही वाहिनी '''अल्फा टीव्ही मराठी''' या नावाने ओळखली जात होती. ही वाहिनी मराठी प्रेक्षकांमध्ये अत्यंत लोकप्रिय आहे. या वाहिनीवर दैनंदिन मालिका आणि कथाबाह्य कार्यक्रम दाखवले जातात. '''झी मराठी एचडी''' वाहिनी ही २० नोव्हेंबर २०१६ रोजी सुरू झाली. महिन्याच्या रविवारी [[झी मराठी महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात.

== लोगो ==
[[चित्र:Zee Marathi 2025.svg|100px]]
[[चित्र:Zee Marathi Official Logo.jpg|100px]]
[[चित्र:Zeemarathi.gif|100px]]

== माहिती ==
सुरुवातीला वाहिनीवर सोमवार ते शुक्रवार मालिका दाखवण्यात येत असे, पण १ जुलै २००७ पासून मालिका सोमवार ते शनिवार दाखवण्यास सुरुवात झाली. २४ जुलै २०१७ पासून झी मराठीने दुपारचा नवा प्राईम टाइम सुरू केला होता, परंतु त्यास लोकांचा प्रतिसाद न मिळाल्याने २५ नोव्हेंबर २०१७ रोजी हा प्राईम टाइम बंद करण्यात आला. १३ फेब्रुवारी २०२३ पासून &quot;आपली दुपार, झी मराठी दुपार&quot; नावाने पुन्हा दुपारी मालिका सुरू केल्या होत्या, पण कमी टीआरपी अभावी दुपारच्या मालिका २७ मे २०२३ रोजी बंद करण्यात आल्या. झी मराठी वाहिनीने ''[[जय मल्हार]]'' आणि ''[[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]]'' या मालिकांच्या एपिसोड्सवरून चित्रपट तयार केले आहेत.

कोरोना महामारीमुळे इतिहासात पहिल्यांदाच झी मराठीचे दैनंदिन कार्यक्रम २७ मार्च २०२० ला बंद करण्यात आले, परंतु ८ जून २०२० पासून नवीन लाॅकडाऊन विशेष मालिका सुरू करण्यात आल्या. तसेच १३ जुलै २०२० पासून दैनंदिन कार्यक्रम दाखवण्यास सुरुवात झाली. त्यामुळेच त्यादिवशी मराठी मनोरंजनाच्या शुभारंभानिमित्त संपूर्ण महाराष्ट्रात उत्सव साजरा करण्याचे झी मराठीकडून आवाहन करण्यात आले होते.

मुंबई पोलिसांना कामातून थोडी विश्रांती मिळावी म्हणून झी मराठी दरवर्षी '''स्वरतरंग''' हा कार्यक्रम आयोजित करत असे. एप्रिल २०१४ पासून झी मराठीने '''नक्षत्र''' या कार्यक्रमाद्वारे दर रविवारी मराठी रंगभूमीवरील अनेक प्रायोगिक आणि व्यावसायिक नाटके दाखवण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे नक्षत्र कार्यक्रम अल्पावधीतच लोकप्रिय झाला. तसेच झी मराठीने ''[[नक्षत्रांचे देणे (कार्यक्रम)|नक्षत्रांचे देणे]]'' या कार्यक्रमातून जुन्या लोकप्रिय गायकांची गाणी सादर केली आहेत. ''[[मनोरंजनाचा अधिकमास]]'' याद्वारे झी मराठीतर्फे दरवर्षी मे अथवा ऑक्टोबर महिन्याच्या दर रविवारी मालिका प्रक्षेपित करण्यात येतात.

झी मराठी वाहिनीने ''[[झी मराठी दिशा]]'' हे पहिले साप्ताहिक वृत्तपत्र ९ डिसेंबर २०१७ रोजी सुरू केले, पण काही कारणास्तव १२ ऑक्टोबर २०१९ रोजी हे साप्ताहिक बंद करण्यात आले. याबरोबरच '''खाली डोकं वर पाय''' (लहान मुलांसाठी उन्हाळी सुट्टीतील मासिक), '''सुखकर्ता''' (गणेशोत्सव विशेष मासिक) आणि '''उत्सव नात्यांचा''' (दिवाळी विशेष मासिक) ही वार्षिक मासिके सुरू केली होती. तसेच नोव्हेंबर २०१५ साली महिला सक्षमीकरणासाठी झी मराठी जागृती हा नवा उपक्रम सुरू केला.

=== ॲप्लिकेशन्स ===
झी मराठीने मोबाईल ॲप्स देखील सुरू केले आहेत.
# झी मराठी ॲप (ओझी ॲप / [[झी फाईव्ह]] ॲप)
# तुमचं आमचं जमलं ॲप
# होम मिनिस्टर ॲप
# किसान अभिमान ॲप
# टॅलेंट ॲप

=== नाटक ===
झी मराठीने २०१८ पासून नाटकांची प्रस्तुती करण्यास सुरुवात केली.
# [[हॅम्लेट]]
# आरण्यक
# नटसम्राट
# अलबत्या गलबत्या
# एका लग्नाची पुढची गोष्ट
# तिला काही सांगायचंय!
# इडियट्स
# राजाला जावई हवा
# कापूसकोंड्याची गोष्ट
# झुंड
# तीसरे बादशाह हम!
# इब्लिस
# नियम व अटी लागू

== प्रसारित मालिका ==
=== दररोज ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
! रूपांतरण
|-
| २३ सप्टेंबर २०२४
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| दुपारी १ वाजता
| बंगाली मालिका कृष्णकोळी
|-
| २३ डिसेंबर २०२४
| [[लक्ष्मी निवास]]
| दुपारी १.३० वाजता
| कन्नड मालिका लक्ष्मी निवासा
|-
| १९ जानेवारी २०२६
| [[शुभ श्रावणी]]
| संध्या. ६.३० वाजता
| तेलुगू मालिका अम्मायी गारू
|-
| १५ जून २०२६
| [[कृष्णाईच्या लेकी]]
| संध्या. ७ वाजता
| तेलुगू मालिका राधाम्मा कुथरू
|-
| ११ ऑगस्ट २०२५
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.३० वाजता
| हिंदी मालिका बडे अच्छे लगते हैं
|-
| १३ एप्रिल २०२६
| [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]]
| रात्री ८ वाजता
| तमिळ मालिका वीरा
|-
| १६ मार्च २०२६
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| रात्री ८.३० वाजता
| तेलुगू मालिका वरुधिनी परिणायम
|-
| ३० जून २०२५
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
| तेलुगू मालिका मुत्याला मुग्गू
|-
| ११ ऑगस्ट २०२५
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| रात्री ९.३० वाजता
| बंगाली मालिका जगद्धात्री
|-
| २ जून २०२५
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १० वाजता
|{{N/A}}
|-
| लवकरच...
| इच्छाधारी नागीण
| {{TBA}}
| हिंदी मालिका नागिन
|-
| १७ फेब्रुवारी २०२५
| [[तुला जपणार आहे]]
| रात्री १०.३० वाजता
| कन्नड मालिका ना निन्ना बिडलारे
|}

=== कथाबाह्य कार्यक्रम ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! कथाबाह्य कार्यक्रम
! वार
! वेळ
|-
| ८ जून २०२०
| [[वेध भविष्याचा]]
| दररोज
| सकाळी ७ वाजता
|- 
| ९ ऑगस्ट २०२५
| [[आम्ही सारे खवय्ये]]
| सोम-शनि
| दुपारी २.३० वाजता
|}

== जुन्या मालिका ==
# [[१०० डेझ (मालिका)|१०० डेझ]]
# [[३६ गुणी जोडी]]
# [[४०५ आनंदवन]]
# [[अंकुर (मालिका)|अंकुर]]
# [[अगं अगं सूनबाई काय म्हणता सासूबाई?]]
# [[अग्गंबाई सासूबाई]]
# [[अग्गंबाई सूनबाई]]
# [[अजूनही चांदरात आहे]]
# [[अधुरी एक कहाणी]]
# [[अनुबंध (मालिका)|अनुबंध]]
# [[अप्पी आमची कलेक्टर]]
# [[अभिलाषा (मालिका)|अभिलाषा]]
# [[अमरप्रेम (मालिका)|अमरप्रेम]]
# [[अरुंधती (मालिका)|अरुंधती]]
# [[अल्टी पल्टी सुमडीत कल्टी]]
# [[अवंतिका (मालिका)|अवंतिका]]
# [[अवघाचि संसार]]
# [[असंभव (मालिका)|असंभव]]
# [[असे हे कन्यादान]]
# [[अस्मिता (मालिका)|अस्मिता]]
# [[आभाळमाया]]
# [[आभास हा]]
# [[उंच माझा झोका]]
# [[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]]
# [[एक गाव भुताचा]]
# [[एका लग्नाची तिसरी गोष्ट]]
# [[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]]
# [[एकाच ह्या जन्मी जणू]]
# [[कळत नकळत (मालिका)|कळत नकळत]]
# [[का रे दुरावा]]
# [[काय घडलं त्या रात्री?]]
# [[कारभारी लयभारी]]
# [[काहे दिया परदेस]]
# [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]
# [[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]
# [[कॉन्स्टेबल कामना कामतेकर]]
# [[खुलता कळी खुलेना]]
# [[गाव गाता गजाली]]
# [[गुंतता हृदय हे]]
# [[ग्रहण (मालिका)|ग्रहण]]
# [[घरात बसले सारे]]
# [[घेतला वसा टाकू नको]]
# [[चंद्रविलास]]
# [[चूकभूल द्यावी घ्यावी]]
# [[जगाची वारी लयभारी]]
# [[जय मल्हार]]
# [[जाऊ बाई गावात: न पाहिलेली मजा]]
# [[जागो मोहन प्यारे]]
# [[जाडूबाई जोरात]]
# [[जावई विकत घेणे आहे]]
# [[जुळून येती रेशीमगाठी]]
# [[टोटल हुबलाक]]
# [[डिस्कव्हर महाराष्ट्र]]
# [[ती परत आलीये]]
# [[तुझं माझं जमेना (मालिका)|तुझं माझं जमेना]]
# [[तुझं माझं ब्रेकअप]]
# [[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]]
# [[तुझ्यात जीव रंगला]]
# [[तुझ्याविना (मालिका)|तुझ्याविना]]
# [[तुला पाहते रे]]
# [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]
# [[तू चाल पुढं]]
# [[तू तिथे मी]]
# [[तू तेव्हा तशी]]
# [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]]
# [[दिल दोस्ती दुनियादारी]]
# [[दिल दोस्ती दोबारा]]
# [[दिल्या घरी तू सुखी राहा]]
# [[देवमाणूस]]
# [[देवमाणूस २]]
# [[नकटीच्या लग्नाला यायचं हं]]
# [[नवरी मिळे हिटलरला]]
# [[नवा गडी नवं राज्य]]
# [[नांदा सौख्य भरे]]
# [[नाममात्र]]
# [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]]
# [[पारू (मालिका)|पारू]]
# [[पाहिले न मी तुला]]
# [[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]
# [[पुन्हा कर्तव्य आहे]]
# [[प्रदक्षिणा (मालिका)|प्रदक्षिणा]]
# [[बंधन (मालिका)|बंधन]]
# [[बाजी (मालिका)|बाजी]]
# [[भागो मोहन प्यारे]]
# [[भाग्यलक्ष्मी (मालिका)|भाग्यलक्ष्मी]]
# [[भाग्याची ही माहेरची साडी]]
# [[मन उडु उडु झालं]]
# [[मन झालं बाजिंद]]
# [[मला सासू हवी]]
# [[मस्त महाराष्ट्र]]
# [[महाराष्ट्राची किचन क्वीन]]
# [[माझा होशील ना]]
# [[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]
# [[माझी तुझी रेशीमगाठ]]
# [[माझे पती सौभाग्यवती]]
# [[माझ्या नवऱ्याची बायको]]
# [[मालवणी डेझ]]
# [[मिसेस मुख्यमंत्री]]
# [[यशोदा - गोष्ट श्यामच्या आईची]]
# [[या सुखांनो या]]
# [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]
# [[रात्रीस खेळ चाले]]
# [[रात्रीस खेळ चाले २]]
# [[रात्रीस खेळ चाले ३]]
# [[राधा ही बावरी]]
# [[लवंगी मिरची (मालिका)|लवंगी मिरची]]
# [[लक्ष्मणरेषा (मालिका)|लक्ष्मणरेषा]]
# [[लग्नाची वाईफ वेडिंगची बायकू]]
# [[लज्जा (मालिका)|लज्जा]]
# [[लाखात एक आमचा दादा]]
# [[लागिरं झालं जी]]
# [[लाडाची मी लेक गं!]]
# [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]]
# [[वहिनीसाहेब]]
# [[वादळवाट]]
# [[वारस (मालिका)|वारस]]
# [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
# [[शुभं करोति (मालिका)|शुभं करोति]]
# [[शेजारी शेजारी पक्के शेजारी]]
# [[श्रीयुत गंगाधर टिपरे]]
# [[सत्यवान सावित्री (मालिका)|सत्यवान सावित्री]]
# [[साडे माडे तीन (मालिका)|साडे माडे तीन]]
# [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]
# [[सारं काही तिच्यासाठी]]
# [[सावित्री (मालिका)|सावित्री]]
# [[साहेब बीबी आणि मी]]
# [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]]
# [[हम तो तेरे आशिक है]]
# [[हृदयी प्रीत जागते]]
# [[होणार सून मी ह्या घरची]]
# अग्निपरीक्षा
# आक्रित
# अल्फा स्कॉलर्स
# अल्फा बातम्या
# आमच्यासारखे आम्हीच
# आकाश पेलताना
# आम्ही ट्रॅव्हलकर
# आमने सामने
# अर्थ
# अभियान
# असा मी तसा मी
# बुक शेल्फ
# बुवा आला
# बोल बाप्पा
# भटकंती
# चक्रव्यूह एक संघर्ष
# कॉमेडी डॉट कॉम
# क्रिकेट क्लब
# शेफ व्हर्सेस फ्रीज
# डार्लिंग डार्लिंग
# दे धमाल
# डिटेक्टिव्ह जय राम
# दिलखुलास
# दुहेरी
# दुनियादारी
# एक हा असा धागा सुखाचा
# एका श्वासाचे अंतर
# गहिरे पाणी
# घडलंय बिघडलंय
# गुडमॉर्निंग महाराष्ट्र
# गीतरामायण
# हा कार्यक्रम बघू नका!
# हसा चकट फू
# हाऊसफुल्ल
# होम स्वीट होम
# इंद्रधनुष्य
# जगावेगळी
# जल्लोष गणरायाचा
# जिभेला काही हाड
# जोडी नं.१
# कथाकथी
# खरंच माझं चुकलं का?
# किनारा
# कोपरखळी
# क्या बात है!
# मानसी तुमच्या घरी
# मेघ दाटले
# मिसाळ
# मिशा
# मृण्मयी
# मुंबई पोलीस
# नमस्कार अल्फा
# नायक
# नुपूर
# पतंजलि योग
# पाऊस येता येता
# पेशवाई
# पिंपळपान
# पोलीस फाईल्स
# प्रपंच
# राम राम महाराष्ट्र
# रिमझिम
# रेशीमगाठी
# ऋणानुबंध
# साईबाबा
# सांजभूल
# सूरताल
# सौदामिनी
# शॉपिंग शॉपिंग
# श्रावणसरी
# थरार
# तुंबाडचे खोत
# युनिट ९
# वाजवू का?
# व्यक्ती आणि वल्ली
# वस्त्रहरण
# युवा
# झी न्यूझ मराठी
# झाले मोकळे आकाश
# झुंज

=== अनुवादित मालिका ===
# [[झाशीची राणी (मालिका)|झाशीची राणी]] 
# [[जय भीम: एका महानायकाची गाथा]]

== कथाबाह्य कार्यक्रम ==
# [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
# [[सा रे ग म प]] (११ पर्वे)
# [[चला हवा येऊ द्या]] (१० पर्वे)
# [[फू बाई फू]] (९ पर्वे)
# [[एका पेक्षा एक]] (७ पर्वे)
# [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] (४ पर्वे)
# [[खुपते तिथे गुप्ते]] (३ पर्वे)
# [[डान्स महाराष्ट्र डान्स]] (३ पर्वे)
# [[तुफान आलंया]] (३ पर्वे)
# [[किचन कल्लाकार]] (२ पर्वे)
# [[बँड बाजा वरात]] (२ पर्वे)
# [[मराठी पाऊल पडते पुढे]] (२ पर्वे)
# [[महाराष्ट्राचा सुपरस्टार]] (२ पर्वे)
# [[हप्ता बंद]] (२ पर्वे)
# [[हास्यसम्राट]] (२ पर्वे)
# [[ड्रामा जुनिअर्स]]
# [[चल भावा सिटीत]]
# [[जाऊ बाई गावात]]
# [[अळी मिळी गुपचिळी]]
# [[कानाला खडा]]
# [[झिंग झिंग झिंगाट]]
# [[डब्बा गुल]]
# [[डान्सिंग क्वीन (मराठी कार्यक्रम)|डान्सिंग क्वीन]]
# [[तुमचं आमचं जमलं]]
# [[बस बाई बस]]
# [[मधली सुट्टी (मालिका)|मधली सुट्टी]]
# [[मधु इथे अन् चंद्र तिथे (मालिका)|मधु इथे अन् चंद्र तिथे]]
# [[महा मिनिस्टर]]
# [[महाराष्ट्राची लोकधारा]]
# [[याला जीवन ऐसे नाव (मालिका)|याला जीवन ऐसे नाव]]
# [[हे तर काहीच नाय]]
# [[अवघा रंग एक झाला]]

== रिॲलिटी शो ==
झी मराठीने रिॲलिटी शो ही संकल्पना मराठी वाहिनीवर पहिल्यांदा आणली आणि अल्पावधीतच प्रेक्षकांनी तिला डोक्यावर घेतले. या वाहिनीने आतापर्यंत अनेक रिॲलिटी शोजची यशस्वी पर्वे सादर केली आहेत.

=== चला हवा येऊ द्या ===
{{मुख्य|चला हवा येऊ द्या}}
[[निलेश साबळे]], [[भालचंद्र कदम]], [[सागर कारंडे]], [[श्रेया बुगडे]], [[कुशल बद्रिके]], [[भारत गणेशपुरे]] आणि तुषार देवल यांनी मिळून सुरू केलेला हा कार्यक्रम आहे. याबरोबरच [[योगेश शिरसाट]], [[अंकुर वाढवे]], स्नेहल शिदम, अरविंद जगताप हे सहकलाकार असून रमेश वाणी, [[विनीत भोंडे]], शशिकांत केरकर, [[मानसी नाईक]], संदीप रेडकर यांनी देखील यात काम केलेले आहे. या कार्यक्रमाचे सुद्धा अनेक पर्वे सादर झाली आहेत. महाराष्ट्र दौरा, भारत दौरा, विश्व दौरा, होऊ दे व्हायरल, शेलिब्रिटी पॅटर्न, उत्सव हास्याचा, लेडीज जिंदाबाद, वऱ्हाड निघालंय अमेरिकेला, लहान तोंडी मोठा घास ही ती पर्वे आहेत. हा कार्यक्रम नाटक, चित्रपट, मालिका यांना प्रोत्साहित करण्याचे काम करतो.

=== फू बाई फू ===
{{मुख्य|फू बाई फू}}
फू बाई फू हा झी मराठीवरील काॅमेडी शो आहे. याची ९ पर्वे सादर झाली. यात धूमधडाका, नया है यह, काॅमेडीचं आधारकार्ड, टोल फ्री कॉमेडी, जिथे असाल तिथे हसाल इत्यादी पर्वे होती. [[निलेश साबळे]], [[वैदेही परशुरामी]], [[सई ताम्हणकर]] हे सूत्रसंचालक आणि [[अश्विनी काळसेकर]], [[उमेश कामत]], [[निर्मिती सावंत]], [[महेश कोठारे]], [[रेणुका शहाणे]] व [[स्वप्नील जोशी]] या सर्वांनी परीक्षकांचे काम केले आहे.

=== एका पेक्षा एक ===
{{मुख्य|एका पेक्षा एक}}
एका पेक्षा एक हा [[सचिन पिळगांवकर]] यांची निर्मिती असलेला नृत्याचा कार्यक्रम आहे. याची एकूण ७ पर्वे सादर झाली होती ज्यात अप्सरा आली हे पर्व‌ विशेष गाजले. या कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन [[आदेश बांदेकर]], [[पुष्कर श्रोत्री]] यांनी केले असून [[सचिन पिळगांवकर]] महागुरू होते.

=== सा रे ग म प ===
{{मुख्य|सा रे ग म प}}
सा रे ग म प या कार्यक्रमाने तब्बल १४ पर्वे सादर केली. यामध्ये वेगवेगळी पर्व ठेवले गेले. [[पल्लवी जोशी]] हिने सूत्र संचालनाचे काम केले. त्याची संक्षिप्त माहिती पुढीलप्रमाणे:-

* स्वप्न स्वरांचे : यामध्ये १८ ते २५ या वयोगटातील स्पर्धकांचा समावेश होता. हे सारेगमपचे पहिले पर्व होते. या पर्वाचा विजेता महागायक पदाचा मान कोल्हापूरचा [[अभिजीत कोसंबी]] याला मिळाला. त्यानंतरच्या पर्वाची विजेती महागायिका पदाचा मान जळगावची वैशाली भैसने-माडे हिला मिळाला. अशाचप्रकारे [[ऊर्मिला धनगर]] ही देखील विजेती होती. या पर्वांचे परीक्षक गायिका [[देवकी पंडित]], रॉकस्टार [[अवधूत गुप्ते]], संगीतकार [[अजय-अतुल]] इत्यादी दिग्गज व्यक्तींनी भूषवले.
* स्वप्न स्वरांचे ४०+ : या कार्यक्रमामध्ये वय वर्ष ४० वर्षे व त्या पुढील वयाच्या स्पर्धकांनी भाग घेतला होता. या कार्यक्रमाच्या विजेता जोडीचा मान संगिता चितळे व यज्ञेश्वर लिंबेकर यांना तर उपविजेता जोडीचा मान मिरजचे गायक महेश मुतालिक व मुंबईच्या अनुजा वर्तक यांना मिळाला.
* लिटील चॅम्प्स : या पर्वामध्ये लहानग्यांनी आपल्या सुरांनी जगाला मोहून टाकले. ६ ते १५ वयोगटातील स्पर्धकांनी भाग घेतला होता. या पर्वाला केवळ महाराष्ट्रातीलच नव्हे तर संपूर्ण जगातील प्रेक्षकांनी डोक्यावर घेतले. या कार्यक्रमातील एका भागाला  [[लता मंगेशकर]] यांनी उपस्थिती लावून सर्व स्पर्धकांना आशीर्वाद दिला. याशिवाय इतर अनेक दिग्गज गायकांनी लहानग्यांना शाबासकीची थाप दिली. लिटील चॅम्प्सच्या पहिल्या पर्वाने मराठी संगीत विश्वाला पंचरत्न बहाल केले. पंचरत्न म्हणजे
* अलिबागची लिटिल मॉनिटर [[मुग्धा वैशंपायन]]
* आळंदीची लिटिल मास्टर कार्तिकी गायकवाड   
* लातूरचा म्युझिक डायरेक्टर [[रोहित राऊत]]
* पुण्याची ॲंग्री यंगगर्ल [[आर्या आंबेकर]]  
* रत्‍नागिरीचा उकडीचा मोदक [[प्रथमेश लघाटे]]

या कार्यक्रमातूनच घराघरांत पोहोचलेल्या [[केतकी माटेगांवकर]]ने संगीताबरोबरच मराठी चित्रपटांद्वारे प्रेक्षकांची मने जिंकली. गायिका [[वैशाली सामंत]] व गायक-संगीतकार [[अवधूत गुप्ते]] या पर्वाचे परीक्षक होते. यासोबतच &quot;सा रे ग म प&quot;ने अनेक यशस्वी पर्वं प्रस्तुत केली. त्यामध्ये महाराष्ट्राचा आजचा आवाज, स्वप्न स्वरांचे सूर ताऱ्यांचे, पर्व नव्हे गर्व, सूर नव्या युगाचा, घे पंगा कर दंगा, इत्यादी पर्वांचा समावेश होता. सर्वच पर्वांना प्रेक्षकांनी प्रचंड प्रतिसाद दिला. झी मराठीने &quot;सा रे ग म प&quot; द्वारे मराठी संगीताला एका वेगळ्या उंचीवर नेले आहे.

== पुरस्कार सोहळे ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!वर्ष
!पुरस्कार
!संदर्भ
|-
|२००० – चालू
|''झी चित्र गौरव पुरस्कार''
|&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-04-03|title=झी गौरव पुरस्कारात यांनी मारली बाजी, वाचा संपूर्ण यादी|url=https://www.lokmat.com/marathi-cinema/zee-marathi-gaurav-awards-2019-winners/|access-date=2020-12-05|website=[[लोकमत]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|२००४ – चालू
|''[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]''
|&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-10-12|url=https://www.lokmat.com/television/agabai-sasubai-and-ratris-khel-chale-2-receives-maximum-awards-zee-marathi-awards-2019/|title=या मालिकेने मारली झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये बाजी, नुकतीच सुरु झालीये ही मालिका|access-date=2020-12-05|website=[[लोकमत]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|२०१३ – २०२४
|''उंच माझा झोका पुरस्कार''
|&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2017-08-22|title=स्त्री कर्तृत्वाचा सन्मान ‘उंच माझा झोका पुरस्कार’|url=https://www.loksatta.com/photos/entertainment-gallery/1534718/zee-marathi-unch-maza-zoka-awards/|access-date=2020-12-05|website=[[लोकसत्ता]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|२०१५ – चालू
|''झी नाट्य गौरव पुरस्कार''
|&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-09-14|title=दिमाखदार सोहळ्यात संपन्न झाला 'झी नाट्य गौरव पुरस्कार'|url=https://zeenews.india.com/marathi/entertainment/zee-natya-gaurav-puraskar-2020/534751|access-date=2021-07-20|website=[[झी २४ तास]]}}&lt;/ref&gt;
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]]
[[वर्ग:झी प्रादेशिक वाहिन्या]]
[[वर्ग:झी मराठी]]</text>
      <sha1>1lg3i32bg6aluckqbap3gbkmes928ki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विधान परिषद</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14575</id>
    <revision>
      <id>2690601</id>
      <parentid>2512034</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:19:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24679-89</username>
        <id>182431</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2690601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14407" sha1="3f6lzsgunxrty7y4me980jgq3sss1k6" xml:space="preserve">[[File:Present-Past State Legislative Councils in India.png|thumb|{{legend|#0047AB|वर्तमान विधान परिषद - ६.}}{{legend|#38b4d8|माजी विधान परिषद - ६.}}]]

भारतातील घटक राज्यांमधील कायदेमंडळाच्या वरिष्ठ गृहाला '''विधान परिषद''' म्हणतात. [[महाराष्ट्र विधानपरिषद|महाराष्ट्र]], [[कर्नाटक]], [[उत्तर प्रदेश]], [[बिहार]], [[आंध्रप्रदेश]] आणि [[तेलंगणा]] या ६ राज्यात [[द्विसदनी कायदेमंडळ]] पद्धती अस्तित्वात आहे व तेथे विधान परिषदेसोबत [[विधानसभा]] अस्तित्वात आहे. बाकी सर्व राज्यात [[एकसदनी कायदेमंडळ]] पद्धती असुन फक्त विधानसभा हे एकच सभागृह आहे.

== मतदान प्रक्रिया ==
विधानसभेप्रमाणे येथे थेट मतदान प्रक्रिया अवलंबली जात नाही. राष्ट्रपती निवडणूक, विद्यापीठ सेनेट यासारख्या निवडणुकींसाठी पसंतीक्रमाची पद्धती वापरली जाते तीच पद्धत या निवडणुकीतही अवलंबली जाते. निवडणुकीसाठी जेवढे मतदार उभे असतील तेवढय़ा उमेदवारांना मतदार आपला (आवडीनुसार) पसंतीक्रम देतो. जास्त पसंतीच्या उमेदवाराला पहिला क्रम, त्यानंतर दुसऱ्या आवडीच्या उमेदवाराला दुसरा अशा पद्धतीने एकूण उमेदवारांएवढे मत देता येते.

संबंधित मतदारसंघाची मतदान संख्या व उमेदवार यांच्यानुसार निवडणूक आयोग एक कोटा निश्चित करतात. निर्धारित कोट्याएवढी प्रथम क्रमांकाची मते मिळवणारा उमेदवार विजयी होतो. पण पहिल्या पसंतीची मते कोट्याएवढी नसल्यास दुसऱ्या पसंतीची मते जो पूर्ण करेल, तो उमेदवार विजयी होतो. निर्धारित कोटा पूर्ण करणारा कोणत्याही पसंतीचा उमेदवार विजयी होऊ शकतो. यात कोणाचेही मतदान वाया जात नाही.

दोन उमेदवारांच्या सरळ लढतीत पहिल्या पसंतीच्या मतात जो पहिल्या क्रमांकावर राहतो त्याचा विजय जवळपास नक्की असतो. मतांचा कोटा पूर्ण न झाल्यास दुसऱ्या क्रमांकावरील उमेदवाराला मिळालेल्या दुसऱ्या पसंतीच्या मतांची मोजणी केली जाते. तरी कोटा पूर्ण न झाल्यास पहिल्या क्रमांकावरील उमेदवाराला विजयी घोषित केले जाते.

== वर्तमान विधान परिषद ==
डिसेंबर २०२४ मधील राज्य विधान परिषदा खालीलप्रमाणे होत्या:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! rowspan=2 | विधान परिषद
! rowspan=2 | ठिकाण
! colspan=3 | सभासद&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/elections/term-of-houses/|title=Terms of the Houses|website=Election Commission of India|language=en-IN|access-date=28 August 2022}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=2 colspan=2 | सर्वाधिक संखाबळाचा पक्ष
|-
! निवडून आलेले
! नामनिर्देशित
! एकूण
|-
| [[आंध्र प्रदेश विधान परिषद]] || [[अमरावती (आंध्र प्रदेश)|अमरावती]] || ५० || ८ || ५८ 
| bgcolor={{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}} width=4px | || [[तेलुगू देशम पक्ष]]
|-
| [[बिहार विधान परिषद]] || [[पाटणा]] || ६३ || १२ || ७५
| style=&quot;background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}&quot; | || [[जनता दल (संयुक्त)]]
|-
| [[कर्नाटक विधान परिषद]] || [[बंगळूर]] {{Small|(उ.)}}&lt;br /&gt;[[बेळगांव]] {{Small|(हि.)}} || ६४ || ११ || ७५
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} | || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] || [[मुंबई]] {{Small|(उ.)}}&lt;br /&gt;[[नागपूर]] {{Small|(हि.)}} || ६६ || १२ || ७८ 
| bgcolor={{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} | || [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| [[तेलंगणा विधान परिषद]] || [[हैदराबाद]] || ३४ || ६ || ४०
| bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} | || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
| [[उत्तर प्रदेश विधान परिषद]] || [[लखनौ]] || ९० || १० || १००
| bgcolor={{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} | || [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
! एकूण || {{em dash}} || ३६७ || ५९ || ४२६ || colspan=2 | {{em dash}}
|-
|}

== माजी / विसर्जित विधान परिषद ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! विधान परिषद !! ठिकाण !! संख्याबळ !! कार्यकाळ !! कायदा
|-
| [[आसाम विधान परिषद]] || [[शिलाँग]] || २१-२२ || १९३५-१९४७ || भारत (प्रांतीय विधानमंडळ) आदेश, १९४७
|-
| [[बॉम्बे विधान परिषद]] || [[बॉम्बे]] || ७८ || १८६१-१९६०|| बॉम्बे पुनर्रचना कायदा, १९६०
|-
| [[जम्मू आणि काश्मीर विधान परिषद]] || [[श्रीनगर]] {{Small|(उ.)}}&lt;br /&gt;[[जम्मू]] {{Small|(हि.)}} || ३६ || १९५७-२०१९ || [[जम्मू आणि काश्मीर पुनर्रचना कायदा, २०१९]]
|-
| [[मध्य प्रदेश विधान परिषद]] || [[भोपाळ]] || ९० || १९५६-१९६९ || मध्य प्रदेश विधान परिषद (निर्मूलन) कायदा, १९६९
|-
| [[पंजाब विधान परिषद]] || [[चंदिगढ]] || ३९ || १९५२-१९६९ || पंजाब विधान परिषद (निर्मूलन) कायदा, १९६९
|-
| [[तामिळनाडू विधान परिषद]] || [[चेन्नई]] || ७८ || १८६१-१९८६ || तामिळनाडू विधान परिषद (निर्मूलन) कायदा, १९८६
|-
| [[पश्चिम बंगाल विधान परिषद]] || [[कोलकाता]] || ९८ || १९५२-१९६९ || पश्चिम बंगाल विधान परिषद (निर्मूलन) कायदा, १९६९
|-
|}

== प्रस्तावित विधान परिषद ==
चार नव्या विधान परिषदांच्या निर्मीतीचे प्रस्ताव सादर केले गेले आहे:&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-03-17 |title=Proposals of four states for creating legislative councils under examination: Govt |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/proposals-of-four-states-for-creating-legislative-councils-under-examination-govt/articleshow/98738979.cms |access-date=2023-03-29 |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

* [[आसाम विधान परिषद]] - १४ जुलै २०१३ रोजी, [[आसाम विधानसभा|आसाम विधानसभेने]] ४२ सदस्यांची आसाम राज्यात विधान परिषदेच्या निर्मितीसाठी ठराव मंजूर केला. आसाम विधान परिषद विधेयक, २०१३ हे ३ डिसेंबर २०१३ रोजी राज्यसभेत सादर करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-02-19 |title=State government mulls creation of Legislative Council of Assam Legislative Assembly - Sentinelassam |url=https://www.sentinelassam.com/top-headlines/state-government-mulls-creation-of-legislative-council-of-assam-legislative-assembly/ |access-date=2023-03-29 |website=www.sentinelassam.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

* ओडिशा विधान परिषद - १८ सप्टेंबर २०१८ रोजी, [[ओडिशा विधानसभा|ओडिशा विधानसभेने]] ४९ सदस्यांची ओडिशा राज्यासाठी विधान परिषद स्थापन करण्याचा ठराव मंजूर केला.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Legislative Council: Odisha locks horns with central government |url=https://www.telegraphindia.com/india/legislative-council-odisha-locks-horns-with-central-government/cid/1851554 |access-date=2023-03-29 |website=www.telegraphindia.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-03-06 |title=Centre has sought clarifications on proposal to create Odisha legislative council: Speaker |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/centre-has-sought-clarifications-on-proposal-to-create-odisha-legislative-council-speaker/articleshow/90035522.cms |access-date=2023-03-29 |issn=0013-0389}}&lt;/ref&gt;

* [[पश्चिम बंगाल विधान परिषद]] - ६ जुलै २०२१ रोजी, [[पश्चिम बंगाल विधानसभा|पश्चिम बंगाल विधानसभेने]] तदर्थ समितीच्या अहवालाला पाठिंबा देणारा ठराव संमत केला ज्याने पश्चिम बंगाल राज्यासाठी विधान परिषद निर्माण करण्यास अनुकूलता दर्शवली ज्यात बहुदा ९८ सदस्य असतील.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-07-06 |title=West Bengal Assembly gives nod to revive Vidhan Parishad after 52 yrs |url=https://www.firstpost.com/politics/west-bengal-assembly-gives-nod-to-revive-vidhan-parishad-after-52-yrs-what-it-means-and-why-it-matters-9784001.html |access-date=2023-03-29 |website=Firstpost |language=en}}&lt;/ref&gt;

* राजस्थान विधान परिषद - १८ एप्रिल २०१२ रोजी, [[राजस्थान विधानसभा|राजस्थान विधानसभेने]] ६६ सदस्यांची राजस्थान राज्यासाठी विधान परिषद तयार करण्याचा ठराव मंजूर केला. राजस्थान विधान परिषद विधेयक, २०१३ हे ६ ऑगस्ट २०१३ रोजी राज्यसभेत सादर करण्यात आले आणि ते कायदा आणि न्यायविषयक स्थायी समितीकडे पाठवण्यात आले. ह्या आधी पण असा ठराव २००८ मध्ये झाला होता.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Why Rajasthan doesn't need a legislative council|url=https://www.indiatoday.in/india-today-insight/story/why-rajasthan-doesn-t-need-a-legislative-council-1827635-2021-07-13 |दिनांक= १४ जुलै २०२१ |ॲक्सेसदिनांक=१८ डिसेंबर २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-07-08 |title=After 9-years, Rajasthan govt again pushes for a legislative council |url=https://www.hindustantimes.com/cities/jaipur-news/after-9-years-rajasthan-govt-again-pushes-for-a-legislative-council-101625752527042.html |access-date=2023-03-29 |website=Hindustan Times |language=en}}&lt;/ref&gt;

==हे सुद्धा पहा ==
* [[पदवीधर मतदारसंघ]] 

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
{{भारताची विधिमंडळे}}

[[वर्ग:नागरिकशास्त्र]]
[[वर्ग:१२ जानेवारी मंत्रालय कार्यशाळा]]</text>
      <sha1>3f6lzsgunxrty7y4me980jgq3sss1k6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गणपती</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16852</id>
    <revision>
      <id>2690443</id>
      <parentid>2646617</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:50:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2690443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108900" sha1="dcjh2sriimihh0c9qsc3b7tjjv178er" xml:space="preserve">{{मुखपृष्ठ सदर टीप
|तारीख = ऑगस्ट ३
|वर्ष = २००९
}}
{{माहितीचौकट हिंदू देवता|नाव=गणपती|चित्र=Ganesha with mouse01.jpg|चित्र_रुंदी=250px|चित्र_शीर्षक=दिल्ली येथील राष्ट्रीय संग्रहालयातील मूषकासहित मूर्ती|आधिपत्य=बुद्धी, विघ्ने, शुभारंभ|नाव_मराठी_देवनागरी_लेखन=गणपती|नाव_संस्कृत_देवनागरी_लेखन=|नाव_पाली_लेखन=|नाव_कन्नड_लेखन=|नाव_तमिळ_लेखन=|नाव_अन्य_लिपी=|नाव_अन्य_लिपी_लेखन=|निवासस्थान=|लोक=|वाहन=उंदीर|शस्त्र=[[पाश]], [[अंकुश]], [[परशु]], [[दंत]]|वडील_नाव=[[शंकर]]|आई_नाव=[[पार्वती]]|पती_नाव=|पत्नी_नाव=ऋद्धी, सिद्धी|अपत्ये=[[संतोषी माता]], शुभ, लाभ|अन्य_नावे=ब्रह्मणस्पती, मयुरेश्वर, लंबोदर, वक्रतुंड, विनायक, विघ्नेश्वर, विघ्नहर, शूर्पकर्ण
गणपतीची बारा नावे
१.वक्रतुंड २. एकदंत ३.कृष्णपिंगाक्ष ४. गजवक्त्र ५.लंबोदर ६.विकट ७.विघ्नराजेंद्र ८.धूम्रवर्ण ९.भालचंद १०.विनायक ११.गणपती १२.गजानन|या_देवतेचे_अन्य_अवतार=|या_अवताराची_मुख्य_देवता=|मंत्र=ॐ गं गणपतये नमः|नामोल्लेख_धार्मिक_साहित्य=[[गणेश पुराण]], [[मुद्गल पुराण]]|मुख्य_तीर्थक्षेत्रे=[[अष्टविनायक]]|तळटिपा=}}

'''गणपती''' हे हिंदू धर्मातील दैवत आहे{{Sfn|Ramachandra Rao|1992|p=6}} त्याची प्रतिमा संपूर्ण [[भारत]]&lt;nowiki/&gt;भर आढळते.&lt;ref&gt;    &lt;/ref&gt; अनेक [[हिंदू धर्माचे संप्रदाय|हिंदू संप्रदाय]] आपल्या संलग्नतेची पर्वा न करता या देवाची पूजा करतात. गणेशाची भक्ती मोठ्या प्रमाणावर पसरलेली आहे. [[जैन धर्म|जैन]] आणि [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] धर्मांमध्येही तो पूजला जातो.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=PpD-RjNsFE8C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=lord+ganesha+in+jain+religion&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjl88fI0bGBAxVY4TgGHb0ZDnIQ6AF6BAgNEAI#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Ganesh: Studies of an Asian God|last=Brown|first=Robert L.|date=1991-08-06|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-9775-3|language=en}}&lt;/ref&gt; जरी गणेशाचे अनेक गुणधर्म असले तरी तो त्याच्या [[हत्ती]]&lt;nowiki/&gt;च्या डोक्याच्या आकारामुळे सहज ओळखला जातो.&lt;ref&gt;Martin-Dubost, p. 2.&lt;/ref&gt; तो मोठ्या प्रमाणावर आदरणीय आहे, विशेषतः अडथळे दूर करणारा (विघ्नहर्ता) आणि नशीब आणणारा देव म्हणून तो ओळखला जातो. &lt;ref&gt;For Ganesha's role as an eliminator of obstacles, see commentary on {{IAST|Gaṇapati Upaniṣad}}, verse 12 in {{Harvard citation no brackets|Saraswati|2004}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=India - Mahabharata. Fulbright-Hays Summer Seminar Abroad 1994 (India)|last=DeVito|first=Carole|last2=DeVito|first2=Pasquale|publisher=United States Educational Foundation in India|year=1994|page=4}}&lt;/ref&gt; कला आणि विज्ञानाचा संरक्षक; तसेच [[बुद्धी]] आणि शहाणपणाचा देव म्हणून गणपती प्रसिद्ध आहे. &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Heras|1972}}&lt;/ref&gt; सुरुवातीसाठीचा देव म्हणून, त्याला संस्कार आणि समारंभाच्या सुरुवातीला सन्मानित केले जाते. लेखन सत्रादरम्यान अक्षरे आणि शिक्षणाचा संरक्षक म्हणून गणेशाचे आवाहन केले जाते. {{Sfn|Getty|1936|p=5}}&lt;ref name=&quot;Vignesha&quot;&gt;These ideas are so common that Courtright uses them in the title of his book, ''Ganesha: Lord of Obstacles, Lord of Beginnings''.&lt;/ref&gt; अनेक ग्रंथ त्याच्या जन्म आणि पराक्रमांशी संबंधित पौराणिक कथा सांगतात.

==गाणपत्य संप्रदाय==
[[चित्र:Ganesha Basohli miniature circa 1730 Dubost p73.jpg|thumb|left|200px|१७३० सालचे वासहलि गणेशचित्र, सध्या [[नवी दिल्ली]]च्या राष्ट्रीय संग्रहालयात]]
गणेशाचा उपासक संप्रदाय [[गाणपत्य]] नावाने ओळखला जातो.या संप्रदायाचा उगम पंधराव्या शतकात झाला असे मानले जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=bB15DwAAQBAJ&amp;pg=PT147&amp;dq=%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF+%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%AF&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjSo6f39KnkAhWIdn0KHVCbCV4Q6AEIMjAB#v=onepage&amp;q=%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%AF&amp;f=false|title=Desh-Videshon Ki Rashtriya Vichardharayen|last=Gune|first=Dr Ashok Modak, Prof Prabhakar Nanakar, Prof Narayan|date=2019|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=9789353221553|language=hi}}&lt;/ref&gt;  हा संप्रदाय गणेशाची मयूरेश्वर नावाने पूजा करतो. त्यांचा मुख्य मंत्र, गणेश [[गायत्री]] मंत्र असा आहे - एकदन्ताय  विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि  तन्नो दन्ती प्रचोदयात।&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=श्री गणेश कोश|last=गाडगीळ|first=अमरेंद्र|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}&lt;/ref&gt;
[[शंकराचार्य|आदी शंकराचार्यांनी]] गणपतीस पाच मुख्य देवतेत स्थान दिल्यावर गणपतीची दैवत म्हणून लोकप्रियता वाढू लागली. गणपतीच्या उपासकांचा [[गाणपत्य संप्रदाय]] निर्माण झाला.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=HlnpAAAAMAAJ&amp;q=%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF+%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%AF&amp;dq=%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF+%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%AF&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjSo6f39KnkAhWIdn0KHVCbCV4Q6AEISTAE|title=Hindī viśvakośa|language=hi}}&lt;/ref&gt; [[पुणे|पुण्याजवळच्या]] [[चिंचवड]]चे [[मोरया गोसावी]] हे [[गाणपत्य संप्रदाय|गाणपत्य संप्रदायातील]] एक पुरूष मानले जातात. या संप्रदायात गणपतीवर दोन उपपुराणे रचिली गेली - ''गणेश पुराण''&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Shastry|first=Yagneshwara|date=1955|title=Sri Ganesh Puranam|दुवा=http://krishikosh.egranth.ac.in/handle/1/19829|language=Kannad}}&lt;/ref&gt; आणि ''मुद्गल पुराण''.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=http://archive.org/details/mudgalapurana|title=mudgala purana}}&lt;/ref&gt;

== नावे ==
[[पुराण|पुराणांमध्ये]] गणपती हा शिवहर, पार्वतीपुत्र या नावांनी व  शंकरपार्वतींचा मुलगा असल्याचे सांगितले जाते. [[पुराण]] [[साहित्य|साहित्यात]] गणपतीचे अनेक ठिकाणी उल्लेख आहेत. पुराण साहित्यात गणपतीच्या विविध नावांचा उल्लेख आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://archive.org/stream/GaneshPuranaThousandNames/Ganesh%20Purana%20Thousand%20Names#page/n0|title=Ganesh Purana Thousand Names|संकेतस्थळ=archive.org|ॲक्सेसदिनांक=2018-08-31}}&lt;/ref&gt; [[महाभारत|महाभारत या ग्रंथाचा]] लेखनिक होता.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=Pw0rAAAAMAAJ&amp;q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%BE+%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80&amp;dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%BE+%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwi6lZyxh4PdAhWBsI8KHdBRAt4Q6AEIMTAB|title=121 Gaṇeśa darśana: sarvapūjya sarvādipūjya Bhagavāna Śrī Gaṇeśāvarīla sakhola va māhitīpūrṇa grantha|date=1996|publisher=Sañjanā Pablikeśana, Śrī Gaṇeśa Grāmastha Sevā, Maṇḍaḷa, Borivilīcyā Vidyamāne|language=mr}}&lt;/ref&gt; 

गणेश शब्दाचा अर्थ [[गण|गणांचा]] ईश वा प्रभू असा आहे. गण म्हणजे शिव व पार्वतीचे सेवक होय. गणांचा अधिपति म्हणून ''गणपती'' असेही नाव या देवतेस आहे.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=bchgql0em9YC&amp;pg=PA51&amp;dq=names+of+lord+ganesh+with+meaning&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiao8D-ioPdAhVXWisKHWOcB7UQ6AEIUjAJ#v=onepage&amp;q=names%20of%20lord%20ganesh%20with%20meaning&amp;f=false|title=Shiv Purana|last=Chaturvedi|first=B. K.|date=2004|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=9788171827213|language=en}}&lt;/ref&gt; ''विनायक'' हे नाव दक्षिणेत वापरतात. हे नाव ‘गणपती’ नावाशी संबंधित आहे. विनायक या शब्दाचा अर्थ ''वि'' म्हणजे विशिष्टरूपाने जो नायक (नेता) आहे तो.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=bchgql0em9YC&amp;pg=PA51&amp;dq=names+of+lord+ganesh+with+meaning&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiao8D-ioPdAhVXWisKHWOcB7UQ6AEIUjAJ#v=onepage&amp;q=names%20of%20lord%20ganesh%20with%20meaning&amp;f=false|title=Shiv Purana|last=Chaturvedi|first=B. K.|date=2004|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=9788171827213|language=en}}&lt;/ref&gt; याच अर्थाने ''गणाधिपती'' नावही प्रचलित आहे. हेरंब म्हणजे दीनजनांचा तारणकर्ता होय.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=JhcnAQAAIAAJ&amp;q=meaning+of+Heramb&amp;dq=meaning+of+Heramb&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwi1tJ7-08fjAhUu7XMBHQM3AwcQ6AEIVDAI|title=Saiva Siddhanta|date=1979|publisher=Saiva Siddhanta Mahasamajam.|language=en}}&lt;/ref&gt;

''वक्रतुंड'', ''एकदंत'', ''महोदर'', ''गजानन'', ''विकट'' आणि ''लंबोदर''  ही गणपतीची देहविशेष दर्शविणारी नावे आहेत.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=G4Y2DwAAQBAJ&amp;pg=PT186&amp;dq=%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A4%A6%E0%A4%82%E0%A4%A4++%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiZp-fD07GBAxUFG4gKHa-cBRQQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&amp;q=%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A4%A6%E0%A4%82%E0%A4%A4%20%20%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80&amp;f=false|title=क्या कहते हैं पुराण : Kya Kahate Hain Puran|last=Sharma|first=Mahesh|last2=Bhalla|first2=P.|date=2017-09-20|publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd|isbn=978-93-5278-497-4|language=hi}}&lt;/ref&gt; गणपतीला इतर काही नावे आहेत त्यांचे अर्थ असे ''वक्रतुंड''  म्हणजे &quot;ज्याचे ''तुण्ड'' (तोंड) ''वक्र'' वा वाकडे आहे तो&quot;.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=u8VWDwAAQBAJ&amp;pg=PT226&amp;dq=meaning+of+Vakratunda&amp;hl=mr&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiHvbfJ08fjAhVSVXwKHUaiADgQ6AEILjAB#v=onepage&amp;q=meaning%20of%20Vakratunda&amp;f=false|title=The Nepalese Shamanic Path: Practices for Negotiating the Spirit World|last=Rysdyk|first=Evelyn C.|date=2019-02-19|publisher=Simon and Schuster|isbn=9781620557952|language=en}}&lt;/ref&gt; गणपतीच्या सोंडेमुळे चेहरा थोडासा वक्र दिसतो त्यामुळे हे नाव. ''एकदंत''  म्हणजे ज्याला एक दात आहे तो. गणपतीस एक दात असण्याच्या अनेक पौराणिक कथा सांगितल्या जातात. प्रथम कथेनुसार, [[परशुराम|परशुरामाने]] युद्धात गणपतीचा एक दात उपटला. दुसऱ्या कथेनुसार [[कैलास]] पर्वतावर गणपतीने रावणास अडवले म्हणून [[रावण|रावणाने]] गणपतीचा एक सुळा मोडला.{{संदर्भ हवा}}  आणखी एका कथेनुसार खेळाखेळातील लढाईत [[कार्तिकेय|कार्तिकेयाने]] गणपतीचा एक दात भग्न केला. ''महोदर'' आणि ''लंबोदर'' शब्दांचा अर्थ अनुक्रमे ''महा'' म्हणजे मोठे ''उदर'' (पोट) असणारा व ''लंब'' वा लांबडे उदर (पोट) असणारा असा आहे. ही दोन्ही नावे गणपतीचे स्थूलत्व दाखवतात. ''विघ्नराज'' वा ''विघ्नेश्वर'' शब्दाचा अर्थ सकल विघ्न वा बाधांचा अधिपति असा आहे. [[पुराण|पुराणात]] सर्वत्र गणपतीचा ''विघ्नाधिपती'' म्हणून उल्लेख आढळतो. सकल बाधांचा अधिपति व नियंत्रक असल्यामुळे गणपतीस हे नाम प्राप्त झाले.&lt;ref&gt;भाषा अभिधान, प्रथम द्बितीय खण्ड, ज्ञानेन्द्रमोहन दास संकलित, साहित्य संसद, [[कोलकाता]], [[इ.स. १९८६]] आवृत्ती&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== गणेश ह्या संकल्पनेचा ऐतिहासिक आढावा==
[[चित्र:13th century Ganesha statue.jpg|thumb|right|सध्या [[स्मिथ्सोनियन इन्स्टिट्यूट|स्मिथ्सोनियन इन्स्टिट्यूटमध्ये]] असलेले व मूळचे इ.स. १३ व्या शतकातील [[म्हैसूर|म्हैसूर भागातील]] गणपतीचे पाषाणशिल्प]]
'''*वैदिक काळ''' - 
गणपतीचा प्रथम उल्लेख प्राचीनतम [[हिंदू]] धर्मग्रंथ असलेल्या [[ऋग्वेद|ऋग्वेदात]] मिळतो. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;दोन ऋक मंत्र (''गणानाम गणपतीम् हवामहे...'' &lt;ref&gt;ऋग्वेद, २।२३।१&lt;/ref&gt; व ''विषु सीदा गणपते''...&lt;ref&gt;ऋग्वेद, १०।११२।९&lt;/ref&gt;) वैदिक गणपतीचा स्पष्टपणे निर्देश करतात. जरी हा वैदिक गणपती व सध्या पूजिला जाणारा पौराणिक गणपती एक नसला तरी वेदोत्तर काळात ऋग्वेदातील ''गणपती-ब्रह्मणस्पती-वाचस्पती'' पासूनच पौराणिक ''गजवदन-गणेश-विघ्नेश्वर'' हे रूप निर्माण झाल्याचे संशोधक मान्य करतात.&lt;ref&gt;Hindu Gods and Goddesses, Swami Harshananda, Sri Ramakrishna Math, Chennai, 1981, p.125&lt;/ref&gt;

ऋग्वैदिक गणपतीची दुसरी नावे होती -''बृहस्पती'', ''वाचस्पती''. ही देवता ज्योतिर्मय मानली जाई.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=BCAdAAAAMAAJ&amp;q=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%9A%E0%A5%80+%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%87+%E0%A4%86%E0%A4%A3%E0%A4%BF+%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;dq=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%9A%E0%A5%80+%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%87+%E0%A4%86%E0%A4%A3%E0%A4%BF+%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiTmcrmioPdAhUDcCsKHVrTCYMQ6AEIMTAB|title=Lokāyata|last=Gadgil|first=Sadashiv Ramchandra|date=1974|publisher=Loka Vāñmaya Gr̥ha|language=mr}}&lt;/ref&gt; तिचा वर्ण लालसर सोनेरी होता. [[अंकुश]], [[कुऱ्हाड]] ही या देवतेची अस्रे होती. या देवतेच्या आशीर्वादाशिवाय कोणतेही इष्टकाम संभव होणार नाही असे मानले जाई. ही देवता कायम ‘गण’ नामक एका नृत्यकारी दलासोबत विराजमान असे व देवतांची रक्षकही मानली जाई.&lt;ref&gt;Hindu Gods and Goddesses, Swami Harshananda, Sri Ramakrishna Math, Chennai, 1981, p.125-27&lt;/ref&gt;

दुसऱ्या मतानुसार भारतातील अनार्यांच्या हस्तिदेवता व लम्बोदर यक्षाच्या एकत्रीकरणातून गणेश संकल्पना निर्मिली गेली. गणेश या मूळच्या अनार्य देवतेचे आर्यीकरण झाले असावे हा दुसरा कयास लावण्यात येतो. गणेशाचे वाहन उंदिर याच आदिम संस्कृतीचे प्रतीक म्हणून राहिले असावे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=dpReDwAAQBAJ&amp;pg=PT66&amp;dq=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95+%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiN-5mJ96nkAhVa73MBHS35D2oQ6AEIQTAD#v=onepage&amp;q=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95%20%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA&amp;f=false|title=Aadidev Aarya Devata|last=Jain|first=Sandhya|date=2018|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=9789352668731|language=hi}}&lt;/ref&gt; इसवीसनाच्या चौथ्या शतकातील [[कालिदास]], इसवीसनाच्या सहाव्या शतकातील [[भारवी]], इसवीसनाच्या पाचव्या शतकातील [[पंचतंत्र]] वा [[भरताचे नाट्यशास्त्र|भरताच्या नाट्यशास्त्रातही]] गणेश देवता दिसत नाही. [[गुप्त]] काळापासूनच या देवतेची स्वतंत्र पूजा प्रचलित झाली असे अभ्यासक मानतात.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=H1c1UIEVH9gC&amp;pg=PA117&amp;dq=worship+of+ganpati+from+gupta+dynasty&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwi2reLT2ZjdAhXGfisKHWldDyQQ6AEIKDAA#v=onepage&amp;q=worship%20of%20ganpati%20from%20gupta%20dynasty&amp;f=false|title=Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations|last=Higham|first=Charles|date=2014-05-14|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438109961|language=en}}&lt;/ref&gt; 

'''*विनायक रूप-'''
[[मानवगृह्यसूत्र]] व [[याज्ञवल्क्य स्मृती]]मध्ये शाल, कटंकट, उष्मित, कुष्माण्ड राजपुत्र व देवयजन इत्यादीचा विनायक म्हणून उल्लेख आहे. [[महाभारत|महाभारतातील]] विनायक हाच आहे. याचे काम विघ्न उत्पादन करणे असे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=2PdReM0QG0kC&amp;pg=PA165&amp;lpg=PA165&amp;dq=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95+%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6&amp;source=bl&amp;ots=bFZQiOFLGg&amp;sig=0WZfDMHnPmWxfikw1wyOuoUVfFk&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwil_taF2YPdAhXNdCsKHYhZDsgQ6AEwE3oECAIQAQ#v=onepage&amp;q=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95%20%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA%20%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6&amp;f=false|title=Bhudhidata Ganesh|publisher=Atmaram &amp; Sons|language=hi}}&lt;/ref&gt; पुढे हाच ''विघ्नकर्ता'' गणपती ''विघ्नहर्ता'' मानला जाऊ लागला.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=श्रीगणेश कोश|last=गाडगीळ|first=अमरेंद्र|publisher=गोकुळ मासिक प्रकाशन|year=२०११|isbn=|location=पुणे|pages=}}&lt;/ref&gt; [[याज्ञवल्क्य स्मृती|याज्ञवल्क्य स्मृतीनुसार]] विनायक हा [[दुर्गा|अम्बिकेचा]] पुत्र होय.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=dpReDwAAQBAJ&amp;pg=PT66&amp;dq=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95+%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiN-5mJ96nkAhVa73MBHS35D2oQ6AEIQTAD#v=onepage&amp;q=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95%20%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA&amp;f=false|title=Aadidev Aarya Devata|last=Jain|first=Sandhya|date=2018|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=9789352668731|language=hi}}&lt;/ref&gt; गणेशाचा [[पार्वती]]पुत्र उल्लेख येथेच प्रथम होतो. [[कार्तिकेय|कार्तिकेयाचे]] अनेक गण वा पार्षदही पशुपक्ष्यांचे मुखधारित असतात. इसवीसनाच्या सहाव्या शतकातील 'भूमारा'त याप्रकारच्या अनेक गणांचा उल्लेख सापडतो. गणेश म्हणजेच गण-ईशाचे हत्तीमुख असण्याचे हेही कारण असू शकते. काही ठिकाणी गणेश व [[यक्ष]]/नागदेवता यांची वर्णने मिसळल्याचे दिसते. गणपतीच्या हत्तीमुखाचे हेही कारण असावे. [[पुराणे|पुराणां]]मध्ये 
हत्तीमुखधारी यक्ष आहेत. यक्ष हे गणपती प्रमाणे लंबोदर असतात. याज्ञवल्क्य संहिता' या ग्रंथात विनायक व गणपतीच्या पूजेचे विवरण सापडते. इसवी सनाच्या सातव्या शतकात रचलेल्या [[ललित माधव]] ग्रंथात गणपतीचा उल्लेख आहे.&lt;ref&gt; पौराणिका (विश्वकोश हिन्दुधर्म), प्रथम खण्ड, फार्मा केएलएम प्राइव्हेट लिमिटेड, [[कोलकाता]], [[इ.स. २००१]] द्रः&lt;/ref&gt;

== गाणपत्य संप्रदायाची पुराणे ==
गणेश ही पौराणिक [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्मातील]] प्रथम पूज्य व त्या एक मुख्य देवता आहे. गणपती संप्रदायाने गणेश म्हणून व मुदगल या देवतेदोन पुराणे व महाकाव्यांत उल्लेखआहेत. गणेशाविषयीची सर्वाधिक महत्त्वाची ''आख्यायिका''त अवस्थांतर होय.  

''गणेश पुराण'' व ''मुद्गल पुराण'' या ग्रंथाच्या रचनाकाळात मतभेद आहेत. यांची रचना साधारणपणे इ.स. ११०० ते इ.स. १४०० मध्ये झाल्याचे मानले जाते. सामान्यपणे ''गणेश पुराण'' हा आधीचाव ''मुद्गल पुराण'' नंतरचा ग्रंथ मानतात. ''गणपती अथर्वशीर्षाची'' रचना इसवीसनाच्या सोळा ते सतराव्या शतकाच्या मध्यापर्यंतच्या काळात झाली.

* '''गणेश पुराण''' – ''गणेश पुराण'' गणेशाच्या कथा व पूजापद्धती यासाठी हे पुराण महत्त्वाचे आहे. याचे दोन खंड आहेत - ''उपासनाखंड'' आणि ''क्रीडाखंड'' किंवा ''उत्तरखण्ड''. उपासना खंडाची अध्यायसंख्या ९२ असून क्रीडाखंडाची अध्यायसंख्या १५५ आहे.  उपासनाखंडाच्या ३६ अध्यायांच्या आधारे प्रसिद्ध ''गणेश सहस्रनाम'' स्तोत्राची रचना झाली आहे. याचा अनेक ठिकाणी पाठ होतो. क्रीडाखंडाचे अध्याय १३८-४८ ''गणेश गीता'' नावाने प्रसिद्ध आहेत. गणपतीने आपल्या ''गजानन'' अवतारात ही गीता राजा वरेण्य यास सांगितली. याचे स्वरूप [[भगवद्गीता]] ग्रंथाप्रमाणे आहे. [[कृष्ण|कृष्णाऐवजी]] येथे गणपतीस भगवद्-तत्त्व मानले आहे. क्रीडाखंडात गणपतीच्या चार अवतारांचे वर्णन आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://archive.org/stream/GaneshPurana-Vishayanukramani/Vishayanukramani%20Of%20Ganesh%20Purana%20By%20Naag%20Publishers#page/n1|title=Vishayanukramani Of Ganesh Purana By Nag Publishers|संकेतस्थळ=archive.org|ॲक्सेसदिनांक=2018-08-30}}&lt;/ref&gt;

* '''मुद्गल पुराण''' – यात गणपतीच्या आठ [[अवतार|अवतारांचे]] वर्णन आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=kWqPwWpkhg0C&amp;pg=PA223&amp;dq=mudgal+puran&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiTjcW40LGBAxVK2TgGHaJoDFAQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&amp;q=mudgal%20puran&amp;f=false|title=Yatra 2 Yatra|date=2009|publisher=Yatra2Yatra|language=en}}&lt;/ref&gt;

==अथर्वशीर्ष==
'''[[श्री गणेश अथर्वशीर्ष]]''' किंवा ''गणेश अथर्वशीर्षोपनिषद'' हा गणपतीविषयीचे प्रधान [[उपनिषद]] आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://archive.org/stream/AtharvaSheersha/Atharva%20Sheersha#page/n0|title=Atharva Sheersha|संकेतस्थळ=archive.org|ॲक्सेसदिनांक=2018-08-31}}&lt;/ref&gt; [[महाराष्ट्र]] राज्यात याचा विशेष प्रभाव आहे. [[रांजणगाव]] येथील मंदिरात प्रवेशतोरणावर हा ग्रंथ कोरला आहे. या ग्रंथात गणपतीस सर्व देवीदेवतांच्या रूपात पाहण्यात आले असून सर्व देवतांपेक्षा श्रेष्ठ मानण्यात आले आहे. या ग्रंथावर तंत्रमताचाही प्रभाव आहे. ‘गं’ हा गणपतीचा बीजमंत्र आहे असा उल्लेख या ग्रंथात येतो. गणेशाच्या तत्त्वज्ञानात्मक रूपाचे वर्णन हे उपनिषद करते. समाजमनात गणेशाचे प्रसिद्ध स्तोत्र म्हणून हे मान्यता पावलेले आहे.&lt;ref&gt;Swami Chinmayananda. Glory of Ganesha. (Central Chinmaya Mission Trust:Mumbai , 1987). pp. 121-131. Other reprint editions: 1991, 1995.&lt;/ref&gt; 

==विविध पुराणांतील गणपतीच्या आख्यायिका==
*'''देवीपुराण''' –
शिवपुराणात उल्लेखित उपाख्यानानुसार, [[पार्वती]]ने एकदिवशी [[नंदी|नंदीस]] द्बारपाल म्हणून नियुक्त करून स्नान करण्यास गेली. यावेळी [[शंकर]] तेथे आले. त्यांनी [[नंदी|नंदीस]] झुगारून न्हाणीघरात प्रवेश केला. यामुळे पार्वती अपमानित व रागाने क्षुब्ध झाली. शेवटी सखी जया व विजया यांच्या सल्ल्याने चिखलापासून एका सुंदर पुत्राची मूर्ती निर्मिली व त्यात प्राण फुंकले. या पुत्रास तिने स्वतःचा अनुचर म्हणून नेमले. नंतर एकेदिवशी या कुमार मुलास द्वारपाल नेमून पार्वती स्नानास गेली असता शंकर तेथे उपस्थित झाले. त्यावेळी या कुमाराने शंकरास अडवले. पहिल्यांदा कुमारासोबत त्यांचा वाद व नंतर पार्वतीच्या मनातील इंगिताप्रमाणे युद्ध झाले. शिव व सकल देवतागण या लढाईत पराजित झाले. तेव्हा [[नारद|नारदाच्या]] सल्ल्याने [[विष्णू|विष्णूद्वारे]] कुमारास मोहित करून शंकरांनी त्याचे मुंडके उडवले. ही वार्ता ऐकून पार्वतीने क्रुद्ध होऊन सृष्टी नष्ट करण्यास प्रारंभ केला. नारद व देवगणांनी पार्वतीला शांत केले. तेव्हा पार्वतीने तिच्या पुत्राच्या पुनर्जीवनाची मागणी केली व तिचा पुत्र सगळ्यांना पूज्य व्हावा अशी इच्छा व्यक्त केली. शंकरांनी त्यास होकार दिला परंतु कुमाराचे मस्तक कोठेही न मिळाल्याने त्यांनी गणांस उत्तर दिशेस पाठवले व प्रथम जो प्राणी दिसेल त्याचे मस्तक आणण्याची आज्ञा केली. गण एका हत्तीचे मस्तक घेऊन उपस्थित झाले. देवगणांनी ह्या मुंडक्याच्या साहाय्याने कुमारास जिवंत केले. तदपरांत शंकरांनी या मुलास स्वपुत्र म्हणून स्वीकारले. देवगणांच्या आशिर्वादाने हा मुलगा पूज्य झाला व गणेश नावाने प्रसिद्ध झाला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://archive.org/stream/DeviPuranaMahabhagavatHindiGitaPress/Devi%20Purana%20(Mahabhagavat)%20Hindi%20Gita%20Press#page/n3|title=Devi Purana ( Mahabhagavat) Hindi Gita Press|संकेतस्थळ=archive.org|ॲक्सेसदिनांक=2018-08-31}}&lt;/ref&gt;

* '''स्कंदपुराण''' -
स्कंदपुराणात - गणपतीच्या जन्माविषयी एकाधिक उपाख्यान वर्णिली आहेत. या पुराणातील गणेश खण्डाप्रमाणे सिन्दूर नामक एक दैत्याने पार्वतीच्या गर्भात प्रवेश करून गणेशाचे मस्तक छिन्न केले. पण या अर्भकाचा मृत्यु न होता ते मुण्डहीन अवस्थेत जन्माला आले. नारदाने बालकास याचे कारण विचारले असता गजाननाने वरील घटना सांगितली. तेव्हा नारदांच्या सल्ल्यानुसार गजासुराचे मस्तक छिन्न करून गणपतीने ते मस्तक स्वतःच्या शरिरावर चढवले.''

स्कंदपुराणाच्या ब्रह्मखण्डातील कथेनुसार, पार्वतीने स्वतःच्या मळापासून एक सुन्दर व पूर्णांग बालकाचा पुतळा निर्मिला व त्यात प्राण फुंकले व त्यास आपला द्वारपाल नेमून ती स्नानास गेली. या बालकाने नंतर तेथे स्नानागारात जाणाऱ्या शंकरास अडवले. त्यावेळी या बालकाचे शंकरासोबत युद्ध झाले व त्यात शंकरांनी बालकाचे मस्तक छिन्न केले.&lt;ref&gt;स्कन्दपुराण १२।१८&lt;/ref&gt; या नंतर गजासुराचा वध करून शंकरांनी त्याचे मस्तक बालकाच्या धडावर बसवले.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=jELfBQAAQBAJ&amp;pg=PA247&amp;dq=tales+of+lord+ganesha+in+epics&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjotPir46LdAhVJWH0KHcIsDyUQ6AEIUzAI#v=onepage&amp;q=tales%20of%20lord%20ganesha%20in%20epics&amp;f=false|title=Mythology for Storytellers: Themes and Tales from Around the World: Themes and Tales from Around the World|last=Sherman|first=Howard J.|date=2014-12-18|publisher=Routledge|isbn=9781317464181|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; ''स्कंदपुराणाच्या''- अर्बुद खण्डात म्हणले आहे की, पार्वतीने अंगमळापासून एक मस्तकहीन पुतळा बनवला. [[कार्तिकेय|कार्तिकेयाने]] ह्या पुतळ्यास स्वतःचा भाऊ बनवण्याची इच्छा व्यक्त केली व त्याने एक गजमुण्ड आणले. पार्वतीचा आक्षेप असतानाही दैवयोगाने हे मस्तक धडाशी जोडले गेले. यानंतर शक्तिरूपिणी पार्वतीने पुतळ्यास जीवनदान दिले. गजमुण्डयुक्त पुतळ्यावर नायकत्वाचा एक विशेष भाव उमटला त्यामुळे तो ''महाविनायक'' नावाने परिचित झाला. शंकरांनी या पुत्रास [[गणाधिपती]] होशील व तुझ्या पूजेविना कार्यसिद्धी होणार नाही असा आशीर्वाद दिला. [[कार्तिकेय|कार्तिकेयाने]] त्यास कुऱ्हाड दिली. पार्वतीने मोदकपात्र दिले व मोदकाच्या वासाने उंदीर गणपतीचे वाहन बनला.{{संदर्भ हवा}}

* '''बृहद्धर्मपुराण''' – 
बृहद्धर्मपुराणाप्रमाणे'' पार्वती पुत्रलाभासाठी इच्छुक असताना शंकरांनी अनिच्छा प्रकट केली. पुत्राकांक्षी पार्वतीस शंकरानी एक वस्त्र फाडून दिले व पुत्रभावाने चुंबन करण्यास सांगितले.&lt;ref&gt;बृहद्धर्मपुराण, ३०।२४&lt;/ref&gt; पार्वतीने त्याच वस्त्रास आकार दिला व त्यास जिवंत केले. तेव्हा हा पुत्र अल्पायू आहे असे उद्गार [[शंकर|शंकरांनी]] काढले. मुलाचे मस्तक तत्क्षणी छिन्न झाले. यामुळे पार्वती शोकाकुल झाली. या वेळी ''उत्तरदिशेस असलेल्या कोणाचेही मस्तक जोडले असता हा पुत्र वाचेल'' अशी एक आकाशवाणी झाली. तद्नुसार [[पार्वती|पार्वतीने]] [[नंदी|नंदीस]] उत्तरेत पाठवले. [[नंदी|नंदीने]] देवतांचा विरोध झुगारून [[इंद्र|इंद्राचे]] वाहन असलेल्या [[ऐरावत|ऐरावताचे]] मस्तक कापून आणले. शंकरांनी हे मुंडके जोडून पुत्रास जिवंत केले. शंकरांच्या वराने [[इंद्र|इंद्राने]] [[ऐरावत|ऐरावतास]] समुद्रात टाकले असता त्यासही पुनः मस्तक प्राप्त झाले.

[[चित्र:Ganesha Kangra miniature 18th century Dubost p51.jpg|thumb|right|300px|शिव व पार्वती गणेश बाळास न्हाऊ घालताहेत, कांडा चित्रकला - १८ वे शतक]]

* '''ब्रह्मवैवर्त पुराण''' – 
ब्रह्मवैवर्त पुराणानुसार शंख-चक्र-गदा-पद्मधारी [[कृष्ण|कृष्णास]] पाहून मुग्ध पार्वतीने तशाच एका पुत्राची कामना केली. [[कृष्ण|कृष्णाने]] तसे वरदानही दिले. एकदिवस जेव्हा शिव-पार्वती स्वगृही क्रीडारत असताना कृष्ण वृद्ध ब्राह्मणरूपात भिक्षा मागण्यास आला. पार्वती त्यास भिक्षा देण्यास गेली असता [[शंकर|शंकराचे]] [[वीर्य|वीर्यपतन]] झाले व तेथे कृष्ण स्वतः शिशुरूपात अवतीर्ण झाला. वृद्ध ब्राह्मण अंतर्धान पावला. पार्वती ह्या ''शतचन्द्रसमप्रभम्'' बालकास पाहून आनंदित झाली नंतर देवता व ऋषिगण बालकास पाहण्यास [[कैलास|कैलासी]] आले. त्यात [[शनीदेव]]ही होता. शनीने आपल्या कुदृष्टीची गोष्ट पार्वतीस सांगितली पण पार्वतीच्या आग्रहाने शनी बालकास बघण्यास तयार झाले. पण शनीने भीतीने केवळ डाव्या डोळ्यानेच बालकाकडे बघितले. पण तेवढ्यानेही बालकाचे मस्तक छिन्न होऊन वैकुण्ठात [[कृष्ण|कृष्णाच्या]] देहात जाऊन विलिन झाले. पार्वती शोकाने बेशुद्ध झाली. तेव्हा [[गरुड|गरुडावरून]] जाणाऱ्या [[विष्णू]]ने पुष्पभद्रा नदीच्या तीरावर उत्तरदिशेस डोके ठेवून झोपलेल्या एका [[हत्ती|हत्तीस]] पाहिले. त्याचे मस्तक उडवल्याने हत्तीणी व तिचे बाळ रडू लागले. तेव्हा [[विष्णू|विष्णूने]] एका मुंडक्यापासून दोन मुंडकी तयार केली व एक हत्तीच्या व दुसरे गणपतीच्या धडावर स्थापिले व दोघांना जीवित केले.&lt;ref&gt;ब्रह्मवैवर्त पुराण, १२।२०&lt;/ref&gt; [[शंकर|शंकरांच्या]] आशिर्वादाने गणपतीस अग्रपूजेचा मान मिळाला. पार्वतीच्या आशिर्वादाने तो गणांचा पती, विघ्नेश्वर व सर्वसिद्धिदाता झाला. यानंतर एकेकाळी [[कार्तिकेय|कार्तिकेयास]] देवांचा सेनापती नेमताना [[इंद्र|इन्द्राचा]] हात आखडला. [[शंकर|शंकरास]] याचे कारण विचारले असता, गणेशाची अग्रपूजा न झाल्याने असे घडले असे सांगितले. {{संदर्भ हवा}}&lt;br /&gt;''ब्रह्मवैवर्त पुराणातील'' आणखी एका कथेनुसार, माली आणि सुमाली नामक दोन शिवभक्तांनी सूर्यावर त्रिशूळाने आघात केला. म्हणून [[सूर्य (देवता)|सूर्य]] अचेतन होऊन जग अंधारात बुडाले. सूर्यपिता [[कश्यप|कश्यपाने]] [[शंकर|शंकरास]] शाप दिला की तुझ्या मुलाचे मस्तक असेच ढासळेल. यामुळे गणपती मस्तकहीन झाला व म्हणून नंतर [[इंद्र|इंद्राने]] [[ऐरावत|ऐरावताचे]] मस्तक जोडले.{{संदर्भ हवा}}

* '''पद्मपुराण''' – 
पद्मपुराणानुसार, [[शंकर]] [[पार्वती]] [[ऐरावत|ऐरावतवर]] बसून वनविहारास गेले असता त्यांच्या मिलनाने गजमुंड गणेशाचा जन्म झाला.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=http://archive.org/details/PadmaPuranaVishwanathNarayan|title=Padma Purana Vishwanath Narayan|last=Dr. Narinder Sharma|language=Sanskrit}}&lt;/ref&gt;

* '''लिंगपुराण''' – 
लिंगपुराणानुसार,  देवगणांनी [[शंकर|शंकरापाशी]] येऊन असूरांपासून स्वतःच्या सुरक्षिततेची मागणी केली. तेव्हा [[शंकर|शंकरांनी]] स्वदेहातून गणपतीस जन्म दिला.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.406595|title=Linga Purana Khand-ii|last=Sharma|first=pt shriram|date=1969}}&lt;/ref&gt;

[[चित्र:Ganapati1.jpg|thumb|left|300px|राजा रवि वर्मा कृत 'ऋद्धि सिद्धि' चित्रातील सपत्निक गणेश]]

* '''वराहपुराण''' – 
वराहपुराणानुसार, देव व ऋषिगण [[शंकर|शंकरापाशी]] येऊन विघ्ननिवारणासाठी नव्या देवतेची मागणी केली असता शंकराजवळ एक बालक प्रकट झाला. देवगण, [[पार्वती]] बालकास पाहून मुग्ध झाले. पण [[शंकर]] क्रोधित झाले. त्यांच्या शापाने बालकास गजमुख, लांबडे पोट व पोटाशी नाग प्राप्त झाला. क्रोधित शंकरांच्या घामातून अनेक गणांनी जन्म घेतला. गणपती त्यांचा अधिपति झाला.&lt;ref&gt;वराहपुराण, २।१६।१८&lt;/ref&gt; या ठिकाणी गणपतीचा  गणेश, विघ्नकर व गजास्य म्हणून उल्लेख आहे.{{संदर्भ हवा}}

* '''देवीपुराण''' – 
देवीपुराणानुसार, [[शंकर|शंकरांच्या]] राजसिक भावामुळे हातातून घाम स्त्रवला व त्यातून गणपतीचा जन्म झाला.

* '''मत्स्यपुराण''' – 
मत्स्यपुराणानुसार, पार्वती चूर्ण (भुकटी) स्वतःच्या शरीराचे मर्दन करत होती. याच भुकटीपासून तिने गणपतीची मूर्ती बनवली व गंगेत टाकली. पुतळा मोठा होत होत पृथ्वीइतका झाला. नंतर या मुलास [[गंगा]] व [[पार्वती]]ने पुत्ररूप मानले व ब्रह्माच्या आशिर्वादाने हा मुलगा गणाधिपती झाला.

* '''वामनपुराण''' – 
वामनपुराणानुसार, पार्वतीने स्नानाच्या वेळी अंगमळापासून  चतुर्भूज गजानन मूर्ती निर्मिली व महादेव त्यास पुत्र मानून म्हणाले ''मया नायकेन विना जातः पुत्रकः'' (मला सोडूनही पुत्र जन्म झाला) त्यामुळे हे बालक विनायक म्हणून प्रसिद्ध होईल व विघ्ननाशकारी होईल.

* '''ब्रह्मवैवर्त पुराण''' – 
ब्रह्मवैवर्त पुराणानुसार, [[परशुराम]] एकवीस वेळा पृथ्वी निःक्षत्रिय करून कैलासी आले असता, द्बाररक्षक गणेशाने त्यांस अडवले. दोघांमध्ये तुंबळ युद्ध झाले. यात [[परशुराम|परशुरामांच्या]] परशुमुळे गणेशाचा एक दात उपटला गेला.

* '''शिवपुराण''' –
शिवपुराणानुसार, गणेश व कार्तिकेय विवाहासाठी स्पर्धा करत होते. तेव्हा दोघांमध्ये जो प्रथम पृथ्वीपरिक्रमा करेल त्याचा विवाह आधी होईल असा निर्णय झाला. [[कार्तिकेय]] मोरावर बसून पृथ्वीपरिक्रमेस गेला. गणपतीने [[शंकर]] [[पार्वती]]स सातवेळा प्रदक्षिणा घातली व शास्त्रमतानुसार शतवार पृथ्वीपरिक्रमा केल्याचे पुण्य मिळवल्याचा युक्तीवाद केला. हा युक्तीवाद  मान्य होऊन विश्वरूपाच्या दोन मुलींसोबत - रिद्धी (बुद्धी) व सिद्धीसोबत गणेशाचा विवाह झाला. लक्ष्य हा सिद्धीचा तर लाभ हा बुद्धीचा पुत्र होय. विवाहाची वार्ता [[नारद|नारदाकडून]] ऐकून दुःखी [[कार्तिकेय]] क्रौञ्च पर्वतावर राहण्यास गेला. आणखी एका कथेनुसार तुलसी नामक एक नारी गणेशासोबत विवाह करू इच्छीत होती. गणपती ब्रह्मचर्यव्रती असल्याने त्याने नकार दिला व तुलसीस दानवपत्नी होशील असा शाप दिला. तुलसीनेही तुझा विवाह होईल असा शाप दिला.

* '''तन्त्र''' – 
तंत्रमतानुसार [[लक्ष्मी]] व [[सरस्वती]] या गणपतीच्या पत्नी होत. याखेरीज तीव्रा, ज्वालिनी, नन्दा, सुभोगदा, कामरूपिनी, उग्रा, तेजोवती, सत्या आणि विघ्ननाशिनी नावाच्या गणेशाच्या इतर नऊ पत्नी होत.

* '''महाभारत''' – 
[[महाभारत|महाभारतामध्ये]], कौरव व पाण्डव यांच्या मृत्युनंतर [[व्यास]] ध्यानास बसले. [[महाभारत|महाभारताच्या]] सर्व घटना त्यांना आठवू लागल्या. तेव्हा एका विशाल ग्रंथाच्या रचनेचा त्यांनी निश्चय केला. यासाठी त्यांना पात्र लेखनिकाची गरज होती. [[ब्रह्मा]]च्या सल्ल्यानुसार ते गणपतीकडे आले. गणपती लेखनिक होण्यास तयार झाला.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=k4iscHTuencC&amp;pg=PA3&amp;dq=tales+of+lord+ganesha+in+epics&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwi46eWq5KLdAhUNbisKHd4IA_k4ChDoAQglMAA#v=onepage&amp;q=tales%20of%20lord%20ganesha%20in%20epics&amp;f=false|title=The Greatest Epic Of All Time Mahabharata|last=Publishers|first=Sterling|date=2009-01-01|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|isbn=9788120744479|language=en}}&lt;/ref&gt; पण त्याची एक अट होती - लिहिताना लेखणी थांबू नये. व्यासांनी उलट अट सांगितली - अर्थ न समजता गणपतीने तो श्लोक लिहू नये.&lt;ref&gt;महाभारत, १।१।७५&lt;/ref&gt; यासाठी व्यासांनी महाभारतात ८८०० कूटश्लोक समाविष्ट केले. या श्लोकांचा अर्थ समजण्यास गणपतीस थोडा वेळ लागल्याने त्यांना आणखी श्लोकरचना करण्यासाठी अवसर मिळाला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.quora.com/Who-wrote-Mahabharata-Ved-Vyas-or-Lord-Ganesh|title=Who wrote Mahabharata, Ved Vyas or Lord Ganesh?|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=|archive-दुवा=|archive-date=|dead-दुवा=|ॲक्सेसदिनांक=}}&lt;/ref&gt;

==गणेश चतुर्थी==
[[भाद्रपद]] महिन्यातील चतुर्थीला महासिद्धीविनायकी चतुर्थी असे म्हणतात. हिलाच शिवा असेही म्हणले जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=श्री गणेश कोश|last=गाडगीळ|first=अमरेंद्र|publisher=प्राची चिकटे|year=२००९|isbn=|location=|pages=}}&lt;/ref&gt;गाणपत्य संप्रदायाचे हे महत्त्वाचे व्रत मानले जाते.
[[गणेश चतुर्थी|गणेश चतुर्थीची]] प्रचलित आख्यायिका  येणेप्रमाणे आहे - एकदा गणपती चतुर्थीचे दिवशी स्वतःचे आवडीचे [[मोदक]] खाऊन उंदराच्या पाठीवरून जात होता. वाटेत साप पाहिल्याने उंदिर भयाने कापू लागला. यामुळे गणपती उंदराच्या पाठीवरून खाली पडला व त्याचे पोट फाटून [[मोदक]] बाहेर पडले. गणपतीने ते सारे मोदक पुनः पोटात टाकले व पोटावर [[साप]] बांधला. हे दृश्य पाहून आकाशातील [[चंद्र]] हसू लागला. हे पाहून तुझे चतुर्थीस कोणी दर्शन करणार नाही असा गणपतीने चंद्राला शाप दिला अशी आख्यायिका प्रचलित आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=olwoDwAAQBAJ&amp;pg=PT226&amp;dq=story+of+moon+on+ganesh+chaturthi&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwib583-2JjdAhVGFHIKHbR5DFMQ6AEIUDAI#v=onepage&amp;q=story%20of%20moon%20on%20ganesh%20chaturthi&amp;f=false|title=Shiva: The Wild God of Power and Ecstasy|last=Storl|first=Wolf-Dieter|date=2004-09-14|publisher=Simon and Schuster|isbn=9781594777806|language=en}}&lt;/ref&gt;

==गणेश जन्म==
माघ महिन्यातील चतुर्थीला माघी चतुर्थी असे म्हणले जाते.&lt;ref&gt;श्री गणेश कोश-संपादक-अमरेंद्र गाडगीळ&lt;/ref&gt; हा गणपतीचा जन्म दिन होय. 
जागृती, स्वप्न, सुषुप्ती आणि तुरीय अशा चार अवस्था मानल्या गेल्या आहेत. चतुर्थी ही तुरीयावास्था म्हणजे आत्मिक साधनेची एक अवस्था मानली गेली आहे असे भारतीय तत्त्वज्ञान मानते.&lt;ref&gt;भारतीय संस्कृती कोश खंड दुसरा&lt;/ref&gt;

==गणपतीचे विविध अवतार==
उपपुराण मानल्या जाणाऱ्या व [[गाणपत्य संप्रदाय|गाणपत्य संप्रदायाचे]] मुख्य ग्रंथ असलेल्या ''गणेश पुराण'' व ''मुद्गल पुराण''- ह्या दोन ग्रंथात गणपतीच्या अनुक्रमे चार व आठ अवतारांचा उल्लेख आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=JLQgAAAAMAAJ&amp;q=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A5%87+%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B0&amp;dq=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A5%87+%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B0&amp;hl=mr&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjF5vPLhabdAhVUU30KHZE5ARsQ6AEINjAD|title=Śrī Gaṇeśa-darśana|last=Jośī|first=Manohara Y.|date=1973|publisher=Prasāda Prakāśana|language=mr}}&lt;/ref&gt;

* '''गणेश पुराण''' – ''गणेश पुराणात''-  गणपतीचे चार अवतार अनुक्रमे सत्य, त्रेता, द्वापर व कलियुगात झाले असा उल्लेख आहे. हे होते -
**'''महोत्कट विनायक''' – हा दशभूजाधारी व रक्तवर्णी अवतार. वाहन सिंह. कश्यप, दिती यांच्या सन्तान म्हणून जन्मग्रहण केले व त्या कारणाने काश्यपेय नावाने प्रसिद्ध झाला.&lt;ref&gt;गणेश पुराण, १।४६।२८&lt;/ref&gt; या अवतारात त्याने नरान्तक आणि देवान्तक नावाच्या दोन असुर भावांचा व धूम्राक्ष नावाच्या दैत्याचा वध केला.
** '''मयूरेश्वर''' – हा सहा भुजांचा व श्वेतवर्णी अवतार आहे. याचे वाहन मोर आहे. त्रेतायुगात शिवपार्वतींचा पुत्र म्हणून हा जन्मला. या अवतारात सिंधू नामक दैत्याचा त्याने वध केला. अवतारसमाप्तीच्या वेळी आपले वाहन असलेला मोर त्याने त्याचा भाऊ [[कार्तिकेय]] यास दान केला अशी आख्यायिका आहे. [[मोरगाव]] येथे मोरेश्वराचे मंदिर आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=gz0zDwAAQBAJ&amp;pg=PT71&amp;dq=lord+ganesha+on+temples&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjHqPa85aLdAhXYWysKHRMQD5wQ6AEITDAH#v=onepage&amp;q=lord%20ganesha%20on%20temples&amp;f=false|title=Temples in Maharashtra: A Travel Guide|last=Balasubramanian|first=Lalitha|date=2017-08-30|publisher=Notion Press|isbn=9781947697881|language=en}}&lt;/ref&gt;
** '''गजानन''' – हा चतुर्भुज व रक्तवर्णी अवतार. वाहन उंदिर. द्वापार युगात शिवपार्वतींचा पुत्र म्हणून जन्मला. या अवतारात सिंदूर नामक दैत्याच्या वध केला. अवतार समाप्तीच्या वेळेस राजा वरेण्य यास गणेश गीता सांगितली.
** '''धूम्रकेतु''' – द्बिभूज अथवा चतुर्भूज व धूम्रवर्णी अवतार. वाहन निळा घोडा. हा अवतार कलियुगाच्या शेवटी अवतीर्ण होईल व अनेक दैत्यांचा नाश करेल असे सांगितले जाते. [[विष्णू]]च्या [[कल्की]] अवतारावरून कल्पित.

* '''मुद्गल पुराण''' – ''मुद्गल पुराणात''- गणपतीच्या आठ अवतारांचे वर्णन सापडते. दुर्गुणांवरील विजय असा त्याचा भावार्थ आहे. हे अवतार खालील प्रमाणे -&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=Wh22qvzQuowC&amp;pg=RA1-PA70&amp;dq=mudgala+purana&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjtqKuC247dAhUbEnIKHdQaDmcQ6AEINDAD#v=onepage&amp;q=mudgala%20purana&amp;f=false|title=99 Thoughts on Ganesha|last=Pattanaik|first=Devdutt|date=2015-01-27|publisher=Jaico Publishing House|isbn=9788184951523|language=en}}&lt;/ref&gt;
**'''वक्रतुंड''' – हा प्रथम अवतार. याचे वाहन सिंह असून या अवतारात मात्सऱ्यासुराचा (अर्थात मत्सराचा) वध त्याने केला अशी आख्यायिका आहे.
** '''एकदंत''' – आत्मा व परमब्रह्माचे प्रतीक म्हणून हा अवतार ओळखला जातो. हा मूषकवाहन असून अवताराचा उद्देश्य मदासुराचा (अर्थात, मद/मी-पण) वध त्याने केला अशी आख्यायिका आहे.
** '''महोदर''' – वक्रतुंड व एकदंताचे सम्मिलित रूप. ब्रह्माच्या प्रज्ञेचे प्रतीक. मोहासुर (अर्थ मोह) याचा वध केला. हा अवतारही मूषकवाहन आहे.
** '''गजवक्त्र''' वा '''गजानन''' – महोदर अवताराचे अन्यरूप. लोभासुर (लोभ) याचा वध केला.
** '''लंबोदर''' – ब्रह्माच्या शक्तीचे प्रतीक. वाहन मूषक. क्रोधासुराचा वध केला.
** '''विकट''' – सूर्याचे प्रतीक. कामासुराचा वध केला. वाहन मयूर.
** '''विघ्नराज''' – विष्णूचे प्रतीक. ममासुराचा (अहंकार) वध हा या अवतारचे उद्देश्य.
** '''धूम्रवर्ण''' – शिवाचे प्रतीक. ब्रह्माच्या विनाश शक्तीचे प्रतीक. वाहन घोडा. अभिमानासुराचा नाश केला.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ltVFAQAAIAAJ&amp;q=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80++%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7+%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B0&amp;dq=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80++%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7+%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B0&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiOl6Xy_qnkAhVmILcAHWVvCGI4FBDoAQhsMAg|title=Om̐kāra Gaṇeśa: Purāṇokta 21 Gaṇapatī, pūjā-utsava, upāsanā, ārādhanā|last=Khole|first=Gajānana Śã|date=1992|publisher=Indrāyaṇī Sāhitya|language=mr}}&lt;/ref&gt;

== विविध कलांमधील गणपतीची रूपे==
[[चित्र:Ganesha Nurpur miniature circa 1810 Dubost p64.jpg|thumb|left|250px|१८१० सालातील गणेश चित्र, सध्या चंदीगढ संग्रहालयात]]

भारतीय शिल्प व चित्रकलेत गणेश एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण व लोकप्रिय मूर्तीविषय आहे. गणपतीच्या नाना रूपांचे वर्णन जे पुराण व इतिहासात मिळते, ते भारतीय उपखंडात व भारताबाहेरही विविध रूपात आविष्कृत झाले आहे. गणेशाच्या विविधरूपातील मूर्ती आहेत. कोठे उभा, कोठे नृत्यरत, कोठे असुरवधकारी वीर युवक म्हणून, कोठे शिशु तर कोठे पूजक रूपातील गणपती दिसतो. भारतीय शिल्पकलेमध्ये सप्त मातूकांच्या जोडीने गणपतीचे शिल्प अंकित केलेले दिसते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=Wh22qvzQuowC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=ganpati+as+writer+of+mahabharat&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwj-98CUz5bdAhWMKY8KHabcDX0Q6AEIXjAJ#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=99 Thoughts on Ganesha|last=Pattanaik|first=Devdutt|date=2015-01-27|publisher=Jaico Publishing House|isbn=9788184951523|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== श्री गणेशाची विविध रूपे ===
भारतीय शिल्पकलेत प्रथमपासूनच गणेश गजानन, एकदंत व लंबोदर रूपात आहे. गणेशाच्या ध्यान, प्रार्थना व मंत्रही असेच रूपवर्णन करतात- 
&lt;poem style=&quot;margin-left: 2em&quot;&gt;
''सर्वं स्थूलतनुं गजेन्द्रवदनं लम्बोदरं सुन्दरं प्रस्यन्दन्मद्गन्धलुब्धमधुपब्यालोलगण्डस्थलम्।
दन्ताघातविदारितारिरुधिरैः सिन्दूरशोभाकरं वन्दे शैलसुतासुतं गणपतिं सिद्धिप्रदं कामदम्।।'' (गणेशध्यानम्)
&lt;/poem&gt;
&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;स्तवकुसुमाञ्जलि, स्वामी गम्भीरानन्द सम्पादित, उद्बोधन कार्यालय, [[कोलकाता]], [[१९६१]] द्रः&lt;/ref&gt;
&lt;br /&gt; 
&lt;poem style=&quot;margin-left: 2em&quot;&gt;
एकदंन्तं महाकायं लम्बोदरं गजाननं।
विघ्ननाशकरं देवम् हेरम्बं प्रणमाम्यहम्।। (गणेशप्रणामः)
&lt;/poem&gt;
&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;poem style=&quot;margin-left: 2em&quot;&gt;
देवेन्द्रमौलिमन्दारमकरन्दकणारुणाः।
विघ्नं हरन्तु हेरम्वचरणाम्बुजरेणबः।। (गणेशप्रार्थना)
&lt;/poem&gt;
&lt;ref&gt;स्तवकुसुमाञ्जलि, स्बामी गम्भीरानन्द सम्पादित, उद्बोधन कार्यालय, [[कोलकाता]], [[१९६१]] द्रः&lt;/ref&gt;

सुरुवातीच्या काळापासूनच गणपती एकदंत रूपात शिल्पबद्ध आहे. गुप्तकाळातील गणेशमूर्तीही लंबोदर आहेत. ब्रह्मांड पुराणात या उदरात सारे जग सामावू शकेल असे म्हणले आहे.&lt;ref&gt;ब्रह्मांड पुराण, २।३।४२।३४&lt;/ref&gt; गणपतीच्या हातांच्या व अस्त्रांच्या संख्येत मतांची विविधता दिसते. गणपती चतुर्भुज, द्बिभुज, षड्भुज अशा अनेक रूपात दिसतो. हातात साधारणपणे पाश-अंकुश, वरदहस्त व मोदक असे रूप असते.

[[चित्र:TibetianGanpati.jpg|thumb|left|300px|नृत्यरत बौद्धगणेश, मध्य [[तिबेट]] मधील चित्र - काल : पंधराव्या शतकाचा प्रथमार्ध]]

[[भारत|भारतात]] व बाहेर गणपतीच्या रूपात अनेक फरक दिसतो. रूपभेदानुसार ध्यान व पूजाविधी बदलतो. गुप्तयुगातील गणेशमूर्ती अष्ट ते दशभूज आहेत. तंत्रमार्गी ग्रन्थ ''तन्त्रसारात'', [[काश्‍मीर|काश्मीरात]], [[नेपाळ]]मध्ये व [[अफगाणिस्तान|अफगाणिस्तानमध्ये]] आढळणाऱ्या मूर्तींमध्ये गणपतीचे वाहन सिंह दाखवले आहे. येथील गणपती नेहमीप्रमाणेच प्रसन्न रूपात आहे. पण ''प्राणतोषिनी तन्त्र''- या तांत्रिक ग्रंथात उल्लेखित चौरगणेश साधनाचे फळ चोरतो असे म्हणले आहे. त्याचप्रमाणे विघ्नगणेश विघ्न घडवितो व लक्ष्मीगणेश लक्ष्मीस आलिंगन देऊन असतो असा उल्लेख आहे.

* '''महागणपती''' – महागणपती हे गणपतीचे एक तंत्रमार्गी रूप आहे. यात गणपतीसोबत शक्ती विराजमान असते व एकमेकांस उपस्थ स्पर्श केलेला असतो.

* '''हेरंब-गणपती''' – हेरंब-गणपती ''तन्त्रसार''- ग्रंथात उल्लेखित आहे. हे रूप पंचानन (पाचतोंडी) असते. त्यातील मधले एक मुख ऊर्ध्वदिशी (आकाशाकडे तोंड केलेल्) असते. अभयवर, मोदक, निजदंत, मुण्डमाला, अंकुश व त्रिशूल असतो. हेरंब म्हणजे दीन पालक होय.  वाहन सिंह. [[नेपाळ]]मध्ये हेरंब-गणपतीचे वाहन उंदिरही असते.

* '''नृत्यगणेश''' – नृत्यगणेश आठहाताचा व नृत्यरत असतो. हाती शस्त्र नसते. मुद्रा नाचाची असते.

* '''विनायक गणेश''' – विनायक गणेशाचा उल्लेख ''अग्निपुराण'' ग्रंथात आहे. याची पाच भिन्न रूपे आहेत - चिंतामणी विनायक, कपर्दी विनायक, आशा विनायक, गजविनायक व सिद्धिविनायक. याज्ञवल्क्य स्मृतीनुसार विनायक एकच असून तो [[पार्वती|अम्बिकापुत्र]] आहे.

* '''बौद्ध गणेश'''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; – बौद्ध गणेशाचा उल्लेख ''बौद्ध साधनमाला''-ग्रंथात  मिळतो.तो द्बादशभुज (बारहाती) आहे. त्याचे कपाळ रक्तपूर्ण असून हाती मांस असते.

*  अहमदनगर जिल्ह्यातील आव्हाणे (तालुका शेवगाव) येथे झोपलेल्या गणपतीची तथाकथित स्वयंभू मूर्ती आहे. 

इसवीसनाच्या पहिल्या शतकात बनलेली व [[श्रीलंका|श्रीलंकेतील]] मिहिनटाल येथे मिळालेली मूर्ती आतापर्यंतची प्राचीनतम गणेशमूर्ती आहे. [[उत्तर प्रदेश]]ाच्या [[फरुखाबाद जिल्हा|फरूखाबाद]] जिल्ह्यात चौथ्या शतकात निर्मिलेली द्बिभुज दगडी गणेशमूर्ती पहायला मिळते. इसवीसनाच्या पाचव्या शतकात निर्मिलेली [[मध्यप्रदेश|मध्यप्रदेशातील]] उदयगिरी येथे मोदक खाणाऱ्या गणपतीची मूर्ती मिळालेली आहे. सर्वसाधारणपणे तीन प्रकारच्या गणेशमूर्ती पहायला मिळतात - आसनस्थ, नृत्यरत व उभ्या. यात बसलेल्या मूर्तींची संख्या सर्वाधिक आहे. [[जबलपूर]] येथे हत्तीमुख असलेल्या देवीची मूर्ती मिळाली आहे. तंत्रमार्गात ऊल्लेखित गणेशपत्नी - गणेशाणी हीच असावी असा अंदाज आहे.

=== भारताबाहेरील गणेश ===
[[चित्र:Prambanan-ganesha.jpg|thumb|left|180px|[[इंडोनेशिया]] देशातील प्राम येथे मिळालेली गणेशमूर्ती]]
गणपती या देवतेची लोकप्रियता जगभरात आढळते. भारतातच नव्हे तर जगभरात गणपतीची पूजाविधी व उपासना प्रचलित असल्याचे दिसून येते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=oF-Hqih3pBAC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=worship+of+ganesh+out+of+india&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiOp4XQ6KLdAhWQfysKHeAjC2IQ6AEIMTAC#v=onepage&amp;q=worship%20of%20ganesh%20out%20of%20india&amp;f=false|title=Ganesh: Studies of an Asian God|last=Brown|first=Robert L.|date=1991|publisher=SUNY Press|isbn=9780791406564|language=en}}&lt;/ref&gt;
[[नेपाळ]], [[श्रीलंका]], [[थायलंड]], [[इंडोनेशिया]] ([[जावा]] आणि [[बाली]]), [[सिंगापूर]], [[मलेशिया]], [[फिलिपिन्स|फिलीपिन्स]] आणि [[बांगलादेश]]; तसेच [[फिजी]], [[गयाना]], [[मॉरिशस]], [[त्रिनिदाद]] आणि [[टोबॅगो]] यांसह मोठ्या प्रमाणात [[भारतीय व्यक्ती|भारतीय]] लोकसंख्या असलेल्या देशांमध्ये गणेशभक्त पसरलेले आहेत. भारताबाहेर अनेक देशांमध्ये गणेशमूर्ती सापडल्या आहेत. प्राप्त गणेशमूर्ती द्बिभुज व मोदकभक्षणरत आहेत. हातात मोदकभांडे, कुऱ्हाड, अंकुश, पाश, दंड, शूळ, सर्प, धनुष्यबाण दिसतात.

गणपतीची उपलब्ध प्राचीनतम मूर्ती इसवीसनाच्या दुसऱ्या शतकात [[श्रीलंका|श्रीलंकेत]] निर्मिली गेली. [[जावा]] बेटाच्या वाडा नामक जागी इसवीसनाच्या अकराव्या शतकातील बसलेल्या स्थितीतील मूर्ती मिळालेली आहे. या मूर्तीवर तंत्रमताचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसतो. [[इंडोनेशिया]]मध्ये इतरत्रही गणपतीच्या आसनस्थ मूर्ती मिळालेल्या आहेत.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=fnQIykORdYIC&amp;pg=RA1-PA10&amp;dq=bauddha+ganesh&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjcy9fK1cfjAhWx4XMBHey8ArcQ6AEIMjAB#v=onepage&amp;q=bauddha%20ganesh&amp;f=false|title=Deva Tuchi Ganesha (Marathi)|last=Grewal|last2=Royina|date=2007|publisher=Penguin Books India|isbn=9780144000753|language=mr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=Ye1lDwAAQBAJ&amp;pg=PA177&amp;dq=ganpati++in+indonesia&amp;hl=mr&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjk_JLIj6bdAhVIT30KHQLtDGsQ6AEIPjAE#v=onepage&amp;q=ganpati%20%20in%20indonesia&amp;f=false|title=Cultural and Civilisational Links between India and Southeast Asia: Historical and Contemporary Dimensions|last=Saran|first=Shyam|date=2018-07-20|publisher=Springer|isbn=9789811073175|language=en}}&lt;/ref&gt; यात खिचिड येथे मिळालेली मूर्ती सर्वाधिक सुंदर आहे. ही मूर्ती चतुर्भुज असून, अभंगदेह, सुंदर डोळे, नागजानवेधारी, वाहन उंदीर अशी आहे. चारपैकी तीन हातात अक्षसूत्र, विषाण, मोदकभांडे आहे, चौथा हात अस्पष्ट आहे.

=== महाराष्ट्रातील गणेशोत्सव ===
{{मुख्यलेख|गणेशोत्सव}} {{मुख्यलेख|पुण्यातील गणेशोत्सव}} {{मुख्यलेख|मुंबईतील गणेशोत्सव}}

[[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] गणेशोत्सव गणपतीसंबंधित सर्वात मोठा उत्सव आहे. प्रतिवर्षी [[ऑगस्ट महिना|ऑगस्ट]] महिन्याच्या शेवटी वा [[सप्टेंबर]] महिन्याच्या सुरुवातीस भारतीय पंचांगानुसार भाद्रपद महिन्याच्या शुक्ल चतुर्थी पासून सुरू होतो. हा उत्सव दहा दिवस चालतो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/ganesh-chaturthi-2023-ganesh-chaturthi-special-wishes-in-marathi-discover-psk95|title=प्रियजनांना द्या गणेश चतुर्थीच्या शुभेच्छा खास, हे घ्या नवेकोरे संदेश अन् फोटो|website=[[सकाळ (वृत्तपत्र)|सकाळ]]|access-date=2023-09-18}}&lt;/ref&gt; [[अनंत चतुर्दशी]]च्या दिवशी मूर्ती विसर्जित केल्या जातात. पेशव्यांच्या काळात हा घरगुती उत्सव्याच्या स्वरूपात असण्याचे उल्लेख आहेत. पूर्वी केवळ घरगुती व्रत/उत्सव अशा स्वरूपात असलेल्या गणेश उत्सवास [[इ.स. १८९३]] साली [[लोकमान्य टिळक]] यांनी सार्वजनिक स्वरूप दिले. या स्वरूपामुळे सुरुवातीस सुधारकी व सनातनी अशा दोन्ही मतांच्या लोकांनी [[लोकमान्य टिळक|टिळकांवर]] टीका केली होती. पारंपरिक स्वरूपामुळे [[पुणे|पुण्याचे]] व भव्यतेमुळे [[मुंबई]]चे गणपती प्रेक्षणीय असतात.

== इतर राज्यांतील गणेशपूजा ==
* [[कर्नाटक]] व [[आंध्र प्रदेश]] राज्यात [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राप्रमाणे]] [[भाद्रपद]] शुक्ल चतुर्थीपासून गणपतीचा उत्सव साजरा करतात.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=vxMwAQAAIAAJ&amp;q=worship+of+ganesh+in+karnataka&amp;dq=worship+of+ganesh+in+karnataka&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiyg5yC6aLdAhWNaCsKHZVpCHIQ6AEIQDAF|title=Karnataka|last=Singh|first=Kumar Suresh|last2=Halbar|first2=B. G.|last3=India|first3=Anthropological Survey of|date=2003|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=9788185938981|language=en}}&lt;/ref&gt; येथे हा उत्सव बहुतांशी घरगुती स्वरूपाचा धार्मिक विधी या स्वरूपात असतो.
* [[बंगाल]]मध्ये [[दुर्गापूजा|दुर्गापूजेच्या]] काळात दुर्गादेवीसोबत गणपतीचीही पूजा होते.
* गोवा प्रांतातही गणेशाची पूजा मोठ्या उत्साहाने केली जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=NRT7CAAAQBAJ&amp;pg=PA43&amp;dq=ganesh+festival+in+goa&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwi325aYkKbdAhXYEHIKHaRWCXwQ6AEIJjAA#v=onepage&amp;q=ganesh%20festival%20in%20goa&amp;f=false|title=Goa, Kovalam Pocket Travel Guide|last=Guides|first=Bluworlds|date=2015-05-06|publisher=Bluworlds Guides|language=en}}&lt;/ref&gt;

== प्रसिद्ध मंदिरे ==
[[चित्र:Lord Ganesh.jpg|thumb|right|350px|[[ओडिशा|ओडिसा]] राज्यातील मंदिराबाहेरील गणेशमूर्ती]]
हिंदू [[मंदिर|मंदिरात]] गणपती दोन रूपात दिसतो - पहिला ''परिवार-देवता'' वा ''पार्श्वदेवता'' रूपात; अथवा [[मंदिर|मंदिरातील]] मुख्य देवता रूपात. पुराणांमध्ये पार्वतीने गणेशास द्बाररक्षक म्हणून नेमले होते त्या अनुषंगाने दरवाजावर गणपतीची मूर्ती कोरली जाते. याशिवाय स्वतंत्र गणेशमंदिरेही आहेत. यात सर्वाधिक उल्लेखनीय म्हणजे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[अष्टविनायक]] मंदिरसमूह.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=7PDr-QF4YmYC&amp;pg=PA77&amp;dq=ganesh+temples+in+maharashtra&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjh95Dz5qLdAhXJR30KHQGxCJAQ6AEIWzAJ#v=onepage&amp;q=ganesh%20temples%20in%20maharashtra&amp;f=false|title=The Experience of Hinduism: Essays on Religion in Maharashtra|last=Berntsen|first=Maxine|date=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780887066627|language=en}}&lt;/ref&gt; [[पुणे]] शहराच्या १०० किमी परिघातील ही आठ मंदिरे गणेशाचे मंडल (वर्तुळ) बनवतात. याशिवाय [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[मुंबई]]च्या सिद्धिविनायक व टिटवाळ्याच्या गणपतीचा समावेश होतो. [[कोकण|कोकणातील]] [[गणपतीपुळे|गणपतीपुळ्याचे]] [[मंदिर]] विख्यात आहे. [[पुणे|पुण्यात]] सारसबाग येथील उजव्या सोंडेचा गणपती प्रसिद्ध आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=_sV4_JpQvycC&amp;pg=PA283&amp;dq=ganesh+temples+in+sarasbag&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjAse3e56LdAhXadCsKHVtMBHAQ6AEIPjAE#v=onepage&amp;q=ganesh%20temples%20in%20sarasbag&amp;f=false|title=Loving Ganesha|last=Subramuniyaswami|first=Satguru Sivaya|date=1996|publisher=Himalayan Academy Publications|isbn=9781934145173|language=en}}&lt;/ref&gt; [[पुणे|पुण्याचे]] ग्रामदैवतही गणपतीच आहे. कसब्यातील ह्या गणपतीची पूजा [[जिजाबाई]] करत असत. [[जळगाव]] येथे उजव्या व डाव्या सोंडेच्या गणपतीचे एकत्रित मंदिर आहे. अशा स्वरूपाचे एकत्र मंदिर दुर्मिळ आहे. [[वाई]]च्या ढोल्या गणपतीची विशालकाय मूर्ती प्रेक्षणीय आहे.

[[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राबाहेर]] उत्तर भारतातील [[मध्यप्रदेश]] राज्यातील [[उज्जैन]]; [[राजस्थान]] राज्यातील [[जोधपुर]], रायपूर; [[बिहार]] राज्यातील [[वैद्यनाथ]]; [[गुजरात]] राज्यातील [[वडोदरा|बडोदा]], [[धोळका]] व [[वलसाड]]; [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील [[वाराणसी]] शहरातील धुंडिराज मंदिर आदि उल्लेखयोग्य मंदिरे आहेत. दक्षिण भारतातील गणेश मंदिरांमध्ये [[तामिळनाडू]] राज्यातील तिरुचिरापल्लीचे जम्बुकेश्वर मंदिर, [[रामेश्वरम]] व सुचिन्द्रम येथील मंदिर; [[कर्नाटक]] राज्यातील हंपी, इडागुंजी; [[आंध्र प्रदेश]] राज्यातील भद्राचलमचे मंदिर आणि [[केरळ]]मधील कासारगोड उल्लेखयोग्य आहेत. [[भारत|भारताबाहेर]] [[नेपाळ]] मध्येही अनेक मंदिरे आहेत.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ajK6DwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=temples+of+lord+ganesha+across+India&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=temples%20of%20lord%20ganesha%20across%20India&amp;f=false|title=THIRTHA YATRA: A GUIDE TO HOLY TEMPLES AND THIRTHA KSHETRAS IN INDIA|last=GANGASHETTY|first=RAMESH|date=2019-10-30|publisher=Notion Press|isbn=978-1-68466-134-3|language=en}}&lt;/ref&gt;

==वास्तू==
केवळ महाराष्ट्रातच नव्हे तर भारतातील मंदिरांच्या प्रवेशद्वारावर गणपतीचे चित्र कोरलेले असते. तिला गणेशपट्ट असे संबोधले जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=DuIsAAAAIAAJ&amp;q=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6+%E0%A4%AA%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80&amp;dq=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6+%E0%A4%AA%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjlvs_ZkKbdAhXXbX0KHTyRD-oQ6AEIMDAB|title=Dakshiṇa Kosala kī kalā: Mahanta Ghāsīdāsa Smāraka Saṅgrahālaya, Rāyapura ke viśesha sandarbha meṃ, āṭhavīṃ śatī Īsvī se terahavīṃ śatī Īsvī|last=Yadu|first=Hemūlāla|date=1990|publisher=Rāmānanda Vidyā Bhavana|language=hi}}&lt;/ref&gt; महाराष्ट्रातील घरांच्या मुख्य दारावर गणेशपट्टी वा गणेशप्रतिमा असते. गणपती हा विघ्नहर्ता असल्याने घरावर येणाऱ्या विघ्नांचे म्हणजे संकटांचे तो निवारण करेल ही भावना त्यामागे असते.

==साहित्यात==
*'''महानुभाव पंथ-'''
मराठी साहित्याच्या प्रारंभ काळापासून गणेशाचे उल्लेख आहेत. [[मराठी भाषा|मराठी भाषेमधील]] आद्य वाङ्मयकार असलेल्या [[महानुभाव पंथ|महानुभाव पंथातील]] कवी नरेंद्र यांच्या रुक्मिणीस्वयंवर ग्रंथात गणपतीचा असा उल्लेख येतो - 
{{Cquote|तेया गणरायाचे उदार रूपडे थोरपण जिंकले होडे । &lt;br /&gt; 
कवीस शब्दब्रह्मीची राणिव कोडे, जेणे पाहिले तो सिंदुरे आंडंबरे ।। &lt;br /&gt; 
गोर मेरु जसा, तयाचे ठायी सिद्धीचे सर्ग, नानाविध वसती भोग ।  &lt;br /&gt;
तेण आधारे अग्नेय सुखावले।। }} 

*'''संत साहित्य-'''
[[ज्ञानेश्वर|ज्ञानेश्वरांच्या]] [[ज्ञानेश्वरी]]तील खालील नमनाची ओवी सुप्रसिद्ध आहे - &lt;br /&gt;
ओम नमोजी आद्या | वेदप्रतिपाद्या | जयजय स्वसंवेद्या | आत्मरूपा ||&lt;br /&gt;
देवा तुचि गणेशु| सकलमतिप्रकाशु| म्हणे निवृत्तीदासु | अवधारिजोजी ||&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%80/%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE|title=ज्ञानेश्वरी/अध्याय पहिला - विकिस्रोत|संकेतस्थळ=mr.wikisource.org|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2018-09-06}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
 
[[संत नामदेव|नामदेवांनीही]] गणेशस्तवनाचा अभंग लिहिला आहे. त्यात ते म्हणतात - &lt;br /&gt;
लंबोदरा तुझा, शोभे शुंगदंड करीतसे खंड दुश्चिन्हांचा || &lt;br /&gt;
चतुर्थ आयुधे शोभतासी हाती भक्ताला रक्षिती निरंतर ||

[[संत तुकाराम|तुकोबा]] गणपतीला नाचत येण्याची विनंती करतात - &lt;br /&gt;
गणराया लौकरी येई । भेटी सकलांसी देई ।। &lt;br /&gt; 
अंगी सिंदूराची उटी । केशरकस्तुरी लल्लाटी ।। &lt;br /&gt; 
पायी घागर्या वाजती ।  नाचत आला गणपती ।। &lt;br /&gt; 
तुका म्हणे पाही । [[विठ्ठल]] गणपती दुजा नाही ।।

* गोसावी नंदन हे महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध गणेशभक्त होते. त्यांनी  ज्ञानमोदक हा ग्रंथ  रचला आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=JLQgAAAAMAAJ&amp;q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&amp;dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjA-rSX35PdAhWSb30KHT6qCVEQ6AEINzAC|title=Śrī Gaṇeśa-darśana|last=Jośī|first=Manohara Y.|date=1973|publisher=Prasāda Prakāśana|language=mr}}&lt;/ref&gt;

* लोकसाहित्य व लोकसंस्कृती
गणपती संतवाङमय व शास्त्रपुराणांबाहेर पडून लोकसंस्कृतीतही अनेक ठिकाणी आला आहे. तमाशातला प्रारंभीचा गण गणेशस्तवनाचा असतो. यात गणपती ऋद्धीसिद्धींसह नाचत येतो.

[[पठ्ठे बापूराव]] आपल्या कवनात म्हणतात - 
तुम्ही गौरीच्या नंदना । विघ्न कंदना । या नाचत रमणी ।  जी जी जी || &lt;br /&gt; 
[[कोकण|कोकणातील]] गणपतीच्या नाचाची गाणी प्रसिद्ध आहेत. [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] बाल्यांचा गणपतीचा नाच दमदार व लक्षवेधी असतो. बाल्यांचे गणपतीचे एक गाणे असे - 
यावे नाचत गौरीबाळा । हाती घेऊनी पुष्पांच्या माळा । सर्वे ठायी वंदितो तुला | यावे नाचत गौरीबाळा।  &lt;br /&gt; 
&lt;ref&gt;गुणाधिश जो ईश - जयंत साळगावकर&lt;/ref&gt;

लोकगीतामध्येही गणपतीचे वर्णन येते. [[कार्तिकेय]] गणपती भावांचा झगडा, [[शंकर]][[पार्वती]]चे बालकौतुक असे अनेक विषय यात आहेत. एका लोकगीतातले वर्णन असे - &lt;ref&gt;गुणाधीश जो ईश - जयंत साळगावकर पा १८८&lt;/ref&gt;
{{Cquote|हिथं बस तिथं बस, गणू माज्या बाळा ।। &lt;br /&gt; आमी जातो आमी जातो, सोनारू साळा ।। &lt;br /&gt; 
सोनारीन बाई ग सोनारू दादा ।। &lt;br /&gt; 
बाळाचं पैजण झालंका न्हाई ? &lt;br /&gt; 
फिरून येजा फिरून येजा गवराबाई गवराबाई ।। &lt;br /&gt; 
हिथं बस तिथं बस, गणू माज्या बाळा ।। &lt;br /&gt;}}
गवराबाईने म्हणजे गणपतीच्या आईने (गौरीने) गणेशबाळासाठी सोनाराकडे पैजण करायला टाकले आहेत आणि सोनाराने ते अजून दिले नाहीत असे वर्णन या गीतात आहे.

==चित्रपट==
* वक्रतुंड महाकाय - गणपती हा नायक असलेला हा एक मराठी चित्रपट आहे. त्याचे दिग्दर्शन पुनर्वसू नाईक यांनी केले आहे. 
* अष्टविनायक - हा चित्रपट गणेशाच्या अष्टविनायक संकल्पनेची माहती सांगतो.

== हे सुद्धा पहा ==
* [[अंगारकी चतुर्थी]]
* [[श्री गणेश अथर्वशीर्ष]]
* [[अष्टविनायक]]
* [[अक्षरारंभ]]
* [[काकतीय]]
* [[गण]]
* [[गणेश उत्सव]]
* [[श्री गणेश कवच]]
* [[श्री गणेश संतानस्तोत्र]]
* [[पंचायतन पूजा]]
* [[पुण्यातील गणेशोत्सव]]
* [[मोदक]]
* [[विलास जैतापकर]]
* [[शिव]]
* [[संकष्ट चतुर्थी]]
* [[सार्वजनिक गणेशोत्सव]]
* [[गणपती मंदिरे]]

=== सार्वजनिक गणेशोत्सव ===
* [[कसबा गणपती सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]]
* [[श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती]]
* [[तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] 
* [[गुरुजी तालीम सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]]
* [[केसरीवाडा सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] 
* [[तांबडी जोगेश्वरी सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] 
* [[लालबागचा राजा]]
* [[इंचनालचा गणपती]]

== निवडक प्रसिद्ध गणपती मंदिरे ==
*[[विशाल गणपती]]
*[[चोर गणपती, सांगली]]
*[[अष्टदशभुज (रामटेक)]]
*[[वरदविनायक (भद्रावती)]]

== चित्रदालन ==
&lt;gallery&gt;
चित्र:Ganesh Janani.jpg|अवनीन्द्रनाथ टागोर यांचे 'गणेश-जननी' चित्र
चित्र:MahA gaNapati.jpg|शक्तिसह महागणपती, १९वे शतक - कर्नाटकी शैली
चित्र:Ganesha ink.jpg|[[कर्नाटक]]च्या [[म्हैसूर]] शहरातील संग्रहालयातील भागवत पोथीवरील गणपती
चित्र:Ganesha on mouse.jpg|सवाहन गणेश, कर्नाटकातील तळकाडूच्या वैद्येश्वर मंदिरातील शिल्प
चित्र:Ashtbhuji Ganesha Statue Jabalpur India.jpg|जबलपूर येथील अष्टभूजा गणेश
चित्र:गणेशपट्टी.JPG|[[किल्ले पुरंदर|पुरंदर किल्ल्याच्या]] पायथ्याला असलेल्या पुरातन नारायणेश्वर मंदिरावरील गणेशपट्टी. 
चित्र:गणपति १२३.JPG|घरातील गणपती गणेश चतुर्थी पूजा 
चित्र:श्री गणपती बाप्पा.jpg|श्री गणपती बाप्पा गणेश चतुर्थी पूजा 
चित्र:ModakaIMG 0377.JPG|मोदक नैवेद्य 
चित्र:Vighnaharta.JPG
चित्र:Ganpati at Pune.JPG|[[पुणे|पुण्यातील]] गणेश मूर्ती
File:पुणे गणेशोत्सव २०२३(२).jpg|पुणे गणेशोत्सव २०२३(२)
File:गणेशोत्सवासाठी गणेशमूर्ती (२).jpg|गणेशोत्सवासाठी गणेशमूर्ती (२)
&lt;/gallery&gt;

== हे सुद्धा पहा ==
* [[अष्टविनायक]]
* [[पुण्यातील गणेश विसर्जन मिरवणूक]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
{{commons|Category:Ganesha|गणपती}}

{{हिंदू देवता आणि ग्रंथ}}

[[वर्ग:गणपती| ]]
[[वर्ग:हिंदू दैवते]]
[[वर्ग:गणेशोत्सव]]
[[वर्ग:शिवाची मुले]]</text>
      <sha1>dcjh2sriimihh0c9qsc3b7tjjv178er</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भैरवगड</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17595</id>
    <revision>
      <id>2690486</id>
      <parentid>2570955</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T22:13:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17077" sha1="k8e8uu77ko776hk4a5gj9ifobpq2m65" xml:space="preserve">{{गल्लत|कोथळ्याचा भैरवगड}}
{{माहितीचौकट किल्ला
| नाव = भैरवगड
| उंची = ३००० फूट
| प्रकार = वनदुर्ग
| श्रेणी = मध्यम
| ठिकाण = [[सातारा जिल्हा|सातारा]], [[महाराष्ट्र]]
| डोंगररांग = महाबळेश्वर कोयना
| अवस्था = व्यवस्थित
| गाव = दुर्गवाडी, गव्हारे
}}

'''भैरवगड''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्याच्या सातारा जिल्ह्यातील एक किल्ला आहे. भैरवगड या नावाचे एकूण पाच किल्ले महाराष्ट्रात आहेत, त्यांपैकी हा एक. बाकीचे असे : [[मोरोशी]]चा भैरवगड ([[ठाणे]] जिल्हा), [[कणकवली]]जवळचा नरडव्याचा भैरवगड ([[सिंधुदुर्ग]] जिल्हा), कोथळ्याचा भैरवगड, शिरपुंजेचा भैरवगड (दोन्ही [[अहमदनगर]] जिल्हा).

==स्थलवर्णन==
हा किल्ला सह्याद्रीच्या सलग रांगेपासून बाहेर आलेल्या डोंगराच्या फाट्यावर वसलेला आहे, त्यामुळे दुरून हा किल्ला दिसत नाही. घनदाट जंगल हे येथील मुख्य आकर्षण आहे.                       हे अरण्य अभयारण्य म्हणून घोषित करण्यात आल्याने येथील सर्व गावांचे स्थलांतर करून ती अरण्याबाहेर वसवण्यात आली आहेत, त्यामुळे या भागात माणसांचा वावर तसा कमीच आहे. २०१२ साली भैरवगडाच्या आजूबाजूचे अभयारण्य &quot;टायगर रिझर्व&quot; घोषित केल्यामुळे हेळवाकहून भैरवगड, पाथरपुंज (व प्रचितगड) कडे जाणाऱ्या कच्च्या रस्त्यावर जंगल खात्याने चौकी बसवलेली आहे व वनखात्याची लिखित स्वरूपातील पूर्वपरवानगी घेतल्याशिवाय या रस्त्याने जाता येत नाही.

==इतिहास==
इतिहासात या गडाचा उल्लेख कोठेही आढळत नाही. मात्र या गडाचा वापर केवळ टेहळणीसाठी असावा असे येथील बांधकामावरून दिसते.

==गडावर पहाण्यासारखी ठिकाणे==
भैरवगडाच्या समोरच्या डोंगरावरील मंदिरात भैरी देवी,  तुळाई देवी, व वाघजाई देवी यांच्या २ ते ३ फूट उंचीच्या मूर्ती आहेत. मंदिराच्या प्रशस्त सभामंडपात १०० जणांची झोपण्याची सोय होऊ शकते. मंदिरा समोरच्या प्रांगणात तुळशीवृंदावन व शंकराच्या पिंडीचा चबुतरा दिसतो. मंदिराच्या उजव्या बाजूला एका खडकावर  छत्रपती शिवाजी महाराजांचा पुतळा बसवलेला आहे.

==भैरवगड किल्ल्याचा डोंगर==
भैरवगड किल्ला मंदिरासमोरील डोंगरावर आहे. तेथे जाण्यासाठी मंदिराच्या डाव्या बाजूने खाली उतरणाऱ्या पायवाटेने जावे लागते. किल्ल्याच्या डोंगरावर पोहचल्यावर एक बांधीव बुरूज आणि येथेच वरच्या बाजूला कातळात कोरलेली मोठी चौकोनी गुहा आहे. पूर्वीच्या काळी टेहळणीसाठी बसणारे टेहळे येथे बसून लांबवर नजर ठेऊ शकत असले पाहिजेत. या गुहेमुळे पाऊस वाऱ्यापासून त्यांचे संरक्षण होत असावे. 

गुहेपासून थोडे पुढे जाऊन डोंगराला वळसा मारल्यावर दरीच्या बाजूला बुरूज असलेला ढासळलेल्या अवस्थेतील दक्षिणाभिमुख दरवाजा आहे. या दरवाजातून पुढे गेल्यावर समोरच्या टेकाडाच्या चढावावर दुसरा दक्षिणाभिमुख दरवाजा आहे. हा दरवाजाही ढासळलेला आहे. 

गडमाथा तसा अरुंदच आहे, त्यामुळे २ तासात गड फिरून होतो. गडावरून लांबवर पसरलेले कोयनेचे दाट जंगल दिसते.  

==पाण्याची सोय==
दक्षिणामुख दरवाजा असलेल्या टेकाडाला वळसा मारून गडाच्या मागील बाजूस गेल्यावर येथे पाण्याची दोन टाकी दिसतात.  यातील पाणी पिण्यास उपयुक्त असून ते बारमाही असते. मंदिराकडे येणाऱ्या कच्च्या रस्त्याने चालत जाऊन डावीकडे दरीत उतरणाऱ्या वाटेने ५ मिनिटे खाली उतरल्यावर पाण्याचे एक टाके दिसते. मात्र हे पाणी मार्चपर्यंतच असते. मंदिराच्या मागच्या बाजूला कोकणातील पाते (गोवळ पाती) गावात उतरणारी वाट आहे. या वाटेने ५ मिनिटे खाली उतरल्यावर एक चौकोनी विहीर आहे. या विहिरीला बारमाही पाणी असते.

==भैरवगडाला जाण्याच्या चार वाटा==
===१. हेळवाकची रामघळ मार्गे===
[[चिपळूण]]-[[कऱ्हाड]] रस्त्यावर कुभांर्ली घाट पार केल्यावर, कोयनानगरच्या ५-६ किलोमीटर अलीकडे हेळवाक गाव आहे. तिथून मेंढेघरमार्गे कोंढावळे धनगरवाड्याला गेल्यावर, डोंगर उजवीकडे व ओढा डावीकडे ठेवून १ तासांत रामदास स्वामींच्या वास्तव्याने पावन झालेली &quot;रामघळ&quot; लागते. ( याच रामघळीत रामदास स्वामींना &quot;आनंदवन भुवनी &quot; हे काव्य सुचले अशी दंतकथा आहे.)  या रामघळीतूनच वर जाणारा रस्ता पकडल्यास भैरवडावर पोचता येते.

याऐवजी, पाथरपुंज ते जुना वाघोना या मार्गावरूनही भैरवगडावर जाता येते. मात्र हा पल्ला फारच लांबचा असल्याने गड गाठण्यास ६ तास लागतात. वाटेत खूप घनदाट जंगल लागते. वाट तशी मळलेली नसल्याने हरवण्याचा संभव खूपच आहे. या वाटेने जायचे असल्यास वाटाडया घेऊन जाणे आवश्यक आहे.

वनखात्याची लिखित स्वरूपातील पूर्वपरवानगी घेतल्यास पावसाळा सोडून इतर ऋतुत जीपने, कच्च्या रस्त्यावरून हेळवाक मार्गे भैरवगडापर्यंत जाता येते. (हेळवाक ते भैरवगड अंतर साधारणपणे २० किमी आहे.)

===२. दुर्गवाडी मार्गे===
सकाळी ८ वाजता [[चिपळूण]]वरून सुटणाऱ्या [[चिपळूण]]-[[डेरवण]]-दुर्गवाडी ही बस एका तासात दुर्गवाडीला पोहोचते.  दुर्गवाडी गावाच्या वर असणाऱ्या जंगलातून वाट थेट गडावर जाते. या वाटेने गड गाठण्यास ३ तास लागतात. वाट तशी सरळच असली तरी दमछाक करणारी आहे. गव्हारे-गोवळपाती गावातून येणारी वाटसुद्धा या वाटेलाच येऊन मिळते. वाटेत कुठेही पाणी नाही. पायथ्यापासून भैरवगडावर पोहोचण्यास साडेतीन तास लागतात.

===३ गव्हारे मार्गे===
दुर्गवाडी गावाच्या आधी गव्हारे (गोवारे) गावाकडे जाणारा गाडीरस्ता लागतो. या गव्हारे गावातून गडावर जाण्यास तीन तास लागतात. ही वाट मध्येच दुर्गवाडी गावातून येणाऱ्या वाटेस मिळते. पावसाळा सोडून इतर ऋतूत जीपने, कच्च्या रस्त्यावरून कोयनानगर - गव्हारे (गोवारे) - पाथरपुंज मार्गे भैरवमंदिरापर्यंत जाता येते. तेथून भैरवगडापर्यंत जाण्यासाठी अर्धा तास लागतो. पायथ्यापासून भैरवगडावर पोहोचण्यास एकूण साडेतीन तास लागतात.

===४. पाते ,गोवळ  मार्गे===
चिपळूण पासून गोव्याच्या दिशेला जातांना २१ किलोमीटरवर &quot;आसुर्डे फाटा&quot; लागतो. तिथून डावीकडला रस्ता २२ किमीवरील पाते गोवळ,पाते गावापर्यंत जातो. (यातील शेवटचे ५ कि.मी. पक्का रस्ता करण्यात आला आहे.)  पाते गोवळ गावातून गडावर जाण्यासाठी गावकऱ्यांनी पायऱ्या बांधलेल्य़ा आहेत. गावाच्या वर असलेल्या पठारापर्यंत या पायऱ्यांनी जाता येते. (येथे येण्यासाठी गावातून दीड तास लागतो). पुढे खड्या चढणीच्या वाटेने २ तासात भैरवगडावरील मंदिरात पोहोचता येते. पायथ्यापासून भैरवगडावर पोहोचण्यास कमीत कमी दोन तास लागतात.

==राहण्याची सोय==
भैरवगडाजवळच्या टेकडीवरील मंदिरात १०० जणांची राहण्याची सोय होऊ शकते.

==जाण्यासाठी लागणारा वेळ==
१. दुर्गवाडी किंवा गव्हारे मार्गांनी साडेतीन तास लागतात. 

२. हेळवाकच्या रामघळी मार्गे ६ तास लागतात.

३. मोरोशी येथुन पाऊलवाटेने चालत १ ते १:३० तास लागतो

==खास सूचना==
१. [[हेळवाक]]हून भैरवगड, पाथरपुंज (व [[प्रचितगड|प्रचितगडा]])कडे जाणाऱ्या कच्च्या रस्त्यावर जंगल खात्याने चौकी बसवलेली आहे व वनखात्याची लिखित स्वरूपातील पूर्वपरवानगी घेतल्याशिवाय या रस्त्याने जाता येत नाही. अभयारण्य क्षेत्रात चोरून प्रवेश केल्यास दंड आणि तुरुंगवासाची सजा होऊ शकते.

२. भैरवगडावर पावसाळ्यात जळवांचा त्रास फार मोठ्या प्रमाणात होतो. अंगाला चिकटलेल्या जळूवर मीठ वा हळद टाकल्यास ती अंगापासून सुटते.

३. भैरवगड ते [[प्रचितगड]] असा २ दिवसांचा ट्रेक करता येतो. या ट्रेकमध्ये रात्रीचा मुक्काम जंगलात तंबू ठोकून करता येतो. जंगलात वन्य पशूंचा वावर मोठ्या प्रमाणात आहे. [[प्रचितगड]]च्या आजूबाजूचे अभयारण्य &quot;टायगर रिझर्व&quot; घोषित केल्यामुळे वनखात्याची लिखित स्वरूपातील पूर्वपरवानगी घेतल्याशिवाय गडावर जाता येत नाही, तसेच जंगल खात्याच्या कारवाईच्या भीतीने वाटाडेही [[प्रचितगड|प्रचितगडावर]] यायला तयार होत नाहीत.

== हे सुद्धा पहा==
* [[भारतातील किल्ले]]
* [[महाराष्ट्रातील किल्ले]]

==संदर्भ==
* [http://www.SATARA.faltupana.in फालतूपणा]]
* [http://www.trekshirish.com/bhairavgad.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150221115052/http://trekshirish.com/bhairavgad.php |date=2015-02-21 }} ट्रेक शिरीष)

{{साचा:विस्तार-किल्ला}}
{{महाराष्ट्रातील किल्ले}}
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]]</text>
      <sha1>k8e8uu77ko776hk4a5gj9ifobpq2m65</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बराक ओबामा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19809</id>
    <revision>
      <id>2690474</id>
      <parentid>2649746</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:32:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40678" sha1="om6jubby2ss6yol41kpqnndx3t09tfa" xml:space="preserve">{{मुखपृष्ठ सदर टीप
|तारीख = २ फेब्रुवारी
|वर्ष = २००९
}}
{{माहितीचौकट सेनेटर
| नाव = बराक ओबामा
| राष्ट्रीयत्व=[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकन]]
| चित्र नाव=President_Barack_Obama.jpg
| चित्र आकारमान=250 px
| क्रम = [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] ४४वे {{AutoLink|अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|राष्ट्राध्यक्ष}}
| उपराष्ट्रपती = [[जोसेफ बायडेन]]
|कार्यकाळ_आरंभ = २० जानेवारी २००९
| कार्यकाळ_समाप्ती = २० जानेवारी २०१७
| मागील = [[जॉर्ज डब्ल्यू. बुश]]  
| पुढील  = [[डॉनल्ड ट्रम्प]] 
| jr/sr2 = सेनेटर
| राज्य2 = [[इलिनॉय]]
| बरोबर2 = 
| पक्ष= [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक पक्ष]]
| कार्यकाळ_आरंभ2 = [[इ.स. २००५|२००५]]
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = [[इ.स. २००८|२००८]]
| मागील2  =  
| पुढील2  = 
| राज्य_सेनेट3= इलिनॉय
| जिल्हा3 = १३ व्या 
| कार्यकाळ_आरंभ3 = [[इ.स. १९९७|१९९७]]
| कार्यकाळ_समाप्ती3 = [[इ.स. २००४|२००४]]
| मागील3 =
| पुढील3 = 
| जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1961|08|4}}
| जन्मस्थान =  [[होनोलुलु]], [[हवाई]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]
| height = 
| धर्म = [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन]]
| law school =
| पत्नी = [[मिशेल ओबामा]]
| व्यवसाय = 
| अपत्ये = 
| शाळा_महाविद्यालय = [[कोलंबिया विद्यापीठ]], &lt;br /&gt; [[हार्वर्ड विधी विद्यालय]]
| सही     = Barack Obama signature.svg
|}}

'''बराक हुसेन ओबामा''' ( [[ऑगस्ट ४]], [[इ.स. १९६१|१९६१]]) हे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] ४४वे व माजी [[अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|राष्ट्राध्यक्ष]] आहेत. अमेरिकेचे ४४ वे राष्ट्राध्यक्ष म्हणून त्यांनी [[जानेवारी २०]], [[इ.स. २००९|२००९]] रोजी पदग्रहण केले. [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक पक्षाचे]] उमेदवार असलेल्या ओबामांनी [[नोव्हेंबर ४]], [[इ.स. २००८|२००८]] रोजी झालेल्या [[२००८ अमेरिकन अध्यक्षीय निवडणूक|अमेरिकेच्या अध्यक्षीय निवडणुकीत]] [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन पक्षाचे]] उमेदवार सेनेटर [[जॉन मॅककेन]] ह्यांचा ३६५ विरुद्ध १६५ मतांनी पराभव केला. २०१२ साली पुन्हा [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक पक्षाचे]] उमेदवार असलेल्या ओबामांनी [[नोव्हेंबर ६]], [[इ.स. २०१२|२०१२]] रोजी झालेल्या [[२०१२ अमेरिकन अध्यक्षीय निवडणूक|अध्यक्षीय निवडणुकीत]] [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन पक्षाचे]] उमेदवार सेनेटर [[मिट रॉम्नी]] ह्यांचा ३०२ विरुद्ध २०३ मतांनी पराभव केला. ओबामा हे अमेरिकेचे पहिले [[आफ्रिकन अमेरिकन]] राष्ट्राध्यक्ष आहेत. राष्ट्राध्यक्षपदाच्या निवडणुकीपूर्वी ते [[इलिनॉय]] ह्या राज्यामधून अमेरिकेचे सेनेटर होते. अमेरिकेच्या उपराष्ट्राध्यक्षपदासाठी त्यांनी सेनेटर [[जोसेफ बायडेन]] ह्यांची निवड केली. ओबामा हे अमेरिकेच्या [[शिकागो]] ह्या शहराचे निवासी आहेत.

[[९ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २००९|२००९]] रोजी त्यांनी जागतिक शांततावाढीसाठी व अण्वस्त्र प्रसार रोखण्यासाठी केलेल्या योगदानासाठी ओबामांना २००९ सालचे [[नोबेल शांतता पारितोषिक]] देण्यात आले. ८ वर्षे राष्ट्राध्यक्षपदावर राहिल्यानंतर जानेवारी २०१७ मध्ये ओबामांनी नवे अध्यक्ष [[डॉनल्ड ट्रम्प]] ह्यांच्याकडे सत्ता सुपूर्त केली.

== जन्म, लहानपण व शिक्षण ==
बराक ओबामांचा जन्म अमेरिकेच्या [[हवाई]] राज्यातील [[होनोलुलु]] ह्या शहरात झाला. त्यांचे वडील बराक ओबामा सिनियर हे [[केन्या]] ह्या देशाचे नागरिक होते आणि त्यांची आई ऍन डनहम ही अमेरिकेच्या [[कॅन्सस]] ह्या राज्यातली होती. ओबामांचे प्राथमिक शिक्षण [[इंडोनेशिया]] ह्या देशातील [[जकार्ता|जकार्तामध्ये]] झाले. ते १० वर्षाचे असताना हवाईला परतले आणि त्यानंतर त्यांच्या आजी-आजोबांनी त्यांना वाढवले. हवाईतून माध्यमिक शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठातून]] राजकारणशास्त्र ह्या विषयातून [[इ.स. १९८३|१९८३]] मध्ये पदवी घेतली आणि [[हार्वर्ड विद्यापीठ|हार्वर्ड विद्यापीठाच्या]] कायदा विभागातून [[इ.स. १९९१|१९९१]] मध्ये उच्च पदवी घेतली. हार्वर्डमध्ये असताना ते हार्वर्ड लॉ रिव्ह्यूचे पहिले कृष्णवर्णीय अध्यक्ष होते. त्यानंतर पुढची १२ वर्षे त्यांनी [[शिकागो विद्यापीठ|शिकागो विद्यापीठामध्ये]] संविधानशास्त्र शिकवले.

== राजकारण ==
[[चित्र:ObamaSouthCarolina.jpg|thumb|left|200 px|निवडणुकीच्या एका प्रचारसभेत बोलताना]]
[[इ.स. १९९६|१९९६]] मध्ये ओबामांची डेमोक्रॅटिक पक्षातर्फे इलिनॉय राज्याच्या सेनेटरपदी निवड झाली. पुढची ८ वर्षे त्यांनी राज्य सेनेटर म्हणून विविध समित्यांवर पदे स्वीकारली आणि अनेक कायदे तयार करण्यात महत्त्वपूर्ण वाटा उचलला. इथे त्यांनी डेमोक्रॅटिक तसेच रिपब्लिकन पक्षाच्या अनेक सदस्यांसोबत एकत्र काम करून ''एक वेगळा राजकारणी'' अशी स्वतःची प्रतिमा निर्माण केली.&lt;ref&gt;चार्ल्स पीटर्स (जानेवारी ४, २००८). &quot;[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/01/03/AR2008010303303.html Judge Him By His Laws]&quot;, द वॉशिंग्टन पोस्ट.&lt;/ref&gt; २००४ साली डेमोक्रॅटिक पक्षाच्या बैठकीदरम्यान पक्षाचे तत्कालीन अध्यक्षीय उमेदवार [[जॉन केरी]] ह्यांच्यासाठी पाठिंब्याचे भाषण दिल्यानंतर ओबामा प्रसिद्धीच्या झोतात आले.&lt;ref&gt;(ऑगस्ट २, २००४) &quot;[http://www.newsweek.com/id/54728/output/print Star Power]&quot;{{मृत दुवा}}, [http://wayback.archive.org/web/20090626020319/http://www.newsweek.com/id/54728/output/print विदागारातील आवृत्ती] न्यूजवीक साप्ताहिक.&lt;/ref&gt; दरम्यान ''डेमोक्रॅटिक पक्षाचा नवा चेहरा'' अशी त्यांची लोकप्रियता वाढत राहिली.&lt;ref&gt;मोनिका डवेय (२६ जुलै, २००४) &quot;[http://www.nytimes.com/2004/07/26/politics/campaign/26obama.html?pagewanted=all&amp;ei=5090&amp;en=a9ec67011c39350b&amp;ex=1248494400&amp;partner=rssuserland A surprise Senate contender reaches his biggest stage yet]&quot;, द न्यू यॉर्क टाईम्स.&lt;/ref&gt;

[[इ.स. २००४|२००४]] साली ओबामांची अमेरिकेच्या सेनेटरपदी निवड झाली. ह्या निवडणुकीमधे त्यांनी प्रतिस्पर्धी उमेदवाराला ७०% विरुद्ध २१% अशा मतफरकानी पराभूत केले. अमेरिकेच्या इतिहासात ते फक्त पाचवे कृष्णवर्णीय सेनेटर आहेत. अमेरिकन सेनेटमध्ये त्यांना नवीन तसेच जुन्या सेनेटरांसोबत काम करण्याची संधी मिळाली. सेनेटच्या अनेक समित्यांवर त्यांनी अध्यक्षपदी आणि सदस्यपदी राहुन राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पातळीवर बरेच महत्त्वाचे अहवाल मंजूर करण्यात वाटा उचलला&lt;ref&gt;[http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_bills_sponsored_by_Barack_Obama_in_the_United_States_Senate इंग्रजी विकिपीडिया वरील लेख]&lt;/ref&gt;. आपल्या सेनेटच्या कारकिर्दीमध्ये त्यांनी अध्यक्ष बुश आणि उपाध्यक्ष [[डिक चेनी]] ह्यांच्या निर्णयांवर प्रचंड टीकेची झोड उठवली. 
[[चित्र:US President Barack Obama taking his Oath of Office - 2009Jan20.jpg|right|thumb|300 px|२० जानेवारी २००९ रोजी राष्ट्राध्यक्षपदाची शपथ घेताना बराक ओबामा]]
फेब्रुवारी २००७ मध्ये ओबामांनी आपण २००८ची अध्यक्षीय निवडणुक लढवणार असल्याचे जाहीर केले. डेमोक्रॅटिक पक्षाच्या उमेदवारीसाठी घेण्यात आलेल्या चुरशीच्या प्राथमिक निवडणुकांमध्ये त्यांनी अनुभवी सेनेटर [[हिलरी क्लिंटन]] ह्यांचा पराभव केला. त्यांच्या सर्व प्रचारसभांना अभूतपूर्व असा प्रतिसाद लाभला आणि त्या जोरावर अमेरिकन मतदारांमध्ये (विशेषतः तरुण पिढीमध्ये) अध्यक्षीय निवडणुकीबद्दल प्रचंड उत्साह निर्माण करण्यात ते यशस्वी झाले. अध्यक्ष बुशच्या लोकप्रियतेला लागलेल्या ओहोटीचा त्यांना फायदा मिळाला. आपल्या ''बदल'' ह्या मुद्द्याच्या जोरावर ओबामांनी नोव्हेंबर २००८ मधील अध्यक्षीय निवडणुकीत विजय मिळवला. निवडणुकीच्या रात्री निकाल जाहीर झाल्यानंतर शिकागो शहरात लाखोंच्या संख्येने जमलेल्या चाहत्यांसमोर त्यांनी &quot;अमेरिकेमध्ये बदल आला आहे&quot; असे उद्गार काढले.&lt;ref&gt;वेस्ली जॉन्सन (५ नोव्हेंबर २००८) &quot;[http://www.independent.co.uk/news/world/americas/change-has-come-says-presidentelect-obama-992930.html Change has come, says President-elect Obama]&quot;, द इंडिपेडंट&lt;/ref&gt;.

निवडणुकीनंतर ओबामांनी आपल्या आगामी प्रशासनामध्ये आपल्या काही कट्टर प्रतिस्पर्ध्यांची (हिलरी क्लिंटनः परराष्ट्रसचिव) तसेच रिपब्लिकन पक्षाच्या काही सदस्यांची ([[रॉबर्ट गेट्स]]: संरक्षणसचिव) निवड करून आपण राजकारणात मोठा बदल आणणार असल्याचे सुतोवाच केले&lt;ref&gt;&quot;[http://en.wikipedia.org/wiki/Presidential_transition_of_Barack_Obama इंग्रजी विकिपीडिया वरील लेख]&quot;&lt;/ref&gt;. निवडणुकीनंतर मंत्रिमंडळ स्थापन करताना व अमेरिकेचे नवीन परराष्ट्रधोरण तयार करताना त्यांनी आपले प्रतिस्पर्धी रिपब्लिकन पक्षाचे सेनेटर जॉन मॅककेन ह्यांचा वारंवार सल्ला घेतल्याचे वृत्त आहे. दोन्ही पक्षातील आपल्या विरोधकांशी मैत्री करण्यात पुढाकार घेणारे ओबामा हे पहिले राष्ट्राध्यक्ष आहेत असे इतिहासकारांचे म्हणणे आहे&lt;ref&gt;http://www.nytimes.com/2009/01/19/us/politics/19mccain.html?scp=2&amp;sq=mccain%20obama&amp;st=cse&lt;/ref&gt;.

पुन्हा [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक पक्षाचे]] उमेदवार असलेल्या ओबामांनी [[नोव्हेंबर ६]], [[इ.स. २०१२|२०१२]] रोजी झालेल्या अमेरिकेच्या अध्यक्षीय निवडणुकीत [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन पक्षाचे]] उमेदवार सेनेटर [[मिट रॉम्नी]] ह्यांचा ३०२ विरुद्ध २०३ मतांनी पराभव केला.

== राजकीय भूमिका ==
अध्यक्ष [[जॉर्ज बुश]] ह्यांच्या [[इराक]]वर चढाई करण्याच्या निर्णयाला ओबामांनी प्रथमपासूनच ठाम विरोध दर्शविला आहे.&lt;ref&gt;Strausberg, Chinta (2002-09-26). &quot;[http://www.highbeam.com/doc/1P3-220062931.html Opposition to war mounts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511195931/http://www.highbeam.com/doc/1P3-220062931.html |date=2011-05-11 }}&quot; (paid archive), Chicago Defender, p. 1. Retrieved on 3 February 2008.&lt;/ref&gt; [[अल कायदा]] ह्या अतिरेकी संघटनेचा शेवट करायचा असेल तर अमेरिकेने इराकवर नव्हे तर [[अफगाणिस्तान|अफगाणिस्तानवर]] आपले लक्ष केंद्रित केले पाहिजे अशी ठाम भूमिका त्यांनी घेतली आणि त्यावर ते अजूनही कायम आहेत.&lt;ref&gt;http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/hardtalk/7281805.stm&lt;/ref&gt; आपण राष्ट्राध्यक्षपदी निवडुन आल्यानंतर अमेरिकेचे सैन्य इराकमधून १६ महिन्यात काढून घेऊ तसेच अफगाणिस्तानात अतिरिक्त ७,००० जवान पाठवू अशी घोषणा त्यांनी केली आहे.&lt;ref&gt;http://ca.news.yahoo.com/s/capress/080714/world/obama_afghanistan_2 {{मृत दुवा}}&lt;/ref&gt;  [[इराण]] हा [[मध्यपूर्व|मध्यपूर्वेतील]] सर्वांत धोकादायक देश आहे आणि तेथे यादवी टाळायची असेल तर इराणला अणुबॉम्ब विकसित करण्यापासून परावॄत्त करणे गरजेचे आहे, असे ओबामांचे ठाम मत आहे.&lt;ref&gt;http://www.news24.com/News24/World/US_Elections_2008/0,,2-10-2339_2334849,00.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106091348/http://www.news24.com/News24/World/US_Elections_2008/0,,2-10-2339_2334849,00.html |date=2009-01-06 }}
*{{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://www.news24.com/News24/World/US_Elections_2008/0,,2-10-2339_2334849,00.html |date=20080703053427}}&lt;/ref&gt;  [[इराण]], [[उत्तर कोरिया]] व [[क्युबा]] ह्या देशांशी विनाशर्त वाटाघाटी करण्यास ओबामा तयार आहेत. कोणत्याही देशावर लष्करी कारवाई करण्यापुर्वी राजकीय वाटाघाटींना पूर्ण संधी द्यायला हवी, आणि सैन्य पाठवणे हा सर्वांत शेवटचा पर्याय असायला हवा ह्या विचारांचे ते आहेत.&lt;ref&gt;http://www.chicagotribune.com/news/printedition/chi-0409250111sep25,1,4555304.story?ctrack=1&amp;cset=true&lt;/ref&gt;

ओबामांच्या मते [[तालिबान]] व [[अल कायदा]] ह्या अतिरेकी संगटनांना अमेरिका अथवा इतर लोकशाही राष्ट्रांवर अधिक दहशतवादी हल्ले करण्यापासुन थांबवायचे असेल, तर [[पाकिस्तान|पाकिस्तानचे]] सहकार्य आवश्यक आहे. पाकिस्तानकडे जर ह्या संघटनांच्या अड्डयांबद्दल खात्रीलायक बातमी असेल आणि तरीही त्यांनी काही कारवाई केली नाही, तर अमेरिका पाकिस्तानच्या संमतीशिवाय ह्या ठिकाणांवर हल्ले करेल असे स्पष्ट विधान त्यांनी एका भाषणादरम्यान केले.&lt;ref&gt;http://www.reuters.com/article/domesticNews/idUSN0132206420070801&lt;/ref&gt; आपले प्रशासन पाकिस्तान सरकारवर पाकिस्तानातील दहशतवादी संस्थांवर बंदी घालण्यासाठी दबाव आणेल तसेच अमेरिकेकडून मिळणाऱ्या आर्थिक व लष्करी मदतीचा पाकिस्तानने भारताशी युद्ध करण्यासाठी दुरुपयोग केला आहे असेही त्यांनी सांगितले आहे.&lt;ref&gt;http://www.रीडिफ.कॉम/news/2008/sep/05obama.htm{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

बुश प्रशासनाने [[ग्वांतानामो बे]] येथील लष्करी तळावर उघडलेल्या कुप्रसिद्ध बेकायदेशीर तुरुंगाला ओबामांनी तीव्र विरोध दर्शवला आहे आणि तो आपण बंद करणार असल्याचे जाहीर केले आहे&lt;ref&gt;http://www.newsweek.com/id/168294 {{मृत दुवा}} [http://wayback.archive.org/web/20081113102450/http://www.newsweek.com/id/168294 विदागारातील आवृत्ती]&lt;/ref&gt;. गर्भपातावर कायदेशीर बंदी घालण्याच्या ते विरोधात आहेत&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://asp.usatoday.com/news/politics/election2008/issues.aspx?i=9&amp;c=12 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2008-12-18 |archive-date=2008-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012005917/http://asp.usatoday.com/news/politics/election2008/issues.aspx?i=9&amp;c=12 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, तसेच शाळांमध्ये लैंगिक शिक्षण सक्तीचे करणे त्यांना मान्य नाही&lt;ref&gt;http://www.politifact.com/truth-o-meter/statements/712/&lt;/ref&gt;.

== कौटुंबिक व खाजगी आयुष्य ==
[[चित्र:Barack and Michelle Cropped.jpg|thumb|left|200 px|बराक ओबामा आणि पत्नि मिशेल]]
बराक ओबामांची [[मिशेल ओबामा|मिशेल रॉबिन्सन]] ह्यांच्याशी १९८९ मध्ये [[शिकागो]]त भेट झाली व त्यांनी १९९२ साली लग्न केले. ओबामा दांपत्याला मलिया (वयः १० वर्षे) आणि नताशा (वयः ७ वर्षे) ह्या दोन मुली आहेत.  आजी मॅडेलाईन डनहम ह्यांना ओबामा कायम ''आपल्या कुटुंबाचा मोठा आधारस्तंभ'' असे संबोधतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://kgmb9.com/main/content/view/10637/42/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2008-12-15 |archive-date=2009-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090126061558/http://kgmb9.com/main/content/view/10637/42/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  अध्यक्षीय निवडणुकीच्या फक्त २ दिवसांआधी मॅडेलाईन डनहमांचे हवाईमध्ये वयाच्या ८५व्या वर्षी निधन झाले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://voices.washingtonpost.com/the-trail/2008/11/03/obamas_grandmother_dies.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2008-12-15 |archive-date=2017-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118155156/http://voices.washingtonpost.com/the-trail/2008/11/03/obamas_grandmother_dies.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

बराक ओबामांनी आत्तापर्यंत २ पुस्तके लिहिली आहेत.  त्यांचे [[ड्रीम्स फ्रॉम माय फादर (पुस्तक)|ड्रीम्स फ्रॉम माय फादर]] (Dreams from My Father) हे आत्मचरित्र १९९५ मध्ये तर [[द ऑडासिटी ऑफ होप (पुस्तक)|द ऑडासिटी ऑफ होप]] (The Audacity of Hope) हे पुस्तक २००६ मध्ये प्रकाशित झाले आहे.  आपल्या दुसऱ्या पुस्तकात त्यांनी आपले राजकीय विचार सविस्तर मांडले आहेत.

[[बास्केटबॉल]] हा ओबामांचा आवडता खेळ आहे.  निवडणुकीच्या धामधूमीत विरंगुळ्यासाठी ते बऱ्याचवेळ बास्केटबॉलचा आधार घेत असत.&lt;ref&gt;http://www.latimes.com/news/nationworld/nation/la-na-basketball4-2008oct04,0,4130131.story?track=rss&lt;/ref&gt;  अध्यक्षीय निवडणुकीला उभे राहण्यापूर्वी ओबामांनी आपण धुम्रपान सोडत असल्याचे जाहीर केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.chicagotribune.com/news/politics/chi-0702060167feb06,0,373462.story |title=संग्रहित प्रत |access-date=2008-02-16 |archive-date=2008-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216014954/http://www.chicagotribune.com/news/politics/chi-0702060167feb06,0,373462.story |url-status=live }}&lt;/ref&gt;  २००८ साली एका मुलाखतीमध्ये त्यांनी तरुणपणी मद्यसेवन व अंमली पदार्थांचे सेवन केले असल्याची कबुली दिली.&lt;ref&gt;http://www.iht.com/articles/2006/10/24/news/dems.php {{मृत दुवा}} [http://wayback.archive.org/web/20090203073809/http://iht.com/articles/2006/10/24/news/dems.php विदागारातील आवृत्ती]&lt;/ref&gt;

बराक ओबामा हे धर्माने [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन]] आहेत. &quot;आपले वडील त्यांच्या लहानपणी मुस्लिम होते पण तरुणपणापासुन ते नास्तिक बनले, तर आपली आई धार्मिक नव्हती&quot;, असे ओबामा आपल्या द ऑड्यासिटी ऑफ होप ह्या पुस्तकात लिहितात.  ओबामांनी इंडोनेशियात शिकताना गुप्तपणे मुस्लिम धर्मांतर केले होते किंवा ते एका [[मदरसा|मदरश्यामध्ये]] शिकत होते अशा स्वरूपाच्या अफवा निवडणुकीच्या काळात उठवल्या गेल्या होत्या, पण त्या खोट्या आहेत असे निष्पन्न झाले.&lt;ref&gt;http://redblueamerica.com/truthornot/2008-02-13/barack-obama-secret-muslim-933 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129195347/http://redblueamerica.com/truthornot/2008-02-13/barack-obama-secret-muslim-933 |date=2009-01-29 }}
*{{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://redblueamerica.com/truthornot/2008-02-13/barack-obama-secret-muslim-933 |date=20100115031212}}&lt;/ref&gt;  ओबामा शिकागोच्या ट्रिनीटी युनायटेड चर्च ऑफ क्राइस्ट (Trinity United Church of Christ)चे सभासद होते, पण त्या चर्चचे पाद्री जेरेमाइयाह राईट हे प्रार्थनांदरम्यान वारंवार वर्णद्वेषी व अमेरिकाविरोधी वक्तव्ये करीत असल्याची बातमी डेमोक्रॅटिक पक्षाच्या प्राथमिक निवडणुकांदरम्यान बाहेर आल्यानंतर ओबामांनी पाद्री राईटशी (आणि पर्यायाने ट्रिनीटी चर्चशी) असलेले संबंध तोडून टाकले.&lt;ref&gt;http://www.nytimes.com/2008/06/01/us/politics/01obama.html?_r=1&amp;bl&amp;ex=1212552000&amp;en=4f275b18627314ec&amp;ei=5087%0A&lt;/ref&gt;

== जागतिक लोकप्रियता ==
बराक ओबामांच्या श्रोत्यांना मंत्रमुग्ध करून टाकणाऱ्या भाषणशैलीमुळे त्यांची तुलना [[मार्टिन ल्युथर किंग, जुनियर]] बरोबर केली जाते.&lt;ref&gt;http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/us_elections_2008/7735014.stm&lt;/ref&gt;  केन्यन वडील, अमेरिकन आई, हवाईमधील जन्म, इंडोनेशियातील शिक्षण आणि आयव्ही लीग विद्यापीठांमधून उच्चशिक्षण ह्या सर्व गोष्टींमुळे ओबामांच्या व्यक्तिमत्त्वाला एक वेगळीच झालर मिळाली आहे ज्यामुळे ऐतिहासिक कृष्णवर्णीय अमेरिकन राजकारण्यांच्या तुलनेत त्यांचे वेगळेपण उठून दिसते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.washingtonmonthly.com/features/2004/0411.wallace-wells.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2008-12-15 |archive-date=2008-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513153556/http://www.washingtonmonthly.com/features/2004/0411.wallace-wells.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  ओबामांच्या २० जानेवारी २००९ रोजी झालेल्या वॉशिंग्टनमधील राष्ट्राध्यक्षपदाच्या शपथविधी सोहळ्याला लाखो चाहत्यांनी थंडीची पर्वा न करता हजेरी लावली.&lt;ref&gt;http://www.cnn.com/2009/POLITICS/01/20/obama.inauguration/index.html?iref=mpstoryview&lt;/ref&gt;

ओबामांची लोकप्रियता केवळ अमेरिका देशापुरतीच सीमित नाही. २००८ साली [[बीबीसी|बीबीसीतर्फे]] घेण्यात आलेल्या एका कौलामध्ये २२ देशांच्या लोकांनी (भारतासह) ओबामांना पसंती दाखवली आणि १७ देशांच्या लोकांनी ओबामा निवडून आल्यानंतर अमेरिकेचे जगातील इतर देशांशी संबंध सुधारतील असे भाकित केले होते.&lt;ref&gt;http://www.abc.net.au/news/stories/2008/09/09/2360240.htm?section=world&lt;/ref&gt;  निवडणुकीमध्ये ओबामा विजयी झाल्याचे जाहीर झाल्यानंतर जगभरात त्यांच्या चाहत्यांनी जल्लोष व्यक्त केला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/africa/11/04/intl.reax/index.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2008-12-15 |archive-date=2008-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081209064644/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/africa/11/04/intl.reax/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  ओबामांचा विजय केन्यामध्ये प्रचंड धुमधडाक्यात साजरा केला गेला.  केन्याच्या राष्ट्राध्यक्षांनी ह्या आनंदाप्रीत्यर्थ एका दिवसाची राष्ट्रीय सुट्टी जाहीर केली.&lt;ref&gt;http://www.voanews.com/lao/archive/2008-11/2008-11-05-voa4.cfm?CFID=79908720&amp;CFTOKEN=45678510 {{मृत दुवा}}&lt;/ref&gt; जगात इतरत्र युरोप, आशिया आणि दक्षिण अमेरिकेतील अनेक देशांमध्ये लोकांनी ओबामांच्या विजयाचे उत्साहाने व आशेने स्वागत केले. मात्र चीनमध्ये याबाबतीत अनास्था जाणवली तर पाकिस्तानात अनेकजण याबाबतीत साशंक होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/11/05/MNGJ13UP78.DTL |title=संग्रहित प्रत |access-date=2008-12-15 |archive-date=2011-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105124709/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/11/05/MNGJ13UP78.DTL |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== समाजकार्य ==
बराक ओबामांनी आपल्या शिकागो शहरातील वास्तव्यादरम्यान बराच काळ समाजसेवेत व्यतीत केला आहे. १९८५ मध्ये शिकागोच्या दक्षिण पांढरपेशा विभागात ''विकसनशील समाज प्रकल्प'' (Developing Communities Project) यासाठी त्यांची प्रमुखपदी निवड झाली. त्यापुढील ३ वर्षे त्यांनी कममिळकतीवर जगणाऱ्या गरीब समाजाच्या विकासासाठी अनेक कार्यक्रम हाती घेतले. त्यापैकी काही उल्लेखनीय कार्यक्रम म्हणजे रस्तेदुरुस्ती, जुन्या इमारतींतून ॲस्बेस्टॉस काढणे, बेरोजगारांसाठी प्रशिक्षण, इत्यादी.&lt;ref&gt;http://www.usnews.com/usnews/news/articles/070826/3obama.htm {{मृत दुवा}} [http://wayback.archive.org/web/20090209074745/http://www.usnews.com/usnews/news/articles/070826/3obama.htm विदागारातील आवृत्ती]&lt;/ref&gt; इथेच त्यांच्या राजकारणातल्या भावी कारकिर्दीची पाळेमुळे घडली.&lt;ref&gt;http://www.latimes.com/news/nationworld/nation/ny-usobam025598601mar02,1,6933215,full.story {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081227094353/http://www.latimes.com/news/nationworld/nation/ny-usobam025598601mar02,1,6933215,full.story |date=2008-12-27 }}
*{{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://www.latimes.com/news/nationworld/nation/ny-usobam025598601mar02,1,6933215,full.story |date=20090227173313}}&lt;/ref&gt;

१९९३ साली हार्वर्डहून शिकागोत परतल्यावर ओबामा कायदाहक्काचे वकील हा पेशा स्वीकारून कृष्णवर्णीय व गरीब समाजाच्या कायदेशीर हक्कांसाठी (मतदानहक्क, रोगनिवारण, इत्यादी) काम करत राहिले.&lt;ref&gt;http://articles.latimes.com/2008/apr/06/nation/na-obamalegal6&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी|2}}
== बाह्यदुवे ==
{{नोबेल शांतता||2009/obama.html}}

{{अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष}}
{{अथॉरिटी कंट्रोल}}
{{DEFAULTSORT:ओबामा, बराक}}

[[वर्ग:अमेरिकेचे सेनेटर]]
[[वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष]]
[[वर्ग:अमेरिकन राजकारणी]]
[[वर्ग:नोबेल शांतता पारितोषिकविजेते]]
[[वर्ग:डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका) मधील राजकारणी]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:इलिनॉयमधील अमेरिकेचे सेनेटर]]</text>
      <sha1>om6jubby2ss6yol41kpqnndx3t09tfa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:गोव्याचे मुख्यमंत्री</title>
    <ns>14</ns>
    <id>26785</id>
    <revision>
      <id>2690635</id>
      <parentid>1455653</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:34:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2690635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="296" sha1="fx3a6rd5mhhq1d3uxo4og4izqcwneg6" xml:space="preserve">[[वर्ग:गोव्याच्या संवैधानिक व्यक्ती|मुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:भारतामधील राज्यांचे मुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]</text>
      <sha1>fx3a6rd5mhhq1d3uxo4og4izqcwneg6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फ्रान्स राष्ट्रीय फुटबॉल संघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32308</id>
    <revision>
      <id>2690471</id>
      <parentid>2255818</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:23:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10440" sha1="oxhaofo1l5vxvvrviekt4ojcpcn186b" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राष्ट्रीय फुटबॉल संघ  
| नाव               = फ़्रान्स
| Badge              =|
| फिफा कोड     = FRA
| उपाख्य           = ''Les Bleus'' (The Blues)
| राष्ट्रीय संघटन        = फ्रेंच फुतबॉल मंडळ&lt;br /&gt;(''Fédération Française&lt;br /&gt;de Football'')
| प्रादेशिक संघटन      = [[युएफा]] ([[युरोप]])
| प्रशिक्षक              = 
| कर्णधार            = [[हुगो लॉरीस]]
| सर्वात जास्त सामने          = [[लिलियन थुराम]] (१४२)
| सर्वात जास्त गोल         = [[थिएरी ऑन्री]] (५१)
| Home Stadium       = [[स्ताद दा फ्रान्स]] 
| फिफा रॅंक =१६
| जास्त फिफा = १
| जास्त फिफा तारीख = मे २००१-मे २००२
| कमी फिफा = २७
| कमी फिफा तारीख = सप्टेंबर २०१०
| इ.एल.ओ. रॅंक = १५
| जास्त इ.एल.ओ = १
| जास्त इ.एल.ओ तारीख= जुलै २००७
| कमी इ.एल.ओ = ४४
| कमी इ.एल.ओ तारीख= मे १९२८&lt;br /&gt;फेब्रुवारी १९३०

| Honours = [[चित्र:Football European Cup.svg|30px|1984 UEFA युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद]][[चित्र:फिफा विश्वचषक (new).svg|25px|1998 फिफा विश्वचषक]][[चित्र:Football European Cup.svg|30px|2000 UEFA युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद]]
| pattern_la1        = _frank18h
| pattern_b1         = _frank18h
| pattern_ra1        = _frank18h
| pattern_sh1        = _frank18h
| pattern_so1        = _fra18H
| leftarm1           = 123163
| body1              = 123163
| rightarm1          = 123163
| shorts1            = FFFFFF
| socks1             = F1030A
| pattern_la2        = _frank18a
| pattern_b2         = _fra18a
| pattern_ra2        = _frank18a
| pattern_sh2        = _frank18a
| pattern_so2        = _fra18A
| leftarm2           = FFFFFF
| body2              = FFFFFF
| rightarm2          = FFFFFF
| shorts2            = 123163
| socks2             = FFFFFF
|पहिला आंतरराष्ट्रीय         = {{Fb|Belgium}}  ३ - ३ {{Fb-rt|France}}&lt;br /&gt;([[ब्रसेल्स]], [[बेल्जियम]]; [[मे १]] [[१९०४]])
| मोठा विजय        = {{Fb|France}} १० - ०  {{Fb-rt|Azerbaijan}}&lt;br /&gt;([[ऑसेर]], [[फ्रान्स]]; [[सप्टेंबर ६]] [[१९९५]])
| मोठी हार       = {{Fb|Denmark}}  १७ - १ {{Fb-rt|France}}&lt;br /&gt;([[लंडन]], [[इंग्लंड]]; [[ऑक्टोबर २२]] [[१९०८]])
| स्पर्धा     = १२
| पहिला_विश्वचषक   = १९३०
| सर्वोत्तम_प्रदर्शन     = विजेते, [[१९९८ फिफा विश्वचषक|१९९८]]
| प्रादेशिक स्पर्धा      = [[युएफा युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद|युरोपियन अजिंक्यपद]]
| स्पर्धा_प्रादेशिक  = ७
| पहिला_प्रादेशिक = [[१९६० युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद|१९६०]]
| सर्वोत्तम_प्रदर्शन_प्रादेशिक = विजेते, [[युएफा यूरो १९८४|१९८४]] व [[युएफा यूरो २०००|२०००]]
| स्पर्धा_कॉन्फेडरेशन= २
| पहिला_कॉन्फेडरेशन= २००१
| सर्वोत्तम_प्रदर्शन_कॉन्फेडरेशन  = विजेते, [[२००१ FIFA प्रादेशिक संघटनs Cup|२००१]] and [[२००३ FIFA प्रादेशिक संघटनs Cup|२००३]]
}}
{{MedalTop}}
{{MedalSport |पुरूष [[ऑलिंपिक खेळ फुटबॉल|फुटबॉल]]}}
{{MedalGold | [[१९८४ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९८४ लॉस एंजेल्स]]|&amp;nbsp; }}
{{MedalSilver | [[१९०० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९०० पॅरिस]]|&amp;nbsp; }}
{{MedalBottom}}
'''फ्रान्स फुटबॉल संघ''' हा [[फ्रान्स]] देशाचा राष्ट्रीय [[फुटबॉल]] संघ आहे. हा संघ आपले यजमान सामने [[पॅरिस]]मधील [[स्ताद दा फ्रान्स]]मधून खेळतो. फ्रान्सने आजवर १२ [[फिफा विश्वचषक]]ांमध्ये भाग घेतला असून १९९८ साली अजिंक्यपद पटकावले आहे. तसेच [[१९८४ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९८४ लॉस एंजेल्स]] ऑलिंपिकमध्ये फ्रान्सने सुवर्ण तर [[१९०० उन्हाळी ऑलिंपिक|१९०० पॅरिस]] स्पर्धेमध्ये रौप्य पदक मिळवले.

==गणवेशाची व्युत्पत्ती==
{|
|
{{Football kit |
 pattern_la	= |
 pattern_b	= _collar|
 pattern_ra	= |
 leftarm	= 00288E|
 body	        = 00288E|
 rightarm	= 00288E|
 shorts	= FFFFFF|
 socks	= FF0000|
 title	= १९५८ विश्वचषक
}}
|
{{Football kit |
 pattern_la	= |
 pattern_b	= _vneckwhite|
 pattern_ra	= |
 leftarm	= 00288E|
 body	        = 00288E|
 rightarm	= 00288E|
 shorts	= FFFFFF|
 socks	= FF0000|
 title	= १९६२ विश्वचषक
}}
|{{Football kit |
 | pattern_la = _shoulder_stripes_white_stripes|
 | pattern_b  = |
 | pattern_ra = _shoulder_stripes_white_stripes|
 | pattern_sh = _adidasonwhite|
 | pattern_so = _3_stripes_white|
 | leftarm    = 0000C0|
 | body       = 0000C0|
 | rightarm   = 0000C0|
 | shorts     = 0000C0|
 | socks      = FF0000|
 | title      = १९७८ विश्वचषक |
}}
|{{Football kit |
 | pattern_la = _white_stripes|
 | pattern_b  = _3stripesonwhite|
 | pattern_ra = _white_stripes|
 | pattern_sh = _adidaswhite|
 | pattern_so = _3_stripes_white|
 | leftarm    = 009900|
 | body       = 009900|
 | rightarm   = 009900|
 | shorts     = 0000C0|
 | socks      = FF0000|
 | title      = १९७८ विश्वचषक |
}}
|{{Football kit |
 pattern_la	= _adidasstripeswhite|
 pattern_b	= _fra84|
 pattern_ra	= _adidasstripeswhite|
 leftarm	= 00288E|
 body	= 00288E|
 rightarm	= 00288E|
 shorts	= FFFFFF|
 socks	= FF0000|
 title	= यूरो १९८४
}}
|
{{Football kit |
 pattern_la	= _fra92|
 pattern_b	= |
 pattern_ra	= _fra92|
 leftarm	= 00288E|
 body	= 00288E|
 rightarm	= 00288E|
 shorts	= FFFFFF|
 socks	= FF0000|
 title	= यूरो १९९२
}}
|
{{Football kit |
 pattern_la	= _adidasstripeswhite|
 pattern_b	= _fra98|
 pattern_ra	= _adidasstripeswhite|
 leftarm	= 00288E|
 body	= 00288E|
 rightarm	= 00288E|
 shorts	= FFFFFF|
 socks	= FF0000|
 title	= १९९८ विश्वचषक
}}
|
|-
|
{{Football kit |
 pattern_la = _adidasstripesblue|
 pattern_b = _fra98a|
 pattern_ra = _adidasstripesblue|
 pattern_sh = white_stripes|
 leftarm  = FFFFFF|
 body	= FFFFFF|
 rightarm = FFFFFF|
 shorts	= 00288E|
 socks	= FFFFFF|
 title	=  १९९८ विश्वचषक
}}
|
{{Football kit |
 pattern_la	= _adidasstripeswhite|
 pattern_b	= _france 2000 home|
 pattern_ra	= _adidasstripeswhite|
 leftarm	= 00288E|
 body	= 00288E|
 rightarm	= 00288E|
 shorts	= FFFFFF|
 socks	= FF0000|
 title	= युरो २०००
}}
|
{{Football kit |
 pattern_la	=  _france2002h||
 pattern_b	= _france2002h|
 pattern_ra	=  _france2002h||
 leftarm	= 00288E|
 body	= 00288E|
 rightarm	= 00288E|
 shorts	= FFFFFF|
 socks	= FF0000|
 title	=  २००२ विश्वचषक
}}
|
{{Football kit |
 pattern_la	= _adidasstripeswhite|
 pattern_b	= _frah06|
 pattern_ra	= _adidasstripeswhite|
 pattern_sh     = _frah06 |
 leftarm	= 00288E|
 body	= 00288E|
 rightarm	= 00288E|
 shorts	= FFFFFF|
 socks	= FF0000|
 title	= २००६ विश्वचषक
}}
|{{Football kit |
 pattern_la	= _fra08h|
 pattern_b	= _fra08h|
 pattern_ra	= _fra08h|
 leftarm	= 1239BB|
 body	= 1239BB|
 rightarm	= 1239BB|
 shorts	= FFFFFF|
 socks	= FF0000|
 title	= युरो २००८
}}
|{{Football kit |
 pattern_la	= _shoulder_stripes_white_stripes_half|
 pattern_b	= _fra08n|
 pattern_ra	= _shoulder_stripes_white_stripes_half|
 leftarm	= 0000FF|
 body	= 0000AA|
 rightarm	= 0000FF|
 shorts	= FFFFFF|
 socks	= FF0000|
 title	= २००८-२००९
}}
|{{Football kit | 
|pattern_b       = _fra10h
|pattern_la      = _fra10h
|pattern_ra      = _fra10h
|pattern_sh  = _adidasonwhite
|pattern_so    = _3_stripes_white
|leftarm= 0000FF
|body        = FFFFFF
|rightarm = 0000FF
|shorts      = 000080
|socks       = FF0000
|title = २०१० विश्वचषक}}
|}

==बाह्य दुवे==
* [http://www.fifa.com/associations/association=fra/index.html फिफावरील पान] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125052902/http://www.fifa.com/associations/association=fra/index.html |date=2012-01-25 }}
* [http://www.fff.fr/bleus/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110214163251/http://www.fff.fr/bleus/ |date=2011-02-14 }}
{{कॉमन्स वर्ग|France national football team|{{लेखनाव}}}}

{{युएफा संघ}}
{{युएफा यूरो २०१२ अंतिम संघ}}
{{२०१० फिफा विश्वचषक अंतिम संघ}}


{{२०१४ फिफा विश्वचषक अंतिम संघ}}

[[वर्ग:फ्रान्समधील खेळ|फु]]</text>
      <sha1>oxhaofo1l5vxvvrviekt4ojcpcn186b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>इंग्लंडच्या कसोटी क्रिकेट खेळाडूंची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36937</id>
    <revision>
      <id>2690541</id>
      <parentid>2546475</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:03:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* २०२० चे दशक */</comment>
      <origin>2690541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="267233" sha1="by299fqdtig1u7n8p96pmcbhqjgbpwg" xml:space="preserve">ही '''इंग्लंडच्या कसोटी क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. इंग्लंड क्रिकेट संघाकडून खेळून प्रत्येक खेळाडूने ज्या क्रमाने कसोटी कॅप जिंकली त्या क्रमाने ही यादी मांडली आहे. जिथे एकाच कसोटी सामन्यात एकापेक्षा जास्त खेळाडूंनी त्यांची पहिली कसोटी कॅप जिंकली, तिथे त्या खेळाडूंची आडनावानुसार वर्णक्रमानुसार यादी केली जाते. कॅप क्रमांक हे इंग्लिश कसोटी क्रिकेट खेळाडूंच्या कालक्रमानुसार यादीतील खेळाडूच्या स्थानाशी जुळतात. खेळाडूंच्या किटवर हा क्रमांक दाखवला जातो.

न्यू झीलंडविरुद्धच्या मालिकेनंतर १७ डिसेंबर २०२४ पर्यंतची आकडेवारी बरोबर आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/caps.html?country=1;class=1 |title=Players / England / Test caps |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=1 September 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/england/engine/records/averages/batting.html?class=1;id=1;type=team |title=England Test Batting Averages |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=20 December 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/england/engine/records/averages/bowling.html?class=1;id=1;type=team |title=England Test Bowling Averages |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=8 December 2024}}&lt;/ref&gt;

==खेळाडू==
'''नोंदी''' 
* ही यादी १७ डिसेंबर २०२४ रोजी संपलेल्या न्यू झीलंड-इंग्लंड सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.

==सुरुवातीची वर्षे: १८७७-१८८९==
[[File:Arthur Shrewsbury.jpg|right|100px|thumb|आर्थर श्रुसबरी (३५) जे ऑस्ट्रेलियाच्या दौऱ्यांचे आयोजन करण्यात आघाडीचे व्यक्तिमत्व होते.]]
कसोटी क्रिकेटच्या सुरुवातीच्या काळात ऑस्ट्रेलियाचे अनेक दौरे झाले. यातील बहुतेक दौरे व्यावसायिक स्वरूपाचे होते आणि समुद्र प्रवास सुमारे ४२ दिवसांचा असल्याने, हे दौरे अनेक महिने चालले आणि संघांची निवड उपलब्धतेनुसार आणि क्रिकेटच्या कौशल्यानुसार करण्यात आली. याचा परिणाम म्हणून, केवळ काही मोजक्या कसोटी सामन्यांसह, असे अनेक सुरुवातीचे क्रिकेट खेळाडू आहेत ज्यांच्याकडे फक्त काही सामन्यांचे कसोटी रेकॉर्ड आहेत. 

या काळात कसोटी पदार्पण करणाऱ्या प्रमुख खेळाडूंमध्ये महान व्यावसायिक अष्टपैलू जॉर्ज युलिएट (११), ज्यांनी २५ कसोटी सामने खेळले आणि बिली बार्न्स (२१), ज्यांनी २१ कसोटी सामने खेळले हे समाविष्ट आहेत. इंग्लंडचा चॅम्पियन क्रिकेट खेळाडू डब्ल्यूजी ग्रेस (२४) यांनी १८८० मध्ये पहिल्यांदा कसोटी क्रिकेट खेळला. १८६० आणि १८७० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात कसोटी क्रिकेटचा शोध लागला नव्हता, तरीही तो पन्नाशीपर्यंत खेळत राहिला आणि अखेर शतकाच्या शेवटी कसोटी क्रिकेटमधून निवृत्त झाला. श्रूसबरी (३५) आणि स्टॉडार्ट (५६) हे त्या काळातील महान कर्णधारांमध्ये तसेच क्रिकेटमधील अनेक आत्महत्यांपैकी दोन म्हणून ओळखले जातात. जॉनी ब्रिग्ज (४७), ज्याचे मानसिक आजाराने ग्रस्त होऊन ते तरुणपणीच निधन झाले, त्यांनी कसोटी क्रिकेटच्या सुरुवातीच्या काळातील सर्वाधिक कसोटी सामने जिंकले.

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+१८७७ ते १८८९ दरम्यान पदार्पण करणारे इंग्लंडचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू
|- align=&quot;center&quot;
! scope=&quot;col&quot; |कॅप
! scope=&quot;col&quot;  |नाव
! scope=&quot;col&quot;  |पदार्पण
! scope=&quot;col&quot;  |शेवटचा
! scope=&quot;col&quot;  |सामने
! scope=&quot;col&quot;  |धावा
! scope=&quot;col&quot;  |बळी
! scope=&quot;col&quot;  |संदर्भ
|- align=&quot;center&quot;
| १
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉम|आर्मिटेज}}
| १८७७ || १८७७ || २ || ३३ || –  || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8561.html |title=Player profile: Tom Armitage |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हेन्री|शार्लवूड}}
| १८७७ || १८७७ || २ || ६३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10713.html |title=Player profile: Harry Charlwood |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉम|एमेट}}
| १८७७ || १८८२ || ७ || १६० || ९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12518.html |title=Player profile: Tom Emmett |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अँड्रु|ग्रीनवूड}}
| १८७७ || १८७७ || २ || ७७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13451.html |title=Player profile: Andrew Greenwood |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अ‍ॅलन|हिल|अ‍ॅलन हिल (क्रिकेटर)}}
| १८७७ || १८७७ || २ || १०१ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14197.html |title=Player profile: Allen Hill |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरी|जुप}}
| १८७७ || १८७७ || २ || ६८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15571.html |title=Player profile: Harry Jupp |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेम्स|लिलिव्हाइट}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८७७ || १८७७ || २ || १६ || ८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16296.html |title=Player profile: James Lillywhite (jnr) |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|सेल्बी}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८७७ || १८८२ || ६ || २५६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20102.html |title=Player profile: John Selby |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आल्फ्रेड|शॉ}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८७७ || १८८२ || ७ || १११ || १२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20137.html |title=Player profile: James Southerton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेम्स|सदरटन}}
| १८७७ || १८७७ || २ || ७ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20292.html |title=Player profile: James Southerton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ११
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|उलियेट}}
| १८७७ || १८९० || २५ || ९४९ || ५० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22146.html |title=Player profile: George Ulyett |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|चार्ली|ॲब्सोलम}}
| १८७९ || १८७९ || १ || ५८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8483.html |title=Player profile: Charlie Absolom |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|हॅरिस|लॉर्ड हॅरिस}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८७९ || १८८४ || ४ || १४५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14077.html |title=Player profile: Lord Harris |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लेलँड|होन}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८७९ || १८७९ || १ || १३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14257.html |title=Player profile: Leland Hone |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ए.एन.|हॉर्न्बी}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८७९ || १८८४ || ३ || २१ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14267.html |title=Player profile: Monkey Hornby |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ए.पी.|लुकास}}
| १८७९ || १८८४ || ५ || १५७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16364.html |title=Player profile: Bunny Lucas |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रांसिस|मॅककिनन}}
| १८७९ || १८७९ || १ || ५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16867.html |title=Player profile: Francis MacKinnon |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|व्हरनॉन|रॉईल}}
| १८७९ || १८७९ || १ || २१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19492.html |title=Player profile: The Revd Vernon Royle |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सँडफर्ड|शुल्त्झ}}
| १८७९ || १८७९ || १ || २० || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20074.html |title=Player profile: Sandford Schultz |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ए.जे.|वेब|अलेक्झांडर वेब}}
| १८७९ || १८७९ || १ || ४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22349.html |title=Player profile: Alexander Webbe |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिली|बार्न्स}}
| १८८० || १८९० || २१ || ७२५ || ५१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8998.html |title=Player profile: Billy Barnes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ई.एम.|ग्रेस}}
| १८८० || १८८० || १ || ३६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13420.html |title=Player profile: Edward Grace |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेड|ग्रेस}}
| १८८० || १८८० || १ || – || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13422.html |title=Player profile: Fred Grace |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डब्ल्यू.जी.|ग्रेस}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८८० || १८९९ || २२ || १,०९८ || ९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13424.html |title=Player profile: W. G. Grace |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आल्फ्रेड|लिटलटन}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८८० || १८८४ || ४ || ९४ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16385.html |title=Player profile: Alfred Lyttelton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेड|मॉर्ली}}
| १८८० || १८८३ || ४ || ६ || १६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17092.html |title=Player profile: Fred Morley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|पेन}}
| १८८० || १८८० || १ || ५० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18500.html |title=Player profile: Frank Penn |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ए.जी.|स्टील}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८८० || १८८८ || १३ || ६०० || २९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20350.html |title=Player profile: Allan Steel |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डिक|बार्लो}}
| १८८१ || १८८७ || १७ || ५९१ || ३४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8992.html |title=Player profile: Dick Barlow |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिली|बेट्स}}
| १८८१ || १८८७ || १५ || ६५६ || ५० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9037.html |title=Player profile: Billy Bates |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिली|मिडविंटर}}
| १८८१ || १८८२ || ४ || ९५ || १० || {{efn|name=Australia|जॉन फेरिस, बिली मिडविंटर, बिली मर्डोक, अल्बर्ट ट्रॉट आणि सॅमी वुड्स यांनीही ऑस्ट्रेलियाकडून कसोटी क्रिकेट खेळले आहे. वर फक्त इंग्लंडमधील त्यांचे रेकॉर्ड दिले आहेत.|group=notes}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/6605.html |title=Player profile: Billy Midwinter |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टेड|पीट}}
| १८८१ || १८८६ || ९ || ७० || ३१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18487.html |title=Player profile: Ted Peate |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डिक|पिलिंग}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८८१ || १८८८ || ८ || ९१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18536.html |title=Player profile: Dick Pilling |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विल्यम|स्कॉटन}}
| १८८१ || १८८७ || १५ || ५१० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20076.html |title=Player profile: William Scotton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|श्रुजबरी}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८८१ || १८९३ || २३ || १,२७७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20179.html |title=Player profile: Arthur Shrewsbury |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मॉरिस|रीड}}
| १८८२ || १८९३ || १७ || ४६१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19350.html |title=Player profile: Maurice Read |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|चार्ल्स|स्टड}}
| १८८२ || १८८३ || ५ || १६० || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20398.html |title=Player profile: Charles Studd |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|इव्हो|ब्लिघ|इव्हो ब्लाय}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८८२ || १८८३ || ४ || ६२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9127.html |title=Player profile: Ivo Bligh |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|चार्ल्स|लेस्ली|चार्ल्स लेस्ली}}
| १८८२ || १८८३ || ४ || १०६ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16258.html |title=Player profile: Charles Leslie |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|वॉल्टर|रीड}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८८२ || १८९३ || १८ || ७२० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19352.html |title=Player profile: Walter Read |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|स्टड}}
| १८८२ || १८८३ || ४ || ३१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20399.html |title=Player profile: George Studd |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|एडवर्ड|टाईलकोट}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८८२ || १८८६ || ६ || १५२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21639.html |title=Player profile: Edward Tylecote |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|व्हरनॉन}}
| १८८२ || १८८३ || १ || १४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22186.html |title=Player profile: George Vernon |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टिम|ओ'ब्रायन|टिम ओ'ब्रायन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८८४ || १८९६ || ५ || ५९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18251.html |title=Player profile: Sir Tim O'Brien |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|स्टॅनली|क्रिस्टोफरसन}}
| १८८४ || १८८४ || १ || १७ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10727.html |title=Player profile: Stanley Christopherson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विल्यम|ॲटवेल}}
| १८८४ || १८९२ || १० || १५० || २८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8588.html |title=Player profile: William Attewell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉनी|ब्रिग्स}}
| १८८४ || १८९९ || ३३ || ८१५ || ११८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9223.html |title=Player profile: Johnny Briggs |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विल्फ्रेड|फ्लॉवर्स}}
| १८८४ || १८९३ || ८ || २५४ || १४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12860.html |title=Player profile: Wilf Flowers |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ज्यो|हंटर}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८८४ || १८८५ || ५ || ९३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14312.html |title=Player profile: Joe Hunter |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॉबी|पील}}
| १८८४ || १८९६ || २० || ४२७ || १०१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18489.html |title=Player profile: Bobby Peel |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|लोहमन}}
| १८८६ || १८९६ || १८ || २१३ || ११२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16337.html |title=Player profile: George Lohmann |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विल्यम|गन|बिली गन}}
| १८८७ || १८९९ || ११ || ३९२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13492.html |title=Player profile: Billy Gunn |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मॉर्डेकाई|शर्विन}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८८७ || १८८८ || ३ || ३० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20167.html |title=Player profile: Mordecai Sherwin |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रेजिनाल्ड|वूड}}
| १८८७ || १८८७ || १ || ६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22512.html |title=Player profile: Reg Wood |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिली|न्यूहॅम}}
| १८८८ || १८८८ || १ || २६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18007.html |title=Player profile: Billy Newham |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अँड्रु|स्टोड्डार्ट}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८८८ || १८९८ || १६ || ९९६ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20381.html |title=Player profile: Andrew Stoddart |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॉबी|एबेल}}
| १८८८ || १९०२ || १३ || ७४४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8480.html |title=Player profile: John Shuter |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|शुटर}}
| १८८८ || १८८८ || १ || २८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20181.html |title=Player profile: John Shuter |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|सग}}
| १८८८ || १८८८ || २ || ५५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20407.html |title=Player profile: Frank Sugg |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हेन्री|वूड|हेन्री वूड}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८८८ || १८९२ || ४ || २०४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22502.html |title=Player profile: Henry Wood |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|माँटी|बाउडेन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८८९ || १८८९ || २ || २५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9171.html |title=Player profile: Monty Bowden |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|चार्ल्स|कोव्हेन्ट्री|चार्ल्स कोव्हेन्ट्री (इंग्लंडचा क्रिकेट खेळाडू)}}
| १८८९ || १८८९ || २ || १३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10836.html |title=Player profile: The Hon. Charles Coventry |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्नोल्ड|फॉदरगिल}}
| १८८९ || १८८९ || २ || ३३ || ८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12883.html |title=Player profile: Arnold Fothergill |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बेसिल|ग्रीव्ह}}
| १८८९ || १८८९ || २ || ४० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13468.html |title=Player profile: Basil Grieve |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|हर्न}}
| १८८९ || १८८९ || २ || ४७ || – || {{efn|name=South Africa|फ्रँक हर्न आणि फ्रँक मिशेल यांनीही दक्षिण आफ्रिकेकडून कसोटी क्रिकेट खेळले आहे. वर फक्त इंग्लंडमधील त्यांचे रेकॉर्ड दिले आहेत.|group=notes}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/45423.html |title=Player profile: Frank Hearne |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सी. ऑब्रे|स्मिथ|}}
| १८८९ || १८८९ || १ || ३ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20230.html |title=Player profile: Sir Aubrey Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जोसेफ|मॅकमास्टर}}
| १८८९ || १८८९ || १ || – || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16989.html |title=Player profile: Emile McMaster |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|}

==सुवर्णकाळ: १८९०-१९१४==
[[File:Wilfred Rhodes lithograph.jpg|right|90px|thumb|विल्फ्रेड रोड्स (१२१) खेळत आहे.]]
१८९० आणि पहिल्या महायुद्धापूर्वीचा काळ हा क्रिकेटचा सुवर्णकाळ म्हणून ओळखला जातो. त्यात सीबी फ्राय (९५), भारतीय राजकुमार रणजितसिंहजी (१०५) आणि कर्णधार स्टॅन्ले जॅक्सन (८२), आर्ची मॅक्लारेन (९२) आणि प्लम वॉर्नर (११८) यासारख्या महान हौशी खेळाडूंना नेव्हिल कार्डस आणि इतरांनी गौरवलेल्या युगातील प्रमुख दिवे म्हणून पाहिले. प्रत्यक्षात, कार्डसच्या लेखनात संबंधित हौशीचे ते फार मोठे वय नव्हते. सिडनी बार्न्स (१२९) लँकेशायर लीगमध्ये खेळण्यासाठी काऊंटी क्रिकेटला मागे टाकून सर्वोत्कृष्ट मानधन घेणारा क्रिकेट खेळाडू ठरला.

तथापि, जॅक हॉब्स (१५७), टॉम हेवर्ड (९७), गिल्बर्ट जेसॉप (१२२) आणि विल्फ्रेड ऱ्होड्स (१२१) यांचा समावेश असलेल्या महान व्यक्तींचे प्रमाण म्हणजे इंग्लंडच्या क्रिकेट चाहत्यांच्या स्मरणात हे वय कायम आहे. बर्नार्ड बोसन्क्वेट (१३७) यांनी गुगलीचा शोध लावला आणि टीप फॉस्टर (१३८) हा क्रिकेट आणि फुटबॉल या दोन्ही ठिकाणी इंग्लंडचा कर्णधार बनला आणि ३० वर्षे १० महिने आणि ११ दिवसांच्या ऱ्होड्सची कसोटी कारकिर्दीतील सर्वात प्रदीर्घ कारकीर्द होती.

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+१८९० ते १९१४ दरम्यान पदार्पण करणारे इंग्लंडचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू
|- align=&quot;center&quot;
! scope=&quot;col&quot; |कॅप
! scope=&quot;col&quot;  |नाव
! scope=&quot;col&quot;  |पदार्पण
! scope=&quot;col&quot;  |शेवटचा
! scope=&quot;col&quot;  |सामने
! scope=&quot;col&quot;  |धावा 
! scope=&quot;col&quot;  |बळी
! scope=&quot;col&quot;  |संदर्भ
|- align=&quot;center&quot;
| ६८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रेगोर|मॅकग्रेगोर}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८९० || १८९३ || ८ || ९६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16862.html |title=Player profile: Gregor MacGregor |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेम्स|क्रॅन्स्टन}}
| १८९० || १८९० || १ || ३१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10861.html |title=Player profile: James Cranston |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेडरिक|मार्टिन}}
| १८९० || १८९२ || २ || १४ || १४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16918.html |title=Player profile: Fred Martin |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|शार्प}}
| १८९० || १८९२ || ३ || ४४ || ११ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20124.html |title=Player profile: John Sharpe |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|बीन}}
| १८९२ || १८९२ || ३ || ९२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9051.html |title=Player profile: George Bean |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|व्हिक्टर|बार्टन}}
| १८९२ || १८९२ || १ || २३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9025.html |title=Player profile: Victor Barton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विल्यम|चॅटरटन}}
| १८९२ || १८९२ || १ || ४८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10716.html |title=Player profile: William Chatterton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जे.जे.|फेरिस|जॉन फेरिस}}
| १८९२ || १८९२ || १ || १६ || १३ || {{efn|name=Australia|group=notes}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/5225.html |title=Player profile: J. J. Ferris |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलेक|हर्न}}
| १८९२ || १८९२ || १ || ९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14129.html |title=Player profile: Alec Hearne |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|हर्न|जॉर्ज गिबन्स हर्न}}
| १८९२ || १८९२ || १ || – || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14131.html |title=Player profile: George Hearne |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक टी.|हर्न|जे.टी. हर्न}}
| १८९२ || १८९९ || १२ || १२६ || ४९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14133.html |title=Player profile: Jack Hearne |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिली|मर्डोक}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८९२ || १८९२ || १ || १२ || – || {{efn|name=Australia|जॉन फेरिस, बिली मिडविंटर, बिली मर्डोक, अल्बर्ट ट्रॉट आणि सॅमी वुड्स यांनीही ऑस्ट्रेलियाकडून कसोटी क्रिकेट खेळले आहे. वर फक्त इंग्लंडमधील त्यांचे रेकॉर्ड दिले आहेत.|group=notes}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/6669.html |title=Player profile: Billy Murdoch |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ८०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डिक|पाउगर}}
| १८९२ || १८९२ || १ || १७ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18585.html |title=Player profile: Dick Pougher |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ८१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हिल्टन|फिलिपसन}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८९२ || १८९५ || ५ || ६३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18516.html |title=Player profile: Punch Philipson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ८२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|स्टॅन्ली|जॅक्सन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८९३ || १९०५ || २० || १,४१५ || २४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15463.html |title=Player profile: Stanley Jackson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ८३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिल|लॉकवूड|विल्यम लॉकवूड}}
| १८९३ || १९०२ || १२ || २३१ || ४३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16328.html |title=Player profile: Bill Lockwood |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ८४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|मोल्ड}}
| १८९३ || १८९३ || ३ || – || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17059.html |title=Player profile: Arthur Mold |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ८५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टेड|वेनराइट}}
| १८९३ || १८९८ || ५ || १३२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22258.html |title=Player profile: Ted Wainwright |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ८६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आल्बर्ट|वॉर्ड}}
| १८९३ || १८९५ || ७ || ४८७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22290.html |title=Player profile: Albert Ward |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ८७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिल|ब्रॉकवेल}}
| १८९३ || १८९९ || ७ || २०२ || ५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9233.html |title=Player profile: Bill Brockwell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ८८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉम|रिचर्डसन}}
| १८९३ || १८९८ || १४ || १७७ || ८८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19389.html |title=Player profile: Tom Richardson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ८९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|ब्राउन}}
| १८९४ || १८९९ || ८ || ४७० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9263.html |title=Player profile: Jack Brown |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ९०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रांसिस|फोर्ड}}
| १८९४ || १८९५ || ५ || १६८ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12866.html |title=Player profile: Hugh Bromley-Davenport |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ९१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लेस्ली|गे}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८९४ || १८९४ || १ || ३७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13342.html |title=Player profile: Leslie Gay |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ९२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्ची|मॅकलारेन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८९४ || १९०९ || ३५ || १,९३१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16871.html |title=Player profile: Archie MacLaren |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ९३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ह्यु|ब्रॉमली-डॅव्हेनपोर्ट}}
| १८९६ || १८९९ || ४ || १२८ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9237.html |title=Player profile: Hugh Bromley-Davenport |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ९४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरी|बट}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८९६ || १८९६ || ३ || २२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9334.html |title=Player profile: Harry Butt |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ९५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सी.बी.|फ्राय}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८९६ || १९१२ || २६ || १,२२३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12930.html |title=Player profile: C. B. Fry |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ९६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्टिन|हॉक}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८९६ || १८९९ || ५ || ५५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14101.html |title=Player profile: Lord Hawke |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ९७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉम|हेवार्ड}}
| १८९६ || १९०९ || ३५ || १,९९९ || १४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14119.html |title=Player profile: Tom Hayward |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ९८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लेजर|हिल|आर्थर हिल}}
| १८९६ || १८९६ || ३ || २५१ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14196.html |title=Player profile: Ledger Hill |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ९९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ऑडली|मिलर}}
| १८९६ || १८९६ || १ || २४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17022.html |title=Player profile: Audley Miller |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १००
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सॅमी|वूड्स}}
| १८९६ || १८९६ || ३ || १२२ || ५ || {{efn|name=Australia|group=notes}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22492.html |title=Player profile: Sammy Woods |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १०१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|चार्ल्स|राइट}}
| १८९६ || १८९६ || ३ || १२५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22534.html |title=Player profile: Charles Wright |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १०२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्रिस्टोफर|हेसेल्टाइन}}
| १८९६ || १८९६ || २ || १८ || ५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14171.html |title=Player profile: Christopher Heseltine |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १०३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टेड|टेलर}}
| १८९६ || १८९६ || १ || – || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21641.html |title=Player profile: Ted Tyler |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १०४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डिक|लिली}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८९६ || १९०९ || ३५ || ९०३ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16293.html |title=Player profile: Dick Lilley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १०५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname||रणजितसिंहजी}}
| १८९६ || १९०२ || १५ || ९९९ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19331.html |title=Player profile: Ranji |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १०६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टेडी|विन्यार्ड}}
| १८९६ || १९०६ || ३ || ७२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22548.html |title=Player profile: Teddy Wynyard |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १०७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|ड्रुस}}
| १८९७ || १८९८ || ५ || २५२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11940.html |title=Player profile: Frank Druce |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १०८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|हर्स्ट}}
| १८९७ || १९०९ || २४ || ७९० || ५९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14220.html |title=Player profile: George Hirst |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १०९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|मेसन}}
| १८९७ || १८९८ || ५ || १२९ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16933.html |title=Player profile: Jack Mason |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ११०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिल|स्टोरर}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८९७ || १८९९ || ६ || २१५ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20385.html |title=Player profile: Bill Storer |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १११
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|बोर्ड}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८९९ || १९०६ || ६ || १०८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9136.html |title=Player profile: Jack Board |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ११२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विलिस|कटेल}}
| १८९९ || १८९९ || २ || ६५ || ६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10900.html |title=Player profile: Willis Cuttell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ११३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|शोफील्ड|हे}}
| १८९९ || १९१२ || ११ || ११३ || २४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13992.html |title=Player profile: Schofield Haigh |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ११४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|मिलिगन}}
| १८९९ || १८९९ || २ || ५८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17031.html |title=Player profile: Frank Milligan |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ११५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|मिचेल}}
| १८९९ || १८९९ || २ || ८८ || – || {{efn|name=South Africa|group=notes}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17048.html |title=Player profile: Frank Mitchell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ११६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आल्बर्ट|ट्रॉट}}
| १८९९ || १८९९ || २ || २३ || १७ || {{efn|name=Australia|group=notes}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21593.html |title=Player profile: Albert Trott |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ११७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉनी|टिल्डेस्ली}}
| १८९९ || १९०९ || ३१ || १,६६१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21636.html |title=Player profile: Johnny Tyldesley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ११८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पेल्हॅम|वॉर्नर}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८९९ || १९१२ || १५ || ६२२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22311.html |title=Player profile: Sir Pelham Warner |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ११९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्लेम|विल्सन}}
| १८९९ || १८९९ || २ || ४२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22466.html |title=Player profile: Clem Wilson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १२०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आल्फ्रेड|आर्चर}}
| १८९९ || १८९९ || १ || ३१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8555.html |title=Player profile: Alfred Archer |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १२१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विल्फ्रेड|र्‍होड्स}}
| १८९९ || १९३० || ५८ || २,३२५ || १२७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19376.html |title=Player profile: Wilfred Rhodes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १२२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|गिल्बर्ट|जेसॉप}}
| १८९९ || १९१२ || १८ || ५६९ || १० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15509.html |title=Player profile: Gilbert Jessop |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १२३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|वॉल्टर|मीड}}
| १८९९ || १८९९ || १ || ७ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16995.html |title=Player profile: Walter Mead |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १२४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|चार्ली|टाउनसेन्ड}}
| १८९९ || १८९९ || २ || ५१ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21564.html |title=Player profile: Charlie Townsend |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १२५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विली|क्वैफ}}
| १८९९ || १९०२ || ७ || २२८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19299.html |title=Player profile: Willie Quaife |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १२६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सेलर|यंग}}
| १८९९ || १८९९ || २ || ४३ || १२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/23532.html |title=Player profile: Sailor Young |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १२७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिल|ब्रॅडली}}
| १८९९ || १८९९ || २ || २३ || ५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9195.html |title=Player profile: Bill Bradley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १२८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|जोन्स}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८९९ || १९०९ || १२ || २९१ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15534.html |title=Player profile: Arthur Jones |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १२९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सिडनी|बार्न्स}}
| १९०१ || १९१४ || २७ || २४२ || १८९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8996.html |title=Player profile: Sydney Barnes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १३०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|कॉलिन|ब्लाइथ}}
| १९०१ || १९१० || १९ || १८३ || १०० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9134.html |title=Player profile: Colin Blythe |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १३१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लेन|ब्राँड}}
| १९०१ || १९०८ || २३ || ९८७ || ४७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9203.html |title=Player profile: Len Braund |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १३२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|गन}}
| १९०१ || १९०५ || ६ || ८५ || १८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13491.html |title=Player profile: John Gunn |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १३३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|चार्ली|मॅकगेही}}
| १९०२ || १९०२ || २ || ३८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16970.html |title=Player profile: Charlie McGahey |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १३४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लायोनेल|पलैरेट}}
| १९०२ || १९०२ || २ || ४९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18397.html |title=Player profile: Lionel Palairet |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १३५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेड|टेट}}
| १९०२ || १९०२ || १ || ९ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21457.html |title=Player profile: Fred Tate |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १३६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टेड|आर्नोल्ड}}
| १९०३ || १९०७ || १० || १६० || ३१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8565.html |title=Player profile: Ted Arnold |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १३७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बर्नार्ड|बॉसान्केट}}
| १९०३ || १९०५ || ७ || १४७ || २५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9158.html |title=Player profile: Bernard Bosanquet |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १३८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर.ई.|फोस्टर|टिप फॉस्टर}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९०३ || १९०७ || ८ || ६०२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12881.html |title=Player profile: Tip Foster |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १३९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आल्बर्ट|रेल्फ}}
| १९०३ || १९१४ || १३ || ४१६ || २५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19365.html |title=Player profile: Albert Relf |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १४०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|फील्डर}}
| १९०४ || १९०८ || ६ || ७८ || २६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12835.html |title=Player profile: Arthur Fielder |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १४१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आल्बर्ट|नाइट}}
| १९०४ || १९०४ || ३ || ८१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15908.html |title=Player profile: Albert Knight |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १४२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|डेंटन}}
| १९०५ || १९१० || ११ || ४२४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11875.html |title=Player profile: Lucky Denton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १४३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्नोल्ड|वॉरेन}}
| १९०५ || १९०५ || १ || ७ || ६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22314.html |title=Player profile: Arnold Warren |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १४४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|वॉल्टर|ब्रिअर्ली}}
| १९०५ || १९१२ || ४ || २१ || १७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9209.html |title=Player profile: Walter Brearley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १४५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रेजी|स्पूनर}}
| १९०५ || १९१२ || १० || ४८१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20316.html |title=Player profile: Reggie Spooner |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १४६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|क्रॉफर्ड}}
| १९०६ || १९०८ || १२ || ४६९ || ३९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10866.html |title=Player profile: Jack Crawford |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १४७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेडरिक|फेन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९०६ || १९१० || १४ || ६८२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12807.html |title=Player profile: Frederick Fane |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १४८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अर्नी|हेस}}
| १९०६ || १९१२ || ५ || ८६ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14104.html |title=Player profile: Ernie Hayes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १४९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|वॉल्टर|लीस}}
| १९०६ || १९०६ || ५ || ६६ || २६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16242.html |title=Player profile: Walter Lees |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १५०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लिओनार्ड|मून}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९०६ || १९०६ || ४ || १८२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17070.html |title=Player profile: Leonard Moon |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १५१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|हार्टली}}
| १९०६ || १९०६ || २ || १५ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14081.html |title=Player profile: John Hartley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १५२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नेव्हिल|नॉक्स}}
| १९०७ || १९०७ || २ || २४ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15921.html |title=Player profile: Neville Knox |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १५३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|गन}}
| १९०७ || १९३० || १५ || १,१२० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13489.html |title=Player profile: George Gunn |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १५४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ज्यो|हार्डस्टाफ, सिनियर}}
| १९०७ || १९०८ || ५ || ३११ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14042.html |title=Player profile: Joe Hardstaff |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १५५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|केनेथ|हचिंग्स}}
| १९०७ || १९०९ || ७ || ३४१ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14327.html |title=Player profile: Kenneth Hutchings |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १५६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डिक|यंग}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९०७ || १९०८ || २ || २७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/23536.html |title=Player profile: Dick Young |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १५७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|हॉब्स}}
| १९०८ || १९३० || ६१ || ५,४१० || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14225.html |title=Player profile: Sir Jack Hobbs |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १५८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ज्यो|हम्फ्रीस}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९०८ || १९०८ || ३ || ४४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14306.html |title=Player profile: Joe Humphries |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १५९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|थॉम्पसन}}
| १९०९ || १९१० || ६ || २७३ || २३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21528.html |title=Player profile: George Thompson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १६०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|किंग}}
| १९०९ || १९०९ || १ || ६४ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15889.html |title=Player profile: John King |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १६१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|शार्प}}
| १९०९ || १९०९ || ३ || १८८ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20130.html |title=Player profile: Jack Sharp |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १६२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डग्लस|कार}}
| १९०९ || १९०९ || १ || – || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10669.html |title=Player profile: Douglas Carr |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १६३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|वूली}}
| १९०९ || १९३४ || ६४ || ३,२८३ || ८३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22518.html |title=Player profile: Frank Woolley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १६४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मोरिस|बर्ड}}
| १९१० || १९१४ || १० || २८० || ८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9099.html |title=Player profile: Morice Bird |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १६५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्लॉड|बकेनहॅम}}
| १९१० || १९१० || ५ || ४३ || २१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9280.html |title=Player profile: Claude Buckenham |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १६६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|एच.डी.जी.|लेव्हसन गॉवर|एच.डी.जी. लूझन-गोर}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९१० || १९१० || ३ || ९५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16738.html |title=Player profile: Sir Henry Leveson Gower |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १६७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|सिम्पसन-हेवार्ड}}
| १९१० || १९१० || ५ || १०५ || २३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20197.html |title=Player profile: George Simpson-Hayward |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १६८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हर्बर्ट|स्ट्रडविक}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९१० || १९२६ || २८ || २३० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20393.html |title=Player profile: Bert Strudwick |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १६९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नेव्हिल|टफनेल}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९१० || १९१० || १ || १४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21609.html |title=Player profile: Neville Tufnell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १७०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉनी|डग्लस}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९११ || १९२५ || २३ || ९६२ || ४५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11927.html |title=Player profile: Johnny Douglas |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १७१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|फॉस्टर}}
| १९११ || १९१२ || ११ || ३३० || ४५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12875.html |title=Player profile: Frank Foster |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १७२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक डब्ल्यू.|हर्न|जे.डब्ल्यु. हर्न}}
| १९११ || १९२६ || २४ || ८०६ || ३० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14135.html |title=Player profile: 'Young Jack' Hearne |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १७३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सेप्टिमस|किन्नैर|सेप किन्नैर}}
| १९११ || १९११ || १ || ५२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15892.html |title=Player profile: Sep Kinneir |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १७४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फिल|मीड}}
| १९११ || १९२८ || १७ || १,१८५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16993.html |title=Player profile: Phil Mead |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १७५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिल|हिच}}
| १९१२ || १९२१ || ७ || १०३ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14222.html |title=Player profile: Bill Hitch |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १७६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टायगर|स्मिथ}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९१२ || १९१३ || ११ || ११३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20240.html |title=Player profile: Tiger Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १७७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जो|व्हाइन|जोसेफ व्हाइन}}
| १९१२ || १९१२ || २ || ४६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22189.html |title=Player profile: Joe Vine |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १७८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरी|डीन}}
| १९१२ || १९१२ || ३ || १० || ११ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11855.html |title=Player profile: Harry Dean |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १७९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मेजर|बूथ}}
| १९१३ || १९१४ || २ || ४६ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9152.html |title=Player profile: Major Booth |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १८०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लायोनेल|टेनिसन|लायोनेल हॅलाम टेनिसन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९१३ || १९२१ || ९ || ३४५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21499.html |title=Player profile: Lord Tennyson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|}

==महायुद्धांदरम्यानची वर्षे: १९१९-१९३९==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+१९१९ ते १९३९ दरम्यान पदार्पण करणारे इंग्लंडचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू
|- align=&quot;center&quot;
! scope=&quot;col&quot;  |कॅप 
! scope=&quot;col&quot;  |नाव 
! scope=&quot;col&quot;  |पदार्पण 
! scope=&quot;col&quot;  |शेवटचा 
! scope=&quot;col&quot;  |सामने 
! scope=&quot;col&quot;  |धावा 
! scope=&quot;col&quot;  |बळी 
! scope=&quot;col&quot;  |संदर्भ 
|- align=&quot;center&quot;
| १८१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पॅट्सी|हेंड्रेन}}
| १९२० || १९३५ || ५१ || ३,५२५ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14158.html |title=Player profile: Patsy Hendren |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १८२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सिस|पार्किन}}
| १९२० || १९२४ || १० || १६० || ३२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18428.html |title=Player profile: Ciss Parkin |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १८३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|रसेल|जॅक रसेल (क्रिकेट खेळाडू)}}
| १९२० || १९२३ || १० || ९१० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19497.html |title=Player profile: Jack Russell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १८४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|एब|वॅडिंग्टन}}
| १९२० || १९२१ || २ || १६ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22251.html |title=Player profile: Abe Waddington |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १८५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरी|हॉवेल}}
| १९२० || १९२४ || ५ || १५ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14284.html |title=Player profile: Harry Howell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १८६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरी|मेकपीस}}
| १९२० || १९२१ || ४ || २७९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16882.html |title=Player profile: Harry Makepeace |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १८७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पर्सी|फेंडर}}
| १९२१ || १९२९ || १३ || ३८० || २९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12828.html |title=Player profile: Percy Fender |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १८८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|डॉल्फिन}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९२१ || १९२१ || १ || १ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11919.html |title=Player profile: Arthur Dolphin |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १८९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉकली|विल्सन}}
| १९२१ || १९२१ || १ || १० || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22471.html |title=Player profile: Rockley Wilson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १९०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पर्सी|होम्स}}
| १९२१ || १९३२ || ७ || ३५७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14254.html |title=Player profile: Percy Holmes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १९१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|व्हॅलेन्स|जुप}}
| १९२१ || १९२८ || ८ || २०८ || २८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15572.html |title=Player profile: Vallance Jupp |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १९२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डोनाल्ड|नाइट}}
| १९२१ || १९२१ || २ || ५४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15911.html |title=Player profile: Donald Knight |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १९३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉम|रिचमंड}}
| १९२१ || १९२१ || १ || ६ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19402.html |title=Player profile: Tich Richmond |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १९४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अर्नेस्ट|टिल्डेस्ली}}
| १९२१ || १९२९ || १४ || ९९० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21634.html |title=Player profile: Ernest Tyldesley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १९५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अल्फ|डिपर|आल्फ्रेड डिपर}}
| १९२१ || १९२१ || १ || ५१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11898.html |title=Player profile: Alfred Dipper |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १९६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|डर्स्टन}}
| १९२१ || १९२१ || १ || ८ || ५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11963.html |title=Player profile: Jack Durston |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १९७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|एव्हान्स}}
| १९२१ || १९२१ || १ || १८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12523.html |title=Player profile: John Evans |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १९८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नायजेल|हेग}}
| १९२१ || १९३० || ५ || १२६ || १३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13993.html |title=Player profile: Nigel Haig |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १९९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|ब्राउन}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९२१ || १९२३ || ७ || २९९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9259.html |title=Player profile: George Brown |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २००
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अँडी|डुकाट}}
| १९२१ || १९२१ || १ || ५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11943.html |title=Player profile: Andy Ducat |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २०१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|वॉली|हार्डिंज}}
| १९२१ || १९२१ || १ || ३० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14038.html |title=Player profile: Wally Hardinge |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २०२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|व्हाइट}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९२१ || १९३१ || १५ || २३९ || ४९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22408.html |title=Player profile: Jack White |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २०३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|चार्ली|हॅलोझ}}
| १९२१ || १९२८ || २ || ४२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14002.html |title=Player profile: Charlie Hallows |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २०४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|चार्ली|पार्कर}}
| १९२१ || १९२१ || १ || ३ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18418.html |title=Player profile: Charlie Parker |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २०५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अँडी|सँडहॅम}}
| १९२१ || १९३० || १४ || ८७९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20058.html |title=Player profile: Andy Sandam |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २०६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|कार}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९२२ || १९२९ || ११ || २३७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10666.html |title=Player profile: Arthur Carr |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २०७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|गिलिगन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९२२ || १९२५ || ११ || २०९ || ३६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13372.html |title=Player profile: Arthur Gilligan |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २०८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलेक|केनेडी}}
| १९२२ || १९२३ || ५ || ९३ || ३१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15858.html |title=Player profile: Alex Kennedy |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २०९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|मान}}
| १९२२ || १९२३ || ५ || २८१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16893.html |title=Player profile: Frank Mann |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २१०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रेव्हिल|स्टीवन्स}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९२२ || १९३० || १० || २६३ || २० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20369.html |title=Player profile: Greville Stevens |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २११
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|मॅकोले}}
| १९२३ || १९३३ || ८ || ११२ || २४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16857.html |title=Player profile: George Macaulay |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २१२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|स्ट्रीट}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९२३ || १९२३ || १ || ११ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20389.html |title=Player profile: George Street |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २१३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पर्सी|चॅपमन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९२४ || १९३१ || २६ || ९२५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10705.html |title=Player profile: Percy Chapman |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २१४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉय|किल्नर}}
| १९२४ || १९२६ || ९ || २३३ || २४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15884.html |title=Player profile: Roy Kilner |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २१५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हर्बर्ट|सटक्लिफ}}
| १९२४ || १९३५ || ५४ || ४,५५५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20413.html |title=Player profile: Herbert Sutcliffe |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २१६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मॉरिस|टेट}}
| १९२४ || १९३५ || ३९ || १,१९८ || १५५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21462.html |title=Player profile: Maurice Tate |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २१७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|वूड}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९२४ || १९२४ || ३ || ७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22500.html |title=Player profile: George Wood |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २१८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डिक|टिल्डेस्ली}}
| १९२४ || १९३० || ७ || ४७ || १९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21637.html |title=Player profile: Dick Tyldesley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २१९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|डकवर्थ}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९२४ || १९३६ || २४ || २३४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11946.html |title=Player profile: George Duckworth |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २२०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|गियरी}}
| १९२४ || १९३४ || १४ || २४९ || ४६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13347.html |title=Player profile: George Geary |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २२१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|मॅकब्रायन}}
| १९२४ || १९२४ || १ || – || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16858.html |title=Player profile: Jack MacBryan |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २२२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टिच|फ्रीमन}}
| १९२४ || १९२९ || १२ || १५४ || ६६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12918.html |title=Player profile: Tich Freeman |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २२३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विल्यम|व्हायसॉल}}
| १९२५ || १९३० || ४ || २०९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22420.html |title=Player profile: Dodger Whysall |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २२४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेड|रूट}}
| १९२६ || १९२६ || ३ || – || ८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19471.html |title=Player profile: Fred Root |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २२५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरोल्ड|लारवूड}}
| १९२६ || १९३३ || २१ || ४८५ || ७८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16207.html |title=Player profile: Harold Larwood |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २२६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|इवार्ट|ॲस्टील}}
| १९२७ || १९३० || ९ || १९० || २५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8576.html |title=Player profile: Ewart Astill |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २२७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|वॉली|हॅमंड}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९२७ || १९४७ || ८५ || ७,२४९ || ८३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14022.html |title=Player profile: Wally Hammond |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २२८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉफ्री|लेग}}
| १९२७ || १९३० || ५ || २९९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16253.html |title=Player profile: Geoffrey Legge |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २२९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|इयान|पीबल्स}}
| १९२७ || १९३१ || १३ || ९८ || ४५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18488.html |title=Player profile: Ian Peebles |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २३०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉनी|स्टॅनिफोर्थ}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९२७ || १९२८ || ४ || १३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20338.html |title=Player profile: Rony Stanyforth |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २३१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॉब|वायट}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९२७ || १९३७ || ४० || १,८३९ || १८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22545.html |title=Player profile: Bob Wyatt |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २३२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सॅम|स्टेपल्स}}
| १९२८ || १९२८ || ३ || ६५ || १५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20339.html |title=Player profile: Sam Staples |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २३३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|एडी|डॉसन}}
| १९२८ || १९३० || ५ || १७५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11843.html |title=Player profile: Eddie Dawson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २३४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरी|इलियट}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९२८ || १९३४ || ४ || ६१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12504.html |title=Player profile: Harry Elliott |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २३५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डग्लस|जार्डिन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९२८ || १९३४ || २२ || १,२९६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15481.html |title=Player profile: Douglas Jardine |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २३६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरी|स्मिथ}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९२८ || १९२८ || १ || ७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20251.html |title=Player profile: Harry Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २३७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मॉरिस|लेलँड}}
| १९२८ || १९३८ || ४१ || २,७६४ || ६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16287.html |title=Player profile: Maurice Leyland |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २३८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|के.एस.|दुलीपसिंहजी|दुलीपसिंहजी}}
| १९२९ || १९३१ || १२ || ९९५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11951.html |title=Player profile: Duleep |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २३९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉम|किलिक}}
| १९२९ || १९२९ || २ || ८१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15882.html |title=Player profile: Tom Killick |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २४०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|ओ'कॉनोर}}
| १९२९ || १९३० || ४ || १५३ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18252.html |title=Player profile: Jack O'Connor |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २४१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|वॉल्टर|रॉबिन्स}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९२९ || १९३७ || १९ || ६१२ || ६४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19450.html |title=Player profile: Walter Robins |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २४२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टेड|बोली}}
| १९२९ || १९३० || ५ || २५२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9184.html |title=Player profile: Ted Bowley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २४३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेड|बॅरॅट}}
| १९२९ || १९३० || ५ || २८ || ५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9007.html |title=Player profile: Fred Barratt |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २४४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लेस|एम्स}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९२९ || १९३९ || ४७ || २,४३४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8532.html |title=Player profile: Les Ames |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २४५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नोबी|क्लार्क|एडवर्ड क्लार्क}}
| १९२९ || १९३४ || ८ || ३६ || ३२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10739.html |title=Player profile: Nobby Clark |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २४६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मॉरिस|ॲलॉम}}
| १९३० || १९३१ || ५ || १४ || १४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8524.html |title=Player profile: Maurice Allom |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २४७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टिच|कॉर्नफोर्ड}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९३० || १९३० || ४ || ३६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10817.html |title=Player profile: Tich Cornford |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २४८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरोल्ड|गिलिगन}}
| १९३० || १९३० || ४ || ७१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13373.html |title=Player profile: Harold Gilligan |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २४९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|स्टॅन|निकॉल्स|मॉरिस निकोल्स}}
| १९३० || १९३९ || १४ || ३५५ || ४१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18021.html |title=Player profile: Stan Nichols |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २५०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मॉरिस|टर्नबुल}}
| १९३० || १९३६ || ९ || २२४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21614.html |title=Player profile: Maurice Turnbull |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २५१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|स्टॅन|वर्थिंग्टन}}
| १९३० || १९३७ || ९ || ३२१ || ८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22526.html |title=Player profile: Stan Worthington |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २५२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेडी|कॅल्थोर्प}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९३० || १९३० || ४ || १२९ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10643.html |title=Player profile: Freddie Calthorpe |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २५३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिल|व्होस}}
| १९३० || १९४७ || २७ || ३०८ || ९८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22192.html |title=Player profile: Bill Voce |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २५४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लेस्ली|टाउनसेंड}}
| १९३० || १९३४ || ४ || ९७ || ६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21568.html |title=Player profile: Leslie Townsend |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २५५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|गब्बी|ॲलन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९३० || १९४८ || २५ || ७५० || ८१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8515.html |title=Player profile: Sir Gubby Allen |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २५६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉम|गॉडार्ड}}
| १९३० || १९३९ || ८ || १३ || २२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13386.html |title=Player profile: Tom Goddard |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २५७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिल|फॅरिमाँड}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९३१ || १९३५ || ४ || ११६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12814.html |title=Player profile: Bill Farrimond |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २५८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरी|ली}}
| १९३१ || १९३१ || १ || १९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16249.html |title=Player profile: Harry Lee |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २५९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|आर्नोल्ड}}
| १९३१ || १९३१ || १ || ३४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8567.html |title=Player profile: John Arnold |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २६०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेड|बेकवेल}}
| १९३१ || १९३५ || ६ || ४०९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8960.html |title=Player profile: Fred Bakewell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २६१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेडी|ब्राउन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९३१ || १९५३ || २२ || ७३४ || ४५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9255.html |title=Player profile: Freddie Brown |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २६२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हेडली|व्हेरिटी}}
| १९३१ || १९३९ || ४० || ६६९ || १४४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22185.html |title=Player profile: Hedley Verity |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २६३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|एडी|पेंटर}}
| १९३१ || १९३९ || २० || १,५४० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18475.html |title=Player profile: Eddie Paynter |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २६४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिल|बोव्स}}
| १९३२ || १९४६ || १५ || २८ || ६८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9181.html |title=Player profile: Bill Bowes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २६५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|इफ्तिखार अली खान|पतौडी}}
| १९३२ || १९३४ || ३ || १४४ || – || {{efn|name=India|इफ्तिखार अली खान पतौडी यांनीही भारताकडून कसोटी क्रिकेट खेळले. वर फक्त त्याचा इंग्लंडसाठीचा रेकॉर्ड दिला आहे.|group=notes}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/32224.html |title=Player profile: Nawab of Pataudi |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २६६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉमी|मिचेल}}
| १९३३ || १९३५ || ५ || २० || ८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17050.html |title=Player profile: Tommy Mitchell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २६७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सिरिल|वॉल्टर्स}}
| १९३३ || १९३४ || ११ || ७८४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22283.html |title=Player profile: Cyril Walters |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २६८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेम्स|लँगरिज}}
| १९३३ || १९४६ || ८ || २४२ || १९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16195.html |title=Player profile: James Langridge |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २६९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|चार्ली|बार्नेट}}
| १९३३ || १९४८ || २० || १,०९८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9000.html |title=Player profile: Charlie Barnett |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २७०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|चार्ल्स|मॅरियट}}
| १९३३ || १९३३ || १ || – || ११ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16903.html |title=Player profile: Charles Marriott |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २७१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|मिचेल}}
| १९३३ || १९३६ || ६ || २९८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17045.html |title=Player profile: Arthur Mitchell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २७२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ब्रायन|व्हॅलेन्टाइन}}
| १९३३ || १९३९ || ७ || ४५४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22173.html |title=Player profile: Bryan Valentine |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २७३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॉपर|लेव्हेट}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९३४ || १९३४ || १ || ७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16265.html |title=Player profile: Hopper Levett |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २७४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|केन|फार्न्स}}
| १९३४ || १९३९ || १५ || ५८ || ६० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12812.html |title=Player profile: Ken Farnes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २७५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लेन|हॉपवूड}}
| १९३४ || १९३४ || २ || १२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14265.html |title=Player profile: Len Hopwood |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २७६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|वॉल्टर|कीटन}}
| १९३४ || १९३९ || २ || ५७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15841.html |title=Player profile: Walter Keeton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २७७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|एरिक|हॉलिस}}
| १९३५ || १९५० || १३ || ३७ || ४४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14240.html |title=Player profile: Eric Hollies |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २७८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|एरॉल|होम्स}}
| १९३५ || १९३५ || ५ || ११४ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14249.html |title=Player profile: Errol Holmes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २७९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|इड्डॉन}}
| १९३५ || १९३५ || ५ || १७० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15379.html |title=Player profile: Jack Iddon |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २८०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|पेन}}
| १९३५ || १९३५ || ४ || ९७ || १७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18396.html |title=Player profile: George Paine |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २८१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जिम|स्मिथ}}
| १९३५ || १९३७ || ५ || १०२ || १५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20231.html |title=Player profile: Jim Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २८२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|टाउनसेंड}}
| १९३५ || १९३५ || ३ || ७७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21565.html |title=Player profile: David Townsend |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २८३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मँडी|मिचेल-इनेस}}
| १९३५ || १९३५ || १ || ५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17044.html |title=Player profile: Mandy Mitchell-Innes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २८४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विल्फ|बार्बर}}
| १९३५ || १९३५ || २ || ८३ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8983.html |title=Player profile: Wilf Barber |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २८५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ज्यो|हार्डस्टाफ, जुनियर}}
| १९३५ || १९४८ || २३ || १,६३६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14041.html |title=Player profile: Joe Hardstaff Jr |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २८६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जिम|सिम्स}}
| १९३५ || १९३७ || ४ || १६ || ११ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20200.html |title=Player profile: Jim Sims |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २८७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेनिस|स्मिथ}}
| १९३५ || १९३५ || २ || १२८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20238.html |title=Player profile: Denis Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २८८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉनी|क्ले}}
| १९३५ || १९३५ || १ || – || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10745.html |title=Player profile: Johnnie Clay |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २८९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॉपर|रीड}}
| १९३५ || १९३५ || १ || – || ६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19349.html |title=Player profile: Hopper Read |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २९०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरोल्ड|गिम्बलेट}}
| १९३६ || १९३९ || ३ || १२९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13379.html |title=Player profile: Harold Gimblett |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २९१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|फॅग}}
| १९३६ || १९३९ || ५ || १५० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12800.html |title=Player profile: आर्थर फॅग |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २९२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लॉरी|फिशलॉक}}
| १९३६ || १९४७ || ४ || ४७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12845.html |title=Player profile: Laurie Fishlock |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २९३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आल्फ|गोव्हर}}
| १९३६ || १९४६ || ४ || २ || ८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13416.html |title=Player profile: Alf Gover |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २९४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लेन|हटन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९३७ || १९५५ || ७९ || ६,९७१ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14334.html |title=Player profile: Sir Leonard Hutton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २९५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जिम|पार्क्स सिनियर}}
| १९३७ || १९३७ || १ || २९ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18433.html |title=Player profile: Jim Parks |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २९६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|वेलार्ड}}
| १९३७ || १९३८ || २ || ४७ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22357.html |title=Player profile: Arthur Wellard |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २९७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेनिस|कॉम्प्टन}}
| १९३७ || १९५७ || ७८ || ५,८०७ || २५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10777.html |title=Player profile: Denis Compton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २९८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ऑस्टिन|मॅथ्यूस}}
| १९३७ || १९३७ || १ || २ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16942.html |title=Player profile: Austin Matthews |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २९९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सिरिल|वॉशब्रूक}}
| १९३७ || १९५६ || ३७ || २,५६९ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22322.html |title=Player profile: Cyril Washbrook |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३००
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिल|एडरिक}}
| १९३८ || १९५५ || ३९ || २,४४० || ४१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12492.html |title=Player profile: Bill Edrich |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३०१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रेज|सिनफील्ड}}
| १९३८ || १९३८ || १ || ६ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20201.html |title=Player profile: Reg Sinfield |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३०२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डग|राइट}}
| १९३८ || १९५१ || ३४ || २८९ || १०८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22536.html |title=Player profile: Doug Wright |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३०३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेड|प्राइस}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९३८ || १९३८ || १ || ६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18619.html |title=Player profile: Fred Price |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३०४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|वूड}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९३८ || १९३९ || ४ || ८० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22496.html |title=Player profile: Arthur Wood |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३०५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पॉल|गिब}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९३८ || १९४६ || ८ || ५८१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13357.html |title=Player profile: Paul Gibb |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३०६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लेन|विल्किन्सन}}
| १९३८ || १९३९ || ३ || ३ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22434.html |title=Player profile: Len Wilkinson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३०७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नॉर्मन|यार्डली}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९३८ || १९५० || २० || ८१२ || २१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/23521.html |title=Player profile: Norman Yardley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३०८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रेज|पर्क्स}}
| १९३९ || १९३९ || २ || ३ || ११ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18504.html |title=Player profile: Reg Perks |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३०९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिल|कॉप्सन}}
| १९३९ || १९४७ || ३ || ६ || १५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10812.html |title=Player profile: Bill Copson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३१०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बडी|ओल्डफील्ड}}
| १९३९ || १९३९ || १ || ९९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18255.html |title=Player profile: Buddy Oldfield |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|}

==महायुद्धपश्चात वर्षे: १९४६-१९५९==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+१९४६ ते १९५९ दरम्यान पदार्पण करणारे इंग्लंडचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू
|- align=&quot;center&quot;
! scope=&quot;col&quot;  |कॅप 
! scope=&quot;col&quot;  |नाव 
! scope=&quot;col&quot;  |पदार्पण 
! scope=&quot;col&quot;  |शेवटचा
! scope=&quot;col&quot;  |सामने 
! scope=&quot;col&quot;  |धावा 
! scope=&quot;col&quot;  |बळी 
! scope=&quot;col&quot;  |संदर्भ 
|- align=&quot;center&quot;
| ३११
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलेक|बेडसर}}
| १९४६ || १९५५ || ५१ || ७१४ || २३६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9057.html |title=Player profile: Alec Bedser |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३१२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|आयकिन}}
| १९४६ || १९५५ || १८ || ६०६ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15381.html |title=Player profile: Jack Ikin |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३१३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|स्मेइल्स}}
| १९४६ || १९४६ || १ || २५ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20213.html |title=Player profile: Frank Smailes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३१४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डिक|पोलार्ड}}
| १९४६ || १९४८ || ४ || १३ || १५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18561.html |title=Player profile: Dick Pollard |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३१५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|गॉडफ्रे|इव्हान्स}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९४६ || १९५९ || ९१ || २,४३९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12543.html |title=Player profile: Godfrey Evans |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३१६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पीटर|स्मिथ}}
| १९४६ || १९४७ || ४ || ३३ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20270.html |title=Player profile: Peter Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३१७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सॅम|कूक}}
| १९४७ || १९४७ || १ || ४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10792.html |title=Player profile: Sam Cook |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३१८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉम|डॉलरी}}
| १९४७ || १९५० || ४ || ७२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11918.html |title=Player profile: Tom Dollery |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३१९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|मार्टिन}}
| १९४७ || १९४७ || १ || २६ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16921.html |title=Player profile: Jack Martin |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३२०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|पोप}}
| १९४७ || १९४७ || १ || ८ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18572.html |title=Player profile: George Pope |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३२१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|केन|क्रॅन्स्टन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९४७ || १९४८ || ८ || २०९ || १८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10862.html |title=Player profile: Ken Cranston |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३२२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्लिफ|ग्लॅडविन}}
| १९४७ || १९४९ || ८ || १७० || १५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13381.html |title=Player profile: Cliff Gladwin |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३२३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरोल्ड|बटलर}}
| १९४७ || १९४८ || २ || १५ || १२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9331.html |title=Player profile: Harold Butler |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३२४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|यंग}}
| १९४७ || १९४९ || ८ || २८ || १७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/23534.html |title=Player profile: Jack Young |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३२५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डिक|हॉवर्थ}}
| १९४७ || १९४८ || ५ || १४५ || १९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14286.html |title=Player profile: Dick Howorth |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३२६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|रॉबर्टसन}}
| १९४७ || १९५२ || ११ || ८८१ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19423.html |title=Player profile: Jack Robertson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३२७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेनिस|ब्रूक्स}}
| १९४८ || १९४८ || १ || १७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9239.html |title=Player profile: Dennis Brookes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३२८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जिम|लेकर}}
| १९४८ || १९५९ || ४६ || ६७६ || १९३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16172.html |title=Player profile: Jim Laker |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३२९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विन्स्टन|प्लेस}}
| १९४८ || १९४८ || ३ || १४४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18548.html |title=Player profile: Winston Place |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३३०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेराल्ड|स्मिथसन}}
| १९४८ || १९४८ || २ || ७० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20221.html |title=Player profile: Gerald Smithson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३३१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मॉरिस|ट्रेमलेट}}
| १९४८ || १९४८ || ३ || २० || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21579.html |title=Player profile: Maurice Tremlett |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३३२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिली|ग्रिफिथ}}
| १९४८ || १९४९ || ३ || १५७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13476.html |title=Player profile: Billy Griffith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३३३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉनी|वॉर्डल}}
| १९४८ || १९५७ || २८ || ६५३ || १०२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22288.html |title=Player profile: Johnny Wardle |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३३४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलेक|कॉक्सन}}
| १९४८ || १९४८ || १ || १९ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10850.html |title=Player profile: Alec Coxon |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३३५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|क्रॅप}}
| १९४८ || १९४९ || ७ || ३१९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10864.html |title=Player profile: Jack Crapp |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३३६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|एमेट}}
| १९४८ || १९४८ || १ || १० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12517.html |title=Player profile: George Emmett |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३३७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|ड्यूझ}}
| १९४८ || १९५० || ५ || १२१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11883.html |title=Player profile: John Dewes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३३८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|वॉटकिन्स}}
| १९४८ || १९५२ || १५ || ८१० || ११ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22329.html |title=Player profile: Allan Watkins |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३३९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रोली|जेन्किन्स}}
| १९४८ || १९५२ || ९ || १९८ || ३२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15495.html |title=Player profile: Roly Jenkins |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३४०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|मान}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९४८ || १९४९ || ७ || ३७६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16891.html |title=Player profile: George Mann |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३४१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रेज|सिम्पसन}}
| १९४८ || १९५५ || २७ || १,४०१ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20198.html |title=Player profile: Reg Simpson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३४२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ट्रेव्हर|बेली}}
| १९४९ || १९५९ || ६१ || २,२९० || १३२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8944.html |title=Player profile: Trevor Bailey |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३४३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|व्हार्टन}}
| १९४९ || १९४९ || १ || २० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22381.html |title=Player profile: Alan Wharton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३४४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ब्रायन|क्लोझ}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९४९ || १९७६ || २२ || ८८७ || १८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10754.html |title=Player profile: Brian Close |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३४५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लेस|जॅक्सन}}
| १९४९ || १९६१ || २ || १५ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15464.html |title=Player profile: Les Jackson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३४६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॉब|बेरी}}
| १९५० || १९५० || २ || ६ || ९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9079.html |title=Player profile: Bob Berry |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३४७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ह्युबर्ट|डॉगार्ट}}
| १९५० || १९५० || २ || ७६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11910.html |title=Player profile: Hubert Doggart |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३४८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|गिल्बर्ट|पार्कहाउस}}
| १९५० || १९५९ || ७ || ३७३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18426.html |title=Player profile: Gilbert Parkhouse |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३४९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डग|इनसोल}}
| १९५० || १९५७ || ९ || ४०८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15399.html |title=Player profile: Doug Insole |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३५०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेरेक|शॅकलटन}}
| १९५० || १९६३ || ७ || ११३ || १८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20115.html |title=Player profile: Derek Shackleton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३५१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|माल्कम|हिल्टन}}
| १९५० || १९५२ || ४ || ३७ || १४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14213.html |title=Player profile: Malcolm Hilton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३५२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|मॅकइंटायर}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९५० || १९५५ || ३ || १९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16978.html |title=Player profile: Arthur McIntyre |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३५३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|शेपर्ड}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९५० || १९६३ || २२ || १,१७२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20159.html |title=Player profile: David Sheppard |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३५४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|वॉर}}
| १९५१ || १९५१ || २ || ४ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22319.html |title=Player profile: John Warr |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३५५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉय|टॅटरसॉल}}
| १९५१ || १९५४ || १६ || ५० || ५८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21464.html |title=Player profile: Roy Tattersall |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३५६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ब्रायन|स्टॅदम}}
| १९५१ || १९६५ || ७० || ६७५ || २५२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20341.html |title=Player profile: Brian Statham |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३५७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विली|वॅट्सन}}
| १९५१ || १९५९ || २३ || ८७९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22340.html |title=Player profile: Willie Watson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३५८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉम|ग्रेव्हनी}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९५१ || १९६९ || ७९ || ४,८८२ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13434.html |title=Player profile: Tom Graveney |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३५९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डॉन|ब्रेनन}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९५१ || १९५१ || २ || १६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9210.html |title=Player profile: Don Brennan |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३६०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|लोसन}}
| १९५१ || १९५५ || ७ || २४५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16360.html |title=Player profile: Frank Lowson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३६१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पीटर|मे}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९५१ || १९६१ || ६६ || ४,५३७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16956.html |title=Player profile: Peter May |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३६२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डोनाल्ड|कार}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९५१ || १९५२ || २ || १३५ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10668.html |title=Player profile: Donald Carr |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३६३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नायजेल|हॉवार्ड}}
| १९५१ || १९५२ || ४ || ८६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14282.html |title=Player profile: Nigel Howard |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३६४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डॉन|केन्यन}}
| १९५१ || १९५५ || ८ || १९२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15866.html |title=Player profile: Don Kenyon |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३६५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेड|रिजवे}}
| १९५१ || १९५२ || ५ || ४९ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19405.html |title=Player profile: Fred Ridgway |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३६६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डिक|स्पूनर}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९५१ || १९५५ || ७ || ३५४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20317.html |title=Player profile: Dick Spooner |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३६७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|एडी|लेडबीटर}}
| १९५१ || १९५२ || २ || ४० || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16235.html |title=Player profile: Eddie Leadbeater |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३६८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सिरिल|पूल}}
| १९५२ || १९५२ || ३ || १६१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18569.html |title=Player profile: Cyril Poole |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३६९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेड|ट्रुमन}}
| १९५२ || १९६५ || ६७ || ९८१ || ३०७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21600.html |title=Player profile: Fred Trueman |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३७०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टोनी|लॉक}}
| १९५२ || १९६८ || ४९ || ७४२ || १७४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16331.html |title=Player profile: Tony Lock |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३७१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|मॉस}}
| १९५४ || १९६० || ९ || ६१ || २१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17114.html |title=Player profile: Alan Moss |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३७२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|चार्ल्स|पामर}}
| १९५४ || १९५४ || १ || २२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18400.html |title=Player profile: Charles Palmer |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३७३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॉब|अ‍ॅपलयार्ड|रॉबर्ट अ‍ॅपलयार्ड}}
| १९५४ || १९५६ || ९ || ५१ || ३१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8554.html |title=Player profile: Bob Appleyard |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३७४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जिम|मॅककॉनन}}
| १९५४ || १९५४ || २ || १८ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16961.html |title=Player profile: Jim McConnon |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३७५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जिम|पार्क्स ज्युनियर|जिम पार्क्स धाकटा}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९५४ || १९६८ || ४६ || १,९६२ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18435.html |title=Player profile: Jim Parks |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३७६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पीटर|लोडर}}
| १९५४ || १९५९ || १३ || ७६ || ३९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16324.html |title=Player profile: Peter Loader |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३७७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|टायसन}}
| १९५४ || १९५९ || १७ || २३० || ७६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21644.html |title=Player profile: Frank Tyson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३७८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|कीथ|अँड्रु}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९५४ || १९६३ || २ || २९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8545.html |title=Player profile: Keith Andrew |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३७९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|कॉलिन|काउड्री}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९५४ || १९७५ || ११४ || ७,६२४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10846.html |title=Player profile: Colin Cowdrey |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३८०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|केन|बॅरिंग्टन}}
| १९५५ || १९६८ || ८२ || ६,८०६ || २९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9014.html |title=Player profile: Ken Barrington |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३८१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेड|टिटमस}}
| १९५५ || १९७५ || ५३ || १,४४९ || १५३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21548.html |title=Player profile: Fred Titmus |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३८२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पीटर|रिचर्डसन}}
| १९५६ || १९६३ || ३४ || २,०६१ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18248.html |title=Player profile: Alan Oakman |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३८३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|ओकमन}}
| १९५६ || १९५६ || २ || १४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18248.html |title=Player profile: Alan Oakman |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३८४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डोनाल्ड|स्मिथ}}
| १९५७ || १९५७ || ३ || २५ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20237.html |title=Player profile: Don Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३८५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डिक|रिचर्डसन}}
| १९५७ || १९५७ || १ || ३३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19384.html |title=Player profile: Dick Richardson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३८६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|माइक|स्मिथ}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९५८ || १९७२ || ५० || २,२७८ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20255.html |title=Player profile: Mike Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३८७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|मिल्टन}}
| १९५८ || १९५९ || ६ || २०४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17037.html |title=Player profile: Arthur Milton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३८८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टेड|डेक्स्टर}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९५८ || १९६८ || ६२ || ४,५०२ || ६६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11886.html |title=Player profile: Ted Dexter |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३८९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रे|इलिंगवर्थ}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९५८ || १९७३ || ६१ || १,८३६ || १२२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15385.html |title=Player profile: Ray Illingworth |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३९०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रमन|सुब्बा राव}}
| १९५८ || १९६१ || १३ || ९८४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20406.html |title=Player profile: Raman Subba Row |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३९१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉय|स्वेटमन}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९५९ || १९६० || ११ || २५४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20436.html |title=Player profile: Roy Swetman |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३९२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|मॉर्टिमोर}}
| १९५९ || १९६४ || ९ || २४३ || १३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17111.html |title=Player profile: John Mortimore |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३९३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉमी|ग्रीनहाउ}}
| १९५९ || १९६० || ४ || ४ || १६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13446.html |title=Player profile: Tommy Greenhough |publisher=ESPNcricinfo |access-date=5 June 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३९४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्टिन|हॉर्टन}}
| १९५९ || १९५९ || २ || ६० || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14273.html |title=Player profile: Martin Horton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=5 June 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३९५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|केन|टेलर}}
| १९५९ || १९६४ || ३ || ५७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21485.html |title=Player profile: Ken Taylor |publisher=ESPNcricinfo |access-date=5 June 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३९६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉफ|पुलर}}
| १९५९ || १९६३ || २८ || १,९७४ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18640.html |title=Player profile: Geoff Pullar |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३९७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरोल्ड|ऱ्होड्स}}
| १९५९ || १९५९ || २ || – || ९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19372.html |title=Player profile: Harold Rhodes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|}

==१९६० चे दशक==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+१९६० च्या दशकात पदार्पण करणारे इंग्लंडचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू
|- align=&quot;center&quot;
! scope=&quot;col&quot;  |कॅप 
! scope=&quot;col&quot;  |नाव 
! scope=&quot;col&quot;  |पदार्पण 
! scope=&quot;col&quot;  |शेवटचा
! scope=&quot;col&quot;  |सामने 
! scope=&quot;col&quot;  |धावा 
! scope=&quot;col&quot;  |बळी 
! scope=&quot;col&quot;  |संदर्भ 
|- align=&quot;center&quot;
| ३९८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|ॲलन}}
| १९६० || १९६६ || ३९ || ९१८ || १२२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8513.html |title=Player profile:en David Allen |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३९९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॉब|बार्बर}}
| १९६० || १९६८ || २८ || १,४९५ || ४२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8982.html |title=Player profile: Bob Barber |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४००
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पीटर|वॉकर}}
| १९६० || १९६० || ३ || १२८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22276.html |title=Player profile: Peter Walker |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४०१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डग|पॅजेट}}
| १९६० || १९६० || २ || ५१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19503.html |title=Player profile: Doug Padgett |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४०२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|मरे}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९६१ || १९६७ || २१ || ५०६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17130.html |title=Player profile: John Murray |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४०३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|फ्लाव्हेल}}
| १९६१ || १९६४ || ४ || ३१ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12848.html |title=Player profile: Jack Flavell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४०४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|ब्राउन}}
| १९६१ || १९६१ || २ || ३ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9249.html |title=Player profile: Alan Brown |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४०५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|एरिक|रसेल}}
| १९६१ || १९६७ || १० || ३६२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19503.html |title=Player profile: Eric Russell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४०६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बुच|व्हाइट}}
| १९६१ || १९६२ || २ || – || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22405.html |title=Player profile: Butch White |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४०७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|स्मिथ|डेव्हिड स्मिथ (क्रिकेट खेळाडू)}}
| १९६१ || १९६२ || ५ || ३८ || ६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20236.html |title=Player profile: David Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४०८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॅरी|नाइट}}
| १९६१ || १९६९ || २९ || ८१२ || ७० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15910.html |title=Player profile: Barry Knight |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४०९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉफ|मिलमन}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९६२ || १९६२ || ६ || ६० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17032.html |title=Player profile: Geoff Millman |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४१०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पीटर|पार्फिट}}
| १९६२ || १९७२ || ३७ || १,८८२ || १२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18411.html |title=Player profile: Peter Parfitt |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४११
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लेन|कोल्डवेल}}
| १९६२ || १९६४ || ७ || ९ || २२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10763.html |title=Player profile: Len Coldwell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४१२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मिकी|स्ट्युअर्ट}}
| १९६२ || १९६४ || ८ || ३८५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20376.html |title=Player profile: Micky Stewart |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४१३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|लार्टर}}
| १९६२ || १९६५ || १० || १६ || ३७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16205.html |title=Player profile: David Larter |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४१४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|स्मिथ}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९६२ || १९६३ || ६ || ११८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20222.html |title=Player profile: Alan Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४१५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|एडरिच}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९६३ || १९७६ || ७७ || ५,१३८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12490.html |title=Player profile: John Edrich |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४१६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फिल|शार्प}}
| १९६३ || १९६९ || १२ || ७८६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20126.html |title=Player profile: Phil Sharpe |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४१७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ब्रायन|बोलस}}
| १९६३ || १९६४ || ७ || ४९६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9142.html |title=Player profile: Brian Bolus |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४१८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डॉन|विल्सन}}
| १९६४ || १९७१ || ६ || ७५ || ११ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22469.html |title=Player profile: Don Wilson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४१९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जिमी|बिंक्स}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९६४ || १९६४ || २ || ९१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9095.html |title=Player profile: Jimmy Binks |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४२०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेफ|जोन्स}}
| १९६४ || १९६८ || १५ || ३८ || ४४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15547.html |title=Player profile: Jeff Jones |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४२१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|प्राइस}}
| १९६४ || १९७२ || १५ || ६६ || ४० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18616.html |title=Player profile: John Price |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४२२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉफ्री|बॉयकॉट}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९६४ || १९८२ || १०८ || ८,११४ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9187.html |title=Player profile: Geoff Boycott |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४२३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नॉर्मन|गिफर्ड}}
| १९६४ || १९७३ || १५ || १७९ || ३३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13365.html |title=Player profile: Norman Gifford |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४२४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉम|कार्टराइट}}
| १९६४ || १९६५ || ५ || २६ || १५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10679.html |title=Player profile: Tom Cartwright |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४२५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेड|रम्सी}}
| १९६४ || १९६५ || ५ || ३० || १७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19494.html |title=Player profile: Fred Rumsey |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४२६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|इयान|थॉमसन}}
| १९६४ || १९६५ || ५ || ६९ || ९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21533.html |title=Player profile: Ian Thomson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४२७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|केन|पामर}}
| १९६५ || १९६५ || १ || १० || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18405.html |title=Player profile: Ken Palmer |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४२८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|स्नो}}
| १९६५ || १९७६ || ४९ || ७७२ || २०२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20282.html |title=Player profile: John Snow |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४२९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|ब्राउन|डेव्हिड ब्राउन (क्रिकेट खेळाडू)}}
| १९६५ || १९६९ || २६ || ३४२ || ७९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9252.html |title=Player profile: David Brown |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४३०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|केन|हिग्स}}
| १९६५ || १९६८ || १५ || १८५ || ७१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14189.html |title=Player profile: Ken Higgs |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४३१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|कॉलिन|मिलबर्न}}
| १९६६ || १९६९ || ९ || ६५४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17018.html |title=Player profile: Colin Milburn |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४३२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बेसिल|डि'ऑलिव्हेरा}}
| १९६६ || १९७२ || ४४ || २,४८४ || ४७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11914.html |title=Player profile: Basil D'Oliveira |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४३३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेरेक|अंडरवूड}}
| १९६६ || १९८२ || ८६ || ९३७ || २९७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22149.html |title=Player profile: Derek Underwood |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४३४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेनिस|अमिस}}
| १९६६ || १९७७ || ५० || ३,६१२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8535.html |title=Player profile: Dennis Amiss |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४३५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉबिन|हॉब्स}}
| १९६७ || १९७१ || ७ || ३४ || १२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14227.html |title=Player profile: Robin Hobbs |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४३६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉफ|आर्नोल्ड}}
| १९६७ || १९७५ || ३४ || ४२१ || ११५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8566.html |title=Player profile: Geoff Arnold |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४३७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|नॉट}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९६७ || १९८१ || ९५ || ४,३८९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15917.html |title=Player profile: Alan Knott |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४३८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पॅट|पोकॉक}}
| १९६८ || १९८५ || २५ || २०६ || ६७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18557.html |title=Player profile: Pat Pocock |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४३९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|कीथ|फ्लेचर}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९६८ || १९८२ || ५९ || ३,२७२ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12854.html |title=Player profile: Keith Fletcher |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४४०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉजर|प्रिदू}}
| १९६८ || १९६९ || ३ || १०२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18625.html |title=Player profile: Roger Prideaux |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४४१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॉब|कॉटॅम}}
| १९६९ || १९७३ || ४ || २७ || १४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10824.html |title=Player profile: Bob Cottam |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४४२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|हॅम्पशायर}}
| १९६९ || १९७५ || ८ || ४०३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14024.html |title=Player profile: John Hampshire |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४४३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|वॉर्ड}}
| १९६९ || १९७६ || ५ || ४० || १४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22292.html |title=Player profile: Alan Ward |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४४४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|माइक|डेनिस}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९६९ || १९७५ || २८ || १,६६७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11870.html |title=Player profile: Mike Denness |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|}

==१९७० चे दशक==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+१९७० च्या दशकात पदार्पण करणारे इंग्लंडचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू
|- align=&quot;center&quot;
! scope=&quot;col&quot;  |कॅप
! scope=&quot;col&quot;  |नाव
! scope=&quot;col&quot;  |पदार्पण
! scope=&quot;col&quot;  |शेवटचा
! scope=&quot;col&quot;  |सामने
! scope=&quot;col&quot;  |धावा
! scope=&quot;col&quot;  |बळी
! scope=&quot;col&quot;  |संदर्भ
|- align=&quot;center&quot;
| ६९६
! scope=&quot;row&quot; |
{{sortname|ॲलन|जोन्स}}
| १९७० || १९७० || १ || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| ४४५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ब्रायन|लकहर्स्ट}}
| १९७० || १९७४ || २१ || १,२९८ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16370.html |title=Player profile: Brian Luckhurst |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४४६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|केन|शटलवर्थ}}
| १९७० || १९७१ || ५ || ४६ || १२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20182.html |title=Player profile: Ken Shuttleworth |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४४७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पीटर|लीव्हर}}
| १९७० || १९७५ || १७ || ३५० || ४१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16262.html |title=Player profile: Peter Lever |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४४८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॉब|विलिस}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९७१ || १९८४ || ९० || ८४० || ३२५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22462.html |title=Player profile: Bob Willis |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४४९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॉब|टेलर}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९७१ || १९८४ || ५७ || १,१५६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21494.html |title=Player profile: Bob Taylor |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४५०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रिचर्ड|हटन}}
| १९७१ || १९७१ || ५ || २१९ || ९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14336.html |title=Player profile: Richard Hutton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४५१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|जेमिसन}}
| १९७१ || १९७४ || ४ || २१४ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15468.html |title=Player profile: John Jameson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४५२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टोनी|ग्रेग}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९७२ || १९७७ || ५८ || ३,५९९ || १४१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13463.html |title=Player profile: Tony Greig |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४५३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॅरी|वूड}}
| १९७२ || १९७८ || १२ || ४५४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22498.html |title=Player profile: Barry Wood |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४५४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टोनी|लुईस}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९७२ || १९७३ || ९ || ४५७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16271.html |title=Player profile: Tony Lewis |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४५५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ख्रिस|ओल्ड}}
| १९७३ || १९८१ || ४६ || ८४५ || १४३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18256.html |title=Player profile: Chris Old |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४५६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|बर्केनशॉ}}
| १९७३ || १९७४ || ५ || १४८ || १३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9103.html |title=Player profile: Jack Birkenshaw |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४५७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रॅहाम|रूप}}
| १९७३ || १९७८ || २१ || ८६० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19469.html |title=Player profile: Graham Roope |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४५८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|हेस}}
| १९७३ || १९७६ || ९ || २४४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14106.html |title=Player profile: Frank Hayes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४५९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|माइक|हेंड्रिक्स}}
| १९७४ || १९८१ || ३० || १२८ || ८७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14159.html |title=Player profile: Mike Hendrick |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४६०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|लॉईड}}
| १९७४ || १९७५ || ९ || ५५२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16318.html |title=Player profile: David Lloyd |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४६१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रॅहम|गूच}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९७५ || १९९५ || ११८ || ८,९०० || २३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13399.html |title=Player profile: Graham Gooch |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४६२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|स्टील}}
| १९७५ || १९७६ || ८ || ६७३ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20345.html |title=Player profile: David Steele |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४६३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॉब|वूल्मर}}
| १९७५ || १९८१ || १९ || १,०५९ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22520.html |title=Player profile: Bob Woolmer |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४६४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फिल|एडमंड्स}}
| १९७५ || १९८७ || ५१ || ८७५ || १२५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12486.html |title=Player profile: Phil Edmonds |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४६५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|माइक|ब्रेअर्ली}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९७६ || १९८१ || ३९ || १,४४२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9208.html |title=Player profile: Mike Brearley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४६६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|माइक|सेल्वी}}
| १९७६ || १९७७ || ३ || १५ || ६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20105.html |title=Player profile: Mike Selvey |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४६७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्रिस|बाल्डरस्टोन}}
| १९७६ || १९७६ || २ || ३९ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8962.html |title=Player profile: Chris Balderstone |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४६८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पीटर|विली}}
| १९७६ || १९८६ || २६ || १,१८४ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22442.html |title=Player profile: Peter Willey |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४६९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉफ|मिलर}}
| १९७६ || १९८४ || ३४ || १,२१३ || ६० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17025.html |title=Player profile: Geoff Miller |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४७०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रॅहाम|बार्लो}}
| १९७६ || १९७७ || ३ || १७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8990.html |title=Player profile: Graham Barlow |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४७१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|लीव्हर}}
| १९७६ || १९८६ || २१ || ३०६ || ७३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16260.html |title=Player profile: John Lever |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४७२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेरेक|रँडल}}
| १९७७ || १९८४ || ४७ || २,४७० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19327.html |title=Player profile: Derek Randall |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४७३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉजर|टोलचार्ड}}
| १९७७ || १९७७ || ४ || १२९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21550.html |title=Player profile: Roger Tolchard |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४७४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|इयान|बॉथम}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९७७ || १९९२ || १०२ || ५,२०० || ३८३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9163.html |title=Player profile: Ian Botham |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४७५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉफ|कोप}}
| १९७७ || १९७८ || ३ || ४० || ८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10809.html |title=Player profile: Geoff Cope |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४७६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ब्रायन|रोझ}}
| १९७७ || १९८१ || ९ || ३५८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19478.html |title=Player profile: Brian Rose |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४७७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|माइक|गॅटिंग}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९७८ || १९९५ || ७९ || ४,४०९ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13340.html |title=Player profile: Mike Gatting |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४७८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्लाइव्ह|रॅडली}}
| १९७८ || १९७८ || ८ || ४८१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19316.html |title=Player profile: Clive Radley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४७९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|गॉवर}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९७८ || १९९२ || ११७ || ८,२३१ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13418.html |title=Player profile: David Gower |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४८०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|एम्बुरी}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९७८ || १९९५ || ६४ || १,७१३ || १४७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12514.html |title=Player profile: John Emburey |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४८१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|बेरस्टो}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९७९ || १९८१ || ४ || १२५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8954.html |title=Player profile: David Bairstow |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४८२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|बुचर}}
| १९७९ || १९७९ || १ || ३४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9323.html |title=Player profile: Alan Butcher |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४८३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रॅहाम|डिली}}
| १९७९ || १९८९ || ४१ || ५२१ || १३८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11893.html |title=Player profile: Graham Dilley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|}

==१९८० चे दशक==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+१९८० च्या दशकात पदार्पण करणारे इंग्लंडचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू
|- align=&quot;center&quot;
! scope=&quot;col&quot;  |कॅप 
! scope=&quot;col&quot;  |नाव 
! scope=&quot;col&quot;  |पदार्पण 
! scope=&quot;col&quot;  |शेवटचा 
! scope=&quot;col&quot;  |सामने 
! scope=&quot;col&quot;  |धावा 
! scope=&quot;col&quot;  |बळी 
! scope=&quot;col&quot;  |संदर्भ 
|- align=&quot;center&quot;
| ४८४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|वेन|लार्किन्स}}
| १९८० || १९९१ || १३ || ४९३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16203.html |title=Player profile: Wayne Larkins |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४८५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रॅहाम|स्टीव्हन्सन}}
| १९८० || १९८१ || २ || २८ || ५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20363.html |title=Player profile: Graham Stevenson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४८६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्रिस|टॅवरे}}
| १९८० || १९८९ || ३१ || १,७५५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21466.html |title=Player profile: Chris Tavaré |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४८७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिल|ॲथी}}
| १९८० || १९८८ || २३ || ९१९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8581.html |title=Player profile: Bill Athey |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४८८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पॉल|डाउनटन}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९८१ || १९८८ || ३० || ७८५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11931.html |title=Player profile: Paul Downton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४८९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रोलँड|बुचर}}
| १९८१ || १९८१ || ३ || ७१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9329.html |title=Player profile: Roland Butcher |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४९०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉबिन|जॅकमन}}
| १९८१ || १९८२ || ४ || ४२ || १४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15461.html |title=Player profile: Robin Jackman |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४९१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पॉल|ॲलॉट}}
| १९८१ || १९८५ || १३ || २१३ || २६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8526.html |title=Player profile: Paul Allott |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४९२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पॉल|पार्कर}}
| १९८१ || १९८१ || १ || १३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18423.html |title=Player profile: Paul Parker |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४९३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉफ|कूक}}
| १९८२ || १९८३ || ७ || २०३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10793.html |title=Player profile: Geoff Cook |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४९४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|लॅम्ब}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९८२ || १९९२ || ७९ || ४,६५६ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16178.html |title=Player profile: Allan Lamb |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४९५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेरेक|प्रिंगल}}
| १९८२ || १९९२ || ३० || ६९५ || ७० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18627.html |title=Player profile: Derek Pringle |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४९६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|इयान|ग्रेग}}
| १९८२ || १९८२ || २ || २६ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13464.html |title=Player profile: Ian Greig |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४९७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|एडी|हेमिंग्स}}
| १९८२ || १९९१ || १६ || ३८३ || ४३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14152.html |title=Player profile: Eddie Hemmings |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४९८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रेम|फाउलर}}
| १९८२ || १९८५ || २१ || १,३०७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12884.html |title=Player profile: Graeme Fowler |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४९९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|व्हिक|मार्क्स}}
| १९८२ || १९८४ || ६ || २४९ || ११ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16899.html |title=Player profile: Vic Marks |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५००
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नॉर्मन|कोवन्स}}
| १९८२ || १९८५ || १९ || १७५ || ५१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10839.html |title=Player profile: Norman Cowans |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५०१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|निक|कूक}}
| १९८३ || १९८९ || १५ || १७९ || ५२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10797.html |title=Player profile: Nick Cook |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५०२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नील|फॉस्टर}}
| १९८३ || १९९३ || २९ || ४४६ || ८८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12879.html |title=Player profile: Neil Foster |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५०३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्रिस|स्मिथ}}
| १९८३ || १९८६ || ८ || ३९२ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20233.html |title=Player profile: Chris Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५०४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टोनी|पिगॉट}}
| १९८४ || १९८४ || १ || १२ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18533.html |title=Player profile: Tony Pigott |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५०५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अँडी|लॉइड}}
| १९८४ || १९८४ || १ || १० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16322.html |title=Player profile: Andy Lloyd |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५०६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्रिस|ब्रॉड}}
| १९८४ || १९८९ || २५ || १,६६१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9230.html |title=Player profile: Chris Broad |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५०७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पॉल|टेरी}}
| १९८४ || १९८४ || २ || १६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21502.html |title=Player profile: Paul Terry |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५०८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जोनाथन|ॲग्न्यू}}
| १९८४ || १९८५ || ३ || १० || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8501.html |title=Player profile: Jonathan Agnew |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५०९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रिचर्ड|एलिसन}}
| १९८४ || १९८६ || ११ || २०२ || ३५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12507.html |title=Player profile: Richard Ellison |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५१०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्रिस|काउड्री}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९८४ || १९८८ || ६ || १०१ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10843.html |title=Player profile: Chris Cowdrey |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५११
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टिम|रॉबिन्सन}}
| १९८४ || १९८९ || २९ || १,६०१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19445.html |title=Player profile: Tim Robinson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५१२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्नी|साइडबॉटम}}
| १९८५ || १९८५ || १ || २ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20185.html |title=Player profile: Arnie Sidebottom |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५१३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लेस|टेलर}}
| १९८५ || १९८५ || २ || १ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21486.html |title=Player profile: Les Taylor |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५१४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|स्मिथ|डेव्हिड स्मिथ (इंग्लंडचा क्रिकेट खेळाडू)}}
| १९८६ || १९८६ || २ || ८० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20235.html |title=Player profile: David Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५१५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रेग|थॉमस}}
| १९८६ || १९८६ || ५ || ८३ || १० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21512.html |title=Player profile: Greg Thomas |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५१६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विल्फ|स्लॅक}}
| १९८६ || १९८६ || ३ || ८१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20206.html |title=Player profile: Wilf Slack |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५१७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ब्रुस|फ्रेंच}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९८६ || १९८८ || १६ || ३०८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12923.html |title=Player profile: Bruce French |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५१८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्क|बेन्सन}}
| १९८६ || १९८६ || १ || ५१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9074.html |title=Player profile: Mark Benson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५१९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नील|रॅडफोर्ड}}
| १९८६ || १९८८ || ३ || २१ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19314.html |title=Player profile: Neal Radford |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५२०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्टिन|मॉक्सॉन}}
| १९८६ || १९८९ || १० || ४५५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17119.html |title=Player profile: Martyn Moxon |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५२१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्लॅड्स्टन|स्मॉल}}
| १९८६ || १९९१ || १७ || २६३ || ५५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20217.html |title=Player profile: Gladstone Small |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५२२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फिलिप|डिफ्रेटस}}
| १९८६ || १९९५ || ४४ || ९३४ || १४० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11865.html |title=Player profile: Phil DeFreitas |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५२३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|रिचर्ड्स}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९८६ || १९८८ || ८ || २८५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19394.html |title=Player profile: Jack Richards |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५२४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेम्स|व्हिटेकर}}
| १९८६ || १९८६ || १ || ११ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22392.html |title=Player profile: James Whitaker |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५२५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नील|फेअरब्रदर}}
| १९८७ || १९९३ || १० || २१९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12803.html |title=Player profile: Neil Fairbrother |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५२६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|कॅपेल}}
| १९८७ || १९९० || १५ || ३७४ || २१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10653.html |title=Player profile: David Capel |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५२७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पॉल|जार्व्हिस}}
| १९८८ || १९९३ || ९ || १३२ || २१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15485.html |title=Player profile: Paul Jarvis |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५२८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|चाइल्ड्स}}
| १९८८ || १९८८ || २ || २ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10721.html |title=Player profile: John Childs |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५२९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टिम|कर्टिस}}
| १९८८ || १९८९ || ५ || १४० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10897.html |title=Player profile: Tim Curtis |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५३०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉबिन|स्मिथ}}
| १९८८ || १९९६ || ६२ || ४,२३६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20263.html |title=Player profile: Robin Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५३१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉब|बेली}}
| १९८८ || १९९० || ४ || ११९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8942.html |title=Player profile: Rob Bailey |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५३२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मॅथ्यू|मेनार्ड}}
| १९८८ || १९९४ || ४ || ८७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16951.html |title=Player profile: Matthew Maynard |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५३३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|किम|बार्नेट}}
| १९८८ || १९८९ || ४ || २०७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9002.html |title=Player profile: Kim Barnett |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५३४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|लॉरेंस}}
| १९८८ || १९९२ || ५ || ६० || १८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16219.html |title=Player profile: David Lawrence |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५३५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फिल|न्यूपोर्ट}}
| १९८८ || १९९१ || ३ || ११० || १० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18012.html |title=Player profile: Phil Newport |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५३६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|रसेल}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९८८ || १९९८ || ५४ || १,८९७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19500.html |title=Player profile: Jack Russell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५३७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अँगस|फ्रेझर}}
| १९८९ || १९९८ || ४६ || ३८८ || १७७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12909.html |title=Player profile: Angus Fraser |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५३८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मायकेल|आथरटन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९८९ || २००१ || ११५ || ७,७२८ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8579.html |title=Player profile: Mike Atherton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५३९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हन|माल्कम}}
| १९८९ || १९९७ || ४० || २३६ || १२८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16885.html |title=Player profile: Devon Malcolm |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५४०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|इग्लेस्डेन}}
| १९८९ || १९९४ || ३ || ६ || ६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15380.html |title=Player profile: Alan Igglesden |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५४१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|स्टीवन्सन}}
| १९८९ || १९८९ || १ || ३६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20359.html |title=Player profile: John Stephenson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|}

==१९९० चे दशक==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+१९९० च्या दशकात पदार्पण करणारे इंग्लंडचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू
|- align=&quot;center&quot;
! scope=&quot;col&quot;  |कॅप 
! scope=&quot;col&quot;  |नाव 
! scope=&quot;col&quot;  |पदार्पण 
! scope=&quot;col&quot;  |शेवटचा 
! scope=&quot;col&quot;  |सामने 
! scope=&quot;col&quot;  |धावा 
! scope=&quot;col&quot;  |बळी 
! scope=&quot;col&quot;  |संदर्भ 
|- align=&quot;center&quot;
| ५४२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नासेर|हुसेन|नासिर हुसेन (क्रिकेट खेळाडू)}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९९० || २००४ || ९६ || ५,७६४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14325.html |title=Player profile: Nasser Hussain |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५४३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलेक|स्टुअर्ट}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}{{dagger}}
| १९९० || २००३ || १३३ || ८,४६३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20372.html |title=Player profile: Alec Stewart |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५४४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ख्रिस|लुईस}}
| १९९० || १९९६ || ३२ || १,१०५ || ९३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16274.html |title=Player profile: Chris Lewis |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५४५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|मॉरिस}}
| १९९० || १९९० || ३ || ७१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17102.html |title=Player profile: John Morris |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५४६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नील|विल्यम्स}}
| १९९० || १९९० || १ || ३८ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22453.html |title=Player profile: Neil Williams |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५४७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फिल|टफनेल}}
| १९९० || २००१ || ४२ || १५३ || १२१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21611.html |title=Player profile: Phil Tufnell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५४८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रेम|हिक}}
| १९९१ || २००१ || ६५ || ३,३८३ || २३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14187.html |title=Player profile: Graeme Hick |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५४९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्क|रामप्रकाश}}
| १९९१ || २००२ || ५२ || २,३५० || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19323.html |title=Player profile: Mark Ramprakash |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५५०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|स्टीव|वॉटकिन}}
| १९९१ || १९९३ || ३ || २५ || ११ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22333.html |title=Player profile: Steve Watkin |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५५१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रिचर्ड|इलिंगवर्थ}}
| १९९१ || १९९५ || ९ || १२८ || १९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15383.html |title=Player profile: Richard Illingworth |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५५२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ह्यु|मॉरिस}}
| १९९१ || १९९१ || ३ || ११५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17099.html |title=Player profile: Hugh Morris |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५५३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डर्मॉट|रीव}}
| १९९२ || १९९२ || ३ || १२४ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19364.html |title=Player profile: Dermot Reeve |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५५४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|इयान|सॅलिसबरी}}
| १९९२ || २००० || १५ || ३६८ || २० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20051.html |title=Player profile: Ian Salisbury |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५५५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टिम|मंटन}}
| १९९२ || १९९२ || २ || २५ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17125.html |title=Player profile: Tim Munton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५५६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नील|मॅलेंडर}}
| १९९२ || १९९२ || २ || ८ || १० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16886.html |title=Player profile: Neil Mallender |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५५७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पॉल|टेलर}}
| १९९३ || १९९४ || २ || ३४ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21484.html |title=Player profile: Paul Taylor |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५५८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रिचर्ड|ब्लेकी}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९९३ || १९९३ || २ || ७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9121.html |title=Player profile: Richard Blakey |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५५९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अँडी|कॅडिक}}
| १९९३ || २००३ || ६२ || ८६१ || २३४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10633.html |title=Player profile: Andy Caddick |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५६०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पीटर|सच}}
| १९९३ || १९९९ || ११ || ६७ || ३७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20404.html |title=Player profile: Peter Such |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313221428/http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20404.html |archive-date=13 March 2014 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५६१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्क|आयलॉट}}
| १९९३ || १९९५ || ५ || २८ || १२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15388.html |title=Player profile: Mark Ilott |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५६२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्क|लॅथवेल}}
| १९९३ || १९९३ || २ || ७८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16212.html |title=Player profile: Mark Lathwell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५६३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्टिन|मॅककेग}}
| १९९३ || १९९४ || ३ || २१ || ६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16959.html |title=Player profile: Martin McCague |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५६४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रॅहाम|थोर्प}}
| १९९३ || २००५ || १०० || ६,७४४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21537.html |title=Player profile: Graham Thorpe |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५६५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्टिन|बिकनेल}}
| १९९३ || २००३ || ४ || ४५ || १४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9089.html |title=Player profile: Martin Bicknell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५६६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|स्टीव|ऱ्होड्स}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९९४ || १९९५ || ११ || २९४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19374.html |title=Player profile: Steve Rhodes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५६७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्रेग|व्हाइट}}
| १९९४ || २००२ || ३० || १,०५२ || ५९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22403.html |title=Player profile: Craig White |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५६८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डॅरेन|गॉफ}}
| १९९४ || २००३ || ५८ || ८५५ || २२९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13411.html |title=Player profile: Darren Gough |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५६९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|क्रॉली}}
| १९९४ || २००३ || ३७ || १,८०० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10870.html |title=Player profile: John Crawley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५७०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ज्योई|बेंजामिन}}
| १९९४ || १९९४ || १ || – || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9069.html |title=Player profile: Joey Benjamin |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५७१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पीटर|मार्टिन}}
| १९९५ || १९९७ || ८ || ११५ || १७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16925.html |title=Player profile: Peter Martin |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५७२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डोमिनिक|कॉर्क}}
| १९९५ || २००२ || ३७ || ८६४ || १३१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10816.html |title=Player profile: Dominic Cork |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५७३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेसन|गॅलियन}}
| १९९५ || १९९५ || ३ || ७४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13324.html |title=Player profile: Jason Gallian |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५७४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|निक|नाइट}}
| १९९५ || २००१ || १७ || ७१९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15913.html |title=Player profile: Nick Knight |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५७५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|माइक|वॉटकिन्सन|मायकेल वॅटकिन्सन}}
| १९९५ || १९९६ || ४ || १६७ || १० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22328.html |title=Player profile: Mike Watkinson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५७६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|वेल्स}}
| १९९५ || १९९५ || १ || ३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22361.html |title=Player profile: Alan Wells |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५७७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉनी|इराणी}}
| १९९६ || १९९९ || ३ || ८६ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15403.html |title=Player profile: Ronnie Irani |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५७८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|मुल्लाली}}
| १९९६ || २००१ || १९ || १२७ || ५८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17121.html |title=Player profile: Alan Mullally |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५७९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मीन|पटेल}}
| १९९६ || १९९६ || २ || ४५ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18458.html |title=Player profile: Min Patel |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५८०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्क|एलहॅम}}
| १९९६ || १९९८ || ८ || २१० || १७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12466.html |title=Player profile: Mark Ealham |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५८१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सायमन|ब्राउन}}
| १९९६ || १९९६ || १ || ११ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9269.html |title=Player profile: Simon Brown |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५८२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉबर्ट|क्रॉफ्ट}}
| १९९६ || २००१ || २१ || ४२१ || ४९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10881.html |title=Player profile: Robert Croft |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५८३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ख्रिस|सिल्व्हरवुड}}
| १९९६ || २००२ || ६ || २९ || ११ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20193.html |title=Player profile: Chris Silverwood |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५८४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्क|बुचर}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९९७ || २००४ || ७१ || ४,२८८ || १५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9327.html |title=Player profile: Mark Butcher |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५८५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डीन|हेडली}}
| १९९७ || १९९९ || १५ || १८६ || ६० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14127.html |title=Player profile: Dean Headley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५८६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|माइक|स्मिथ|माइक स्मिथ (क्रिकेट खेळाडू, जन्म १९६७)}}
| १९९७ || १९९७ || १ || ४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20224.html |title=Player profile: Mike Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५८७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲडम|होलिओके}}
| १९९७ || १९९८ || ४ || ६५ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14244.html |title=Player profile: Adam Hollioake |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५८८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बेन|होलियोके}}
| १९९७ || १९९८ || २ || ४४ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14246.html |title=Player profile: Ben Hollioake |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५८९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|स्टीव|जेम्स}}
| १९९८ || १९९८ || २ || ७१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15477.html |title=Player profile: Steve James |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५९०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲशली|गाइल्स}}
| १९९८ || २००६ || ५४ || १,४२१ || १४३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13368.html |title=Player profile: Ashley Giles |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५९१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अँड्र्यू|फ्लिंटॉफ}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९९८ || २००९ || ७९ || ३,८४५ || २२६ || {{efn|name=World XI|अँड्र्यू फ्लिंटॉफ आणि स्टीव्ह हार्मिसन यांनीही वर्ल्ड इलेव्हनकडून कसोटी क्रिकेट खेळले आहे. वर फक्त इंग्लंडमधील त्यांचे रेकॉर्ड दिले आहेत.|group=notes}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12856.html |title=Player profile: Andrew Flintoff |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५९२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अ‍ॅलेक्स|ट्यूडर}}
| १९९८ || २००२ || १० || २२९ || २८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21607.html |title=Player profile: Alex Tudor |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५९३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|वॉरेन|हेग}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९९८ || १९९९ || २ || ३० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14149.html |title=Player profile: Warren Hegg |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५९४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आफताब|हबीब}}
| १९९९ || १९९९ || २ || २६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13985.html |title=Player profile: Aftab Habib |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५९५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ख्रिस|रीड}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९९९ || २००७ || १५ || ३६० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19346.html |title=Player profile: Chris Read |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५९६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|एड|गिडिन्स}}
| १९९९ || २००० || ४ || १०|| १२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13362.html |title=Player profile: Ed Giddins |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५९७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डॅरेन|मॅडी}}
| १९९९ || २००० || ३ || ४६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16876.html |title=Player profile: Darren Maddy |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५९८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्रिस|ॲडम्स}}
| १९९९ || २००० || ५ || १०४ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8487.html |title=Player profile: Chris Adams |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५९९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|गॅव्हिन|हॅमिल्टन}}
| १९९९ || १९९९ || १ || – || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14020.html |title=Player profile: Gavin Hamilton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६००
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मायकेल|वॉन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९९९ || २००८ || ८२ || ५,७१९ || ६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22182.html |title=Player profile: Michael Vaughan |publisher=ESPNcricinfo |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|}

==२००० चे दशक==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+२००० च्या दशकात पदार्पण करणारे इंग्लंडचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू
|- align=&quot;center&quot;
! scope=&quot;col&quot;  |कॅप
! scope=&quot;col&quot;  |नाव
! scope=&quot;col&quot;  |पदार्पण
! scope=&quot;col&quot;  |शेवटचा
! scope=&quot;col&quot;  |सामने
! scope=&quot;col&quot;  |धावा
! scope=&quot;col&quot;  |बळी
! scope=&quot;col&quot;  |संदर्भ
|- align=&quot;center&quot;
| ६०१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्रिस|शोफिल्ड}}
| २००० || २००० || २ || ६७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20073.html |title=Player profile: Chris Schofield |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६०२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मॅथ्यू|हॉगार्ड}}
| २००० || २००८ || ६७ || ४७३ || २४८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14236.html |title=Player profile: Matthew Hoggard |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६०३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्कस|ट्रेस्कोथिक}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| २००० || २००६ || ७६ || ५,८२५ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21585.html |title=Player profile: Marcus Trescothick |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६०४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रायन|साइडबॉटम}}
| २००१ || २०१० || २२ || ३१३ || ७९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20187.html |title=Player profile: Ryan Sidebottom |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६०५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|इयान|वॉर्ड|इयान वॉर्ड (क्रिकेटर)}}
| २००१ || २००१ || ५ || १२९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22301.html |title=Player profile: Ian Ward |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६०६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|उस्मान|अफझल}}
| २००१ || २००१ || ३ || ८३ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8499.html |title=Player profile: Usman Afzaal |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६०७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेम्स|ऑरमंड|जिमी ऑरमंड}}
| २००१ || २००१ || २ || ३८ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18265.html |title=Player profile: Jimmy Ormond |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६०८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रिचर्ड|डॉसन}}
| २००१ || २००३ || ७ || ११४ || ११ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11848.html |title=Player profile: Richard Dawson |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६०९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेम्स|फॉस्टर}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| २००१ || २००२ || ७ || २२६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12877.html |title=Player profile: James Foster |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६१०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सायमन|जोन्स|सायमन जोन्स (क्रिकेटर)}}
| २००२ || २००५ || १८ || २०५ || ५९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15555.html |title=Player profile: Simon Jones |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६११
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|स्टीव्ह|हार्मिसन}}
| २००२ || २००९ || ६२ || ७४२ || २२२ || {{efn|name=World XI}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14054.html |title=Player profile: Steve Harmison |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६१२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉब|की}}
| २००२ || २००५ || १५ || ७७५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15876.html |title=Player profile: Rob Key |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६१३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेम्स|अँडरसन}}
| २००३ || २०२४ || १८८ || १,३५३ || ७०४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8608.html |title=Player profile: James Anderson |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६१४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अँथनी|मॅकग्राथ}}
| २००३ || २००३ || ४ || २०१ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16975.html |title=Player profile: Anthony McGrath |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६१५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रिचर्ड|जॉन्सन|रिचर्ड जॉन्सन (क्रिकेटर, जन्म १९७४)}}
| २००३ || २००३ || ३ || ५९ || १६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15522.html |title=Player profile: Richard Johnson |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६१६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेम्स|किर्टली}}
| २००३ || २००३ || ४ || ३२ || १९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15901.html |title=Player profile: James Kirtley |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६१७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|एड|स्मिथ|एड स्मिथ (क्रिकेट खेळाडू)}}
| २००३ || २००३ || ३ || ८७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20242.html |title=Player profile: Ed Smith |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६१८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|कबीर|अली}}
| २००३ || २००३ || १ || १० || ५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8476.html |title=Player profile: Kabir Ali |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६१९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|गॅरेथ|बॅटी}}
| २००३ || २०१६ || ९ || १४९ || १५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9042.html |title=Player profile: Gareth Batty |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६२०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रिक्की|क्लार्क}}
| २००३ || २००३ || २ || ९६ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11724.html |title=Player profile: Rikki Clarke |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६२१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्टिन|सॅगर्स}}
| २००३ || २००४ || ३ || १ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20040.html |title=Player profile: Martin Saggers |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६२२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पॉल|कॉलिंगवुड}}
| २००३ || २०११ || ६८ || ४,२५९ || १७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10772.html |title=Player profile: Paul Collingwood |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६२३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जरैंट|जोन्स}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| २००४ || २००६ || ३४ || १,१७२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15501.html |title=Player profile: Geraint Jones |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६२४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अँड्र्यू|स्ट्रॉस}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| २००४ || २०१२ || १०० || ७,०३७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20387.html |title=Player profile: Andrew Strauss |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६२५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|इयान|बेल}}
| २००४ || २०१५ || ११८ || ७,७२७ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9062.html |title=Player profile: Ian Bell |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६२६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|केविन|पीटरसन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| २००५ || २०१४ || १०४ || ८,१८१ || १० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19296.html |title=Player profile: Kevin Pietersen |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६२७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|शॉन|उडाल}}
| २००५ || २००६ || ४ || १०९ || ८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22144.html |title=Player profile: Shaun Udal |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६२८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लियाम|प्लंकेट}}
| २००५ || २०१४ || १३ || २३८ || ४१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19264.html |title=Player profile: Liam Plunkett |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६२९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|इयान|ब्लॅकवेल}}
| २००६ || २००६ || १ || ४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9117.html |title=Player profile: Ian Blackwell |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६३०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलास्टेर|कूक}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| २००६ || २०१८ || १६१ || १२,४७२ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11728.html |title=Player profile: Alastair Cook |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६३१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मॉन्टी|पानेसर}}
| २००६ || २०१३ || ५० || २२० || १६७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18655.html |title=Player profile: Monty Panesar |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६३२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ओवैस|शाह}}
| २००६ || २००९ || ६ || २६९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20123.html |title=Player profile: Owais Shah |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६३३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|साजिद|महमूद}}
| २००६ || २००७ || ८ || ८१ || २० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17944.html |title=Player profile: Sajid Mahmood |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६३४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|लुईस}}
| २००६ || २००६ || १ || २७ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16281.html |title=Player profile: Jon Lewis |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६३५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मॅट|प्रायर}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| २००७ || २०१४ || ७९ || ४,०९९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18675.html |title=Player profile: Matt Prior |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६३६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ख्रिस|ट्रेमलेट}}
| २००७ || २०१३ || १२ || ११३ || ५३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21650.html |title=Player profile: Chris Tremlett |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६३७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रवी|बोपारा}}
| २००७ || २०१२ || १३ || ५७५ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10582.html |title=Player profile: Ravi Bopara |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६३८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|स्टुअर्ट|ब्रॉड}}
| २००७ || २०२३ || १६७ || ३,६६२ || ६०४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10617.html |title=Player profile: Stuart Broad |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६३९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टिम|अँब्रोझ}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| २००८ || २००९ || ११ || ४४७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8845.html |title=Player profile: Tim Ambrose |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६४०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डॅरेन|पॅटिन्सन}}
| २००८ || २००८ || १ || २१ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/270253.html |title=Player profile: Darren Pattinson |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६४१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रॅम|स्वान}}
| २००८ || २०१३ || ६० || १,३७० || २५५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20431.html |title=Player profile: Graeme Swann |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६४२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अमजद|खान|अमजद खान (क्रिकेट खेळाडू)}}
| २००९ || २००९ || १ || – || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/23911.html |title=Player profile: Amjad Khan |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६४३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टीम|ब्रेसनन}}
| २००९ || २०१३ || २३ || ५७५ || ७२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9310.html |title=Player profile: Tim Bresnan |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६४४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रॅहम|ओनियन्स}}
| २००९ || २०१२ || ९ || ३० || ३२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18389.html |title=Player profile: Graham Onions |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६४५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जोनाथन|ट्रॉट}}
| २००९ || २०१५ || ५२ || ३,८३५ || ५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/47623.html |title=Player profile: Jonathan Trott |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|}

==२०१० चे दशक==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+२०१० च्या दशकात पदार्पण करणारे इंग्लंडचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू
|- align=&quot;center&quot;
! scope=&quot;col&quot;  |कॅप 
! scope=&quot;col&quot;  |नाव 
! scope=&quot;col&quot;  |पदार्पण 
! scope=&quot;col&quot;  |शेवटचा 
! scope=&quot;col&quot;  |सामने 
! scope=&quot;col&quot;  |धावा 
! scope=&quot;col&quot;  |बळी 
! scope=&quot;col&quot;  |संदर्भ 
|- align=&quot;center&quot;
| ६४६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मायकेल|कार्बेरी}}
| २०१० || २०१४ || ६ || ३४५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10656.html |title=Player profile: Michael Carberry |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६४७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|स्टीवन|फिन}}
| २०१० || २०१६ || ३६ || २७९ || १२५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/210283.html |title=Player profile: Steven Finn |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६४८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेम्स|ट्रेडवेल}}
| २०१० || २०१५ || २ || ४५ || ११ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21646.html |title=Player profile: James Tredwell |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६४९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आयॉन|मॉर्गन}}
| २०१० || २०१२ || १६ || ७०० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/24598.html |title=Player profile: Eoin Morgan |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६५०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अजमल|शहजाद}}
| २०१० || २०१० || १ || ५ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21431.html |title=Player profile: Ajmal Shahzad |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६५१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|समित|पटेल}}
| २०१२ || २०१५ || ६ || १५१ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18632.html |title=Player profile: Samit Patel |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६५२
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|जॉनी|बेरस्टो}}'''&amp;nbsp;{{dagger}}
| २०१२ || २०२४ || १०० || ६,०४२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/297433.html |title=Player profile: Jonny Bairstow |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६५३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेम्स|टेलर}}
| २०१२ || २०१६ || ७ || ३१२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/297635.html |title=Player profile: James Taylor |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६५४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|निक|कॉम्प्टन}}
| २०१२ || २०१६ || १६ || ७७५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11718.html |title=Player profile: Nick Compton |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६५५
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|जो|रूट}}'''&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| २०१२ || २०२४ || १५२ || १२,९७२ || ७१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/303669.html |title=Player profile: Joe Root |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६५६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सायमन|केरिगन}}
| २०१३ || २०१३ || १ || १ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/297499.html |title=Player profile: Simon Kerrigan |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६५७
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|ख्रिस|वोक्स}}'''
| २०१३ || २०२४ || ५७ || १,९७० || १८१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/247235.html |title=Player profile: Chris Woakes |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६५८
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|बेन|स्टोक्स}}'''&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| २०१३ || २०२४ || ११० || ६,७१९ || २१० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/311158.html |title=Player profile: Ben Stokes |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६५९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|गॅरी|बॅलन्स}}
| २०१४ || २०१७ || २३ || १,४९८ || – || {{efn|name=Zimbabwe|गॅरी बॅलेन्सने झिम्बाब्वेकडून कसोटी क्रिकेट देखील खेळले आहे. वर फक्त त्याचा इंग्लंडसाठीचा रेकॉर्ड दिला आहे.|group=notes}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/232438.html |title=Player profile: Gary Balance |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६६०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|स्कॉट|बॉर्थविक}}
| २०१४ || २०१४ || १ || ५ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/310519.html |title=Player profile: Scott Borthwick |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६६१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॉयड|रँकिन}}
| २०१४ || २०१४ || १ || १३ || १ || {{efn|name=Ireland|बॉयड रँकिनने आयर्लंडकडून कसोटी क्रिकेट देखील खेळले आहे. वर फक्त त्याचा इंग्लंडसाठीचा रेकॉर्ड दिला आहे.|group=notes}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/24599.html |title=Player profile: Boyd Rankin |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६६२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मोईन|अली}}
| २०१४ || २०२३ || ६८ || ३,०९४ || २०४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8917.html |title=Player profile: Moeen Ali |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६६३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्रिस|जॉर्डन}}
| २०१४ || २०१५ || ८ || १८० || २१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/288992.html |title=Player profile: Chris Jordan |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६६४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सॅम|रॉबसन}}
| २०१४ || २०१४ || ७ || ३३६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/272485.html |title=Player profile: Sam Robson |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६६५ 
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|जोस| बटलर}}'''&amp;nbsp;{{dagger}}
| २०१४ || २०२२ || ५७ || २,९०७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/308967.html |title=Player profile: Jos Buttler |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६६६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲडम|लिथ}}
| २०१५ || २०१५ || ७ || २६५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/251721.html |title=Player profile: Adam Lyth |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६६७
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|मार्क|वूड}}'''
| २०१५ || २०२४ || ३७ || ८०७ || ११९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/288992.html |title=Player profile: Mark Wood |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=26 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६६८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आदिल|रशीद}}
| २०१५ || २०१९ || १९ || ५४० || ६० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/244497.html |title=Player profile: Adil Rashid |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=27 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६६९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अ‍ॅलेक्स|हेल्स}}
| २०१५ || २०१६ || ११ || ५७३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/249866.html |title=Player profile: Alex Hales |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=21 May 2016 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६७०
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|जेम्स|विन्स}}'''
| २०१६ || २०१८ || १३ || ५४८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/296597.html |title=Player profile: James Vince |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=21 May 2016 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६७१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेक|बॉल}}
| २०१६ || २०१७ || ४ || ६७ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/414990.html |title=Player profile: Jake Ball |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=17 July 2016 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६७२
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|बेन|डकेट}}'''
| २०१६ || २०२४ || ३२ || २,२७० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/521637.html |title=Player profile: Ben Duckett |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=24 October 2016 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६७३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|झफर|अन्सारी}}
| २०१६ || २०१६ || ३ || ४९ || ५ || &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/349853.html|title=Player profile: Zafar Ansari|publisher=ESPNcricinfo|access-date=28 October 2016}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६७४
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|हसीब|हमीद}}'''
| २०१६ || २०२२ || १० || ४३९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/632172.html|title=Player profile: Haseeb Hameed|publisher=ESPNcricinfo|access-date=9 November 2016}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६७५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|कीटन|जेनिंग्स}}
| २०१६ || २०१९ || १७ || ७८१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/440780.html|title=Player profile: Keaton Jennings|publisher=ESPNcricinfo|access-date=8 December 2016}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६७६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लियाम|डॉसन}}
| २०१६ || २०१७ || ३ || ८४ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/211855.html |title=Player profile: Liam Dawson |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=20 December 2016 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६७७
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|डेव्हिड|मलान}}'''
| २०१७ || २०२२ || २२ || १,०७४ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/236489.html |title=Player profile: Dawid Malan |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=28 July 2017 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६७८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टोबी|रोलँड-जोन्स}}
| २०१७ || २०१७ || ४ || ८२ || १७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/370535.html |title=Player profile: Toby Roland-Jones |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=28 July 2017 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६७९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉम|वेस्ट्ली}}
| २०१७ || २०१७ || ५ || १९३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/214265.html |title=Player profile: Tom Westley |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=28 July 2017 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६८०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्क|स्टोनमॅन}}
| २०१७ || २०१८ || ११ || ५२६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/229954.html |title=Player profile: Mark Stoneman |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=17 August 2017 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६८१
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|क्रेग|ओव्हरटन}}'''
| २०१७ || २०२२ || ८ || १८२ || २१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/464626.html |title=Player profile: Craig Overton |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=6 December 2017 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६८२
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|टॉम|कुरन}}'''
| २०१७ || २०१८ || २ || ६६ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/550235.html |title=Player profile: Tom Curran |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=30 December 2017 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६८३
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|मेसन|क्रेन}}'''
| २०१८ || २०१८ || १ || ६ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/660889.html |title=Player profile: Mason Crane |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=4 January 2018 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६८४
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|जॅक|लीच}}'''
| २०१८ || २०२४ || ३९ || ४९८ || १४२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/455524.html |title=Player profile: Jack Leach |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=29 March 2018 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६८५
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|डोम|बेस|डॉमिनिक बेस}}'''
| २०१८ || २०२१ || १४ || ३१९ || ३६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/646847.html |title=Player profile: Dom Bess |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=26 May 2018 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६८६
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|सॅम|कुरन}}'''
| २०१८ || २०२१ || २४ || ८१५ || ४७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/662973.html |title=Player profile: Sam Curran |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=1 June 2018 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६८७
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|ऑली|पोप}}'''&amp;nbsp;{{double-dagger}}{{dagger}}
| २०१८ || २०२४ || ५५ || ३,१३० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/887207.html |title=Player profile: Ollie Pope |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=10 August 2018 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६८८
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|रोरी|बर्न्स}}'''
| २०१८ || २०२२ || ३२ || १,७८९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/398778.html |title=Player profile: Rory Burns |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=6 November 2018 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६८९
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|बेन|फोक्स}}'''&amp;nbsp;{{dagger}}
| २०१८ || २०२४ || २५ || १,१३९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/364788.html |title=Player profile: Ben Foakes |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=6 November 2018 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६९०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जो|डेनली}}
| २०१९ || २०२० || १५ || ८२७ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12454.html |title=Player profile: Joe Denly |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=10 February 2019 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६९१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेसन|रॉय}}
| २०१९ || २०१९ || ५ || १८७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/298438.html |title=Player profile: Jason Roy |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=25 July 2019 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६९२
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|ओली|स्टोन}}'''
| २०१९ || २०२४ || ५ || १०२ || १७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/457279.html |title=Player profile: Olly Stone |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=25 July 2019 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६९३
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|जोफ्रा|आर्चर}}'''
| २०१९ || २०२१ || १३ || १५५ || ४२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/669855.html |title=Player profile: Jofra Archer |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=15 August 2019 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६९४
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|डॉम|सिबली}}'''
| २०१९ || २०२१ || २२ || १,०४२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/519082.html |title=Player profile: Dom Sibley |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=25 November 2019 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६९५
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|झॅक|क्रॉली}}'''
| २०१९ || २०२४ || ५३ || २,८९९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/665053.html |title=Player profile: Zak Crawley |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=3 December 2019 }}&lt;/ref&gt;
|}

येथे नवीन नोंदींसह पूर्ण केलेला तक्ता दिला आहे. मूळ स्वरूपन, तपशील आणि संदर्भ अचूकपणे राखले आहेत:

२०२० चे दशक
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+२०२० च्या दशकात पदार्पण करणारे इंग्लंडचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू
|- align=&quot;center&quot;
! scope=&quot;col&quot;  |कॅप
! scope=&quot;col&quot;  |नाव
! scope=&quot;col&quot;  |पदार्पण
! scope=&quot;col&quot;  |शेवटचा
! scope=&quot;col&quot;  |सामने
! scope=&quot;col&quot;  |धावा
! scope=&quot;col&quot;  |बळी
! scope=&quot;col&quot;  |संदर्भ
|- align=&quot;center&quot;
| ६९६{{efn|name=AlanJones|१७ जून २०२० रोजी इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्डाने (ईसीबी) ॲलन जोन्स यांना ६९६ क्रमांकाची कसोटी कॅप दिली. १९७० मध्ये जोन्सने उर्वरित जगाविरुद्धच्या एका सामन्यात इंग्लंडचे प्रतिनिधित्व केले, ज्याला त्यावेळी कसोटी सामना म्हणून मान्यता देण्यात आली होती, परंतु नंतर त्याचा कसोटी दर्जा रद्द करण्यात आला.|group=notes}}
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|जोन्स}}
| – || – || ० || – || – || {{cite web |url=[http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15537.html](http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15537.html) |title=Player profile: Alan Jones |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=14 January 2021 }}
|- align=&quot;center&quot;
| ६९७
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|डॅन|लॉरेन्स}}'''
| २०२१ || २०२४ || १४ || ६७१ || ३ || {{cite web |url=[http://www.espncricinfo.com/england/content/player/641423.html](http://www.espncricinfo.com/england/content/player/641423.html) |title=Player profile: Dan Lawrence |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=14 January 2021 }}
|- align=&quot;center&quot;
| ६९८
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|जेम्स|ब्रेसी}}''' {{dagger}}
| २०२१ || २०२१ || २ || ८ || – || {{cite web |url=[http://www.espncricinfo.com/england/content/player/747031.html](http://www.espncricinfo.com/england/content/player/747031.html) |title=Player profile: James Bracey |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=2 June 2021 }}
|- align=&quot;center&quot;
| ६९९
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|ऑली|रॉबिन्सन}}'''
| २०२१ || २०२४ || २० || ४१० || ७६ || {{cite web |url=[http://www.espncricinfo.com/england/content/player/527776.html](http://www.espncricinfo.com/england/content/player/527776.html) |title=Player profile: Ollie Robinson |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=2 June 2021 }}
|- align=&quot;center&quot;
| ७००
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|सॅम|बिलिंग्स}}''' {{dagger}}
| २०२२ || २०२२ || ३ || ६६ || – || {{cite web |url=[http://www.espncricinfo.com/england/content/player/297628.html](http://www.espncricinfo.com/england/content/player/297628.html) |title=Player profile: Sam Billings |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=14 January 2022 }}
|- align=&quot;center&quot;
| ७०१
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|ॲलेक्स|लीस}}'''
| २०२२ || २०२२ || १० || ४५३ || – || {{cite web |url=[http://www.espncricinfo.com/england/content/player/460756.html](http://www.espncricinfo.com/england/content/player/460756.html) |title=Player profile: Alex Lees |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=12 March 2022 }}
|- align=&quot;center&quot;
| ७०२
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|मॅथ्यू|फिशर}}'''
| २०२२ || २०२२ || १ || – || १ || {{cite web |url=[http://www.espncricinfo.com/england/content/player/639080.html](http://www.espncricinfo.com/england/content/player/639080.html) |title=Player profile: Matthew Fisher |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=16 March 2022 }}
|- align=&quot;center&quot;
| ७०३
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|साकिब|महमूद}}'''
| २०२२ || २०२२ || २ || ५२ || ६ || {{cite web |url=[http://www.espncricinfo.com/england/content/player/643885.html](http://www.espncricinfo.com/england/content/player/643885.html) |title=Player profile: Saqib Mahmood |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=16 March 2022 }}
|- align=&quot;center&quot;
| ७०४
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|मॅथ्यू|पॉट्स}}'''
| २०२२ || २०२४ || १० || ८६ || ३६ || {{cite web |url=[http://www.espncricinfo.com/england/content/player/1027781.html](http://www.espncricinfo.com/england/content/player/1027781.html) |title=Player profile: Matthew Potts |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=2 June 2022 }}
|- align=&quot;center&quot;
| ७०५
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|मॅट|पार्किन्सन}}'''
| २०२२ || २०२२ || १ || ८ || १ || {{cite web |url=[http://www.espncricinfo.com/england/content/player/653695.html](http://www.espncricinfo.com/england/content/player/653695.html) |title=Player profile: Matt Parkinson |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=2 June 2022 }}
|- align=&quot;center&quot;
| ७०६
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|जेमी|ओव्हरटन}}'''
| २०२२ || २०२२ || १ || ९७ || २ || {{cite web |url=[http://www.espncricinfo.com/england/content/player/510530.html](http://www.espncricinfo.com/england/content/player/510530.html) |title=Player profile: Jamie Overton |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=23 June 2022 }}
|- align=&quot;center&quot;
| ७०७
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|हॅरी|ब्रूक}}'''
| २०२२ || २०२४ || २४ || २,२८१ || १ || {{cite web |url=[http://www.espncricinfo.com/england/content/player/911707.html](http://www.espncricinfo.com/england/content/player/911707.html) |title=Player profile: Harry Brook |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=12 September 2022}}
|- align=&quot;center&quot;
| ७०८
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|विल|जॅक्स}}'''
| २०२२ || २०२२ || २ || ८९ || ६ || {{cite web |url=[http://www.espncricinfo.com/england/content/player/897549.html](http://www.espncricinfo.com/england/content/player/897549.html) |title=Player profile: Will Jacks |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=5 December 2022 }}
|- align=&quot;center&quot;
| ७०९
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|लियाम|लिव्हिंगस्टोन}}'''
| २०२२ || २०२२ || १ || १६ || – || {{cite web |url=[http://www.espncricinfo.com/england/content/player/403902.html](http://www.espncricinfo.com/england/content/player/403902.html) |title=Player profile: Liam Livingstone |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=5 December 2022}}
|- align=&quot;center&quot;
| ७१०
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|रेहान|अहमद}}'''
| २०२२ || २०२४ || ५ || १०३ || २२ || {{cite web |url=[http://www.espncricinfo.com/england/content/player/1263691.html](http://www.espncricinfo.com/england/content/player/1263691.html) |title=Player profile: Rehan Ahmed |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=20 December 2022}}
|- align=&quot;center&quot;
| ७११

! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|जॉश|टँग}}'''
| २०२३ || २०२३ || २ || २० || १० || {{cite web |title=Player profile: Josh Tongue |url=[https://www.espncricinfo.com/cricketers/josh-tongue-857975](https://www.espncricinfo.com/cricketers/josh-tongue-857975) |access-date=2 June 2023 |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN}}
|- align=&quot;center&quot;
| ७१२
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|टॉम|हार्टले}}'''
| २०२४ || २०२४ || ५ || १८५ || २२ || {{cite web |title=Player profile: Tom Hartley |url=[https://www.espncricinfo.com/cricketers/tom-hartley-1150772](https://www.espncricinfo.com/cricketers/tom-hartley-1150772) |access-date=25 January 2024 |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN}}
|- align=&quot;center&quot;
| ७१३
!  scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|शोएब|बशीर}}'''
| २०२४ || २०२४ || १५ || ७६ || ४९ || {{cite web |title=Player profile: Shoaib Bashir |url=[https://www.espncricinfo.com/cricketers/shoaib-bashir-1334872](https://www.espncricinfo.com/cricketers/shoaib-bashir-1334872) |access-date=2 February 2024 |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN}}
|- align=&quot;center&quot;
| ७१४
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|गस|ॲटकिन्सन}}'''
| २०२४ || २०२४ || ११ || ३५२ || ५२ || {{cite web |title=Player profile: Gus Atkinson |url=[https://www.espncricinfo.com/cricketers/gus-atkinson-1039481](https://www.espncricinfo.com/cricketers/gus-atkinson-1039481) |access-date=12 July 2024 |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN}}
|- align=&quot;center&quot;
| ७१५
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|जेमी|स्मिथ}}''' {{dagger}}
| २०२४ || २०२४ || ९ || ६३७ || – || {{cite web |title=Player profile: Jamie Smith |url=[https://www.espncricinfo.com/cricketers/jamie-smith-1096092](https://www.espncricinfo.com/cricketers/jamie-smith-1096092) |access-date=12 July 2024 |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN}}
|- align=&quot;center&quot;
| ७१६
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|जॉश|हल}}'''
| २०२४ || २०२४ || १ || ९ || ३ || {{cite web |title=Player profile: Josh Hull |url=[https://www.espncricinfo.com/cricketers/josh-hull-1330163](https://www.espncricinfo.com/cricketers/josh-hull-1330163) |access-date=7 September 2024 |work=ESPNcricinfo |publisher=ESPN}}
|- align=&quot;center&quot;
| ७१७
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|ब्रायडन|कार्स}}'''
| २०२४ || २०२४ || ५ || ९४ || २७ || {{cite web |title=Player profile: Brydon Carse |url=[https://www.espncricinfo.com/cricketers/brydon-carse-596417](https://www.espncricinfo.com/cricketers/brydon-carse-596417) |access-date=7 October 2024 |work=ESPNcricinfo |publisher=ESPN}}
|- align=&quot;center&quot;
| ७१८
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|जेकर|बेथेल}}'''
| २०२४ || २०२४ || ३ || २६० || ३ || {{cite web |title=Player profile: Jacob Bethell |url=[https://www.espncricinfo.com/cricketers/jacob-bethell-1194959](https://www.espncricinfo.com/cricketers/jacob-bethell-1194959) |access-date=1 December 2024 |work=ESPNcricinfo |publisher=ESPN}}
|}

==नोंदी==
{{notelist}}

==संदर्भ==

{{reflist}}

{{इंग्लिश क्रिकेट खेळाडूंची यादी}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू}}
{{इंग्लंडमधील क्रिकेट}}

[[वर्ग:इंग्लंडमधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:इंग्लंडचे क्रिकेट खेळाडू|*]]
[[वर्ग:याद्या]]
[[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]]</text>
      <sha1>by299fqdtig1u7n8p96pmcbhqjgbpwg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690543</id>
      <parentid>2690541</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:07:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/अभय नातू|अभय नातू]] ([[User talk:अभय नातू|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:सांगकाम्या|सांगकाम्या]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले.</comment>
      <origin>2546475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="265745" sha1="539zytf0uf2yniq8wp8ufsaki0pzao6" xml:space="preserve">ही '''इंग्लंडच्या कसोटी क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. इंग्लंड क्रिकेट संघाकडून खेळून प्रत्येक खेळाडूने ज्या क्रमाने कसोटी कॅप जिंकली त्या क्रमाने ही यादी मांडली आहे. जिथे एकाच कसोटी सामन्यात एकापेक्षा जास्त खेळाडूंनी त्यांची पहिली कसोटी कॅप जिंकली, तिथे त्या खेळाडूंची आडनावानुसार वर्णक्रमानुसार यादी केली जाते. कॅप क्रमांक हे इंग्लिश कसोटी क्रिकेट खेळाडूंच्या कालक्रमानुसार यादीतील खेळाडूच्या स्थानाशी जुळतात. खेळाडूंच्या किटवर हा क्रमांक दाखवला जातो.

न्यू झीलंडविरुद्धच्या मालिकेनंतर १७ डिसेंबर २०२४ पर्यंतची आकडेवारी बरोबर आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/caps.html?country=1;class=1 |title=Players / England / Test caps |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=1 September 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/england/engine/records/averages/batting.html?class=1;id=1;type=team |title=England Test Batting Averages |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=20 December 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/england/engine/records/averages/bowling.html?class=1;id=1;type=team |title=England Test Bowling Averages |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=8 December 2024}}&lt;/ref&gt;

==खेळाडू==
'''नोंदी''' 
* ही यादी १७ डिसेंबर २०२४ रोजी संपलेल्या न्यू झीलंड-इंग्लंड सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.

==सुरुवातीची वर्षे: १८७७-१८८९==
[[File:Arthur Shrewsbury.jpg|right|100px|thumb|आर्थर श्रुसबरी (३५) जे ऑस्ट्रेलियाच्या दौऱ्यांचे आयोजन करण्यात आघाडीचे व्यक्तिमत्व होते.]]
कसोटी क्रिकेटच्या सुरुवातीच्या काळात ऑस्ट्रेलियाचे अनेक दौरे झाले. यातील बहुतेक दौरे व्यावसायिक स्वरूपाचे होते आणि समुद्र प्रवास सुमारे ४२ दिवसांचा असल्याने, हे दौरे अनेक महिने चालले आणि संघांची निवड उपलब्धतेनुसार आणि क्रिकेटच्या कौशल्यानुसार करण्यात आली. याचा परिणाम म्हणून, केवळ काही मोजक्या कसोटी सामन्यांसह, असे अनेक सुरुवातीचे क्रिकेट खेळाडू आहेत ज्यांच्याकडे फक्त काही सामन्यांचे कसोटी रेकॉर्ड आहेत. 

या काळात कसोटी पदार्पण करणाऱ्या प्रमुख खेळाडूंमध्ये महान व्यावसायिक अष्टपैलू जॉर्ज युलिएट (११), ज्यांनी २५ कसोटी सामने खेळले आणि बिली बार्न्स (२१), ज्यांनी २१ कसोटी सामने खेळले हे समाविष्ट आहेत. इंग्लंडचा चॅम्पियन क्रिकेट खेळाडू डब्ल्यूजी ग्रेस (२४) यांनी १८८० मध्ये पहिल्यांदा कसोटी क्रिकेट खेळला. १८६० आणि १८७० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात कसोटी क्रिकेटचा शोध लागला नव्हता, तरीही तो पन्नाशीपर्यंत खेळत राहिला आणि अखेर शतकाच्या शेवटी कसोटी क्रिकेटमधून निवृत्त झाला. श्रूसबरी (३५) आणि स्टॉडार्ट (५६) हे त्या काळातील महान कर्णधारांमध्ये तसेच क्रिकेटमधील अनेक आत्महत्यांपैकी दोन म्हणून ओळखले जातात. जॉनी ब्रिग्ज (४७), ज्याचे मानसिक आजाराने ग्रस्त होऊन ते तरुणपणीच निधन झाले, त्यांनी कसोटी क्रिकेटच्या सुरुवातीच्या काळातील सर्वाधिक कसोटी सामने जिंकले.

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+१८७७ ते १८८९ दरम्यान पदार्पण करणारे इंग्लंडचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू
|- align=&quot;center&quot;
! scope=&quot;col&quot; |कॅप
! scope=&quot;col&quot;  |नाव
! scope=&quot;col&quot;  |पदार्पण
! scope=&quot;col&quot;  |शेवटचा
! scope=&quot;col&quot;  |सामने
! scope=&quot;col&quot;  |धावा
! scope=&quot;col&quot;  |बळी
! scope=&quot;col&quot;  |संदर्भ
|- align=&quot;center&quot;
| १
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉम|आर्मिटेज}}
| १८७७ || १८७७ || २ || ३३ || –  || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8561.html |title=Player profile: Tom Armitage |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हेन्री|शार्लवूड}}
| १८७७ || १८७७ || २ || ६३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10713.html |title=Player profile: Harry Charlwood |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉम|एमेट}}
| १८७७ || १८८२ || ७ || १६० || ९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12518.html |title=Player profile: Tom Emmett |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अँड्रु|ग्रीनवूड}}
| १८७७ || १८७७ || २ || ७७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13451.html |title=Player profile: Andrew Greenwood |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अ‍ॅलन|हिल|अ‍ॅलन हिल (क्रिकेटर)}}
| १८७७ || १८७७ || २ || १०१ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14197.html |title=Player profile: Allen Hill |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरी|जुप}}
| १८७७ || १८७७ || २ || ६८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15571.html |title=Player profile: Harry Jupp |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेम्स|लिलिव्हाइट}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८७७ || १८७७ || २ || १६ || ८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16296.html |title=Player profile: James Lillywhite (jnr) |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|सेल्बी}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८७७ || १८८२ || ६ || २५६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20102.html |title=Player profile: John Selby |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आल्फ्रेड|शॉ}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८७७ || १८८२ || ७ || १११ || १२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20137.html |title=Player profile: James Southerton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेम्स|सदरटन}}
| १८७७ || १८७७ || २ || ७ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20292.html |title=Player profile: James Southerton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ११
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|उलियेट}}
| १८७७ || १८९० || २५ || ९४९ || ५० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22146.html |title=Player profile: George Ulyett |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|चार्ली|ॲब्सोलम}}
| १८७९ || १८७९ || १ || ५८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8483.html |title=Player profile: Charlie Absolom |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|हॅरिस|लॉर्ड हॅरिस}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८७९ || १८८४ || ४ || १४५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14077.html |title=Player profile: Lord Harris |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लेलँड|होन}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८७९ || १८७९ || १ || १३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14257.html |title=Player profile: Leland Hone |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ए.एन.|हॉर्न्बी}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८७९ || १८८४ || ३ || २१ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14267.html |title=Player profile: Monkey Hornby |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ए.पी.|लुकास}}
| १८७९ || १८८४ || ५ || १५७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16364.html |title=Player profile: Bunny Lucas |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रांसिस|मॅककिनन}}
| १८७९ || १८७९ || १ || ५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16867.html |title=Player profile: Francis MacKinnon |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|व्हरनॉन|रॉईल}}
| १८७९ || १८७९ || १ || २१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19492.html |title=Player profile: The Revd Vernon Royle |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सँडफर्ड|शुल्त्झ}}
| १८७९ || १८७९ || १ || २० || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20074.html |title=Player profile: Sandford Schultz |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ए.जे.|वेब|अलेक्झांडर वेब}}
| १८७९ || १८७९ || १ || ४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22349.html |title=Player profile: Alexander Webbe |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिली|बार्न्स}}
| १८८० || १८९० || २१ || ७२५ || ५१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8998.html |title=Player profile: Billy Barnes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ई.एम.|ग्रेस}}
| १८८० || १८८० || १ || ३६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13420.html |title=Player profile: Edward Grace |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेड|ग्रेस}}
| १८८० || १८८० || १ || – || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13422.html |title=Player profile: Fred Grace |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डब्ल्यू.जी.|ग्रेस}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८८० || १८९९ || २२ || १,०९८ || ९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13424.html |title=Player profile: W. G. Grace |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आल्फ्रेड|लिटलटन}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८८० || १८८४ || ४ || ९४ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16385.html |title=Player profile: Alfred Lyttelton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेड|मॉर्ली}}
| १८८० || १८८३ || ४ || ६ || १६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17092.html |title=Player profile: Fred Morley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|पेन}}
| १८८० || १८८० || १ || ५० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18500.html |title=Player profile: Frank Penn |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ए.जी.|स्टील}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८८० || १८८८ || १३ || ६०० || २९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20350.html |title=Player profile: Allan Steel |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डिक|बार्लो}}
| १८८१ || १८८७ || १७ || ५९१ || ३४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8992.html |title=Player profile: Dick Barlow |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिली|बेट्स}}
| १८८१ || १८८७ || १५ || ६५६ || ५० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9037.html |title=Player profile: Billy Bates |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिली|मिडविंटर}}
| १८८१ || १८८२ || ४ || ९५ || १० || {{efn|name=Australia|जॉन फेरिस, बिली मिडविंटर, बिली मर्डोक, अल्बर्ट ट्रॉट आणि सॅमी वुड्स यांनीही ऑस्ट्रेलियाकडून कसोटी क्रिकेट खेळले आहे. वर फक्त इंग्लंडमधील त्यांचे रेकॉर्ड दिले आहेत.|group=notes}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/6605.html |title=Player profile: Billy Midwinter |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टेड|पीट}}
| १८८१ || १८८६ || ९ || ७० || ३१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18487.html |title=Player profile: Ted Peate |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डिक|पिलिंग}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८८१ || १८८८ || ८ || ९१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18536.html |title=Player profile: Dick Pilling |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विल्यम|स्कॉटन}}
| १८८१ || १८८७ || १५ || ५१० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20076.html |title=Player profile: William Scotton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|श्रुजबरी}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८८१ || १८९३ || २३ || १,२७७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20179.html |title=Player profile: Arthur Shrewsbury |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मॉरिस|रीड}}
| १८८२ || १८९३ || १७ || ४६१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19350.html |title=Player profile: Maurice Read |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|चार्ल्स|स्टड}}
| १८८२ || १८८३ || ५ || १६० || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20398.html |title=Player profile: Charles Studd |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|इव्हो|ब्लिघ|इव्हो ब्लाय}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८८२ || १८८३ || ४ || ६२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9127.html |title=Player profile: Ivo Bligh |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|चार्ल्स|लेस्ली|चार्ल्स लेस्ली}}
| १८८२ || १८८३ || ४ || १०६ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16258.html |title=Player profile: Charles Leslie |publisher=ESPNcricinfo |access-date=31 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|वॉल्टर|रीड}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८८२ || १८९३ || १८ || ७२० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19352.html |title=Player profile: Walter Read |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|स्टड}}
| १८८२ || १८८३ || ४ || ३१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20399.html |title=Player profile: George Studd |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|एडवर्ड|टाईलकोट}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८८२ || १८८६ || ६ || १५२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21639.html |title=Player profile: Edward Tylecote |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|व्हरनॉन}}
| १८८२ || १८८३ || १ || १४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22186.html |title=Player profile: George Vernon |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टिम|ओ'ब्रायन|टिम ओ'ब्रायन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८८४ || १८९६ || ५ || ५९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18251.html |title=Player profile: Sir Tim O'Brien |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|स्टॅनली|क्रिस्टोफरसन}}
| १८८४ || १८८४ || १ || १७ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10727.html |title=Player profile: Stanley Christopherson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विल्यम|ॲटवेल}}
| १८८४ || १८९२ || १० || १५० || २८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8588.html |title=Player profile: William Attewell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉनी|ब्रिग्स}}
| १८८४ || १८९९ || ३३ || ८१५ || ११८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9223.html |title=Player profile: Johnny Briggs |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विल्फ्रेड|फ्लॉवर्स}}
| १८८४ || १८९३ || ८ || २५४ || १४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12860.html |title=Player profile: Wilf Flowers |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ज्यो|हंटर}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८८४ || १८८५ || ५ || ९३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14312.html |title=Player profile: Joe Hunter |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॉबी|पील}}
| १८८४ || १८९६ || २० || ४२७ || १०१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18489.html |title=Player profile: Bobby Peel |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|लोहमन}}
| १८८६ || १८९६ || १८ || २१३ || ११२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16337.html |title=Player profile: George Lohmann |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विल्यम|गन|बिली गन}}
| १८८७ || १८९९ || ११ || ३९२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13492.html |title=Player profile: Billy Gunn |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मॉर्डेकाई|शर्विन}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८८७ || १८८८ || ३ || ३० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20167.html |title=Player profile: Mordecai Sherwin |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रेजिनाल्ड|वूड}}
| १८८७ || १८८७ || १ || ६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22512.html |title=Player profile: Reg Wood |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिली|न्यूहॅम}}
| १८८८ || १८८८ || १ || २६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18007.html |title=Player profile: Billy Newham |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अँड्रु|स्टोड्डार्ट}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८८८ || १८९८ || १६ || ९९६ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20381.html |title=Player profile: Andrew Stoddart |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॉबी|एबेल}}
| १८८८ || १९०२ || १३ || ७४४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8480.html |title=Player profile: John Shuter |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|शुटर}}
| १८८८ || १८८८ || १ || २८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20181.html |title=Player profile: John Shuter |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|सग}}
| १८८८ || १८८८ || २ || ५५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20407.html |title=Player profile: Frank Sugg |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हेन्री|वूड|हेन्री वूड}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८८८ || १८९२ || ४ || २०४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22502.html |title=Player profile: Henry Wood |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|माँटी|बाउडेन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८८९ || १८८९ || २ || २५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9171.html |title=Player profile: Monty Bowden |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|चार्ल्स|कोव्हेन्ट्री|चार्ल्स कोव्हेन्ट्री (इंग्लंडचा क्रिकेट खेळाडू)}}
| १८८९ || १८८९ || २ || १३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10836.html |title=Player profile: The Hon. Charles Coventry |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्नोल्ड|फॉदरगिल}}
| १८८९ || १८८९ || २ || ३३ || ८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12883.html |title=Player profile: Arnold Fothergill |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बेसिल|ग्रीव्ह}}
| १८८९ || १८८९ || २ || ४० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13468.html |title=Player profile: Basil Grieve |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|हर्न}}
| १८८९ || १८८९ || २ || ४७ || – || {{efn|name=South Africa|फ्रँक हर्न आणि फ्रँक मिशेल यांनीही दक्षिण आफ्रिकेकडून कसोटी क्रिकेट खेळले आहे. वर फक्त इंग्लंडमधील त्यांचे रेकॉर्ड दिले आहेत.|group=notes}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/45423.html |title=Player profile: Frank Hearne |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सी. ऑब्रे|स्मिथ|}}
| १८८९ || १८८९ || १ || ३ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20230.html |title=Player profile: Sir Aubrey Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जोसेफ|मॅकमास्टर}}
| १८८९ || १८८९ || १ || – || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16989.html |title=Player profile: Emile McMaster |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|}

==सुवर्णकाळ: १८९०-१९१४==
[[File:Wilfred Rhodes lithograph.jpg|right|90px|thumb|विल्फ्रेड रोड्स (१२१) खेळत आहे.]]
१८९० आणि पहिल्या महायुद्धापूर्वीचा काळ हा क्रिकेटचा सुवर्णकाळ म्हणून ओळखला जातो. त्यात सीबी फ्राय (९५), भारतीय राजकुमार रणजितसिंहजी (१०५) आणि कर्णधार स्टॅन्ले जॅक्सन (८२), आर्ची मॅक्लारेन (९२) आणि प्लम वॉर्नर (११८) यासारख्या महान हौशी खेळाडूंना नेव्हिल कार्डस आणि इतरांनी गौरवलेल्या युगातील प्रमुख दिवे म्हणून पाहिले. प्रत्यक्षात, कार्डसच्या लेखनात संबंधित हौशीचे ते फार मोठे वय नव्हते. सिडनी बार्न्स (१२९) लँकेशायर लीगमध्ये खेळण्यासाठी काऊंटी क्रिकेटला मागे टाकून सर्वोत्कृष्ट मानधन घेणारा क्रिकेट खेळाडू ठरला.

तथापि, जॅक हॉब्स (१५७), टॉम हेवर्ड (९७), गिल्बर्ट जेसॉप (१२२) आणि विल्फ्रेड ऱ्होड्स (१२१) यांचा समावेश असलेल्या महान व्यक्तींचे प्रमाण म्हणजे इंग्लंडच्या क्रिकेट चाहत्यांच्या स्मरणात हे वय कायम आहे. बर्नार्ड बोसन्क्वेट (१३७) यांनी गुगलीचा शोध लावला आणि टीप फॉस्टर (१३८) हा क्रिकेट आणि फुटबॉल या दोन्ही ठिकाणी इंग्लंडचा कर्णधार बनला आणि ३० वर्षे १० महिने आणि ११ दिवसांच्या ऱ्होड्सची कसोटी कारकिर्दीतील सर्वात प्रदीर्घ कारकीर्द होती.

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+१८९० ते १९१४ दरम्यान पदार्पण करणारे इंग्लंडचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू
|- align=&quot;center&quot;
! scope=&quot;col&quot; |कॅप
! scope=&quot;col&quot;  |नाव
! scope=&quot;col&quot;  |पदार्पण
! scope=&quot;col&quot;  |शेवटचा
! scope=&quot;col&quot;  |सामने
! scope=&quot;col&quot;  |धावा 
! scope=&quot;col&quot;  |बळी
! scope=&quot;col&quot;  |संदर्भ
|- align=&quot;center&quot;
| ६८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रेगोर|मॅकग्रेगोर}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८९० || १८९३ || ८ || ९६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16862.html |title=Player profile: Gregor MacGregor |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेम्स|क्रॅन्स्टन}}
| १८९० || १८९० || १ || ३१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10861.html |title=Player profile: James Cranston |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेडरिक|मार्टिन}}
| १८९० || १८९२ || २ || १४ || १४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16918.html |title=Player profile: Fred Martin |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|शार्प}}
| १८९० || १८९२ || ३ || ४४ || ११ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20124.html |title=Player profile: John Sharpe |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|बीन}}
| १८९२ || १८९२ || ३ || ९२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9051.html |title=Player profile: George Bean |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|व्हिक्टर|बार्टन}}
| १८९२ || १८९२ || १ || २३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9025.html |title=Player profile: Victor Barton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विल्यम|चॅटरटन}}
| १८९२ || १८९२ || १ || ४८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10716.html |title=Player profile: William Chatterton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जे.जे.|फेरिस|जॉन फेरिस}}
| १८९२ || १८९२ || १ || १६ || १३ || {{efn|name=Australia|group=notes}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/5225.html |title=Player profile: J. J. Ferris |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलेक|हर्न}}
| १८९२ || १८९२ || १ || ९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14129.html |title=Player profile: Alec Hearne |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|हर्न|जॉर्ज गिबन्स हर्न}}
| १८९२ || १८९२ || १ || – || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14131.html |title=Player profile: George Hearne |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक टी.|हर्न|जे.टी. हर्न}}
| १८९२ || १८९९ || १२ || १२६ || ४९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14133.html |title=Player profile: Jack Hearne |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिली|मर्डोक}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८९२ || १८९२ || १ || १२ || – || {{efn|name=Australia|जॉन फेरिस, बिली मिडविंटर, बिली मर्डोक, अल्बर्ट ट्रॉट आणि सॅमी वुड्स यांनीही ऑस्ट्रेलियाकडून कसोटी क्रिकेट खेळले आहे. वर फक्त इंग्लंडमधील त्यांचे रेकॉर्ड दिले आहेत.|group=notes}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/6669.html |title=Player profile: Billy Murdoch |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ८०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डिक|पाउगर}}
| १८९२ || १८९२ || १ || १७ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18585.html |title=Player profile: Dick Pougher |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ८१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हिल्टन|फिलिपसन}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८९२ || १८९५ || ५ || ६३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18516.html |title=Player profile: Punch Philipson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ८२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|स्टॅन्ली|जॅक्सन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८९३ || १९०५ || २० || १,४१५ || २४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15463.html |title=Player profile: Stanley Jackson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ८३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिल|लॉकवूड|विल्यम लॉकवूड}}
| १८९३ || १९०२ || १२ || २३१ || ४३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16328.html |title=Player profile: Bill Lockwood |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ८४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|मोल्ड}}
| १८९३ || १८९३ || ३ || – || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17059.html |title=Player profile: Arthur Mold |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ८५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टेड|वेनराइट}}
| १८९३ || १८९८ || ५ || १३२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22258.html |title=Player profile: Ted Wainwright |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ८६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आल्बर्ट|वॉर्ड}}
| १८९३ || १८९५ || ७ || ४८७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22290.html |title=Player profile: Albert Ward |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ८७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिल|ब्रॉकवेल}}
| १८९३ || १८९९ || ७ || २०२ || ५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9233.html |title=Player profile: Bill Brockwell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ८८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉम|रिचर्डसन}}
| १८९३ || १८९८ || १४ || १७७ || ८८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19389.html |title=Player profile: Tom Richardson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ८९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|ब्राउन}}
| १८९४ || १८९९ || ८ || ४७० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9263.html |title=Player profile: Jack Brown |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ९०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रांसिस|फोर्ड}}
| १८९४ || १८९५ || ५ || १६८ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12866.html |title=Player profile: Hugh Bromley-Davenport |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ९१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लेस्ली|गे}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८९४ || १८९४ || १ || ३७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13342.html |title=Player profile: Leslie Gay |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ९२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्ची|मॅकलारेन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८९४ || १९०९ || ३५ || १,९३१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16871.html |title=Player profile: Archie MacLaren |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ९३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ह्यु|ब्रॉमली-डॅव्हेनपोर्ट}}
| १८९६ || १८९९ || ४ || १२८ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9237.html |title=Player profile: Hugh Bromley-Davenport |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ९४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरी|बट}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८९६ || १८९६ || ३ || २२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9334.html |title=Player profile: Harry Butt |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ९५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सी.बी.|फ्राय}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८९६ || १९१२ || २६ || १,२२३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12930.html |title=Player profile: C. B. Fry |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ९६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्टिन|हॉक}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८९६ || १८९९ || ५ || ५५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14101.html |title=Player profile: Lord Hawke |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ९७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉम|हेवार्ड}}
| १८९६ || १९०९ || ३५ || १,९९९ || १४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14119.html |title=Player profile: Tom Hayward |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ९८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लेजर|हिल|आर्थर हिल}}
| १८९६ || १८९६ || ३ || २५१ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14196.html |title=Player profile: Ledger Hill |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ९९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ऑडली|मिलर}}
| १८९६ || १८९६ || १ || २४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17022.html |title=Player profile: Audley Miller |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १००
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सॅमी|वूड्स}}
| १८९६ || १८९६ || ३ || १२२ || ५ || {{efn|name=Australia|group=notes}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22492.html |title=Player profile: Sammy Woods |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १०१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|चार्ल्स|राइट}}
| १८९६ || १८९६ || ३ || १२५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22534.html |title=Player profile: Charles Wright |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १०२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्रिस्टोफर|हेसेल्टाइन}}
| १८९६ || १८९६ || २ || १८ || ५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14171.html |title=Player profile: Christopher Heseltine |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १०३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टेड|टेलर}}
| १८९६ || १८९६ || १ || – || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21641.html |title=Player profile: Ted Tyler |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १०४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डिक|लिली}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८९६ || १९०९ || ३५ || ९०३ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16293.html |title=Player profile: Dick Lilley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १०५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname||रणजितसिंहजी}}
| १८९६ || १९०२ || १५ || ९९९ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19331.html |title=Player profile: Ranji |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १०६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टेडी|विन्यार्ड}}
| १८९६ || १९०६ || ३ || ७२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22548.html |title=Player profile: Teddy Wynyard |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १०७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|ड्रुस}}
| १८९७ || १८९८ || ५ || २५२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11940.html |title=Player profile: Frank Druce |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १०८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|हर्स्ट}}
| १८९७ || १९०९ || २४ || ७९० || ५९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14220.html |title=Player profile: George Hirst |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १०९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|मेसन}}
| १८९७ || १८९८ || ५ || १२९ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16933.html |title=Player profile: Jack Mason |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ११०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिल|स्टोरर}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८९७ || १८९९ || ६ || २१५ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20385.html |title=Player profile: Bill Storer |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १११
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|बोर्ड}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १८९९ || १९०६ || ६ || १०८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9136.html |title=Player profile: Jack Board |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ११२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विलिस|कटेल}}
| १८९९ || १८९९ || २ || ६५ || ६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10900.html |title=Player profile: Willis Cuttell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ११३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|शोफील्ड|हे}}
| १८९९ || १९१२ || ११ || ११३ || २४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13992.html |title=Player profile: Schofield Haigh |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ११४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|मिलिगन}}
| १८९९ || १८९९ || २ || ५८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17031.html |title=Player profile: Frank Milligan |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ११५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|मिचेल}}
| १८९९ || १८९९ || २ || ८८ || – || {{efn|name=South Africa|group=notes}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17048.html |title=Player profile: Frank Mitchell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ११६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आल्बर्ट|ट्रॉट}}
| १८९९ || १८९९ || २ || २३ || १७ || {{efn|name=Australia|group=notes}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21593.html |title=Player profile: Albert Trott |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ११७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉनी|टिल्डेस्ली}}
| १८९९ || १९०९ || ३१ || १,६६१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21636.html |title=Player profile: Johnny Tyldesley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ११८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पेल्हॅम|वॉर्नर}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८९९ || १९१२ || १५ || ६२२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22311.html |title=Player profile: Sir Pelham Warner |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ११९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्लेम|विल्सन}}
| १८९९ || १८९९ || २ || ४२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22466.html |title=Player profile: Clem Wilson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १२०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आल्फ्रेड|आर्चर}}
| १८९९ || १८९९ || १ || ३१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8555.html |title=Player profile: Alfred Archer |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १२१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विल्फ्रेड|र्‍होड्स}}
| १८९९ || १९३० || ५८ || २,३२५ || १२७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19376.html |title=Player profile: Wilfred Rhodes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १२२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|गिल्बर्ट|जेसॉप}}
| १८९९ || १९१२ || १८ || ५६९ || १० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15509.html |title=Player profile: Gilbert Jessop |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १२३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|वॉल्टर|मीड}}
| १८९९ || १८९९ || १ || ७ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16995.html |title=Player profile: Walter Mead |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १२४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|चार्ली|टाउनसेन्ड}}
| १८९९ || १८९९ || २ || ५१ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21564.html |title=Player profile: Charlie Townsend |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १२५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विली|क्वैफ}}
| १८९९ || १९०२ || ७ || २२८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19299.html |title=Player profile: Willie Quaife |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १२६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सेलर|यंग}}
| १८९९ || १८९९ || २ || ४३ || १२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/23532.html |title=Player profile: Sailor Young |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १२७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिल|ब्रॅडली}}
| १८९९ || १८९९ || २ || २३ || ५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9195.html |title=Player profile: Bill Bradley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १२८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|जोन्स}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १८९९ || १९०९ || १२ || २९१ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15534.html |title=Player profile: Arthur Jones |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १२९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सिडनी|बार्न्स}}
| १९०१ || १९१४ || २७ || २४२ || १८९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8996.html |title=Player profile: Sydney Barnes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १३०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|कॉलिन|ब्लाइथ}}
| १९०१ || १९१० || १९ || १८३ || १०० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9134.html |title=Player profile: Colin Blythe |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १३१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लेन|ब्राँड}}
| १९०१ || १९०८ || २३ || ९८७ || ४७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9203.html |title=Player profile: Len Braund |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १३२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|गन}}
| १९०१ || १९०५ || ६ || ८५ || १८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13491.html |title=Player profile: John Gunn |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १३३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|चार्ली|मॅकगेही}}
| १९०२ || १९०२ || २ || ३८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16970.html |title=Player profile: Charlie McGahey |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १३४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लायोनेल|पलैरेट}}
| १९०२ || १९०२ || २ || ४९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18397.html |title=Player profile: Lionel Palairet |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १३५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेड|टेट}}
| १९०२ || १९०२ || १ || ९ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21457.html |title=Player profile: Fred Tate |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १३६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टेड|आर्नोल्ड}}
| १९०३ || १९०७ || १० || १६० || ३१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8565.html |title=Player profile: Ted Arnold |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १३७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बर्नार्ड|बॉसान्केट}}
| १९०३ || १९०५ || ७ || १४७ || २५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9158.html |title=Player profile: Bernard Bosanquet |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १३८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर.ई.|फोस्टर|टिप फॉस्टर}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९०३ || १९०७ || ८ || ६०२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12881.html |title=Player profile: Tip Foster |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १३९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आल्बर्ट|रेल्फ}}
| १९०३ || १९१४ || १३ || ४१६ || २५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19365.html |title=Player profile: Albert Relf |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १४०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|फील्डर}}
| १९०४ || १९०८ || ६ || ७८ || २६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12835.html |title=Player profile: Arthur Fielder |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १४१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आल्बर्ट|नाइट}}
| १९०४ || १९०४ || ३ || ८१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15908.html |title=Player profile: Albert Knight |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १४२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|डेंटन}}
| १९०५ || १९१० || ११ || ४२४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11875.html |title=Player profile: Lucky Denton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १४३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्नोल्ड|वॉरेन}}
| १९०५ || १९०५ || १ || ७ || ६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22314.html |title=Player profile: Arnold Warren |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १४४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|वॉल्टर|ब्रिअर्ली}}
| १९०५ || १९१२ || ४ || २१ || १७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9209.html |title=Player profile: Walter Brearley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १४५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रेजी|स्पूनर}}
| १९०५ || १९१२ || १० || ४८१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20316.html |title=Player profile: Reggie Spooner |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १४६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|क्रॉफर्ड}}
| १९०६ || १९०८ || १२ || ४६९ || ३९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10866.html |title=Player profile: Jack Crawford |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १४७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेडरिक|फेन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९०६ || १९१० || १४ || ६८२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12807.html |title=Player profile: Frederick Fane |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १४८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अर्नी|हेस}}
| १९०६ || १९१२ || ५ || ८६ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14104.html |title=Player profile: Ernie Hayes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १४९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|वॉल्टर|लीस}}
| १९०६ || १९०६ || ५ || ६६ || २६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16242.html |title=Player profile: Walter Lees |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १५०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लिओनार्ड|मून}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९०६ || १९०६ || ४ || १८२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17070.html |title=Player profile: Leonard Moon |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १५१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|हार्टली}}
| १९०६ || १९०६ || २ || १५ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14081.html |title=Player profile: John Hartley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १५२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नेव्हिल|नॉक्स}}
| १९०७ || १९०७ || २ || २४ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15921.html |title=Player profile: Neville Knox |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १५३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|गन}}
| १९०७ || १९३० || १५ || १,१२० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13489.html |title=Player profile: George Gunn |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १५४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ज्यो|हार्डस्टाफ, सिनियर}}
| १९०७ || १९०८ || ५ || ३११ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14042.html |title=Player profile: Joe Hardstaff |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १५५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|केनेथ|हचिंग्स}}
| १९०७ || १९०९ || ७ || ३४१ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14327.html |title=Player profile: Kenneth Hutchings |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १५६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डिक|यंग}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९०७ || १९०८ || २ || २७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/23536.html |title=Player profile: Dick Young |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १५७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|हॉब्स}}
| १९०८ || १९३० || ६१ || ५,४१० || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14225.html |title=Player profile: Sir Jack Hobbs |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १५८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ज्यो|हम्फ्रीस}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९०८ || १९०८ || ३ || ४४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14306.html |title=Player profile: Joe Humphries |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १५९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|थॉम्पसन}}
| १९०९ || १९१० || ६ || २७३ || २३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21528.html |title=Player profile: George Thompson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १६०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|किंग}}
| १९०९ || १९०९ || १ || ६४ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15889.html |title=Player profile: John King |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १६१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|शार्प}}
| १९०९ || १९०९ || ३ || १८८ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20130.html |title=Player profile: Jack Sharp |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १६२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डग्लस|कार}}
| १९०९ || १९०९ || १ || – || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10669.html |title=Player profile: Douglas Carr |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १६३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|वूली}}
| १९०९ || १९३४ || ६४ || ३,२८३ || ८३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22518.html |title=Player profile: Frank Woolley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १६४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मोरिस|बर्ड}}
| १९१० || १९१४ || १० || २८० || ८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9099.html |title=Player profile: Morice Bird |publisher=ESPNcricinfo |access-date=30 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १६५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्लॉड|बकेनहॅम}}
| १९१० || १९१० || ५ || ४३ || २१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9280.html |title=Player profile: Claude Buckenham |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १६६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|एच.डी.जी.|लेव्हसन गॉवर|एच.डी.जी. लूझन-गोर}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९१० || १९१० || ३ || ९५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16738.html |title=Player profile: Sir Henry Leveson Gower |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १६७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|सिम्पसन-हेवार्ड}}
| १९१० || १९१० || ५ || १०५ || २३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20197.html |title=Player profile: George Simpson-Hayward |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १६८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हर्बर्ट|स्ट्रडविक}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९१० || १९२६ || २८ || २३० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20393.html |title=Player profile: Bert Strudwick |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १६९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नेव्हिल|टफनेल}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९१० || १९१० || १ || १४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21609.html |title=Player profile: Neville Tufnell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १७०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉनी|डग्लस}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९११ || १९२५ || २३ || ९६२ || ४५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11927.html |title=Player profile: Johnny Douglas |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १७१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|फॉस्टर}}
| १९११ || १९१२ || ११ || ३३० || ४५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12875.html |title=Player profile: Frank Foster |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १७२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक डब्ल्यू.|हर्न|जे.डब्ल्यु. हर्न}}
| १९११ || १९२६ || २४ || ८०६ || ३० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14135.html |title=Player profile: 'Young Jack' Hearne |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १७३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सेप्टिमस|किन्नैर|सेप किन्नैर}}
| १९११ || १९११ || १ || ५२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15892.html |title=Player profile: Sep Kinneir |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १७४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फिल|मीड}}
| १९११ || १९२८ || १७ || १,१८५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16993.html |title=Player profile: Phil Mead |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १७५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिल|हिच}}
| १९१२ || १९२१ || ७ || १०३ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14222.html |title=Player profile: Bill Hitch |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १७६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टायगर|स्मिथ}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९१२ || १९१३ || ११ || ११३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20240.html |title=Player profile: Tiger Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १७७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जो|व्हाइन|जोसेफ व्हाइन}}
| १९१२ || १९१२ || २ || ४६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22189.html |title=Player profile: Joe Vine |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १७८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरी|डीन}}
| १९१२ || १९१२ || ३ || १० || ११ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11855.html |title=Player profile: Harry Dean |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १७९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मेजर|बूथ}}
| १९१३ || १९१४ || २ || ४६ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9152.html |title=Player profile: Major Booth |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १८०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लायोनेल|टेनिसन|लायोनेल हॅलाम टेनिसन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९१३ || १९२१ || ९ || ३४५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21499.html |title=Player profile: Lord Tennyson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|}

==महायुद्धांदरम्यानची वर्षे: १९१९-१९३९==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+१९१९ ते १९३९ दरम्यान पदार्पण करणारे इंग्लंडचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू
|- align=&quot;center&quot;
! scope=&quot;col&quot;  |कॅप 
! scope=&quot;col&quot;  |नाव 
! scope=&quot;col&quot;  |पदार्पण 
! scope=&quot;col&quot;  |शेवटचा 
! scope=&quot;col&quot;  |सामने 
! scope=&quot;col&quot;  |धावा 
! scope=&quot;col&quot;  |बळी 
! scope=&quot;col&quot;  |संदर्भ 
|- align=&quot;center&quot;
| १८१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पॅट्सी|हेंड्रेन}}
| १९२० || १९३५ || ५१ || ३,५२५ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14158.html |title=Player profile: Patsy Hendren |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १८२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सिस|पार्किन}}
| १९२० || १९२४ || १० || १६० || ३२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18428.html |title=Player profile: Ciss Parkin |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १८३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|रसेल|जॅक रसेल (क्रिकेट खेळाडू)}}
| १९२० || १९२३ || १० || ९१० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19497.html |title=Player profile: Jack Russell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १८४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|एब|वॅडिंग्टन}}
| १९२० || १९२१ || २ || १६ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22251.html |title=Player profile: Abe Waddington |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १८५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरी|हॉवेल}}
| १९२० || १९२४ || ५ || १५ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14284.html |title=Player profile: Harry Howell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १८६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरी|मेकपीस}}
| १९२० || १९२१ || ४ || २७९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16882.html |title=Player profile: Harry Makepeace |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १८७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पर्सी|फेंडर}}
| १९२१ || १९२९ || १३ || ३८० || २९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12828.html |title=Player profile: Percy Fender |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १८८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|डॉल्फिन}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९२१ || १९२१ || १ || १ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11919.html |title=Player profile: Arthur Dolphin |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १८९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉकली|विल्सन}}
| १९२१ || १९२१ || १ || १० || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22471.html |title=Player profile: Rockley Wilson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १९०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पर्सी|होम्स}}
| १९२१ || १९३२ || ७ || ३५७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14254.html |title=Player profile: Percy Holmes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १९१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|व्हॅलेन्स|जुप}}
| १९२१ || १९२८ || ८ || २०८ || २८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15572.html |title=Player profile: Vallance Jupp |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १९२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डोनाल्ड|नाइट}}
| १९२१ || १९२१ || २ || ५४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15911.html |title=Player profile: Donald Knight |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १९३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉम|रिचमंड}}
| १९२१ || १९२१ || १ || ६ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19402.html |title=Player profile: Tich Richmond |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १९४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अर्नेस्ट|टिल्डेस्ली}}
| १९२१ || १९२९ || १४ || ९९० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21634.html |title=Player profile: Ernest Tyldesley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १९५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अल्फ|डिपर|आल्फ्रेड डिपर}}
| १९२१ || १९२१ || १ || ५१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11898.html |title=Player profile: Alfred Dipper |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १९६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|डर्स्टन}}
| १९२१ || १९२१ || १ || ८ || ५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11963.html |title=Player profile: Jack Durston |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १९७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|एव्हान्स}}
| १९२१ || १९२१ || १ || १८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12523.html |title=Player profile: John Evans |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १९८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नायजेल|हेग}}
| १९२१ || १९३० || ५ || १२६ || १३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13993.html |title=Player profile: Nigel Haig |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| १९९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|ब्राउन}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९२१ || १९२३ || ७ || २९९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9259.html |title=Player profile: George Brown |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २००
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अँडी|डुकाट}}
| १९२१ || १९२१ || १ || ५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11943.html |title=Player profile: Andy Ducat |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २०१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|वॉली|हार्डिंज}}
| १९२१ || १९२१ || १ || ३० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14038.html |title=Player profile: Wally Hardinge |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २०२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|व्हाइट}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९२१ || १९३१ || १५ || २३९ || ४९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22408.html |title=Player profile: Jack White |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २०३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|चार्ली|हॅलोझ}}
| १९२१ || १९२८ || २ || ४२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14002.html |title=Player profile: Charlie Hallows |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २०४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|चार्ली|पार्कर}}
| १९२१ || १९२१ || १ || ३ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18418.html |title=Player profile: Charlie Parker |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २०५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अँडी|सँडहॅम}}
| १९२१ || १९३० || १४ || ८७९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20058.html |title=Player profile: Andy Sandam |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २०६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|कार}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९२२ || १९२९ || ११ || २३७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10666.html |title=Player profile: Arthur Carr |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २०७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|गिलिगन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९२२ || १९२५ || ११ || २०९ || ३६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13372.html |title=Player profile: Arthur Gilligan |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २०८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलेक|केनेडी}}
| १९२२ || १९२३ || ५ || ९३ || ३१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15858.html |title=Player profile: Alex Kennedy |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २०९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|मान}}
| १९२२ || १९२३ || ५ || २८१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16893.html |title=Player profile: Frank Mann |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २१०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रेव्हिल|स्टीवन्स}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९२२ || १९३० || १० || २६३ || २० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20369.html |title=Player profile: Greville Stevens |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २११
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|मॅकोले}}
| १९२३ || १९३३ || ८ || ११२ || २४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16857.html |title=Player profile: George Macaulay |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २१२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|स्ट्रीट}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९२३ || १९२३ || १ || ११ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20389.html |title=Player profile: George Street |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २१३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पर्सी|चॅपमन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९२४ || १९३१ || २६ || ९२५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10705.html |title=Player profile: Percy Chapman |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २१४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉय|किल्नर}}
| १९२४ || १९२६ || ९ || २३३ || २४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15884.html |title=Player profile: Roy Kilner |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २१५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हर्बर्ट|सटक्लिफ}}
| १९२४ || १९३५ || ५४ || ४,५५५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20413.html |title=Player profile: Herbert Sutcliffe |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २१६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मॉरिस|टेट}}
| १९२४ || १९३५ || ३९ || १,१९८ || १५५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21462.html |title=Player profile: Maurice Tate |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २१७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|वूड}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९२४ || १९२४ || ३ || ७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22500.html |title=Player profile: George Wood |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २१८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डिक|टिल्डेस्ली}}
| १९२४ || १९३० || ७ || ४७ || १९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21637.html |title=Player profile: Dick Tyldesley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २१९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|डकवर्थ}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९२४ || १९३६ || २४ || २३४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11946.html |title=Player profile: George Duckworth |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २२०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|गियरी}}
| १९२४ || १९३४ || १४ || २४९ || ४६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13347.html |title=Player profile: George Geary |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २२१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|मॅकब्रायन}}
| १९२४ || १९२४ || १ || – || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16858.html |title=Player profile: Jack MacBryan |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २२२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टिच|फ्रीमन}}
| १९२४ || १९२९ || १२ || १५४ || ६६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12918.html |title=Player profile: Tich Freeman |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २२३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विल्यम|व्हायसॉल}}
| १९२५ || १९३० || ४ || २०९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22420.html |title=Player profile: Dodger Whysall |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २२४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेड|रूट}}
| १९२६ || १९२६ || ३ || – || ८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19471.html |title=Player profile: Fred Root |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २२५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरोल्ड|लारवूड}}
| १९२६ || १९३३ || २१ || ४८५ || ७८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16207.html |title=Player profile: Harold Larwood |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २२६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|इवार्ट|ॲस्टील}}
| १९२७ || १९३० || ९ || १९० || २५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8576.html |title=Player profile: Ewart Astill |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २२७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|वॉली|हॅमंड}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९२७ || १९४७ || ८५ || ७,२४९ || ८३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14022.html |title=Player profile: Wally Hammond |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २२८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉफ्री|लेग}}
| १९२७ || १९३० || ५ || २९९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16253.html |title=Player profile: Geoffrey Legge |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २२९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|इयान|पीबल्स}}
| १९२७ || १९३१ || १३ || ९८ || ४५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18488.html |title=Player profile: Ian Peebles |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २३०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉनी|स्टॅनिफोर्थ}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९२७ || १९२८ || ४ || १३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20338.html |title=Player profile: Rony Stanyforth |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २३१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॉब|वायट}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९२७ || १९३७ || ४० || १,८३९ || १८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22545.html |title=Player profile: Bob Wyatt |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २३२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सॅम|स्टेपल्स}}
| १९२८ || १९२८ || ३ || ६५ || १५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20339.html |title=Player profile: Sam Staples |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २३३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|एडी|डॉसन}}
| १९२८ || १९३० || ५ || १७५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11843.html |title=Player profile: Eddie Dawson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २३४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरी|इलियट}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९२८ || १९३४ || ४ || ६१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12504.html |title=Player profile: Harry Elliott |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २३५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डग्लस|जार्डिन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९२८ || १९३४ || २२ || १,२९६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15481.html |title=Player profile: Douglas Jardine |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २३६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरी|स्मिथ}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९२८ || १९२८ || १ || ७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20251.html |title=Player profile: Harry Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २३७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मॉरिस|लेलँड}}
| १९२८ || १९३८ || ४१ || २,७६४ || ६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16287.html |title=Player profile: Maurice Leyland |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २३८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|के.एस.|दुलीपसिंहजी|दुलीपसिंहजी}}
| १९२९ || १९३१ || १२ || ९९५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11951.html |title=Player profile: Duleep |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २३९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉम|किलिक}}
| १९२९ || १९२९ || २ || ८१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15882.html |title=Player profile: Tom Killick |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २४०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|ओ'कॉनोर}}
| १९२९ || १९३० || ४ || १५३ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18252.html |title=Player profile: Jack O'Connor |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २४१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|वॉल्टर|रॉबिन्स}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९२९ || १९३७ || १९ || ६१२ || ६४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19450.html |title=Player profile: Walter Robins |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २४२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टेड|बोली}}
| १९२९ || १९३० || ५ || २५२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9184.html |title=Player profile: Ted Bowley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २४३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेड|बॅरॅट}}
| १९२९ || १९३० || ५ || २८ || ५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9007.html |title=Player profile: Fred Barratt |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २४४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लेस|एम्स}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९२९ || १९३९ || ४७ || २,४३४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8532.html |title=Player profile: Les Ames |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २४५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नोबी|क्लार्क|एडवर्ड क्लार्क}}
| १९२९ || १९३४ || ८ || ३६ || ३२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10739.html |title=Player profile: Nobby Clark |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २४६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मॉरिस|ॲलॉम}}
| १९३० || १९३१ || ५ || १४ || १४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8524.html |title=Player profile: Maurice Allom |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २४७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टिच|कॉर्नफोर्ड}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९३० || १९३० || ४ || ३६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10817.html |title=Player profile: Tich Cornford |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २४८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरोल्ड|गिलिगन}}
| १९३० || १९३० || ४ || ७१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13373.html |title=Player profile: Harold Gilligan |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २४९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|स्टॅन|निकॉल्स|मॉरिस निकोल्स}}
| १९३० || १९३९ || १४ || ३५५ || ४१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18021.html |title=Player profile: Stan Nichols |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २५०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मॉरिस|टर्नबुल}}
| १९३० || १९३६ || ९ || २२४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21614.html |title=Player profile: Maurice Turnbull |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २५१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|स्टॅन|वर्थिंग्टन}}
| १९३० || १९३७ || ९ || ३२१ || ८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22526.html |title=Player profile: Stan Worthington |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २५२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेडी|कॅल्थोर्प}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९३० || १९३० || ४ || १२९ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10643.html |title=Player profile: Freddie Calthorpe |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २५३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिल|व्होस}}
| १९३० || १९४७ || २७ || ३०८ || ९८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22192.html |title=Player profile: Bill Voce |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २५४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लेस्ली|टाउनसेंड}}
| १९३० || १९३४ || ४ || ९७ || ६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21568.html |title=Player profile: Leslie Townsend |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २५५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|गब्बी|ॲलन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९३० || १९४८ || २५ || ७५० || ८१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8515.html |title=Player profile: Sir Gubby Allen |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २५६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉम|गॉडार्ड}}
| १९३० || १९३९ || ८ || १३ || २२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13386.html |title=Player profile: Tom Goddard |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २५७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिल|फॅरिमाँड}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९३१ || १९३५ || ४ || ११६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12814.html |title=Player profile: Bill Farrimond |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २५८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरी|ली}}
| १९३१ || १९३१ || १ || १९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16249.html |title=Player profile: Harry Lee |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २५९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|आर्नोल्ड}}
| १९३१ || १९३१ || १ || ३४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8567.html |title=Player profile: John Arnold |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २६०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेड|बेकवेल}}
| १९३१ || १९३५ || ६ || ४०९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8960.html |title=Player profile: Fred Bakewell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २६१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेडी|ब्राउन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९३१ || १९५३ || २२ || ७३४ || ४५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9255.html |title=Player profile: Freddie Brown |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २६२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हेडली|व्हेरिटी}}
| १९३१ || १९३९ || ४० || ६६९ || १४४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22185.html |title=Player profile: Hedley Verity |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २६३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|एडी|पेंटर}}
| १९३१ || १९३९ || २० || १,५४० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18475.html |title=Player profile: Eddie Paynter |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २६४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिल|बोव्स}}
| १९३२ || १९४६ || १५ || २८ || ६८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9181.html |title=Player profile: Bill Bowes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २६५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|इफ्तिखार अली खान|पतौडी}}
| १९३२ || १९३४ || ३ || १४४ || – || {{efn|name=India|इफ्तिखार अली खान पतौडी यांनीही भारताकडून कसोटी क्रिकेट खेळले. वर फक्त त्याचा इंग्लंडसाठीचा रेकॉर्ड दिला आहे.|group=notes}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/32224.html |title=Player profile: Nawab of Pataudi |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २६६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉमी|मिचेल}}
| १९३३ || १९३५ || ५ || २० || ८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17050.html |title=Player profile: Tommy Mitchell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २६७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सिरिल|वॉल्टर्स}}
| १९३३ || १९३४ || ११ || ७८४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22283.html |title=Player profile: Cyril Walters |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २६८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेम्स|लँगरिज}}
| १९३३ || १९४६ || ८ || २४२ || १९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16195.html |title=Player profile: James Langridge |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २६९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|चार्ली|बार्नेट}}
| १९३३ || १९४८ || २० || १,०९८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9000.html |title=Player profile: Charlie Barnett |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २७०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|चार्ल्स|मॅरियट}}
| १९३३ || १९३३ || १ || – || ११ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16903.html |title=Player profile: Charles Marriott |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २७१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|मिचेल}}
| १९३३ || १९३६ || ६ || २९८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17045.html |title=Player profile: Arthur Mitchell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २७२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ब्रायन|व्हॅलेन्टाइन}}
| १९३३ || १९३९ || ७ || ४५४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22173.html |title=Player profile: Bryan Valentine |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २७३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॉपर|लेव्हेट}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९३४ || १९३४ || १ || ७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16265.html |title=Player profile: Hopper Levett |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २७४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|केन|फार्न्स}}
| १९३४ || १९३९ || १५ || ५८ || ६० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12812.html |title=Player profile: Ken Farnes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २७५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लेन|हॉपवूड}}
| १९३४ || १९३४ || २ || १२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14265.html |title=Player profile: Len Hopwood |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २७६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|वॉल्टर|कीटन}}
| १९३४ || १९३९ || २ || ५७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15841.html |title=Player profile: Walter Keeton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २७७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|एरिक|हॉलिस}}
| १९३५ || १९५० || १३ || ३७ || ४४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14240.html |title=Player profile: Eric Hollies |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २७८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|एरॉल|होम्स}}
| १९३५ || १९३५ || ५ || ११४ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14249.html |title=Player profile: Errol Holmes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २७९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|इड्डॉन}}
| १९३५ || १९३५ || ५ || १७० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15379.html |title=Player profile: Jack Iddon |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २८०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|पेन}}
| १९३५ || १९३५ || ४ || ९७ || १७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18396.html |title=Player profile: George Paine |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २८१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जिम|स्मिथ}}
| १९३५ || १९३७ || ५ || १०२ || १५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20231.html |title=Player profile: Jim Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २८२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|टाउनसेंड}}
| १९३५ || १९३५ || ३ || ७७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21565.html |title=Player profile: David Townsend |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २८३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मँडी|मिचेल-इनेस}}
| १९३५ || १९३५ || १ || ५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17044.html |title=Player profile: Mandy Mitchell-Innes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २८४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विल्फ|बार्बर}}
| १९३५ || १९३५ || २ || ८३ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8983.html |title=Player profile: Wilf Barber |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २८५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ज्यो|हार्डस्टाफ, जुनियर}}
| १९३५ || १९४८ || २३ || १,६३६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14041.html |title=Player profile: Joe Hardstaff Jr |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २८६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जिम|सिम्स}}
| १९३५ || १९३७ || ४ || १६ || ११ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20200.html |title=Player profile: Jim Sims |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २८७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेनिस|स्मिथ}}
| १९३५ || १९३५ || २ || १२८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20238.html |title=Player profile: Denis Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २८८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉनी|क्ले}}
| १९३५ || १९३५ || १ || – || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10745.html |title=Player profile: Johnnie Clay |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २८९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॉपर|रीड}}
| १९३५ || १९३५ || १ || – || ६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19349.html |title=Player profile: Hopper Read |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २९०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरोल्ड|गिम्बलेट}}
| १९३६ || १९३९ || ३ || १२९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13379.html |title=Player profile: Harold Gimblett |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २९१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|फॅग}}
| १९३६ || १९३९ || ५ || १५० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12800.html |title=Player profile: आर्थर फॅग |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २९२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लॉरी|फिशलॉक}}
| १९३६ || १९४७ || ४ || ४७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12845.html |title=Player profile: Laurie Fishlock |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २९३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आल्फ|गोव्हर}}
| १९३६ || १९४६ || ४ || २ || ८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13416.html |title=Player profile: Alf Gover |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २९४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लेन|हटन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९३७ || १९५५ || ७९ || ६,९७१ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14334.html |title=Player profile: Sir Leonard Hutton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २९५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जिम|पार्क्स सिनियर}}
| १९३७ || १९३७ || १ || २९ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18433.html |title=Player profile: Jim Parks |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २९६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|वेलार्ड}}
| १९३७ || १९३८ || २ || ४७ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22357.html |title=Player profile: Arthur Wellard |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २९७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेनिस|कॉम्प्टन}}
| १९३७ || १९५७ || ७८ || ५,८०७ || २५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10777.html |title=Player profile: Denis Compton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २९८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ऑस्टिन|मॅथ्यूस}}
| १९३७ || १९३७ || १ || २ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16942.html |title=Player profile: Austin Matthews |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| २९९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सिरिल|वॉशब्रूक}}
| १९३७ || १९५६ || ३७ || २,५६९ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22322.html |title=Player profile: Cyril Washbrook |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३००
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिल|एडरिक}}
| १९३८ || १९५५ || ३९ || २,४४० || ४१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12492.html |title=Player profile: Bill Edrich |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३०१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रेज|सिनफील्ड}}
| १९३८ || १९३८ || १ || ६ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20201.html |title=Player profile: Reg Sinfield |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३०२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डग|राइट}}
| १९३८ || १९५१ || ३४ || २८९ || १०८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22536.html |title=Player profile: Doug Wright |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३०३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेड|प्राइस}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९३८ || १९३८ || १ || ६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18619.html |title=Player profile: Fred Price |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३०४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|वूड}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९३८ || १९३९ || ४ || ८० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22496.html |title=Player profile: Arthur Wood |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३०५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पॉल|गिब}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९३८ || १९४६ || ८ || ५८१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13357.html |title=Player profile: Paul Gibb |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३०६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लेन|विल्किन्सन}}
| १९३८ || १९३९ || ३ || ३ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22434.html |title=Player profile: Len Wilkinson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३०७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नॉर्मन|यार्डली}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९३८ || १९५० || २० || ८१२ || २१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/23521.html |title=Player profile: Norman Yardley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३०८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रेज|पर्क्स}}
| १९३९ || १९३९ || २ || ३ || ११ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18504.html |title=Player profile: Reg Perks |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३०९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिल|कॉप्सन}}
| १९३९ || १९४७ || ३ || ६ || १५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10812.html |title=Player profile: Bill Copson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३१०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बडी|ओल्डफील्ड}}
| १९३९ || १९३९ || १ || ९९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18255.html |title=Player profile: Buddy Oldfield |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|}

==महायुद्धपश्चात वर्षे: १९४६-१९५९==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+१९४६ ते १९५९ दरम्यान पदार्पण करणारे इंग्लंडचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू
|- align=&quot;center&quot;
! scope=&quot;col&quot;  |कॅप 
! scope=&quot;col&quot;  |नाव 
! scope=&quot;col&quot;  |पदार्पण 
! scope=&quot;col&quot;  |शेवटचा
! scope=&quot;col&quot;  |सामने 
! scope=&quot;col&quot;  |धावा 
! scope=&quot;col&quot;  |बळी 
! scope=&quot;col&quot;  |संदर्भ 
|- align=&quot;center&quot;
| ३११
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलेक|बेडसर}}
| १९४६ || १९५५ || ५१ || ७१४ || २३६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9057.html |title=Player profile: Alec Bedser |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३१२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|आयकिन}}
| १९४६ || १९५५ || १८ || ६०६ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15381.html |title=Player profile: Jack Ikin |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३१३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|स्मेइल्स}}
| १९४६ || १९४६ || १ || २५ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20213.html |title=Player profile: Frank Smailes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३१४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डिक|पोलार्ड}}
| १९४६ || १९४८ || ४ || १३ || १५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18561.html |title=Player profile: Dick Pollard |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३१५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|गॉडफ्रे|इव्हान्स}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९४६ || १९५९ || ९१ || २,४३९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12543.html |title=Player profile: Godfrey Evans |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३१६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पीटर|स्मिथ}}
| १९४६ || १९४७ || ४ || ३३ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20270.html |title=Player profile: Peter Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३१७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सॅम|कूक}}
| १९४७ || १९४७ || १ || ४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10792.html |title=Player profile: Sam Cook |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३१८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉम|डॉलरी}}
| १९४७ || १९५० || ४ || ७२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11918.html |title=Player profile: Tom Dollery |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३१९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|मार्टिन}}
| १९४७ || १९४७ || १ || २६ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16921.html |title=Player profile: Jack Martin |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३२०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|पोप}}
| १९४७ || १९४७ || १ || ८ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18572.html |title=Player profile: George Pope |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३२१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|केन|क्रॅन्स्टन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९४७ || १९४८ || ८ || २०९ || १८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10862.html |title=Player profile: Ken Cranston |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३२२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्लिफ|ग्लॅडविन}}
| १९४७ || १९४९ || ८ || १७० || १५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13381.html |title=Player profile: Cliff Gladwin |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३२३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरोल्ड|बटलर}}
| १९४७ || १९४८ || २ || १५ || १२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9331.html |title=Player profile: Harold Butler |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३२४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|यंग}}
| १९४७ || १९४९ || ८ || २८ || १७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/23534.html |title=Player profile: Jack Young |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३२५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डिक|हॉवर्थ}}
| १९४७ || १९४८ || ५ || १४५ || १९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14286.html |title=Player profile: Dick Howorth |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३२६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|रॉबर्टसन}}
| १९४७ || १९५२ || ११ || ८८१ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19423.html |title=Player profile: Jack Robertson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३२७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेनिस|ब्रूक्स}}
| १९४८ || १९४८ || १ || १७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9239.html |title=Player profile: Dennis Brookes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३२८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जिम|लेकर}}
| १९४८ || १९५९ || ४६ || ६७६ || १९३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16172.html |title=Player profile: Jim Laker |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३२९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विन्स्टन|प्लेस}}
| १९४८ || १९४८ || ३ || १४४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18548.html |title=Player profile: Winston Place |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३३०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेराल्ड|स्मिथसन}}
| १९४८ || १९४८ || २ || ७० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20221.html |title=Player profile: Gerald Smithson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३३१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मॉरिस|ट्रेमलेट}}
| १९४८ || १९४८ || ३ || २० || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21579.html |title=Player profile: Maurice Tremlett |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३३२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिली|ग्रिफिथ}}
| १९४८ || १९४९ || ३ || १५७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13476.html |title=Player profile: Billy Griffith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३३३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉनी|वॉर्डल}}
| १९४८ || १९५७ || २८ || ६५३ || १०२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22288.html |title=Player profile: Johnny Wardle |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३३४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलेक|कॉक्सन}}
| १९४८ || १९४८ || १ || १९ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10850.html |title=Player profile: Alec Coxon |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३३५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|क्रॅप}}
| १९४८ || १९४९ || ७ || ३१९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10864.html |title=Player profile: Jack Crapp |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३३६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|एमेट}}
| १९४८ || १९४८ || १ || १० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12517.html |title=Player profile: George Emmett |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३३७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|ड्यूझ}}
| १९४८ || १९५० || ५ || १२१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11883.html |title=Player profile: John Dewes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३३८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|वॉटकिन्स}}
| १९४८ || १९५२ || १५ || ८१० || ११ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22329.html |title=Player profile: Allan Watkins |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३३९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रोली|जेन्किन्स}}
| १९४८ || १९५२ || ९ || १९८ || ३२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15495.html |title=Player profile: Roly Jenkins |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३४०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉर्ज|मान}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९४८ || १९४९ || ७ || ३७६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16891.html |title=Player profile: George Mann |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३४१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रेज|सिम्पसन}}
| १९४८ || १९५५ || २७ || १,४०१ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20198.html |title=Player profile: Reg Simpson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३४२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ट्रेव्हर|बेली}}
| १९४९ || १९५९ || ६१ || २,२९० || १३२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8944.html |title=Player profile: Trevor Bailey |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३४३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|व्हार्टन}}
| १९४९ || १९४९ || १ || २० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22381.html |title=Player profile: Alan Wharton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३४४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ब्रायन|क्लोझ}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९४९ || १९७६ || २२ || ८८७ || १८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10754.html |title=Player profile: Brian Close |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३४५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लेस|जॅक्सन}}
| १९४९ || १९६१ || २ || १५ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15464.html |title=Player profile: Les Jackson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३४६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॉब|बेरी}}
| १९५० || १९५० || २ || ६ || ९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9079.html |title=Player profile: Bob Berry |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३४७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ह्युबर्ट|डॉगार्ट}}
| १९५० || १९५० || २ || ७६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11910.html |title=Player profile: Hubert Doggart |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३४८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|गिल्बर्ट|पार्कहाउस}}
| १९५० || १९५९ || ७ || ३७३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18426.html |title=Player profile: Gilbert Parkhouse |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३४९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डग|इनसोल}}
| १९५० || १९५७ || ९ || ४०८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15399.html |title=Player profile: Doug Insole |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३५०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेरेक|शॅकलटन}}
| १९५० || १९६३ || ७ || ११३ || १८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20115.html |title=Player profile: Derek Shackleton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३५१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|माल्कम|हिल्टन}}
| १९५० || १९५२ || ४ || ३७ || १४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14213.html |title=Player profile: Malcolm Hilton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३५२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|मॅकइंटायर}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९५० || १९५५ || ३ || १९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16978.html |title=Player profile: Arthur McIntyre |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३५३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|शेपर्ड}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९५० || १९६३ || २२ || १,१७२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20159.html |title=Player profile: David Sheppard |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३५४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|वॉर}}
| १९५१ || १९५१ || २ || ४ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22319.html |title=Player profile: John Warr |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३५५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉय|टॅटरसॉल}}
| १९५१ || १९५४ || १६ || ५० || ५८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21464.html |title=Player profile: Roy Tattersall |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३५६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ब्रायन|स्टॅदम}}
| १९५१ || १९६५ || ७० || ६७५ || २५२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20341.html |title=Player profile: Brian Statham |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३५७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विली|वॅट्सन}}
| १९५१ || १९५९ || २३ || ८७९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22340.html |title=Player profile: Willie Watson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३५८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉम|ग्रेव्हनी}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९५१ || १९६९ || ७९ || ४,८८२ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13434.html |title=Player profile: Tom Graveney |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३५९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डॉन|ब्रेनन}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९५१ || १९५१ || २ || १६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9210.html |title=Player profile: Don Brennan |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३६०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|लोसन}}
| १९५१ || १९५५ || ७ || २४५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16360.html |title=Player profile: Frank Lowson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३६१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पीटर|मे}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९५१ || १९६१ || ६६ || ४,५३७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16956.html |title=Player profile: Peter May |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३६२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डोनाल्ड|कार}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९५१ || १९५२ || २ || १३५ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10668.html |title=Player profile: Donald Carr |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३६३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नायजेल|हॉवार्ड}}
| १९५१ || १९५२ || ४ || ८६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14282.html |title=Player profile: Nigel Howard |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३६४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डॉन|केन्यन}}
| १९५१ || १९५५ || ८ || १९२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15866.html |title=Player profile: Don Kenyon |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३६५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेड|रिजवे}}
| १९५१ || १९५२ || ५ || ४९ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19405.html |title=Player profile: Fred Ridgway |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३६६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डिक|स्पूनर}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९५१ || १९५५ || ७ || ३५४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20317.html |title=Player profile: Dick Spooner |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३६७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|एडी|लेडबीटर}}
| १९५१ || १९५२ || २ || ४० || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16235.html |title=Player profile: Eddie Leadbeater |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३६८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सिरिल|पूल}}
| १९५२ || १९५२ || ३ || १६१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18569.html |title=Player profile: Cyril Poole |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३६९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेड|ट्रुमन}}
| १९५२ || १९६५ || ६७ || ९८१ || ३०७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21600.html |title=Player profile: Fred Trueman |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३७०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टोनी|लॉक}}
| १९५२ || १९६८ || ४९ || ७४२ || १७४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16331.html |title=Player profile: Tony Lock |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३७१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|मॉस}}
| १९५४ || १९६० || ९ || ६१ || २१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17114.html |title=Player profile: Alan Moss |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३७२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|चार्ल्स|पामर}}
| १९५४ || १९५४ || १ || २२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18400.html |title=Player profile: Charles Palmer |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३७३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॉब|अ‍ॅपलयार्ड|रॉबर्ट अ‍ॅपलयार्ड}}
| १९५४ || १९५६ || ९ || ५१ || ३१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8554.html |title=Player profile: Bob Appleyard |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३७४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जिम|मॅककॉनन}}
| १९५४ || १९५४ || २ || १८ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16961.html |title=Player profile: Jim McConnon |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३७५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जिम|पार्क्स ज्युनियर|जिम पार्क्स धाकटा}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९५४ || १९६८ || ४६ || १,९६२ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18435.html |title=Player profile: Jim Parks |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३७६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पीटर|लोडर}}
| १९५४ || १९५९ || १३ || ७६ || ३९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16324.html |title=Player profile: Peter Loader |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३७७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|टायसन}}
| १९५४ || १९५९ || १७ || २३० || ७६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21644.html |title=Player profile: Frank Tyson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३७८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|कीथ|अँड्रु}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९५४ || १९६३ || २ || २९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8545.html |title=Player profile: Keith Andrew |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३७९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|कॉलिन|काउड्री}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९५४ || १९७५ || ११४ || ७,६२४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10846.html |title=Player profile: Colin Cowdrey |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३८०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|केन|बॅरिंग्टन}}
| १९५५ || १९६८ || ८२ || ६,८०६ || २९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9014.html |title=Player profile: Ken Barrington |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३८१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेड|टिटमस}}
| १९५५ || १९७५ || ५३ || १,४४९ || १५३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21548.html |title=Player profile: Fred Titmus |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३८२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पीटर|रिचर्डसन}}
| १९५६ || १९६३ || ३४ || २,०६१ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18248.html |title=Player profile: Alan Oakman |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३८३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|ओकमन}}
| १९५६ || १९५६ || २ || १४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18248.html |title=Player profile: Alan Oakman |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३८४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डोनाल्ड|स्मिथ}}
| १९५७ || १९५७ || ३ || २५ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20237.html |title=Player profile: Don Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३८५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डिक|रिचर्डसन}}
| १९५७ || १९५७ || १ || ३३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19384.html |title=Player profile: Dick Richardson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३८६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|माइक|स्मिथ}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९५८ || १९७२ || ५० || २,२७८ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20255.html |title=Player profile: Mike Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३८७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्थर|मिल्टन}}
| १९५८ || १९५९ || ६ || २०४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17037.html |title=Player profile: Arthur Milton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३८८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टेड|डेक्स्टर}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९५८ || १९६८ || ६२ || ४,५०२ || ६६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11886.html |title=Player profile: Ted Dexter |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३८९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रे|इलिंगवर्थ}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९५८ || १९७३ || ६१ || १,८३६ || १२२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15385.html |title=Player profile: Ray Illingworth |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३९०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रमन|सुब्बा राव}}
| १९५८ || १९६१ || १३ || ९८४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20406.html |title=Player profile: Raman Subba Row |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३९१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉय|स्वेटमन}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९५९ || १९६० || ११ || २५४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20436.html |title=Player profile: Roy Swetman |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३९२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|मॉर्टिमोर}}
| १९५९ || १९६४ || ९ || २४३ || १३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17111.html |title=Player profile: John Mortimore |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३९३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉमी|ग्रीनहाउ}}
| १९५९ || १९६० || ४ || ४ || १६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13446.html |title=Player profile: Tommy Greenhough |publisher=ESPNcricinfo |access-date=5 June 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३९४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्टिन|हॉर्टन}}
| १९५९ || १९५९ || २ || ६० || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14273.html |title=Player profile: Martin Horton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=5 June 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३९५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|केन|टेलर}}
| १९५९ || १९६४ || ३ || ५७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21485.html |title=Player profile: Ken Taylor |publisher=ESPNcricinfo |access-date=5 June 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३९६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉफ|पुलर}}
| १९५९ || १९६३ || २८ || १,९७४ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18640.html |title=Player profile: Geoff Pullar |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३९७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|हॅरोल्ड|ऱ्होड्स}}
| १९५९ || १९५९ || २ || – || ९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19372.html |title=Player profile: Harold Rhodes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|}

==१९६० चे दशक==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+१९६० च्या दशकात पदार्पण करणारे इंग्लंडचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू
|- align=&quot;center&quot;
! scope=&quot;col&quot;  |कॅप 
! scope=&quot;col&quot;  |नाव 
! scope=&quot;col&quot;  |पदार्पण 
! scope=&quot;col&quot;  |शेवटचा
! scope=&quot;col&quot;  |सामने 
! scope=&quot;col&quot;  |धावा 
! scope=&quot;col&quot;  |बळी 
! scope=&quot;col&quot;  |संदर्भ 
|- align=&quot;center&quot;
| ३९८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|ॲलन}}
| १९६० || १९६६ || ३९ || ९१८ || १२२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8513.html |title=Player profile:en David Allen |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ३९९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॉब|बार्बर}}
| १९६० || १९६८ || २८ || १,४९५ || ४२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8982.html |title=Player profile: Bob Barber |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४००
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पीटर|वॉकर}}
| १९६० || १९६० || ३ || १२८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22276.html |title=Player profile: Peter Walker |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४०१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डग|पॅजेट}}
| १९६० || १९६० || २ || ५१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19503.html |title=Player profile: Doug Padgett |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४०२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|मरे}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९६१ || १९६७ || २१ || ५०६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17130.html |title=Player profile: John Murray |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४०३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|फ्लाव्हेल}}
| १९६१ || १९६४ || ४ || ३१ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12848.html |title=Player profile: Jack Flavell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४०४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|ब्राउन}}
| १९६१ || १९६१ || २ || ३ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9249.html |title=Player profile: Alan Brown |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४०५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|एरिक|रसेल}}
| १९६१ || १९६७ || १० || ३६२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19503.html |title=Player profile: Eric Russell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४०६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बुच|व्हाइट}}
| १९६१ || १९६२ || २ || – || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22405.html |title=Player profile: Butch White |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४०७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|स्मिथ|डेव्हिड स्मिथ (क्रिकेट खेळाडू)}}
| १९६१ || १९६२ || ५ || ३८ || ६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20236.html |title=Player profile: David Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४०८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॅरी|नाइट}}
| १९६१ || १९६९ || २९ || ८१२ || ७० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15910.html |title=Player profile: Barry Knight |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४०९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉफ|मिलमन}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९६२ || १९६२ || ६ || ६० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17032.html |title=Player profile: Geoff Millman |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४१०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पीटर|पार्फिट}}
| १९६२ || १९७२ || ३७ || १,८८२ || १२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18411.html |title=Player profile: Peter Parfitt |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४११
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लेन|कोल्डवेल}}
| १९६२ || १९६४ || ७ || ९ || २२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10763.html |title=Player profile: Len Coldwell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४१२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मिकी|स्ट्युअर्ट}}
| १९६२ || १९६४ || ८ || ३८५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20376.html |title=Player profile: Micky Stewart |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४१३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|लार्टर}}
| १९६२ || १९६५ || १० || १६ || ३७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16205.html |title=Player profile: David Larter |publisher=ESPNcricinfo |access-date=29 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४१४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|स्मिथ}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९६२ || १९६३ || ६ || ११८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20222.html |title=Player profile: Alan Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४१५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|एडरिच}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९६३ || १९७६ || ७७ || ५,१३८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12490.html |title=Player profile: John Edrich |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४१६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फिल|शार्प}}
| १९६३ || १९६९ || १२ || ७८६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20126.html |title=Player profile: Phil Sharpe |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४१७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ब्रायन|बोलस}}
| १९६३ || १९६४ || ७ || ४९६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9142.html |title=Player profile: Brian Bolus |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४१८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डॉन|विल्सन}}
| १९६४ || १९७१ || ६ || ७५ || ११ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22469.html |title=Player profile: Don Wilson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४१९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जिमी|बिंक्स}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९६४ || १९६४ || २ || ९१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9095.html |title=Player profile: Jimmy Binks |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४२०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेफ|जोन्स}}
| १९६४ || १९६८ || १५ || ३८ || ४४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15547.html |title=Player profile: Jeff Jones |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४२१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|प्राइस}}
| १९६४ || १९७२ || १५ || ६६ || ४० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18616.html |title=Player profile: John Price |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४२२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉफ्री|बॉयकॉट}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९६४ || १९८२ || १०८ || ८,११४ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9187.html |title=Player profile: Geoff Boycott |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४२३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नॉर्मन|गिफर्ड}}
| १९६४ || १९७३ || १५ || १७९ || ३३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13365.html |title=Player profile: Norman Gifford |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४२४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉम|कार्टराइट}}
| १९६४ || १९६५ || ५ || २६ || १५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10679.html |title=Player profile: Tom Cartwright |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४२५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रेड|रम्सी}}
| १९६४ || १९६५ || ५ || ३० || १७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19494.html |title=Player profile: Fred Rumsey |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४२६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|इयान|थॉमसन}}
| १९६४ || १९६५ || ५ || ६९ || ९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21533.html |title=Player profile: Ian Thomson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४२७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|केन|पामर}}
| १९६५ || १९६५ || १ || १० || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18405.html |title=Player profile: Ken Palmer |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४२८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|स्नो}}
| १९६५ || १९७६ || ४९ || ७७२ || २०२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20282.html |title=Player profile: John Snow |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४२९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|ब्राउन|डेव्हिड ब्राउन (क्रिकेट खेळाडू)}}
| १९६५ || १९६९ || २६ || ३४२ || ७९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9252.html |title=Player profile: David Brown |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४३०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|केन|हिग्स}}
| १९६५ || १९६८ || १५ || १८५ || ७१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14189.html |title=Player profile: Ken Higgs |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४३१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|कॉलिन|मिलबर्न}}
| १९६६ || १९६९ || ९ || ६५४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17018.html |title=Player profile: Colin Milburn |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४३२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बेसिल|डि'ऑलिव्हेरा}}
| १९६६ || १९७२ || ४४ || २,४८४ || ४७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11914.html |title=Player profile: Basil D'Oliveira |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४३३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेरेक|अंडरवूड}}
| १९६६ || १९८२ || ८६ || ९३७ || २९७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22149.html |title=Player profile: Derek Underwood |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४३४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेनिस|अमिस}}
| १९६६ || १९७७ || ५० || ३,६१२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8535.html |title=Player profile: Dennis Amiss |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४३५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉबिन|हॉब्स}}
| १९६७ || १९७१ || ७ || ३४ || १२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14227.html |title=Player profile: Robin Hobbs |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४३६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉफ|आर्नोल्ड}}
| १९६७ || १९७५ || ३४ || ४२१ || ११५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8566.html |title=Player profile: Geoff Arnold |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४३७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|नॉट}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९६७ || १९८१ || ९५ || ४,३८९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15917.html |title=Player profile: Alan Knott |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४३८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पॅट|पोकॉक}}
| १९६८ || १९८५ || २५ || २०६ || ६७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18557.html |title=Player profile: Pat Pocock |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४३९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|कीथ|फ्लेचर}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९६८ || १९८२ || ५९ || ३,२७२ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12854.html |title=Player profile: Keith Fletcher |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४४०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉजर|प्रिदू}}
| १९६८ || १९६९ || ३ || १०२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18625.html |title=Player profile: Roger Prideaux |publisher=ESPNcricinfo |access-date=28 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४४१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॉब|कॉटॅम}}
| १९६९ || १९७३ || ४ || २७ || १४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10824.html |title=Player profile: Bob Cottam |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४४२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|हॅम्पशायर}}
| १९६९ || १९७५ || ८ || ४०३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14024.html |title=Player profile: John Hampshire |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४४३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|वॉर्ड}}
| १९६९ || १९७६ || ५ || ४० || १४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22292.html |title=Player profile: Alan Ward |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४४४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|माइक|डेनिस}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९६९ || १९७५ || २८ || १,६६७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11870.html |title=Player profile: Mike Denness |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|}

==१९७० चे दशक==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+१९७० च्या दशकात पदार्पण करणारे इंग्लंडचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू
|- align=&quot;center&quot;
! scope=&quot;col&quot;  |कॅप
! scope=&quot;col&quot;  |नाव
! scope=&quot;col&quot;  |पदार्पण
! scope=&quot;col&quot;  |शेवटचा
! scope=&quot;col&quot;  |सामने
! scope=&quot;col&quot;  |धावा
! scope=&quot;col&quot;  |बळी
! scope=&quot;col&quot;  |संदर्भ
|- align=&quot;center&quot;
| ६९६
! scope=&quot;row&quot; |
{{sortname|ॲलन|जोन्स}}
| १९७० || १९७० || १ || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| ४४५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ब्रायन|लकहर्स्ट}}
| १९७० || १९७४ || २१ || १,२९८ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16370.html |title=Player profile: Brian Luckhurst |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४४६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|केन|शटलवर्थ}}
| १९७० || १९७१ || ५ || ४६ || १२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20182.html |title=Player profile: Ken Shuttleworth |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४४७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पीटर|लीव्हर}}
| १९७० || १९७५ || १७ || ३५० || ४१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16262.html |title=Player profile: Peter Lever |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४४८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॉब|विलिस}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९७१ || १९८४ || ९० || ८४० || ३२५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22462.html |title=Player profile: Bob Willis |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४४९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॉब|टेलर}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९७१ || १९८४ || ५७ || १,१५६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21494.html |title=Player profile: Bob Taylor |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४५०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रिचर्ड|हटन}}
| १९७१ || १९७१ || ५ || २१९ || ९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14336.html |title=Player profile: Richard Hutton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४५१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|जेमिसन}}
| १९७१ || १९७४ || ४ || २१४ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15468.html |title=Player profile: John Jameson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४५२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टोनी|ग्रेग}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९७२ || १९७७ || ५८ || ३,५९९ || १४१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13463.html |title=Player profile: Tony Greig |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४५३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॅरी|वूड}}
| १९७२ || १९७८ || १२ || ४५४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22498.html |title=Player profile: Barry Wood |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४५४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टोनी|लुईस}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९७२ || १९७३ || ९ || ४५७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16271.html |title=Player profile: Tony Lewis |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४५५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ख्रिस|ओल्ड}}
| १९७३ || १९८१ || ४६ || ८४५ || १४३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18256.html |title=Player profile: Chris Old |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४५६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|बर्केनशॉ}}
| १९७३ || १९७४ || ५ || १४८ || १३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9103.html |title=Player profile: Jack Birkenshaw |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४५७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रॅहाम|रूप}}
| १९७३ || १९७८ || २१ || ८६० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19469.html |title=Player profile: Graham Roope |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४५८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फ्रँक|हेस}}
| १९७३ || १९७६ || ९ || २४४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14106.html |title=Player profile: Frank Hayes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४५९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|माइक|हेंड्रिक्स}}
| १९७४ || १९८१ || ३० || १२८ || ८७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14159.html |title=Player profile: Mike Hendrick |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४६०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|लॉईड}}
| १९७४ || १९७५ || ९ || ५५२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16318.html |title=Player profile: David Lloyd |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४६१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रॅहम|गूच}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९७५ || १९९५ || ११८ || ८,९०० || २३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13399.html |title=Player profile: Graham Gooch |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४६२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|स्टील}}
| १९७५ || १९७६ || ८ || ६७३ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20345.html |title=Player profile: David Steele |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४६३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॉब|वूल्मर}}
| १९७५ || १९८१ || १९ || १,०५९ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22520.html |title=Player profile: Bob Woolmer |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४६४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फिल|एडमंड्स}}
| १९७५ || १९८७ || ५१ || ८७५ || १२५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12486.html |title=Player profile: Phil Edmonds |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४६५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|माइक|ब्रेअर्ली}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९७६ || १९८१ || ३९ || १,४४२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9208.html |title=Player profile: Mike Brearley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४६६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|माइक|सेल्वी}}
| १९७६ || १९७७ || ३ || १५ || ६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20105.html |title=Player profile: Mike Selvey |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४६७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्रिस|बाल्डरस्टोन}}
| १९७६ || १९७६ || २ || ३९ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8962.html |title=Player profile: Chris Balderstone |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४६८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पीटर|विली}}
| १९७६ || १९८६ || २६ || १,१८४ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22442.html |title=Player profile: Peter Willey |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४६९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉफ|मिलर}}
| १९७६ || १९८४ || ३४ || १,२१३ || ६० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17025.html |title=Player profile: Geoff Miller |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४७०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रॅहाम|बार्लो}}
| १९७६ || १९७७ || ३ || १७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8990.html |title=Player profile: Graham Barlow |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४७१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|लीव्हर}}
| १९७६ || १९८६ || २१ || ३०६ || ७३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16260.html |title=Player profile: John Lever |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४७२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेरेक|रँडल}}
| १९७७ || १९८४ || ४७ || २,४७० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19327.html |title=Player profile: Derek Randall |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४७३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉजर|टोलचार्ड}}
| १९७७ || १९७७ || ४ || १२९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21550.html |title=Player profile: Roger Tolchard |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४७४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|इयान|बॉथम}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९७७ || १९९२ || १०२ || ५,२०० || ३८३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9163.html |title=Player profile: Ian Botham |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४७५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉफ|कोप}}
| १९७७ || १९७८ || ३ || ४० || ८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10809.html |title=Player profile: Geoff Cope |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४७६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ब्रायन|रोझ}}
| १९७७ || १९८१ || ९ || ३५८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19478.html |title=Player profile: Brian Rose |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४७७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|माइक|गॅटिंग}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९७८ || १९९५ || ७९ || ४,४०९ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13340.html |title=Player profile: Mike Gatting |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४७८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्लाइव्ह|रॅडली}}
| १९७८ || १९७८ || ८ || ४८१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19316.html |title=Player profile: Clive Radley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४७९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|गॉवर}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९७८ || १९९२ || ११७ || ८,२३१ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13418.html |title=Player profile: David Gower |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४८०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|एम्बुरी}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९७८ || १९९५ || ६४ || १,७१३ || १४७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12514.html |title=Player profile: John Emburey |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४८१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|बेरस्टो}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९७९ || १९८१ || ४ || १२५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8954.html |title=Player profile: David Bairstow |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४८२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|बुचर}}
| १९७९ || १९७९ || १ || ३४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9323.html |title=Player profile: Alan Butcher |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४८३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रॅहाम|डिली}}
| १९७९ || १९८९ || ४१ || ५२१ || १३८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11893.html |title=Player profile: Graham Dilley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|}

==१९८० चे दशक==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+१९८० च्या दशकात पदार्पण करणारे इंग्लंडचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू
|- align=&quot;center&quot;
! scope=&quot;col&quot;  |कॅप 
! scope=&quot;col&quot;  |नाव 
! scope=&quot;col&quot;  |पदार्पण 
! scope=&quot;col&quot;  |शेवटचा 
! scope=&quot;col&quot;  |सामने 
! scope=&quot;col&quot;  |धावा 
! scope=&quot;col&quot;  |बळी 
! scope=&quot;col&quot;  |संदर्भ 
|- align=&quot;center&quot;
| ४८४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|वेन|लार्किन्स}}
| १९८० || १९९१ || १३ || ४९३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16203.html |title=Player profile: Wayne Larkins |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४८५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रॅहाम|स्टीव्हन्सन}}
| १९८० || १९८१ || २ || २८ || ५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20363.html |title=Player profile: Graham Stevenson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४८६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्रिस|टॅवरे}}
| १९८० || १९८९ || ३१ || १,७५५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21466.html |title=Player profile: Chris Tavaré |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४८७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बिल|ॲथी}}
| १९८० || १९८८ || २३ || ९१९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8581.html |title=Player profile: Bill Athey |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४८८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पॉल|डाउनटन}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९८१ || १९८८ || ३० || ७८५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11931.html |title=Player profile: Paul Downton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४८९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रोलँड|बुचर}}
| १९८१ || १९८१ || ३ || ७१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9329.html |title=Player profile: Roland Butcher |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४९०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉबिन|जॅकमन}}
| १९८१ || १९८२ || ४ || ४२ || १४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15461.html |title=Player profile: Robin Jackman |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४९१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पॉल|ॲलॉट}}
| १९८१ || १९८५ || १३ || २१३ || २६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8526.html |title=Player profile: Paul Allott |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४९२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पॉल|पार्कर}}
| १९८१ || १९८१ || १ || १३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18423.html |title=Player profile: Paul Parker |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४९३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉफ|कूक}}
| १९८२ || १९८३ || ७ || २०३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10793.html |title=Player profile: Geoff Cook |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४९४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|लॅम्ब}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९८२ || १९९२ || ७९ || ४,६५६ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16178.html |title=Player profile: Allan Lamb |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४९५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेरेक|प्रिंगल}}
| १९८२ || १९९२ || ३० || ६९५ || ७० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18627.html |title=Player profile: Derek Pringle |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४९६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|इयान|ग्रेग}}
| १९८२ || १९८२ || २ || २६ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13464.html |title=Player profile: Ian Greig |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४९७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|एडी|हेमिंग्स}}
| १९८२ || १९९१ || १६ || ३८३ || ४३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14152.html |title=Player profile: Eddie Hemmings |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४९८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रेम|फाउलर}}
| १९८२ || १९८५ || २१ || १,३०७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12884.html |title=Player profile: Graeme Fowler |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ४९९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|व्हिक|मार्क्स}}
| १९८२ || १९८४ || ६ || २४९ || ११ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16899.html |title=Player profile: Vic Marks |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५००
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नॉर्मन|कोवन्स}}
| १९८२ || १९८५ || १९ || १७५ || ५१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10839.html |title=Player profile: Norman Cowans |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५०१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|निक|कूक}}
| १९८३ || १९८९ || १५ || १७९ || ५२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10797.html |title=Player profile: Nick Cook |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५०२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नील|फॉस्टर}}
| १९८३ || १९९३ || २९ || ४४६ || ८८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12879.html |title=Player profile: Neil Foster |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५०३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्रिस|स्मिथ}}
| १९८३ || १९८६ || ८ || ३९२ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20233.html |title=Player profile: Chris Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५०४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टोनी|पिगॉट}}
| १९८४ || १९८४ || १ || १२ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18533.html |title=Player profile: Tony Pigott |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५०५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अँडी|लॉइड}}
| १९८४ || १९८४ || १ || १० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16322.html |title=Player profile: Andy Lloyd |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५०६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्रिस|ब्रॉड}}
| १९८४ || १९८९ || २५ || १,६६१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9230.html |title=Player profile: Chris Broad |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५०७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पॉल|टेरी}}
| १९८४ || १९८४ || २ || १६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21502.html |title=Player profile: Paul Terry |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५०८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जोनाथन|ॲग्न्यू}}
| १९८४ || १९८५ || ३ || १० || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8501.html |title=Player profile: Jonathan Agnew |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५०९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रिचर्ड|एलिसन}}
| १९८४ || १९८६ || ११ || २०२ || ३५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12507.html |title=Player profile: Richard Ellison |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५१०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्रिस|काउड्री}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९८४ || १९८८ || ६ || १०१ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10843.html |title=Player profile: Chris Cowdrey |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५११
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टिम|रॉबिन्सन}}
| १९८४ || १९८९ || २९ || १,६०१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19445.html |title=Player profile: Tim Robinson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५१२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आर्नी|साइडबॉटम}}
| १९८५ || १९८५ || १ || २ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20185.html |title=Player profile: Arnie Sidebottom |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५१३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लेस|टेलर}}
| १९८५ || १९८५ || २ || १ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21486.html |title=Player profile: Les Taylor |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५१४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|स्मिथ|डेव्हिड स्मिथ (इंग्लंडचा क्रिकेट खेळाडू)}}
| १९८६ || १९८६ || २ || ८० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20235.html |title=Player profile: David Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५१५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रेग|थॉमस}}
| १९८६ || १९८६ || ५ || ८३ || १० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21512.html |title=Player profile: Greg Thomas |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५१६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|विल्फ|स्लॅक}}
| १९८६ || १९८६ || ३ || ८१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20206.html |title=Player profile: Wilf Slack |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५१७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ब्रुस|फ्रेंच}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९८६ || १९८८ || १६ || ३०८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12923.html |title=Player profile: Bruce French |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५१८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्क|बेन्सन}}
| १९८६ || १९८६ || १ || ५१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9074.html |title=Player profile: Mark Benson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५१९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नील|रॅडफोर्ड}}
| १९८६ || १९८८ || ३ || २१ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19314.html |title=Player profile: Neal Radford |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५२०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्टिन|मॉक्सॉन}}
| १९८६ || १९८९ || १० || ४५५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17119.html |title=Player profile: Martyn Moxon |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५२१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्लॅड्स्टन|स्मॉल}}
| १९८६ || १९९१ || १७ || २६३ || ५५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20217.html |title=Player profile: Gladstone Small |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५२२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फिलिप|डिफ्रेटस}}
| १९८६ || १९९५ || ४४ || ९३४ || १४० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11865.html |title=Player profile: Phil DeFreitas |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५२३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|रिचर्ड्स}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९८६ || १९८८ || ८ || २८५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19394.html |title=Player profile: Jack Richards |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५२४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेम्स|व्हिटेकर}}
| १९८६ || १९८६ || १ || ११ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22392.html |title=Player profile: James Whitaker |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५२५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नील|फेअरब्रदर}}
| १९८७ || १९९३ || १० || २१९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12803.html |title=Player profile: Neil Fairbrother |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५२६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|कॅपेल}}
| १९८७ || १९९० || १५ || ३७४ || २१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10653.html |title=Player profile: David Capel |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५२७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पॉल|जार्व्हिस}}
| १९८८ || १९९३ || ९ || १३२ || २१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15485.html |title=Player profile: Paul Jarvis |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५२८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|चाइल्ड्स}}
| १९८८ || १९८८ || २ || २ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10721.html |title=Player profile: John Childs |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५२९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टिम|कर्टिस}}
| १९८८ || १९८९ || ५ || १४० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10897.html |title=Player profile: Tim Curtis |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५३०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉबिन|स्मिथ}}
| १९८८ || १९९६ || ६२ || ४,२३६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20263.html |title=Player profile: Robin Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५३१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉब|बेली}}
| १९८८ || १९९० || ४ || ११९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8942.html |title=Player profile: Rob Bailey |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५३२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मॅथ्यू|मेनार्ड}}
| १९८८ || १९९४ || ४ || ८७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16951.html |title=Player profile: Matthew Maynard |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५३३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|किम|बार्नेट}}
| १९८८ || १९८९ || ४ || २०७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9002.html |title=Player profile: Kim Barnett |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५३४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हिड|लॉरेंस}}
| १९८८ || १९९२ || ५ || ६० || १८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16219.html |title=Player profile: David Lawrence |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५३५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फिल|न्यूपोर्ट}}
| १९८८ || १९९१ || ३ || ११० || १० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18012.html |title=Player profile: Phil Newport |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५३६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॅक|रसेल}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९८८ || १९९८ || ५४ || १,८९७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19500.html |title=Player profile: Jack Russell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५३७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अँगस|फ्रेझर}}
| १९८९ || १९९८ || ४६ || ३८८ || १७७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12909.html |title=Player profile: Angus Fraser |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५३८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मायकेल|आथरटन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९८९ || २००१ || ११५ || ७,७२८ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8579.html |title=Player profile: Mike Atherton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=27 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५३९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डेव्हन|माल्कम}}
| १९८९ || १९९७ || ४० || २३६ || १२८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16885.html |title=Player profile: Devon Malcolm |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५४०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|इग्लेस्डेन}}
| १९८९ || १९९४ || ३ || ६ || ६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15380.html |title=Player profile: Alan Igglesden |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५४१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|स्टीवन्सन}}
| १९८९ || १९८९ || १ || ३६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20359.html |title=Player profile: John Stephenson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|}

==१९९० चे दशक==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+१९९० च्या दशकात पदार्पण करणारे इंग्लंडचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू
|- align=&quot;center&quot;
! scope=&quot;col&quot;  |कॅप 
! scope=&quot;col&quot;  |नाव 
! scope=&quot;col&quot;  |पदार्पण 
! scope=&quot;col&quot;  |शेवटचा 
! scope=&quot;col&quot;  |सामने 
! scope=&quot;col&quot;  |धावा 
! scope=&quot;col&quot;  |बळी 
! scope=&quot;col&quot;  |संदर्भ 
|- align=&quot;center&quot;
| ५४२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नासेर|हुसेन|नासिर हुसेन (क्रिकेट खेळाडू)}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९९० || २००४ || ९६ || ५,७६४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14325.html |title=Player profile: Nasser Hussain |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५४३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलेक|स्टुअर्ट}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}{{dagger}}
| १९९० || २००३ || १३३ || ८,४६३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20372.html |title=Player profile: Alec Stewart |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५४४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ख्रिस|लुईस}}
| १९९० || १९९६ || ३२ || १,१०५ || ९३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16274.html |title=Player profile: Chris Lewis |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५४५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|मॉरिस}}
| १९९० || १९९० || ३ || ७१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17102.html |title=Player profile: John Morris |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५४६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नील|विल्यम्स}}
| १९९० || १९९० || १ || ३८ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22453.html |title=Player profile: Neil Williams |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५४७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|फिल|टफनेल}}
| १९९० || २००१ || ४२ || १५३ || १२१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21611.html |title=Player profile: Phil Tufnell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५४८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रेम|हिक}}
| १९९१ || २००१ || ६५ || ३,३८३ || २३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14187.html |title=Player profile: Graeme Hick |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५४९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्क|रामप्रकाश}}
| १९९१ || २००२ || ५२ || २,३५० || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19323.html |title=Player profile: Mark Ramprakash |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५५०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|स्टीव|वॉटकिन}}
| १९९१ || १९९३ || ३ || २५ || ११ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22333.html |title=Player profile: Steve Watkin |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५५१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रिचर्ड|इलिंगवर्थ}}
| १९९१ || १९९५ || ९ || १२८ || १९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15383.html |title=Player profile: Richard Illingworth |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५५२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ह्यु|मॉरिस}}
| १९९१ || १९९१ || ३ || ११५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17099.html |title=Player profile: Hugh Morris |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५५३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डर्मॉट|रीव}}
| १९९२ || १९९२ || ३ || १२४ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19364.html |title=Player profile: Dermot Reeve |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५५४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|इयान|सॅलिसबरी}}
| १९९२ || २००० || १५ || ३६८ || २० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20051.html |title=Player profile: Ian Salisbury |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५५५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टिम|मंटन}}
| १९९२ || १९९२ || २ || २५ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17125.html |title=Player profile: Tim Munton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५५६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|नील|मॅलेंडर}}
| १९९२ || १९९२ || २ || ८ || १० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16886.html |title=Player profile: Neil Mallender |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५५७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पॉल|टेलर}}
| १९९३ || १९९४ || २ || ३४ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21484.html |title=Player profile: Paul Taylor |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५५८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रिचर्ड|ब्लेकी}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९९३ || १९९३ || २ || ७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9121.html |title=Player profile: Richard Blakey |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५५९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अँडी|कॅडिक}}
| १९९३ || २००३ || ६२ || ८६१ || २३४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10633.html |title=Player profile: Andy Caddick |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५६०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पीटर|सच}}
| १९९३ || १९९९ || ११ || ६७ || ३७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20404.html |title=Player profile: Peter Such |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313221428/http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20404.html |archive-date=13 March 2014 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५६१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्क|आयलॉट}}
| १९९३ || १९९५ || ५ || २८ || १२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15388.html |title=Player profile: Mark Ilott |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५६२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्क|लॅथवेल}}
| १९९३ || १९९३ || २ || ७८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16212.html |title=Player profile: Mark Lathwell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५६३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्टिन|मॅककेग}}
| १९९३ || १९९४ || ३ || २१ || ६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16959.html |title=Player profile: Martin McCague |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५६४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रॅहाम|थोर्प}}
| १९९३ || २००५ || १०० || ६,७४४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21537.html |title=Player profile: Graham Thorpe |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५६५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्टिन|बिकनेल}}
| १९९३ || २००३ || ४ || ४५ || १४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9089.html |title=Player profile: Martin Bicknell |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५६६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|स्टीव|ऱ्होड्स}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९९४ || १९९५ || ११ || २९४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19374.html |title=Player profile: Steve Rhodes |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५६७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्रेग|व्हाइट}}
| १९९४ || २००२ || ३० || १,०५२ || ५९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22403.html |title=Player profile: Craig White |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५६८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डॅरेन|गॉफ}}
| १९९४ || २००३ || ५८ || ८५५ || २२९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13411.html |title=Player profile: Darren Gough |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५६९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|क्रॉली}}
| १९९४ || २००३ || ३७ || १,८०० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10870.html |title=Player profile: John Crawley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५७०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ज्योई|बेंजामिन}}
| १९९४ || १९९४ || १ || – || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9069.html |title=Player profile: Joey Benjamin |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५७१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पीटर|मार्टिन}}
| १९९५ || १९९७ || ८ || ११५ || १७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16925.html |title=Player profile: Peter Martin |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५७२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डोमिनिक|कॉर्क}}
| १९९५ || २००२ || ३७ || ८६४ || १३१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10816.html |title=Player profile: Dominic Cork |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५७३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेसन|गॅलियन}}
| १९९५ || १९९५ || ३ || ७४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13324.html |title=Player profile: Jason Gallian |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५७४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|निक|नाइट}}
| १९९५ || २००१ || १७ || ७१९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15913.html |title=Player profile: Nick Knight |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५७५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|माइक|वॉटकिन्सन|मायकेल वॅटकिन्सन}}
| १९९५ || १९९६ || ४ || १६७ || १० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22328.html |title=Player profile: Mike Watkinson |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५७६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|वेल्स}}
| १९९५ || १९९५ || १ || ३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22361.html |title=Player profile: Alan Wells |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५७७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉनी|इराणी}}
| १९९६ || १९९९ || ३ || ८६ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15403.html |title=Player profile: Ronnie Irani |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५७८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|मुल्लाली}}
| १९९६ || २००१ || १९ || १२७ || ५८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17121.html |title=Player profile: Alan Mullally |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५७९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मीन|पटेल}}
| १९९६ || १९९६ || २ || ४५ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18458.html |title=Player profile: Min Patel |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५८०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्क|एलहॅम}}
| १९९६ || १९९८ || ८ || २१० || १७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12466.html |title=Player profile: Mark Ealham |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५८१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सायमन|ब्राउन}}
| १९९६ || १९९६ || १ || ११ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9269.html |title=Player profile: Simon Brown |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५८२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉबर्ट|क्रॉफ्ट}}
| १९९६ || २००१ || २१ || ४२१ || ४९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10881.html |title=Player profile: Robert Croft |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५८३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ख्रिस|सिल्व्हरवुड}}
| १९९६ || २००२ || ६ || २९ || ११ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20193.html |title=Player profile: Chris Silverwood |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५८४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्क|बुचर}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९९७ || २००४ || ७१ || ४,२८८ || १५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9327.html |title=Player profile: Mark Butcher |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५८५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डीन|हेडली}}
| १९९७ || १९९९ || १५ || १८६ || ६० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14127.html |title=Player profile: Dean Headley |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५८६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|माइक|स्मिथ|माइक स्मिथ (क्रिकेट खेळाडू, जन्म १९६७)}}
| १९९७ || १९९७ || १ || ४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20224.html |title=Player profile: Mike Smith |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५८७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲडम|होलिओके}}
| १९९७ || १९९८ || ४ || ६५ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14244.html |title=Player profile: Adam Hollioake |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५८८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बेन|होलियोके}}
| १९९७ || १९९८ || २ || ४४ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14246.html |title=Player profile: Ben Hollioake |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५८९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|स्टीव|जेम्स}}
| १९९८ || १९९८ || २ || ७१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15477.html |title=Player profile: Steve James |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५९०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲशली|गाइल्स}}
| १९९८ || २००६ || ५४ || १,४२१ || १४३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13368.html |title=Player profile: Ashley Giles |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५९१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अँड्र्यू|फ्लिंटॉफ}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९९८ || २००९ || ७९ || ३,८४५ || २२६ || {{efn|name=World XI|अँड्र्यू फ्लिंटॉफ आणि स्टीव्ह हार्मिसन यांनीही वर्ल्ड इलेव्हनकडून कसोटी क्रिकेट खेळले आहे. वर फक्त इंग्लंडमधील त्यांचे रेकॉर्ड दिले आहेत.|group=notes}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12856.html |title=Player profile: Andrew Flintoff |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५९२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अ‍ॅलेक्स|ट्यूडर}}
| १९९८ || २००२ || १० || २२९ || २८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21607.html |title=Player profile: Alex Tudor |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५९३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|वॉरेन|हेग}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९९८ || १९९९ || २ || ३० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14149.html |title=Player profile: Warren Hegg |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५९४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आफताब|हबीब}}
| १९९९ || १९९९ || २ || २६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13985.html |title=Player profile: Aftab Habib |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५९५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ख्रिस|रीड}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| १९९९ || २००७ || १५ || ३६० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19346.html |title=Player profile: Chris Read |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५९६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|एड|गिडिन्स}}
| १९९९ || २००० || ४ || १०|| १२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/13362.html |title=Player profile: Ed Giddins |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५९७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डॅरेन|मॅडी}}
| १९९९ || २००० || ३ || ४६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16876.html |title=Player profile: Darren Maddy |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५९८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्रिस|ॲडम्स}}
| १९९९ || २००० || ५ || १०४ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8487.html |title=Player profile: Chris Adams |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ५९९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|गॅव्हिन|हॅमिल्टन}}
| १९९९ || १९९९ || १ || – || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14020.html |title=Player profile: Gavin Hamilton |publisher=ESPNcricinfo |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६००
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मायकेल|वॉन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| १९९९ || २००८ || ८२ || ५,७१९ || ६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22182.html |title=Player profile: Michael Vaughan |publisher=ESPNcricinfo |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|}

==२००० चे दशक==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+२००० च्या दशकात पदार्पण करणारे इंग्लंडचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू
|- align=&quot;center&quot;
! scope=&quot;col&quot;  |कॅप
! scope=&quot;col&quot;  |नाव
! scope=&quot;col&quot;  |पदार्पण
! scope=&quot;col&quot;  |शेवटचा
! scope=&quot;col&quot;  |सामने
! scope=&quot;col&quot;  |धावा
! scope=&quot;col&quot;  |बळी
! scope=&quot;col&quot;  |संदर्भ
|- align=&quot;center&quot;
| ६०१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्रिस|शोफिल्ड}}
| २००० || २००० || २ || ६७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20073.html |title=Player profile: Chris Schofield |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६०२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मॅथ्यू|हॉगार्ड}}
| २००० || २००८ || ६७ || ४७३ || २४८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14236.html |title=Player profile: Matthew Hoggard |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६०३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्कस|ट्रेस्कोथिक}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| २००० || २००६ || ७६ || ५,८२५ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21585.html |title=Player profile: Marcus Trescothick |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६०४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रायन|साइडबॉटम}}
| २००१ || २०१० || २२ || ३१३ || ७९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20187.html |title=Player profile: Ryan Sidebottom |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६०५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|इयान|वॉर्ड|इयान वॉर्ड (क्रिकेटर)}}
| २००१ || २००१ || ५ || १२९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22301.html |title=Player profile: Ian Ward |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६०६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|उस्मान|अफझल}}
| २००१ || २००१ || ३ || ८३ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8499.html |title=Player profile: Usman Afzaal |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६०७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेम्स|ऑरमंड|जिमी ऑरमंड}}
| २००१ || २००१ || २ || ३८ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18265.html |title=Player profile: Jimmy Ormond |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६०८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रिचर्ड|डॉसन}}
| २००१ || २००३ || ७ || ११४ || ११ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11848.html |title=Player profile: Richard Dawson |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६०९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेम्स|फॉस्टर}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| २००१ || २००२ || ७ || २२६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12877.html |title=Player profile: James Foster |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६१०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सायमन|जोन्स|सायमन जोन्स (क्रिकेटर)}}
| २००२ || २००५ || १८ || २०५ || ५९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15555.html |title=Player profile: Simon Jones |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६११
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|स्टीव्ह|हार्मिसन}}
| २००२ || २००९ || ६२ || ७४२ || २२२ || {{efn|name=World XI}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/14054.html |title=Player profile: Steve Harmison |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६१२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रॉब|की}}
| २००२ || २००५ || १५ || ७७५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15876.html |title=Player profile: Rob Key |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६१३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेम्स|अँडरसन}}
| २००३ || २०२४ || १८८ || १,३५३ || ७०४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8608.html |title=Player profile: James Anderson |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६१४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अँथनी|मॅकग्राथ}}
| २००३ || २००३ || ४ || २०१ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16975.html |title=Player profile: Anthony McGrath |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६१५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रिचर्ड|जॉन्सन|रिचर्ड जॉन्सन (क्रिकेटर, जन्म १९७४)}}
| २००३ || २००३ || ३ || ५९ || १६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15522.html |title=Player profile: Richard Johnson |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६१६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेम्स|किर्टली}}
| २००३ || २००३ || ४ || ३२ || १९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15901.html |title=Player profile: James Kirtley |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६१७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|एड|स्मिथ|एड स्मिथ (क्रिकेट खेळाडू)}}
| २००३ || २००३ || ३ || ८७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20242.html |title=Player profile: Ed Smith |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६१८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|कबीर|अली}}
| २००३ || २००३ || १ || १० || ५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8476.html |title=Player profile: Kabir Ali |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६१९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|गॅरेथ|बॅटी}}
| २००३ || २०१६ || ९ || १४९ || १५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9042.html |title=Player profile: Gareth Batty |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६२०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रिक्की|क्लार्क}}
| २००३ || २००३ || २ || ९६ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11724.html |title=Player profile: Rikki Clarke |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६२१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्टिन|सॅगर्स}}
| २००३ || २००४ || ३ || १ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20040.html |title=Player profile: Martin Saggers |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६२२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|पॉल|कॉलिंगवुड}}
| २००३ || २०११ || ६८ || ४,२५९ || १७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10772.html |title=Player profile: Paul Collingwood |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६२३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जरैंट|जोन्स}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| २००४ || २००६ || ३४ || १,१७२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15501.html |title=Player profile: Geraint Jones |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६२४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अँड्र्यू|स्ट्रॉस}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| २००४ || २०१२ || १०० || ७,०३७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20387.html |title=Player profile: Andrew Strauss |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६२५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|इयान|बेल}}
| २००४ || २०१५ || ११८ || ७,७२७ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9062.html |title=Player profile: Ian Bell |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६२६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|केविन|पीटरसन}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| २००५ || २०१४ || १०४ || ८,१८१ || १० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19296.html |title=Player profile: Kevin Pietersen |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६२७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|शॉन|उडाल}}
| २००५ || २००६ || ४ || १०९ || ८ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/22144.html |title=Player profile: Shaun Udal |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६२८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लियाम|प्लंकेट}}
| २००५ || २०१४ || १३ || २३८ || ४१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/19264.html |title=Player profile: Liam Plunkett |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६२९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|इयान|ब्लॅकवेल}}
| २००६ || २००६ || १ || ४ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9117.html |title=Player profile: Ian Blackwell |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६३०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलास्टेर|कूक}}&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| २००६ || २०१८ || १६१ || १२,४७२ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11728.html |title=Player profile: Alastair Cook |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६३१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मॉन्टी|पानेसर}}
| २००६ || २०१३ || ५० || २२० || १६७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18655.html |title=Player profile: Monty Panesar |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६३२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ओवैस|शाह}}
| २००६ || २००९ || ६ || २६९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20123.html |title=Player profile: Owais Shah |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६३३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|साजिद|महमूद}}
| २००६ || २००७ || ८ || ८१ || २० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/17944.html |title=Player profile: Sajid Mahmood |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६३४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जॉन|लुईस}}
| २००६ || २००६ || १ || २७ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/16281.html |title=Player profile: Jon Lewis |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६३५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मॅट|प्रायर}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| २००७ || २०१४ || ७९ || ४,०९९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18675.html |title=Player profile: Matt Prior |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६३६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ख्रिस|ट्रेमलेट}}
| २००७ || २०१३ || १२ || ११३ || ५३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21650.html |title=Player profile: Chris Tremlett |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६३७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|रवी|बोपारा}}
| २००७ || २०१२ || १३ || ५७५ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10582.html |title=Player profile: Ravi Bopara |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६३८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|स्टुअर्ट|ब्रॉड}}
| २००७ || २०२३ || १६७ || ३,६६२ || ६०४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10617.html |title=Player profile: Stuart Broad |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६३९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टिम|अँब्रोझ}}&amp;nbsp;{{dagger}}
| २००८ || २००९ || ११ || ४४७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8845.html |title=Player profile: Tim Ambrose |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६४०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|डॅरेन|पॅटिन्सन}}
| २००८ || २००८ || १ || २१ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/270253.html |title=Player profile: Darren Pattinson |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६४१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रॅम|स्वान}}
| २००८ || २०१३ || ६० || १,३७० || २५५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/20431.html |title=Player profile: Graeme Swann |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६४२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अमजद|खान|अमजद खान (क्रिकेट खेळाडू)}}
| २००९ || २००९ || १ || – || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/23911.html |title=Player profile: Amjad Khan |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६४३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टीम|ब्रेसनन}}
| २००९ || २०१३ || २३ || ५७५ || ७२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/9310.html |title=Player profile: Tim Bresnan |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६४४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ग्रॅहम|ओनियन्स}}
| २००९ || २०१२ || ९ || ३० || ३२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18389.html |title=Player profile: Graham Onions |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६४५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जोनाथन|ट्रॉट}}
| २००९ || २०१५ || ५२ || ३,८३५ || ५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/47623.html |title=Player profile: Jonathan Trott |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|}

==२०१० चे दशक==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+२०१० च्या दशकात पदार्पण करणारे इंग्लंडचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू
|- align=&quot;center&quot;
! scope=&quot;col&quot;  |कॅप 
! scope=&quot;col&quot;  |नाव 
! scope=&quot;col&quot;  |पदार्पण 
! scope=&quot;col&quot;  |शेवटचा 
! scope=&quot;col&quot;  |सामने 
! scope=&quot;col&quot;  |धावा 
! scope=&quot;col&quot;  |बळी 
! scope=&quot;col&quot;  |संदर्भ 
|- align=&quot;center&quot;
| ६४६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मायकेल|कार्बेरी}}
| २०१० || २०१४ || ६ || ३४५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/10656.html |title=Player profile: Michael Carberry |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६४७
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|स्टीवन|फिन}}
| २०१० || २०१६ || ३६ || २७९ || १२५ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/210283.html |title=Player profile: Steven Finn |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६४८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेम्स|ट्रेडवेल}}
| २०१० || २०१५ || २ || ४५ || ११ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21646.html |title=Player profile: James Tredwell |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६४९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आयॉन|मॉर्गन}}
| २०१० || २०१२ || १६ || ७०० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/24598.html |title=Player profile: Eoin Morgan |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६५०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अजमल|शहजाद}}
| २०१० || २०१० || १ || ५ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/21431.html |title=Player profile: Ajmal Shahzad |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६५१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|समित|पटेल}}
| २०१२ || २०१५ || ६ || १५१ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/18632.html |title=Player profile: Samit Patel |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६५२
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|जॉनी|बेरस्टो}}'''&amp;nbsp;{{dagger}}
| २०१२ || २०२४ || १०० || ६,०४२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/297433.html |title=Player profile: Jonny Bairstow |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६५३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेम्स|टेलर}}
| २०१२ || २०१६ || ७ || ३१२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/297635.html |title=Player profile: James Taylor |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६५४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|निक|कॉम्प्टन}}
| २०१२ || २०१६ || १६ || ७७५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/11718.html |title=Player profile: Nick Compton |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६५५
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|जो|रूट}}'''&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| २०१२ || २०२४ || १५२ || १२,९७२ || ७१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/303669.html |title=Player profile: Joe Root |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६५६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सायमन|केरिगन}}
| २०१३ || २०१३ || १ || १ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/297499.html |title=Player profile: Simon Kerrigan |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६५७
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|ख्रिस|वोक्स}}'''
| २०१३ || २०२४ || ५७ || १,९७० || १८१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/247235.html |title=Player profile: Chris Woakes |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६५८
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|बेन|स्टोक्स}}'''&amp;nbsp;{{double-dagger}}
| २०१३ || २०२४ || ११० || ६,७१९ || २१० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/311158.html |title=Player profile: Ben Stokes |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६५९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|गॅरी|बॅलन्स}}
| २०१४ || २०१७ || २३ || १,४९८ || – || {{efn|name=Zimbabwe|गॅरी बॅलेन्सने झिम्बाब्वेकडून कसोटी क्रिकेट देखील खेळले आहे. वर फक्त त्याचा इंग्लंडसाठीचा रेकॉर्ड दिला आहे.|group=notes}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/232438.html |title=Player profile: Gary Balance |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६६०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|स्कॉट|बॉर्थविक}}
| २०१४ || २०१४ || १ || ५ || ४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/310519.html |title=Player profile: Scott Borthwick |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६६१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|बॉयड|रँकिन}}
| २०१४ || २०१४ || १ || १३ || १ || {{efn|name=Ireland|बॉयड रँकिनने आयर्लंडकडून कसोटी क्रिकेट देखील खेळले आहे. वर फक्त त्याचा इंग्लंडसाठीचा रेकॉर्ड दिला आहे.|group=notes}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/24599.html |title=Player profile: Boyd Rankin |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६६२
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मोईन|अली}}
| २०१४ || २०२३ || ६८ || ३,०९४ || २०४ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/8917.html |title=Player profile: Moeen Ali |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६६३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|क्रिस|जॉर्डन}}
| २०१४ || २०१५ || ८ || १८० || २१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/288992.html |title=Player profile: Chris Jordan |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६६४
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|सॅम|रॉबसन}}
| २०१४ || २०१४ || ७ || ३३६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/272485.html |title=Player profile: Sam Robson |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६६५ 
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|जोस| बटलर}}'''&amp;nbsp;{{dagger}}
| २०१४ || २०२२ || ५७ || २,९०७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/308967.html |title=Player profile: Jos Buttler |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=9 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६६६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲडम|लिथ}}
| २०१५ || २०१५ || ७ || २६५ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/251721.html |title=Player profile: Adam Lyth |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=26 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६६७
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|मार्क|वूड}}'''
| २०१५ || २०२४ || ३७ || ८०७ || ११९ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/288992.html |title=Player profile: Mark Wood |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=26 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६६८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|आदिल|रशीद}}
| २०१५ || २०१९ || १९ || ५४० || ६० || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/244497.html |title=Player profile: Adil Rashid |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=27 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६६९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|अ‍ॅलेक्स|हेल्स}}
| २०१५ || २०१६ || ११ || ५७३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/249866.html |title=Player profile: Alex Hales |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=21 May 2016 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६७०
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|जेम्स|विन्स}}'''
| २०१६ || २०१८ || १३ || ५४८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/296597.html |title=Player profile: James Vince |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=21 May 2016 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६७१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेक|बॉल}}
| २०१६ || २०१७ || ४ || ६७ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/414990.html |title=Player profile: Jake Ball |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=17 July 2016 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६७२
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|बेन|डकेट}}'''
| २०१६ || २०२४ || ३२ || २,२७० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/521637.html |title=Player profile: Ben Duckett |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=24 October 2016 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६७३
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|झफर|अन्सारी}}
| २०१६ || २०१६ || ३ || ४९ || ५ || &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/349853.html|title=Player profile: Zafar Ansari|publisher=ESPNcricinfo|access-date=28 October 2016}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६७४
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|हसीब|हमीद}}'''
| २०१६ || २०२२ || १० || ४३९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/632172.html|title=Player profile: Haseeb Hameed|publisher=ESPNcricinfo|access-date=9 November 2016}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६७५
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|कीटन|जेनिंग्स}}
| २०१६ || २०१९ || १७ || ७८१ || – || &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/440780.html|title=Player profile: Keaton Jennings|publisher=ESPNcricinfo|access-date=8 December 2016}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६७६
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|लियाम|डॉसन}}
| २०१६ || २०१७ || ३ || ८४ || ७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/211855.html |title=Player profile: Liam Dawson |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=20 December 2016 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६७७
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|डेव्हिड|मलान}}'''
| २०१७ || २०२२ || २२ || १,०७४ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/236489.html |title=Player profile: Dawid Malan |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=28 July 2017 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६७८
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टोबी|रोलँड-जोन्स}}
| २०१७ || २०१७ || ४ || ८२ || १७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/370535.html |title=Player profile: Toby Roland-Jones |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=28 July 2017 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६७९
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|टॉम|वेस्ट्ली}}
| २०१७ || २०१७ || ५ || १९३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/214265.html |title=Player profile: Tom Westley |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=28 July 2017 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६८०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|मार्क|स्टोनमॅन}}
| २०१७ || २०१८ || ११ || ५२६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/229954.html |title=Player profile: Mark Stoneman |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=17 August 2017 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६८१
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|क्रेग|ओव्हरटन}}'''
| २०१७ || २०२२ || ८ || १८२ || २१ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/464626.html |title=Player profile: Craig Overton |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=6 December 2017 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६८२
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|टॉम|कुरन}}'''
| २०१७ || २०१८ || २ || ६६ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/550235.html |title=Player profile: Tom Curran |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=30 December 2017 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६८३
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|मेसन|क्रेन}}'''
| २०१८ || २०१८ || १ || ६ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/660889.html |title=Player profile: Mason Crane |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=4 January 2018 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६८४
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|जॅक|लीच}}'''
| २०१८ || २०२४ || ३९ || ४९८ || १४२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/455524.html |title=Player profile: Jack Leach |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=29 March 2018 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६८५
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|डोम|बेस|डॉमिनिक बेस}}'''
| २०१८ || २०२१ || १४ || ३१९ || ३६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/646847.html |title=Player profile: Dom Bess |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=26 May 2018 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६८६
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|सॅम|कुरन}}'''
| २०१८ || २०२१ || २४ || ८१५ || ४७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/662973.html |title=Player profile: Sam Curran |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=1 June 2018 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६८७
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|ऑली|पोप}}'''&amp;nbsp;{{double-dagger}}{{dagger}}
| २०१८ || २०२४ || ५५ || ३,१३० || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/887207.html |title=Player profile: Ollie Pope |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=10 August 2018 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६८८
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|रोरी|बर्न्स}}'''
| २०१८ || २०२२ || ३२ || १,७८९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/398778.html |title=Player profile: Rory Burns |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=6 November 2018 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६८९
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|बेन|फोक्स}}'''&amp;nbsp;{{dagger}}
| २०१८ || २०२४ || २५ || १,१३९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/364788.html |title=Player profile: Ben Foakes |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=6 November 2018 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६९०
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जो|डेनली}}
| २०१९ || २०२० || १५ || ८२७ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/12454.html |title=Player profile: Joe Denly |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=10 February 2019 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६९१
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|जेसन|रॉय}}
| २०१९ || २०१९ || ५ || १८७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/298438.html |title=Player profile: Jason Roy |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=25 July 2019 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६९२
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|ओली|स्टोन}}'''
| २०१९ || २०२४ || ५ || १०२ || १७ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/457279.html |title=Player profile: Olly Stone |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=25 July 2019 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६९३
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|जोफ्रा|आर्चर}}'''
| २०१९ || २०२१ || १३ || १५५ || ४२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/669855.html |title=Player profile: Jofra Archer |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=15 August 2019 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६९४
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|डॉम|सिबली}}'''
| २०१९ || २०२१ || २२ || १,०४२ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/519082.html |title=Player profile: Dom Sibley |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=25 November 2019 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६९५
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|झॅक|क्रॉली}}'''
| २०१९ || २०२४ || ५३ || २,८९९ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/665053.html |title=Player profile: Zak Crawley |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=3 December 2019 }}&lt;/ref&gt;
|}

==२०२० चे दशक==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+२०२० च्या दशकात पदार्पण करणारे इंग्लंडचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू
|- align=&quot;center&quot;
! scope=&quot;col&quot;  |कॅप
! scope=&quot;col&quot;  |नाव
! scope=&quot;col&quot;  |पदार्पण
! scope=&quot;col&quot;  |शेवटचा
! scope=&quot;col&quot;  |सामने
! scope=&quot;col&quot;  |धावा
! scope=&quot;col&quot;  |बळी
! scope=&quot;col&quot;  |संदर्भ
|- align=&quot;center&quot;
| ६९६{{efn|name=AlanJones|१७ जून २०२० रोजी इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्डाने (ईसीबी) ॲलन जोन्स यांना ६९६ क्रमांकाची कसोटी कॅप दिली. १९७० मध्ये जोन्सने उर्वरित जगाविरुद्धच्या एका सामन्यात इंग्लंडचे प्रतिनिधित्व केले, ज्याला त्यावेळी कसोटी सामना म्हणून मान्यता देण्यात आली होती, परंतु नंतर त्याचा कसोटी दर्जा रद्द करण्यात आला.|group=notes}}
! scope=&quot;row&quot; | {{sortname|ॲलन|जोन्स}}
| – || – || ० || – || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/15537.html |title=Player profile: Alan Jones |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=14 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६९७
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|डॅन|लॉरेन्स}}'''
| २०२१ || २०२४ || १४ || ६७१ || ३ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/641423.html |title=Player profile: Dan Lawrence |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=14 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६९८
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|जेम्स|ब्रेसी}}'''&amp;nbsp;{{dagger}}
| २०२१ || २०२१ || २ || ८ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/747031.html |title=Player profile: James Bracey |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=2 June 2021 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ६९९
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|ऑली|रॉबिन्सन}}'''
| २०२१ || २०२४ || २० || ४१० || ७६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/527776.html |title=Player profile: Ollie Robinson |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=2 June 2021 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७००
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|सॅम|बिलिंग्स}}'''&amp;nbsp;{{dagger}} 
| २०२२ || २०२२ || ३ || ६६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/297628.html |title=Player profile: Sam Billings |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=14 January 2022 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७०१
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|ॲलेक्स|लीस}}'''
| २०२२ || २०२२ || १० || ४५३ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/460756.html |title=Player profile: Alex Lees |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=12 March 2022 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७०२
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|मॅथ्यू|फिशर}}'''
| २०२२ || २०२२ || १ || – || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/639080.html |title=Player profile: Matthew Fisher |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=16 March 2022 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७०३
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|साकिब|महमूद}}'''
| २०२२ || २०२२ || २ || ५२ || ६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/643885.html |title=Player profile: Saqib Mahmood |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=16 March 2022 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७०४
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|मॅथ्यू|पॉट्स}}'''
| २०२२ || २०२४ || १० || ८६ || ३६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/1027781.html |title=Player profile: Matthew Potts |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=2 June 2022 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७०५
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|मॅट|पार्किन्सन}}'''
| २०२२ || २०२२ || १ || ८ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/653695.html |title=Player profile: Matt Parkinson |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=2 June 2022 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७०६
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|जेमी|ओव्हरटन}}'''
| २०२२ || २०२२ || १ || ९७ || २ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/510530.html |title=Player profile: Jamie Overton |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=23 June 2022 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७०७
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|हॅरी|ब्रूक}}'''
| २०२२ || २०२४ || २४ || २,२८१ || १ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/911707.html |title=Player profile: Harry Brook |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=12 September 2022}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७०८
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|विल|जॅक्स}}'''
| २०२२ || २०२२ || २ || ८९ || ६ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/897549.html |title=Player profile: Will Jacks |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=5 December 2022 }}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७०९
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|लियाम|लिव्हिंगस्टोन}}'''
| २०२२ || २०२२ || १ || १६ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/403902.html |title=Player profile: Liam Livingstone |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=5 December 2022}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७१०
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|रेहान|अहमद}}'''
| २०२२ || २०२४ || ५ || १०३ || २२ || &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/1263691.html |title=Player profile: Rehan Ahmed |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN |access-date=20 December 2022}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७११  
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|जॉश|टँग}}'''
| २०२३ || २०२३ || २ || २० || १० || &lt;ref&gt;{{cite web |title=Player profile: Josh Tongue |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/josh-tongue-857975 |access-date=2 June 2022 |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७१२
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|टॉम|हार्टले}}'''
| २०२४ || २०२४ || ५ || १८५ || २२ || &lt;ref&gt;{{cite web |title=Player profile: Josh Tongue |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/tom-hartley-1150772 |access-date=25 January 2024 |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| ७१३
!  scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|शोएब|बशीर}}'''
| २०२४ || २०२४ || १५ || ७६ || ४९ || &lt;ref&gt;{{cite web |title=Player profile: Shoaib Bashir |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/shoaib-bashir-1334872 |access-date=2 February 2024 |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
|७१४
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|गस|ॲटकिन्सन}}'''
| २०२४ || २०२४ || ११ || ३५२ || ५२ || &lt;ref&gt;{{cite web |title=Player profile: Gus Atkinson |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/gus-atkinson-1039481 |access-date=12 July 2024
|work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
|७१५
! scope=&quot;row&quot; | '''{{sortname|जेमी|स्मिथ}}'''&amp;nbsp;{{dagger}} 
| २०२४ || २०२४ || ९ || ६३७ || – || &lt;ref&gt;{{cite web |title=Player profile: Jamie Smith|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/jamie-smith-1096092 |access-date=12 July 2024 |work=EPSNcricinfo |publisher=ESPN}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
|७१६
! scope=&quot;row&quot; |'''{{sortname|जॉश|हल}}'''
| २०२४ || २०२४ || १ || ९ || ३ || &lt;ref&gt; {{cite web |title=Player profile: Josh Hull |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/josh-hull-1330163 |access-date=7 September 2024
|work=ESPNcricinfo |publisher=ESPN}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
|७१७
! scope=&quot;row&quot; |'''{{sortname|ब्रायडन|कार्स}}'''
| २०२४ || २०२४ || ५ || ९४ || २७ || &lt;ref&gt; {{cite web |title=Player profile: Brydon Carse |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/brydon-carse-596417 |access-date=7 October 2024
|work=ESPNcricinfo |publisher=ESPN}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
|७१८
! scope=&quot;row&quot; |'''{{sortname|जेकब|बेथेल}}'''
| २०२४ || २०२४ || ३ || २६० || ३ || &lt;ref&gt; {{cite web |title=Player profile: Jacob Bethell |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/jacob-bethell-1194959 |access-date=1 December 2024
|work=ESPNcricinfo |publisher=ESPN}}&lt;/ref&gt;
|}

==नोंदी==
{{notelist}}

==संदर्भ==

{{reflist}}

{{इंग्लिश क्रिकेट खेळाडूंची यादी}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू}}
{{इंग्लंडमधील क्रिकेट}}

[[वर्ग:इंग्लंडमधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:इंग्लंडचे क्रिकेट खेळाडू|*]]
[[वर्ग:याद्या]]
[[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]]</text>
      <sha1>539zytf0uf2yniq8wp8ufsaki0pzao6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हरिप्रसाद चौरसिया</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47694</id>
    <revision>
      <id>2690445</id>
      <parentid>2531078</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:58:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* सांगीतिक कारकीर्द */</comment>
      <origin>2690445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11062" sha1="kb7a3ibuovuyq076icw4v1atryeq5tj" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट गीतकार 
| पार्श्वभूमी_रंग = 
| नाव = हरिप्रसाद चौरसिया
| चित्र = Hariprasad Chaurasia in Concert.jpg
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_title = {{लेखनाव}} (इ.स. २०१०)
| पूर्ण_नाव = 
| जन्म_दिनांक = १ जुलै, इ.स. १९३८
| जन्म_स्थान = [[अलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश|उत्तरप्रदेश]]
| मृत्यू_दिनांक = 
| मृत्यू_स्थान = 
| इतर_नावे = 
| कार्यक्षेत्र = बासरीवादन
| राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]]
| भाषा = हिंदी
| कारकीर्द_काळ = 
| प्रमुख_नाटके = 
| प्रमुख_चित्रपट = 
| प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = 
| पुरस्कार = [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] (इ.स. १९८४), [[पद्मभूषण]] (इ.स. १९९२), [[पद्मविभूषण]] (इ.स. २०००)
| वडील_नाव = 
| आई_नाव = 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = अनुराधा
| अपत्ये = राजीव
| संकेतस्थळ = http://hariprasadchaurasia.com/
| तळटिपा = 
}}
पंडित '''हरिप्रसाद चौरसिया''' ([[जुलै १]], [[इ.स. १९३८]]; [[अलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]]; [[भारत]] - हयात) हे [[भारत|भारतीय]] [[बासरी|बासरीवादक]], संगीतकार आहेत. [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिंदुस्तानी संगीतशैलीच्या]] ढंगाने केलेल्या बासरीवादनासाठी ते ख्यातनाम आहेत. भारतीय केंद्रशासनाने इ.स. १९९२ साली [[पद्मभूषण पुरस्कार]], तर इ.स. २००० साली [[पद्मविभूषण पुरस्कार]] देऊन गौरवले.

== जीवन ==
चौरसियांचा जन्म १ जुलै, इ.स. १९३८ रोजी [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेशातील]] [[अलाहाबाद]] शहरात झाला. त्यांचे वडील व्यवसायाने कुस्तीगीर होते आणि हरिप्रसाद यांनीही कुस्तीतच नावलौकिक मिळवावा अशी त्यांची अपेक्षा होती. परंतु संगीताची आवड असलेल्या हरिप्रसादांनी वडिलांच्या नकळत संगीताचा अभ्यास आरंभला. मित्राच्या घरी संगीतशिक्षणाचा सराव करणारे हरिप्रसाद काही काळ तालमीसाठी वडिलांसोबत [[आखाडा|आखाड्यात]] जात राहिले. बासरीवादनासाठी उपयुक्त ठरणाऱ्या आपल्या दमसासाचे श्रेय ते लहानपणी केलेल्या कुस्तीच्या तालमीला देतात {{संदर्भ हवा}}.

== सांगीतिक कारकीर्द ==
वयाच्या पंधराव्या वर्षापासून चौरसियांनी त्यांच्या घराजवळ राहणाऱ्या पंडित राजारामांकडून हिंदुस्तानी गायकीचे धडे घ्यायला सुरुवात केली. नंतर त्यांनी [[वाराणसी]]च्या पंडित भोलानाथ प्रसन्न यांच्याकडे बासरी शिकण्यास आरंभ केला.

वयाच्या पंधराव्या वर्षापासून चौरसियांनी त्यांच्या घराजवळ राहणाऱ्या पंडित राजारामांकडून हिंदुस्तानी गायकीचे धडे घ्यायला सुरुवात केली. नंतर त्यांनी वाराणसीच्या पंडित भोलानाथ प्रसन्न यांच्याकडे बासरी शिकण्यास आरंभ केला.

शास्त्रीय संगीताव्यतिरिक्त, हरिप्रसाद यांनी शिवकुमार शर्मा यांच्यासोबत सहयोग करून शिव-हरी नावाची एक जोडी तयार केली होती. या जोडीने 'सिलसिला' आणि 'चांदनी' यांसारख्या अनेक लोकप्रिय चित्रपटांसाठी संगीत दिले आणि काही अत्यंत लोकप्रिय गाणी तयार केली. चौरसिया यांनी भुवनेश्वर मिश्रा यांच्यासोबतही सहयोग केला आणि &quot;भुवन-हरी&quot; (शिव-हरीच्या धर्तीवर) नावाची जोडी बनवून अनेक ओडिया चित्रपटांसाठी संगीत दिले. त्यांनी अनेक गाणी तयार केली जी त्या राज्यात प्रचंड लोकप्रिय झाली. यामध्ये 'मुजे जानेना कहा बााता' (गायक: सुमन कल्याणपूर; चित्रपट: 'गपा हेलेबी सता'); आणि 'मा ओ ममता' मधील सर्व गाणी, तसेच इतर अनेक गाण्यांचा समावेश आहे. चौरसिया यांचे पुतणे आणि शिष्य राकेश चौरसिया हे देखील एक बासरीवादक आहेत आणि ते झाकीर हुसेन यांच्यासारख्या कलाकारांसोबत सादरीकरण करत आहेत. ते नेदरलँड्समधील रॉटरडॅम म्युझिक कन्झर्व्हेटरीमध्ये वर्ल्ड म्युझिक विभागाचे कलात्मक संचालक म्हणून कार्यरत आहेत. तसेच, त्यांनी मुंबईत (२००६ मध्ये उघडलेले) 'वृंदावन गुरुकुल' आणि भुवनेश्वरमध्ये (२०१० मध्ये उघडलेले) 'वृंदावन गुरुकुल'ची स्थापना केली. या दोन्ही संस्था गुरू-शिष्य परंपरेनुसार विद्यार्थ्यांना बासरी वादनाचे प्रशिक्षण देण्यासाठी समर्पित आहेत. त्यांनी जॉन मॅकलफ्लिन, Jan Garbarek आणि Ken Lauber यांसारख्या अनेक पाश्चात्य संगीतकारांसोबत सहयोग केला आहे आणि भारतीय चित्रपटांसाठी संगीतही दिले आहे. चौरसिया यांनी द बीटल्स च्या १९६८ च्या बी-साइड गाणे &quot;द इनर लाईट&quot; मध्येही बासरी वादन केले होते, जे जॉर्ज हॅरिसन यांनी लिहिले होते. त्यांनी जॉर्ज हॅरिसनच्या पहिल्या सोलो अल्बम, Wonderwall Music मध्ये आणि डार्क हॉर्स रेकॉर्ड्सच्या Shankar Family &amp; Friends अल्बममध्ये हॅरिसन, रवी शंकर आणि इतरांसोबतही काम केले आहे.

==पुस्तके==
* बासरीचा बादशहा (चरित्र; मूळ हिंदी लेखक सुरजितसिंग; मराठी अनुवाद प्रशांत तळणीकर)

==पुरस्कार==
* [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] - १९८४
* [[कोणार्क सन्मान]] - १९९२
* [[पद्मभूषण]] - १९९२
* यश भारती सन्मान - १९९४
* [[पद्मविभूषण]] - २०००
* हाफिज अली खान सन्मान - २०००
* दीनानाथ मंगेशकर पुरस्कार - २०००
* Pune Pandit Award - २००८, by The Art &amp; Music Foundation, Pune, India
* National Eminence award, NADA VIDYA BHARTI by Visakha Music and Dance Academy, Vizag  - २००९
== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Hariprasad Chaurasia|{{लेखनाव}}}}
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://hariprasadchaurasia.com/ | title = अधिकृत संकेतस्थळ | भाषा = इंग्लिश }}

{{विस्तार}}

{{DEFAULTSORT:चौरसिया,हरिप्रसाद}}
[[वर्ग:भारतीय संगीतकार]]
[[वर्ग:भारतीय बासरीवादक]]
[[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९३८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:कालिदास सन्मान पुरस्कारविजेते]]</text>
      <sha1>kb7a3ibuovuyq076icw4v1atryeq5tj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690451</id>
      <parentid>2690445</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:24:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* सांगीतिक कारकीर्द */</comment>
      <origin>2690451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11432" sha1="07g9v5gwkgjkfwjzqxjf7d1hm2una65" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट गीतकार 
| पार्श्वभूमी_रंग = 
| नाव = हरिप्रसाद चौरसिया
| चित्र = Hariprasad Chaurasia in Concert.jpg
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_title = {{लेखनाव}} (इ.स. २०१०)
| पूर्ण_नाव = 
| जन्म_दिनांक = १ जुलै, इ.स. १९३८
| जन्म_स्थान = [[अलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश|उत्तरप्रदेश]]
| मृत्यू_दिनांक = 
| मृत्यू_स्थान = 
| इतर_नावे = 
| कार्यक्षेत्र = बासरीवादन
| राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]]
| भाषा = हिंदी
| कारकीर्द_काळ = 
| प्रमुख_नाटके = 
| प्रमुख_चित्रपट = 
| प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = 
| पुरस्कार = [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] (इ.स. १९८४), [[पद्मभूषण]] (इ.स. १९९२), [[पद्मविभूषण]] (इ.स. २०००)
| वडील_नाव = 
| आई_नाव = 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = अनुराधा
| अपत्ये = राजीव
| संकेतस्थळ = http://hariprasadchaurasia.com/
| तळटिपा = 
}}
पंडित '''हरिप्रसाद चौरसिया''' ([[जुलै १]], [[इ.स. १९३८]]; [[अलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]]; [[भारत]] - हयात) हे [[भारत|भारतीय]] [[बासरी|बासरीवादक]], संगीतकार आहेत. [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिंदुस्तानी संगीतशैलीच्या]] ढंगाने केलेल्या बासरीवादनासाठी ते ख्यातनाम आहेत. भारतीय केंद्रशासनाने इ.स. १९९२ साली [[पद्मभूषण पुरस्कार]], तर इ.स. २००० साली [[पद्मविभूषण पुरस्कार]] देऊन गौरवले.

== जीवन ==
चौरसियांचा जन्म १ जुलै, इ.स. १९३८ रोजी [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेशातील]] [[अलाहाबाद]] शहरात झाला. त्यांचे वडील व्यवसायाने कुस्तीगीर होते आणि हरिप्रसाद यांनीही कुस्तीतच नावलौकिक मिळवावा अशी त्यांची अपेक्षा होती. परंतु संगीताची आवड असलेल्या हरिप्रसादांनी वडिलांच्या नकळत संगीताचा अभ्यास आरंभला. मित्राच्या घरी संगीतशिक्षणाचा सराव करणारे हरिप्रसाद काही काळ तालमीसाठी वडिलांसोबत [[आखाडा|आखाड्यात]] जात राहिले. बासरीवादनासाठी उपयुक्त ठरणाऱ्या आपल्या दमसासाचे श्रेय ते लहानपणी केलेल्या कुस्तीच्या तालमीला देतात {{संदर्भ हवा}}.

== सांगीतिक कारकीर्द ==
वयाच्या पंधराव्या वर्षापासून चौरसियांनी त्यांच्या घराजवळ राहणाऱ्या पंडित राजारामांकडून हिंदुस्तानी गायकीचे धडे घ्यायला सुरुवात केली. नंतर त्यांनी [[वाराणसी]]च्या पंडित भोलानाथ प्रसन्न यांच्याकडे बासरी शिकण्यास आरंभ केला.

वयाच्या पंधराव्या वर्षापासून चौरसियांनी त्यांच्या घराजवळ राहणाऱ्या पंडित राजारामांकडून हिंदुस्तानी गायकीचे धडे घ्यायला सुरुवात केली. नंतर त्यांनी वाराणसीच्या पंडित भोलानाथ प्रसन्न यांच्याकडे बासरी शिकण्यास आरंभ केला.

शास्त्रीय संगीताव्यतिरिक्त, हरिप्रसाद यांनी [[शिवकुमार शर्मा]] यांच्यासोबत सहयोग करून [[शिव-हरी]] नावाची एक जोडी तयार केली होती. या जोडीने 'सिलसिला' आणि 'चांदनी' यांसारख्या अनेक लोकप्रिय चित्रपटांसाठी संगीत दिले आणि काही अत्यंत लोकप्रिय गाणी तयार केली.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/thehindu/2000/04/06/stories/09060701.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109132116/http://www.thehindu.com/thehindu/2000/04/06/stories/09060701.htm|url-status=dead|archive-date=9 January 2016|title=Enchantment from Eden valley|access-date=26 August 2018|newspaper=[[The Hindu]]|date=6 April 2000}}&lt;/ref&gt; चौरसिया यांनी भुवनेश्वर मिश्रा यांच्यासोबतही सहयोग केला आणि &quot;भुवन-हरी&quot; (शिव-हरीच्या धर्तीवर) नावाची जोडी बनवून अनेक ओडिया चित्रपटांसाठी संगीत दिले. त्यांनी अनेक गाणी तयार केली जी त्या राज्यात प्रचंड लोकप्रिय झाली. यामध्ये 'मुजे जानेना कहा बााता' (गायक: सुमन कल्याणपूर; चित्रपट: 'गपा हेलेबी सता'); आणि 'मा ओ ममता' मधील सर्व गाणी, तसेच इतर अनेक गाण्यांचा समावेश आहे. चौरसिया यांचे पुतणे आणि शिष्य राकेश चौरसिया हे देखील एक बासरीवादक आहेत आणि ते झाकीर हुसेन यांच्यासारख्या कलाकारांसोबत सादरीकरण करत आहेत. ते नेदरलँड्समधील रॉटरडॅम म्युझिक कन्झर्व्हेटरीमध्ये वर्ल्ड म्युझिक विभागाचे कलात्मक संचालक म्हणून कार्यरत आहेत. तसेच, त्यांनी मुंबईत (२००६ मध्ये उघडलेले) 'वृंदावन गुरुकुल' आणि भुवनेश्वरमध्ये (२०१० मध्ये उघडलेले) 'वृंदावन गुरुकुल'ची स्थापना केली. या दोन्ही संस्था गुरू-शिष्य परंपरेनुसार विद्यार्थ्यांना बासरी वादनाचे प्रशिक्षण देण्यासाठी समर्पित आहेत. त्यांनी जॉन मॅकलफ्लिन, Jan Garbarek आणि Ken Lauber यांसारख्या अनेक पाश्चात्य संगीतकारांसोबत सहयोग केला आहे आणि भारतीय चित्रपटांसाठी संगीतही दिले आहे. चौरसिया यांनी द बीटल्स च्या १९६८ च्या बी-साइड गाणे &quot;द इनर लाईट&quot; मध्येही बासरी वादन केले होते, जे जॉर्ज हॅरिसन यांनी लिहिले होते. त्यांनी जॉर्ज हॅरिसनच्या पहिल्या सोलो अल्बम, Wonderwall Music मध्ये आणि डार्क हॉर्स रेकॉर्ड्सच्या Shankar Family &amp; Friends अल्बममध्ये हॅरिसन, रवी शंकर आणि इतरांसोबतही काम केले आहे.

==पुस्तके==
* बासरीचा बादशहा (चरित्र; मूळ हिंदी लेखक सुरजितसिंग; मराठी अनुवाद प्रशांत तळणीकर)

==पुरस्कार==
* [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] - १९८४
* [[कोणार्क सन्मान]] - १९९२
* [[पद्मभूषण]] - १९९२
* यश भारती सन्मान - १९९४
* [[पद्मविभूषण]] - २०००
* हाफिज अली खान सन्मान - २०००
* दीनानाथ मंगेशकर पुरस्कार - २०००
* Pune Pandit Award - २००८, by The Art &amp; Music Foundation, Pune, India
* National Eminence award, NADA VIDYA BHARTI by Visakha Music and Dance Academy, Vizag  - २००९
== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Hariprasad Chaurasia|{{लेखनाव}}}}
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://hariprasadchaurasia.com/ | title = अधिकृत संकेतस्थळ | भाषा = इंग्लिश }}

{{विस्तार}}

{{DEFAULTSORT:चौरसिया,हरिप्रसाद}}
[[वर्ग:भारतीय संगीतकार]]
[[वर्ग:भारतीय बासरीवादक]]
[[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९३८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:कालिदास सन्मान पुरस्कारविजेते]]</text>
      <sha1>07g9v5gwkgjkfwjzqxjf7d1hm2una65</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690452</id>
      <parentid>2690451</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:26:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* सांगीतिक कारकीर्द */</comment>
      <origin>2690452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12006" sha1="iyo108vm7bpop7fmhao663ij2yoqr3k" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट गीतकार 
| पार्श्वभूमी_रंग = 
| नाव = हरिप्रसाद चौरसिया
| चित्र = Hariprasad Chaurasia in Concert.jpg
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_title = {{लेखनाव}} (इ.स. २०१०)
| पूर्ण_नाव = 
| जन्म_दिनांक = १ जुलै, इ.स. १९३८
| जन्म_स्थान = [[अलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश|उत्तरप्रदेश]]
| मृत्यू_दिनांक = 
| मृत्यू_स्थान = 
| इतर_नावे = 
| कार्यक्षेत्र = बासरीवादन
| राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]]
| भाषा = हिंदी
| कारकीर्द_काळ = 
| प्रमुख_नाटके = 
| प्रमुख_चित्रपट = 
| प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = 
| पुरस्कार = [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] (इ.स. १९८४), [[पद्मभूषण]] (इ.स. १९९२), [[पद्मविभूषण]] (इ.स. २०००)
| वडील_नाव = 
| आई_नाव = 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = अनुराधा
| अपत्ये = राजीव
| संकेतस्थळ = http://hariprasadchaurasia.com/
| तळटिपा = 
}}
पंडित '''हरिप्रसाद चौरसिया''' ([[जुलै १]], [[इ.स. १९३८]]; [[अलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]]; [[भारत]] - हयात) हे [[भारत|भारतीय]] [[बासरी|बासरीवादक]], संगीतकार आहेत. [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिंदुस्तानी संगीतशैलीच्या]] ढंगाने केलेल्या बासरीवादनासाठी ते ख्यातनाम आहेत. भारतीय केंद्रशासनाने इ.स. १९९२ साली [[पद्मभूषण पुरस्कार]], तर इ.स. २००० साली [[पद्मविभूषण पुरस्कार]] देऊन गौरवले.

== जीवन ==
चौरसियांचा जन्म १ जुलै, इ.स. १९३८ रोजी [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेशातील]] [[अलाहाबाद]] शहरात झाला. त्यांचे वडील व्यवसायाने कुस्तीगीर होते आणि हरिप्रसाद यांनीही कुस्तीतच नावलौकिक मिळवावा अशी त्यांची अपेक्षा होती. परंतु संगीताची आवड असलेल्या हरिप्रसादांनी वडिलांच्या नकळत संगीताचा अभ्यास आरंभला. मित्राच्या घरी संगीतशिक्षणाचा सराव करणारे हरिप्रसाद काही काळ तालमीसाठी वडिलांसोबत [[आखाडा|आखाड्यात]] जात राहिले. बासरीवादनासाठी उपयुक्त ठरणाऱ्या आपल्या दमसासाचे श्रेय ते लहानपणी केलेल्या कुस्तीच्या तालमीला देतात {{संदर्भ हवा}}.

== सांगीतिक कारकीर्द ==
वयाच्या पंधराव्या वर्षापासून चौरसियांनी त्यांच्या घराजवळ राहणाऱ्या पंडित राजारामांकडून हिंदुस्तानी गायकीचे धडे घ्यायला सुरुवात केली. नंतर त्यांनी [[वाराणसी]]च्या पंडित भोलानाथ प्रसन्न यांच्याकडे बासरी शिकण्यास आरंभ केला.

वयाच्या पंधराव्या वर्षापासून चौरसियांनी त्यांच्या घराजवळ राहणाऱ्या पंडित राजारामांकडून हिंदुस्तानी गायकीचे धडे घ्यायला सुरुवात केली. नंतर त्यांनी वाराणसीच्या पंडित भोलानाथ प्रसन्न यांच्याकडे बासरी शिकण्यास आरंभ केला.

शास्त्रीय संगीताव्यतिरिक्त, हरिप्रसाद यांनी [[शिवकुमार शर्मा]] यांच्यासोबत सहयोग करून [[शिव-हरी]] नावाची एक जोडी तयार केली होती. या जोडीने 'सिलसिला' आणि 'चांदनी' यांसारख्या अनेक लोकप्रिय चित्रपटांसाठी संगीत दिले आणि काही अत्यंत लोकप्रिय गाणी तयार केली.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/thehindu/2000/04/06/stories/09060701.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109132116/http://www.thehindu.com/thehindu/2000/04/06/stories/09060701.htm|url-status=dead|archive-date=9 January 2016|title=Enchantment from Eden valley|access-date=26 August 2018|newspaper=[[The Hindu]]|date=6 April 2000}}&lt;/ref&gt; चौरसिया यांनी भुवनेश्वर मिश्रा यांच्यासोबतही सहयोग केला आणि &quot;भुवन-हरी&quot; (शिव-हरीच्या धर्तीवर) नावाची जोडी बनवून अनेक ओडिया चित्रपटांसाठी संगीत दिले. त्यांनी अनेक गाणी तयार केली जी त्या राज्यात प्रचंड लोकप्रिय झाली. यामध्ये 'मुजे जानेना कहा बााता' (गायक: सुमन कल्याणपूर; चित्रपट: 'गपा हेलेबी सता'); आणि 'मा ओ ममता' मधील सर्व गाणी, तसेच इतर अनेक गाण्यांचा समावेश आहे. चौरसिया यांचे पुतणे आणि शिष्य राकेश चौरसिया हे देखील एक बासरीवादक आहेत आणि ते झाकीर हुसेन यांच्यासारख्या कलाकारांसोबत सादरीकरण करत आहेत. ते नेदरलँड्समधील रॉटरडॅम म्युझिक कन्झर्व्हेटरीमध्ये वर्ल्ड म्युझिक विभागाचे कलात्मक संचालक म्हणून कार्यरत आहेत. तसेच, त्यांनी मुंबईत (२००६ मध्ये उघडलेले) 'वृंदावन गुरुकुल' आणि भुवनेश्वरमध्ये (२०१० मध्ये उघडलेले) 'वृंदावन गुरुकुल'ची स्थापना केली. या दोन्ही संस्था गुरू-शिष्य परंपरेनुसार विद्यार्थ्यांना बासरी वादनाचे प्रशिक्षण देण्यासाठी समर्पित आहेत.&lt;ref name=connected&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/pandit-hari-prasad-chaurasia-concert/article8504727.ece| title=Blown away by the master|work=The Hindu|date=22 April 2016|access-date=28 April 2016|author=Manjari Sinha}}&lt;/ref&gt;

त्यांनी जॉन मॅकलफ्लिन, Jan Garbarek आणि Ken Lauber यांसारख्या अनेक पाश्चात्य संगीतकारांसोबत सहयोग केला आहे आणि भारतीय चित्रपटांसाठी संगीतही दिले आहे. चौरसिया यांनी द बीटल्स च्या १९६८ च्या बी-साइड गाणे &quot;द इनर लाईट&quot; मध्येही बासरी वादन केले होते, जे जॉर्ज हॅरिसन यांनी लिहिले होते. त्यांनी जॉर्ज हॅरिसनच्या पहिल्या सोलो अल्बम, Wonderwall Music मध्ये आणि डार्क हॉर्स रेकॉर्ड्सच्या Shankar Family &amp; Friends अल्बममध्ये हॅरिसन, रवी शंकर आणि इतरांसोबतही काम केले आहे.&lt;ref name=pannalalghosh&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/Bansuri-innovator-Pannalal-Ghosh-ignored-in-city/articleshow/46014823.cms|title=Bansuri innovator ignored in city|work=The Times of India|date=26 January 2015|access-date=27 January 2015|author=Ray Chowdhury, Tathagata}}&lt;/ref&gt;

==पुस्तके==
* बासरीचा बादशहा (चरित्र; मूळ हिंदी लेखक सुरजितसिंग; मराठी अनुवाद प्रशांत तळणीकर)

==पुरस्कार==
* [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] - १९८४
* [[कोणार्क सन्मान]] - १९९२
* [[पद्मभूषण]] - १९९२
* यश भारती सन्मान - १९९४
* [[पद्मविभूषण]] - २०००
* हाफिज अली खान सन्मान - २०००
* दीनानाथ मंगेशकर पुरस्कार - २०००
* Pune Pandit Award - २००८, by The Art &amp; Music Foundation, Pune, India
* National Eminence award, NADA VIDYA BHARTI by Visakha Music and Dance Academy, Vizag  - २००९
== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Hariprasad Chaurasia|{{लेखनाव}}}}
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://hariprasadchaurasia.com/ | title = अधिकृत संकेतस्थळ | भाषा = इंग्लिश }}

{{विस्तार}}

{{DEFAULTSORT:चौरसिया,हरिप्रसाद}}
[[वर्ग:भारतीय संगीतकार]]
[[वर्ग:भारतीय बासरीवादक]]
[[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९३८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:कालिदास सन्मान पुरस्कारविजेते]]</text>
      <sha1>iyo108vm7bpop7fmhao663ij2yoqr3k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690453</id>
      <parentid>2690452</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* सांगीतिक कारकीर्द */</comment>
      <origin>2690453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12294" sha1="61712rhl1mvw7bdt5r3e92uq14sntzo" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट गीतकार 
| पार्श्वभूमी_रंग = 
| नाव = हरिप्रसाद चौरसिया
| चित्र = Hariprasad Chaurasia in Concert.jpg
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_title = {{लेखनाव}} (इ.स. २०१०)
| पूर्ण_नाव = 
| जन्म_दिनांक = १ जुलै, इ.स. १९३८
| जन्म_स्थान = [[अलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश|उत्तरप्रदेश]]
| मृत्यू_दिनांक = 
| मृत्यू_स्थान = 
| इतर_नावे = 
| कार्यक्षेत्र = बासरीवादन
| राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]]
| भाषा = हिंदी
| कारकीर्द_काळ = 
| प्रमुख_नाटके = 
| प्रमुख_चित्रपट = 
| प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = 
| पुरस्कार = [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] (इ.स. १९८४), [[पद्मभूषण]] (इ.स. १९९२), [[पद्मविभूषण]] (इ.स. २०००)
| वडील_नाव = 
| आई_नाव = 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = अनुराधा
| अपत्ये = राजीव
| संकेतस्थळ = http://hariprasadchaurasia.com/
| तळटिपा = 
}}
पंडित '''हरिप्रसाद चौरसिया''' ([[जुलै १]], [[इ.स. १९३८]]; [[अलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]]; [[भारत]] - हयात) हे [[भारत|भारतीय]] [[बासरी|बासरीवादक]], संगीतकार आहेत. [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिंदुस्तानी संगीतशैलीच्या]] ढंगाने केलेल्या बासरीवादनासाठी ते ख्यातनाम आहेत. भारतीय केंद्रशासनाने इ.स. १९९२ साली [[पद्मभूषण पुरस्कार]], तर इ.स. २००० साली [[पद्मविभूषण पुरस्कार]] देऊन गौरवले.

== जीवन ==
चौरसियांचा जन्म १ जुलै, इ.स. १९३८ रोजी [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेशातील]] [[अलाहाबाद]] शहरात झाला. त्यांचे वडील व्यवसायाने कुस्तीगीर होते आणि हरिप्रसाद यांनीही कुस्तीतच नावलौकिक मिळवावा अशी त्यांची अपेक्षा होती. परंतु संगीताची आवड असलेल्या हरिप्रसादांनी वडिलांच्या नकळत संगीताचा अभ्यास आरंभला. मित्राच्या घरी संगीतशिक्षणाचा सराव करणारे हरिप्रसाद काही काळ तालमीसाठी वडिलांसोबत [[आखाडा|आखाड्यात]] जात राहिले. बासरीवादनासाठी उपयुक्त ठरणाऱ्या आपल्या दमसासाचे श्रेय ते लहानपणी केलेल्या कुस्तीच्या तालमीला देतात {{संदर्भ हवा}}.

== सांगीतिक कारकीर्द ==
वयाच्या पंधराव्या वर्षापासून चौरसियांनी त्यांच्या घराजवळ राहणाऱ्या पंडित राजारामांकडून हिंदुस्तानी गायकीचे धडे घ्यायला सुरुवात केली. नंतर त्यांनी [[वाराणसी]]च्या पंडित भोलानाथ प्रसन्न यांच्याकडे बासरी शिकण्यास आरंभ केला.

वयाच्या पंधराव्या वर्षापासून चौरसियांनी त्यांच्या घराजवळ राहणाऱ्या पंडित राजारामांकडून हिंदुस्तानी गायकीचे धडे घ्यायला सुरुवात केली. नंतर त्यांनी वाराणसीच्या पंडित भोलानाथ प्रसन्न यांच्याकडे बासरी शिकण्यास आरंभ केला.

शास्त्रीय संगीताव्यतिरिक्त, हरिप्रसाद यांनी [[शिवकुमार शर्मा]] यांच्यासोबत सहयोग करून [[शिव-हरी]] नावाची एक जोडी तयार केली होती. या जोडीने 'सिलसिला' आणि 'चांदनी' यांसारख्या अनेक लोकप्रिय चित्रपटांसाठी संगीत दिले आणि काही अत्यंत लोकप्रिय गाणी तयार केली.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/thehindu/2000/04/06/stories/09060701.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109132116/http://www.thehindu.com/thehindu/2000/04/06/stories/09060701.htm|url-status=dead|archive-date=9 January 2016|title=Enchantment from Eden valley|access-date=26 August 2018|newspaper=[[The Hindu]]|date=6 April 2000}}&lt;/ref&gt; चौरसिया यांनी भुवनेश्वर मिश्रा यांच्यासोबतही सहयोग केला आणि &quot;भुवन-हरी&quot; (शिव-हरीच्या धर्तीवर) नावाची जोडी बनवून अनेक ओडिया चित्रपटांसाठी संगीत दिले. त्यांनी अनेक गाणी तयार केली जी त्या राज्यात प्रचंड लोकप्रिय झाली. यामध्ये 'मुजे जानेना कहा बााता' (गायक: सुमन कल्याणपूर; चित्रपट: 'गपा हेलेबी सता'); आणि 'मा ओ ममता' मधील सर्व गाणी, तसेच इतर अनेक गाण्यांचा समावेश आहे. चौरसिया यांचे पुतणे आणि शिष्य राकेश चौरसिया हे देखील एक बासरीवादक आहेत आणि ते झाकीर हुसेन यांच्यासारख्या कलाकारांसोबत सादरीकरण करत आहेत. ते नेदरलँड्समधील रॉटरडॅम म्युझिक कन्झर्व्हेटरीमध्ये वर्ल्ड म्युझिक विभागाचे कलात्मक संचालक म्हणून कार्यरत आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=KYS |first=Team |date=29 September 2016 |title=Melodies Of Brindavan: Pandit Hariprasad Chourasia |url=https://medium.com/knowyourstar/melodies-of-brindavan-pandit-hariprasad-chourasia-1b3c22e7ca26 |access-date=19 June 2024 |website=KnowYourStar |language=en}}&lt;/ref&gt; तसेच, त्यांनी मुंबईत (२००६ मध्ये उघडलेले) 'वृंदावन गुरुकुल' आणि भुवनेश्वरमध्ये (२०१० मध्ये उघडलेले) 'वृंदावन गुरुकुल'ची स्थापना केली. या दोन्ही संस्था गुरू-शिष्य परंपरेनुसार विद्यार्थ्यांना बासरी वादनाचे प्रशिक्षण देण्यासाठी समर्पित आहेत.&lt;ref name=connected&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/pandit-hari-prasad-chaurasia-concert/article8504727.ece| title=Blown away by the master|work=The Hindu|date=22 April 2016|access-date=28 April 2016|author=Manjari Sinha}}&lt;/ref&gt;

त्यांनी जॉन मॅकलफ्लिन, Jan Garbarek आणि Ken Lauber यांसारख्या अनेक पाश्चात्य संगीतकारांसोबत सहयोग केला आहे आणि भारतीय चित्रपटांसाठी संगीतही दिले आहे. चौरसिया यांनी द बीटल्स च्या १९६८ च्या बी-साइड गाणे &quot;द इनर लाईट&quot; मध्येही बासरी वादन केले होते, जे जॉर्ज हॅरिसन यांनी लिहिले होते. त्यांनी जॉर्ज हॅरिसनच्या पहिल्या सोलो अल्बम, Wonderwall Music मध्ये आणि डार्क हॉर्स रेकॉर्ड्सच्या Shankar Family &amp; Friends अल्बममध्ये हॅरिसन, रवी शंकर आणि इतरांसोबतही काम केले आहे.&lt;ref name=pannalalghosh&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/Bansuri-innovator-Pannalal-Ghosh-ignored-in-city/articleshow/46014823.cms|title=Bansuri innovator ignored in city|work=The Times of India|date=26 January 2015|access-date=27 January 2015|author=Ray Chowdhury, Tathagata}}&lt;/ref&gt;

==पुस्तके==
* बासरीचा बादशहा (चरित्र; मूळ हिंदी लेखक सुरजितसिंग; मराठी अनुवाद प्रशांत तळणीकर)

==पुरस्कार==
* [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] - १९८४
* [[कोणार्क सन्मान]] - १९९२
* [[पद्मभूषण]] - १९९२
* यश भारती सन्मान - १९९४
* [[पद्मविभूषण]] - २०००
* हाफिज अली खान सन्मान - २०००
* दीनानाथ मंगेशकर पुरस्कार - २०००
* Pune Pandit Award - २००८, by The Art &amp; Music Foundation, Pune, India
* National Eminence award, NADA VIDYA BHARTI by Visakha Music and Dance Academy, Vizag  - २००९
== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Hariprasad Chaurasia|{{लेखनाव}}}}
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://hariprasadchaurasia.com/ | title = अधिकृत संकेतस्थळ | भाषा = इंग्लिश }}

{{विस्तार}}

{{DEFAULTSORT:चौरसिया,हरिप्रसाद}}
[[वर्ग:भारतीय संगीतकार]]
[[वर्ग:भारतीय बासरीवादक]]
[[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९३८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:कालिदास सन्मान पुरस्कारविजेते]]</text>
      <sha1>61712rhl1mvw7bdt5r3e92uq14sntzo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690454</id>
      <parentid>2690453</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2690454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12328" sha1="2n5if3ymb38v3zdm6kftguglqtiirm9" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट गीतकार 
| पार्श्वभूमी_रंग = 
| नाव = हरिप्रसाद चौरसिया
| चित्र = Hariprasad Chaurasia in Concert.jpg
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_title = {{लेखनाव}} (इ.स. २०१०)
| पूर्ण_नाव = 
| जन्म_दिनांक = १ जुलै, इ.स. १९३८
| जन्म_स्थान = [[अलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश|उत्तरप्रदेश]]
| मृत्यू_दिनांक = 
| मृत्यू_स्थान = 
| इतर_नावे = 
| कार्यक्षेत्र = बासरीवादन
| राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]]
| भाषा = हिंदी
| कारकीर्द_काळ = 
| प्रमुख_नाटके = 
| प्रमुख_चित्रपट = 
| प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = 
| पुरस्कार = [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] (इ.स. १९८४), [[पद्मभूषण]] (इ.स. १९९२), [[पद्मविभूषण]] (इ.स. २०००)
| वडील_नाव = 
| आई_नाव = 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = अनुराधा
| अपत्ये = राजीव
| संकेतस्थळ = http://hariprasadchaurasia.com/
| तळटिपा = 
}}
पंडित '''हरिप्रसाद चौरसिया''' ([[जुलै १]], [[इ.स. १९३८]]; [[अलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]]; [[भारत]] - हयात) हे [[भारत|भारतीय]] [[बासरी|बासरीवादक]], संगीतकार आहेत. [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिंदुस्तानी संगीतशैलीच्या]] ढंगाने केलेल्या बासरीवादनासाठी ते ख्यातनाम आहेत. भारतीय केंद्रशासनाने इ.स. १९९२ साली [[पद्मभूषण पुरस्कार]], तर इ.स. २००० साली [[पद्मविभूषण पुरस्कार]] देऊन गौरवले.

== जीवन ==
चौरसियांचा जन्म १ जुलै, इ.स. १९३८ रोजी [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेशातील]] [[अलाहाबाद]] शहरात झाला. त्यांचे वडील व्यवसायाने कुस्तीगीर होते आणि हरिप्रसाद यांनीही कुस्तीतच नावलौकिक मिळवावा अशी त्यांची अपेक्षा होती. परंतु संगीताची आवड असलेल्या हरिप्रसादांनी वडिलांच्या नकळत संगीताचा अभ्यास आरंभला. मित्राच्या घरी संगीतशिक्षणाचा सराव करणारे हरिप्रसाद काही काळ तालमीसाठी वडिलांसोबत [[आखाडा|आखाड्यात]] जात राहिले. बासरीवादनासाठी उपयुक्त ठरणाऱ्या आपल्या दमसासाचे श्रेय ते लहानपणी केलेल्या कुस्तीच्या तालमीला देतात {{संदर्भ हवा}}.

== सांगीतिक कारकीर्द ==
वयाच्या पंधराव्या वर्षापासून चौरसियांनी त्यांच्या घराजवळ राहणाऱ्या पंडित राजारामांकडून हिंदुस्तानी गायकीचे धडे घ्यायला सुरुवात केली. नंतर त्यांनी [[वाराणसी]]च्या पंडित भोलानाथ प्रसन्न यांच्याकडे बासरी शिकण्यास आरंभ केला.

वयाच्या पंधराव्या वर्षापासून चौरसियांनी त्यांच्या घराजवळ राहणाऱ्या पंडित राजारामांकडून हिंदुस्तानी गायकीचे धडे घ्यायला सुरुवात केली. नंतर त्यांनी वाराणसीच्या पंडित भोलानाथ प्रसन्न यांच्याकडे बासरी शिकण्यास आरंभ केला.

शास्त्रीय संगीताव्यतिरिक्त, हरिप्रसाद यांनी [[शिवकुमार शर्मा]] यांच्यासोबत सहयोग करून [[शिव-हरी]] नावाची एक जोडी तयार केली होती. या जोडीने 'सिलसिला' आणि 'चांदनी' यांसारख्या अनेक लोकप्रिय चित्रपटांसाठी संगीत दिले आणि काही अत्यंत लोकप्रिय गाणी तयार केली.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/thehindu/2000/04/06/stories/09060701.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109132116/http://www.thehindu.com/thehindu/2000/04/06/stories/09060701.htm|url-status=dead|archive-date=9 January 2016|title=Enchantment from Eden valley|access-date=26 August 2018|newspaper=[[The Hindu]]|date=6 April 2000}}&lt;/ref&gt; चौरसिया यांनी भुवनेश्वर मिश्रा यांच्यासोबतही सहयोग केला आणि &quot;भुवन-हरी&quot; (शिव-हरीच्या धर्तीवर) नावाची जोडी बनवून अनेक ओडिया चित्रपटांसाठी संगीत दिले. त्यांनी अनेक गाणी तयार केली जी त्या राज्यात प्रचंड लोकप्रिय झाली. यामध्ये 'मुजे जानेना कहा बााता' (गायक: सुमन कल्याणपूर; चित्रपट: 'गपा हेलेबी सता'); आणि 'मा ओ ममता' मधील सर्व गाणी, तसेच इतर अनेक गाण्यांचा समावेश आहे. चौरसिया यांचे पुतणे आणि शिष्य राकेश चौरसिया हे देखील एक बासरीवादक आहेत आणि ते झाकीर हुसेन यांच्यासारख्या कलाकारांसोबत सादरीकरण करत आहेत. ते नेदरलँड्समधील रॉटरडॅम म्युझिक कन्झर्व्हेटरीमध्ये वर्ल्ड म्युझिक विभागाचे कलात्मक संचालक म्हणून कार्यरत आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=KYS |first=Team |date=29 September 2016 |title=Melodies Of Brindavan: Pandit Hariprasad Chourasia |url=https://medium.com/knowyourstar/melodies-of-brindavan-pandit-hariprasad-chourasia-1b3c22e7ca26 |access-date=19 June 2024 |website=KnowYourStar |language=en}}&lt;/ref&gt; तसेच, त्यांनी मुंबईत (२००६ मध्ये उघडलेले) 'वृंदावन गुरुकुल' आणि भुवनेश्वरमध्ये (२०१० मध्ये उघडलेले) 'वृंदावन गुरुकुल'ची स्थापना केली. या दोन्ही संस्था गुरू-शिष्य परंपरेनुसार विद्यार्थ्यांना बासरी वादनाचे प्रशिक्षण देण्यासाठी समर्पित आहेत.&lt;ref name=connected&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/pandit-hari-prasad-chaurasia-concert/article8504727.ece| title=Blown away by the master|work=The Hindu|date=22 April 2016|access-date=28 April 2016|author=Manjari Sinha}}&lt;/ref&gt;

त्यांनी जॉन मॅकलॉघलिन, जॅन गारबारेक आणि केन लॉबर यांसारख्या अनेक पाश्चात्य संगीतकारांसोबत सहयोग केला आहे आणि भारतीय चित्रपटांसाठी संगीतही दिले आहे. चौरसिया यांनी द बीटल्स च्या १९६८ च्या बी-साइड गाणे &quot;द इनर लाईट&quot; मध्येही बासरी वादन केले होते, जे जॉर्ज हॅरिसन यांनी लिहिले होते. त्यांनी जॉर्ज हॅरिसनच्या पहिल्या सोलो अल्बम, Wonderwall Music मध्ये आणि डार्क हॉर्स रेकॉर्ड्सच्या Shankar Family &amp; Friends अल्बममध्ये हॅरिसन, रवी शंकर आणि इतरांसोबतही काम केले आहे.&lt;ref name=pannalalghosh&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/Bansuri-innovator-Pannalal-Ghosh-ignored-in-city/articleshow/46014823.cms|title=Bansuri innovator ignored in city|work=The Times of India|date=26 January 2015|access-date=27 January 2015|author=Ray Chowdhury, Tathagata}}&lt;/ref&gt;

==पुस्तके==
* बासरीचा बादशहा (चरित्र; मूळ हिंदी लेखक सुरजितसिंग; मराठी अनुवाद प्रशांत तळणीकर)

==पुरस्कार==
* [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] - १९८४
* [[कोणार्क सन्मान]] - १९९२
* [[पद्मभूषण]] - १९९२
* यश भारती सन्मान - १९९४
* [[पद्मविभूषण]] - २०००
* हाफिज अली खान सन्मान - २०००
* दीनानाथ मंगेशकर पुरस्कार - २०००
* Pune Pandit Award - २००८, by The Art &amp; Music Foundation, Pune, India
* National Eminence award, NADA VIDYA BHARTI by Visakha Music and Dance Academy, Vizag  - २००९
== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Hariprasad Chaurasia|{{लेखनाव}}}}
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://hariprasadchaurasia.com/ | title = अधिकृत संकेतस्थळ | भाषा = इंग्लिश }}

{{विस्तार}}

{{DEFAULTSORT:चौरसिया,हरिप्रसाद}}
[[वर्ग:भारतीय संगीतकार]]
[[वर्ग:भारतीय बासरीवादक]]
[[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९३८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:कालिदास सन्मान पुरस्कारविजेते]]</text>
      <sha1>2n5if3ymb38v3zdm6kftguglqtiirm9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690455</id>
      <parentid>2690454</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:31:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* सांगीतिक कारकीर्द */</comment>
      <origin>2690455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12336" sha1="26jd57zwis26f5xs8u9glwfjacj9si9" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट गीतकार 
| पार्श्वभूमी_रंग = 
| नाव = हरिप्रसाद चौरसिया
| चित्र = Hariprasad Chaurasia in Concert.jpg
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_title = {{लेखनाव}} (इ.स. २०१०)
| पूर्ण_नाव = 
| जन्म_दिनांक = १ जुलै, इ.स. १९३८
| जन्म_स्थान = [[अलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश|उत्तरप्रदेश]]
| मृत्यू_दिनांक = 
| मृत्यू_स्थान = 
| इतर_नावे = 
| कार्यक्षेत्र = बासरीवादन
| राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]]
| भाषा = हिंदी
| कारकीर्द_काळ = 
| प्रमुख_नाटके = 
| प्रमुख_चित्रपट = 
| प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = 
| पुरस्कार = [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] (इ.स. १९८४), [[पद्मभूषण]] (इ.स. १९९२), [[पद्मविभूषण]] (इ.स. २०००)
| वडील_नाव = 
| आई_नाव = 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = अनुराधा
| अपत्ये = राजीव
| संकेतस्थळ = http://hariprasadchaurasia.com/
| तळटिपा = 
}}
पंडित '''हरिप्रसाद चौरसिया''' ([[जुलै १]], [[इ.स. १९३८]]; [[अलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]]; [[भारत]] - हयात) हे [[भारत|भारतीय]] [[बासरी|बासरीवादक]], संगीतकार आहेत. [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिंदुस्तानी संगीतशैलीच्या]] ढंगाने केलेल्या बासरीवादनासाठी ते ख्यातनाम आहेत. भारतीय केंद्रशासनाने इ.स. १९९२ साली [[पद्मभूषण पुरस्कार]], तर इ.स. २००० साली [[पद्मविभूषण पुरस्कार]] देऊन गौरवले.

== जीवन ==
चौरसियांचा जन्म १ जुलै, इ.स. १९३८ रोजी [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेशातील]] [[अलाहाबाद]] शहरात झाला. त्यांचे वडील व्यवसायाने कुस्तीगीर होते आणि हरिप्रसाद यांनीही कुस्तीतच नावलौकिक मिळवावा अशी त्यांची अपेक्षा होती. परंतु संगीताची आवड असलेल्या हरिप्रसादांनी वडिलांच्या नकळत संगीताचा अभ्यास आरंभला. मित्राच्या घरी संगीतशिक्षणाचा सराव करणारे हरिप्रसाद काही काळ तालमीसाठी वडिलांसोबत [[आखाडा|आखाड्यात]] जात राहिले. बासरीवादनासाठी उपयुक्त ठरणाऱ्या आपल्या दमसासाचे श्रेय ते लहानपणी केलेल्या कुस्तीच्या तालमीला देतात {{संदर्भ हवा}}.

== सांगीतिक कारकीर्द ==
वयाच्या पंधराव्या वर्षापासून चौरसियांनी त्यांच्या घराजवळ राहणाऱ्या पंडित राजारामांकडून हिंदुस्तानी गायकीचे धडे घ्यायला सुरुवात केली. नंतर त्यांनी [[वाराणसी]]च्या पंडित भोलानाथ प्रसन्न यांच्याकडे बासरी शिकण्यास आरंभ केला.

वयाच्या पंधराव्या वर्षापासून चौरसियांनी त्यांच्या घराजवळ राहणाऱ्या पंडित राजारामांकडून हिंदुस्तानी गायकीचे धडे घ्यायला सुरुवात केली. नंतर त्यांनी वाराणसीच्या पंडित भोलानाथ प्रसन्न यांच्याकडे बासरी शिकण्यास आरंभ केला.

शास्त्रीय संगीताव्यतिरिक्त, हरिप्रसाद यांनी [[शिवकुमार शर्मा]] यांच्यासोबत सहयोग करून [[शिव-हरी]] नावाची एक जोडी तयार केली होती. या जोडीने 'सिलसिला' आणि 'चांदनी' यांसारख्या अनेक लोकप्रिय चित्रपटांसाठी संगीत दिले आणि काही अत्यंत लोकप्रिय गाणी तयार केली.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/thehindu/2000/04/06/stories/09060701.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109132116/http://www.thehindu.com/thehindu/2000/04/06/stories/09060701.htm|url-status=dead|archive-date=9 January 2016|title=Enchantment from Eden valley|access-date=26 August 2018|newspaper=[[The Hindu]]|date=6 April 2000}}&lt;/ref&gt; चौरसिया यांनी भुवनेश्वर मिश्रा यांच्यासोबतही सहयोग केला आणि &quot;भुवन-हरी&quot; (शिव-हरीच्या धर्तीवर) नावाची जोडी बनवून अनेक ओडिया चित्रपटांसाठी संगीत दिले. त्यांनी अनेक गाणी तयार केली जी त्या राज्यात प्रचंड लोकप्रिय झाली. यामध्ये 'मुजे जानेना कहा बााता' (गायक: सुमन कल्याणपूर; चित्रपट: 'गपा हेलेबी सता'); आणि 'मा ओ ममता' मधील सर्व गाणी, तसेच इतर अनेक गाण्यांचा समावेश आहे. चौरसिया यांचे पुतणे आणि शिष्य राकेश चौरसिया हे देखील एक बासरीवादक आहेत आणि ते झाकीर हुसेन यांच्यासारख्या कलाकारांसोबत सादरीकरण करत आहेत. ते नेदरलँड्समधील रॉटरडॅम म्युझिक कन्झर्व्हेटरीमध्ये वर्ल्ड म्युझिक विभागाचे कलात्मक संचालक म्हणून कार्यरत आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=KYS |first=Team |date=29 September 2016 |title=Melodies Of Brindavan: Pandit Hariprasad Chourasia |url=https://medium.com/knowyourstar/melodies-of-brindavan-pandit-hariprasad-chourasia-1b3c22e7ca26 |access-date=19 June 2024 |website=KnowYourStar |language=en}}&lt;/ref&gt; तसेच, त्यांनी मुंबईत (२००६ मध्ये उघडलेले) 'वृंदावन गुरुकुल' आणि भुवनेश्वरमध्ये (२०१० मध्ये उघडलेले) 'वृंदावन गुरुकुल'ची स्थापना केली. या दोन्ही संस्था गुरू-शिष्य परंपरेनुसार विद्यार्थ्यांना बासरी वादनाचे प्रशिक्षण देण्यासाठी समर्पित आहेत.&lt;ref name=connected&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/pandit-hari-prasad-chaurasia-concert/article8504727.ece| title=Blown away by the master|work=The Hindu|date=22 April 2016|access-date=28 April 2016|author=Manjari Sinha}}&lt;/ref&gt;

त्यांनी जॉन मॅकलॉघलिन, जॅन गारबारेक आणि केन लॉबर यांसारख्या अनेक पाश्चात्य संगीतकारांसोबत सहयोग केला आहे आणि भारतीय चित्रपटांसाठी संगीतही दिले आहे. चौरसिया यांनी [[द बीटल्स]] च्या १९६८ च्या बी-साइड गाणे &quot;द इनर लाईट&quot; मध्येही बासरी वादन केले होते, जे [[जॉर्ज हॅरिसन]] यांनी लिहिले होते. त्यांनी जॉर्ज हॅरिसनच्या पहिल्या सोलो अल्बम, Wonderwall Music मध्ये आणि डार्क हॉर्स रेकॉर्ड्सच्या Shankar Family &amp; Friends अल्बममध्ये हॅरिसन, रवी शंकर आणि इतरांसोबतही काम केले आहे.&lt;ref name=pannalalghosh&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/Bansuri-innovator-Pannalal-Ghosh-ignored-in-city/articleshow/46014823.cms|title=Bansuri innovator ignored in city|work=The Times of India|date=26 January 2015|access-date=27 January 2015|author=Ray Chowdhury, Tathagata}}&lt;/ref&gt;

==पुस्तके==
* बासरीचा बादशहा (चरित्र; मूळ हिंदी लेखक सुरजितसिंग; मराठी अनुवाद प्रशांत तळणीकर)

==पुरस्कार==
* [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] - १९८४
* [[कोणार्क सन्मान]] - १९९२
* [[पद्मभूषण]] - १९९२
* यश भारती सन्मान - १९९४
* [[पद्मविभूषण]] - २०००
* हाफिज अली खान सन्मान - २०००
* दीनानाथ मंगेशकर पुरस्कार - २०००
* Pune Pandit Award - २००८, by The Art &amp; Music Foundation, Pune, India
* National Eminence award, NADA VIDYA BHARTI by Visakha Music and Dance Academy, Vizag  - २००९
== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Hariprasad Chaurasia|{{लेखनाव}}}}
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://hariprasadchaurasia.com/ | title = अधिकृत संकेतस्थळ | भाषा = इंग्लिश }}

{{विस्तार}}

{{DEFAULTSORT:चौरसिया,हरिप्रसाद}}
[[वर्ग:भारतीय संगीतकार]]
[[वर्ग:भारतीय बासरीवादक]]
[[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९३८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:कालिदास सन्मान पुरस्कारविजेते]]</text>
      <sha1>26jd57zwis26f5xs8u9glwfjacj9si9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690456</id>
      <parentid>2690455</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:33:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2690456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12406" sha1="1aw285dtcrquaxxbapx89xlhyzu9loq" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट गीतकार 
| पार्श्वभूमी_रंग = 
| नाव = हरिप्रसाद चौरसिया
| चित्र = Hariprasad Chaurasia in Concert.jpg
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_title = {{लेखनाव}} (इ.स. २०१०)
| पूर्ण_नाव = 
| जन्म_दिनांक = १ जुलै, इ.स. १९३८
| जन्म_स्थान = [[अलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश|उत्तरप्रदेश]]
| मृत्यू_दिनांक = 
| मृत्यू_स्थान = 
| इतर_नावे = 
| कार्यक्षेत्र = बासरीवादन
| राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]]
| भाषा = हिंदी
| कारकीर्द_काळ = 
| प्रमुख_नाटके = 
| प्रमुख_चित्रपट = 
| प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = 
| पुरस्कार = [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] (इ.स. १९८४), [[पद्मभूषण]] (इ.स. १९९२), [[पद्मविभूषण]] (इ.स. २०००)
| वडील_नाव = 
| आई_नाव = 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = अनुराधा
| अपत्ये = राजीव
| संकेतस्थळ = http://hariprasadchaurasia.com/
| तळटिपा = 
}}
पंडित '''हरिप्रसाद चौरसिया''' ([[जुलै १]], [[इ.स. १९३८]]; [[अलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]]; [[भारत]] - हयात) हे [[भारत|भारतीय]] [[बासरी|बासरीवादक]], संगीतकार आहेत. [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिंदुस्तानी संगीतशैलीच्या]] ढंगाने केलेल्या बासरीवादनासाठी ते ख्यातनाम आहेत. भारतीय केंद्रशासनाने इ.स. १९९२ साली [[पद्मभूषण पुरस्कार]], तर इ.स. २००० साली [[पद्मविभूषण पुरस्कार]] देऊन गौरवले.

== जीवन ==
चौरसियांचा जन्म १ जुलै, इ.स. १९३८ रोजी [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेशातील]] [[अलाहाबाद]] शहरात झाला. त्यांचे वडील व्यवसायाने कुस्तीगीर होते आणि हरिप्रसाद यांनीही कुस्तीतच नावलौकिक मिळवावा अशी त्यांची अपेक्षा होती. परंतु संगीताची आवड असलेल्या हरिप्रसादांनी वडिलांच्या नकळत संगीताचा अभ्यास आरंभला. मित्राच्या घरी संगीतशिक्षणाचा सराव करणारे हरिप्रसाद काही काळ तालमीसाठी वडिलांसोबत [[आखाडा|आखाड्यात]] जात राहिले. बासरीवादनासाठी उपयुक्त ठरणाऱ्या आपल्या दमसासाचे श्रेय ते लहानपणी केलेल्या कुस्तीच्या तालमीला देतात {{संदर्भ हवा}}.

== सांगीतिक कारकीर्द ==
वयाच्या पंधराव्या वर्षापासून चौरसियांनी त्यांच्या घराजवळ राहणाऱ्या पंडित राजारामांकडून हिंदुस्तानी गायकीचे धडे घ्यायला सुरुवात केली. नंतर त्यांनी [[वाराणसी]]च्या पंडित भोलानाथ प्रसन्न यांच्याकडे बासरी शिकण्यास आरंभ केला.

वयाच्या पंधराव्या वर्षापासून चौरसियांनी त्यांच्या घराजवळ राहणाऱ्या पंडित राजारामांकडून हिंदुस्तानी गायकीचे धडे घ्यायला सुरुवात केली. नंतर त्यांनी वाराणसीच्या पंडित भोलानाथ प्रसन्न यांच्याकडे बासरी शिकण्यास आरंभ केला.

शास्त्रीय संगीताव्यतिरिक्त, हरिप्रसाद यांनी [[शिवकुमार शर्मा]] यांच्यासोबत सहयोग करून [[शिव-हरी]] नावाची एक जोडी तयार केली होती. या जोडीने 'सिलसिला' आणि 'चांदनी' यांसारख्या अनेक लोकप्रिय चित्रपटांसाठी संगीत दिले आणि काही अत्यंत लोकप्रिय गाणी तयार केली.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/thehindu/2000/04/06/stories/09060701.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109132116/http://www.thehindu.com/thehindu/2000/04/06/stories/09060701.htm|url-status=dead|archive-date=9 January 2016|title=Enchantment from Eden valley|access-date=26 August 2018|newspaper=[[The Hindu]]|date=6 April 2000}}&lt;/ref&gt; चौरसिया यांनी भुवनेश्वर मिश्रा यांच्यासोबतही सहयोग केला आणि &quot;भुवन-हरी&quot; (शिव-हरीच्या धर्तीवर) नावाची जोडी बनवून अनेक ओडिया चित्रपटांसाठी संगीत दिले. त्यांनी अनेक गाणी तयार केली जी त्या राज्यात प्रचंड लोकप्रिय झाली. यामध्ये 'मुजे जानेना कहा बााता' (गायक: सुमन कल्याणपूर; चित्रपट: 'गपा हेलेबी सता'); आणि 'मा ओ ममता' मधील सर्व गाणी, तसेच इतर अनेक गाण्यांचा समावेश आहे. चौरसिया यांचे पुतणे आणि शिष्य राकेश चौरसिया हे देखील एक बासरीवादक आहेत आणि ते झाकीर हुसेन यांच्यासारख्या कलाकारांसोबत सादरीकरण करत आहेत. ते नेदरलँड्समधील रॉटरडॅम म्युझिक कन्झर्व्हेटरीमध्ये वर्ल्ड म्युझिक विभागाचे कलात्मक संचालक म्हणून कार्यरत आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=KYS |first=Team |date=29 September 2016 |title=Melodies Of Brindavan: Pandit Hariprasad Chourasia |url=https://medium.com/knowyourstar/melodies-of-brindavan-pandit-hariprasad-chourasia-1b3c22e7ca26 |access-date=19 June 2024 |website=KnowYourStar |language=en}}&lt;/ref&gt; तसेच, त्यांनी मुंबईत (२००६ मध्ये उघडलेले) 'वृंदावन गुरुकुल' आणि भुवनेश्वरमध्ये (२०१० मध्ये उघडलेले) 'वृंदावन गुरुकुल'ची स्थापना केली. या दोन्ही संस्था गुरू-शिष्य परंपरेनुसार विद्यार्थ्यांना बासरी वादनाचे प्रशिक्षण देण्यासाठी समर्पित आहेत.&lt;ref name=connected&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/pandit-hari-prasad-chaurasia-concert/article8504727.ece| title=Blown away by the master|work=The Hindu|date=22 April 2016|access-date=28 April 2016|author=Manjari Sinha}}&lt;/ref&gt;

त्यांनी जॉन मॅकलॉघलिन, जॅन गारबारेक आणि केन लॉबर यांसारख्या अनेक पाश्चात्य संगीतकारांसोबत सहयोग केला आहे आणि भारतीय चित्रपटांसाठी संगीतही दिले आहे. चौरसिया यांनी [[द बीटल्स]] च्या १९६८ च्या बी-साइड गाणे &quot;द इनर लाईट&quot; मध्येही बासरी वादन केले होते, जे [[जॉर्ज हॅरिसन]] यांनी लिहिले होते. त्यांनी जॉर्ज हॅरिसनच्या पहिल्या सोलो अल्बम, वंडरवॉल म्युझिक मध्ये आणि डार्क हॉर्स रेकॉर्ड्सच्या शंकर  फॅमिली अँड फ्रेंड्स अल्बममध्ये हॅरिसन, रवी शंकर आणि इतरांसोबतही काम केले आहे.&lt;ref name=pannalalghosh&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/Bansuri-innovator-Pannalal-Ghosh-ignored-in-city/articleshow/46014823.cms|title=Bansuri innovator ignored in city|work=The Times of India|date=26 January 2015|access-date=27 January 2015|author=Ray Chowdhury, Tathagata}}&lt;/ref&gt;

==पुस्तके==
* बासरीचा बादशहा (चरित्र; मूळ हिंदी लेखक सुरजितसिंग; मराठी अनुवाद प्रशांत तळणीकर)

==पुरस्कार==
* [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] - १९८४
* [[कोणार्क सन्मान]] - १९९२
* [[पद्मभूषण]] - १९९२
* यश भारती सन्मान - १९९४
* [[पद्मविभूषण]] - २०००
* हाफिज अली खान सन्मान - २०००
* दीनानाथ मंगेशकर पुरस्कार - २०००
* Pune Pandit Award - २००८, by The Art &amp; Music Foundation, Pune, India
* National Eminence award, NADA VIDYA BHARTI by Visakha Music and Dance Academy, Vizag  - २००९
== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Hariprasad Chaurasia|{{लेखनाव}}}}
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://hariprasadchaurasia.com/ | title = अधिकृत संकेतस्थळ | भाषा = इंग्लिश }}

{{विस्तार}}

{{DEFAULTSORT:चौरसिया,हरिप्रसाद}}
[[वर्ग:भारतीय संगीतकार]]
[[वर्ग:भारतीय बासरीवादक]]
[[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९३८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:कालिदास सन्मान पुरस्कारविजेते]]</text>
      <sha1>1aw285dtcrquaxxbapx89xlhyzu9loq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690457</id>
      <parentid>2690456</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:35:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2690457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12420" sha1="ez6zamh9cob7ibgj8oga607dnk059jf" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट गीतकार 
| पार्श्वभूमी_रंग = 
| नाव = हरिप्रसाद चौरसिया
| चित्र = Hariprasad Chaurasia in Concert.jpg
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_title = {{लेखनाव}} (इ.स. २०१०)
| पूर्ण_नाव = 
| जन्म_दिनांक = १ जुलै, इ.स. १९३८
| जन्म_स्थान = [[अलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश|उत्तरप्रदेश]]
| मृत्यू_दिनांक = 
| मृत्यू_स्थान = 
| इतर_नावे = 
| कार्यक्षेत्र = बासरीवादन
| राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]]
| भाषा = हिंदी
| कारकीर्द_काळ = 
| प्रमुख_नाटके = 
| प्रमुख_चित्रपट = 
| प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = 
| पुरस्कार = [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] (इ.स. १९८४), [[पद्मभूषण]] (इ.स. १९९२), [[पद्मविभूषण]] (इ.स. २०००)
| वडील_नाव = 
| आई_नाव = 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = अनुराधा
| अपत्ये = राजीव
| संकेतस्थळ = http://hariprasadchaurasia.com/
| तळटिपा = 
}}
पंडित '''हरिप्रसाद चौरसिया''' ([[जुलै १]], [[इ.स. १९३८]]; [[अलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]]; [[भारत]] - हयात) हे [[भारत|भारतीय]] [[बासरी|बासरीवादक]], संगीतकार आहेत. [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिंदुस्तानी संगीतशैलीच्या]] ढंगाने केलेल्या बासरीवादनासाठी ते ख्यातनाम आहेत. भारतीय केंद्रशासनाने इ.स. १९९२ साली [[पद्मभूषण पुरस्कार]], तर इ.स. २००० साली [[पद्मविभूषण पुरस्कार]] देऊन गौरवले.

== जीवन ==
चौरसियांचा जन्म १ जुलै, इ.स. १९३८ रोजी [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेशातील]] [[अलाहाबाद]] शहरात झाला. त्यांचे वडील व्यवसायाने कुस्तीगीर होते आणि हरिप्रसाद यांनीही कुस्तीतच नावलौकिक मिळवावा अशी त्यांची अपेक्षा होती. परंतु संगीताची आवड असलेल्या हरिप्रसादांनी वडिलांच्या नकळत संगीताचा अभ्यास आरंभला. मित्राच्या घरी संगीतशिक्षणाचा सराव करणारे हरिप्रसाद काही काळ तालमीसाठी वडिलांसोबत [[आखाडा|आखाड्यात]] जात राहिले. बासरीवादनासाठी उपयुक्त ठरणाऱ्या आपल्या दमसासाचे श्रेय ते लहानपणी केलेल्या कुस्तीच्या तालमीला देतात {{संदर्भ हवा}}.

== सांगीतिक कारकीर्द ==
वयाच्या पंधराव्या वर्षापासून चौरसियांनी त्यांच्या घराजवळ राहणाऱ्या पंडित राजारामांकडून हिंदुस्तानी गायकीचे धडे घ्यायला सुरुवात केली. नंतर त्यांनी [[वाराणसी]]च्या पंडित भोलानाथ प्रसन्न यांच्याकडे बासरी शिकण्यास आरंभ केला.

वयाच्या पंधराव्या वर्षापासून चौरसियांनी त्यांच्या घराजवळ राहणाऱ्या पंडित राजारामांकडून हिंदुस्तानी गायकीचे धडे घ्यायला सुरुवात केली. नंतर त्यांनी वाराणसीच्या पंडित भोलानाथ प्रसन्न यांच्याकडे बासरी शिकण्यास आरंभ केला.

शास्त्रीय संगीताव्यतिरिक्त, हरिप्रसाद यांनी [[शिवकुमार शर्मा]] यांच्यासोबत सहयोग करून [[शिव-हरी]] नावाची एक जोडी तयार केली होती. या जोडीने 'सिलसिला' आणि 'चांदनी' यांसारख्या अनेक लोकप्रिय चित्रपटांसाठी संगीत दिले आणि काही अत्यंत लोकप्रिय गाणी तयार केली.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/thehindu/2000/04/06/stories/09060701.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109132116/http://www.thehindu.com/thehindu/2000/04/06/stories/09060701.htm|url-status=dead|archive-date=9 January 2016|title=Enchantment from Eden valley|access-date=26 August 2018|newspaper=[[The Hindu]]|date=6 April 2000}}&lt;/ref&gt; चौरसिया यांनी भुवनेश्वर मिश्रा यांच्यासोबतही सहयोग केला आणि &quot;भुवन-हरी&quot; (शिव-हरीच्या धर्तीवर) नावाची जोडी बनवून अनेक ओडिया चित्रपटांसाठी संगीत दिले. त्यांनी अनेक गाणी तयार केली जी त्या राज्यात प्रचंड लोकप्रिय झाली. यामध्ये 'मुजे जानेना कहा बााता' (गायिका: [[सुमन कल्याणपूर]]; चित्रपट: 'गपा हेलेबी सता'); आणि 'मा ओ ममता' मधील सर्व गाणी, तसेच इतर अनेक गाण्यांचा समावेश आहे. चौरसिया यांचे पुतणे आणि शिष्य [[राकेश चौरसिया]] हे देखील एक बासरीवादक आहेत आणि ते झाकीर हुसेन यांच्यासारख्या कलाकारांसोबत सादरीकरण करत आहेत. ते नेदरलँड्समधील रॉटरडॅम म्युझिक कन्झर्व्हेटरीमध्ये वर्ल्ड म्युझिक विभागाचे कलात्मक संचालक म्हणून कार्यरत आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=KYS |first=Team |date=29 September 2016 |title=Melodies Of Brindavan: Pandit Hariprasad Chourasia |url=https://medium.com/knowyourstar/melodies-of-brindavan-pandit-hariprasad-chourasia-1b3c22e7ca26 |access-date=19 June 2024 |website=KnowYourStar |language=en}}&lt;/ref&gt; तसेच, त्यांनी मुंबईत (२००६ मध्ये उघडलेले) 'वृंदावन गुरुकुल' आणि भुवनेश्वरमध्ये (२०१० मध्ये उघडलेले) 'वृंदावन गुरुकुल'ची स्थापना केली. या दोन्ही संस्था गुरू-शिष्य परंपरेनुसार विद्यार्थ्यांना बासरी वादनाचे प्रशिक्षण देण्यासाठी समर्पित आहेत.&lt;ref name=connected&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/pandit-hari-prasad-chaurasia-concert/article8504727.ece| title=Blown away by the master|work=The Hindu|date=22 April 2016|access-date=28 April 2016|author=Manjari Sinha}}&lt;/ref&gt;

त्यांनी जॉन मॅकलॉघलिन, जॅन गारबारेक आणि केन लॉबर यांसारख्या अनेक पाश्चात्य संगीतकारांसोबत सहयोग केला आहे आणि भारतीय चित्रपटांसाठी संगीतही दिले आहे. चौरसिया यांनी [[द बीटल्स]] च्या १९६८ च्या बी-साइड गाणे &quot;द इनर लाईट&quot; मध्येही बासरी वादन केले होते, जे [[जॉर्ज हॅरिसन]] यांनी लिहिले होते. त्यांनी जॉर्ज हॅरिसनच्या पहिल्या सोलो अल्बम, वंडरवॉल म्युझिक मध्ये आणि डार्क हॉर्स रेकॉर्ड्सच्या शंकर  फॅमिली अँड फ्रेंड्स अल्बममध्ये हॅरिसन, रवी शंकर आणि इतरांसोबतही काम केले आहे.&lt;ref name=pannalalghosh&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/Bansuri-innovator-Pannalal-Ghosh-ignored-in-city/articleshow/46014823.cms|title=Bansuri innovator ignored in city|work=The Times of India|date=26 January 2015|access-date=27 January 2015|author=Ray Chowdhury, Tathagata}}&lt;/ref&gt;

==पुस्तके==
* बासरीचा बादशहा (चरित्र; मूळ हिंदी लेखक सुरजितसिंग; मराठी अनुवाद प्रशांत तळणीकर)

==पुरस्कार==
* [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] - १९८४
* [[कोणार्क सन्मान]] - १९९२
* [[पद्मभूषण]] - १९९२
* यश भारती सन्मान - १९९४
* [[पद्मविभूषण]] - २०००
* हाफिज अली खान सन्मान - २०००
* दीनानाथ मंगेशकर पुरस्कार - २०००
* Pune Pandit Award - २००८, by The Art &amp; Music Foundation, Pune, India
* National Eminence award, NADA VIDYA BHARTI by Visakha Music and Dance Academy, Vizag  - २००९
== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Hariprasad Chaurasia|{{लेखनाव}}}}
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://hariprasadchaurasia.com/ | title = अधिकृत संकेतस्थळ | भाषा = इंग्लिश }}

{{विस्तार}}

{{DEFAULTSORT:चौरसिया,हरिप्रसाद}}
[[वर्ग:भारतीय संगीतकार]]
[[वर्ग:भारतीय बासरीवादक]]
[[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९३८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:कालिदास सन्मान पुरस्कारविजेते]]</text>
      <sha1>ez6zamh9cob7ibgj8oga607dnk059jf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690458</id>
      <parentid>2690457</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2690458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12313" sha1="5nloqoqm5qoyxm9kr3cmeaibkf0gwb9" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट गीतकार 
| पार्श्वभूमी_रंग = 
| नाव = हरिप्रसाद चौरसिया
| चित्र = Hariprasad Chaurasia in Concert.jpg
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_title = {{लेखनाव}} (इ.स. २०१०)
| पूर्ण_नाव = 
| जन्म_दिनांक = {{birth date and age|df=y|1938|07|01}}
| जन्म_स्थान = [[अलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]]
| मृत्यू_दिनांक = 
| मृत्यू_स्थान = 
| इतर_नावे = 
| कार्यक्षेत्र = बासरीवादन
| राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]]
| भाषा = हिंदी
| कारकीर्द_काळ = 
| प्रमुख_नाटके = 
| प्रमुख_चित्रपट = 
| प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = 
| पुरस्कार = [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] (१९८४), [[पद्मभूषण]] (१९९२), [[पद्मविभूषण]] (२०००)
| वडील_नाव = 
| आई_नाव = 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = अनुराधा
| अपत्ये = राजीव
| संकेतस्थळ = http://hariprasadchaurasia.com/
| तळटिपा = 
}}
पंडित '''हरिप्रसाद चौरसिया''' ([[जुलै १]], [[इ.स. १९३८|१९३८]]; [[अलाहाबाद]] - हयात) हे [[भारत|भारतीय]] [[बासरी|बासरीवादक]], संगीतकार आहेत. [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिंदुस्तानी संगीतशैलीच्या]] ढंगाने केलेल्या बासरीवादनासाठी ते ख्यातनाम आहेत. भारतीय केंद्रशासनाने इ.स. १९९२ साली [[पद्मभूषण पुरस्कार]], तर इ.स. २००० साली [[पद्मविभूषण पुरस्कार]] देऊन गौरवले.

== जीवन ==
चौरसियांचा जन्म १ जुलै, इ.स. १९३८ रोजी [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेशातील]] [[अलाहाबाद]] शहरात झाला. त्यांचे वडील व्यवसायाने कुस्तीगीर होते आणि हरिप्रसाद यांनीही कुस्तीतच नावलौकिक मिळवावा अशी त्यांची अपेक्षा होती. परंतु संगीताची आवड असलेल्या हरिप्रसादांनी वडिलांच्या नकळत संगीताचा अभ्यास आरंभला. मित्राच्या घरी संगीतशिक्षणाचा सराव करणारे हरिप्रसाद काही काळ तालमीसाठी वडिलांसोबत [[आखाडा|आखाड्यात]] जात राहिले. बासरीवादनासाठी उपयुक्त ठरणाऱ्या आपल्या दमसासाचे श्रेय ते लहानपणी केलेल्या कुस्तीच्या तालमीला देतात {{संदर्भ हवा}}.

== सांगीतिक कारकीर्द ==
वयाच्या पंधराव्या वर्षापासून चौरसियांनी त्यांच्या घराजवळ राहणाऱ्या पंडित राजारामांकडून हिंदुस्तानी गायकीचे धडे घ्यायला सुरुवात केली. नंतर त्यांनी [[वाराणसी]]च्या पंडित भोलानाथ प्रसन्न यांच्याकडे बासरी शिकण्यास आरंभ केला.

वयाच्या पंधराव्या वर्षापासून चौरसियांनी त्यांच्या घराजवळ राहणाऱ्या पंडित राजारामांकडून हिंदुस्तानी गायकीचे धडे घ्यायला सुरुवात केली. नंतर त्यांनी वाराणसीच्या पंडित भोलानाथ प्रसन्न यांच्याकडे बासरी शिकण्यास आरंभ केला.

शास्त्रीय संगीताव्यतिरिक्त, हरिप्रसाद यांनी [[शिवकुमार शर्मा]] यांच्यासोबत सहयोग करून [[शिव-हरी]] नावाची एक जोडी तयार केली होती. या जोडीने 'सिलसिला' आणि 'चांदनी' यांसारख्या अनेक लोकप्रिय चित्रपटांसाठी संगीत दिले आणि काही अत्यंत लोकप्रिय गाणी तयार केली.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/thehindu/2000/04/06/stories/09060701.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109132116/http://www.thehindu.com/thehindu/2000/04/06/stories/09060701.htm|url-status=dead|archive-date=9 January 2016|title=Enchantment from Eden valley|access-date=26 August 2018|newspaper=[[The Hindu]]|date=6 April 2000}}&lt;/ref&gt; चौरसिया यांनी भुवनेश्वर मिश्रा यांच्यासोबतही सहयोग केला आणि &quot;भुवन-हरी&quot; (शिव-हरीच्या धर्तीवर) नावाची जोडी बनवून अनेक ओडिया चित्रपटांसाठी संगीत दिले. त्यांनी अनेक गाणी तयार केली जी त्या राज्यात प्रचंड लोकप्रिय झाली. यामध्ये 'मुजे जानेना कहा बााता' (गायिका: [[सुमन कल्याणपूर]]; चित्रपट: 'गपा हेलेबी सता'); आणि 'मा ओ ममता' मधील सर्व गाणी, तसेच इतर अनेक गाण्यांचा समावेश आहे. चौरसिया यांचे पुतणे आणि शिष्य [[राकेश चौरसिया]] हे देखील एक बासरीवादक आहेत आणि ते झाकीर हुसेन यांच्यासारख्या कलाकारांसोबत सादरीकरण करत आहेत. ते नेदरलँड्समधील रॉटरडॅम म्युझिक कन्झर्व्हेटरीमध्ये वर्ल्ड म्युझिक विभागाचे कलात्मक संचालक म्हणून कार्यरत आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=KYS |first=Team |date=29 September 2016 |title=Melodies Of Brindavan: Pandit Hariprasad Chourasia |url=https://medium.com/knowyourstar/melodies-of-brindavan-pandit-hariprasad-chourasia-1b3c22e7ca26 |access-date=19 June 2024 |website=KnowYourStar |language=en}}&lt;/ref&gt; तसेच, त्यांनी मुंबईत (२००६ मध्ये उघडलेले) 'वृंदावन गुरुकुल' आणि भुवनेश्वरमध्ये (२०१० मध्ये उघडलेले) 'वृंदावन गुरुकुल'ची स्थापना केली. या दोन्ही संस्था गुरू-शिष्य परंपरेनुसार विद्यार्थ्यांना बासरी वादनाचे प्रशिक्षण देण्यासाठी समर्पित आहेत.&lt;ref name=connected&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/pandit-hari-prasad-chaurasia-concert/article8504727.ece| title=Blown away by the master|work=The Hindu|date=22 April 2016|access-date=28 April 2016|author=Manjari Sinha}}&lt;/ref&gt;

त्यांनी जॉन मॅकलॉघलिन, जॅन गारबारेक आणि केन लॉबर यांसारख्या अनेक पाश्चात्य संगीतकारांसोबत सहयोग केला आहे आणि भारतीय चित्रपटांसाठी संगीतही दिले आहे. चौरसिया यांनी [[द बीटल्स]] च्या १९६८ च्या बी-साइड गाणे &quot;द इनर लाईट&quot; मध्येही बासरी वादन केले होते, जे [[जॉर्ज हॅरिसन]] यांनी लिहिले होते. त्यांनी जॉर्ज हॅरिसनच्या पहिल्या सोलो अल्बम, वंडरवॉल म्युझिक मध्ये आणि डार्क हॉर्स रेकॉर्ड्सच्या शंकर  फॅमिली अँड फ्रेंड्स अल्बममध्ये हॅरिसन, रवी शंकर आणि इतरांसोबतही काम केले आहे.&lt;ref name=pannalalghosh&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/Bansuri-innovator-Pannalal-Ghosh-ignored-in-city/articleshow/46014823.cms|title=Bansuri innovator ignored in city|work=The Times of India|date=26 January 2015|access-date=27 January 2015|author=Ray Chowdhury, Tathagata}}&lt;/ref&gt;

==पुस्तके==
* बासरीचा बादशहा (चरित्र; मूळ हिंदी लेखक सुरजितसिंग; मराठी अनुवाद प्रशांत तळणीकर)

==पुरस्कार==
* [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] - १९८४
* [[कोणार्क सन्मान]] - १९९२
* [[पद्मभूषण]] - १९९२
* यश भारती सन्मान - १९९४
* [[पद्मविभूषण]] - २०००
* हाफिज अली खान सन्मान - २०००
* दीनानाथ मंगेशकर पुरस्कार - २०००
* Pune Pandit Award - २००८, by The Art &amp; Music Foundation, Pune, India
* National Eminence award, NADA VIDYA BHARTI by Visakha Music and Dance Academy, Vizag  - २००९
== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Hariprasad Chaurasia|{{लेखनाव}}}}
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://hariprasadchaurasia.com/ | title = अधिकृत संकेतस्थळ | भाषा = इंग्लिश }}

{{विस्तार}}

{{DEFAULTSORT:चौरसिया,हरिप्रसाद}}
[[वर्ग:भारतीय संगीतकार]]
[[वर्ग:भारतीय बासरीवादक]]
[[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९३८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:कालिदास सन्मान पुरस्कारविजेते]]</text>
      <sha1>5nloqoqm5qoyxm9kr3cmeaibkf0gwb9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कानपूर लोकसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51339</id>
    <revision>
      <id>2690527</id>
      <parentid>2623338</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:26:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <origin>2690527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4547" sha1="8clplf5xpooyee643pzttw8o99rra4t" xml:space="preserve">'''कानपूर लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील [[कानपूर]] शहरात स्थित असून येथील सर्व पाच [[उत्तर प्रदेश विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[कानपूर नगर जिल्हा|कानपूर नगर जिल्ह्यात]] आहेत.

== विधानसभा मतदासंघ ==
लोकसभा मतदारसंघ कानपूरमध्ये २००९ पासून खालील ५ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! #
! नाव
! जिल्हा
|-
|१
| कानपूर छावणी
| rowspan=5 | [[कानपूर नगर जिल्हा|कानपूर नगर]]
|-
|२
| गोविंद नगर
|-
|३
| सिसामाऊ
|-
|४
| आर्या नगर
|-
|५
| किडवाई नगर
|}

== खासदार ==

{| class=&quot;wikitable&quot; 
!वर्ष
!लोकसभा&lt;br&gt;सत्र
![[खासदार]]
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
|-
|[[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]]
|[[सातवी लोकसभा|सातवी]]
| [[आरिफ मोहम्मद खान]]
| rowspan=2 bgcolor=#87CEEB|
| rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
|[[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]]
|[[आठवी लोकसभा|आठवी]]
| [[नरेशचंद्र चतुर्वेदी]]
|-
|[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]]
|[[नववी लोकसभा|नववी]]
| [[सुभाषिनी अली]]
| bgcolor=#FF3300|
| [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]]
|-
|[[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]]
|[[दहावी लोकसभा|दहावी]]
| rowspan=3 | [[जगतवीरसिंग द्रोण]]
| rowspan=3 bgcolor=#F4C430|
| rowspan=3 | [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
|[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]]
|[[अकरावी लोकसभा|अकरावी]]
|-
|[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]]
|[[बारावी लोकसभा|बारावी]]
|-
|[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]]
|[[तेरावी लोकसभा|तेरावी]]
| rowspan=3 | [[श्रीप्रकाश जैसवाल]]
| rowspan=3 bgcolor=#87CEEB|
| rowspan=3 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|-
|[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]]
|[[चौदावी लोकसभा|चौदावी]]
|-
|[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]]
|[[पंधरावी लोकसभा|पंधरावी ]]
|-
|[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]]
|[[सोळावी लोकसभा|सोळावी]]
| [[मुरलीमनोहर जोशी]]
| rowspan=3 bgcolor=#F4C430|
| rowspan=3 | [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
|[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]]
|[[सतरावी लोकसभा|सतरावी]]
| [[सत्यदेव पचौरी]]
|-
|[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]]
|[[अठरावी लोकसभा|अठरावी]]
| [[रमेश अवस्थी]]
|}


==हे सुद्धा पहा==
*[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]]

{{उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ}}

[[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:कानपूर नगर जिल्हा]]</text>
      <sha1>8clplf5xpooyee643pzttw8o99rra4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एटा लोकसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51345</id>
    <revision>
      <id>2690524</id>
      <parentid>2689770</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:17:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2690524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4784" sha1="rf4cm4nufkckfdmpazbcs10i85voujk" xml:space="preserve">'''एटा लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील [[एटा]] शहरात स्थित असून येथील दोन [[उत्तर प्रदेश विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[एटा जिल्हा|एटा जिल्ह्यात]] तर उर्वरित तीन [[कासगंज जिल्हा]]मध्ये आहेत.

== विधानसभा मतदासंघ ==
लोकसभा मतदारसंघ एटामध्ये २००९ पासून खालील ५ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! #
! नाव
! जिल्हा
|-
|१
| कासगंज
| rowspan=3 | [[कासगंज जिल्हा|कासगंज]]
|-
|२
| अमनपूर
|-
|३
| पतियाली
|-
|४
| एटा
| rowspan=2 | [[एटा जिल्हा|एटा]]
|-
|५
| मडहारा
|}

== खासदार ==

{| class=&quot;wikitable&quot; 
!वर्ष
!लोकसभा&lt;br&gt;सत्र
![[खासदार]]
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
|-
|[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]]
|[[सहावी लोकसभा|सहावी]]
| [[महादीपक सिंह शाक्य]]
| bgcolor=#0066CC|
| [[जनता पक्ष]]
|-
|[[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]]
|[[सातवी लोकसभा|सातवी]]
| मुशीर अहमद खान
| bgcolor=#87CEEB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस (आय)]]
|-
|[[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]]
|[[आठवी लोकसभा|आठवी]]
| मोहम्मद महफूझ अली
| bgcolor=#66FF66|
| [[लोकदल]]
|-
|[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]]
|[[नववी लोकसभा|नववी]]
| rowspan=4 | [[महादीपक सिंह शाक्य]]
| rowspan=4 bgcolor=#F4C430|
| rowspan=4 | [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
|[[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]]
|[[दहावी लोकसभा|दहावी]]
|-
|[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]]
|[[अकरावी लोकसभा|अकरावी]]
|-
|[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]]
|[[बारावी लोकसभा|बारावी]]
|-
|[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]]
|[[तेरावी लोकसभा|तेरावी]]
| rowspan=2 | [[देवेंद्र सिंह यादव]]
| rowspan=2 bgcolor=#FF3300|
| rowspan=2 | [[समाजवादी पक्ष]]
|-
|[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]]
|[[चौदावी लोकसभा|चौदावी]]
|-
|[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]]
|[[पंधरावी लोकसभा|पंधरावी ]]
| [[कल्याण सिंह]]
| bgcolor=#B2B2B2|
| [[अपक्ष]]
|-
|[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]]
|[[सोळावी लोकसभा|सोळावी]]
| rowspan=2 | [[राजवीर सिंह]]
| rowspan=2 bgcolor=#F4C430|
| rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
|[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]]
|[[सतरावी लोकसभा|सतरावी]]
|-
|[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]]
|[[अठरावी लोकसभा|अठरावी]]
| [[देवेश शाक्य]]
| bgcolor=#FF3300|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|}


==हे सुद्धा पहा==
*[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]]

{{उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ}}

[[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:एटा जिल्हा]]
[[वर्ग:कासगंज जिल्हा]]</text>
      <sha1>rf4cm4nufkckfdmpazbcs10i85voujk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>संगीत शारदा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55632</id>
    <revision>
      <id>2690625</id>
      <parentid>2683469</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:59:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17555" sha1="dn4vjiu3btz5zi0kq8avb7rsa9u6lin" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''''संगीत शारदा''''' हे नाटककार [[गोविंद बल्लाळ देवल]] यांनी लिहिलेले आणि दिग्दर्शित केलेले १८९९ मधील [[मराठी भाषा|मराठी]] संगीत नाटक आहे. &lt;ref name=&quot;mirror&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Gokhale, Shanta|url=http://www.mumbaimirror.com/index.aspx?page=article&amp;sectid=57&amp;contentid=2009041520090415023739989aeb54aa1|title=Beyond entertainment: Sangeet Sharada|date=April 15, 2009|work=[[Mumbai Mirror]]|location=Mumbai|access-date=June 17, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20100702222607/http://www.mumbaimirror.com/index.aspx?page=article|archive-date=July 2, 2010|url-status=dead|agency=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}&lt;/ref&gt; भारतातील नाट्य साहित्य, मुख्यत्वे ऐतिहासिक-पौराणिक कथनांवर केंद्रित असताना, सामाजिक समस्या दाखवणारे आणि [[बालविवाह|बालविवाहाचा]] विषय हाताळणारे व नेहमिचे नियम मोडणारे हे मराठीतील पहिले नाटक मानले जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;q=sangeet+sharada+1899&amp;pg=PA1088|title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti|last=Datta, Amaresh|publisher=South Asia Books|year=1988|isbn=978-8172016494|access-date=June 17, 2012}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Sv7Uk0UcdM8C&amp;q=sangeet+sharada+1899&amp;pg=PA53|title=Pop Culture India!: Media, Arts, and Lifestyle|last=Kasbekar Richards, Asha|publisher=[[ABC-CLIO]]|year=2006|isbn=978-1851096367|pages=336|access-date=June 17, 2012}}&lt;/ref&gt;

कालांतराने, [[नारायण श्रीपाद राजहंस|बाल गंधर्व]], विष्णुपंत पागनीस, &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiaheritage.org/perform/cinema/person/stars/pagnis.htm|title=Stars: Vishnupant Pagnis (1892-1943)|access-date=July 6, 2012|archive-date=2024-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240201101235/http://www.indiaheritage.org/perform/cinema/person/stars/pagnis.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[भालचंद्र पेंढारकर]] &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bhalchandrapendharkar.com/bapurao.htm|title=Bapurao Pendharkar|access-date=June 17, 2012|archive-date=2009-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20090106183655/http://www.bhalchandrapendharkar.com/bapurao.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; यांसारख्या विविध रंगमंचावरील कलाकारांनी शारदाची मुख्य भूमिका साकारली आहे. संगीत नाटकाच्या स्वरूपानुसार, या नाटकात ५० हून अधिक गाणी होती, जी स्वतः देवल यांनी लिहिली आणि संगीतबद्ध केली होती.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Priya, Shashi|url=http://www.indianexpress.com/news/play-on/444064/0|title=Play on|date=April 7, 2009|access-date=June 17, 2012|agency=[[Indian Express]]}}&lt;/ref&gt;

हे नाटक &quot;भारतातील सामाजिक नाटकातील अग्रगण्य मानले जाते&quot;.&lt;ref name=&quot;IndianExpress&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Sahani, Alaka|url=http://www.indianexpress.com/news/the-revival-drama/815594/0|title=The Revival Drama|date=July 11, 2011|access-date=June 17, 2012|agency=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]}}&lt;/ref&gt; ह्या नाटकाने लोकप्रियता अशा प्रकारे मिळवली की जेव्हा हरीबिलास सारडा यांनी प्रस्तावित केलेला [[बालविवाह प्रतिबंध कायदा]], (१९२९ मध्ये कायदा संमत झाला) ज्याला &quot;सारडा कायदा&quot; देखील म्हणत असे, त्याला चूकून अनेक वेळा '‘शारदा कायदा’' असे नाव पडले.&lt;ref name=&quot;mirror&quot;/&gt;

== कथानक ==
भुजंगनाथ हा एक वृद्ध विधुर आहे व त्याला आणखी एकदा लग्न करायचे आहे जेणेकरून त्याला त्याच्या मालमत्तेचा वारस मिळू शकेल. हा  भद्रेश्वर दीक्षित या मध्यस्थांशी मैत्री करतो, जो त्याला तरुण वधू शोधण्यात मदत करेल. गावातील एक प्रसिद्ध व्यक्ती असूनही, दीक्षित यांना भुजंगनाथसाठी वधू मिळण्यात अडचणी येतात, कारण त्यांच्या वृद्धत्वामुळे कोणीही प्रस्तावासाठी सहमत नाही. दीक्षित भुजंगनाथला वधू शोधण्यासाठी इतर गावांना भेट देण्यास पटवून देतात आणि त्यांना श्रीमंत व्यक्तीप्रमाणे वागण्याचा सल्ला देतात, ज्यामुळे भुजंगनाथसाठी वधू मिळवणे सोपे होईल.

कोदंड या तरुण अनाथ [[पुरोहित|पुरोहितासोबत]] दोघेही [[गाणगापूर|गाणगापूरला]] भेट देतात आणि गावातील लोकांना हे पटवून देतात की भुजंगनाथ एक श्रीमंत आणि तरुण माणूस आहे. आपली तरुण मुलगी शारदा हिचे लग्न एका श्रीमंत व्यक्तीशी करू इच्छिणाऱ्या कांचनभटला ही बातमी कळते. सुवर्णशास्त्री नावाच्या एका मित्राच्या मदतीने तो दीक्षितशी संपर्क साधतो आणि जेव्हा दीक्षितने लग्नात [[हुंडा]] म्हणून {{INR}} ५००० देण्याचा प्रस्ताव दिला तेव्हा तो प्रस्ताव सहज स्वीकारतो. इंदिराकाकू, कांचनभटची पत्नी आणि शारदाची आई, जेव्हा तिला भुजंगनाथबद्दल सत्य समजते तेव्हा लग्नासाठी सहमत नसते. कोदंड जेव्हा दीक्षितसह कांचनभटच्या घरी जातो तेव्हा तो लग्नाला विरोध करतो आणि दीक्षित आणि भुजंगनाथ यांना धमकी देतो की तो सत्य सांगेल आणि पोलिस ठाण्यात तक्रारही दाखल करेल, कारण प्रस्तावित विवाह वृद्ध व्यक्ती आणि किशोरवयीन यांच्यात नियोजित आहे. घाबरलेला दीक्षित कोदंडला तळघरात बंद करतो.

कोदंड बेपत्ता झाल्याने गावकरी भुजंगनाथ आणि दीक्षित यांची चौकशी करू लागले. शारदा, भुजंगनाथला प्रत्यक्ष भेटून लग्नाला विरोध करते पण तिचे वडील कांचनभट लक्ष देत नाहीत आणि लग्नाची तयारी सुरू करतात. एका मित्राच्या मदतीने कोदंड कोठडीतून पळून जाण्यात यशस्वी होतो.

लग्नाच्या दिवशी कोदंड पोलिसांसह लग्नाच्या ठिकाणी पोहोचतो आणि भुजंगनाथ आणि दीक्षितचा पर्दाफाश करतो. पोलिस दोघांना अटक करतात. शारदा घटनास्थळावरून पळून जाते आणि आत्महत्या करण्याचा निर्णय घेते. पण कोदंड शारदाला पटवून लग्नासाठी मागणी घालतो.  शारदा हा प्रस्ताव स्वीकारते आणि दोघे लग्न करण्याचा निर्णय घेतात.

== पात्र ==
नाटकात असंख्य पात्रे  होती. त्यांच्यापैकी काहींची गाणीही होती जी त्यांनी स्वतःच सादर केली होती.
* श्रीमंत भुजंगनाथ - ७५ वर्षीय विधुर
* कोदंड - एक अनाथ [[पुरोहित]] आणि पुरुष नायक
* शारदा - एक किशोरवयीन, तरुण वधू आणि स्त्री नायीका
* कांचनभट - शारदाचे वडील
* इंदिराकाकू - शारदाची आई
* भद्रेश्वर दीक्षित - एक मध्यस्थ
* जयंत - शारदाचा धाकटा भाऊ
* जान्हवी, शरयू, वल्लरी, मंदाकिनी, त्रिवेणी आणि तुंगा - शारदाच्या मैत्रिणी

== समाजातील स्थान ==
''संगीत शारदा'' रंगभूमीवर येण्यापूर्वी मराठी रंगभूमीवर ऐतिहासिक आणि पौराणिक कथा असलेली नाटके लोकप्रिय होती. समाजातून बालविवाह रद्द करण्याचा संदेश देणारे हे नाटक १८९९ मध्ये &quot;भारतातील सामाजिक नाटकातील अग्रगण्य&quot; ठरले.&lt;ref name=&quot;IndianExpress&quot;/&gt; या नाटकाला अशाप्रकारे लोकप्रियता मिळाली की जेव्हा [[बालविवाह प्रतिबंध कायदा]], ज्याला &quot;सारडा कायदा&quot; देखील म्हणले जाते, तेव्हा कायद्याचे नाव हे &quot;शारदा कायदा&quot; आहे असे चूकीने म्हणले जात. , हा कायदा हरिबिलास सारडा यांनी प्रस्तावित केला होता आणि प्रत्यक्षात त्यांच्या आडनावावरून त्याला  &quot;सारडा कायदा&quot; असे म्हणले जात असे. हा २८ सप्टेंबर १९२९ रोजी पारित झाला.&lt;ref name=&quot;mirror&quot;/&gt;

नाटकातील गाणी आजही लोकप्रिय आहेत. २०११ च्या ''[[बालगंधर्व (चित्रपट)|बालगंधर्व]]'' या मराठी चित्रपटात &quot;म्हातारा इतुका ना अवघे पाउणशे वयमान&quot; हे गाणे वापरले होते. जानेवारी २०१२ मध्ये, ''संगीत शारदा - एक रिॲलिटी शो'' या नाटकाची आधुनिक आवृत्ती [[मुंबई|मुंबईत]] रंगली. पुनरुज्जीवित नाटकाने या नाटकाला आधुनिक दृष्टीकोन दिला. मूळ नाटकातील सर्व गाणी वापरली गेली; काहींनी त्यात संगीताचा नवीन प्रकार वापरला. [[बृहन्मुंबई महानगरपालिका|बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या]] कर्मचाऱ्यांनी हे नाटक रंगवले होते.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Manisha Nitsure Joshi|url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/rssarticleshow/11482563.cms|title=आजची 'शारदा' येतेय!|date=January 13, 2012|work=[[Maharashtra Times]]|location=Mumbai|language=Marathi|access-date=June 25, 2012|archive-date=2014-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116184334/http://maharashtratimes.indiatimes.com/rssarticleshow/11482563.cms|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; २०११ मध्ये या नाटकाचे [[ब्रेल लिपी|ब्रेल लिपीमध्ये]] लिप्यंतरही करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Chatterjee, Swasti|url=http://www.indianexpress.com/news/compilation-of-five-classic-marathi-plays-in-braille-script-released/884550/0|title=Compilation of five classic Marathi plays in Braille script released|date=December 6, 2011|location=Pune|access-date=June 17, 2012|agency=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]}}&lt;/ref&gt;

योगायोगाने २१ डिसेंबर १९०९ रोजी विजयानंद नाट्यगृह, [[नाशिक]] येथे नाटक सादर होत असताना, नाशिकचे तत्कालीन ब्रिटिश कलेक्टर [[आर्थर मॅसन टिपेट्स जॅक्सन]] यांची स्वातंत्र्यसैनिक [[अनंत कान्हेरे|अनंत लक्ष्मण कान्हेरे]] यांनी गोळ्या झाडून हत्या केली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=53437:2010-03-09-15-29-28&amp;Itemid=1|title=अनंत कान्हेरे पराक्रम दिनाची परिणामकारकता|last=Dr. Saral Dharankar|publisher=[[Loksatta]]|location=Nasik|language=Marathi|access-date=June 25, 2012}}&lt;/ref&gt; [[बळवंत पांडुरंग किर्लोस्कर|अण्णासाहेब किर्लोस्कर]] यांच्या ''किर्लोस्कर नाटक मंडळीतर्फे'' हे नाटक सादर केले जात होते आणि त्यात शारदाची प्रमुख भूमिका [[नारायण श्रीपाद राजहंस|बाल गंधर्व]] सादर करत होते. हे दृश्य २०११ च्या ''बालगंधर्व''  चित्रपटात देखील दाखवले आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Y. D. Phadke|url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/2962453.cms|title=कारनामा क्रांतिकारक कान्हेरेंचा...|date=April 18, 2008|work=[[Maharashtra Times]]|location=Mumbai|language=Marathi|access-date=June 25, 2012|archive-date=2008-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080505120810/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/2962453.cms|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==पुढील वाचन==
*''संगीत शारदा: एक वाङ्‌मयीन घटना'' - लेखिका [[अंजली जोशी]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
{{मराठी संगीत रंगभूमी}}
 
[[वर्ग:मराठी नाटकांची यादी]]
[[वर्ग:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२४ मधील लेख]]</text>
      <sha1>dn4vjiu3btz5zi0kq8avb7rsa9u6lin</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>स्टार प्रवाह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59039</id>
    <revision>
      <id>2690626</id>
      <parentid>2690238</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:17:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36050-40</username>
        <id>184510</id>
      </contributor>
      <comment>/* नव्या मालिका */</comment>
      <origin>2690626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31261" sha1="qmhqe1xcazmvw7vnuq5baqn4hsjzl5o" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी
|नाव             = स्टार प्रवाह
|चित्र             = Star Pravah 2023.png
|चित्रसाईज         = 
|चित्र_माहिती        = 
|चित्र२            = 
|सुरुवात           = २४ नोव्हेंबर २००८
|चित्र स्वरूप        = 
|शेवटचे_प्रसारण      = 
|चित्र_प्रकार         = 
|प्रेक्षक_संख्या       = 
|प्रेक्षक_संख्या_सध्या   = 
|प्रेक्षक_संख्या_माहिती  = 
|नेटवर्क           = स्टार इंडिया
|मालक           = [[डिझ्नी स्टार]]
|ब्रीदवाक्य          = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह
|देश             = [[भारत]]
|प्रसारण क्षेत्र        = [[भारत]]
|मुख्यालय          = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|जुने नाव          = 
|बदललेले नाव       = 
|भगिनी वाहिनी       = [[प्रवाह पिक्चर]]
|प्रसारण वेळ         = दुपारी १ ते ३.३० आणि संध्या. ६.३० ते रात्री १२ (प्राइम टाइम)
|संकेतस्थळ          ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर
}}

'''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात.

==इतिहास==
स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला &quot;स्वप्नांना पंख नवे&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी &quot;आता थांबायचं नाय&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी &quot;मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!&quot; या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले.

==पुरस्कार व सोहळे==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव
|-
|२०१४-२०१८
|''येरे येरे''
|-
|२०१६
|''स्टार प्रवाह रत्न''
|-
|२०२१-चालू
|''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]''
|-
|२०२१-चालू
|''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव''
|-
|२०२२
|''स्टार प्रवाह धुमधडाका''
|-
|२०२३-चालू
|''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी''
|}

==प्रसारित कार्यक्रम==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
! रूपांतरण
|-
| १६ डिसेंबर २०२४
| लग्नानंतर होईलच प्रेम
| दुपारी १ वाजता
| तमिळ मालिका इरामना रोजावे २
|-
| ७ जुलै २०२५
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
|
|-
| १५ सप्टेंबर २०२५
| लपंडाव
| दुपारी १.४५ वाजता
|
|-
| १९ जानेवारी २०२६
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|
|-
| १४ फेब्रुवारी २०२२
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी ३ वाजता
| हिंदी मालिका सुहानी सी एक लडकी
|-
| १५ डिसेंबर २०२५
| वचन दिले तू मला
| संध्या. ६.३० वाजता
| बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी.
|-
| २९ जून २०२६
| विसरु नको तू मला
| संध्या. ७ वाजता
|
|-
| १५ जून २०२६
| सुना येती घरा
| संध्या. ७.३० वाजता
| तमिळ मालिका पांडेयन स्टोर २
|-
| २३ डिसेंबर २०२४
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
| हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]]
|-
| ५ डिसेंबर २०२२
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
| तमिळ मालिका रोजा
|-
| १ जून २०२६
| पाठराखीण
| रात्री ९ वाजता
| हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई
|-
| ३० मार्च २०२६
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
| हिंदी मालिका बंदिनी
|-
| २७ एप्रिल २०२६
| बाई तुझा आशीर्वाद
| रात्री १० वाजता
| तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई
|-
| १८ मार्च २०२४
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.४५ वाजता
| हिंदी मालिका कहानी घर घर की
|-
| २७ मे २०२४
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११.३० वाजता
|
|}

==नव्या मालिका==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
!वेळ
! रूपांतरण
|-
| rowspan=&quot;4&quot;| जुलै2026
| आमच्या लाडक्या नाईक बाई
|रात्री 
८. ००
वाजता
| मल्याळम मालिका टीचरम्मा
|-
| मराठी मीडियम
|
| बंगाली मालिका बांग्ला मीडियम
|-
| मी कात टाकली
|
|
|-
| [[आता होऊ दे धिंगाणा]] ५
|
| तमिळ कार्यक्रम एन्किट्टा मोधाडे
|}

==जुन्या मालिका==
# [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]]
# [[अग्निहोत्र २]]
# [[अबोली (मालिका)|अबोली]]
# [[आई कुठे काय करते!]]
# [[कुन्या राजाची गं तू राणी]]
# [[छत्रीवाली]]
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]]
# [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]]
# [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]]
# [[तुझेच मी गीत गात आहे]]
# [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]]
# [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]]
# [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]]
# [[नकळत सारे घडले]]
# [[पिंकीचा विजय असो!]]
# [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]]
# [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]]
# [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]]
# [[फुलाला सुगंध मातीचा]]
# [[मन उधाण वाऱ्याचे]]
# [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
# [[मुलगी झाली हो]]
# [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]]
# [[रंग माझा वेगळा]]
# [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]]
# [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]]
# [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]]
# [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]]
# [[लेक माझी लाडकी]]
# [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]]
# [[स्वप्नांच्या पलिकडले]]
# [[सहकुटुंब सहपरिवार]]
# [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]]
# [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]]
# [[सांग तू आहेस का?]]
# [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]]
# आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत!
# कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
# काजळमाया
# उदे गं अंबे
# जे३ जंक्शन
# गोष्ट एका लग्नाची
# गोष्ट एका कॉलेजची
# गोष्ट एका आनंदीची
# गोष्ट एका जप्तीची
# कुकुचकू
# असे का घडले?
# जिवलगा
# जीवलगा
# चारचौघी
# कुलस्वामिनी
# कुळ स्वामिनी
# दार उघडा ना गडे
# अंतरपाट
# वचन दिले तू मला
# कशाला उद्याची बात
# ओळख - ध्यास स्वप्नांचा
# झुंज
# बंध रेशमाचे
# दोन किनारे दोघी आपण
# तुजवीण सख्या रे
# धर्मकन्या
# सुवासिनी
# अनोळखी दिशा
# मांडला दोन घडीचा डाव
# लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती
# पंचनामा
# माधुरी मिडलक्लास
# मानसीचा चित्रकार तो
# मन धागा धागा जोडते नवा
# आम्ही दोघे राजा राणी
# आराधना
# आंबट गोड
# अरे वेड्या मना
# बे दुणे दहा
# प्रीती परी तुजवरी
# रुंजी
# लगोरी - मैत्री रिटर्न्स
# जयोस्तुते
# येक नंबर
# तू जिवाला गुंतवावे
# तुमचं आमचं सेम असतं
# छोटी मालकीण
# दुहेरी
# नकुशी तरीही हवीहवीशी
# नशीबवान
# गं सहाजणी
# गोठ
# ललित २०५
# साथ दे तू मला
# साता जल्माच्या गाठी
# शतदा प्रेम करावे
# तुझ्या इश्काचा नादखुळा
# वैजू नंबर १
# नवे लक्ष्य
# प्रेमा तुझा रंग कसा
# प्रेमा तुझा रंग कसा २
# स्पेशल ५
# जय देवा श्री गणेशा
# दख्खनचा राजा जोतिबा
# श्री गुरुदेव दत्त
# विठू माऊली
# जय भवानी जय शिवाजी

===अनुवादित मालिका===
# ५ स्टार किचन
# देवांचे देव महादेव
# महाभारत
# श्री गणेश
# [[रामायण (मालिका)|रामायण]]
# [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]]

==कथाबाह्य कार्यक्रम==
# [[आता होऊ दे धिंगाणा]]
# [[भांडा सौख्य भरे]]
# [[मी होणार सुपरस्टार]]
# शिट्टी वाजली रे
# आता होऊन जाऊ द्या
# आम्ही ट्रॅव्हलकर
# कॉमेडी बिमेडी
# ढाबळ एक तास टाइमपास
# ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला
# एक टप्पा आऊट
# जोडी जमली रे
# जस्ट डान्स
# किचनची सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा नच बलिये
# मंडळ भारी आहे
# नांदा सौख्य भरे
# पोटोबा प्रसन्न
# स्टार दरबार
# सून सासू सून
# सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी
# विकता का उत्तर?
# विसावा - एक घर मनासारखं
# झेप

==टीआरपी==
२०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!rowspan=&quot;2&quot; | आठवडा आणि वर्ष
!colspan=&quot;6&quot; | BARC AMAs
|-
!मेगा सिटी
!क्रमांक
!हिंदी भाषिक मार्केट
!क्रमांक
!भारत
!क्रमांक
|-
|आठवडा ३७, २०२१
|rowspan=&quot;23&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1539.19
|5
|1556.26
|10
|-
|आठवडा ३८, २०२१
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.06
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२१
|1517.06
|10
|-
|आठवडा ४६, २०२१
|1576.53
|5
|1601.66
|8
|-
|आठवडा ४७, २०२१
|1546.27
|5
|1568.70
|8
|-
|आठवडा ४८, २०२१
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.46
|10
|-
|आठवडा ४९, २०२१
|1552.12
|10
|-
|आठवडा १, २०२२
|1617.21
|10
|-
|आठवडा २, २०२२
|1534.71
|10
|-
|आठवडा ३, २०२२
|1513
|10
|-
|आठवडा ९, २०२२
|1471.21
|5
|1495.43
|8
|-
|आठवडा १०, २०२२
|1471.95
|5
|1497.25
|8
|-
|आठवडा ११, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1482.54
|9
|-
|आठवडा १२, २०२२
|1492.23
|10
|-
|आठवडा १३, २०२२
|1442.28
|10
|-
|आठवडा १४, २०२२
|1487.64
|5
|1517.08
|8
|-
|आठवडा १५, २०२२
|1341.36
|5
|1363.42
|8
|-
|आठवडा १६, २०२२
|1406.77
|5
|1424.58
|9
|-
|आठवडा १७, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1416.39
|9
|-
|आठवडा १९, २०२२
|1350.4
|10
|-
|आठवडा २१, २०२२
|1381.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२२
|1480.72
|5
|1507.05
|8
|-
|आठवडा २३, २०२२
|1381.56
|5
|1405.59
|9
|-
|आठवडा २४, २०२२
|291.28
|5
|1474.45
|5
|1504.76
|9
|-
|आठवडा २५, २०२२
|287.99
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २८, २०२२
|rowspan=&quot;9&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1532.94
|9
|-
|आठवडा २९, २०२२
|1504.15
|8
|-
|आठवडा ३०, २०२२
|1440.66
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२२
|1514.69
|9
|-
|आठवडा ३२, २०२२
|1500.53
|5
|1523.61
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२२
|1565.54
|5
|1593.55
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२२
|1584.93
|5
|1609.75
|7
|-
|आठवडा ३५, २०२२
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1429.83
|10
|-
|आठवडा ३७, २०२२
|1626.5
|4
|1649.99
|6
|-
|आठवडा ३८, २०२२
|280.84
|5
|1565.88
|4
|1587.26
|6
|-
|आठवडा ३९, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1487.64
|5
|1509.02
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२२
|1550.58
|5
|1575.49
|7
|-
|आठवडा ४१, २०२२
|281.01
|5
|1572.55
|5
|1599.75
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२२
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1595.63
|5
|1616.71
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२२
|1562.95
|5
|1585.67
|7
|-
|आठवडा ४४, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1667.66
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२२
|1669.9
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२२
|293.21
|5
|1639.66
|5
|1660.83
|7
|-
|आठवडा ४७, २०२२
|288.15
|5
|1640.03
|5
|1662.68
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२२
|286.02
|5
|1651.62
|5
|1675.98
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२२
|284.08
|5
|1616.36
|5
|1643.6
|7
|-
|आठवडा ५०, २०२२
|298.07
|5
|1602
|5
|1627.25
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.69
|5
|1559
|8
|-
|आठवडा ५२, २०२२
|1585.68
|5
|1610.02
|8
|-
|आठवडा १, २०२३
|276.4
|5
|1596.73
|5
|1619.82
|7
|-
|आठवडा २, २०२३
|292.83
|4
|1624.55
|5
|1644.4
|7
|-
|आठवडा ३, २०२३
|314.32
|4
|1711.93
|5
|1732.54
|7
|-
|आठवडा ४, २०२३
|307.1
|4
|1630.69
|5
|1648.57
|7
|-
|आठवडा ५, २०२३
|303.49
|4
|1627.73
|5
|1646.8
|7
|-
|आठवडा ६, २०२३
|292.82
|4
|1603.74
|5
|1625.13
|7
|-
|आठवडा ७, २०२३
|298.62
|4
|1646.78
|5
|1672.17
|7
|-
|आठवडा ८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1222.15
|5
|1246.77
|8
|-
|आठवडा ९, २०२३
|290.3
|4
|1617.14
|4
|1638.73
|7
|-
|आठवडा १०, २०२३
|284.31
|5
|1583.58
|5
|1602.8
|8
|-
|आठवडा ११, २०२३
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.32
|5
|1583.43
|8
|-
|आठवडा १२, २०२३
|1586.79
|4
|1601.86
|7
|-
|आठवडा १३, २०२३
|1511.79
|4
|1526.8
|7
|-
|आठवडा १४, २०२३
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1404.25
|9
|-
|आठवडा २०, २०२३
|1379.8
|10
|-
|आठवडा २१, २०२३
|1336.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२३
|1432.9
|5
|1455.53
|9
|-
|आठवडा २३, २०२३
|286.07
|5
|1450.61
|5
|1475.28
|9
|-
|आठवडा २४, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1391.97
|5
|1413.13
|9
|-
|आठवडा २५, २०२३
|297.47
|5
|1508.04
|5
|1529.61
|8
|-
|आठवडा २६, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1508.18
|10
|-
|आठवडा २७, २०२३
|311.63
|5
|1586.14
|9
|-
|आठवडा २८, २०२३
|305.63
|5
|1576.27
|9
|-
|आठवडा २९, २०२३
|305.11
|4
|1604.36
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२३
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1538.86
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२३
|1590.24
|10
|-
|आठवडा ३२, २०२३
|300.09
|4
|1560.37
|10
|-
|आठवडा ३३, २०२३
|312.78
|4
|1645.59
|5
|1666.5
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२३
|359.56
|2
|1773.39
|3
|1793.95
|5
|-
|आठवडा ३५, २०२३
|319.48
|3
|1637.29
|5
|1656.78
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२३
|342.24
|2
|1726.76
|4
|1749.07
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२३
|326.07
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1643.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1493.7
|10
|-
|आठवडा ३९, २०२३
|315.15
|5
|1606.96
|5
|1628.03
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२३
|371.71
|4
|1845.97
|3
|1868.71
|5
|-
|आठवडा ४१, २०२३
|354.49
|5
|1746.04
|4
|1765.6
|7
|-
|आठवडा ४२, २०२३
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1728.18
|4
|1748.5
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२३
|1688.71
|5
|1709.19
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२३
|1688.53
|5
|1709
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२३
|1688.86
|5
|1709.35
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२३
|314.47
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.99
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२३
|334.4
|5
|1761.59
|4
|1782.84
|6
|-
|आठवडा ४८, २०२३
|340.02
|5
|1774.83
|3
|1797.74
|5
|-
|आठवडा ४९, २०२३
|330.75
|3
|1733.14
|4
|1753.03
|6
|-
|आठवडा ५०, २०२३
|345.59
|4
|1748.28
|4
|1773.41
|6
|-
|आठवडा ५१, २०२३
|350.51
|4
|1787.22
|4
|1812.24
|6
|-
|आठवडा ५२, २०२३
|334.81
|4
|1720.19
|5
|1743.27
|7
|-
|आठवडा १, २०२४
|331.16
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1752.61
|8
|-
|आठवडा २, २०२४
|328.3
|4
|1692.61
|5
|1717.1
|8
|-
|आठवडा ३, २०२४
|335.95
|4
|1701.59
|4
|1727.75
|7
|-
|आठवडा ४, २०२४
|313.03
|4
|1595.58
|5
|1619.65
|7
|-
|आठवडा ५, २०२४
|324.83
|4
|1639.19
|4
|1663.48
|7
|-
|आठवडा ६, २०२४
|340.76
|4
|1699.56
|3
|1729.21
|5
|-
|आठवडा ७, २०२४
|335.94
|4
|1669.05
|3
|1697.39
|5
|-
|आठवडा ८, २०२४
|330.64
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1616.1
|7
|-
|आठवडा ९, २०२४
|328.81
|4
|1588.34
|5
|1609.17
|8
|-
|आठवडा १०, २०२४
|340.62
|4
|1674.46
|3
|1700.32
|5
|-
|आठवडा ११, २०२४
|362.68
|3
|1764.45
|3
|1793.48
|5
|-
|आठवडा १२, २०२४
|'''391.66'''
|1
|'''1917.04'''
|3
|'''1944.9'''
|5
|-
|आठवडा १३, २०२४
|343.27
|4
|1720.83
|5
|1745.54
|7
|-
|आठवडा १४, २०२४
|333.75
|4
|1678.56
|5
|1701.37
|7
|-
|आठवडा १५, २०२४
|324.31
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1661.26
|8
|-
|आठवडा १६, २०२४
|300.91
|4
|1466.09
|9
|-
|आठवडा १७, २०२४
|329.14
|4
|1473.76
|5
|1497.09
|8
|-
|आठवडा १८, २०२४
|313.84
|4
|1475.98
|5
|1503.38
|8
|-
|आठवडा १९, २०२४
|308.96
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1480.3
|8
|-
|आठवडा २०, २०२४
|290.19
|4
|1355.01
|10
|-
|आठवडा २१, २०२४
|303.99
|4
|1445.34
|9
|-
|आठवडा २२, २०२४
|310.75
|3
|1571.52
|5
|1599.8
|7
|-
|आठवडा २३, २०२४
|313.07
|3
|1467.74
|5
|1491.59
|7
|-
|आठवडा २४, २०२४
|331.61
|3
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1518.06
|9
|-
|आठवडा २५, २०२४
|318.92
|4
|1513.29
|5
|1534.75
|8
|-
|आठवडा २६, २०२४
|319.09
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1524.55
|10
|-
|आठवडा २७, २०२४
|313.37
|3
|1514.53
|9
|-
|आठवडा २८, २०२४
|318.09
|3
|1491.43
|5
|1518.17
|8
|-
|आठवडा २९, २०२४
|325
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1577.98
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२४
|335.81
|4
|1602.54
|9
|-
|आठवडा ३१, २०२४
|343.55
|3
|1689.2
|5
|1711.82
|7
|-
|आठवडा ३२, २०२४
|329.03
|4
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1621.83
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२४
|310.4
|4
|1549.35
|9
|-
|आठवडा ३४, २०२४
|296.72
|5
|1498.66
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२४
|307.97
|5
|1681.19
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२४
|356.7
|3
|1797.18
|4
|1838.66
|6
|-
|आठवडा ३७, २०२४
|310
|5
|1611.89
|5
|1651.56
|8
|-
|आठवडा ३८, २०२४
|318.17
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1715.5
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२४
|313.2
|5
|1661.08
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२४
|307.53
|5
|1604.69
|8
|-
|आठवडा ४१, २०२४
|305.13
|5
|1589.28
|5
|1628.91
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.83
|5
|1595.94
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२४
|326.61
|4
|1675.11
|4
|1710.53
|6
|-
|आठवडा ४४, २०२४
|302.04
|4
|1605.42
|5
|1640.45
|7
|-
|आठवडा ४५, २०२४
|313.14
|4
|1632.44
|5
|1673.37
|7
|-
|आठवडा ४६, २०२४
|307.54
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1660.51
|6
|-
|आठवडा ४७, २०२४
|329.8
|5
|1646.53
|4
|1679.54
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२४
|325.14
|5
|1615.88
|4
|1661.67
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२४
|339.07
|4
|1642.63
|5
|1686.13
|8
|-
|आठवडा ५०, २०२४
|320.93
|4
|1587.81
|5
|1634.79
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२४
|326
|5
|1628.15
|5
|1672.89
|7
|-
|आठवडा ५२, २०२४
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1572
|5
|1610.61
|7
|-
|आठवडा ५३, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1626.97
|8
|-
|आठवडा १, २०२५
|317.92
|5
|1550.38
|5
|1600.06
|7
|-
|आठवडा २, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1594.55
|9
|-
|आठवडा ३, २०२५
|1577.74
|8
|-
|आठवडा ४, २०२५
|307.77
|4
|1537.47
|9
|-
|आठवडा ५, २०२५
|292.2
|5
|1496.48
|9
|-
|आठवडा ६, २०२५
|328.06
|2
|1708.35
|4
|1757.59
|6
|-
|आठवडा ७, २०२५
|318.97
|5
|1629.34
|5
|1665.16
|7
|-
|आठवडा ८, २०२५
|293.83
|5
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1579.06
|8
|-
|आठवडा ९, २०२५
|305.16
|5
|1661.1
|9
|-
|आठवडा १०, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1578.58
|9
|-
|आठवडा ११, २०२५
|334.98
|4
|1678.36
|5
|1717.9
|7
|-
|आठवडा १२, २०२५
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;12&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.6
|9
|-
|आठवडा १३, २०२५
|1557.77
|9
|-
|आठवडा १४, २०२५
|1566.95
|9
|-
|आठवडा १६, २०२५
|1414.68
|10
|-
|आठवडा १९, २०२५
|259.48
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २२, २०२५
|287.04
|5
|-
|आठवडा २३, २०२५
|317.38
|5
|1535.46
|10
|-
|आठवडा २४, २०२५
|296.19
|5
|1506.47
|10
|-
|आठवडा २५, २०२५
|295.05
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २७, २०२५
|310.54
|5
|1512.98
|10
|-
|आठवडा २८, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1509.22
|10
|-
|आठवडा २९, २०२५
|1522.89
|10
|-
|आठवडा ३०, २०२५
|320.26
|5
|1590.29
|5
|1646.37
|8
|-
|आठवडा ३१, २०२५
|307.31
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1586.19
|8
|-
|आठवडा ३२, २०२५
|329.73
|3
|1591.22
|5
|1658.19
|8
|-
|आठवडा ३३, २०२५
|292.68
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.1
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२५
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.73
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२५
|1543.83
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२५
|1633.16
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२५
|291.62
|5
|1606.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२५
|rowspan=&quot;16&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1571.52
|5
|1627.19
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२५
|1561.74
|5
|1624.6
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२५
|1630.86
|4
|1693.01
|6
|-
|आठवडा ४१, २०२५
|1613.67
|4
|1670.28
|6
|-
|आठवडा ४२, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.91
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२५
|1521.48
|5
|1576.6
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२५
|rowspan=&quot;10&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1503.83
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२५
|1486.77
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२५
|1487.1
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२५
|1494.08
|9
|-
|आठवडा ४८, २०२५
|1455.08
|9
|-
|आठवडा ४९, २०२५
|1419.06
|9
|-
|आठवडा ५०, २०२५
|1408.11
|8
|-
|आठवडा ५१, २०२५
|1456.51
|9
|-
|आठवडा ३, २०२६
|1352.26
|10
|-
|आठवडा ५, २०२६
|1283.81
|10
|}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]]
[[वर्ग:स्टार प्रवाह]]</text>
      <sha1>qmhqe1xcazmvw7vnuq5baqn4hsjzl5o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690629</id>
      <parentid>2690626</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:23:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36334-72</username>
        <id>184511</id>
      </contributor>
      <comment>/* नव्या मालिका */</comment>
      <origin>2690629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31252" sha1="fsdg2nxlaqmcwrfcfxrktpn38sqsr1l" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी
|नाव             = स्टार प्रवाह
|चित्र             = Star Pravah 2023.png
|चित्रसाईज         = 
|चित्र_माहिती        = 
|चित्र२            = 
|सुरुवात           = २४ नोव्हेंबर २००८
|चित्र स्वरूप        = 
|शेवटचे_प्रसारण      = 
|चित्र_प्रकार         = 
|प्रेक्षक_संख्या       = 
|प्रेक्षक_संख्या_सध्या   = 
|प्रेक्षक_संख्या_माहिती  = 
|नेटवर्क           = स्टार इंडिया
|मालक           = [[डिझ्नी स्टार]]
|ब्रीदवाक्य          = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह
|देश             = [[भारत]]
|प्रसारण क्षेत्र        = [[भारत]]
|मुख्यालय          = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|जुने नाव          = 
|बदललेले नाव       = 
|भगिनी वाहिनी       = [[प्रवाह पिक्चर]]
|प्रसारण वेळ         = दुपारी १ ते ३.३० आणि संध्या. ६.३० ते रात्री १२ (प्राइम टाइम)
|संकेतस्थळ          ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर
}}

'''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात.

==इतिहास==
स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला &quot;स्वप्नांना पंख नवे&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी &quot;आता थांबायचं नाय&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी &quot;मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!&quot; या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले.

==पुरस्कार व सोहळे==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव
|-
|२०१४-२०१८
|''येरे येरे''
|-
|२०१६
|''स्टार प्रवाह रत्न''
|-
|२०२१-चालू
|''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]''
|-
|२०२१-चालू
|''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव''
|-
|२०२२
|''स्टार प्रवाह धुमधडाका''
|-
|२०२३-चालू
|''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी''
|}

==प्रसारित कार्यक्रम==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
! रूपांतरण
|-
| १६ डिसेंबर २०२४
| लग्नानंतर होईलच प्रेम
| दुपारी १ वाजता
| तमिळ मालिका इरामना रोजावे २
|-
| ७ जुलै २०२५
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
|
|-
| १५ सप्टेंबर २०२५
| लपंडाव
| दुपारी १.४५ वाजता
|
|-
| १९ जानेवारी २०२६
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|
|-
| १४ फेब्रुवारी २०२२
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी ३ वाजता
| हिंदी मालिका सुहानी सी एक लडकी
|-
| १५ डिसेंबर २०२५
| वचन दिले तू मला
| संध्या. ६.३० वाजता
| बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी.
|-
| २९ जून २०२६
| विसरु नको तू मला
| संध्या. ७ वाजता
|
|-
| १५ जून २०२६
| सुना येती घरा
| संध्या. ७.३० वाजता
| तमिळ मालिका पांडेयन स्टोर २
|-
| २३ डिसेंबर २०२४
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
| हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]]
|-
| ५ डिसेंबर २०२२
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
| तमिळ मालिका रोजा
|-
| १ जून २०२६
| पाठराखीण
| रात्री ९ वाजता
| हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई
|-
| ३० मार्च २०२६
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
| हिंदी मालिका बंदिनी
|-
| २७ एप्रिल २०२६
| बाई तुझा आशीर्वाद
| रात्री १० वाजता
| तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई
|-
| १८ मार्च २०२४
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.४५ वाजता
| हिंदी मालिका कहानी घर घर की
|-
| २७ मे २०२४
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११.३० वाजता
|
|}

==नव्या मालिका==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
!वेळ
! रूपांतरण
|-
| rowspan=&quot;4&quot;| जुलै2026
| आमच्या लाडक्या नाईक बाई
|रात्री 
८वाजता
| मल्याळम मालिका टीचरम्मा
|-
| मराठी मीडियम
|
| बंगाली मालिका बांग्ला मीडियम
|-
| मी कात टाकली
|
|
|-
| [[आता होऊ दे धिंगाणा]] ५
|
| तमिळ कार्यक्रम एन्किट्टा मोधाडे
|}

==जुन्या मालिका==
# [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]]
# [[अग्निहोत्र २]]
# [[अबोली (मालिका)|अबोली]]
# [[आई कुठे काय करते!]]
# [[कुन्या राजाची गं तू राणी]]
# [[छत्रीवाली]]
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]]
# [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]]
# [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]]
# [[तुझेच मी गीत गात आहे]]
# [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]]
# [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]]
# [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]]
# [[नकळत सारे घडले]]
# [[पिंकीचा विजय असो!]]
# [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]]
# [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]]
# [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]]
# [[फुलाला सुगंध मातीचा]]
# [[मन उधाण वाऱ्याचे]]
# [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
# [[मुलगी झाली हो]]
# [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]]
# [[रंग माझा वेगळा]]
# [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]]
# [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]]
# [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]]
# [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]]
# [[लेक माझी लाडकी]]
# [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]]
# [[स्वप्नांच्या पलिकडले]]
# [[सहकुटुंब सहपरिवार]]
# [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]]
# [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]]
# [[सांग तू आहेस का?]]
# [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]]
# आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत!
# कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
# काजळमाया
# उदे गं अंबे
# जे३ जंक्शन
# गोष्ट एका लग्नाची
# गोष्ट एका कॉलेजची
# गोष्ट एका आनंदीची
# गोष्ट एका जप्तीची
# कुकुचकू
# असे का घडले?
# जिवलगा
# जीवलगा
# चारचौघी
# कुलस्वामिनी
# कुळ स्वामिनी
# दार उघडा ना गडे
# अंतरपाट
# वचन दिले तू मला
# कशाला उद्याची बात
# ओळख - ध्यास स्वप्नांचा
# झुंज
# बंध रेशमाचे
# दोन किनारे दोघी आपण
# तुजवीण सख्या रे
# धर्मकन्या
# सुवासिनी
# अनोळखी दिशा
# मांडला दोन घडीचा डाव
# लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती
# पंचनामा
# माधुरी मिडलक्लास
# मानसीचा चित्रकार तो
# मन धागा धागा जोडते नवा
# आम्ही दोघे राजा राणी
# आराधना
# आंबट गोड
# अरे वेड्या मना
# बे दुणे दहा
# प्रीती परी तुजवरी
# रुंजी
# लगोरी - मैत्री रिटर्न्स
# जयोस्तुते
# येक नंबर
# तू जिवाला गुंतवावे
# तुमचं आमचं सेम असतं
# छोटी मालकीण
# दुहेरी
# नकुशी तरीही हवीहवीशी
# नशीबवान
# गं सहाजणी
# गोठ
# ललित २०५
# साथ दे तू मला
# साता जल्माच्या गाठी
# शतदा प्रेम करावे
# तुझ्या इश्काचा नादखुळा
# वैजू नंबर १
# नवे लक्ष्य
# प्रेमा तुझा रंग कसा
# प्रेमा तुझा रंग कसा २
# स्पेशल ५
# जय देवा श्री गणेशा
# दख्खनचा राजा जोतिबा
# श्री गुरुदेव दत्त
# विठू माऊली
# जय भवानी जय शिवाजी

===अनुवादित मालिका===
# ५ स्टार किचन
# देवांचे देव महादेव
# महाभारत
# श्री गणेश
# [[रामायण (मालिका)|रामायण]]
# [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]]

==कथाबाह्य कार्यक्रम==
# [[आता होऊ दे धिंगाणा]]
# [[भांडा सौख्य भरे]]
# [[मी होणार सुपरस्टार]]
# शिट्टी वाजली रे
# आता होऊन जाऊ द्या
# आम्ही ट्रॅव्हलकर
# कॉमेडी बिमेडी
# ढाबळ एक तास टाइमपास
# ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला
# एक टप्पा आऊट
# जोडी जमली रे
# जस्ट डान्स
# किचनची सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा नच बलिये
# मंडळ भारी आहे
# नांदा सौख्य भरे
# पोटोबा प्रसन्न
# स्टार दरबार
# सून सासू सून
# सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी
# विकता का उत्तर?
# विसावा - एक घर मनासारखं
# झेप

==टीआरपी==
२०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!rowspan=&quot;2&quot; | आठवडा आणि वर्ष
!colspan=&quot;6&quot; | BARC AMAs
|-
!मेगा सिटी
!क्रमांक
!हिंदी भाषिक मार्केट
!क्रमांक
!भारत
!क्रमांक
|-
|आठवडा ३७, २०२१
|rowspan=&quot;23&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1539.19
|5
|1556.26
|10
|-
|आठवडा ३८, २०२१
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.06
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२१
|1517.06
|10
|-
|आठवडा ४६, २०२१
|1576.53
|5
|1601.66
|8
|-
|आठवडा ४७, २०२१
|1546.27
|5
|1568.70
|8
|-
|आठवडा ४८, २०२१
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.46
|10
|-
|आठवडा ४९, २०२१
|1552.12
|10
|-
|आठवडा १, २०२२
|1617.21
|10
|-
|आठवडा २, २०२२
|1534.71
|10
|-
|आठवडा ३, २०२२
|1513
|10
|-
|आठवडा ९, २०२२
|1471.21
|5
|1495.43
|8
|-
|आठवडा १०, २०२२
|1471.95
|5
|1497.25
|8
|-
|आठवडा ११, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1482.54
|9
|-
|आठवडा १२, २०२२
|1492.23
|10
|-
|आठवडा १३, २०२२
|1442.28
|10
|-
|आठवडा १४, २०२२
|1487.64
|5
|1517.08
|8
|-
|आठवडा १५, २०२२
|1341.36
|5
|1363.42
|8
|-
|आठवडा १६, २०२२
|1406.77
|5
|1424.58
|9
|-
|आठवडा १७, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1416.39
|9
|-
|आठवडा १९, २०२२
|1350.4
|10
|-
|आठवडा २१, २०२२
|1381.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२२
|1480.72
|5
|1507.05
|8
|-
|आठवडा २३, २०२२
|1381.56
|5
|1405.59
|9
|-
|आठवडा २४, २०२२
|291.28
|5
|1474.45
|5
|1504.76
|9
|-
|आठवडा २५, २०२२
|287.99
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २८, २०२२
|rowspan=&quot;9&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1532.94
|9
|-
|आठवडा २९, २०२२
|1504.15
|8
|-
|आठवडा ३०, २०२२
|1440.66
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२२
|1514.69
|9
|-
|आठवडा ३२, २०२२
|1500.53
|5
|1523.61
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२२
|1565.54
|5
|1593.55
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२२
|1584.93
|5
|1609.75
|7
|-
|आठवडा ३५, २०२२
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1429.83
|10
|-
|आठवडा ३७, २०२२
|1626.5
|4
|1649.99
|6
|-
|आठवडा ३८, २०२२
|280.84
|5
|1565.88
|4
|1587.26
|6
|-
|आठवडा ३९, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1487.64
|5
|1509.02
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२२
|1550.58
|5
|1575.49
|7
|-
|आठवडा ४१, २०२२
|281.01
|5
|1572.55
|5
|1599.75
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२२
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1595.63
|5
|1616.71
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२२
|1562.95
|5
|1585.67
|7
|-
|आठवडा ४४, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1667.66
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२२
|1669.9
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२२
|293.21
|5
|1639.66
|5
|1660.83
|7
|-
|आठवडा ४७, २०२२
|288.15
|5
|1640.03
|5
|1662.68
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२२
|286.02
|5
|1651.62
|5
|1675.98
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२२
|284.08
|5
|1616.36
|5
|1643.6
|7
|-
|आठवडा ५०, २०२२
|298.07
|5
|1602
|5
|1627.25
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.69
|5
|1559
|8
|-
|आठवडा ५२, २०२२
|1585.68
|5
|1610.02
|8
|-
|आठवडा १, २०२३
|276.4
|5
|1596.73
|5
|1619.82
|7
|-
|आठवडा २, २०२३
|292.83
|4
|1624.55
|5
|1644.4
|7
|-
|आठवडा ३, २०२३
|314.32
|4
|1711.93
|5
|1732.54
|7
|-
|आठवडा ४, २०२३
|307.1
|4
|1630.69
|5
|1648.57
|7
|-
|आठवडा ५, २०२३
|303.49
|4
|1627.73
|5
|1646.8
|7
|-
|आठवडा ६, २०२३
|292.82
|4
|1603.74
|5
|1625.13
|7
|-
|आठवडा ७, २०२३
|298.62
|4
|1646.78
|5
|1672.17
|7
|-
|आठवडा ८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1222.15
|5
|1246.77
|8
|-
|आठवडा ९, २०२३
|290.3
|4
|1617.14
|4
|1638.73
|7
|-
|आठवडा १०, २०२३
|284.31
|5
|1583.58
|5
|1602.8
|8
|-
|आठवडा ११, २०२३
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.32
|5
|1583.43
|8
|-
|आठवडा १२, २०२३
|1586.79
|4
|1601.86
|7
|-
|आठवडा १३, २०२३
|1511.79
|4
|1526.8
|7
|-
|आठवडा १४, २०२३
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1404.25
|9
|-
|आठवडा २०, २०२३
|1379.8
|10
|-
|आठवडा २१, २०२३
|1336.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२३
|1432.9
|5
|1455.53
|9
|-
|आठवडा २३, २०२३
|286.07
|5
|1450.61
|5
|1475.28
|9
|-
|आठवडा २४, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1391.97
|5
|1413.13
|9
|-
|आठवडा २५, २०२३
|297.47
|5
|1508.04
|5
|1529.61
|8
|-
|आठवडा २६, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1508.18
|10
|-
|आठवडा २७, २०२३
|311.63
|5
|1586.14
|9
|-
|आठवडा २८, २०२३
|305.63
|5
|1576.27
|9
|-
|आठवडा २९, २०२३
|305.11
|4
|1604.36
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२३
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1538.86
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२३
|1590.24
|10
|-
|आठवडा ३२, २०२३
|300.09
|4
|1560.37
|10
|-
|आठवडा ३३, २०२३
|312.78
|4
|1645.59
|5
|1666.5
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२३
|359.56
|2
|1773.39
|3
|1793.95
|5
|-
|आठवडा ३५, २०२३
|319.48
|3
|1637.29
|5
|1656.78
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२३
|342.24
|2
|1726.76
|4
|1749.07
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२३
|326.07
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1643.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1493.7
|10
|-
|आठवडा ३९, २०२३
|315.15
|5
|1606.96
|5
|1628.03
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२३
|371.71
|4
|1845.97
|3
|1868.71
|5
|-
|आठवडा ४१, २०२३
|354.49
|5
|1746.04
|4
|1765.6
|7
|-
|आठवडा ४२, २०२३
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1728.18
|4
|1748.5
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२३
|1688.71
|5
|1709.19
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२३
|1688.53
|5
|1709
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२३
|1688.86
|5
|1709.35
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२३
|314.47
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.99
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२३
|334.4
|5
|1761.59
|4
|1782.84
|6
|-
|आठवडा ४८, २०२३
|340.02
|5
|1774.83
|3
|1797.74
|5
|-
|आठवडा ४९, २०२३
|330.75
|3
|1733.14
|4
|1753.03
|6
|-
|आठवडा ५०, २०२३
|345.59
|4
|1748.28
|4
|1773.41
|6
|-
|आठवडा ५१, २०२३
|350.51
|4
|1787.22
|4
|1812.24
|6
|-
|आठवडा ५२, २०२३
|334.81
|4
|1720.19
|5
|1743.27
|7
|-
|आठवडा १, २०२४
|331.16
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1752.61
|8
|-
|आठवडा २, २०२४
|328.3
|4
|1692.61
|5
|1717.1
|8
|-
|आठवडा ३, २०२४
|335.95
|4
|1701.59
|4
|1727.75
|7
|-
|आठवडा ४, २०२४
|313.03
|4
|1595.58
|5
|1619.65
|7
|-
|आठवडा ५, २०२४
|324.83
|4
|1639.19
|4
|1663.48
|7
|-
|आठवडा ६, २०२४
|340.76
|4
|1699.56
|3
|1729.21
|5
|-
|आठवडा ७, २०२४
|335.94
|4
|1669.05
|3
|1697.39
|5
|-
|आठवडा ८, २०२४
|330.64
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1616.1
|7
|-
|आठवडा ९, २०२४
|328.81
|4
|1588.34
|5
|1609.17
|8
|-
|आठवडा १०, २०२४
|340.62
|4
|1674.46
|3
|1700.32
|5
|-
|आठवडा ११, २०२४
|362.68
|3
|1764.45
|3
|1793.48
|5
|-
|आठवडा १२, २०२४
|'''391.66'''
|1
|'''1917.04'''
|3
|'''1944.9'''
|5
|-
|आठवडा १३, २०२४
|343.27
|4
|1720.83
|5
|1745.54
|7
|-
|आठवडा १४, २०२४
|333.75
|4
|1678.56
|5
|1701.37
|7
|-
|आठवडा १५, २०२४
|324.31
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1661.26
|8
|-
|आठवडा १६, २०२४
|300.91
|4
|1466.09
|9
|-
|आठवडा १७, २०२४
|329.14
|4
|1473.76
|5
|1497.09
|8
|-
|आठवडा १८, २०२४
|313.84
|4
|1475.98
|5
|1503.38
|8
|-
|आठवडा १९, २०२४
|308.96
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1480.3
|8
|-
|आठवडा २०, २०२४
|290.19
|4
|1355.01
|10
|-
|आठवडा २१, २०२४
|303.99
|4
|1445.34
|9
|-
|आठवडा २२, २०२४
|310.75
|3
|1571.52
|5
|1599.8
|7
|-
|आठवडा २३, २०२४
|313.07
|3
|1467.74
|5
|1491.59
|7
|-
|आठवडा २४, २०२४
|331.61
|3
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1518.06
|9
|-
|आठवडा २५, २०२४
|318.92
|4
|1513.29
|5
|1534.75
|8
|-
|आठवडा २६, २०२४
|319.09
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1524.55
|10
|-
|आठवडा २७, २०२४
|313.37
|3
|1514.53
|9
|-
|आठवडा २८, २०२४
|318.09
|3
|1491.43
|5
|1518.17
|8
|-
|आठवडा २९, २०२४
|325
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1577.98
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२४
|335.81
|4
|1602.54
|9
|-
|आठवडा ३१, २०२४
|343.55
|3
|1689.2
|5
|1711.82
|7
|-
|आठवडा ३२, २०२४
|329.03
|4
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1621.83
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२४
|310.4
|4
|1549.35
|9
|-
|आठवडा ३४, २०२४
|296.72
|5
|1498.66
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२४
|307.97
|5
|1681.19
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२४
|356.7
|3
|1797.18
|4
|1838.66
|6
|-
|आठवडा ३७, २०२४
|310
|5
|1611.89
|5
|1651.56
|8
|-
|आठवडा ३८, २०२४
|318.17
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1715.5
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२४
|313.2
|5
|1661.08
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२४
|307.53
|5
|1604.69
|8
|-
|आठवडा ४१, २०२४
|305.13
|5
|1589.28
|5
|1628.91
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.83
|5
|1595.94
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२४
|326.61
|4
|1675.11
|4
|1710.53
|6
|-
|आठवडा ४४, २०२४
|302.04
|4
|1605.42
|5
|1640.45
|7
|-
|आठवडा ४५, २०२४
|313.14
|4
|1632.44
|5
|1673.37
|7
|-
|आठवडा ४६, २०२४
|307.54
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1660.51
|6
|-
|आठवडा ४७, २०२४
|329.8
|5
|1646.53
|4
|1679.54
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२४
|325.14
|5
|1615.88
|4
|1661.67
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२४
|339.07
|4
|1642.63
|5
|1686.13
|8
|-
|आठवडा ५०, २०२४
|320.93
|4
|1587.81
|5
|1634.79
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२४
|326
|5
|1628.15
|5
|1672.89
|7
|-
|आठवडा ५२, २०२४
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1572
|5
|1610.61
|7
|-
|आठवडा ५३, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1626.97
|8
|-
|आठवडा १, २०२५
|317.92
|5
|1550.38
|5
|1600.06
|7
|-
|आठवडा २, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1594.55
|9
|-
|आठवडा ३, २०२५
|1577.74
|8
|-
|आठवडा ४, २०२५
|307.77
|4
|1537.47
|9
|-
|आठवडा ५, २०२५
|292.2
|5
|1496.48
|9
|-
|आठवडा ६, २०२५
|328.06
|2
|1708.35
|4
|1757.59
|6
|-
|आठवडा ७, २०२५
|318.97
|5
|1629.34
|5
|1665.16
|7
|-
|आठवडा ८, २०२५
|293.83
|5
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1579.06
|8
|-
|आठवडा ९, २०२५
|305.16
|5
|1661.1
|9
|-
|आठवडा १०, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1578.58
|9
|-
|आठवडा ११, २०२५
|334.98
|4
|1678.36
|5
|1717.9
|7
|-
|आठवडा १२, २०२५
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;12&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.6
|9
|-
|आठवडा १३, २०२५
|1557.77
|9
|-
|आठवडा १४, २०२५
|1566.95
|9
|-
|आठवडा १६, २०२५
|1414.68
|10
|-
|आठवडा १९, २०२५
|259.48
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २२, २०२५
|287.04
|5
|-
|आठवडा २३, २०२५
|317.38
|5
|1535.46
|10
|-
|आठवडा २४, २०२५
|296.19
|5
|1506.47
|10
|-
|आठवडा २५, २०२५
|295.05
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २७, २०२५
|310.54
|5
|1512.98
|10
|-
|आठवडा २८, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1509.22
|10
|-
|आठवडा २९, २०२५
|1522.89
|10
|-
|आठवडा ३०, २०२५
|320.26
|5
|1590.29
|5
|1646.37
|8
|-
|आठवडा ३१, २०२५
|307.31
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1586.19
|8
|-
|आठवडा ३२, २०२५
|329.73
|3
|1591.22
|5
|1658.19
|8
|-
|आठवडा ३३, २०२५
|292.68
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.1
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२५
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.73
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२५
|1543.83
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२५
|1633.16
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२५
|291.62
|5
|1606.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२५
|rowspan=&quot;16&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1571.52
|5
|1627.19
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२५
|1561.74
|5
|1624.6
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२५
|1630.86
|4
|1693.01
|6
|-
|आठवडा ४१, २०२५
|1613.67
|4
|1670.28
|6
|-
|आठवडा ४२, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.91
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२५
|1521.48
|5
|1576.6
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२५
|rowspan=&quot;10&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1503.83
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२५
|1486.77
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२५
|1487.1
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२५
|1494.08
|9
|-
|आठवडा ४८, २०२५
|1455.08
|9
|-
|आठवडा ४९, २०२५
|1419.06
|9
|-
|आठवडा ५०, २०२५
|1408.11
|8
|-
|आठवडा ५१, २०२५
|1456.51
|9
|-
|आठवडा ३, २०२६
|1352.26
|10
|-
|आठवडा ५, २०२६
|1283.81
|10
|}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]]
[[वर्ग:स्टार प्रवाह]]</text>
      <sha1>fsdg2nxlaqmcwrfcfxrktpn38sqsr1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार</title>
    <ns>14</ns>
    <id>60389</id>
    <revision>
      <id>2690633</id>
      <parentid>2279400</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:31:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2690633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="219" sha1="lu8x5qvh237lgtgqxtvsxhx3km90twi" xml:space="preserve">[[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा|आमदार]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील राजकारण|आमदार]]
[[वर्ग:आमदार]]</text>
      <sha1>lu8x5qvh237lgtgqxtvsxhx3km90twi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>इव्हान गॉन्चारोव्ह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63477</id>
    <revision>
      <id>2690492</id>
      <parentid>2153634</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T23:39:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>46392</id>
      </contributor>
      <comment>+ वर्ग:इ.स. १८१२ मधील जन्म + वर्ग:इ.स. १८९१ मधील मृत्यू</comment>
      <origin>2690492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="460" sha1="o6hdz2ag8ya99lyqkt79uffa0nbkbxl" xml:space="preserve">[[चित्र:Ivan Goncharov.jpg|thumb|right|इव्हान गॉन्चारोव्ह]]	
&lt;div style=&quot;clear:both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
{{विस्तार}}

[[वर्ग:रशियन लेखक|गॉन्चारोव्ह, इव्हान]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:इ.स. १८१२ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १८९१ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>o6hdz2ag8ya99lyqkt79uffa0nbkbxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वृत्तपत्रीय वितरण</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68801</id>
    <revision>
      <id>2690555</id>
      <parentid>2475237</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15479" sha1="rfj3gx77rt2f35xnriig4itn3ne0es5" xml:space="preserve">{{भाषांतर}}
एखाद्या सर्वसाधारण दिवशी [[वृत्तपत्र|वृत्तपत्रा]]च्या  वितरीत होणाऱ्या प्रतींच्या संख्येस वृत्तपत्राचा ''खप'' (सर्क्यूलेशन) असे म्हणतात.. [[वृत्तपत्र|वर्तमानपत्राचा]] खप हा सध्या घसरला आहे. ''खप'' हा [[जाहीरात|जाहीरातीचे]] दर ठरविणारा एक प्रमुख घटक आहे. खप हा सदैव विकल्या गेलेल्या प्रतींएवढा नसतो,ज्यास ''विक्रीखप'' असेही म्हणतात,कारण काही वृत्तपत्रे वाचकांस विनामूल्य देण्यात येतात. वाचकसंख्येचा आकडा हा वितरणाच्या आकड्यापेक्षा मोठाच असतो कारण असे समजले जाते कि,वृत्तपत्राची विशिष्ट प्रत एकापेक्षा अधिक लोकं वाचतात.

जगात वृत्तपत्र वितरणात वाढ झाली असून, २००८ सालात दररोज ५४० दशलक्ष प्रती विकल्या गेल्याचे जागतिक वृत्तपत्र संघटनेच्या अहवालात म्हणले आहे.जगात सर्वत्र मंदीचा प्रभाव असतानाही वृत्तपत्रांच्या विक्रीत १.३ टक्क्यांनी वाढ झाली असल्याचे वृत्तपत्र संघटनेचे अध्यक्ष गाविन ओ रिली यांनी सांगितले. दररोज १.९ अब्ज लोक वृत्तपत्र विकत घेऊन वाचतात.  गेल्या पाच वर्षांत वृत्तपत्रांचा खप ८.८ टक्क्याने वाढला आहे.&lt;ref&gt;http://onlinenews.lokmat.com/php/detailednews.php?id=MainEdition-1-1-28-05-2009-34b5f&amp;ndate=2009-05-28&amp;editionname=main{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ची कॅश आहे. 7 Oct 2009 01:36:46 GMT वाजता हे पृष्ठ जसे दिसले होते त्याचा हा स्नॅपशॉट आहे.&lt;/ref&gt;
अनेक देशात,वेगवेगळ्या संस्थांतर्फे वितरणाचे [[अंकेक्षण]] होते, जसे [[ऑडिट ब्युरो ऑफ सर्क्युलेशन]]. त्याने जाहिरातदारास ही खात्री होते कि, अमुक एक वर्तमानपत्र हे खरोखरीच प्रकाशकाने दर्शविलेल्या आकड्यांपर्यंत पोचते.

==जाहीरात उत्पन्नाचा अन्योन्य संबंध==
{{विकिकरण}}
'[[जाहिरात]]' या एकाच शब्दाभोवती ही दुनिया फिरताना दिसते. जाहिराती आल्या तर पैसे गोळा होतात, त्यातून वृत्तपत्र चालतात, शिवाय नवनव्या सुधारणा होऊन नवनवीन आवृत्त्याही काढता येणार. मग खप, लोकप्रियता वाढून जाहिराती आणखी वाढणार- असे हे चक्र. विशिष्ट गावचे विशिष्ट वृत्तपत्र ही कल्पना हळूहळू लोप पावते आहे. एखादे राज्य, काही जिल्हे हे एखाद्या ठराविक वृत्तपत्राचेच- ही कल्पना जुनी होत जाऊन आघाडीची नियतकालिके नवनवीन ठिकाणी, राज्यांत जाऊन तिथे तोट्यात का होईना पण आवृत्त्या सुरू करताना दिसत आहेत.&lt;ref&gt;http://www.maayboli.com/node/9144 ची कॅश आहे. 29 Sep 2009 00:22:46 GMT वाजता हे पृष्ठ जसे दिसले होते त्याचा हा स्नॅपशॉट आहे.&lt;/ref&gt;

== जगातील सर्वाधिक खपाची वृत्तपत्रे==
The [[World Association of Newspapers]] (WAN) publishes a list of newspapers with the largest circulation. In 2005, China topped the list in term of total newspaper circulation with 93.5 million a day, India came second with 78.8 million, followed by Japan, with 70.4 million; the United States, with 48.3 million; and जर्मनी, with 22.1 million. Around 75 of the 100 best selling newspapers are in Asia and seven out of top ten are Japanese newspapers. [http://www.wan-press.org/article2825.html]

The Japanese ''[[Yomiuri Shimbun]]'', ''[[Asahi Shimbun]]'', ''[[Mainichi Shimbun]]'' and ''[[Seikyo Shimbun]]'' are still the best-selling newspapers in the world. जर्मनी's ''[[Bild]]'' became the only entry in the top ten from outside of Asia. ''[[Reference News]]'' (參考消息) is the most popular paper in China. The highest selling from the United States is ''[[USA Today]]'', which is 13th in the world.

According to the [[Guinness Book of Records]], the daily circulation of the Soviet newspaper ''[[Trud (Russian newspaper)|Trud]]'' exceeded 21,500,000 in [[1990]], while the Soviet weekly ''[[Argumenty i Fakty]]'' boasted the circulation of 33,500,000 in 1991.

==मराठी आणि महाराष्ट्र, ==
[[इ.स. १८८२|१८८२]] त्या शेवटापर्यंत केसरी हे भारतातील सर्वाधिक खप असलेले प्रादेशिक वर्तमानपत्र बनले. बहुतेक मराठी साप्ताहिकांचा खप तीस चाळीस हजारांच्या घरात आहे. [[लोकप्रभा]] साप्ताहिकाचा ऑक्‍टोबर १९८६ प्पर्यंतचा  बत्तीस तेहतीस हजार होता. सप्टेंबर १९८७ मध्ये  पंच्याऐंशी हजार प्रती छापलेल्या होत्या.&lt;ref&gt;http://www.dainikgomantak.com/gomantak/10032009/NT000640B6.htm {{मृत दुवा}}ची कॅश आहे. 4 Oct 2009 02:38:32 GMT वाजता हे पृष्ठ जसे दिसले होते त्याचा हा स्नॅपशॉट आहे.&lt;/ref&gt; 
===बृहन महाराष्ट्र===
गोवा
बेळगाव

==देशावार==
===[[बेल्जियम]]===
The Belgian institution CIM (Centre for Information about Media) publishes national circulation figures for all written, audiovisual and web-based media in Belgium. The top ten best selling papers according to their website [http://www.cim.be/auth/en/d/dp.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070608223815/http://www.cim.be/auth/en/d/dp.html |date=2007-06-08 }} are [[Het Laatste Nieuws]], 317,715; [[Het Nieuwsblad]], 245,209; [[SUD Presse]] (group of papers focused on community specific content), 147,749; [[Het Belang van Limburg]], 121,428; [[Le Soir]], 113,780; [[Vers l’avenir]], 109,287 (group of papers focused on community specific content); [[La Dernière Heure]], 107,583; [[De Standaard]], 104,758; [[Het Volk]], 77,025 and [[De Morgen]], 73,784.

===[[भारत]]===
{{see|खपानुसार मराठी वृत्तपत्रे}}
{{see|खपानुसार भारतीय वृत्तपत्रे}}
सन २००८चा भारतीय वाचक सर्वेक्षणाचा अहवालः [http://www.hinduonnet.com/thehindu/holnus/001200608291820.htm दाखवा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080116175549/http://www.hinduonnet.com/thehindu/holnus/001200608291820.htm |date=2008-01-16 }} सर्वांत जास्त वाचल्या जाणारे स्थानिक भाषेतील वर्तमानपत्र म्हणुन [[दैनिक जागरण]] (५५.७ लाख वाचकसंख्या) आणि [[राजस्थान पत्रिका]] (१४ लाख वाचकसंख्या) दोन्ही [[हिंदी भाषा]] भाषेतील आहेत. [[टाइम्स ऑफ इंडिया]]  (१३.३ लाख वाचकसंख्या) हे सर्वदूर वाचल्या जाणारे [[इंग्लिश भाषा|आंग्लभाषिक]]  वृत्तपत्र आहे,त्यानंतर, [[हिंदुस्थान टाईम्स]]चा (६.३ लाख वाचकसंख्या) क्रम लागतो. तदनंतर,[[हिंदू धर्म]] (५.२ लाख वाचकसंख्या) हे वर्तमानपत्र येते. नंतर, [[न्यु इंडियन एक्सप्रेस]] हेपण सर्वदूर वाचल्या जाणारे (१.८ लाख वाचकसंख्या) [[इंग्लिश भाषा|आंग्लभाषिक]] वृत्तपत्र तर [[मल्याळा मनोरमा]] हे (९.७ लाख वाचकसंख्या), [[मल्याळम]] या प्रांतिय भाषेतील सर्वांत जास्त वितरण असणारे वृत्तपत्र आहे.

===[[जपान]]===
{{main|List of newspapers in Japan}}
The 2004 circulation figures for the morning and evening editions of Japan's largest newspapers: [[Yomiuri Shimbun]], 14,067,000; The [[Asahi Shimbun]], 12,121,000; [[Mainichi Shimbun]], 5,587,000; [[Seikyou Shimbun]], 5,500,000; [[Nihon Keizai Shimbun]], 4,635,000; [[Chunichi Shimbun]]/[[Tokyo Shimbun]],4,512,000;  [[Tokyo Sports]], 2,425,000; [[Sankei Shimbun]], 2,757,000; [[Nikkan Sports]], 1,965,000; [[Hokkaido Shimbun]], 1,896,594; [[Sports Nippon]], 1,711,000; [[The Nikkan Gendai]], 1,686,000; [[Akahata]], 1,683,000; [[Yukan Fuji]], 1,559,000; [[Shizuoka Shimbun]], 1,479,000; [[Sankei Sports]], 1,368,000; [[Hochi Shimbun]], 1,354,000; [[Daily Sports]], 999,000; [http://www.japanmediareview.com/japan/wiki/Shimbunwiki/]

===[[तूर्कस्थान]]===
Best-selling paper in English as of [[April 18]], [[2008]], according to the BPA World Wide, [http://www.todayszaman.com Today's Zaman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230054856/http://www.zaman.com/ |date=2006-12-30 }}

===[[United Kingdom]]===
{{main|List of newspapers in the United Kingdom by circulation}}

Best-selling papers as of [[July 2]], [[2006]], according to the Audit Bureau of Circulations, [http://www.abc.org.uk/cgi-bin/gen5?runprog=nav/abc&amp;noc=y] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020819021509/http://www.abc.org.uk/cgi-bin/gen5?runprog=nav%2Fabc&amp;noc=y |date=2002-08-19 }} are the ''[[News of the World]]'' (Sunday only), 3,471,415; ''[[The Sun (newspaper)|The Sun]]'', 3,148,700 and ''[[The Daily Mail]]'', 2,340,255.

===[[United States]]===
The heyday of the newspaper industry was the 1940s, but the percentage of Americans reading newspapers began to decline with the increased competition from radio, television and, more recently, the Internet. A growing population helped the absolute circulation numbers continue to increase until the 1970s, where it remained stable until the 1990s, when absolute circulation numbers began declining.

Newspaper circulation numbers are reported to the [[Audit Bureau of Circulations]]. Best-selling papers as of [[March 31]], [[2007]] in the U.S.A., according to the [[Audit Bureau of Circulations]], are ''[[USA Today]]'', 2,524,965; ''[[The Wall Street Journal]]'', 2,068,439 and ''[[न्यू यॉर्क टाइम्स]]'', 1,627,062.

{{see|List of newspapers in the United States by circulation}}

===[[कॅनडा]]===
The most widely read paper in the country is the ''[[Toronto Star]]'', which, as of the six-month period ending on [[March 31]], [[2007]], averaged 634,886 copies sold on Saturday, 436,694 Monday to Friday, and 442,265 on Sunday. [http://www.cna-acj.ca/client/cna/ult.nsf/CCData/Toronto%20Star] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927005853/http://www.cna-acj.ca/client/cna/ult.nsf/CCData/Toronto%20Star |date=2007-09-27 }} The second most widely read paper is Toronto-based national newspaper ''[[The Globe and Mail]]'', which averaged 410,285 copies on Saturdays, and 322,807 Monday to Friday. The most widely read French-language newspaper is [[Le Journal de Montréal]], which averaged 319,899 copies on Saturday, 267,404 Monday to Friday, and 264,733 on Sunday. It should be noted that unlike in the United States, newspapers in Canada published their biggest and mostly widely read editions on Saturdays, and that most papers don't publish on Sundays.
{{see|List of Canadian newspapers by circulation}}

==हे सुद्धा पहा==
* [[Magazine circulation]]
* [[List of newspapers in the World by circulation]]
==संदर्भ==
&lt;references/&gt;
==बाह्य दुवे==
* [http://www.bpaww.com/ BPA Worldwide: Media Auditing]
* [http://www.stateofthenewsmedia.org/narrative_newspapers_audience.asp?cat=3&amp;media=2 The State of the News Media 2004 form journalism.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928074324/http://www.stateofthenewsmedia.org/narrative_newspapers_audience.asp?cat=3&amp;media=2 |date=2011-09-28 }}
* [http://www.accessabc.com/ Audit Bureau of Circulations web site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081102065723/http://www.accessabc.com/ |date=2008-11-02 }}
* [http://en.kiosko.net/ The Front Pages of the Main Newspapers of the World]
* [http://www.editorandpublisher.com/eandp/yearbook/reports_trends.jsp Editor &amp; Publisher Yearbook On-line with circulation statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111043151/http://www.editorandpublisher.com/eandp/yearbook/reports_trends.jsp |date=2010-01-11 }}
* [http://www.cna-acj.ca/client/cna/ult.nsf/ccsearch Searchable database of Canadian newspaper circulation figures from the Canadian Newsapaper Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060524221337/http://www.cna-acj.ca/client/cna/ult.nsf/ccsearch |date=2006-05-24 }}</text>
      <sha1>rfj3gx77rt2f35xnriig4itn3ne0es5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69059</id>
    <revision>
      <id>2690619</id>
      <parentid>2623387</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:42:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24679-89</username>
        <id>182431</id>
      </contributor>
      <comment>/* निवडणूक निकाल */</comment>
      <origin>2690619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7455" sha1="3598a4quatbm4viflzqac27nqmbe102" xml:space="preserve">'''सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ - १२०''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]&lt;nowiki/&gt;च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार सिन्नर मतदारसंघात [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] १. सिन्नर तालुका आणि २. इगतपुरी तालुक्यातील टाकेद महसूल मंडळ यांचा समावेश होतो. सिन्नर हा विधानसभा मतदारसंघ [[नाशिक लोकसभा मतदारसंघ|नाशिक लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary &amp; Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाचे]] [[माणिकराव कोकाटे|माणिकराव शिवाजीराव कोकाटे]] हे सिन्नर विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== आमदार ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!वर्ष
!आमदार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
|-
|[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]]
| [[माणिकराव शिवाजीराव कोकाटे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|-
|[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]]
| [[पराग प्रकाश वाजे|राजाभाऊ (पराग) प्रकाश वाजे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
|[[शिवसेना]]
|-
|[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]]
| [[माणिकराव शिवाजीराव कोकाटे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|}

== निवडणूक निकाल ==
{|class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot;
! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९]]
|-
!colspan=3|सिन्नर
|-
|-
!उमेदवार
![[पक्ष]]
!मत
|-
|[[माणिकराव शिवाजी कोकाटे]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] 
|७५,६३०
|-
|प्रकाश शंकरराव वाजे
|[[शिवसेना]] 
|७२,८००
|-
|ज्ञानेश्वर बहिरु भोसले
|[[अपक्ष]]
|१,८६८
|-
|महेश झुंजार आव्हाड
|[[शिवराज्य पार्टी|शिपा]]
|१,४९४
|-
|गोपाल चिंधु बारके
|[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]]
|१,४३८
|-
|अरुण रामचंद्र पांगारकर
|[[अपक्ष]]
|६३१
|-
|BHALERAO KASHINATH RAMBHAU
|[[अपक्ष]]
|६२५
|-
|CHANDRAKANT AMRUT JOSHI
|[[राष्ट्रवादी सेना]]
|३९७
|-
|KATORE MACCHINDRA EKNATH
|[[अपक्ष]]
|३९१
|-
|GANGURDE KIRAN SOMNATH
|[[अपक्ष]]
|३७६
|-
|आशा गेनू गवारी
|[[अपक्ष]]
|२८९
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{महाराष्ट्र विधानसभा}}
== बाह्य दुवे ==
*{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp69.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२२ जुलै २०१३}}

{{विस्तार}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:नाशिक लोकसभा मतदारसंघ]]</text>
      <sha1>3598a4quatbm4viflzqac27nqmbe102</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690620</id>
      <parentid>2690619</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24679-89</username>
        <id>182431</id>
      </contributor>
      <comment>/* निवडणूक निकाल */</comment>
      <origin>2690620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7548" sha1="8jmxq4j8sbmwotnrzwuop7ci3yuppug" xml:space="preserve">'''सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ - १२०''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]&lt;nowiki/&gt;च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार सिन्नर मतदारसंघात [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] १. सिन्नर तालुका आणि २. इगतपुरी तालुक्यातील टाकेद महसूल मंडळ यांचा समावेश होतो. सिन्नर हा विधानसभा मतदारसंघ [[नाशिक लोकसभा मतदारसंघ|नाशिक लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary &amp; Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाचे]] [[माणिकराव कोकाटे|माणिकराव शिवाजीराव कोकाटे]] हे सिन्नर विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== आमदार ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!वर्ष
!आमदार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
|-
|[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]]
| [[माणिकराव शिवाजीराव कोकाटे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|-
|[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]]
| [[पराग प्रकाश वाजे|राजाभाऊ (पराग) प्रकाश वाजे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
|[[शिवसेना]]
|-
|[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]]
| [[माणिकराव शिवाजीराव कोकाटे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|}

== निवडणूक निकाल ==

{|class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot;
! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २००९]]
|-
!colspan=3|सिन्नर
|-
|-
!उमेदवार
![[पक्ष]]
!मत
|-
|[[माणिकराव शिवाजी कोकाटे]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] 
|७५,६३०
|-
|प्रकाश शंकरराव वाजे
|[[शिवसेना]] 
|७२,८००
|-
|ज्ञानेश्वर बहिरु भोसले
|[[अपक्ष]]
|१,८६८
|-
|महेश झुंजार आव्हाड
|[[शिवराज्य पार्टी|शिपा]]
|१,४९४
|-
|गोपाल चिंधु बारके
|[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]]
|१,४३८
|-
|अरुण रामचंद्र पांगारकर
|[[अपक्ष]]
|६३१
|-
|BHALERAO KASHINATH RAMBHAU
|[[अपक्ष]]
|६२५
|-
|CHANDRAKANT AMRUT JOSHI
|[[राष्ट्रवादी सेना]]
|३९७
|-
|KATORE MACCHINDRA EKNATH
|[[अपक्ष]]
|३९१
|-
|GANGURDE KIRAN SOMNATH
|[[अपक्ष]]
|३७६
|-
|आशा गेनू गवारी
|[[अपक्ष]]
|२८९
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{महाराष्ट्र विधानसभा}}
== बाह्य दुवे ==
*{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp69.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२२ जुलै २०१३}}

{{विस्तार}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:नाशिक लोकसभा मतदारसंघ]]</text>
      <sha1>8jmxq4j8sbmwotnrzwuop7ci3yuppug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690621</id>
      <parentid>2690620</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:46:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24679-89</username>
        <id>182431</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2690621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7562" sha1="04dsfjf2ofq0z3rxor8sse3zvho9zkn" xml:space="preserve">'''सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ - १२०''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]&lt;nowiki/&gt;च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार सिन्नर मतदारसंघात [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] १. सिन्नर तालुका आणि २. इगतपुरी तालुक्यातील टाकेद महसूल मंडळ यांचा समावेश होतो. सिन्नर हा विधानसभा मतदारसंघ [[नाशिक लोकसभा मतदारसंघ|नाशिक लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary &amp; Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाचे]] श्री. [[माणिकराव कोकाटे|माणिकराव शिवाजीराव कोकाटे]] हे सिन्नर विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== आमदार ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!वर्ष
!आमदार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
|-
|[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]]
| [[माणिकराव शिवाजीराव कोकाटे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|-
|[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]]
| [[पराग प्रकाश वाजे|राजाभाऊ (पराग) प्रकाश वाजे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
|[[शिवसेना]]
|-
|[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]]
| [[माणिकराव शिवाजीराव कोकाटे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|}

== निवडणूक निकाल ==

{|class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot;
! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २००९]]
|-
!colspan=3|सिन्नर
|-
|-
!उमेदवार
![[पक्ष]]
!मत
|-
|[[माणिकराव शिवाजी कोकाटे]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] 
|७५,६३०
|-
|प्रकाश शंकरराव वाजे
|[[शिवसेना]] 
|७२,८००
|-
|ज्ञानेश्वर बहिरु भोसले
|[[अपक्ष]]
|१,८६८
|-
|महेश झुंजार आव्हाड
|[[शिवराज्य पार्टी|शिपा]]
|१,४९४
|-
|गोपाल चिंधु बारके
|[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]]
|१,४३८
|-
|अरुण रामचंद्र पांगारकर
|[[अपक्ष]]
|६३१
|-
|BHALERAO KASHINATH RAMBHAU
|[[अपक्ष]]
|६२५
|-
|CHANDRAKANT AMRUT JOSHI
|[[राष्ट्रवादी सेना]]
|३९७
|-
|KATORE MACCHINDRA EKNATH
|[[अपक्ष]]
|३९१
|-
|GANGURDE KIRAN SOMNATH
|[[अपक्ष]]
|३७६
|-
|आशा गेनू गवारी
|[[अपक्ष]]
|२८९
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{महाराष्ट्र विधानसभा}}
== बाह्य दुवे ==
*{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp69.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२२ जुलै २०१३}}

{{विस्तार}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:नाशिक लोकसभा मतदारसंघ]]</text>
      <sha1>04dsfjf2ofq0z3rxor8sse3zvho9zkn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690622</id>
      <parentid>2690621</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:47:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24679-89</username>
        <id>182431</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2690622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7564" sha1="3rrebhl4mqrrlix0giqfdz8hba4a9wb" xml:space="preserve">'''सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ - १२०''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]&lt;nowiki/&gt;च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार सिन्नर मतदारसंघात [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] 
१. सिन्नर तालुका आणि 
२. इगतपुरी तालुक्यातील टाकेद महसूल मंडळ यांचा समावेश होतो. सिन्नर हा विधानसभा मतदारसंघ [[नाशिक लोकसभा मतदारसंघ|नाशिक लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary &amp; Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाचे]] श्री. [[माणिकराव कोकाटे|माणिकराव शिवाजीराव कोकाटे]] हे सिन्नर विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== आमदार ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!वर्ष
!आमदार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
|-
|[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]]
| [[माणिकराव शिवाजीराव कोकाटे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|-
|[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]]
| [[पराग प्रकाश वाजे|राजाभाऊ (पराग) प्रकाश वाजे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
|[[शिवसेना]]
|-
|[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]]
| [[माणिकराव शिवाजीराव कोकाटे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|}

== निवडणूक निकाल ==

{|class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot;
! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २००९]]
|-
!colspan=3|सिन्नर
|-
|-
!उमेदवार
![[पक्ष]]
!मत
|-
|[[माणिकराव शिवाजी कोकाटे]]
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] 
|७५,६३०
|-
|प्रकाश शंकरराव वाजे
|[[शिवसेना]] 
|७२,८००
|-
|ज्ञानेश्वर बहिरु भोसले
|[[अपक्ष]]
|१,८६८
|-
|महेश झुंजार आव्हाड
|[[शिवराज्य पार्टी|शिपा]]
|१,४९४
|-
|गोपाल चिंधु बारके
|[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]]
|१,४३८
|-
|अरुण रामचंद्र पांगारकर
|[[अपक्ष]]
|६३१
|-
|BHALERAO KASHINATH RAMBHAU
|[[अपक्ष]]
|६२५
|-
|CHANDRAKANT AMRUT JOSHI
|[[राष्ट्रवादी सेना]]
|३९७
|-
|KATORE MACCHINDRA EKNATH
|[[अपक्ष]]
|३९१
|-
|GANGURDE KIRAN SOMNATH
|[[अपक्ष]]
|३७६
|-
|आशा गेनू गवारी
|[[अपक्ष]]
|२८९
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{महाराष्ट्र विधानसभा}}
== बाह्य दुवे ==
*{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp69.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२२ जुलै २०१३}}

{{विस्तार}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]]
[[वर्ग:नाशिक लोकसभा मतदारसंघ]]</text>
      <sha1>3rrebhl4mqrrlix0giqfdz8hba4a9wb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पायथन (आज्ञावली भाषा)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85875</id>
    <revision>
      <id>2690478</id>
      <parentid>2540472</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T20:11:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nimmzo</username>
        <id>184502</id>
      </contributor>
      <comment>/* उदाहरण */ Added syntaxhighlight</comment>
      <origin>2690478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7213" sha1="f7x29u0vqw246i4tyvthxlkdp6i5j4a" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट संगणकीय आज्ञावली
|नाव = पायथॉन (Python)
|चिन्ह = Python_logo_and_wordmark.svg
|रचनाकार= गायडो वान रोस्सूम
|विकसक = पायथन सॉफ्टवेर फॉऊंडेशन
|प्रथम प्रसिद्ध = १९९१
|नवीन आवृत्ती = पायथन ३.८.१ -- १८ डिसेंबर २०१९
|धारिका प्रकार = .py, .pyc, .pyd, .pyo, .pyw
|मुख्यप्रत प्रमाणपत्र = पायथन सॉफ्टवेर फॉऊंडेशन प्रमाणपत्र
|संकेतस्थळ = [http://www.python.org www.python.org]
}}

पायथन ही एक उच्चस्तरीय&lt;ref name=&quot;निबंध&quot;&gt;[https://www.python.org/doc/essays/blurb/ कार्यकारी सारांश]&lt;/ref&gt; भाषा आहे. १९९१मध्ये ती प्रथम प्रकाशित झाली.

पायथनची सध्याची आवृत्ती ३.६.३ आहे. पायथॉन २.७ आणि ३ मध्ये बराच मोठा बदल झाला. सीपायथन हे C भाषेत लिहीलेले पायथन सॉफ्टवेर फाऊंडेशनचे पायथॉनसाठीचे [[अनुवादक]] आहे.

== इतिहास ==
पायथन १९८० च्या उत्तरार्धास उगमास आली आणि १९८९ दरम्यान तिचा वापर सुरू झाला. गीडो वान रॉसम हे पायथनचे जनक आहेत. अपवाद हाताळणे आणि अमीबा संगणक कार्यप्रणालीशी संलग्न असणे ही या भाषेची मुख्य वैशिष्ठ्ये आहेत.

पायथन २.० ही १६ ऑक्टोबर २०००ला प्रदर्शित झाली. चक्रीयरित्या कचऱ्याची विल्हेवाट लावणे आणि युनिकोड आधार ही त्यामधील मुख्य वैशिष्ट्ये आहेत. पायथन ३.० ही ३ डिसेंबर २००८ला प्रदीर्घ चाचणीनंतर प्रदर्शित झाली. पायथन २ व पायथन ३ यांमध्ये लिहीलेल्या आज्ञावल्या एकमेकांशी विसंगत आहेत. मात्र, पायथन ३मध्ये पायथन २ च्या आज्ञावल्यांचे पायथन ३मध्ये रूपांतर करण्याची क्षमता आहे.

== मांडणी व शब्दार्थशास्त्र ==
पायथन ही वाचायला सोपी आज्ञावली भाषा आहे. इतर आज्ञावली भाषांप्रमाणे महिरपी कंसाचा वापर पायथनमध्ये होत नाही. आज्ञावलीच्याअंती अर्धविरामाचा (;) वापर हा पर्यायी असतो.

=== समासाचा वापर ===
समासाचा वापर आज्ञावलीखंड दर्शवितो. समासाचा चढता वापर आज्ञावलीखंडाचा पूर्वार्ध आणि उतरता वापर उत्तरार्ध दर्शवितो.

==व्याकरण==

* &quot;=&quot;(बरोबर चिन्ह):इतर आज्ञावली भाषांच्या तुलनेत &quot;=&quot;चा वापर हा वेगळे अर्थ दर्शवितो. उ.दा: C भाषेमध्ये, &quot; x = 2 &quot; या आज्ञावलीचा अर्थ असा होतो कि उजव्या बाजूला असलेली किंमत डाव्याबाजूच्या अनित्य संख्येमध्ये नक्कल करा. पण C मध्ये अनित्य संख्या व किंमत ही एका जातीचे असणे आवश्यक आहे.षहा नियम पायथॉन मध्ये पाळणे आवश्यक नसते.

== वैशिष्ट्ये ==
* पायथन ही एक बहुभिमुख आज्ञावली भाषा आहे. म्हणजे ती [[वस्तुभिमुख आज्ञावली भाषांची यादी|वस्तुभिमुख]]&lt;ref name=&quot;निबंध&quot; /&gt;, कार्यनिष्ठ, रचनात्मक अशा कोणत्याही प्रकारे वापरता येते.
* या भाषेचा विकास करताना ती अधिकाधिक नैसर्गिक वाटेल यादृष्टीने व्याकरण बनवले आहे.
* तसेच, आज्ञावली अधिकाधिक वाचनीय होईल यादृष्टीने भाषेचे व्याकरण बनवले आहे. उदा. यात आज्ञावलीखंड गुंफताना कंस वापरण्याऐवजी समास सोडला जातो.
* ही एक विवृत भाषा आहे.&lt;ref name=&quot;निबंध&quot; /&gt;
* डायनॅमिक चलप्रकार व्यवस्था वापरली जाते.&lt;ref name=&quot;निबंध&quot; /&gt;
* स्मृती स्वव्यवस्थापन असते.
* यात [[युनिकोड]] चलनामे वापरता येतात.&lt;ref&gt;[https://www.python.org/dev/peps/pep-3120/ डिफॉल्ट एनकोडींग यूटीएफ-८]&lt;/ref&gt; (खालील उदाहरण पहावे.)
* पायथन [[मुक्त स्रोत]] आहे.&lt;ref&gt;[https://docs.python.org/3/license.html पायथॉनचा मुक्तस्रोत परवाना]&lt;/ref&gt;

== उदाहरण ==
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot; line highlight=3 copy&gt;
उत्तर = input(&quot;पायथन सोपी आहे का? &quot;)
if उत्तर == &quot;हो&quot;:
    print(&quot;छान&quot;)

a = b = c = 1
a, b, c = 1, 2, &quot;तीन&quot; # १, २, ३
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
# [http://python.org पायथनचे अधिकृत संकेतस्थळ]
# [https://docs.python.org पायथनचे अधिकृत दस्तावेजीकरण]

{{विस्तार}}

[[वर्ग:आज्ञावली भाषा]]</text>
      <sha1>f7x29u0vqw246i4tyvthxlkdp6i5j4a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690479</id>
      <parentid>2690478</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T20:16:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nimmzo</username>
        <id>184502</id>
      </contributor>
      <comment>/* उदाहरण */ syntaxhighlight  lang=&quot;python&quot;</comment>
      <origin>2690479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7216" sha1="7iwr2lwfcd13gyacosityxhi3lmqvt4" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट संगणकीय आज्ञावली
|नाव = पायथॉन (Python)
|चिन्ह = Python_logo_and_wordmark.svg
|रचनाकार= गायडो वान रोस्सूम
|विकसक = पायथन सॉफ्टवेर फॉऊंडेशन
|प्रथम प्रसिद्ध = १९९१
|नवीन आवृत्ती = पायथन ३.८.१ -- १८ डिसेंबर २०१९
|धारिका प्रकार = .py, .pyc, .pyd, .pyo, .pyw
|मुख्यप्रत प्रमाणपत्र = पायथन सॉफ्टवेर फॉऊंडेशन प्रमाणपत्र
|संकेतस्थळ = [http://www.python.org www.python.org]
}}

पायथन ही एक उच्चस्तरीय&lt;ref name=&quot;निबंध&quot;&gt;[https://www.python.org/doc/essays/blurb/ कार्यकारी सारांश]&lt;/ref&gt; भाषा आहे. १९९१मध्ये ती प्रथम प्रकाशित झाली.

पायथनची सध्याची आवृत्ती ३.६.३ आहे. पायथॉन २.७ आणि ३ मध्ये बराच मोठा बदल झाला. सीपायथन हे C भाषेत लिहीलेले पायथन सॉफ्टवेर फाऊंडेशनचे पायथॉनसाठीचे [[अनुवादक]] आहे.

== इतिहास ==
पायथन १९८० च्या उत्तरार्धास उगमास आली आणि १९८९ दरम्यान तिचा वापर सुरू झाला. गीडो वान रॉसम हे पायथनचे जनक आहेत. अपवाद हाताळणे आणि अमीबा संगणक कार्यप्रणालीशी संलग्न असणे ही या भाषेची मुख्य वैशिष्ठ्ये आहेत.

पायथन २.० ही १६ ऑक्टोबर २०००ला प्रदर्शित झाली. चक्रीयरित्या कचऱ्याची विल्हेवाट लावणे आणि युनिकोड आधार ही त्यामधील मुख्य वैशिष्ट्ये आहेत. पायथन ३.० ही ३ डिसेंबर २००८ला प्रदीर्घ चाचणीनंतर प्रदर्शित झाली. पायथन २ व पायथन ३ यांमध्ये लिहीलेल्या आज्ञावल्या एकमेकांशी विसंगत आहेत. मात्र, पायथन ३मध्ये पायथन २ च्या आज्ञावल्यांचे पायथन ३मध्ये रूपांतर करण्याची क्षमता आहे.

== मांडणी व शब्दार्थशास्त्र ==
पायथन ही वाचायला सोपी आज्ञावली भाषा आहे. इतर आज्ञावली भाषांप्रमाणे महिरपी कंसाचा वापर पायथनमध्ये होत नाही. आज्ञावलीच्याअंती अर्धविरामाचा (;) वापर हा पर्यायी असतो.

=== समासाचा वापर ===
समासाचा वापर आज्ञावलीखंड दर्शवितो. समासाचा चढता वापर आज्ञावलीखंडाचा पूर्वार्ध आणि उतरता वापर उत्तरार्ध दर्शवितो.

==व्याकरण==

* &quot;=&quot;(बरोबर चिन्ह):इतर आज्ञावली भाषांच्या तुलनेत &quot;=&quot;चा वापर हा वेगळे अर्थ दर्शवितो. उ.दा: C भाषेमध्ये, &quot; x = 2 &quot; या आज्ञावलीचा अर्थ असा होतो कि उजव्या बाजूला असलेली किंमत डाव्याबाजूच्या अनित्य संख्येमध्ये नक्कल करा. पण C मध्ये अनित्य संख्या व किंमत ही एका जातीचे असणे आवश्यक आहे.षहा नियम पायथॉन मध्ये पाळणे आवश्यक नसते.

== वैशिष्ट्ये ==
* पायथन ही एक बहुभिमुख आज्ञावली भाषा आहे. म्हणजे ती [[वस्तुभिमुख आज्ञावली भाषांची यादी|वस्तुभिमुख]]&lt;ref name=&quot;निबंध&quot; /&gt;, कार्यनिष्ठ, रचनात्मक अशा कोणत्याही प्रकारे वापरता येते.
* या भाषेचा विकास करताना ती अधिकाधिक नैसर्गिक वाटेल यादृष्टीने व्याकरण बनवले आहे.
* तसेच, आज्ञावली अधिकाधिक वाचनीय होईल यादृष्टीने भाषेचे व्याकरण बनवले आहे. उदा. यात आज्ञावलीखंड गुंफताना कंस वापरण्याऐवजी समास सोडला जातो.
* ही एक विवृत भाषा आहे.&lt;ref name=&quot;निबंध&quot; /&gt;
* डायनॅमिक चलप्रकार व्यवस्था वापरली जाते.&lt;ref name=&quot;निबंध&quot; /&gt;
* स्मृती स्वव्यवस्थापन असते.
* यात [[युनिकोड]] चलनामे वापरता येतात.&lt;ref&gt;[https://www.python.org/dev/peps/pep-3120/ डिफॉल्ट एनकोडींग यूटीएफ-८]&lt;/ref&gt; (खालील उदाहरण पहावे.)
* पायथन [[मुक्त स्रोत]] आहे.&lt;ref&gt;[https://docs.python.org/3/license.html पायथॉनचा मुक्तस्रोत परवाना]&lt;/ref&gt;

== उदाहरण ==
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot; line highlight=3 copy&gt;
उत्तर = input(&quot;पायथन सोपी आहे का? &quot;)
if उत्तर == &quot;हो&quot;:
    print(&quot;छान&quot;)

a = b = c = 1
a, b, c = 1, 2, &quot;तीन&quot; # १, २, ३
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
# [http://python.org पायथनचे अधिकृत संकेतस्थळ]
# [https://docs.python.org पायथनचे अधिकृत दस्तावेजीकरण]

{{विस्तार}}

[[वर्ग:आज्ञावली भाषा]]</text>
      <sha1>7iwr2lwfcd13gyacosityxhi3lmqvt4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>देऊळ (चित्रपट)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102102</id>
    <revision>
      <id>2690432</id>
      <parentid>2377346</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20404" sha1="2t7faouhf9dh80kkctf8uiqe1xsvea6" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट चित्रपट
| नाव = देऊळ
| छायाचित्र = 
| चित्र रुंदी = 
| चित्र title = 
| निर्मिती वर्ष = २०११
| भाषा = मराठी
| इतर भाषा =
| देश = [[भारत]]
| निर्मिती = देविशा फिल्म्स&lt;br /&gt;(अभिजीत घोलप)
| दिग्दर्शन = [[उमेश विनायक कुलकर्णी|उमेश विनायक कुळकर्णी]]
| कथा = [[गिरीश कुलकर्णी]]
| पटकथा = [[गिरीश कुलकर्णी]]
| संवाद = [[गिरीश कुलकर्णी]]
| संकलन = 
| छाया = 
| कला = 
| गीते = स्वानंद किरकिरे, [[सुधीर मोघे]]
| संगीत = मंगेश धाकडे
| ध्वनी = 
| पार्श्वगायन = 
| नृत्यदिग्दर्शन = 
| वेशभूषा = 
| रंगभूषा = 
| साहस दृष्ये = 
| ऍनिमेशन = 
| विशेष दृक्परिणाम = 
| प्रमुख कलाकार = [[गिरीश कुलकर्णी]], [[नाना पाटेकर]], [[दिलीप प्रभावळकर]], [[सोनाली कुळकर्णी]], [[मोहन आगाशे]], [[ज्योती सुभाष]], [[उषा नाडकर्णी]], [[किशोर कदम]], [[विभावरी देशपांडे]], [[हॄषिकेश जोशी]], [[श्रीकांत यादव]], [[अतिषा नाईक]], [[नासिरुद्दीन शाह]]&lt;ref&gt;{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://deool.com/ | title = अधिकृत संकेतस्थळ | भाषा = मराठी | access-date = 2011-11-02 | archive-date = 2011-10-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111030071020/http://www.deool.com/ | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
| प्रदर्शन तारीख = ४ नोव्हेंबर, इ.स. २०११
| वितरक= 
| अवधी = 
| पुरस्कार = 
| निर्मिती_खर्च = 
| उत्पन्न = 
| संकेतस्थळ दुवा = http://deool.com/ देऊळ.कॉम
| तळटिपा = 
| imdb_id = 
| amg_id =
}}
'''देऊळ''' हा इ.स. २०११ साली चित्रपटगृहांत झळकलेला, [[गिरीश कुलकर्णी]]-लिखित व [[उमेश विनायक कुलकर्णी]]-दिग्दर्शित [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे. यांत गिरीश कुलकर्णी, [[नाना पाटेकर]], [[दिलीप प्रभावळकर]], [[सोनाली कुळकर्णी]], [[मोहन आगाशे]], [[किशोर कदम]], [[उषा नाडकर्णी]] यांच्या प्रमुख भूमिका आहेत. जागतिकीकरणाचे वारे लागल्याने [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातल्या]] गावाचे विसविशीत होत जाणारे गावपण आणि विकासाची संधी साधण्यासाठी देवाच्या माहात्माचा घडणारा धंदेवाईक उपयोग हे या चित्रपटाचे मुख्य सूत्र आहे.

== कथानक ==
यात ''मंगरूळ'' असे काल्पनिक नाव असलेल्या, एका छोट्या गावाची कहाणी चितारण्यात आलेली आहे. या गावात नवे वारे वाहणे सुरू होते. या गावास विकासाचा ध्यास लागतो. ते गाव मग विकासापोटी त्रस्त होते. गावखेड्यातील स्थानिक राजकारण व तेथील तरुणांच्या आशा काय असतात याचेही चित्रण त्यात करण्यात आले आहे. नव्या गोष्टींचा ध्यास म्हणजे दूरचित्रवाणी वाहिन्या व  मोबाईल फोन याचा तरुण पिढीवर काय प्रभाव पडतो, ते आत्मसात करण्यास ते कसे धडपडतात व त्यायोगे आपण सुखी कसे होऊ असे त्यांना वाटते. भ्रष्टाचारावरही यात चित्रीकरण करण्यात आले आहे. या बदलांवर चित्रपटात अतिशय खुबीने औपरोधिक टिप्पण्या केल्या आहेत.

किशा उन्हातान्हात करडी गाईचा शोध घेतो. भोवळ आल्याने त्याला तंद्रीत दत्त दिसतो, तेही औदुंबराच्या झाडाजवळ. दरम्यान एक सुतार मोबाईलवरून मापे सांगताना त्याच झाडावर खाणाखुणा करतो आणि गावातील मंडळी त्यातून दत्तरूपाचा आकार शोधतात. गावातील राजकारणी भाऊ (नाना पाटेकर)चा पुतन्या आप्पा, महासंग्रामचा पत्रकार व त्यांचे एक दोघे बेकार मित्र याचा फायदा घ्यायचे ठरवतात. दत्त अवतरल्याची बातमी छापतात. महिला सरपंचांचा वापर करून ग्रामसभेत भाऊंच्या तोंडून दत्तमंदिर बांधण्याचे वदवून घेतात. त्यामुळे नाना कुलकर्ण्यांचे ग्रामीण रुग्णालयाचे मॉडेल बाजूला पडते आणि टगेगिरी करणारे तरुण हे त्यांच्या `स्टाईलने` वर्गण्या गोळा करू लागतात. मग सुरू होते साक्षात्काराचे, चमत्काराचे मार्केटिंग. दत्ताच्या कृपेने सारे घडते असे एसेमेस फारवर्ड करणे, यात्रेतल्या स्टॉंलचा लिलाव पुकारणे, चमत्कारासाठी साधू आणून बसवणे, करडी मातेचे मंदिर बाधण्याचा घाट घालणे, नव्या मंदिर विस्तारासाठी मंदिरामागची जमीन अधिग्रहित करणे, वेगवेगळे टेंडर काढून त्यातून आपला खिसा भरणे, असे वरवर धार्मिक पण आतून आर्थिक, स्वार्थी व्यवहार सुरू होतात. मुन्नी बदनाम हुई सारख्या लोकप्रिय गाण्यांच्या चालीवर दत्ताची गाणी रचली जातात आणि गावात बरकत येते. 
		
&lt;!-- हे चित्र पाहितले तर असे दिसेल की  केवळ देऊळमधील गावचे दर्शन नाही; सगळ्याच धार्मिक स्थळांचे आहे. रुग्णालय आणि देवालय या मानवाने त्याच्या शारीरिक आणि मानसिक दुख: निवारण्यासाठी निर्माण केलेल्या व्यवस्था; पण आज त्या व्यापारी संस्था झाल्या आहेत. त्यामुळे एकूण सामाजिक आणि सांस्कृतिक पर्यावरणच ढवळून निघालेय. आपले जगणे मूल्यानिष्ठ न राहता चंगळवादी बनत चालले आहे हे देऊळमधून दाखवले आहे. --&gt;&gt;धार्मिक मार्केटिंग करणारी ‘देऊळ’मधील तरुण पिढी आधी फॅंशन टीव्ही पाहत असते; तर चुलीवर स्वयंपाक करणाऱ्या गृहिणी, म्हाताऱ्या, तरण्या स्त्रिया सुद्धा मालिका पाहण्यात व्यस्त असतात.  राहणीमानाचा दर्जा खालावलेला पण मनोरंजनाची चैन हवी असा नवा ग्रामीण चंगळवाद देऊळ मध्ये टिपलाय. एक किशा सोडला तर कुणीच कष्ट करताना दिसत नाही. तरुण मंडळी चहाच्या टपरीवर नाहीतर टी व्ही वरील चावट कार्यक्रम पाहण्यात मग्न. त्यांचे नेतृत्व करणारे भाऊ मधल्या वेळेत बायकोशी सागरगोट्या खेळतात. गावातील सरपंच महिला, पण तिला सासुरवास आहे. राजकीय सत्ता प्राप्त झाली तरी अजून सामाजिक आणि सांस्कृतिक सत्ताप्राप्तीत आरक्षण मिळाले नाही हाही संदेश येथे आहे. नवरा मुंबईला पोट भरण्यासाठी गेलेला. सरपंच महिलेला झेंडावंदनाचाही आत्मविश्वास नाही. भाऊंच्या घरी मोडका संडास तर सरपंचांचाला नीट घरही नाही. तर असे हे निष्क्रिय, आतून असांस्कृतिक असलेले, पोखरलेले गाव. खरेतर आलटून पालटून महाराष्ट्रातील बऱ्याच गावाची स्थिती अशीच.

अशा गावात परिवर्तन कसे आणि कोणाकडून घडेल? अशा निष्क्रिय आणि बिना कष्टाने बदल हवा असलेल्या समाजाला `दत्त` लागतो. देऊळ लागते. पुरातत्त्व विभागातर्फे संशोधन सुरू असतेच गावात, त्या पार्श्वभूमीवर दत्त अवतरतात. दत्ताच्या निमित्ताने सर्वांना कारकीर्द करण्याची संधी चालून येते. साधा वर्तमानपत्रवाला पत्रकार न्यूझ चॅंनलचा प्रतिनिधी बनतो. भाऊ आमदार होतात. गावातील सर्वांचे दुकानं, हॉटेल जोरात चालू लागतात. गावात आता रस्ता, वीज, एस. टी. साऱ्या सुविधा होतात. आप्पा- भाऊंचा नवा पुढारी होतो. त्याचे डिजीटल बोर्ड लागतात. हा बदल दिग्दर्शकाने फार सुंदर साकारला आहे. भाऊंच्या मुली इंग्लिश मिडिअम मध्ये शिकतात. घरातील फर्निचर, अंगावरील कपडे बदलतात. खुद्द किशा दुकानातून नवे कपडे घेऊन ते नानाला दाखवायला जातो... तात्पर्य सगळीकडे आनंदी आनंद होतो. दुखी कुणीच नाही. मग अडचण काय?

चित्रपट पाहताना प्रेक्षकाला एक सामाजिक दर्शन घडत जाते. पण या दर्शनाने तो हळहळतो. नाना कुलकर्णी म्हणतात, देव हवा त्याने शोधावा, नको त्याने शोधू नये. देव ही अत्यंत खाजगी गोष्ट आहे. साक्षात्कार ही देखील एक अत्यंत वैयक्तिक बाब आहे. आता त्याचे मार्केटिंग, व्यापारीकरण, बाजारीकरण, नव्हे जागतिकीकरण होत आहे. हा मौलिक संदेश चित्रपटात दडला आहे. तो बटबटीतपणे न सांगून गिरीश कुलकर्णी यांनी नकळत फार मोठी उंची गाठली आहे. संवादातून देखील ते सांगितले नाही. नाही तर हा चित्रपट प्रचारकी झाला असता.

विकास म्हणजे नेमके काय? त्याचे मार्ग कोणते? विकास राजकारण आणि धर्म यांचे नेमके परस्पर संबंध काय? ते आता कसे एकमेकात मिसळून गेले आहेत. आधी धार्मिक राजकारणाला विरोध करणारे भाऊ त्यांचा देखील लोकेच्छेपुढे कसा उपाय हटतो? शिवाय ही लोकेच्छा पण कशी कृत्रिम व राजकीय महत्त्वाकांक्षेपोटी जन्मास येते, ते सारे वेगवेगळ्या पातळ्यांवर स्पष्ट होत जाते. हे मुळातून खटकते ते नाना आणि किशाला. ज्या गावात शांतता होती तिथे आता कोलाहल आलाय, सामाजिक हितापेक्षा धार्मिक उन्माद आता वाढलाय हे जाणवून नाना गाव सोडून निघून जातो. तर किशाच्या करडी गायीचा मृत्यू होतो. जिने दत्तदर्शन घडवले तिला देव बनवून पैसे लाटण्याच्या नादात तिच्या आजाराची आणि मृत्यूचीही कुणाला फिकीर नाही. दत्त दर्शनाला आसुसलेली आपली आईसुद्धा आता समृद्धी आल्याने पंधरा पंधरा दिवस देवाकडे जात नाही, आणि पहिला साक्षात्कारी पुरुष असून राजकीय नेत्यांसाठी आपल्यालाच देवदर्शनाची बंदी होते हे पाहून किशा अस्वस्थ होतो. मग तो देवाची मूळ मूर्तीच चोरून नदीत विसर्जित करतो. पण त्यामुळे फरक काहीच पडत नाही. दोन दिवसात वाजत गाजत नवी दत्त मूर्तीची स्थापना मंदिरात होते आणि चित्रपट संपतो.

== प्रदर्शन ==
हा चित्रपट नियोजित वेळापत्रकानुसार २३ सप्टेंबर, इ.स. २०११ रोजी प्रदर्शित होणार होता, मात्र निर्मितीपश्चात कामांना अधिक वेळ लागल्याने त्याचे प्रदर्शन नोव्हेंबर महिन्यापर्यंत पुढे ढकलण्यात आले&lt;ref&gt;{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.maujmaja.com/2011/09/15/deool-release-date-postponed/ | title = ''देऊळ रिलीज डेट पोस्टपोन्ड'' (''देऊळ चित्रपटाचे प्रदर्शन लांबणीवर'') | प्रकाशक = मौजमजा.कॉम | दिनांक = १५ सप्टेंबर, इ.स. २०११ | अ‍ॅक्सेसदिनांक = ११ डिसेंबर, इ.स. २०११ | भाषा = इंग्लिश | archive-date = 2011-09-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110924150137/http://www.maujmaja.com/2011/09/15/deool-release-date-postponed/ | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. यानंतर बूसान चित्रपट महोत्सव, [[दक्षिण कोरिया]], [[न्यू यॉर्क]]चा आंतरराष्ट्रीय दक्षिण आशियाई चित्रपट महोत्सव, [[अबू धाबी]] आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव व मामी चित्रपट महोत्सव, [[मुंबई]] या चित्रपट महोत्सवांत या चित्रपटाचे विशेष खेळ लावण्यात आले. ४ नोव्हेंबर, इ.स. २०११ रोजी भारतभर हा चित्रपट प्रदर्शित झाला.

== बाह्य दुवे ==
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://deool.com/ | title = अधिकृत संकेतस्थळ | भाषा = मराठी | access-date = 2011-11-02 | archive-date = 2011-10-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111030071020/http://www.deool.com/ | url-status = dead }}

== संदर्भ व नोंदी ==
{{अप्रकाशित लेख : प्रा. देवानंद सोनटक्के}}
== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट चित्रपट}}</text>
      <sha1>2t7faouhf9dh80kkctf8uiqe1xsvea6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नोकिया ११००</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123911</id>
    <revision>
      <id>2690446</id>
      <parentid>2344146</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:05:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2119" sha1="mc3zzaflevkzoos8di0vn4fxk6ejxak" xml:space="preserve">[[चित्र:Nokia1100 new.jpg|right|thumb|250px|नोकिया ११००]]
'''नोकिया ११००''' (व जवळचा '''नोकिया ११०१''' भ्रमणध्वनी) हा [[नोकिया]] कंपनीने प्रकाशित केलेला एक साधा जीएसएम भ्रमणध्वनी होता. २५ कोटी नोकिया ११०० २००३ च्या अखेरीपासून विकले गेले आहेत. कॅमेरा, रंगीत स्क्रीन इत्यादी कोणत्याही आधुनिक सुविधा नसलेला हा मोबाईल फोन विकसनशील देशांमधील ग्राहकांसाठी बनवला गेला होता.

२०१७ अखेरपर्यंत २५ कोटी नमुने विकलेला हा भ्रमणध्वनी संख्येच्या मानकाने जगातील सगळ्यात लोकप्रिय भ्रमणध्वनी आहे.&lt;ref name=&quot;पुणे टाइम्स मिरर&quot;&gt;{{स्रोत बातमी | title=पुणे टाइम्स मिरर | दिनांक=२०१७११-०९ | agency=द टाइम्स ऑफ इंडिया ग्रूप |ॲक्सेसदिनांक = २०१७-११-०९ | स्थान=पुणे | पृष्ठे=८}}&lt;/ref&gt;

==बाह्य दुवे==
*[http://europe.nokia.com/find-products/devices/nokia-1100 नोकियाच्या संकेतस्थळावर ११००] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120420163428/http://europe.nokia.com/find-products/devices/nokia-1100 |date=2012-04-20 }}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{कॉमन्स वर्ग|Nokia 1100|नोकिया ११००}}

{{नोकियाचे भ्रमणध्वनी}}</text>
      <sha1>mc3zzaflevkzoos8di0vn4fxk6ejxak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>युएफा यूरो २०१२ संघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126350</id>
    <revision>
      <id>2690497</id>
      <parentid>2375167</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:42:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13179" sha1="2bo7uv2qpim0scl10emdyj70iua80rt" xml:space="preserve">पोलंड आणि युक्रेन मध्ये होणाऱ्या [[युएफा यूरो २०१२]]त सहभागी संघाची यादी खाली दिलेली आहे. स्पर्धा ८ जून २०१२ रोजी सुरू होणार आहे व स्पर्धेचा अंतिम सामना १ जुलै २०१२ रोजी होईल.

प्रत्येक संघाने २३ खेळाडूंचा संघ, ज्यात ३ गोलरक्षक असतील असा संघ २० मे २०१२ पर्यंत घोषित केला.&lt;ref name=&quot;French squad&quot;&gt;{{स्रोत बातमी | दुवा=http://www.fff.fr/bleus/actu/541744_deux-pre-listes-devoilees-le-9-et-15-mai | language=French | title=Deux pré-listes dévoilées le 9 et 15 mai | trans_title=Two shortlists unveiled on 9 and 15 May | date=2 May 2012 | accessdate=2012-06-03 | archive-date=2012-06-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120608022847/http://www.fff.fr/bleus/actu/541744_deux-pre-listes-devoilees-le-9-et-15-mai | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; संघाचा पहिल्या सामन्या पूर्वी जर एखादा खेळाडू स्पर्धेत सहभागी न होण्या इतका जखमी झाला तर त्याची जागा बदली खेळाडू घेउ शकतो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.uefa.com/multimediafiles/download/competitions/euro/91/87/57/918757_download.pdf |title=Regulations of the UEFA European Football Championship 2006/08 |accessdate=2 May 2012 |format=PDF |publisher=UEFA |page=22 }}&lt;/ref&gt;

== संघ माहिती ==
* {{मुख्य|युएफा यूरो २०१२ संघ/गट अ}}
* {{मुख्य|युएफा यूरो २०१२ संघ/गट ब}}
* {{मुख्य|युएफा यूरो २०१२ संघ/गट क}}
* {{मुख्य|युएफा यूरो २०१२ संघ/गट ड}}
== सांखिकी ==
*{{fbn|Republic of Ireland}}चा रॉबी किन (लॉस ॲंजल्स गॅलक्सी) आणि {{fbn|Sweden}}चा क्रिस्टीयन विल्हेम्ससॉन ([[अल-हिलाल]]) केवळ हे दोन खेळाडू युएफा लीग मध्ये खेळत नाही.
*सर्वात तरुण खेळाडू जेट्रो विलेम्स, जन्म ३०/मार्च/१९९४ - नेदरलॅंडस
*वयाने सर्वात मोठा खेळाडू ग्रीसचा गोलकीपर [[कोस्टास चाल्कियास]], जन्म ३० मे १९७४.
*वयाने सर्वात मोठा आउटफिल्डर ग्रीसचा [[निकोस स्पिरोपॉलोस]], जन्म ४ ऑगस्ट १९७५.
*सर्वात तरुण संघ, जर्मनी, सरासरी वय २४.५ वर्ष.
*वयाची सरासरी सर्वाधिक (२८.३ वर्ष) असणारा संघ रशिया.
*आंतरराष्ट्रीय पातळी वर न खेळलेले ५ खेळाडू ह्या स्पर्धेत पदार्पण करत आहे आणि १२ खेळाडू असे आहेत ज्यांनी देशासाठी १०० किंवा अधिक सामने खेळले आहेत:
**१२९ – [[एकर कासियास]] (स्पेन)
**१२६ – [[अँड्र् स्वेन्सन]] (स्वीडन)
**१२१ – शाय (आयर्लंड)
**११५ – [[जॉर्जोस करागूनिस]] (ग्रीस)
**११५ – [[रॉबी कीन]] (आयर्लंड)
**११४ – [[मिरोस्लाव क्लोस]] (जर्मनी)
**११४ – [[डेनिस रॉमेडाह्ल]] (डेन्मार्क)
**११४ – [[अंतोलियो ट्यामोश्चुक]] (युक्रेन)
**११३ – [[जियानलुइजी बुफोन]] (इटली)
**११३ – [[ओलॉफ मेलबर्ग]] (स्वीडन)
**१०८ – [[हावी मार्टीनेझ]] (स्पेन)
**१०५ – [[ऑंद्रे शेवचेन्को]] (युक्रेन)

{{भाषांतर}}

== खेळाडू ==

;क्लब नुसार
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! खेळाडू!!क्लब
|-
|१३||[[एफ.से. बायर्न म्युन्शन]]
|-
|११||[[रेआल माद्रिद]]
|-
|१०||[[डायनॅमो कीव्ह]]
|-
|८||[[आर्सेनल एफ.सी.]], [[एफ.सी. बार्सेलोना]], [[बोरूस्सिया डोर्टमुंड]], [[लिव्हरपूल एफ.सी.]], [[मॅंचेस्टर सिटी एफ.सी.]], [[शक्थार डोनेत्स्क]], [[एफ.सी. झेनित सेंट पीटर्सबर्ग]] 
|-
|७||[[चेल्सी एफ.सी.]], [[पी.एफ.सी. सी.एस.के.ए. मॉस्को]], [[युव्हेन्टस एफ.सी.]], [[मॅंचेस्टर युनायटेड एफ.सी.]]
|-
|६||[[ए.सी. मिलान]], [[ओलिंपिकॉस एफ.सी.]], [[पी.एस.व्ही. आइंडहॉवेन]], [[एफ.सी. व्हिक्टोरिया प्लझेन|व्हिक्टोरिया प्लझेन]]
|-
|५||[[एफ.सी. डायनामो मॉस्को]], [[एव्हर्टन एफ.सी.]], [[टॉटेनहॅम हॉटस्पर एफ.सी.]]
|-
|४||[[बायर लेफेरकुसन]], [[सेल्टिक एफ.सी.]], [[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]], [[FC Dnipro Dnipropetrovsk|Dnipro Dnipropetrovsk]], [[Evian Thonon Gaillard F.C.|Évian]], [[पॅरिस सें-जर्मेन एफ.सी.]], [[पी.एफ.सी. सी.एस.के.ए. मॉस्को]], [[ए.एस. रोमा]], [[स्पोर्टिंग क्लब दि पोर्तुगाल]], [[संडरलॅंड ए.एफ.सी.]], [[वेस्ट ब्रॉम्विच अल्बियन एफ.सी.]]
|-
|३||[[बेसिक्टास जे.के.]], [[एफ.सी. जिरोंदिन्स दि बोर्दू|बोर्दू]], [[एस.सी. ब्रागा]], [[फुलहॅम एफ.सी.]], [[Lech Poznań]], [[ऑलिंपिक ल्यों]], [[ऑलिंपिक दे मार्सेल]], [[न्यूकॅसल युनायटेड एफ.सी.]], [[FC Nordsjælland|Nordsjælland]], [[पॅनाथिनैकोस एफ.सी.]], [[एफ.सी. पोर्तू]], [[एफ.से. शाल्क ०४]], [[सेविला एफ.सी.]], [[स्पार्ताक मस्क्वा]], [[वालेन्सिया सी.एफ.]], [[वेर्डर ब्रेमन]], वॉल्वरहॅंप्टन वॉंडर्स,
|-
|२||[[ए.ई.के. अथेन्स एफ.सी.]], [[ए.एफ.सी. एयाक्स]], [[R.S.C. Anderlecht|Anderlecht]], [[ॲस्टन व्हिला एफ.सी.]], [[अ‍ॅथलेटिक बिल्बाओ]], [[ॲटलेटिको माद्रिद]], [[AZ (football club)|AZ]], [[एस.एल. बेनफीका]], [[Bologna F.C. 1909|Bologna]], [[Brøndby IF|Brøndby]], [[F.C. Copenhagen|Copenhagen]], [[गॉलातासारे]], [[जिनोआ सी.एफ.सी.]], [[हांबुर्गर एस.फाउ.]], [[हानोफर ९६]], [[Legia Warsaw]], [[Leicester City F.C.|Leicester City]], [[एफ.सी. लोकोमोटिव मॉस्को]], [[मालागा सी.एफ.]] , [[FC Metalist Kharkiv|Metalist Kharkiv]], [[ए.एस. मोनॅको एफ.सी.]], [[एस.एस.सी. नेपोली]], [[यू.एस. पालेर्मो]], [[एफ.सी. सोशॉ-मॉंबेल्यार]], [[स्टोक सिटी एफ.सी.]], [[फाउ.एफ.बे. श्टुटगार्ट]], [[FC Twente|Twente]], [[फाउ.एफ.एल. वोल्फ्सबुर्ग]], [[रेआल झारागोझा]]
|-
|१||[[अल-हिलाल]], [[Anorthosis Famagusta FC|Anorthosis Famagusta]], [[FC Anzhi Makhachkala|Anzhi Makhachkala]], [[Aris F.C. (Thessaloniki)|Aris Thessaloniki]], [[Atromitos F.C.|Atromitos]], [[ए.जे. ऑसेर]], [[ब्लॅकबर्न रोव्हर्स एफ.सी.]], [[बोरूस्सिया म्योन्शनग्लाडबाख]], [[CFR Cluj]], [[Club Brugge K.V.|Club Brugge]], [[डर्बी काउंटी एफ.सी.]], [[आइनट्राख्ट फ्रांकफुर्ट]], [[IF Elfsborg|Elfsborg]], [[फेर्नबाचे एस.के.]], [[Feyenoord]], [[ए.सी.एफ. फिओरेंटीना]], [[Fortuna Düsseldorf]], [[IFK Göteborg|Göteborg]], [[FC Groningen|Groningen]], [[SC Heerenveen|Heerenveen]], [[Helsingborgs IF|Helsingborg]], [[हेर्था बे.एस.से.]], [[हल सिटी एफ.सी.]], [[FC Illichivets Mariupol|Illichivets]], [[इंटर मिलान]], [[İstanbul Büyükşehir Belediyespor (football team)|İstanbul BB]], [[FK Baumit Jablonec|Jablonec]], [[Jagiellonia Białystok]], [[१. एफ.से. काइझरस्लाउटर्न]], [[१. एफ.सी. क्योल्न]], [[एस.एस. लाझियो]], [[लील ओ.एस.सी.]], [[लॉस ॲंजेल्स गॅलक्सी]], [[Maccabi Haifa F.C.|Maccabi Haifa]], [[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]], [[FC Midtjylland|Midtjylland]], [[Millwall F.C.|Millwall]], [[Montpellier HSC|Montpellier]], [[N.E.C. (football club)|NEC]], [[१. एफ.से. न्युर्नबर्ग]], [[पार्मा एफ.सी.]], [[स्टेड रेन्नीस एफ.सी.]], [[FC Rostov|Rostov]], [[FC Rubin Kazan|Rubin Kazan]], [[Samsunspor]], [[Sivasspor]], [[FC Slovan Liberec|Slovan Liberec]], [[Swansea City A.F.C.|Swansea City]], [[SC Tavriya Simferopol|Tavriya Simferopol]], [[FC Terek Grozny|Terek Grozny]], [[तोरिनो एफ.सी.]], [[Trabzonspor]], [[उडीनेस कॅल्सीयो]], [[FC Vorskla Poltava|Vorskla Poltava]], [[BSC Young Boys|Young Boys]]
|}

;क्लब देशानुसार
{| class=&quot;wikitable&quot; 
! खेळाडू !! क्लब
|-
|७८&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;||इंग्लंड
|-
|४७||जर्मनी
|-
|३३||स्पेन
|-
|३१||इटली
|-
|२९||रशिया
|-
|२७||युक्रेन
|-
|२५&lt;sup&gt;‡&lt;/sup&gt;||फ्रांस
|-
|१७||ग्रीस
|-
|१६||नेदरलँड्स
|-
|१२||पोर्तुगाल
|-
|१०||''तुर्की''
|-
|८||झेक प्रजासत्तक, डेन्मार्क
|-
|६||पोलंड
|-
|४||क्रोएशिया, ''स्कॉटलंड''
|-
|३||''बेल्जियम'', स्वीडन
|-
|१||''सायप्रस, इस्राईल, रोमानिया, सौदी अरेबिया, स्विझर्लंड, अमेरिका''
|-
|}
''इटालिक्स'' मधिल देश स्पर्धेसाठी पात्र ठरले नाही

;घरगुती स्पर्धे नुसार
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! राष्ट्रीय संघ !! राष्ट्रीय लीग मध्ये खेळाडू
|-
|क्रोएशिया||४
|-
| चेक प्रजासत्ताक||८
|-
|डेन्मार्क||७
|-
|इंग्लंड||२३
|-
|फ्रांस||१२
|-
|जर्मनी||१८
|-
|ग्रीस||१६
|-
|इटली||२०
|-
|नेदरलँड्स||७
|-
|पोलंड||६
|-
|पोर्तुगाल||१०
|-
|आयर्लंडचे प्रजासत्ताक||०
|-
|रशिया||२१
|-
|स्पेन||१९
|-
|स्वीडन||३
|-
|युक्रेन||२१
|}

== माहिती ==
{{संदर्भयादी|colwidth=30em}}

== बाह्य दुवे ==
*[http://www.uefa.com/uefaeuro/index.html Euro 2012 official site]

{{युएफा यूरो २०१२}}

[[वर्ग:युएफा यूरो २०१२]]</text>
      <sha1>2bo7uv2qpim0scl10emdyj70iua80rt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सत्यजित खारकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138947</id>
    <revision>
      <id>2690628</id>
      <parentid>2690307</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:22:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 7 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21296" sha1="oydgl53bgef4gox39f0ds7pd0vfrivs" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट अभिनेता
| नाव = सत्यजित खारकर

| कार्यक्षेत्र = चित्रपट, लघुपट, नाटक, लेखन
| राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]]
| भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[इंग्रजी भाषा|इंग्रजी]]
| कारकीर्द_काळ = [[इ.स. २००८]] पासून
| प्रमुख_चित्रपट = [[कॉईन टॉस]]
| शिक्षण = [[पीएच.डी.]]
| प्रमुख_नाटके = ''[[सांगा, कसं जगायचं?]]'', ''[[येस, आय एम गिल्टी]]''
}}

'''सत्यजित खारकर''' हे भारतीय लेखक, चित्रपट दिग्दर्शक, नाटककार आणि संशोधक आहेत. त्यांनी मराठी रंगभूमी, लघुपट, इंग्रजी चित्रपट आणि मराठी साहित्य या क्षेत्रांत काम केले आहे. त्यांच्या ''कॉईन टॉस'' या इंग्रजी चित्रपटाला २०१२ मध्ये राऊट 66 आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात पुरस्कार मिळाला.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== रंगभूमीची पार्श्वभूमी ==

खारकर यांचा चित्रपट आणि अभिनय क्षेत्रातील प्रवास रंगभूमीपासून सुरू झाला. औरंगाबाद येथे मराठी रंगभूमीवर काम केल्यानंतर त्यांनी शिकागो उपनगरातील सामुदायिक रंगभूमीवर इंग्रजी नाटकांमध्ये अभिनय केला. ''The Intelligent Design of Jenny Chow'' या नाटकात त्यांनी भूमिका केली होती.&lt;ref name=&quot;daijiworld&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay?newsID=161966|title=Aurangabad native lives his passion in Chicago|date=26 January 2013|work=Daijiworld / IANS|access-date=१७ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;

२०१० मध्ये एल्जिन थिएटर कंपनीने सादर केलेल्या ''M*A*S*H'' या अमेरिकन दूरचित्रवाणी मालिकेच्या रंगमंचीय रूपांतरात त्यांनी सहायक दिग्दर्शक म्हणून काम केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.imdb.com/name/nm3339237/bio|title=Satya Kharkar – Biography|संकेतस्थळ=IMDb|access-date=१७ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;

== चित्रपट ==

=== कॉईन टॉस ===

''कॉईन टॉस'' हा सत्यजित खारकर दिग्दर्शित इंग्रजी चित्रपट आहे. या चित्रपटात भारतीय आणि अमेरिकन कलाकारांनी भूमिका केल्या आहेत. सप्टेंबर २०१२ मध्ये या चित्रपटाचा प्रीमियर शिकागो परिसरातील वुडरिज येथील हॉलीवूड सिनेमाज् येथे झाला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.theindependentcritic.com/coin_toss|title=&quot;Coin Toss&quot; an Audience Fave at Route 66 Film Fest|last=Propes|first=Richard|संकेतस्थळ=The Independent Critic|access-date=१७ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;

या चित्रपटाचे ९ मार्च २०१३ रोजी लंडन येथील महाराष्ट्र मंडळ लंडनमध्ये विशेष प्रदर्शन झाले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.allinlondon.co.uk/whats-on/event-99968-coin-toss-award-winning-movie-screening|title=Coin Toss - Award winning movie screening|संकेतस्थळ=AllInLondon|access-date=१७ मे २०२६}}{{मृत दुवा|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://m.maharashtratimes.com/-/amp_articleshow/26708671.cms|title=शिकागोत उलगडला रुपेरीपट|date=2 December 2013|work=Maharashtra Times}}{{मृत दुवा|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

२०१२ मध्ये अमेरिकेतील इलिनोइस राज्यातील स्प्रिंगफील्ड येथे झालेल्या राऊट 66 आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात ''कॉईन टॉस''ला ‘ऑडियन्स फेव्हरिट डेब्यू फिल्म’ पुरस्कार मिळाला.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/-/articleshow/17185806.cms|title='आयएफएफ'मध्ये 'कॉईन टॉस'ची धूम|last=कुलकर्णी|first=धनंजय|date=Nov 12, 2012|work=Maharashtra Times|access-date=30 December 2018}}{{मृत दुवा|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://theindependentcritic.com/coin_toss|title=&quot;Coin Toss&quot; an Audience Fave at Route 66 Film Fest|संकेतस्थळ=The Independent Critic}}&lt;/ref&gt;

== लघुपट आणि माहितीपट ==

=== माय डॅड माय हिरो ===

२०११ मध्ये खारकर यांच्या ''माय डॅड माय हिरो'' या लघुपटास लॉस एंजेलस येथील लाईफ फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये ऑडियन्स फेव्हरेट आणि सर्वोत्कृष्ट लघुपट असे दोन पुरस्कार मिळाले.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.wnd.com/2011/04/288741/|title=Drifters Story Captures Attention|work=WND|access-date=29 December 2018}}&lt;/ref&gt;

=== आणि जगण्याचा अर्थ गवसला ===

खारकर यांनी बालश्री पुरस्कार विजेते ओंकार वैद्य यांच्यावर आधारित ''आणि जगण्याचा अर्थ गवसला'' हा माहितीपट तयार केला.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/lifestyle-news/relationships/-just-say-fight/articleshow/66905295.cms|title=...फक्त लढ म्हणा|work=Maharashtra Times|access-date=29 December 2018|archive-date=2019-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190817220001/https://maharashtratimes.indiatimes.com/lifestyle-news/relationships/-just-say-fight/articleshow/66905295.cms|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== पायथागोरसचे अद्भुत प्रकरण ===

२०१७ मध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठाच्या नाट्यशास्त्र विभागाने खारकर यांना अतिथी दिग्दर्शक आणि लेखक म्हणून आमंत्रित केले. या विभागाच्या विद्यार्थ्यांसोबत त्यांनी ''पायथागोरसचे अद्भुत प्रकरण'' हा विनोदी लघुपट तयार केला.

=== दिशा ===

२०१८ मध्ये खारकर यांनी शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आधारित ''दिशा'' हा लघुपट दिग्दर्शित केला. या लघुपटात भारत गणेशपुरे यांनी प्रमुख भूमिका साकारली होती.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/shortfilm-on-farmers-issue/articleshow/61073896.cms|title=शेतकऱ्यांची व्यथा ‘दिशा’तून मांडली|work=Maharashtra Times|access-date=29 December 2018}}{{मृत दुवा|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== साहित्य ==

=== करू का गुदगुल्या ===

''करू का गुदगुल्या'' हा खारकर यांचा मराठी विनोदी कथासंग्रह आहे. हा कथासंग्रह २०१८ मध्ये स्नेहवर्धन प्रकाशन, पुणे यांनी प्रकाशित केला. या पुस्तकाची प्रस्तावना दिलीप प्रभावळकर यांनी लिहिली आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://epaperdivyamarathi.bhaskar.com/thumbnail/aurangabad/divya-city/243/06092018/0/1/|title=करू का गुदगुल्या खट्याळ अन खोडकर कथांची मालिकाच|last=सराफ|first=श्रीकांत|work=Divya Marathi|access-date=29 डिसेंबर २०१८}}{{मृत दुवा|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://epaper.timesgroup.com/olive/apa/timesofindia/SharedView.Article.aspx?href=MTAUR%2F2018%2F02%2F04&amp;id=Ar00804&amp;sk=73A35972&amp;viewMode=image|title=वास्तविक जगातले मार्मिक पुस्तक|last=देशपांडे|पहिले नाव=डॉ. यशवंत|दिनांक=4 फेब्रुवारी 2018|संकेतस्थळ=Maharashtra Times|ॲक्सेसदिनांक=29 डिसेंबर 2018}}&lt;/ref&gt;

या कथासंग्रहाला २०१८ मध्ये कै. सावित्रीबाई जोशी स्मृती प्रतिष्ठान पुरस्कार मिळाला.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://epaperlokmat.in/Archive/epapernew.php?articleid=LOK_HABD_20190110_2_1&amp;arted=Hello%20Aurangabad&amp;width=81.6px|title=लेखक म्हणून मान्यता देणारा पुरस्कार|date=10 जानेवारी 2019|work=Lokmat|access-date=14 जानेवारी 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://124.30.219.86/EpaperData/Sakal/Aurangabad/2018/12/29/Aurangabad-Today/Sakal_Aurangabad_2018_12_29_Aurangabad-Today_TD_008/1220_2180_1906_3006.jpg|title=सावित्रीबाई जोशी पुरस्कार सत्यजित खारकर याना प्रदान|work=Sakal|archive-url=https://web.archive.org/web/20190731102329/http://124.30.219.86/EpaperData/Sakal/Aurangabad/2018/12/29/Aurangabad-Today/Sakal_Aurangabad_2018_12_29_Aurangabad-Today_TD_008/1220_2180_1906_3006.jpg|archive-date=2019-07-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== नाटके ==

=== सांगा, कसं जगायचं? ===

''सांगा, कसं जगायचं?'' हे सत्यजित खारकर लिखित मराठी नाटक आहे. हे नाटक खारकर यांच्या मूळ ''येस, आय एम गिल्टी'' या नाटकावर आधारित आहे. भद्रकाली प्रॉडक्शन्स निर्मित या नाटकात स्पृहा जोशी आणि स्वानंदी टिकेकर यांनी प्रमुख भूमिका साकारल्या आहेत.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.saamana.com/marathi-drama-sanga-kasa-jagaycha-by-parag-khot/|title='सांगा, कसं जगायचं?' : विचार करायला लावणारं नाटक|last=खोत|first=पराग|work=सामना|access-date=2026-05-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://myrangabhoomi.com/natak/sanga-kasa-jagaaycha/|title=सांगा, कसं जगायचं? Marathi Natak Info &amp; Upcoming Shows|date=2026-05-15|website=मायरंगभूमी|access-date=2026-05-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mumbaitheatreguide.com/dramas/marathi/sanga-kasa-jagaycha-marathi-play-preview.asp#|title=SANGA KASA JAGAYCHA Marathi Play/Drama|website=Mumbai Theatre Guide|access-date=2026-05-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/sanga-kasa-jagayacha-marathi-natak-review-spruha-joshi-swanandi-tikekar-ivf-legal-battle-amy-95-5903111/|title=नाट्यरंग: सांगा, कसं जगायचं?|date=2026-05-17|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-05-17}}&lt;/ref&gt;

=== येस, आय एम गिल्टी ===

''येस, आय एम गिल्टी'' हे खारकर लिखित नाटक आहे. या नाटकात वैद्यकीय आणि कायदेशीर प्रश्नांवर आधारित कथानक मांडले आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/deepak-kulkarni-madhurima-article-about-yes-i-am-guilty-play-126305571.html|title=कायद्याच्या उणिवांवर नेमकेपणाने बोट ठेवणारे नाटक|work=Divya Marathi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/drama-is-the-language-of-vibration/articleshow/72075629.cms|title=पहिल्या नाटकाला प्रतिसाद|work=Maharashtra Times|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302123425/https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/drama-is-the-language-of-vibration/articleshow/72075629.cms|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://digitalimages.bhaskar.com/divyamarathi/epaperimages/02032020/1aurangabad%20pullout-pg3-0_1b133c39-1ac9-4062-a5c1-f155c065be7f-large.jpg|title=सहज मानवी भावनांना फुलवणारे &quot;येस, आय एम गिल्टी&quot;|date=2 March 2020|work=Divya Marathi|access-date=2 March 2020}}{{मृत दुवा|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

''येस, आय एम गिल्टी'' या पटकथेची २०२१ मध्ये झी टॉकीज कथायण चषक स्पर्धेसाठी निवड झाली. या स्पर्धेत एक हजारांहून अधिक पटकथांमधून पाच पटकथा निवडण्यात आल्या होत्या.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.lokmattimes.com/aurangabad/yes-im-guilty-selected-for-kathayan-chashak/|title='Yes I'm Guilty' selected for Kathayan Chashak|date=8 December 2021|work=Lokmat Times|location=Aurangabad|access-date=१७ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;

== शैक्षणिक संशोधन ==

खारकर यांनी सर्जनशीलता या विषयावर संशोधन केले आहे. त्यांनी एमजीएम विद्यापीठ, छत्रपती संभाजीनगर येथून पीएच.डी. प्राप्त केली.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.lokmattimes.com/aurangabad/satyajit-kharkar-gets-ph-d/|title=Satyajit Kharkar gets Ph.D.|work=Lokmat Times|date=15 July 2025|access-date=१७ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;

त्यांचे सर्जनशीलता आणि चित्रपट-संबंधित सामाजिक विषयांवरील संशोधनलेख ''The International Journal of Indian Psychology'' या नियतकालिकात प्रकाशित झाले आहेत.

=== प्रकाशित संशोधनलेख ===

* ''Exploring the Role of Sensory Input in Creative Thinking'' (२०२३)&lt;ref&gt;{{स्रोत जर्नल|last1=Kharkar|first1=Satyajit|last2=Sabde|first2=Pratima|year=2023|title=Exploring the Role of Sensory Input in Creative Thinking|journal=International Journal of Indian Psychology|volume=11|issue=2|pages=849–856|doi=10.25215/1102.087|url=https://ijip.in/articles/exploring-the-role-of-sensory-input-in-creative-thinking/}}&lt;/ref&gt;
* ''The Paradox of Trauma: How Adversity can Foster Creative Thinking'' (२०२३)&lt;ref&gt;{{स्रोत जर्नल|last1=Kharkar|first1=Satyajit|last2=Sabde|first2=Pratima|year=2023|title=The Paradox of Trauma: How Adversity can Foster Creative Thinking|journal=International Journal of Indian Psychology|volume=11|issue=2|pages=884–891|doi=10.25215/1102.091|url=https://ijip.in/articles/the-paradox-of-trauma-how-adversity-can-foster-creative-thinking/}}&lt;/ref&gt;
* ''Using Cinema Theaters to Promote Road Safety Education: A Conceptual Proposal for India'' (२०२३)&lt;ref&gt;{{स्रोत जर्नल|last=Kharkar|first=Satyajit|year=2023|title=Using Cinema Theaters to Promote Road Safety Education: A Conceptual Proposal for India|journal=International Journal of Indian Psychology|volume=11|issue=3|url=https://ijip.in/articles/using-cinema-theaters-to-promote-road-safety-education-a-conceptual-proposal-for-india/}}&lt;/ref&gt;

== इतर कार्य ==

२०११ मध्ये बीएमएम अधिवेशनासाठी खारकर यांनी शिकागो येथील मराठी समुदायातील सदस्यांसोबत ''वेलकम टू शिकागो'' हा लघुपट तयार केला होता.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

२०१४ मध्ये शिकागो येथे झालेल्या कृती फेस्टिव्हलमध्ये त्यांची पॅनेल सदस्य म्हणून निवड झाली होती.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://kritifestival.org/panelists/|title=Kriti Festival|दिनांक=September 25–28, 2014|संकेतस्थळ=Kriti Festival|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831044600/http://kritifestival.org/panelists/|archive-date=2018-08-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

भारत सरकारच्या स्वच्छ भारत मिशनपासून प्रेरणा घेऊन त्यांनी ''स्वच्छ भाई'' हा लघुपट दिग्दर्शित केला. या लघुपटाचे लेखन मयांक छाया यांनी केले होते.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/aurangabad-times/articleshow/54742178.cms|title=लघुपटातून मांडली तरुणांनी ‘स्वच्छतागिरी’|date=Oct 8, 2016|work=Maharashtra Times|access-date=30 December 2018}}{{मृत दुवा|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==

* [https://www.imdb.com/name/nm3339237/ IMDb वर सत्यजित खारकर]

[[वर्ग:चित्रपट दिग्दर्शक]]
[[वर्ग:मराठी दिग्दर्शक]]
[[वर्ग:मराठी लेखक]]</text>
      <sha1>oydgl53bgef4gox39f0ds7pd0vfrivs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:कानपूर नगर जिल्हा</title>
    <ns>14</ns>
    <id>159486</id>
    <revision>
      <id>2690557</id>
      <parentid>1456355</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Abhijitsathe ने लेख [[वर्ग:कानपूर जिल्हा]] वरुन [[वर्ग:कानपूर नगर जिल्हा]] ला हलविला</comment>
      <origin>1456355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="emvtya1z81ej9nia887wk2mrzia6uae" xml:space="preserve">*

[[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे]]</text>
      <sha1>emvtya1z81ej9nia887wk2mrzia6uae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लुडविग विटगेनस्टाईन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186075</id>
    <revision>
      <id>2690525</id>
      <parentid>2641186</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:20:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13882" sha1="3pk2eina33369fwfifr85ur6c52tqsn" xml:space="preserve">'''लुडविग विटगेनस्टाईन''' उर्फ '''लुडविग योसेफ योहान विटगेनस्टाईन''' ([[२६ एप्रिल]], [[इ.स. १८८९]]:[[व्हियेना]] - [[२९ एप्रिल]] [[इ.स. १९५१]]:[[कॅम्ब्रिज]], [[इंग्लंड)]] हे विसाव्या शतकातील एक मूलभूत आणि मौलिक विचार मांडणारे ऑस्ट्रियन-हंगेरियन तत्त्ववेत्ते होते. संपूर्ण पाश्चात्य-युरोपीय तत्त्वज्ञानातील [[भाषिक विश्लेषण]] या नावाने ओळखली जाणारी तात्त्विक विचारसरणीवर विलक्षण प्रभाव निर्माण करण्याचे श्रेय त्यांच्याकडे जाते. [[विश्लेषक तत्त्वज्ञान |विश्लेषक तत्त्वज्ञानाला]] त्यांच्यामुळे एकदा नव्हे तर दोनदा कलाटणी मिळाली. पहिली, त्यांच्या स्वतःच्या तत्त्वज्ञानात्मक ग्रंथांनी आणि दुसऱ्यांदा विचारवंताच्या अनेक पिढ्यांवर त्यांच्या प्रभावाने, आंग्लभाषिक जगतातील तत्त्वज्ञानात्मक चळवळीचे स्वरूपच बदलून टाकले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.philosophypages.com/hy/6s.htm|title=Wittgenstein|संकेतस्थळ=www.philosophypages.com|ॲक्सेसदिनांक=2019-03-13}}&lt;/ref&gt; [[ट्रॅक्टटस लॉजिको फिलॉसॉफिकस]] आणि [[फिलॉसॉफिकल इन्व्हेस्टीगेशन]] (पीडीएफ उपलब्ध)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://lab404.com/lang/wittgenstein.pdf|title=विटगेस्टन,|last=लुडविग|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=}}&lt;/ref&gt; या जगप्रसिद्ध ग्रंथांचे ते लेखक आहेत.त्यांच्या या दोन्ही ग्रंथांनी तत्त्वज्ञानाच्या क्षेत्रातील विश्लेषण परंपरेतील अनेक पातळीवरील विकासांना आकार टर दिलाच; शिवाय अनेक प्रकारच्या तत्त्वज्ञानेतर साहित्याला खूप मोठी प्रेरणा दिली. त्यांच्या गूढ, चित्तवेधक व्यक्तिमत्त्वाने अकादामिक क्षेत्राच्या बाहेर उत्तुंग झेप घेऊन तत्कालिन अनेक कलाकार, नाटककार, कवी, कादंबरीकार, संगीतकार आणि अगदी चित्रपट निर्मिकांवर भुरळ घातली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.britannica.com/biography/Ludwig-Wittgenstein|title=Ludwig Wittgenstein {{!}} British philosopher|संकेतस्थळ=Encyclopedia Britannica|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2019-03-13}}&lt;/ref&gt; विटगेनस्टाईन हे युरोप-पाश्चात्य तत्त्वज्ञानाच्या क्षेत्रात विसाव्या शतकातील सर्वात प्रभावशाली तत्त्ववेत्ते आणि काहीजणांच्या मते [[इमान्युएल कांट]] या तत्त्ववेत्त्यानंतरचे सर्वात महत्त्वाचे तत्त्ववेत्ते आहेत.&lt;ref&gt; Duncan J. Richter Ludwig Wittgenstein, http://www.iep.utm.edu/wittgens/&lt;/ref&gt;                    

[[तर्कशास्त्र]], [[गणित]] आणि [[भाषा]] हे त्यांच्या चिंतनाचे विषय होते. ते [[बर्ट्रांड रसेल]]चे विद्यार्थी होते. 

==शैक्षणिक कारकीर्द==

==कौटुंबिक माहिती==
विटगेनस्टाईन हे त्यांचे मातापित्याचे शेवटचे आठवे अपत्य होते. त्यांच्या चार भावांपैकी तिघांनी आत्महत्या केली. विटगेनस्टाईन यांचे पूर्वज ज्यू होते. त्यांच्या आजोबांनी - वडिलांच्या वडिलांनी [[ख्रिश्चन]] [[धर्म]] स्वीकारला होता. विटगेनस्टाईन यांचे वडील कार्ल विटगेनस्टाईन हे धनाढ्य आणि यशस्वी उद्योजक होते. ऑस्ट्रिया-हंगेरी प्रांतातील पोलाद आणि लोह उद्योगाचे ते नेतेच होते. विटगेनस्टाईन यांची आई अतिशय सत्त्वशील, संगीतप्रेमी होती. विटगेनस्टाईन घराणे अत्यंत उच्च दर्जाचे सुसंस्कृत घराणे होते. या संगीतप्रेमी कुटुंबाकडे तत्कालिन कलाकारांचा आणि विशेषतः संगीतकारांचा राबता होता. अनेकांची त्यांच्याकडे उठबस होती. जर्मन पियानोवादक जोहान्स ब्राह्म्स सारखा रचनाकार या कुटुंबाचा मित्र होता.&lt;ref&gt;Duncan J. Richter, Ludwig Wittgenstein,http://www.iep.utm.edu/wittgens/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; प्रा. शं. हि. केळशीकर, &quot;विटगेनस्टाईनचे तत्त्वज्ञान&quot;, परामर्श, खंड २४ अंक ३, नोव्हेंबर-जानेवारी २००२-०३, तत्त्वज्ञान विभाग, पुणे विद्यापीठ, पुणे.&lt;/ref&gt;

==तत्त्वज्ञानातील योगदान==
भाषेला तात्विक दृष्टीकोनातून मांडणे हे विटगेनस्टाईनचे सर्वात मोठे योगदान आहे. आज भाषाशास्त्रात तत्त्वज्ञानाचा उल्लेख कोणी केला की विटगेनस्टाईनचे नाव आपोआपच ध्यानात येते. विटगेनस्टाईनच्या लेखनाने खूप वादविवाद निर्माण केले आहेत, कधीकधी विटगेनस्टाईनच्या कार्याला तात्विक विरोधी म्हणले गेले आहे, परंतु असे म्हणणे चुकीचे ठरेल की विटगेनस्टाईनच्या आधीही तर्कशास्त्रकारांनी भाषा वापरली (जी सत्य ठरवण्यासाठी वापरली जात होती) जोर देत होती. तार्किक विश्लेषणावर होते. विटगेनस्टाईनचे शिक्षक बर्ट्रांड रसेल (ज्यांच्याकडून ते तर्कशास्त्र शिकले) यांचे तत्वज्ञानात तर्कशास्त्राला योग्य स्थान देण्यात मोठे योगदान आहे. विटगेनस्टाईनची तात्विक कारकीर्द मनोरंजक आहे कारण त्याने त्याच्या नंतरच्या कामांमध्ये त्याच्या पूर्वीच्या कामांचे खंडन केले. त्याच्या आधीच्या पुस्तकांमध्ये, विटगेनस्टाईन सत्यासाठी भाषेचे महत्त्व स्पष्ट करताना दिसतात, परंतु त्याच्या शेवटच्या पुस्तकात &quot;तत्वज्ञानविषयक अन्वेषण&quot; (जे मरणोत्तर संपादित केले गेले होते), विटगेनस्टाईन यांनी भाषेतील पक्षपाताचे वर्णन केले आहे. विटगेनस्टाईनचा हा निष्कर्ष तात्विक जगासाठी नवीन आणि महत्त्वाचा ठरला. सत्याचे वर्णन भाषेने केले जात नाही तर सत्य निर्माण केले जाते ही कल्पना विटगेनस्टाईन यांनी एक प्रकारे मांडली. सर्व पाश्चात्य तत्त्वज्ञान भाषेत रुजलेले आहे, परंतु भाषा आपल्याला सत्याचे एकच रूप दाखवते, ते सत्य जे आपण आपल्या विश्वासातून किंवा अनुभवातून निर्माण करतो. विटगेनस्टाईन भाषेच्या खेळाचा वारंवार उल्लेख करतात, ज्यामध्ये सहभागी काही सत्य व्यक्त करण्यासाठी भाषा तयार करतात आणि वापरतात. या गेमद्वारे, विटगेनस्टाईनने भाषेपासून वेगळे केलेले तथ्य आणि सत्य यांच्यातील फरक स्पष्ट केला आहे. त्यांच्या &quot;तत्वज्ञानविषयक अन्वेषण&quot; या मुख्य पुस्तकात ते म्हणतात की &quot;बहुतेक वेळा जेव्हा आपण एखाद्या शब्दाच्या &quot;अर्थ&quot; बद्दल बोलतो तेव्हा आपण फक्त भाषेतील त्या शब्दाच्या मांडणीबद्दल बोलत असतो&quot;.

==मराठी विशेषांक==    
* [[परामर्श (मराठी नियतकालिक)|परामर्श]] दोन विटगेनस्टाईन विशेषांक प्रसिद्ध केले आहेत. 
        
==ग्रंथ संपदा (मूळ जर्मनमधून इंग्लिशमध्ये भाषांतरीत)==
* Tractatus Logico-Philosophicus (1921)
* Philosophical Investigations (1953)
* Remarks on the Foundations of Mathematics (1978)
* Remarks on the Philosophy of Psychology, Vols. 1 and 2, (1980)&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/R/bo3622490.html|title=Remarks on the Philosophy of Psychology, Volume 1}}&lt;/ref&gt;
* The Blue and Brown Books (1958)
* Philosophical Remarks (1975)&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/P/bo3615160.html|title=Philosophical Remarks}}&lt;/ref&gt;
* [http://personal.denison.edu/~faurc/color/RemarksOnColoursm.pdf Remarks on Colour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160804012528/http://personal.denison.edu/~faurc/color/RemarksOnColoursm.pdf |date=2016-08-04 }} (1991) 
* Remarks on Goethe's Theory of Colours Philosophical Grammar (1978)
* On Certainty

==हे पहा==
* यू-ट्यूब : इंग्लिश चित्रफित : मालिका : तत्त्वज्ञान - लुडविग विटगेनस्टाईन - The School of Life

==बाह्य दुवे==
== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:तत्त्वज्ञ]]
[[वर्ग:इ.स. १८८९ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>3pk2eina33369fwfifr85ur6c52tqsn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>निर्मला श्रीवास्तव</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186194</id>
    <revision>
      <id>2690596</id>
      <parentid>2641144</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* संदर्भ */</comment>
      <origin>2690596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12797" sha1="6hmp6p1jk6vmutg6qzaby238hvr1fvo" xml:space="preserve">[[File:Shri Mataji Nirmala Shrivastava.jpg|thumb|Shri Mataji Nirmala Shrivastava]]  '''निर्मला श्रीवास्तव''' ऊर्फ ''निर्मला देवी'' ([[२१ मार्च]], [[इ.स. १९२३]]:[[छिंदवाडा]], [[मध्य प्रदेश]] - [[२३ फेब्रुवारी]], [[इ.स. २०११]]: [[जेनोवा]], [[इटली]]) या [[सहजयोग]] ध्यान साधनातंत्राच्या आणि एका नव्या धार्मिक व आध्यात्मिक चळवळीच्या संस्थापक होत्या.  त्यांचे अनुयायी त्यांना ''माताजी'' या नावाने संबोधत. त्यांचा जन्म साक्षात्कारी अवस्थेतच झाला असल्याची श्रद्धा आहे.&lt;ref&gt;Who is Shri Mataji?, http://www.sahajayoga.net/learn-sahaja-yoga-who-is-shri-mataji.html&lt;/ref&gt; 'सहजयोग या ध्यानसाधनेद्वारे लोकांनी आपला आत्मसाक्षात्कार साधावा, यासाठी आणि सह्जायोगाद्वारे जगात शांतता प्रस्थापित व्हावी यासाठी निर्मला देवी यांनी आपले सारे आयुष्य व्यतीत केले. सहजयोग शिकवण्यासाठी त्यांनी कोणतेही शुल्क घेतले नाही. १४० देशांत त्यांनी निःशुल्क सेवा दिली.&lt;ref&gt;Sahaja Yoga founder Nirmala Devi is dead, http://archive.indianexpress.com/news/sahaja-yoga-founder-nirmala-devi-is-dead/754645/&lt;/ref&gt;. निर्मला देवी यांनी [[चले जाव चळवळ|चले जाव चळवळीत]] तुरुंगवास भोगला होता. [[महात्मा गांधी|गांधीजी]] त्यांना प्रेमाने ''नेपाली'' या नावाने हाक मारीत.

निर्मला देवी यांनी सहजयोगाच्या माध्यमातून अनेक बिगरसरकारी सामाजिक संस्था उभ्या केल्या.  त्यांच्या कार्याची नोंद आंतरराष्ट्रीय स्तरावर घेण्यात आली.

==कौटुंबिक माहिती==
निर्मला श्रीवास्तव यांचा जन्म एका ख्रिश्चन कुटुंबात झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव प्रसादराव साळवे आणि आईचे नाव कार्नेलिया होते. वडील प्रसादराव साळवे यांना १४ भाषा अवगत होत्या. आई कार्नेलिया यांचे विवाहपूर्व माहेरचे नाव कार्नेलिया करुणा जाधव. त्या गणित विषयाच्या पदवीधर होत्या.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://shrimataji.org/site/life/biography-from-nirmala-srivastava-to-shri-mataji.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2015-10-19 |archive-date=2017-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170528013626/http://shrimataji.org/site/life/biography-from-nirmala-srivastava-to-shri-mataji.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; प्रसादराव कायद्याचे पदवीधर होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://shrimataji.org/site/life/shri-mataji-family/a-spiritual-inheritance.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2015-10-19 |archive-date=2016-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330133239/http://shrimataji.org/site/life/shri-mataji-family/a-spiritual-inheritance.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; त्यांच्या पहिल्या पत्‍नीचे निधन झाले, त्यावेळी त्यांना पाच मुले होती. त्यांनी पुनर्विवाह केला. ही त्यांची दुसरी पत्‍नी म्हणजे निर्मला श्रीवास्तव यांची आई कार्नेलिया. २० जून १९२० रोजी प्रसादराव व कार्नेलिया यांचा विवाह झाला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://shrimataji.org/site/life/shri-mataji-family/a-spiritual-inheritance.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2015-10-19 |archive-date=2016-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330133239/http://shrimataji.org/site/life/shri-mataji-family/a-spiritual-inheritance.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; प्रसादराव आणि कार्नेलिया उभयतांनी भारताच्या स्वातंत्र्य चळवळीत भाग घेतला होता.

====आजी सखुबाई==== 
प्रसादराव यांच्या आईचे नाव सखुबाई साळवे होते. जन्माच्या वेळी त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले होते आणि नातेवाइकांनी धमकी दिल्याने सखुबाईंना रातोरात गाव सोडावे लागले होते. मध्यरात्री चार लहान मुले आणि पोटातील बाळ (प्रसादराव) यांना घेऊन प्रचंड पावसात आठ किलोमीटर चालत त्या पहाटे उज्जैन रेल्वे स्थानकावर पोहोचल्या. तेथून त्या त्यांच्या भावाकडे पोहोचल्या. ही घटना १८८३ साली घडली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://shrimataji.org/site/life/shri-mataji-family/a-spiritual-inheritance.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2015-10-19 |archive-date=2016-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330133239/http://shrimataji.org/site/life/shri-mataji-family/a-spiritual-inheritance.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;   

====विवाह आणि वैवाहिक जीवन====
निर्मला श्रीवास्तव यांचा विवाह [[चंडिकाप्रसाद श्रीवास्तव|चंद्रिकाप्रसाद श्रीवास्तव]] उर्फ सी.पी. श्रीवास्तव यांच्याशी झाला. सी.पी. हे तत्कालीन सनदी अधिकारी, ते आय.सी.एस. होते. त्यांचा राणी एलिझाबेथ द्वितीय यांनी 'सर' किताब देऊन बहुमान केला होता. त्यांच्या दोन मुलींची नावे कल्पना आणि साधना अशी आहेत.

==शिक्षण==
निर्मला श्रीवास्तव यांचे वैद्यकीय शिक्षण लुधियाना येथील ख्रिश्चन मेडिकल कॉलेज आणि लाहोर येथील बाळकराम मेडिकल कॉलेज येथे झाले होते.&lt;ref&gt;Life : Biography, http://shrimataji.org/site/life/biography-from-nirmala-srivastava-to-shri-mataji.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528013626/http://shrimataji.org/site/life/biography-from-nirmala-srivastava-to-shri-mataji.html |date=2017-05-28 }}&lt;/ref&gt; 

==कार्यारंभ==
निर्मला श्रीवास्तव यांनी 'सहजयोग' कार्याचा आरंभ ०५ मे १९७० रोजी वयाच्या ४७ व्या वर्षी केला. त्यांचे पती सर चंद्रिकाप्रसाद श्रीवास्तव हे लंडन येथे युनायटेड नेशन्स मेरीटाईम ऑर्गनायझेशनचे सहसचिव असताना तेथे एका छोट्या गटात निर्मला श्रीवास्तव यांनी 'सहजयोगातून शांतता'प्रसाराचे काम सु्रू केले.&lt;ref&gt;Life : Biography, http://shrimataji.org/site/life/biography-from-nirmala-srivastava-to-shri-mataji.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528013626/http://shrimataji.org/site/life/biography-from-nirmala-srivastava-to-shri-mataji.html |date=2017-05-28 }}&lt;/ref&gt;

==निर्मलादेवी आणि गांधीजी==
निर्मलादेवी १९२५ साली दोन वर्षाच्या होत्या तेंव्हापासून त्यांचे आईवडील त्यांना घेऊन गांधीजींना भेटत असत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://shrimataji.org/site/life/shri-mataji-family/a-spiritual-inheritance.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2015-10-19 |archive-date=2016-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330133239/http://shrimataji.org/site/life/shri-mataji-family/a-spiritual-inheritance.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; निर्मलादेवी यांच्या बुद्धिमत्तेचे तेज आणि त्यांचा धीरोदात्तपणाने पाहून [[महात्मा गांधी]] प्रभावित झाले होते. गांधीजीनी त्यांना त्यांच्या हत्येच्या एक दिवस आधी म्हणजे २९ जानेवारी १९४८ रोजी प्रेमाने 'नेपाली' असे नाव दिले होते. निर्मलादेवी त्यावेळी आपली पहिली मुलगी कल्पना हिला घेऊन गांधीजींना भेटण्यास गेल्या होत्या. &lt;ref&gt;Who is Shri Mataji?, http://www.sahajayoga.net/learn-sahaja-yoga-who-is-shri-mataji.html&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://shrimataji.org/site/life/biography-from-nirmala-srivastava-to-shri-mataji/marriage-and-independence.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2015-10-19 |archive-date=2016-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330130409/http://shrimataji.org/site/life/biography-from-nirmala-srivastava-to-shri-mataji/marriage-and-independence.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==अधिकृत संकेतस्थळ==
http://shrimataji.org/ 

==बाह्यदुवे==
* [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A4%BE_%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B5 निर्मला श्रीवास्तव]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Nirmala_Srivastava Nirmala Srivastava]

==हेही पहा==
* [http://www.sahajayoga.org/ Sahaja Yoga Meditation]
* https://www.facebook.com/shrimataji
* http://www.sahajayoga.org/video_excerpts.asp

== संदर्भ आणि नोंदी==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:श्रीवास्तव, निर्मला}}
[[वर्ग:हिंदू आध्यात्मिक गुरू]]
[[वर्ग:इ.स. १९२३ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०११ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>6hmp6p1jk6vmutg6qzaby238hvr1fvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>संगीत पुण्यप्रभाव</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191516</id>
    <revision>
      <id>2690566</id>
      <parentid>2419286</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* नाटकातील पदे */</comment>
      <origin>2690566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14090" sha1="a294vd33e8wwmdwc8vqslzyfuw8a54w" xml:space="preserve">'संगीत पुण्यप्रभाव' हे [[राम गणेश गडकरी]] यांचे स्वतःची पद्यरचना असलेले हे एकमेव पूर्ण नाटक आहे. हे नाटक १९१६ च्या जून-जुलैच्या सुमारास रंगभूमीवर आले. पण त्याचे लेखन गडकऱ्यांनी १९१४ च्या सुमारास सुरू केले होते. भारतीय संस्कृतीत स्त्रियांच्या पातिव्रत्याला व तिच्या त्यागाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. म्हणून 'पातिव्रत्य' हा विषय केंद्रीभूत ठेवून त्यांनी कथेची कल्पनारम्य उभारणी करून हे नाटक लिहावयास घेतले.

गडकरी नाटके नेहमी उलट्या क्रमाने लिहीत. 'पुण्यप्रभाव'चा सहाव्या अंकातील शेवटचा वृंदावन-वसुंधरेचा हार घालण्याचा अटीतटीचा प्रवेश प्रथम लिहून व सहावा अंक प्रथम लिहून, उरलेले अंक उलट्या क्रमाने लिहून व शेवटी पहिला अंक लिहून त्यांनी नाटक पूर्ण केले.

== नाटक मंडळीत पुण्यप्रभाव ==
सन १९१३ च्या सुमारास किर्लोस्कर संगीत नाटक मंडळीत काही कारणामुळे फाटाफूट होऊन टेंबे, बोडस व बालगंधर्व कंपनीतून बाहेर पडले व त्यांनी समाईक भागिदारीची गंधर्व नाटक मंडळी स्थापन केली. साहजिकच किर्लोस्कर नाटक मंडळीचे आर्थिक नुकसान झाले. त्यामुळे कंपनीचे मालक शंकरराव मुजुमदार नव्या नाटकाच्या शोधात होते. गंधर्व नाटक मंडळीसुद्धा स्वतःच्या हक्काच्या नव्या नाटकाच्या शोधात होती.

दरम्यान [[राम गणेश गडकरी]] यांनी नवीन नाटक लिहावयास घेतल्याचे बोडसांना समजले. त्यांनी या नाटकाची मागणी गडकऱ्यांकडे केली. म्हणून गडकऱ्यांनी 'पुण्यप्रभाव'चा ६व्या अंकाचा शेवटचा प्रवेश वाचावयास दिला. तो वाचून बोडस खूश झाले. गंधर्व मंडळीत त्याचे वाचन करण्यास हस्तलिखित गडकऱ्यांच्या परवानगीने घेऊन गेले.

== गडकऱ्यांची अटी आणि गंधर्व मंडळीचा नकार ==
गंधर्व कंपनीने 'संगीत पुण्यप्रभाव' हे नाटक घेण्याचे ठरविले, त्याप्रमाणे गडकऱ्यांना कळविले गेले. गडकरी यांना गंधर्व कंपनीला तीन अटी घातल्या. त्या ऐकून कंपनी नाटक स्वीकारायला नकार दिला.

=== गडकऱ्यांनी घातलेल्या अटी ===
१) नाटक पदांसहित लिहून झाल्यावर चार महिन्यांच्या मुदतीत तालमी घेऊन त्याचा प्रयोग केला जावा.. पदांच्या चाली गंधर्व कंपनीने द्याव्यात, पदे गडकरी लिहून देतील.

२) पात्रांची वाटणी गंधर्व कंपनीने करावी. पण कालिंदीचे काम करणारा नट गडकरी ठरवतील.

३) कंपनीने नाटकाच्या हक्काप्रीत्यर्थ गडकऱ्यांना ३००० रुपये द्यावेत.

ज्या काळात ‘[[श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर|कोल्हटकर]] आणि [[कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर|खाडिलकर]] यांना २००० ते २५०० रुपये मिळत होते, त्या काळात गडकऱ्यांना ३००० रुपये कसे देणार’ या कारणास्तव बोलणी फिस्कटली आणि गंधर्व मंडळीने नाटक स्वीकारण्यास नकार दिला..

==नाटक पूर्ण झाले आणि
गडकऱ्यांनी पदांसहित नाटक ६ महिन्यांत लिहून पूर्ण केले व किर्लोस्कर नाटक कंपनीच्या हवाली केले. [[चिंतामणराव कोल्ह्टकर|चिंतामणराव कोल्हटकरांनी]] नाटक बसविले.

== नाटकातील भूमिका ==
पुण्यप्रभाव नाटकाचा संगीत प्रयोग किर्लोस्कर कंपनीच्या रंगमंचावर १ जून १९१६ रोजी मुंबईच्या रिपन थिएटरमध्ये झाला. त्या प्रयोगात पुढील नटांनी भूमिका केल्या- १)‍‍ वृंदावन ([[चिंतामणराव कोल्हटकर]]) २) भूपाल (विसूभाऊ भडकमकर) ३) नुपूर (चिंतोबा गुरव (दिवेकर)) ४) कंकण (बाबूराव गाडेकर) ५) सुदाम (कृष्णराव मिरजकर) ६) युवराज (मास्टर रत्‍नू) ७) राजा (महाडकर) ८) ईश्वर (यशवंतराव आठवले) ९) वसुंधरा (कृष्णराव कोल्हापुरे) १०) कालिंदी (विनायकराव बेहेरे) ११) किंकिणी (मास्टर [[दीनानाथ मंगेशकर]]) १२) दामिनी (बाळकोबा गोखले)..

पहिला प्रयोग तुफान रंगला. मुंबईकर प्रेक्षक-रसिक आनंदून गेले. वृत्तपत्रांतून स्तुतीचा वर्षाव झाला. बेहेरे, कोल्हापुरे व मास्टर [[दीनानाथ मंगेशकर|दीनानाथांच्या]] गायनाने प्रेक्षकांची पकड घेतली. किर्लोस्करच्या नटवर्गाचे सर्वतोपरी कौतुक झाले. ओळीने चार प्रयोग मुंबईस झाले. पुणेकर प्रेक्षकांनी व विद्वानांनी 'पुण्यप्रभाव'चे सहर्ष स्वागत केले, तर नागपूरकरांनी नाटक डोक्यावर घेतले.

== नाटकाचे संगीत ==
नाटकातील काही पदांच्या चाली त्या वेळच्या प्रख्यात गायिका/गायक मलकाजान, गोहरजान, मौजुद्दीन, प्यारासाहेब, झोराबाई यांच्या ग्रामोफोनवर उपलब्ध असलेल्या विविध ढंगाच्या शास्त्रीय चिजांवरून आणि काही चाली गोव्याच्या [[हिराबाई पेडणेकर]]ांकडून घेतल्या. काही चाली पारंपरिक होत्या.

== नाटकातील पदे ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! पद !! गायक / गायिका !! आधारित राग
|-
| अनुकार जनाने कालांतरी थोरपदा || [[मास्टर दीनानाथ मंगेशकर|मास्टर दीनानाथ]] / [[गोपिनाथ सावंत]] || [[भीमपलास]]
|-
| करा करुणामया || मास्टर दीनानाथ || [[भैरवी (राग)|भैरवी]]
|-
| घडे नाथा प्रमाद जरि आतां क्षमाच तरि हो तयां || MASTER दीनानाथ || [[मांड (राग)|मांड]]
|-
| चतुराचातुरी || गोपिनाथ सावंत || [[तिलक कामोद]]
|-
| नाचतना गगनात नाथा || मास्टर दीनानाथ || [[खमाज]]
|-
| निरोप घ्यावा माझा || मास्टर दीनानाथ / गोपिनाथ सावंत || भैरवी
|-
| प्रलयाची हतदशा || मास्टर दीनानाथ || [[जोडकंस]]
|-
| बोल ब्रिजलाला रे || मास्टर दीनानाथ || [[मिश्र खमाज]]
|-
| रंग अहा भरला || गोपिनाथ सावंत || [[काफी (राग)|काफी]]
|-
| रणवीर कुमारा || मास्टर दीनानाथ || [[असावरी]]
|-
| वाजीव रे बाळा वेल्हाळा रुमझुम घुंगुरवाळा || मास्टर दीनानाथ || [[पीलू]]
|-
| सदा रंगे या हृदयी तरंगे || गोपिनाथ सावंत || काफी
|}

== नाटकाची लोकप्रियता ==
संगीत पुण्यप्रभाव या नाटकाची लोकप्रियता किमान १०० वर्षे टिकली. या नाटकाच्या लोकप्रियतेचे पहिले कारण म्हणजे गडकऱ्यांची अद्बितीय असामान्य भाषाशैली व अंकागणिक तीव्र होत जाणारा नाटकाती संघर्ष. दुसरे कारण म्हणजे या नाटकासाठी वेगवेगळ्या नाटक कंपन्यांचा मिळालेला सर्वोत्कृष्ट नटवर्ग. हे नाटक 'महाराष्ट्र नाटक मंडळी' 'किर्लोस्कर', 'बलवंत', 'ललित कलादर्श', 'मनोरमा संगीत मंडळी', 'यशवंत नाटक मंडळी', हिराबाई बडोदेकरांची 'नूतन नाट्य संगीत मंडळी', तसेच गोव्याकडच्या अनेक लहान-मोठ्या नाटक मंडळ्या गद्य व संगीत स्वरूपात करीत असत.

चित्रकार-नेपथ्यकार [[पु.श्री. काळे]] आपल्या 'ललितकलेच्या सहवासात' या पुस्तकात म्हणतात, 'पुण्यप्रभाव इतके लालित्यपूर्ण दुसरे नाटक 'ललितकलादर्श'च्या रंगमंचावर पूर्वी व नंतर आले नाही.' [[अरविंद पिळगावकर]], , [[केशवराव दाते]], [[चिंतामण कोल्हटकर]], [[जयश्री शेजवाडकर]], मास्टर दत्ताराम, [[दामुअण्णा मालवणकर]], मास्टर [[दीनानाथ मंगेशकर]], नयना आपटे, [[नानासाहेब ‍फाटक]], [[नूतन पेंढारकर]] (मास्टर दामले), [[बापूराव पेंढारकर]], [[भार्गवराम आचरेकर]], रजनी जोशी, [[राजा गोसावी]], [[वसंत शिंदे]] अशा मोठ्या नटनट्यांनी हे नाटक केले.

[[वर्ग:मराठी नाटकांची यादी]]
[[वर्ग:राम गणेश गडकरी यांचे साहित्य]]</text>
      <sha1>a294vd33e8wwmdwc8vqslzyfuw8a54w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690567</id>
      <parentid>2690566</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:01:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* नाटकातील पदे */</comment>
      <origin>2690567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14150" sha1="85vvyrknsn3b0q6cmc5xg82lljuer9o" xml:space="preserve">'संगीत पुण्यप्रभाव' हे [[राम गणेश गडकरी]] यांचे स्वतःची पद्यरचना असलेले हे एकमेव पूर्ण नाटक आहे. हे नाटक १९१६ च्या जून-जुलैच्या सुमारास रंगभूमीवर आले. पण त्याचे लेखन गडकऱ्यांनी १९१४ च्या सुमारास सुरू केले होते. भारतीय संस्कृतीत स्त्रियांच्या पातिव्रत्याला व तिच्या त्यागाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. म्हणून 'पातिव्रत्य' हा विषय केंद्रीभूत ठेवून त्यांनी कथेची कल्पनारम्य उभारणी करून हे नाटक लिहावयास घेतले.

गडकरी नाटके नेहमी उलट्या क्रमाने लिहीत. 'पुण्यप्रभाव'चा सहाव्या अंकातील शेवटचा वृंदावन-वसुंधरेचा हार घालण्याचा अटीतटीचा प्रवेश प्रथम लिहून व सहावा अंक प्रथम लिहून, उरलेले अंक उलट्या क्रमाने लिहून व शेवटी पहिला अंक लिहून त्यांनी नाटक पूर्ण केले.

== नाटक मंडळीत पुण्यप्रभाव ==
सन १९१३ च्या सुमारास किर्लोस्कर संगीत नाटक मंडळीत काही कारणामुळे फाटाफूट होऊन टेंबे, बोडस व बालगंधर्व कंपनीतून बाहेर पडले व त्यांनी समाईक भागिदारीची गंधर्व नाटक मंडळी स्थापन केली. साहजिकच किर्लोस्कर नाटक मंडळीचे आर्थिक नुकसान झाले. त्यामुळे कंपनीचे मालक शंकरराव मुजुमदार नव्या नाटकाच्या शोधात होते. गंधर्व नाटक मंडळीसुद्धा स्वतःच्या हक्काच्या नव्या नाटकाच्या शोधात होती.

दरम्यान [[राम गणेश गडकरी]] यांनी नवीन नाटक लिहावयास घेतल्याचे बोडसांना समजले. त्यांनी या नाटकाची मागणी गडकऱ्यांकडे केली. म्हणून गडकऱ्यांनी 'पुण्यप्रभाव'चा ६व्या अंकाचा शेवटचा प्रवेश वाचावयास दिला. तो वाचून बोडस खूश झाले. गंधर्व मंडळीत त्याचे वाचन करण्यास हस्तलिखित गडकऱ्यांच्या परवानगीने घेऊन गेले.

== गडकऱ्यांची अटी आणि गंधर्व मंडळीचा नकार ==
गंधर्व कंपनीने 'संगीत पुण्यप्रभाव' हे नाटक घेण्याचे ठरविले, त्याप्रमाणे गडकऱ्यांना कळविले गेले. गडकरी यांना गंधर्व कंपनीला तीन अटी घातल्या. त्या ऐकून कंपनी नाटक स्वीकारायला नकार दिला.

=== गडकऱ्यांनी घातलेल्या अटी ===
१) नाटक पदांसहित लिहून झाल्यावर चार महिन्यांच्या मुदतीत तालमी घेऊन त्याचा प्रयोग केला जावा.. पदांच्या चाली गंधर्व कंपनीने द्याव्यात, पदे गडकरी लिहून देतील.

२) पात्रांची वाटणी गंधर्व कंपनीने करावी. पण कालिंदीचे काम करणारा नट गडकरी ठरवतील.

३) कंपनीने नाटकाच्या हक्काप्रीत्यर्थ गडकऱ्यांना ३००० रुपये द्यावेत.

ज्या काळात ‘[[श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर|कोल्हटकर]] आणि [[कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर|खाडिलकर]] यांना २००० ते २५०० रुपये मिळत होते, त्या काळात गडकऱ्यांना ३००० रुपये कसे देणार’ या कारणास्तव बोलणी फिस्कटली आणि गंधर्व मंडळीने नाटक स्वीकारण्यास नकार दिला..

==नाटक पूर्ण झाले आणि
गडकऱ्यांनी पदांसहित नाटक ६ महिन्यांत लिहून पूर्ण केले व किर्लोस्कर नाटक कंपनीच्या हवाली केले. [[चिंतामणराव कोल्ह्टकर|चिंतामणराव कोल्हटकरांनी]] नाटक बसविले.

== नाटकातील भूमिका ==
पुण्यप्रभाव नाटकाचा संगीत प्रयोग किर्लोस्कर कंपनीच्या रंगमंचावर १ जून १९१६ रोजी मुंबईच्या रिपन थिएटरमध्ये झाला. त्या प्रयोगात पुढील नटांनी भूमिका केल्या- १)‍‍ वृंदावन ([[चिंतामणराव कोल्हटकर]]) २) भूपाल (विसूभाऊ भडकमकर) ३) नुपूर (चिंतोबा गुरव (दिवेकर)) ४) कंकण (बाबूराव गाडेकर) ५) सुदाम (कृष्णराव मिरजकर) ६) युवराज (मास्टर रत्‍नू) ७) राजा (महाडकर) ८) ईश्वर (यशवंतराव आठवले) ९) वसुंधरा (कृष्णराव कोल्हापुरे) १०) कालिंदी (विनायकराव बेहेरे) ११) किंकिणी (मास्टर [[दीनानाथ मंगेशकर]]) १२) दामिनी (बाळकोबा गोखले)..

पहिला प्रयोग तुफान रंगला. मुंबईकर प्रेक्षक-रसिक आनंदून गेले. वृत्तपत्रांतून स्तुतीचा वर्षाव झाला. बेहेरे, कोल्हापुरे व मास्टर [[दीनानाथ मंगेशकर|दीनानाथांच्या]] गायनाने प्रेक्षकांची पकड घेतली. किर्लोस्करच्या नटवर्गाचे सर्वतोपरी कौतुक झाले. ओळीने चार प्रयोग मुंबईस झाले. पुणेकर प्रेक्षकांनी व विद्वानांनी 'पुण्यप्रभाव'चे सहर्ष स्वागत केले, तर नागपूरकरांनी नाटक डोक्यावर घेतले.

== नाटकाचे संगीत ==
नाटकातील काही पदांच्या चाली त्या वेळच्या प्रख्यात गायिका/गायक मलकाजान, गोहरजान, मौजुद्दीन, प्यारासाहेब, झोराबाई यांच्या ग्रामोफोनवर उपलब्ध असलेल्या विविध ढंगाच्या शास्त्रीय चिजांवरून आणि काही चाली गोव्याच्या [[हिराबाई पेडणेकर]]ांकडून घेतल्या. काही चाली पारंपरिक होत्या.

== नाटकातील पदे ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! पद !! गायक / गायिका !! आधारित राग
|-
| अनुकार जनाने कालांतरी थोरपदा || [[मास्टर दीनानाथ मंगेशकर|मास्टर दीनानाथ]] / [[गोपिनाथ सावंत]] || [[भीमपलास]]
|-
| करा करुणामया || मास्टर दीनानाथ || [[भैरवी (राग)|भैरवी]]
|-
| घडे नाथा प्रमाद जरि आतां क्षमाच तरि हो तयां || MASTER दीनानाथ || [[मांड (राग)|मांड]]
|-
| चतुराचातुरी || गोपिनाथ सावंत || [[राग तिलक कामोद]]
|-
| नाचतना गगनात नाथा || मास्टर दीनानाथ || [[राग खमाज]]
|-
| निरोप घ्यावा माझा || मास्टर दीनानाथ / गोपिनाथ सावंत || भैरवी
|-
| प्रलयाची हतदशा || मास्टर दीनानाथ || [[राग जोडकंस]]
|-
| बोल ब्रिजलाला रे || मास्टर दीनानाथ || [[राग मिश्र खमाज]]
|-
| रंग अहा भरला || गोपिनाथ सावंत || [[काफी (राग)|काफी]]
|-
| रणवीर कुमारा || मास्टर दीनानाथ || [[राग असावरी]]
|-
| वाजीव रे बाळा वेल्हाळा रुमझुम घुंगुरवाळा || मास्टर दीनानाथ || [[राग पीलू]]
|-
| सदा रंगे या हृदयी तरंगे || गोपिनाथ सावंत || काफी
|}

== नाटकाची लोकप्रियता ==
संगीत पुण्यप्रभाव या नाटकाची लोकप्रियता किमान १०० वर्षे टिकली. या नाटकाच्या लोकप्रियतेचे पहिले कारण म्हणजे गडकऱ्यांची अद्बितीय असामान्य भाषाशैली व अंकागणिक तीव्र होत जाणारा नाटकाती संघर्ष. दुसरे कारण म्हणजे या नाटकासाठी वेगवेगळ्या नाटक कंपन्यांचा मिळालेला सर्वोत्कृष्ट नटवर्ग. हे नाटक 'महाराष्ट्र नाटक मंडळी' 'किर्लोस्कर', 'बलवंत', 'ललित कलादर्श', 'मनोरमा संगीत मंडळी', 'यशवंत नाटक मंडळी', हिराबाई बडोदेकरांची 'नूतन नाट्य संगीत मंडळी', तसेच गोव्याकडच्या अनेक लहान-मोठ्या नाटक मंडळ्या गद्य व संगीत स्वरूपात करीत असत.

चित्रकार-नेपथ्यकार [[पु.श्री. काळे]] आपल्या 'ललितकलेच्या सहवासात' या पुस्तकात म्हणतात, 'पुण्यप्रभाव इतके लालित्यपूर्ण दुसरे नाटक 'ललितकलादर्श'च्या रंगमंचावर पूर्वी व नंतर आले नाही.' [[अरविंद पिळगावकर]], , [[केशवराव दाते]], [[चिंतामण कोल्हटकर]], [[जयश्री शेजवाडकर]], मास्टर दत्ताराम, [[दामुअण्णा मालवणकर]], मास्टर [[दीनानाथ मंगेशकर]], नयना आपटे, [[नानासाहेब ‍फाटक]], [[नूतन पेंढारकर]] (मास्टर दामले), [[बापूराव पेंढारकर]], [[भार्गवराम आचरेकर]], रजनी जोशी, [[राजा गोसावी]], [[वसंत शिंदे]] अशा मोठ्या नटनट्यांनी हे नाटक केले.

[[वर्ग:मराठी नाटकांची यादी]]
[[वर्ग:राम गणेश गडकरी यांचे साहित्य]]</text>
      <sha1>85vvyrknsn3b0q6cmc5xg82lljuer9o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690573</id>
      <parentid>2690567</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:13:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* नाटकातील पदे */</comment>
      <origin>2690573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14150" sha1="0vz2zhuhp2equwvcidhcdyo7uyxpek7" xml:space="preserve">'संगीत पुण्यप्रभाव' हे [[राम गणेश गडकरी]] यांचे स्वतःची पद्यरचना असलेले हे एकमेव पूर्ण नाटक आहे. हे नाटक १९१६ च्या जून-जुलैच्या सुमारास रंगभूमीवर आले. पण त्याचे लेखन गडकऱ्यांनी १९१४ च्या सुमारास सुरू केले होते. भारतीय संस्कृतीत स्त्रियांच्या पातिव्रत्याला व तिच्या त्यागाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. म्हणून 'पातिव्रत्य' हा विषय केंद्रीभूत ठेवून त्यांनी कथेची कल्पनारम्य उभारणी करून हे नाटक लिहावयास घेतले.

गडकरी नाटके नेहमी उलट्या क्रमाने लिहीत. 'पुण्यप्रभाव'चा सहाव्या अंकातील शेवटचा वृंदावन-वसुंधरेचा हार घालण्याचा अटीतटीचा प्रवेश प्रथम लिहून व सहावा अंक प्रथम लिहून, उरलेले अंक उलट्या क्रमाने लिहून व शेवटी पहिला अंक लिहून त्यांनी नाटक पूर्ण केले.

== नाटक मंडळीत पुण्यप्रभाव ==
सन १९१३ च्या सुमारास किर्लोस्कर संगीत नाटक मंडळीत काही कारणामुळे फाटाफूट होऊन टेंबे, बोडस व बालगंधर्व कंपनीतून बाहेर पडले व त्यांनी समाईक भागिदारीची गंधर्व नाटक मंडळी स्थापन केली. साहजिकच किर्लोस्कर नाटक मंडळीचे आर्थिक नुकसान झाले. त्यामुळे कंपनीचे मालक शंकरराव मुजुमदार नव्या नाटकाच्या शोधात होते. गंधर्व नाटक मंडळीसुद्धा स्वतःच्या हक्काच्या नव्या नाटकाच्या शोधात होती.

दरम्यान [[राम गणेश गडकरी]] यांनी नवीन नाटक लिहावयास घेतल्याचे बोडसांना समजले. त्यांनी या नाटकाची मागणी गडकऱ्यांकडे केली. म्हणून गडकऱ्यांनी 'पुण्यप्रभाव'चा ६व्या अंकाचा शेवटचा प्रवेश वाचावयास दिला. तो वाचून बोडस खूश झाले. गंधर्व मंडळीत त्याचे वाचन करण्यास हस्तलिखित गडकऱ्यांच्या परवानगीने घेऊन गेले.

== गडकऱ्यांची अटी आणि गंधर्व मंडळीचा नकार ==
गंधर्व कंपनीने 'संगीत पुण्यप्रभाव' हे नाटक घेण्याचे ठरविले, त्याप्रमाणे गडकऱ्यांना कळविले गेले. गडकरी यांना गंधर्व कंपनीला तीन अटी घातल्या. त्या ऐकून कंपनी नाटक स्वीकारायला नकार दिला.

=== गडकऱ्यांनी घातलेल्या अटी ===
१) नाटक पदांसहित लिहून झाल्यावर चार महिन्यांच्या मुदतीत तालमी घेऊन त्याचा प्रयोग केला जावा.. पदांच्या चाली गंधर्व कंपनीने द्याव्यात, पदे गडकरी लिहून देतील.

२) पात्रांची वाटणी गंधर्व कंपनीने करावी. पण कालिंदीचे काम करणारा नट गडकरी ठरवतील.

३) कंपनीने नाटकाच्या हक्काप्रीत्यर्थ गडकऱ्यांना ३००० रुपये द्यावेत.

ज्या काळात ‘[[श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर|कोल्हटकर]] आणि [[कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर|खाडिलकर]] यांना २००० ते २५०० रुपये मिळत होते, त्या काळात गडकऱ्यांना ३००० रुपये कसे देणार’ या कारणास्तव बोलणी फिस्कटली आणि गंधर्व मंडळीने नाटक स्वीकारण्यास नकार दिला..

==नाटक पूर्ण झाले आणि
गडकऱ्यांनी पदांसहित नाटक ६ महिन्यांत लिहून पूर्ण केले व किर्लोस्कर नाटक कंपनीच्या हवाली केले. [[चिंतामणराव कोल्ह्टकर|चिंतामणराव कोल्हटकरांनी]] नाटक बसविले.

== नाटकातील भूमिका ==
पुण्यप्रभाव नाटकाचा संगीत प्रयोग किर्लोस्कर कंपनीच्या रंगमंचावर १ जून १९१६ रोजी मुंबईच्या रिपन थिएटरमध्ये झाला. त्या प्रयोगात पुढील नटांनी भूमिका केल्या- १)‍‍ वृंदावन ([[चिंतामणराव कोल्हटकर]]) २) भूपाल (विसूभाऊ भडकमकर) ३) नुपूर (चिंतोबा गुरव (दिवेकर)) ४) कंकण (बाबूराव गाडेकर) ५) सुदाम (कृष्णराव मिरजकर) ६) युवराज (मास्टर रत्‍नू) ७) राजा (महाडकर) ८) ईश्वर (यशवंतराव आठवले) ९) वसुंधरा (कृष्णराव कोल्हापुरे) १०) कालिंदी (विनायकराव बेहेरे) ११) किंकिणी (मास्टर [[दीनानाथ मंगेशकर]]) १२) दामिनी (बाळकोबा गोखले)..

पहिला प्रयोग तुफान रंगला. मुंबईकर प्रेक्षक-रसिक आनंदून गेले. वृत्तपत्रांतून स्तुतीचा वर्षाव झाला. बेहेरे, कोल्हापुरे व मास्टर [[दीनानाथ मंगेशकर|दीनानाथांच्या]] गायनाने प्रेक्षकांची पकड घेतली. किर्लोस्करच्या नटवर्गाचे सर्वतोपरी कौतुक झाले. ओळीने चार प्रयोग मुंबईस झाले. पुणेकर प्रेक्षकांनी व विद्वानांनी 'पुण्यप्रभाव'चे सहर्ष स्वागत केले, तर नागपूरकरांनी नाटक डोक्यावर घेतले.

== नाटकाचे संगीत ==
नाटकातील काही पदांच्या चाली त्या वेळच्या प्रख्यात गायिका/गायक मलकाजान, गोहरजान, मौजुद्दीन, प्यारासाहेब, झोराबाई यांच्या ग्रामोफोनवर उपलब्ध असलेल्या विविध ढंगाच्या शास्त्रीय चिजांवरून आणि काही चाली गोव्याच्या [[हिराबाई पेडणेकर]]ांकडून घेतल्या. काही चाली पारंपरिक होत्या.

== नाटकातील पदे ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! पद !! गायक / गायिका !! आधारित राग
|-
| अनुकार जनाने कालांतरी थोरपदा || [[मास्टर दीनानाथ मंगेशकर|मास्टर दीनानाथ]] / [[गोपिनाथ सावंत]] || [[भीमपलास]]
|-
| करा करुणामया || मास्टर दीनानाथ || [[भैरवी (राग)|भैरवी]]
|-
| घडे नाथा प्रमाद जरि आतां क्षमाच तरि हो तयां || MASTER दीनानाथ || [[मांड (राग)|मांड]]
|-
| चतुराचातुरी || गोपिनाथ सावंत || [[राग तिलक कामोद]]
|-
| नाचतना गगनात नाथा || मास्टर दीनानाथ || [[राग खमाज]]
|-
| निरोप घ्यावा माझा || मास्टर दीनानाथ / गोपिनाथ सावंत || भैरवी
|-
| प्रलयाची हतदशा || मास्टर दीनानाथ || [[राग जोगकंस]]
|-
| बोल ब्रिजलाला रे || मास्टर दीनानाथ || [[राग मिश्र खमाज]]
|-
| रंग अहा भरला || गोपिनाथ सावंत || [[काफी (राग)|काफी]]
|-
| रणवीर कुमारा || मास्टर दीनानाथ || [[राग असावरी]]
|-
| वाजीव रे बाळा वेल्हाळा रुमझुम घुंगुरवाळा || मास्टर दीनानाथ || [[राग पीलू]]
|-
| सदा रंगे या हृदयी तरंगे || गोपिनाथ सावंत || काफी
|}

== नाटकाची लोकप्रियता ==
संगीत पुण्यप्रभाव या नाटकाची लोकप्रियता किमान १०० वर्षे टिकली. या नाटकाच्या लोकप्रियतेचे पहिले कारण म्हणजे गडकऱ्यांची अद्बितीय असामान्य भाषाशैली व अंकागणिक तीव्र होत जाणारा नाटकाती संघर्ष. दुसरे कारण म्हणजे या नाटकासाठी वेगवेगळ्या नाटक कंपन्यांचा मिळालेला सर्वोत्कृष्ट नटवर्ग. हे नाटक 'महाराष्ट्र नाटक मंडळी' 'किर्लोस्कर', 'बलवंत', 'ललित कलादर्श', 'मनोरमा संगीत मंडळी', 'यशवंत नाटक मंडळी', हिराबाई बडोदेकरांची 'नूतन नाट्य संगीत मंडळी', तसेच गोव्याकडच्या अनेक लहान-मोठ्या नाटक मंडळ्या गद्य व संगीत स्वरूपात करीत असत.

चित्रकार-नेपथ्यकार [[पु.श्री. काळे]] आपल्या 'ललितकलेच्या सहवासात' या पुस्तकात म्हणतात, 'पुण्यप्रभाव इतके लालित्यपूर्ण दुसरे नाटक 'ललितकलादर्श'च्या रंगमंचावर पूर्वी व नंतर आले नाही.' [[अरविंद पिळगावकर]], , [[केशवराव दाते]], [[चिंतामण कोल्हटकर]], [[जयश्री शेजवाडकर]], मास्टर दत्ताराम, [[दामुअण्णा मालवणकर]], मास्टर [[दीनानाथ मंगेशकर]], नयना आपटे, [[नानासाहेब ‍फाटक]], [[नूतन पेंढारकर]] (मास्टर दामले), [[बापूराव पेंढारकर]], [[भार्गवराम आचरेकर]], रजनी जोशी, [[राजा गोसावी]], [[वसंत शिंदे]] अशा मोठ्या नटनट्यांनी हे नाटक केले.

[[वर्ग:मराठी नाटकांची यादी]]
[[वर्ग:राम गणेश गडकरी यांचे साहित्य]]</text>
      <sha1>0vz2zhuhp2equwvcidhcdyo7uyxpek7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विकिपीडिया:लुआ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>196790</id>
    <revision>
      <id>2690480</id>
      <parentid>2540483</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:20:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nimmzo</username>
        <id>184502</id>
      </contributor>
      <comment>/* लुआ मधील &quot;नमस्कार, जगा!&quot; */ Hello, world! in Lua. Added syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot; inline</comment>
      <origin>2690480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2280" sha1="0b8cywprldsg8078awftc832lnm5446" xml:space="preserve">'''लुआ''' ही प्रोग्रामिंगची भाषा आहे. ही सध्या स्क्रिबुंटो(इं:Scribunto) या मीडियाविकि विस्तारकामार्फत विकिपीडियावर उपलब्ध आहे. लुआचे संकेत आता विकिच्या साच्यात टाकता येतात. त्यासाठी &lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot; inline&gt;{{#invoke:}}&lt;/syntaxhighlight&gt; ही स्क्रिबुंटोची कार्यान्वयन प्रणाली वापरावी लागते. जुलै २०१५ ला असणाऱ्या स्थितीनुसार, हे विस्तारक Lua 5.1 ला साहाय्यीकृत आहे.

== लुआ मधील &quot;नमस्कार, जगा!&quot; ==
लुआचा [[स्रोत संकेत]] हा विभाग: (मोड्यूल- इं:module) या पानांवर असतो. (उदा., विभाग:Bananas).&lt;br /&gt;
हे वेगवेगळे विभाग मग साचा पानांवर invoke{{मराठी शब्द सुचवा}}(उद्युक्त?) केल्या जातात. (&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot; inline&gt;{{#invoke:}}&lt;/syntaxhighlight&gt; असा संकेत देऊन) (उदा.विभाग:Bananas/doc हा संकेत वापरुन &lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot; inline&gt;{{#invoke:Bananas|hello}}&lt;/syntaxhighlight&gt; मग ते &quot;Hello, world!&quot; असे दिसते.

{{विस्तार}}

==विभाग उद्युक्त करणे==
==उदाहरणादाखलचे विभाग==
==लेखनाची विनंती==
==इतिहास==
==लुआ बद्दल==
==एकक चाचणी==
==विकिपीडियाबद्दलचा विशिष्ट तोंडवळा==
==लुआने बदललेल्या साच्यांवर लावावयाची चिठ्ठी==
==हेही बघा==
==नोंदी==

{{विकिपीडिया तांत्रिक सहाय्य}}</text>
      <sha1>0b8cywprldsg8078awftc832lnm5446</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690481</id>
      <parentid>2690480</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:30:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nimmzo</username>
        <id>184502</id>
      </contributor>
      <comment>/* लुआ मधील &quot;नमस्कार, जगा!&quot; */ Highlighted namespace &lt;code&gt;विभाग:&lt;/code&gt;</comment>
      <origin>2690481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2326" sha1="obq0voo0nyr3144u20344boqksavdh4" xml:space="preserve">'''लुआ''' ही प्रोग्रामिंगची भाषा आहे. ही सध्या स्क्रिबुंटो(इं:Scribunto) या मीडियाविकि विस्तारकामार्फत विकिपीडियावर उपलब्ध आहे. लुआचे संकेत आता विकिच्या साच्यात टाकता येतात. त्यासाठी &lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot; inline&gt;{{#invoke:}}&lt;/syntaxhighlight&gt; ही स्क्रिबुंटोची कार्यान्वयन प्रणाली वापरावी लागते. जुलै २०१५ ला असणाऱ्या स्थितीनुसार, हे विस्तारक Lua 5.1 ला साहाय्यीकृत आहे.

== लुआ मधील &quot;नमस्कार, जगा!&quot; ==
लुआचा [[स्रोत संकेत]] हा &lt;code&gt;विभाग:&lt;/code&gt; (मोड्यूल- इं:module) या पानांवर असतो. (उदा., &lt;code&gt;विभाग:&lt;/code&gt;Bananas).&lt;br /&gt;
हे वेगवेगळे विभाग मग साचा पानांवर invoke{{मराठी शब्द सुचवा}}(उद्युक्त?) केल्या जातात. (&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot; inline&gt;{{#invoke:}}&lt;/syntaxhighlight&gt; असा संकेत देऊन)&lt;br /&gt;
(उदा. &lt;code&gt;विभाग:&lt;/code&gt;Bananas/doc हा संकेत वापरुन &lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot; inline&gt;{{#invoke:Bananas|hello}}&lt;/syntaxhighlight&gt; मग ते &quot;Hello, world!&quot; असे दिसते.

{{विस्तार}}

==विभाग उद्युक्त करणे==
==उदाहरणादाखलचे विभाग==
==लेखनाची विनंती==
==इतिहास==
==लुआ बद्दल==
==एकक चाचणी==
==विकिपीडियाबद्दलचा विशिष्ट तोंडवळा==
==लुआने बदललेल्या साच्यांवर लावावयाची चिठ्ठी==
==हेही बघा==
==नोंदी==

{{विकिपीडिया तांत्रिक सहाय्य}}</text>
      <sha1>obq0voo0nyr3144u20344boqksavdh4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690482</id>
      <parentid>2690481</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:40:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nimmzo</username>
        <id>184502</id>
      </contributor>
      <comment>/* लुआ मधील &quot;नमस्कार, जगा!&quot; */ Strongly simplify: Removed red wikilink, invoke{{मराठी शब्द सुचवा}}(उद्युक्त?), /doc subfolder and template {{विस्तार}}. &lt;code&gt;विभाग:&lt;/code&gt;Bananas/doc is true but complex. The question is: does it work in the User page of the reader without installing and saving anything? If Yes, the reader will continue to read. Present the call of the template in a single, short line with the line number 1. Supply &quot;Copy&quot; button to copy in the clipboard. Highlight the main line</comment>
      <origin>2690482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2479" sha1="b2giciwkuoaifdq0lhmxengqcwm2ol2" xml:space="preserve">'''लुआ''' ही प्रोग्रामिंगची भाषा आहे. ही सध्या स्क्रिबुंटो(इं:Scribunto) या मीडियाविकि विस्तारकामार्फत विकिपीडियावर उपलब्ध आहे. लुआचे संकेत आता विकिच्या साच्यात टाकता येतात. त्यासाठी &lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot; inline&gt;{{#invoke:}}&lt;/syntaxhighlight&gt; ही स्क्रिबुंटोची कार्यान्वयन प्रणाली वापरावी लागते. जुलै २०१५ ला असणाऱ्या स्थितीनुसार, हे विस्तारक Lua 5.1 ला साहाय्यीकृत आहे.

== लुआ मधील &quot;नमस्कार, जगा!&quot; ==
लुआचा स्रोत-सूचक हा &lt;code&gt;विभाग:&lt;/code&gt; (मोड्यूल - इं:module) या पानांवर असतो. (उदा., &lt;code&gt;विभाग:&lt;/code&gt;Bananas).&lt;br /&gt;
हे वेगवेगळे विभाग मग साचा पानांवर कॉल केल्या जातात: &lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot; inline&gt;{{#invoke:}}&lt;/syntaxhighlight&gt; असा संकेत देऊन.

काहीही इन्स्टॉल किंवा सेव्ह करण्याची गरज नाही.
# तुमचे युजर पान संपादित करा.
# खालील कॉल तुमच्या युजर पानावर नवीन ओळीच्या सुरुवातीला पेस्ट करा:
&lt;blockquote&gt;&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot; line highlight=1 copy&gt;
{{#invoke:Bananas|hello}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;&lt;/blockquote&gt;

==विभाग उद्युक्त करणे==
==उदाहरणादाखलचे विभाग==
==लेखनाची विनंती==
==इतिहास==
==लुआ बद्दल==
==एकक चाचणी==
==विकिपीडियाबद्दलचा विशिष्ट तोंडवळा==
==लुआने बदललेल्या साच्यांवर लावावयाची चिठ्ठी==
==हेही बघा==
==नोंदी==

{{विकिपीडिया तांत्रिक सहाय्य}}</text>
      <sha1>b2giciwkuoaifdq0lhmxengqcwm2ol2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690483</id>
      <parentid>2690482</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:50:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nimmzo</username>
        <id>184502</id>
      </contributor>
      <comment>/* लुआ मधील &quot;नमस्कार, जगा!&quot; */ Click &quot;Show preview&quot; your User page. The result replaces the call of the template. This is suggested by the same line number 1.</comment>
      <origin>2690483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2887" sha1="1pg3m7wpij0l3qyokolwumj5zq325sd" xml:space="preserve">'''लुआ''' ही प्रोग्रामिंगची भाषा आहे. ही सध्या स्क्रिबुंटो(इं:Scribunto) या मीडियाविकि विस्तारकामार्फत विकिपीडियावर उपलब्ध आहे. लुआचे संकेत आता विकिच्या साच्यात टाकता येतात. त्यासाठी &lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot; inline&gt;{{#invoke:}}&lt;/syntaxhighlight&gt; ही स्क्रिबुंटोची कार्यान्वयन प्रणाली वापरावी लागते. जुलै २०१५ ला असणाऱ्या स्थितीनुसार, हे विस्तारक Lua 5.1 ला साहाय्यीकृत आहे.

== लुआ मधील &quot;नमस्कार, जगा!&quot; ==
लुआचा स्रोत-सूचक हा &lt;code&gt;विभाग:&lt;/code&gt; (मोड्यूल - इं:module) या पानांवर असतो. (उदा., &lt;code&gt;विभाग:&lt;/code&gt;Bananas).&lt;br /&gt;
हे वेगवेगळे विभाग मग साचा पानांवर कॉल केल्या जातात: &lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot; inline&gt;{{#invoke:}}&lt;/syntaxhighlight&gt; असा संकेत देऊन.

काहीही इन्स्टॉल किंवा सेव्ह करण्याची गरज नाही.
# तुमचे युजर पान संपादित करा.
# खालील कॉल तुमच्या युजर पानावर नवीन ओळीच्या सुरुवातीला पेस्ट करा:
&lt;blockquote&gt;&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot; line highlight=1 copy&gt;
{{#invoke:Bananas|hello}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;&lt;/blockquote&gt;

&lt;ol start=&quot;3&quot;&gt;
    &lt;li&gt;&lt;code&gt;झलक पहा&lt;/code&gt; वर क्लिक करा. [[विभाग:Bananas]] मधील फंक्शन &lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot; inline&gt;hello&lt;/syntaxhighlight&gt; चा कॉल “नमस्कार, जगा!” ने बदलला जातो:&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;

&lt;blockquote&gt;&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot; line&gt;
Hello, world!
&lt;/syntaxhighlight&gt;&lt;/blockquote&gt;

==विभाग उद्युक्त करणे==
==उदाहरणादाखलचे विभाग==
==लेखनाची विनंती==
==इतिहास==
==लुआ बद्दल==
==एकक चाचणी==
==विकिपीडियाबद्दलचा विशिष्ट तोंडवळा==
==लुआने बदललेल्या साच्यांवर लावावयाची चिठ्ठी==
==हेही बघा==
==नोंदी==

{{विकिपीडिया तांत्रिक सहाय्य}}</text>
      <sha1>1pg3m7wpij0l3qyokolwumj5zq325sd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690484</id>
      <parentid>2690483</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T22:00:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nimmzo</username>
        <id>184502</id>
      </contributor>
      <comment>/* लुआ मधील &quot;नमस्कार, जगा!&quot; */  Click &quot;Cancel&quot;. When prompted, click &quot;Leave&quot;. Your User page remains unmodified.</comment>
      <origin>2690484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3187" sha1="jiwt6h7l4q9on7rwvuv16c0ykoezjz9" xml:space="preserve">'''लुआ''' ही प्रोग्रामिंगची भाषा आहे. ही सध्या स्क्रिबुंटो(इं:Scribunto) या मीडियाविकि विस्तारकामार्फत विकिपीडियावर उपलब्ध आहे. लुआचे संकेत आता विकिच्या साच्यात टाकता येतात. त्यासाठी &lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot; inline&gt;{{#invoke:}}&lt;/syntaxhighlight&gt; ही स्क्रिबुंटोची कार्यान्वयन प्रणाली वापरावी लागते. जुलै २०१५ ला असणाऱ्या स्थितीनुसार, हे विस्तारक Lua 5.1 ला साहाय्यीकृत आहे.

== लुआ मधील &quot;नमस्कार, जगा!&quot; ==
लुआचा स्रोत-सूचक हा &lt;code&gt;विभाग:&lt;/code&gt; (मोड्यूल - इं:module) या पानांवर असतो. (उदा., &lt;code&gt;विभाग:&lt;/code&gt;Bananas).&lt;br /&gt;
हे वेगवेगळे विभाग मग साचा पानांवर कॉल केल्या जातात: &lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot; inline&gt;{{#invoke:}}&lt;/syntaxhighlight&gt; असा संकेत देऊन.

काहीही इन्स्टॉल किंवा सेव्ह करण्याची गरज नाही.
# तुमचे युजर पान संपादित करा.
# खालील कॉल तुमच्या युजर पानावर नवीन ओळीच्या सुरुवातीला पेस्ट करा:
&lt;blockquote&gt;&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot; line highlight=1 copy&gt;
{{#invoke:Bananas|hello}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;&lt;/blockquote&gt;

&lt;ol start=&quot;3&quot;&gt;
    &lt;li&gt;&lt;code&gt;झलक पहा&lt;/code&gt; वर क्लिक करा. [[विभाग:Bananas]] मधील फंक्शन &lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot; inline&gt;hello&lt;/syntaxhighlight&gt; चा कॉल “नमस्कार, जगा!” ने बदलला जातो:&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;

&lt;blockquote&gt;&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot; line&gt;
Hello, world!
&lt;/syntaxhighlight&gt;&lt;/blockquote&gt;

&lt;ol start=&quot;4&quot;&gt;
    &lt;li&gt; &lt;code&gt;रद्द करा&lt;/code&gt; वर क्लिक करा. विचारले गेल्यावर &lt;code&gt;Leave&lt;/code&gt; वर क्लिक करा.&lt;/li&gt;
    &lt;li&gt;तुमचे युजर पान '''ब'''दललेले नाही.&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;

==विभाग उद्युक्त करणे==
==उदाहरणादाखलचे विभाग==
==लेखनाची विनंती==
==इतिहास==
==लुआ बद्दल==
==एकक चाचणी==
==विकिपीडियाबद्दलचा विशिष्ट तोंडवळा==
==लुआने बदललेल्या साच्यांवर लावावयाची चिठ्ठी==
==हेही बघा==
==नोंदी==

{{विकिपीडिया तांत्रिक सहाय्य}}</text>
      <sha1>jiwt6h7l4q9on7rwvuv16c0ykoezjz9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फेरमाँट हॉटेल्स आणि रिसॉर्ट्स</title>
    <ns>0</ns>
    <id>215103</id>
    <revision>
      <id>2690563</id>
      <parentid>2653272</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:55:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:कॅनडा]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2690563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13025" sha1="93agu4whwsa5s98sunaxc1d2ua1xagq" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''फेरमाँट हॉटेल्स आणि रिसॉर्ट्स''' हि एक आलिशान हॉटेल्स आणि रिसॉर्ट्स चालविणारी [[कॅनेडा|कॅनेडियन]] कंपनी आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा= http://www.fairmont.com/about-us/ourhistory/ |title= Fairmont Hotels and Resorts - The Birth of the Brand |प्रकाशक= fairmont.com |दिनांक= 21 August 2017 |प्राप्त दिनांक=  |accessdate= 2017-08-21 |archive-date= 2016-03-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160304094132/http://www.fairmont.com/about-us/ourhistory/ |url-status= dead }}&lt;/ref&gt; सध्या फेरमाँटच्या पुढे दिलेल्या देशांत २२ मालमत्ता आहेत: [[कॅनडा]], [[युनायटेड स्टेट्स]], अझरबैजान, बार्बाडोस, बर्मुडा, पीपल्स रिपब्लिक ऑफ चायना, इजिप्त, [[जर्मनी]], इंडोनेशिया, [[केन्या]], मेक्सिको, मोनॅको, फिलिपाईन्स, [[सौदी अरेबिया]], [[सिंगापूर]], साउथ आफ्रिका, स्वित्झर्लंड, तुर्की, [[युक्रेन]], [[संयुक्त अरब अमिराती]] आणि [[युनायटेड किंग्डम]], [[भारत]].&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.cleartrip.com/hotels/info/fairmont-jaipur-332915 |title= About Fairmont Hotels in Jaipur |प्रकाशक= cleartrip.com |दिनांक= 21 August 2017 | प्राप्त दिनांक=}}&lt;/ref&gt;

[[कॅनडा]] मध्ये फेरमाँट त्यांच्या ऐतिहासिक हॉटेल्स आणि रिसॉर्ट्ससाठी प्रसिद्ध आहे. त्यापैकी काही पुढीलप्रमाणे: विक्टोरिया येथील द एम्प्रेस, वॅनकूवर येथील द हॉटेल वॅनकूवर,  कॅल्गरी येथील द पल्लीसेर, एडमंटन येथील हॉटेल मॅकडोनाल्ड, ओटावा येथील शॅट्यु लौरीर, टोरांटो येथील रॉयल यॉर्क, अल्बर्टा येथील बॅंफ स्प्रिंग्स, क्वेबेक येथील शॅट्यु फ्रॅंटेनाच, मॉंट्रियल येथील क्वीन एलिझाबेथ हॉटेल. यांपैकी बहुतांश हॉटेल्स ही कॅनेडियन पॅसिफिक रेल्वे आणि कॅनेडियन नॅशनल रेल्वे यांनी १९व्या आणि २०व्या शतकाच्या सुरुवातीला बांधली होती.

फेरमाँटच्या हॉटेल्समध्ये आणखी इतर काही लक्षणीय हॉटेल्सचा समावेश आहे जसे कि न्यू यॉर्क येथील द प्लाझा, [[लंडन]] येथील द स्वोय हॉटेल, शांघाय येथील द पीस हॉटेल, मक्का येथील मक्का क्लॉक रॉयल टॉवर हॉटेल, आणि नुकतेच बनविलेले लॉस ॲंजेल्स येथील सेंचुरी प्लाझा हॉटेल.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.latimes.com/business/la-fi-century-plaza-fairmont-20170119-story.html |title= Fairmont Hotels will operate the revamped Century Plaza hotel |प्रकाशक= latimes.com |दिनांक= 19 January 2017 | प्राप्त दिनांक=}}&lt;/ref&gt;

==इतिहास==
फेरमाँट हे नाव धारण करणारे पहिले हॉटेल [[सान फ्रांसिस्को]] येथे होते. बांधकाम पूर्णत्वास येत असतांना १९०६मध्ये झालेल्या भूकंपात याची इमारत पडली नाही पण त्यानंतर लागलेल्या आगींमुळे झालेले नुकसान जुलिया मॉर्गन या स्थापत्यशास्रीच्या नेतृत्वाखाली पुनर्विकसित करण्यात आले आणि हॉटेल १९०६ मध्ये खुले करण्यात आले. त्यानंतर १९४५मध्ये ते हॉटेल बेन्जामिन स्विग यांच्याकडून अधिग्रहित करण्यात आले.

१९६० पासून फेरमाँट ने अमेरिकेच्या मोठ्या शहरांमध्ये आलिशआन हॉटेल्सची छोटी शृंखला सुरू करायला सुरुवात केली. ज्यावेळी १९९९मध्ये कॅनेडियन पॅसिफिक हॉटेल्स आणि रिसॉर्ट्स ने फेरमाँटला विकत घेतले त्यावेळी युनायटेड स्टेट्स मध्ये त्यांच्या मालकीच्या ७ मालमत्ता होत्या:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ फेरमाँट हॉटेल्सची माहिती
|-
! हॉटेलचे नाव !! शहर आणि राज्य !! सुरुवात वर्ष !! खोल्या
|-
| [[द फेरमाँट सान फ्रांसिस्को]] || [[सान फ्रांसिस्को]], [[कॅलिफोर्निया]] || १९०७ || ६०६
|-
| [[द फेरमाँट न्यू ऑर्लिन्स]] || [[न्यू ऑर्लिअन्स]], [[लुईझियाना]] || १८९३ || ५०४
|-
| [[द फेरमाँट कोपली प्लाझा हॉटेल]] || [[बॉस्टन]], [[मॅसॅच्युसेट्स]] || १९१२ || ३८३
|-
| [[द प्लाझा हॉटेल]] || [[न्यू यॉर्क शहर]], [[न्यू यॉर्क (राज्य)|न्यू यॉर्क]] || १९०७ || २८२
|-
| [[द फेरमाँट शिकागो]] || [[शिकागो]], [[इलिनॉय]] || १९८७ || ६८७
|-
| [[द फेरमाँट डलास]] || [[डॅलस]], [[टेक्सास]] || १९६९ || ५४५
|-
| [[द फेरमाँट सान होजे]] || [[सान होजे]], [[कॅलिफोर्निया]] || १९८७ || ८०५
|}

याव्यतिरिक्त १९७०मध्ये काही काळासाठी [[फिलाडेल्फिया]] मधील बेल्लेवुइ स्ट्रॅटफोर्ड हॉटेल हे द फेरमाँट, फिलाडेल्फिया या नावाखाली चालविण्यात आले होते.

१९९९मध्ये फेरमाँट विकत घेतल्यानंतर कॅनेडियन पॅसिफिक लिमिटेड २००१ साली विविध विभागांचे बाजारमूल्य वाढविण्यासाठी घेतलेल्या निर्णयानंतर ५ कंपन्यांमध्ये विभाजित झाली. जुन्या कॅनेडियन पॅसिफिक हॉटेल्स विभागाने तुलनेने लहान असलेल्या फेरमाँट शृंखलेचे नाव धारण केले आणि त्यांनी आपल्या नव्या कंपनीचा नवीन जागतिक दृष्टीकोन दाखविला.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.globeinvestor.com/servlet/ArticleNews/print/GAM/20060131/RCP31 |title= Fairmont lagged others in CP 'starburst' |प्रकाशक= globeinvestor.com |दिनांक= 31 January 2006 | प्राप्त दिनांक=}}&lt;/ref&gt;

२००४ साली फेरमाँट हॉटेल्स आणि रिसोर्ट्स ने त्यांच्या मालमत्ता चालविणाऱ्या कंपनीचे पूर्ण नियंत्रण घेण्यासाठी त्यांना ७० मिलियन अमेरिकन डॉलर्सची किंमत प्रदान केली.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा= https://www.hotelbusiness.com/fairmont-buys-remains-of-management-co-for-70m/ |title= Fairmont Buys Remains Of Management Co. For $70M |प्रकाशक= hotelbusiness.com |दिनांक= 25 August 2004 |प्राप्त दिनांक=  |accessdate= 2017-08-21 |archive-date= 2020-09-27 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200927164652/https://www.hotelbusiness.com/fairmont-buys-remains-of-management-co-for-70m/ |url-status= dead }}&lt;/ref&gt; त्यांनी फेरमाँट मॅनेजमेन्ट कंपनी या अमेरिकेत असलेल्या मारिट्झ वोल्फफ आणि कं. यांच्या मालकीच्या कंपनीतील १६.५% हिश्यासाठी ७० मिलियन अमेरिकन डॉलर्स देऊन व्यवहार पूर्ण केला.

ऑक्टोबर २००५मध्ये फेरमाँटने त्यांचा एका दिवसातील न्यूनतम कमाईचा $३५.५३चा आकडा गाठला जो त्याच्या ऑगस्ट २००१ मधील पहिल्याच दिवशीच्या कमाईपेक्षा ३७ सेंट्स ने कमी होता. २००६ च्या सुरुवातीला कंपनीचे एक गुंतवणूकदार कार्ल इकन यांनी सुरू केलेल्या एका वादग्रस्त लिलाव युद्धात ते हरल्यानंतर, फेरमाँट, कॉलोनी कॅपिटल आणि सौदी अरेबिया येथील किंग्डम हॉटेल्स इंटरनॅशनल यांना $३.९ बिलियनला विकण्यात आली. या खरेदीमुळे फेरमाँट हॉटेल्स आणि रिसोर्ट्स, किंग्डमच्या रॅफल्स हॉटेल्स आणि रिसोर्ट्स आणि स्वीसोटेल यांच्यासोबत विलीन करण्यात येऊन फेरमाँट रॅफल्स हॉटेल्स इंटरनॅशनल ही कंपनी स्थापन करण्यात आली. पण चारही शृंखला त्यांच्याच नावाखाली चालविण्यात आल्या.

डिसेंबर २०१५मध्ये, ऍकोर ने फेरमाँट हॉटेल्स आणि रिसोर्ट्स, रॅफल्स आणि स्वीसोटेल यांचा एकत्रितपणे $२.९ बिलियनला सौदा केला.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.cbc.ca/news/business/accor-fairmont-raffles-swissotel-sale-1.3357634 |title= French hotel chain Accor buys Fairmont, Raffles and Swissotel for $2.9B US |प्रकाशक= cbc.ca |दिनांक= 09 December 2015 | प्राप्त दिनांक=}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==

[[वर्ग:कॅनडामधील कंपन्या]]</text>
      <sha1>93agu4whwsa5s98sunaxc1d2ua1xagq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विश्वजीत प्रतापसिंह राणे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>219907</id>
    <revision>
      <id>2690637</id>
      <parentid>1531665</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:38:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{माहिती संचिका}}</comment>
      <origin>2690637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="956" sha1="2g3kyxp84745xnnq6ikm1lz5bkb6t38" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''विश्वजीत प्रतापसिंह राणे''' (जन्म [[२३ मार्च]], [[इ.स. १९७१|१९७१]], [[मुंबई]], महाराष्ट्र) हे [[गोवा|गोव्यातील]] राजकारणी आहेत व विधानसभेत ते [[वाळपाई विधानसभा मतदारसंघ|वाळपाई मतदारसंघाचे]] प्रतिनिधित्व करतात.

{{विस्तार}}
{{DEFAULTSORT:राणे, विश्वजीत प्रतापसिंह}}
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]
[[वर्ग:इ.स. १९७१ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>2g3kyxp84745xnnq6ikm1lz5bkb6t38</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कांजळे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>226611</id>
    <revision>
      <id>2690548</id>
      <parentid>2579853</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:36:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* भौगोलिक स्थान आणि लोकसंख्या */</comment>
      <origin>2690548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12724" sha1="synyo9nk0xssi61va5vi87fb0c5hjvs" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name=कांजळे
| native_name=
| native_name_lang=
| other_name=
| nickname=
| settlement_type=गाव
| image_skyline=
| image_alt=
| image_caption=
| pushpin_map=Maharashtra
| pushpin_label_position=right
| pushpin_map_alt=
| pushpin_map_caption=महाराष्ट्रातील स्थान
| latd=18.34498787
| latm=
| lats=
| latNS=
| longd=73.78743119
| longm=
| longs=
| longEW=
| coordinates_display=
| subdivision_type=[[देश]]
| subdivision_name={{flag|भारत}}
| subdivision_type1=[[राज्य]]
| subdivision_name1=महाराष्ट्र 
| subdivision_type2=[[महाराष्ट्रातील जिल्हे|जिल्हा]]
| subdivision_name2=[[पुणे]]
| subdivision_type3=[[महाराष्ट्रातील तालुके|तालुका]]
| subdivision_name3=भोर
| website=
| established_title=&lt;!-- Established --&gt;
| established_date=
| founder=
| named_for=
| government_type=
| governing_body=
| unit_pref=Metric=
| area_footnotes=('''किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;''')
| area_rank=
| area_total_km2=4.75
| elevation_footnotes=
| elevation_m=822
| population_total=1185
| population_as_of=2011
| population_rank=
| population_density_km2=auto
| population_demonym=
| population_footnotes=
| demographics_type1=भाषा
| demographics1_title1=अधिकृत
| demographics1_info1=मराठी
| timezone1=[[भारतीय प्रमाण वेळ|भाप्रवे]]
| utc_offset1==+5:30
| postal_code_type=[[पिन कोड]]
| postal_code=412205
| area_code_type=एस.टी.डी. कोड
| area_code=
| registration_plate=
| blank1_name_sec1=जवळचे शहर 
| blank1_info_sec1=[[पुणे]]
| blank2_name_sec1=[[लिंग गुणोत्तर]]
| blank2_info_sec1=955 [[male|♂]]/[[female|♀]]
| blank3_name_sec1=साक्षरता
| blank3_info_sec1=७१.६५%
| blank1_name_sec2=[[भारतीय जनगणना, २०११|२०११ जनगणना]] कोड
| blank1_info_sec2=५५६६८३
| footnotes=
}}

'''कांजळे''' हे [[पुणे जिल्हा|पुणे]] जिल्ह्यातल्या [[भोर | भोर तालुक्यातील]] ४७५ हेक्टर क्षेत्राचे गाव आहे.
== भौगोलिक स्थान आणि लोकसंख्या ==
कांजळे हे [[पुणे जिल्हा|पुणे]] जिल्ह्यातल्या [[भोर | भोर तालुक्यातील]] ४७५ हेक्टर क्षेत्राचे गाव असून २०११ च्या जनगणनेनुसार ह्या गावात २४३ कुटुंबे व एकूण ११८५ लोकसंख्या आहे. ह्याच्या सर्वात जवळचे शहर [[Pune]]हे ३० किलोमीटर अंतरावर आहे.  यामध्ये ६०६ पुरुष आणि ५७९ स्त्रिया आहेत. यामध्ये अनुसूचित जातीचे लोक ५८ असून अनुसूचित जमातीचे ३ लोक आहेत.ह्या गावाचा जनगणना स्थल निर्देशांक ५५६६८३  &lt;ref&gt;http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB.html&lt;/ref&gt; आहे.

== राजकारण ==
२०२६मध्ये माधुरी खोपडे गावाच्या सरपंच तर शर्मिला खोपडे पोलिस पाटील होत्या.

== साक्षरता ==  
* एकूण  साक्षर  लोकसंख्या: ८४९ (७१.६५%)
* साक्षर पुरुष लोकसंख्या: ४९२ (८१.१९%)
* साक्षर स्त्री लोकसंख्या: ३५७ (६१.६६%)

== शैक्षणिक सुविधा ==  
﻿गावात १ शासकीय [[पूर्व प्राथमिक शिक्षण|पूर्व-प्राथमिक]] [[शाळा]] , २ शासकीय [[प्राथमिक शाळा]] व १ शासकीय कनिष्ठ माध्यमिक शाळा आहे.
सर्वात जवळील [[माध्यमिक शाळा]] शिवरे ३ किलोमीटर  अंतरावर आहे.
सर्वात जवळील [[उच्च माध्यमिक शिक्षण|उच्च माध्यमिक शाळा]] नसरापूर येथे ९ किलोमीटर अंतरावर आहे.
सर्वात जवळील [[महाविद्यालय|पदवी महाविद्यालय]] व व्यावसायिक प्रशिक्षण शाळा भोर येथे ३० किलोमीटर  अंतरावर आहे.
सर्वात जवळील [[अभियांत्रिकी|अभियांत्रिकी महाविद्यालय]]  ९ किलोमीटर अंतरावर आहे.
सर्वात जवळील वैद्यकीय महाविद्यालय व व्यवस्थापन संस्था पुणे येथे  ३०  किलोमीटर  अंतरावर आहे.

== वैद्यकीय सुविधा (शासकीय) ==
सर्वात जवळील [[प्राथमिक आरोग्य केंद्र]] नसरापूर येथे ९ किलोमीटर  अंतरावर आहे.
सर्वात जवळील [[प्रसूती|प्रसूति व बालकल्याण केंद्र]] व क्षयरोग उपचार केंद्र नसरापुर ९ किलोमीटर   अंतरावर आहे.
सर्वात जवळील १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे.सर्वात जवळील पशुवैद्यकीय रुग्णालय नसरापूर येथे ९  किलोमीटर अंतरावर आहे.

== वैद्यकीय सुविधा (अशासकीय) ==
﻿गावात बाह्यरुग्ण वैद्यकीय सुविधा नाही.

== पिण्याचे पाणी ==
गावात झाकलेल्या विहिरीच्या पाण्याचा पुरवठा आहे.
गावात हॅन्डपंपच्या आणि ट्यूबवेलच्या/बोअरवेलच्या पाण्याचा पुरवठा आहे.
गावात नदी / कालव्याच्या पाण्याचा  पुरवठा आहे.

== स्वच्छता ==
गावात गटारव्यवस्था उघडी आहे.
सांडपाणी थेट जलस्रोतांमध्ये सोडले जाते.
या क्षेत्राचा संपूर्ण स्वच्छता अभियानात समावेश आहे.
गावात सार्वजनिक स्वच्छता गृह उपलब्ध नाही.

== संपर्क व दळणवळण ==
गावात पोस्ट ऑफिस उपलब्ध नाही.सर्वात जवळील पोस्ट ऑफिस  ९किलोमीटर अंतरावर आहे.
गावात [[दूरध्वनी]] उपलब्ध आहे.
गावात सार्वजनिक दूरध्वनी केंद्र व मोबाईल फोन सुविधा उपलब्ध आहे.
गावात शासकीय [[बस]] सेवा उपलब्ध आहे.
[[राष्ट्रीय महामार्ग]] गावाला जोडलेला आहे.
[[राज्य महामार्ग (भारत)|राज्य महामार्ग]] गावाला जोडलेला आहे.

== बाजार व पतव्यवस्था ==
गावात एटीएम नाही. सर्वात जवळील एटीएम ९ किलोमीटर अंतरावर आहे.
सर्वात जवळील व्यापारी बँक ...किलोमीटर अंतरावर आहे.
सर्वात जवळील [[सहकारी संस्था|सहकारी बँक]] ९ किलोमीटर अंतरावर आहे.
गावात शेतकी कर्ज, स्वयंसहाय्य गट व गावात रेशन दुकान उपलब्ध आहे.
सर्वात जवळील आठवड्याचा बाजार नसरापूर येथे  ९ किलोमीटर अंतरावर आहे.

== आरोग्य ==
गावात एकात्मिक बाल विकास योजना व गावात अंगणवाडी पोषण आहार केंद्र उपलब्ध आहे.
गावात [[आरोग्य|आशा]] स्वयंसेविका उपलब्ध आहे.
गावात वृत्तपत्र पुरवठा उपलब्ध आहे.
गावात [[विधानसभा मतदारसंघ|विधानसभा]] मतदान केंद्र उपलब्ध आहे.
सर्वात जवळील [[जन्म, मृत्यू, विवाह नोंदणी कायदा|जन्म व मृत्यु नोंदणी]] केंद्र वरवे येथे ३ किलोमीटर  अंतरावर आहे.

== वीज ==
१६ तासांचा वीजपुरवठा प्रतिदिवस सर्व प्रकारच्या वापरासाठी उपलब्ध आहे.

== जमिनीचा वापर ==
कांजळे ह्या गावात जमिनीचा वापर खालीलप्रमाणे होतो (हेक्टरमध्ये क्षेत्रफळ):
* [[वन]]: ७६
* बिगरशेती वापरात असलेली जमीन: ८
* ओसाड व लागवडीला अयोग्य जमीन: २४.४
* फुटकळ झाडीखालची जमीन: ३
* लागवडीयोग्य पडीक जमीन: ८
* सद्यस्थितीतील पडीक जमीन: ४
* पिकांखालची जमीन: ३५१.६
* एकूण कोरडवाहू जमीन: २००
* एकूण बागायती जमीन: १५१.६

== [[सिंचन]] सुविधा ==
सिंचनाचे स्रोत खालीलप्रमाणे आहेत (हेक्टरमध्ये क्षेत्रफळ):
* विहिरी / कूप नलिका: २००

== उत्पादन ==
कांजळे या गावी पुढील वस्तूंचे उत्पादन होते 
==हवामान==

येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात.मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा  आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. हिवाळ्यात शीतल वातावरण असते. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान १,००० मिमी पर्यंत असते.
== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:पुणे]]
[[वर्ग:भोर तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>synyo9nk0xssi61va5vi87fb0c5hjvs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Padmakar gadage</title>
    <ns>3</ns>
    <id>228014</id>
    <revision>
      <id>2690424</id>
      <parentid>2690414</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:18:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-36045-96|~2026-36045-96]] ([[User talk:~2026-36045-96|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले.</comment>
      <origin>1587886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="285" sha1="n47mykly53tx1evhkqvly9evoustlj1" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Padmakar gadage}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १२:२७, १८ एप्रिल २०१८ (IST)</text>
      <sha1>n47mykly53tx1evhkqvly9evoustlj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साचा:विकिडेटा माहितीचौकट</title>
    <ns>10</ns>
    <id>228890</id>
    <redirect title="साचा:Databox" />
    <revision>
      <id>2690516</id>
      <parentid>2670763</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:17:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2690516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1460" sha1="gqkh9bq3da07r910r9pjnpnlcx5dvq6" xml:space="preserve">&lt;!--

Core code is at Template:विकिडेटा माहितीचौकट/core

Modify the styling at Template:विकिडेटा माहितीचौकट/styles.css

--&gt;{{Wikidata Infobox/core
&lt;!-- Configuration pass-through and/or defaults --&gt;
| qid = {{#invoke:WikidataIB |getQid |qid={{{qid|}}} }}
| defaultsort = {{{defaultsort|y}}}
| interwiki = {{{interwiki|yes}}}
| spf = {{{suppressfields|{{{spf|}}} }}}
| fwd = {{{fetchwikidata|{{{fwd|ALL}}} }}}
| osd = no
| autocat = {{{autocat|yes}}}
| trackingcats = {{{trackingcats|yes}}}
| noimageexpected = {{{noimageexpected|no}}}
| noicon = yes
| conf_upload = yes &lt;!-- Show the upload link --&gt;
| conf_sitelinks = yes &lt;!-- Show the sitelinks --&gt;
| conf_authoritycontrol = yes &lt;!-- Show the authority control section --&gt;
| conf_helperlinks = yes &lt;!-- Show the helper links at the end --&gt;
| conf_coordtemplate = 1 &lt;!-- 0 = none, 1 = Geohack, 2 = Coord --&gt;
| conf_imagesize = 230x200px
| conf_mapwidth = 250
| conf_mapheight = 250
}}&lt;!--
check for manual qid --&gt;&lt;includeonly&gt;{{#if:{{{qid|}}} | [[Category:Uses of Wikidata Infobox with manual qid]] | {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Category|{{#if:{{#property:P373}}|&lt;!-- Commons category is already set--&gt;|{{#if:{{#invoke:Wikidata|pageId}}|[[Category:Uses of Wikidata Infobox missing Commons Category statement]]| &lt;!-- No connected Wikidata item so don't add the tracker--&gt;}} }} }} }}&lt;/includeonly&gt;&lt;!--
--&gt;&lt;noinclude&gt;{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gqkh9bq3da07r910r9pjnpnlcx5dvq6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690519</id>
      <parentid>2690516</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:25:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>प्रयोग</comment>
      <origin>2690519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1415" sha1="nfkcfnw8xq0abt02mva8cdsens2azfa" xml:space="preserve">&lt;!--

Core code is at Template:विकिडेटा माहितीचौकट/core

Modify the styling at Template:विकिडेटा माहितीचौकट/styles.css

--&gt;{{Wikidata Infobox/core
&lt;!-- Configuration pass-through and/or defaults --&gt;
| qid = {{#invoke:WikidataIB |getQid |qid={{{qid|}}} }}
| defaultsort = {{{defaultsort|y}}}
| interwiki = {{{interwiki|yes}}}
| spf = {{{suppressfields|{{{spf|}}} }}}
| fwd = {{{fetchwikidata|{{{fwd|ALL}}} }}}
| osd = no
| autocat = {{{autocat|yes}}}
| trackingcats = {{{trackingcats|yes}}}
| noicon = yes
| conf_upload = yes &lt;!-- Show the upload link --&gt;
| conf_sitelinks = yes &lt;!-- Show the sitelinks --&gt;
| conf_authoritycontrol = yes &lt;!-- Show the authority control section --&gt;
| conf_helperlinks = yes &lt;!-- Show the helper links at the end --&gt;
| conf_coordtemplate = 1 &lt;!-- 0 = none, 1 = Geohack, 2 = Coord --&gt;
| conf_imagesize = 230x500px
| conf_mapwidth = 250
| conf_mapheight = 250
}}&lt;!--
check for manual qid --&gt;&lt;includeonly&gt;{{#if:{{{qid|}}} | [[Category:Uses of Wikidata Infobox with manual qid]] | {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Category|{{#if:{{#property:P373}}|&lt;!-- Commons category is already set--&gt;|{{#if:{{#invoke:Wikidata|pageId}}|[[Category:Uses of Wikidata Infobox missing Commons Category statement]]| &lt;!-- No connected Wikidata item so don't add the tracker--&gt;}} }} }} }}&lt;/includeonly&gt;&lt;!--
--&gt;&lt;noinclude&gt;{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nfkcfnw8xq0abt02mva8cdsens2azfa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690521</id>
      <parentid>2690519</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:27:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[User talk:Dharmadhyaksha|चर्चा]])यांची आवृत्ती [[Special:Diff/2690519|2690519]] परतवली.</comment>
      <origin>2690521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1460" sha1="bc910e22v5joydyi9bybizqj84nobhx" xml:space="preserve">&lt;!--

Core code is at Template:विकिडेटा माहितीचौकट/core

Modify the styling at Template:विकिडेटा माहितीचौकट/styles.css

--&gt;{{Wikidata Infobox/core
&lt;!-- Configuration pass-through and/or defaults --&gt;
| qid = {{#invoke:WikidataIB |getQid |qid={{{qid|}}} }}
| defaultsort = {{{defaultsort|y}}}
| interwiki = {{{interwiki|yes}}}
| spf = {{{suppressfields|{{{spf|}}} }}}
| fwd = {{{fetchwikidata|{{{fwd|ALL}}} }}}
| osd = no
| autocat = {{{autocat|yes}}}
| trackingcats = {{{trackingcats|yes}}}
| noimageexpected = {{{noimageexpected|no}}}
| noicon = yes
| conf_upload = yes &lt;!-- Show the upload link --&gt;
| conf_sitelinks = yes &lt;!-- Show the sitelinks --&gt;
| conf_authoritycontrol = yes &lt;!-- Show the authority control section --&gt;
| conf_helperlinks = yes &lt;!-- Show the helper links at the end --&gt;
| conf_coordtemplate = 1 &lt;!-- 0 = none, 1 = Geohack, 2 = Coord --&gt;
| conf_imagesize = 230x500px
| conf_mapwidth = 250
| conf_mapheight = 250
}}&lt;!--
check for manual qid --&gt;&lt;includeonly&gt;{{#if:{{{qid|}}} | [[Category:Uses of Wikidata Infobox with manual qid]] | {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Category|{{#if:{{#property:P373}}|&lt;!-- Commons category is already set--&gt;|{{#if:{{#invoke:Wikidata|pageId}}|[[Category:Uses of Wikidata Infobox missing Commons Category statement]]| &lt;!-- No connected Wikidata item so don't add the tracker--&gt;}} }} }} }}&lt;/includeonly&gt;&lt;!--
--&gt;&lt;noinclude&gt;{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bc910e22v5joydyi9bybizqj84nobhx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690600</id>
      <parentid>2690521</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन साचा</comment>
      <origin>2690600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="0kzwl2ljifgnjzzyk3z6ugxs2xazf7h" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[साचा:Databox]]</text>
      <sha1>0kzwl2ljifgnjzzyk3z6ugxs2xazf7h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साचा चर्चा:विकिडेटा माहितीचौकट</title>
    <ns>11</ns>
    <id>228988</id>
    <revision>
      <id>2690534</id>
      <parentid>2690300</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:37:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>/* भ्रमणध्वनी दृश्य */</comment>
      <origin>2690534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6054" sha1="edyenirwf1cpb6nic65vp35agc9p1uj" xml:space="preserve">[[इंदिरा गांधी]] लेखात सदर साचा वापरल्यास Cause of death हा parameter इंग्रजीत येतो. यासाठी साच्यात बदल करावा लागेत काय ?  [[User:प्रसाद साळवे|&lt;font color=&quot;#3333ff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Cursive&quot;&gt;'''प्रसाद साळवे '''&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;]] &lt;small&gt;([[User_talk:प्रसाद साळवे|&lt;font color=&quot;#3333ff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Cursive&quot;&gt;चर्चा&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;]])&lt;/small&gt; २३:३६, १६ मे २०१८ (IST)

::{{साद|Tiven2240}} साच्यातील '''अधिकार नियंत्रण''' खालील भाग काढणे शक्य असल्यास पाहावे.

{{साद|प्रसाद साळवे}} साच्यात काहीही बदल करण्यास आवश्यक नाही. पानावर महितीचौकोटात खाली जे पेन्सिल वाले चित्र आहे त्याला जर क्लिक केले तर आपण विकिडाटा संकेतस्थळावर जातील. तिथे आपण इंग्लिश मजकूर मराठीत रूपांतर/लिहू शकता. ते बदल या महितीचौकोटात आपोआप येईल. --[[सदस्य:Tiven2240|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;टाय&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt;वीन&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;२२४०&lt;/span&gt;]] '''[[विकिपीडिया:प्रचालक|(A)]]''' &lt;sup&gt;[[सदस्य चर्चा:Tiven2240|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;माझ्याशी बोला&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; ०७:२७, १७ मे २०१८ (IST)

== भ्रमणध्वनी दृश्य ==

@[[सदस्य:Dharmadhyaksha|धर्माध्यक्ष]] आणि @[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] नमस्कार, मागे एक चर्चा झाली होती की, मोबाईल वर ही चौकट सर्व रकाने दाखवत नाही. धर्माध्यक्ष यांनी विकिडाटा वर हा प्रश्न देखील मांडला होता. परंतु यावर तेथे उत्तर मिळाले नाही. मार्च २०२६ मध्ये एका जाणकार सदस्याने मराठी विकिपीडियावर {{t|Databox}} हा साचा निर्माण केला. याचे मराठीकरण म्हणून मी {{t|माहिती संचिका}} असे पुनर्निर्देशन केले. हा साचा भ्रमणध्वनी दृश्य तसेच डेस्कटॉप, या दोन्ही ठिकाणी व्यवस्थित चालल्याचे दिसत आहे. सबब 'माहिती संचिका' हा नवीन साचा वापरावा. योग्य वाटल्यास सांगकाम्या द्वारे जुन्या लेखांमधून हा जुना साचा काढून नवीन साचा जोडावा असे मला वाटले. [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) १८:४२, २० जून २०२६ (IST)

:जुनी चर्चा [[सदस्य_चर्चा:Dharmadhyaksha#माहितीचौकट_अभिनेता|माहितीचौकट_अभिनेता]] [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) १८:४९, २० जून २०२६ (IST)
::नमसकार! {{t|माहिती संचिका}} हा बराच चांगला आहे. ह्यात {{t|विकिडेटा माहितीचौकट}} पेक्षा जास्त माहिती पण दिसत आहे. [https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4&amp;diff=2690530&amp;oldid=2511341 येथे मी दोन्ही साचे] वापरले आहे. पण &quot;माहिती संचिका&quot; मध्ये मोबाईल असो वा डेस्कटॉप, एकच चित्र दिसत आहे; व &quot;विकिडेटा माहितीचौकट&quot; अनेक चित्र बघण्याचे पर्याय डेस्कटॉप मध्ये येतात. पुढे जाऊन &quot;माहिती संचिका&quot; मध्ये पण असे झाले तर चांगले होईल. &quot;विकिडेटा माहितीचौकट&quot; हा सध्या हजारो लेखांशी जोडला आहे. सांगकाम्याला हे बदलण्याचे काम न देता त्याला पण &quot;माहिती संचिका&quot; कडे पुनर्निर्देशीत केले तर चालणार नाही का? [[सदस्य:Dharmadhyaksha|धर्माध्यक्ष]] ([[सदस्य चर्चा:Dharmadhyaksha|चर्चा]]) ११:०७, २२ जून २०२६ (IST)</text>
      <sha1>edyenirwf1cpb6nic65vp35agc9p1uj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690599</id>
      <parentid>2690534</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:16:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* भ्रमणध्वनी दृश्य */ Reply</comment>
      <origin>2690599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6663" sha1="e3fru1budkympbwerv5n08d1cr9hrh7" xml:space="preserve">[[इंदिरा गांधी]] लेखात सदर साचा वापरल्यास Cause of death हा parameter इंग्रजीत येतो. यासाठी साच्यात बदल करावा लागेत काय ?  [[User:प्रसाद साळवे|&lt;font color=&quot;#3333ff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Cursive&quot;&gt;'''प्रसाद साळवे '''&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;]] &lt;small&gt;([[User_talk:प्रसाद साळवे|&lt;font color=&quot;#3333ff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Cursive&quot;&gt;चर्चा&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;]])&lt;/small&gt; २३:३६, १६ मे २०१८ (IST)

::{{साद|Tiven2240}} साच्यातील '''अधिकार नियंत्रण''' खालील भाग काढणे शक्य असल्यास पाहावे.

{{साद|प्रसाद साळवे}} साच्यात काहीही बदल करण्यास आवश्यक नाही. पानावर महितीचौकोटात खाली जे पेन्सिल वाले चित्र आहे त्याला जर क्लिक केले तर आपण विकिडाटा संकेतस्थळावर जातील. तिथे आपण इंग्लिश मजकूर मराठीत रूपांतर/लिहू शकता. ते बदल या महितीचौकोटात आपोआप येईल. --[[सदस्य:Tiven2240|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color: orange&quot;&gt;टाय&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: blue&quot;&gt;वीन&lt;/span&gt;'''&lt;span style=&quot;color: green&quot;&gt;२२४०&lt;/span&gt;]] '''[[विकिपीडिया:प्रचालक|(A)]]''' &lt;sup&gt;[[सदस्य चर्चा:Tiven2240|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;माझ्याशी बोला&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; ०७:२७, १७ मे २०१८ (IST)

== भ्रमणध्वनी दृश्य ==

@[[सदस्य:Dharmadhyaksha|धर्माध्यक्ष]] आणि @[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] नमस्कार, मागे एक चर्चा झाली होती की, मोबाईल वर ही चौकट सर्व रकाने दाखवत नाही. धर्माध्यक्ष यांनी विकिडाटा वर हा प्रश्न देखील मांडला होता. परंतु यावर तेथे उत्तर मिळाले नाही. मार्च २०२६ मध्ये एका जाणकार सदस्याने मराठी विकिपीडियावर {{t|Databox}} हा साचा निर्माण केला. याचे मराठीकरण म्हणून मी {{t|माहिती संचिका}} असे पुनर्निर्देशन केले. हा साचा भ्रमणध्वनी दृश्य तसेच डेस्कटॉप, या दोन्ही ठिकाणी व्यवस्थित चालल्याचे दिसत आहे. सबब 'माहिती संचिका' हा नवीन साचा वापरावा. योग्य वाटल्यास सांगकाम्या द्वारे जुन्या लेखांमधून हा जुना साचा काढून नवीन साचा जोडावा असे मला वाटले. [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) १८:४२, २० जून २०२६ (IST)

:जुनी चर्चा [[सदस्य_चर्चा:Dharmadhyaksha#माहितीचौकट_अभिनेता|माहितीचौकट_अभिनेता]] [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) १८:४९, २० जून २०२६ (IST)
::नमसकार! {{t|माहिती संचिका}} हा बराच चांगला आहे. ह्यात {{t|विकिडेटा माहितीचौकट}} पेक्षा जास्त माहिती पण दिसत आहे. [https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4&amp;diff=2690530&amp;oldid=2511341 येथे मी दोन्ही साचे] वापरले आहे. पण &quot;माहिती संचिका&quot; मध्ये मोबाईल असो वा डेस्कटॉप, एकच चित्र दिसत आहे; व &quot;विकिडेटा माहितीचौकट&quot; अनेक चित्र बघण्याचे पर्याय डेस्कटॉप मध्ये येतात. पुढे जाऊन &quot;माहिती संचिका&quot; मध्ये पण असे झाले तर चांगले होईल. &quot;विकिडेटा माहितीचौकट&quot; हा सध्या हजारो लेखांशी जोडला आहे. सांगकाम्याला हे बदलण्याचे काम न देता त्याला पण &quot;माहिती संचिका&quot; कडे पुनर्निर्देशीत केले तर चालणार नाही का? [[सदस्य:Dharmadhyaksha|धर्माध्यक्ष]] ([[सदस्य चर्चा:Dharmadhyaksha|चर्चा]]) ११:०७, २२ जून २०२६ (IST)
:::ठीक आहे, {{t|Databox}} कडे पुनर्निर्देशित करूया. जर कधी 'विकिडेटा माहितीचौकट' ची गरज भासली तर उलटवता येईल. [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) १३:४६, २२ जून २०२६ (IST)</text>
      <sha1>e3fru1budkympbwerv5n08d1cr9hrh7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रक्तदान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>229761</id>
    <revision>
      <id>2690506</id>
      <parentid>2654026</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T02:11:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23569" sha1="0bp7q23jn0ofi6ed2b12j6bmi8kv1ii" xml:space="preserve">[[File:Blood donation pictogram.svg|thumb|रक्तदानाचे प्रतिक]]
'''रक्तदान''' हे एखाद्या व्यक्तीने स्वेच्छेने अंगातून [[रक्त]] काढून देण्याची क्रिया आहे. असे रक्त रोग्याच्या शरीरात चढवण्यापूर्वी बायोफार्मास्युटिकल प्रक्रियेद्वारे त्याचे विभाजन केले जाते, व संपूर्ण रक्त (Whole Blood) किंवा रक्ताचा आवश्यक तोच घटक रोग्याच्या शरीरात इंजेक्ट केला जातो. रक्त संकलन प्रक्रियेत रक्त बँकांचा सहभाग असतो. 


बहुतेक रक्तदाते (स्वयंसेवक) स्वखुशीने अणि विनामोबदला रक्तदान करतात.  काही देशांमध्ये, रक्ताचा पुरवठा मर्यादित आहे, कारण देणगीदार फक्त नातेवाईकांसाठी किंवा मित्रांसाठीच रक्तदान करतात. अनेक रक्तदाते रक्तदान एक देणगी म्हणून करतात. परंतु ज्या देशांमध्ये रक्त विकण्याची परवानगी आहे तिथे रक्तदात्यांना पैसे मिळतात. रक्तदानासाठी काही ठिकाणी कामकाजावरून मोकळा वेळ दिला जातो.
* अपघातात झालेला अतिरिक्त रक्तस्राव, पॅलेसोमिया, रक्तक्षय, रक्ताचा कर्करोग, प्रसूतिपश्चात रक्तस्राव, शस्रक्रिया आणि इतर गंभीर आजारांमधे योग्यवेळी रुग्णाला रक्त मिळाले नाही तर तो रुग्ण दगावण्याची शक्यता असते. अशावेळी एका मानवाचेच रक्त दुसऱ्या मानवाचे प्राण वाचवू शकते.  कारण मानवाचे रक्त कोणत्याही कारखान्यात तयार होत नाही व दुसऱ्या कोणत्याही प्राण्याचे रक्त मानवासाठी उपयोगात येऊ शकत नाही, त्यामुळे रक्तदानाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.
* महाराष्ट्र राज्यात रुग्णांसाठी दरवर्षी सुमारे साडेसात लाख बाटल्या रक्त लागते. ही गरज ७० ते ७५ टक्के पर्यायी बदली रक्तदाता किंवा व्यावसायिक रक्तदात्याकडून भागविली जाते. 
* मानवाच्या शरीरामधे साडेचार ते पाच लिटर रक्त असते. रक्तदानाच्या वेळी केवळ ३०० मिली. रक्त काढले जाते. प्रत्येक रक्तदानानंतर साधारण ३६ तासांमधे शरीरात रक्ताची पातळी पूर्ववत होते. तसेच साधारण २ ते ३ आठवड्यांमधे रक्तपेशीही पूर्ववत होतात. रक्तदान केल्याने कोणताही त्रास किंवा इजा होत नाही.

ब्लड बँकेच्या रेफ्रिजरेटरमध्ये रक्त ४-५ आठवड्यांपर्यंत रक्त सुरक्षित ठेवता येते.

रक्तदानामुळे प्रत्येक वर्षी अनेकांना जीवनदान मिळते. अनेक मोठ्या सर्जरींमध्ये किंवा गंभीर परिस्थितीत रक्तदानामुळे पेशंटचे प्राण वाचण्यास मदत होते. तसेच गरोदरपणात बाळाचे आणि आईचे प्राण वाचण्यास रक्तदान महत्त्वाचे कार्य करते. 
* भारत देशात १२० कोटी लोकसंख्या असूनही केवळ ७४ लाख ते १ कोटी २० लाख लिटर रक्त संकलित होते. 
* रक्त न मिळाल्यामुळे मृत्यूचे प्रमाण देशभरात १५ ते २० टक्के आहे. 
* भारतात केवळ ०.६ टक्के लोक रक्तदान करतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=‘रक्तदान हेच श्रेष्ठ दान’ असा केवळ प्रचार!|दुवा=https://www.loksatta.com/vruthanta-news/blood-donation-great-donation-just-remain-slogan-278740/|संकेतस्थळ=Loksatta|ॲक्सेसदिनांक=25 ऑक्टोबर 2019|भाषा=mr-IN|दिनांक=27 नोव्हेंबर 2013}}&lt;/ref&gt;

== रक्तदान कोणी, केव्हा व कुठे करावे ==
# वयाच्या १८ वर्षानंतर (६५ वर्षापर्यंत)
# वजन ४५ कि.ग्रॅ.च्या वर असल्यास..
# रक्तातील हिमोग्लोबिनचे प्रमाण कमीत कमी १२.५ ग्रॅम असल्यास
# रक्तदाता पूर्णपणे निरोगी असल्यास
# निरोगी माणसाला दर ३ महिन्यांनी जवळच्या रक्तपेढीत किंवा कोठेही आयोजित केलेल्या रक्तदान शिबिरात रक्तदान करता येते.
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|first1=Dr Namita|title=रक्तदान म्हणजेच जीवनदान|दुवा=https://aniruddhafriendnamitaveera.wordpress.com/2012/04/05/%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B9%E0%A4%A3%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%9A-%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8/|संकेतस्थळ=https://aniruddhafriendnamitaveera.wordpress.com/|प्रकाशक=Mumbai, Maharashtra, India|ॲक्सेसदिनांक=25 ऑक्टोबर 2019}}&lt;/ref&gt;

== रक्तदान कोण करू शकत नाहीत ==
# रक्तदात्याने आधीच्या ३ दिवसांत कोणतेही प्रतिजैविक औषध घेतलेले असल्यास.
# रक्तदात्याला मागील ३ महिन्यात मलेरिया झाला असल्यास.
# रक्तदात्याला मागील १ वर्षात विषमज्वर, कावीळ किंवा श्वानदंश होऊन त्याने रेबीजची लस घेतली असल्यास.
# ६ महिन्यापूर्वी त्याची मोठी शस्त्रकिया झाली असल्यास.
# गर्भवती महिला, महिलेला १ वर्षाखालील मूल असल्यास किंवा तिचा ६ महिन्यात गर्भपात झाला असल्यास.
* ब्लड प्रेशर लो किवा हाय असणाऱ्यांनी रक्तदान करताना रक्तदाबाची चाचणी करून पहावी. 
* उपाशीपोटी किवा खाऊन झाल्यावर अर्धा-तासापर्यंत रक्तदान करू नये. 
* इतरही आजारांची चाचणी करून घ्यावी.

== कायमचे बाद रक्तदाते ==
* कर्करोग, मधुमेह, हृदयरोग, कावीळ (ब, क प्रकारची), एड्स, मूत्रपिंड रोग, गुप्त रोग, यकृताच्या व्याधी असलेले.

== रक्तदानाचे फायदे ==
# रक्ताची तपासणी होते (एच.आय.व्ही., गुप्त रोग, कावीळ-ब, क प्रकारची, मलेरिया) वजन, तापमान, रक्तदाब व नाडी परीक्षण होते.
# रक्तगट व हिमोग्लोबिनच्या प्रमाणाबाबत माहिती मिळते.
# बोन मॅरोमध्ये नवीन रक्त तयार करण्याची कार्यक्षमता वाढते.
# नवीन तयार झालेल्या रक्तपेशी व रक्तरस यामुळे रोग प्रतिकार शक्ती वाढून शरीरात चैतन्य निर्माण होते.
# नियमित रक्तदान केल्याने शरीरातील लोहाचे प्रमाण आवश्यकतेपेक्षा जास्त वाढत नाही. त्यामुळे हृदय-यकृतासारखे अवयव निरोगी राहतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=रक्तदान श्रेष्ठ दान !|दुवा=https://prahaar.in/%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0-%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8/|संकेतस्थळ=https://prahaar.in/|ॲक्सेसदिनांक=25 ऑक्टोबर 2019|archive-date=2017-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20171027103650/http://prahaar.in/%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a4%a6%e0%a4%be%e0%a4%a8-%e0%a4%b6%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%87%e0%a4%b7%e0%a5%8d%e0%a4%a0-%e0%a4%a6%e0%a4%be%e0%a4%a8/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== रक्तदाता कार्ड ==
* स्वेच्छेने रक्तदान करणाऱ्या रक्तदात्याला प्रमाणपत्र व कार्ड दिले जाते. 
* ह्या कार्डावर रक्तदात्यास किंवा त्याच्या परिवारापैकी कुणाला रक्ताची गरज असल्यास रक्तपेढीतर्फे एक युनिट रक्त मोफत दिले जाते.
* रुग्णाचे प्राण वाचविल्यामुळे आत्मिक समाधान मिळते. तसेच ३(??) रुग्णांचे प्राण वाचविल्याचा आनंदपण होतो. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=रक्तदान श्रेष्ठ दान !|दुवा=https://prahaar.in/%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0-%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8/|संकेतस्थळ=https://prahaar.in/|ॲक्सेसदिनांक=25 ऑक्टोबर 2019|archive-date=2017-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20171027103650/http://prahaar.in/%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a4%a6%e0%a4%be%e0%a4%a8-%e0%a4%b6%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%87%e0%a4%b7%e0%a5%8d%e0%a4%a0-%e0%a4%a6%e0%a4%be%e0%a4%a8/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== सामाजिक कर्तव्य ==
* समाजाचे ऋण फेडायची ही एक संधी रक्तदानामुळे मिळते.
&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=रक्तदान श्रेष्ठ दान !|दुवा=https://prahaar.in/%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0-%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8/|संकेतस्थळ=https://prahaar.in/|ॲक्सेसदिनांक=25 ऑक्टोबर 2019|archive-date=2017-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20171027103650/http://prahaar.in/%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a4%a6%e0%a4%be%e0%a4%a8-%e0%a4%b6%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%87%e0%a4%b7%e0%a5%8d%e0%a4%a0-%e0%a4%a6%e0%a4%be%e0%a4%a8/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== रक्तदान, जीवनदान घोषणा ==
# तुमचे रक्त दुसऱ्याचे जीवन आहे.
# रक्तदान सर्वश्रेष्ठ दान.
# मंदिरात जाऊन करता ईश्वरसेवा, रक्तदान करून करा समाजसेवा.
# रक्तदान ही जन सामान्यांची सेवा, यालाच मानू या ईश्वरसेवा.
# रक्त हे केवळ शरीरातच तयार होते हे माहिती आहे नं? मग वाट कसली पहातांय? चला रक्तदान करू या!
# दानात दान रक्तदान, समाजात वाढेल मान!
# रक्तदान श्रेष्ठदान मानू या, चला रक्तदान करू या.
# रक्ताला कुठली जात भाषा?, रक्तदान करा झटका निराशा.
# रक्ताचा थेंब न् थेंब मनुष्याकरता वरदान, उठा चला करू या रक्तदान.
# आपल्या वाढदिवसाला वाचवू एखाद्याचे प्राण, अनमोल भेट देऊ या करू या रक्तदान! &lt;ref name=&quot;रक्तदान जीवनदान घोषणा – Blood Donation Slogans in Marathi&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=रक्तदान जीवनदान नारे – Blood Donation Slogans in Marathi|दुवा=https://www.majhimarathi.com/blood-donation-slogans-in-marathi/|संकेतस्थळ=https://www.majhimarathi.com|ॲक्सेसदिनांक=25 ऑक्टोबर 2019|दिनांक=23 जून 2019|archive-date=2019-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20191025182828/https://www.majhimarathi.com/blood-donation-slogans-in-marathi/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
# रक्तदानाला पर्यायी समजू नका, रक्तदान करणे अनिवार्य समजा.
# रक्तदान करून जोडा नवीन नाते, असे केल्याने आपले काय जाते?
# पुण्यक्षेत्री दान धर्म करत बसण्यापेक्षा, रक्तदान करून आपल्या शरीरालाच मंदिर बनवू या.
# रक्ताची गरज कुणाला आहे, तुलाही आहे मलाही आहे.
# रक्त कधी कारखान्यात बनेल का? नाही ना, आपल्याला रक्तदान करावेच लागणार!
# जसा पाण्याचा थेंब न् थेंब धरणात साठायला हवा, तसा रक्ताचा थेंब न् थेंब रक्तपेढीत साठवायला हवा.(????)
# रक्तदान करू या… राष्ट्रीय एकात्मता वाढवू या.
# रक्तदान आहे जीवनदान, कारण यामुळेच वाचतात अनेकांचे प्राण.
# मनी असेल मानवसेवेचा भाव, तर रक्तदानासारखा दुसरा नाही उपाय.
# आता सगळे मिळून मानवहितार्थ कार्य करू या, चला आपण सगळेजण रक्तदान करू या.
# रक्तदान केल्याने येत नाही कमजोरी, ही कुठून आणलीत मजबूरी?
# रक्तदानासारखे नाही दुसरे कुठले पुण्य, तरीही त्याचे प्रमाण का आहे नगण्य?
# तुम्ही आज करा रक्तदान, उद्या पुढची पिढी ठेवेल तुमचा मान.
# गंगेचे पाणी कधीही आटणार नाही, रक्तदान करणे आम्ही सोडणार नाही.
# सेवाधर्म पुण्य आहे, रक्तदान महापुण्य आहे.
# रक्ताची गरज कुणालाही पडू शकते, रक्तदानाकरिता नेहमी तत्पर राहा.
# रक्तदाता हा जीवनदाता असतो. &lt;ref name=&quot;रक्तदान जीवनदान घोषणा – Blood Donation Slogans in Marathi&quot;/&gt;
# माणसाच्या आयुष्यातील सगळ्यात मोठा दानधर्म म्हणजे रक्तदान
# रक्तदान हेच जीवनदान, रक्तदान हेच सर्वश्रेष्ठ दान
# रक्तदान हेच सर्वश्रेष्ठ दान &lt;ref name=&quot;रक्तदान जीवनदान नारे – Blood Donation Slogans in Marathi&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=रक्तदान जीवनदान नारे – Blood Donation Slogans in Marathi|दुवा=https://www.majhimarathi.com/blood-donation-slogans-in-marathi/|संकेतस्थळ=https://www.majhimarathi.com|ॲक्सेसदिनांक=25 ऑक्टोबर 2019|दिनांक=23 जून 2019|archive-date=2019-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20191025182828/https://www.majhimarathi.com/blood-donation-slogans-in-marathi/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ग्रंथसंग्रह ==
# Walker K. The Story of Blood. London: H. Jenkins; 1958.
# Duffin J. History of Medicine: A Scandalously Short Introduction. Toronto: University of Toronto Press; 2010.
# Schorn MN. Measurement of blood loss: review of the literature. J Midwifery Womens Health. 55(1):20–7. doi:10.1016/j.jmwh.2009.02.014.
# Khan KS, Wojdyla D, Say L, Gülmezoglu AM, Van Look PFA. WHO analysis of causes of maternal death: a systematic review. Lancet. 2006;367(9516):1066–74. doi:10.1016/S0140-6736(06)68397-9.
# World Health Organization. WHO | 10 facts on blood transfusion. Available at: # http://www.who.int/features/factfiles/blood_transfusion/blood_transfusion/en/index1.html. Accessed June 12, 2014.
# Whitaker B, Hinkins S. The 2011 national blood collection and utilization survey report. Washington, D.C.; 2013. Available at: http://www.aabb.org/research/hemovigilance/nbcus/Documents/11-nbcus-report.pdf{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Accessed June 12, 2014.
# Blood Centers of the Pacific. 56 Facts About Blood and Blood Donation. 2005. Available at: http://www.bloodcenters.org/blood-donation/facts-about-blood-donation/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151028230408/http://www.bloodcenters.org/blood-donation/facts-about-blood-donation |date=2015-10-28 }}. Accessed June 11, 2014.
# https://www.youtube.com/watch?v=OMe4WSzmFnQ
# https://webpath.med.utah.edu/TUTORIAL/BLDBANK/BBPROC.html
# https://web.archive.org/web/20090312073700/http://www.anemia.org/patients/blood-donation/index.php
# https://www.blood.co.uk/news-and-campaigns/news-and-statements/blood-donation-rules-have-changed/
# https://nyamcenterforhistory.org/tag/blood-donation/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191025201026/https://nyamcenterforhistory.org/tag/blood-donation/ |date=2019-10-25 }}
# NobelPrize.org. Karl Landsteiner – Biographical. Available at: http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1930/landsteiner-bio.html. Accessed June 11, 2014.
# World Health Organization. Campaign essentials: World blood donor day 2014.; 2014. Available at: http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/112768/1/WHO_World-Blood-Donor-Day_2014.1_eng.pdf?ua=1&amp;ua=1. Accessed June 11, 2014.

== बाह्य दुवे ==
# [https://marathidoctor.com/blood-donation-information-in-marathi.html रक्तदानाची सर्व माहिती मराठी भाषेमध्ये] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509094315/https://marathidoctor.com/blood-donation-information-in-marathi.html |date=2021-05-09 }} 
#https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/blood-safety-and-availability
# http://givingblood.org/donate-blood/automated-donations.aspx
# https://www.donateblood.com.au/?IDDataTreeMenu=48&amp;parent=31
#[https://www.khayalrakhe.com/2017/06/%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8-khoon-dene-ke-fayde.html https://www.khayalrakhe.com/2017/06] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205052740/https://www.khayalrakhe.com/2017/06/%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8-khoon-dene-ke-fayde.html |date=2020-12-05 }}
# https://www.bbc.com/hindi/science-48624984
# https://www.blood.co.uk/the-donation-process/
# https://www.nhp.gov.in/world-blood-donor-day2019_pg {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191025200304/https://www.nhp.gov.in/world-blood-donor-day2019_pg |date=2019-10-25 }}
# https://www.who.int
# http://naco.gov.in/national-blood-transfusion-council-nbtc-0

== संदर्भ आणि नोंदी ==

[[वर्ग:शरीरशास्त्र]]</text>
      <sha1>0bp7q23jn0ofi6ed2b12j6bmi8kv1ii</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०१८</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230731</id>
    <revision>
      <id>2690426</id>
      <parentid>2592693</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:24:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40330" sha1="02jnwowhd0q0on4e1d4n4sbpd180nut" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name                  = दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०१८
| team1_image                  = Flag of Sri Lanka.svg
| team1_name                   = श्रीलंका
| team2_image                  = Flag of South Africa.svg
| team2_name                   = दक्षिण आफ्रिका
| from_date                    = ७ जुलै
| to_date                      = १४ ऑगस्ट २०१८
| team1_captain                = [[सुरंगा लकमल]] &lt;small&gt;(कसोटी)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[अँजेलो मॅथ्यूज]] &lt;small&gt;(वनडे आणि टी२०आ)&lt;/small&gt;
| team2_captain                = [[फाफ डु प्लेसिस]] &lt;small&gt;(कसोटी आणि वनडे)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Faf&quot; group=&quot;nb&quot;&gt;शेवटच्या दोन एकदिवसीय सामन्यांसाठी क्विंटन डी कॉकने दक्षिण आफ्रिकेचे नेतृत्व केले.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[जेपी ड्युमिनी]] &lt;small&gt;(टी२०आ)&lt;/small&gt;
| no_of_tests                  = 2
| team1_tests_won              = 2
| team2_tests_won              = 0
| team1_tests_most_runs        = [[दिमुथ करुणारत्ने]] (३५६)
| team2_tests_most_runs        = [[फाफ डु प्लेसिस]] (१०५)
| team1_tests_most_wickets     = [[दिलरुवान परेरा]] (१६)
| team2_tests_most_wickets     = [[केशव महाराज]] (१६)
| player_of_test_series        = [[दिमुथ करुणारत्ने]] (श्रीलंका)
| no_of_ODIs                   = 5
| team1_ODIs_won               = 2
| team2_ODIs_won               = 3
| team1_ODIs_most_runs         = [[अँजेलो मॅथ्यूज]] (२३५)
| team2_ODIs_most_runs         = [[जेपी ड्युमिनी]] (२२७)
| team1_ODIs_most_wickets      = [[अकिला धनंजया]] (१४)
| team2_ODIs_most_wickets      = लुंगी एनगिडि (१०)
| player_of_ODI_series         = [[जेपी ड्युमिनी]] (दक्षिण आफ्रिका)
| no_of_twenty20s              = 1
| team1_twenty20s_won          = 1
| team2_twenty20s_won          = 0
| team1_twenty20s_most_runs    = [[दिनेश चांदीमल]] (३६)
| team2_twenty20s_most_runs    = [[क्विंटन डी कॉक]] (२०)
| team1_twenty20s_most_wickets = [[लक्षन संदाकन]] (३)
| team2_twenty20s_most_wickets = जूनियर डाला (२)&lt;br&gt;[[कागिसो रबाडा]] (२)&lt;br&gt;[[तबरेझ शम्सी]] (२)
| player_of_twenty20_series    = 
}}
दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाने जुलै आणि ऑगस्ट २०१८ मध्ये दोन कसोटी, पाच एकदिवसीय सामने (वनडे) आणि एक ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय (टी२०आ) सामना खेळण्यासाठी श्रीलंकेचा दौरा केला.&lt;ref name=&quot;Fixtures&quot;&gt;{{cite web |url=http://icc-live.s3.amazonaws.com/cms/media/about_docs/547c2a4d42a86-Copy%20of%20Copy%20of%20FTP%202015%20to%202019%20as%20at%20Nov%202014.pdf |title=Future Tours Programme |access-date=24 August 2017 |work=International Cricket Council}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CSA&quot;&gt;{{cite web |url=http://cricket.co.za/news/24339/CSA-SLC-announce-itinerary-for-Proteas-tour-to-Sri-Lanka |title=CSA, SLC announce itinerary for Proteas tour to Sri Lanka |access-date=4 April 2018 |work=Cricket South Africa |archive-date=2018-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707093948/http://cricket.co.za/news/24339/CSA-SLC-announce-itinerary-for-Proteas-tour-to-Sri-Lanka |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sport24&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.sport24.co.za/Cricket/Proteas/fixtures-confirmed-for-proteas-tour-to-sri-lanka-20180404 |title=Fixtures confirmed for Proteas' tour to Sri Lanka |access-date=4 April 2018 |work=Sport24 |archive-date=2018-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707093703/https://www.sport24.co.za/Cricket/Proteas/fixtures-confirmed-for-proteas-tour-to-sri-lanka-20180404 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; मुळात, हा दौरा तीन कसोटी सामन्यांसाठी होता, परंतु तिसरा सामना वगळण्यात आला आणि त्याऐवजी वनडे आणि टी२०आ सामने खेळवण्यात आले.&lt;ref name=&quot;changes&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/story/1142473.html |title=SA to play ODI series, one-off T20I instead of third SL Test |access-date=4 April 2018 |work=ESPN Cricinfo}}&lt;/ref&gt; 2019 क्रिकेट विश्वचषकाची तयारी म्हणून अतिरिक्त एकदिवसीय सामने वापरले गेले.&lt;ref name=&quot;prep&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/656144 |title=South Africa to play two Tests in Sri Lanka |access-date=4 April 2018 |work=International Cricket Council}}&lt;/ref&gt;

दौऱ्याच्या आधी, श्रीलंका क्रिकेट (एसएलसी) ने दिनेश चंडिमलची कसोटी संघाचा कर्णधार म्हणून नियुक्ती केली. तथापि, जून २०१८ मध्ये सेंट लुसिया येथे वेस्ट इंडीजविरुद्धच्या दुसऱ्या कसोटीदरम्यान चेंडूशी छेडछाड केल्याच्या कथित भूमिकेसाठी चंडीमलला शिस्तभंगाच्या आरोपांना सामोरे जावे लागले.&lt;ref name=&quot;Chandimal1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/24004337/dinesh-chandimal-picked-south-africa-tests-pending-icc-hearing |title=Chandimal picked for South Africa Tests pending ICC hearing |work=ESPN Cricinfo |access-date=5 July 2018}}&lt;/ref&gt; पहिली कसोटी सुरू होण्यापूर्वी त्याची सुनावणी झाली, त्यात तो दोषी आढळला. त्याच्या जागी सुरंगा लकमलच्या नेतृत्वाखाली त्याला दोन सामन्यांची बंदी घालण्यात आली.&lt;ref name=&quot;Chandimal2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/24069701/chandimal-hathurusinghe-gurusinha-opt-south-africa-tests |title=Chandimal, Hathurusingha out of SA Tests |work=ESPN Cricinfo |access-date=11 July 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lakmal&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.srilankacricket.lk/news/suranga-lakmal-to-captain-the-test-series |title=Suranga Lakmal to Captain the Test series |work=Sri Lanka Cricket |access-date=12 July 2018}}&lt;/ref&gt; पहिल्या कसोटीच्या समाप्तीनंतर, स्वतंत्र न्यायिक आयुक्तांनी चंडीमलला आणखी आठ निलंबनाचे गुण दिले, म्हणजे त्याला मालिकेतील पहिल्या चार एकदिवसीय सामन्यांसाठीही निलंबित करण्यात आले.&lt;ref name=&quot;4ODIs&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/786223 |title=Sri Lanka captain, coach and manager suspended for four ODIs along with two Tests |work=International Cricket Council |access-date=16 July 2018}}&lt;/ref&gt;

श्रीलंकेने कसोटी मालिका २-० ने जिंकली.&lt;ref name=&quot;TestRes&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&amp;objectid=12093971 |title=Sri Lanka wins 2nd test by 199 runs against South Africa |work=New Zealand Herald |access-date=23 July 2018 |archive-date=2018-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180725121040/https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&amp;objectid=12093971 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

एकदिवसीय मालिकेदरम्यान, दक्षिण आफ्रिकेचा कर्णधार, फाफ डु प्लेसिस, तिसऱ्या सामन्यात दुखापतग्रस्त झाला आणि तो एकट्या टी२०आ सामन्यासह उर्वरित दौऱ्यातून बाहेर पडला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/24301270/injured-faf-du-plessis-sri-lanka-tour |title=Injured du Plessis out of Sri Lanka tour |work=ESPN Cricinfo |access-date=6 August 2018}}&lt;/ref&gt; मालिकेतील शेवटच्या दोन एकदिवसीय सामन्यांसाठी क्विंटन डी कॉकची दक्षिण आफ्रिकेच्या कर्णधारपदी निवड करण्यात आली होती.&lt;ref name=&quot;QdKJP&quot;&gt;{{cite web |url=http://cricket.co.za/news/25522/De-Kock-and-Duminy-to-lead-Proteas-in-Fafs-absence |title=De Kock and Duminy to lead Proteas in Faf’s absence |work=Cricket South Africa |access-date=7 August 2018 |archive-date=2018-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807155734/http://cricket.co.za/news/25522/De-Kock-and-Duminy-to-lead-Proteas-in-Fafs-absence |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; टी२०आ सामन्यासाठी जेपी ड्युमिनीला संघाचा कर्णधार म्हणूनही नियुक्त करण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;QdKJP&quot;/&gt; दक्षिण आफ्रिकेने एकदिवसीय मालिका ३-२ ने जिंकली.&lt;ref name=&quot;ODIres&quot;&gt;{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/sri-lanka-vs-south-africa-live-cricket-score-5th-odi-5303023/ |title=Sri Lanka vs South Africa, 5th ODI: Sri Lanka beat South Africa by 178 runs |work=द इंडियन एक्सप्रेस |access-date=12 August 2018}}&lt;/ref&gt; श्रीलंकेने एकमेव टी२०आ सामना तीन गडी राखून जिंकला.&lt;ref name=&quot;T20Ires&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/series/18629/report/1142589/sri-lanka-vs-south-africa-only-t20i-sa-in-sl-2018 |title=Dinesh Chandimal guides Sri Lanka home in low-scoring thriller |work=ESPN Cricinfo |access-date=14 August 2018}}&lt;/ref&gt;

== सराव सामने ==
=== दोन दिवसीय सराव सामना : श्रीलंका अध्यक्षीय एकादश वि. दक्षिण आफ्रिका ===
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| तारीख = ७-८ जुलै २०१८
| संघ१ = {{cr-rt|SL|name=श्रीलंका अध्यक्षीय एकादश}}
| संघ२ = {{cr|SA}}

| धावसंख्या१ = २८७ (७८.२ षटके)
| धावा१ = [[ॲंजेलो डेव्हिस मॅथ्यूस|ॲंजेलो मॅथ्यूज]] ९२ (१२४)
| बळी१ = [[तब्रैझ शाम्सी]] ५/४५ (१३.२ षटके)

| धावसंख्या२ = ३३८ (७३.५ षटके)
| धावा२ = [[फाफ डू प्लेसी]] ७९ (८५)
| बळी२ = [[वनिंदु हसरंगा]] ३/७२ (१४ षटके)

| धावसंख्या३ = 
| धावा३ = 
| बळी३ =

| धावसंख्या४ = 
| धावा४ = 
| बळी४ =

| निकाल = सामना अनिर्णित
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1142580.html धावफलक]
| स्थळ = [[पी सारा ओव्हल]], [[कोलंबो]]
| पंच = [[दीपल गुणावरद्ने]] (श्री) आणि [[प्रगीथ रामबुकवेल्ला]] (श्री)
| motm = 
| toss = श्रीलंका अध्यक्षीय एकादश, फलंदाजी
| rain = 
| टिपा = प्रत्येकी १५ खेळाडू. (११ फलंदाज, ११ क्षेत्ररक्षक)
}}

=== लिस्ट-अ सराव सामना : श्रीलंका अध्यक्षीय एकादश वि. दक्षिण आफ्रिका ===
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| तारीख = २६ जुलै २०१८
| time = ०९:१५
| संघ१ = {{cr|SA}}
| संघ२ = {{cr|SL|name=श्रीलंका अध्यक्षीय एकादश}}

| धावसंख्या१ = २९३ (४९.४ षटके)
| धावा१ = [[फाफ डू प्लेसी]] ७१ (६०)
| बळी१ = [[प्रभात जयसुरिया]] २/४६ (१० षटके)

| धावसंख्या२ = २३० (४४.१ षटके)
| धावा२ = [[इसुरू उदाना]] ५३ (५२)
| बळी२ = [[विल्ल्म मल्डर]] ३/१२ (४.१ षटके)

| निकाल = {{cr|SA}} ६३ धावांनी विजयी
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1142583.html धावफलक]
| स्थळ = [[पी सारा ओव्हल]], [[कोलंबो]]
| पंच = [[लायडन हानीबल]] (श्री) आणि [[रवींद्र विमलासिरी]] (श्री)
| motm = 
| toss = दक्षिण आफ्रिका, फलंदाजी
| rain = 
| टिपा = प्रत्येकी १५ खेळाडू. (११ फलंदाज, ११ क्षेत्ररक्षक)
}}

== कसोटी मालिका ==
=== १ली कसोटी ===
{{माहितीचौकट कसोटी सामने
| तारीख = १२-१६ जुलै २०१८&lt;ref name=&quot;Days&quot; group=&quot;n&quot;&gt;प्रत्येक कसोटी पाच दिवसांची असली तरी पहिल्या कसोटीचा निकाल तिसऱ्या दिवशी व दुसऱ्या कसोटीचा निकाल चौथ्या दिवशी लागला.&lt;/ref&gt;
| संघ१ = {{cr-rt|SL}}
| संघ२ = {{cr|RSA}}

| धावसंख्या१ = २८७ (७८.४ षटके)
| धावा१ = [[दिमुथ करुणारत्ने]] १५८[[नाबाद|*]] (२२२)
| बळी१ = [[कागिसो रबाडा]] ४/५० (१४ षटके)

| धावसंख्या२ = १२६ (५४.३ षटके)
| धावा२ = [[फाफ डू प्लेसी]] ४९ (८८)
| बळी२ = [[दिलरुवान परेरा]] ४/४६ (२३ षटके)

| धावसंख्या३ = १९० (५७.४ षटके)
| धावा३ = [[दिमुथ करुणारत्ने]] ६० (८०)
| बळी३ = [[केशव महाराज]] ४/५८ (२० षटके)

| धावसंख्या४ = ७३ (२८.५ षटके)
| धावा४ = [[व्हर्नॉन फिलान्डर]] २२[[नाबाद|*]] (३८)
| बळी४ = [[दिलरुवान परेरा]] ६/३२ (१४ षटके)

| निकाल = {{cr|SL}} २७८ धावांनी विजयी
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1142581.html धावफलक]
| स्थळ = [[गाली आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[गाली, श्रीलंका|गाली]]
| पंच = [[पॉल रायफेल]] (ऑ) आणि [[रॉड टकर]] (ऑ)
| toss = श्रीलंका, फलंदाजी
| पाऊस = 
| सामनावीर = [[दिमुथ करुणारत्ने]] (श्रीलंका)
| टिपा = [[डीन एल्गार]] (द.अ.) आणि [[दिमुथ करुणारत्ने]] (श्री) यांचा ५०वा कसोटी सामना.&lt;ref name=&quot;50th&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.crictracker.com/sri-lanka-vs-south-africa-2018-test-series-statistical-preview/ |title=श्रीलंका वि दक्षिण अफ्रिका २०१८, कसोटी मालिका – सांख्यिकी पूर्वावलोकन|प्रकाशक=क्रिकट्रॅकर |दिनांक=१२ जुलै २०१८}}&lt;/ref&gt;
*''[[कुशल मेंडिस]]ने (श्री) २,००० कसोटी धावा पूर्ण केल्या.&lt;ref name=&quot;2000th&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.espncricinfo.com/series/18629/report/1142581/day/1/sri-lanka-vs-south-africa-1st-test-sa-sl-2018 |title=हेरथ, करुणारत्ने यांची कडवी झुंज |प्रकाशक=ई.एस.पी.एन क्रिकईन्फो |दिनांक=१२ जुलै २०१८}}&lt;/ref&gt;
*''[[दिमुथ करुणारत्ने]] (श्री) आंतरराष्ट्रीय कसोटीत बॅट कॅरी करणारा श्रीलंकेचा ४था फलंदाज ठरला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.cricketcountry.com/articles/dimuth-karunaratne-becomes-the-4th-sri-lankan-to-carry-the-bat-through-a-completed-innings-725900 |title=दिमुथ करुणारत्ने बॅट कॅरी करणारा श्रीलंकेचा ४था फलंदाज ठरला|प्रकाशक=क्रिकेट कंट्री |दिनांक=१२ जुलै २०१८}}&lt;/ref&gt;
*''दक्षिण आफ्रिकेच्या पहिल्या डावाची धावसंख्या श्रीलंकेतील कसोटीतील सर्वात निचांकी धावसंख्या ठरली.&lt;ref name=&quot;SA126&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.skysports.com/live-scores/cricket/sri-lanka-v-south-africa/21420/11436038/article |title= श्रीलंकेनी दक्षिण अफ्रिकेला पहिल्या डावात १२६ धावांत गुंडाळले|प्रकाशक=स्काय स्पोर्ट्स |दिनांक=१३ जुलै २०१८}}&lt;/ref&gt;
*''[[कागिसो रबाडा]] (द.अ.) कसोटीत १५० बळी घेणारा सर्वात तरुण खेळाडू बनला.&lt;ref name=&quot;KG150&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.crictracker.com/kagiso-rabada-becomes-youngest-to-claim-150-test-wickets/ |title=१५० कसोटी बळी घेणारा रबाडा ठरला सर्वात तरुण खेळाडू |प्रकाशक=क्रिकट्रॅकर |दिनांक=१४ जुलै २०१८}}&lt;/ref&gt;
*''[[डेल स्टेन]] (द.अ.) दक्षिण आफ्रिकेतर्फे कसोटीत संयुक्त-सर्वोच्च बळी घेणारा गोलंदाज ठरला. (४२१)&lt;ref name=&quot;Steyn421&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.sport24.co.za/Cricket/Proteas/steyn-ties-pollock-atop-all-time-sa-wicket-taker-list-20180714 |title=स्टेन ने केली पोलॉकची बरोबरी |प्रकाशक=स्पोर्ट्स२४ |दिनांक=१४ जुलै २०१८ |access-date=2018-07-16 |archive-date=2018-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180714110601/https://www.sport24.co.za/Cricket/Proteas/steyn-ties-pollock-atop-all-time-sa-wicket-taker-list-20180714 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*''दक्षिण आफ्रिकेची दुसऱ्या डावातील धावसंख्या क्रिकेट मध्ये पुन्ह: प्रवेशानंतरची सर्वात निचांकी धावसंख्या होय, तसेच कसोटीतील सर्वात निचांकी धावसंख्या..&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.cricket.com.au/news/match-report/sri-lanka-south-africa-first-test-day-three-highlights-watch-live-scores-herath-perera/2018-07-14 |title=श्रीलंका २७८ धावांनी विजयी, अफ्रिकेला ७३ धावांत चिरडले |प्रकाशक=क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया |दिनांक=१४ जुलै २०१८}}&lt;/ref&gt;
}}

=== २री कसोटी ===
{{माहितीचौकट कसोटी सामने
| तारीख = २०-२४ जुलै २०१८&lt;ref name=&quot;Days&quot; group=&quot;n&quot;/&gt;
| daynight =
| संघ१ = {{cr-rt|SL}}
| संघ२ = {{cr|SA}}

| धावसंख्या१ = ३३८ (१०४.१ षटके)
| धावा१ = [[धनंजय डी सिल्वा]] ६० (१०९)
| बळी१ = [[केशव महाराज]] ९/१२९ (४१.१ षटके)

| धावसंख्या२ = १२४ (३४.५ षटके)
| धावा२ = [[फाफ डू प्लेसी]] ४८ (५१)
| बळी२ = [[अकिला धनंजय]] ५/५२ (१३ षटके)

| धावसंख्या३ = २७५/५घो (८१ षटके)
| धावा३ = [[दिमुथ करुणारत्ने]] ८५ (१३६)
| बळी३ = [[केशव महाराज]] ३/१५४ (४० षटके)

| धावसंख्या४ = २९० (८६.५ षटके)
| धावा४ = [[थेउनिस डि ब्रुइन]] १०१ (२३२)
| बळी४ = [[रंगना हेराथ]] ६/९८ (३२.५ षटके)

| निकाल = {{cr|SL}} १९९ धावांनी विजयी
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1142582.html धावफलक]
| स्थळ = [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]]
| पंच = [[नायजेल लॉंग]] (इं) आणि [[रॉड टकर]] (ऑ)
| motm = [[दिमुथ करुणारत्ने]] (श्रीलंका) 
| toss = श्रीलंका, फलंदाजी 
| rain = 
| टिपा = [[ॲंजेलो डेव्हिस मॅथ्यूस]] (श्री) कसोटीत ५,००० धावा पूर्ण करणारा श्रीलंकेचा नववा फलंदाज ठरला.&lt;ref name=&quot;5000th&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.espncricinfo.com/series/18629/report/1142582/day/1/sri-lanka-vs-south-africa-2nd-test-sa-sl-2018 |title=महाराजच्या ८ बळींमुळे श्रीलंकेची धडपड |प्रकाशक=ई.एस.पी.एन क्रिकईन्फो |दिनांक=२० जुलै २०१८}}&lt;/ref&gt;
*''[[हाशिम आमला]] (द.आ.) कसोटीत ९,००० धावा पूर्ण करणारा दक्षिण आफ्रिकेचा तिसरा फलंदाज ठरला.&lt;ref name=&quot;Amla9k&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://cricketaddictor.com/cricket/hashim-amla-becomes-third-south-african-to-reach-9000-test-runs/ |title=हाशिम आमला ठरला दक्षिण आफ्रिकेचा ९००० कसोटी धावा करणारा तिसरा फलंदाज|प्रकाशक=क्रिकेट ॲडिक्टर|दिनांक=२१ जुलै २०१८}}&lt;/ref&gt;
*''[[केशव महाराज]]चे (द.आ.) कसोटीत प्रथमच दहा बळी.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/24154462/south-africa-second-best|title=केशव महाराजचा धडाका, दुसऱ्या कसोटीत घेतले दहा बळी|प्रकाशक=ई.एस.पी.एन क्रिकईन्फो|दिनांक=२२ जुलै २०१८}}&lt;/ref&gt;
*''[[क्विंटन डी कॉक]] (द.आ.) कसोटीमध्ये कमी सामन्यांमध्ये १५० बळी जलदगतीने घेणारा यष्टीरक्षक ठरला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://cricketaddictor.com/cricket/quinton-de-kock-fastest-to-150-dismissals-in-test-cricket/|title=क्विंटन डी कॉक १५० कसोटी बळी जलदगतीने घेणारा यष्टीरक्षक बनला|प्रकाशक=क्रिकेट ॲडिक्टर|दिनांक=२२ जुलै २०१८}}&lt;/ref&gt;
*''[[थेउनिस डि ब्रुइन]]ने (द.आ.) पहिले कसोटी शतक ठोकले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.sport24.co.za/Cricket/Proteas/proteas-crash-to-series-defeat-despite-de-bruyns-ton-20180723|title=डि ब्रुइनचे शतक व्यर्थ, दक्षिण आफ्रिका भारतीय उपखंडात चारीमुंड्या चित|प्रकाशक=स्पोर्ट्स२४|दिनांक=२३ जुलै २०१८}}&lt;/ref&gt;
}}
== एकदिवसीय मालिका ==
=== १ला एकदिवसीय सामना ===
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| तारीख = २९ जुलै २०१८
| time = १०:००
| संघ१ = {{cr-rt|SL}}
| संघ२ = {{cr|SA}}

| धावसंख्या१ = १९३ (३४.३ षटके)
| धावा१ = [[कुशल परेरा]] ८१ (७२)
| बळी१ = [[तब्रैझ शाम्सी]] ४/३३ (८.३ षटके)

| धावसंख्या२ = १९६/५ (३१ षटके)
| धावा२ = [[ज्याँ-पॉल डुमिनी]] ५३[[नाबाद|*]] (३२)
| बळी२ = [[अकिला धनंजय]] ३/५० (१० षटके)

| निकाल = {{cr|SA}} ५ गडी आणि ११४ चेंडू राखून विजयी
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1142584.html धावफलक]
| स्थळ = [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]]
| पंच = [[नायजेल लॉंग]] (इं) आणि [[रूचिरा पल्लियागुरूगे]] (श्री)
| motm = [[तब्रैझ शाम्सी]] (दक्षिण आफ्रिका)
| toss = श्रीलंका, फलंदाजी
| rain = 
| टिपा = [[ॲंजेलो डेव्हिस मॅथ्यूस]] (श्री) कर्णधार म्हणून १००व्या एकदिवसीय सामन्यात खेळला.&lt;ref name=&quot;AM100&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.espncricinfo.com/series/18629/report/1142584/sri-lanka-vs-south-africa-1st-odi-sa-in-sl-2018 |title=अफ्रिकेने पहिला सामना जिंकत एकदिवसीय मालिकेत घेतली आघाडी |प्रकाशक=ई.एस.पी.एन क्रिकईन्फो |दिनांक=२९ जुलै २०१८}}&lt;/ref&gt;
}}

=== २रा एकदिवसीय सामना ===
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| तारीख = १ ऑगस्ट २०१८
| time = ०२:३०
| daynight = Y
| संघ१ = {{cr-rt|SL}}
| संघ२ = {{cr|SA}}

| धावसंख्या१ = २४४/८ (५० षटके)
| धावा१ = [[ॲंजेलो डेव्हिस मॅथ्यूस]] ७९[[नाबाद|*]] (१११)
| बळी१ = [[ॲंडिल फेहलुक्वायो]] ३/४५ (९ षटके)

| धावसंख्या२ = २४६/६ (४२.५ षटके)
| धावा२ = [[क्विंटन डी कॉक]] ८७ (७८)
| बळी२ = [[अकिला धनंजय]] ३/६० (१० षटके)

| निकाल = {{cr|SA}} ४ गडी आणि ४३ चेंडू राखून विजयी
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1142585.html धावफलक]
| स्थळ = [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]]
| पंच = [[रनमोरे मार्टिनेझ]] (श्री) आणि [[पॉल रायफेल]] (ऑ) 
| motm = [[क्विंटन डी कॉक]] (दक्षिण आफ्रिका)
| toss = श्रीलंका, फलंदाजी
| rain = 
| टिपा = आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण : [[प्रभात जयसुर्या]] आणि [[कसुन रजिता]] (श्री) 
*''[[कागिसो रबाडा]]चा (द.आ.) ५०वा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/24243565/i-responsibility-see-leader-kagiso-rabada |title=रबाडाचा ५०वा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना, &quot;मी जवाबदारी घेतो परंतु मी कर्णधार नाही&quot;- रबाडा|प्रकाशक=ई.एस.पी.एन क्रिकईन्फो |दिनांक=१ ऑगस्ट २०१८}}&lt;/ref&gt;
}}
=== ३रा एकदिवसीय सामना ===
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| तारीख = ५ ऑगस्ट २०१८
| time = ०२:३०
| daynight = Y
| संघ१ = {{cr-rt|SA}}
| संघ२ = {{cr|SL}}

| धावसंख्या१ = ३६३/७ (५० षटके)
| धावा१ = [[रीझा हेन्ड्रीक्स]] १०२ (८९)
| बळी१ = [[थिसारा परेरा]] ४/७५ (१० षटके)

| धावसंख्या२ = २८५ (४५.२ षटके)
| धावा२ = [[धनंजय डी सिल्वा]] ८४ (६६)
| बळी२ = [[लुंगी न्गिदी]] ४/५७ (८.२ षटके)

| निकाल = {{cr|SA}} ७८ धावांनी विजयी
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1142586.html धावफलक]
| स्थळ = [[मुथिया मुरलीधरन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|पाल्लेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कॅन्डी]]
| पंच = [[नायजेल लॉंग]] (इं) आणि [[रविंद्र विमलासिरी]] (श्री) 
| motm = [[रीझा हेन्ड्रीक्स]] (दक्षिण आफ्रिका)
| toss = श्रीलंका, गोलंदाजी
| rain = 
| टिपा = आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण : [[रीझा हेन्ड्रीक्स]] (द.आ.)
*''[[रीझा हेन्ड्रीक्स]] (द.आ.) आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पणात शतक ठोकणारा दक्षिण आफ्रिकेचा तिसरा तर जगातला १४वा फलंदाज ठरला.
*''दक्षिण अफ्रिकेची आंतरराष्ट्रीय एकदावसीय सामन्यात श्रीलंकेतील सर्वोच्च धावसंख्या.
}}
=== ४था एकदिवसीय सामना ===
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| तारीख = ८ ऑगस्ट २०१८
| time = १४:३०
| daynight = Y
| संघ१ = {{cr-rt|SL}}
| संघ२ = {{cr|SA}}

| धावसंख्या१ = ३०६/७ (३९ षटके)
| धावा१ = [[दासून शनाका]] ६५ (३४)
| बळी१ = [[ज्याँ-पॉल डुमिनी]] २/३५ (६ षटके)

| धावसंख्या२ = १८७/९ (२१ षटके)
| धावा२ = [[हाशिम आमला]] ४० (२३)
| बळी२ = [[सुरंगा लकमल]] ३/४६ (५ षटके)

| निकाल = {{cr|SL}} ३ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु]])
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1142587.html धावफलक]
| स्थळ = [[मुथिया मुरलीधरन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|पाल्लेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कॅन्डी]]
| पंच = [[लायडन हानीबल]] (श्री) आणि [[पॉल रायफेल]] (ऑ) 
| motm = [[दासून शनाका]] (श्रीलंका)
| toss = दक्षिण आफ्रिका, गोलंदाजी
| पाऊस = पावसामुळे सामना प्रत्येकी ३९ षटकांचा करण्यात आला
| टिपा = आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण : [[ज्युनिअर डाला]] (द.आ.)
*''[[क्विंटन डी कॉक]]ने (द.आ.) एकदिवसीय सामन्यात दक्षिण आफ्रिकेचे प्रथमच नेतृत्व केले, तर त्याचे ४००० एकदिवसीय धावा पूर्ण.
*''[[ॲंजेलो डेव्हिस मॅथ्यूस]]चा (श्री) २००वा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना.
*''[[कुशल परेरा]]चे (श्री) २००० एकदिवसीय धावा.
}}

=== ५वा एकदिवसीय सामना ===
{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने
| तारीख = १२ ऑगस्ट २०१८
| time = १४:३०
| daynight = Y
| संघ१ = {{cr-rt|SL}}
| संघ२ = {{cr|SA}}

| धावसंख्या१ = २९९/८ (५० षटके)
| धावा१ = [[ॲंजेलो डेव्हिस मॅथ्यूस]] ९७[[नाबाद|*]] (९७)
| बळी१ = [[विल्लम मल्डर]] २/५९ (८ षटके)

| धावसंख्या२ = १२१ (२४ षटके)
| धावा२ = [[क्विंटन डी कॉक]] ५४ (५७)
| बळी२ = [[अकिला धनंजय]] ६/२९ (९ षटके)

| निकाल = {{cr|SL}} १७८ धावांनी विजयी
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1142588.html धावफलक]
| स्थळ = [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]]
| पंच = [[नायजेल लॉंग]] (इं) आणि [[रूचिरा पल्लियागुरूगे]] (श्री) 
| motm = [[अकिला धनंजय]] (श्रीलंका)
| toss = श्रीलंका, फलंदाजी
| पाऊस = 
| टिपा = एकदिवसीय सामन्यांत दक्षिण आफ्रिकेची श्रीलंकेविरूद्धची निचांकी धावसंख्या.
}}

==टी२०आ मालिका==
===एकमेव टी२०आ===
{{Single-innings cricket match
| date = १४ ऑगस्ट २०१८
| time = १९:००
| night = Yes
| team1 = {{cr-rt|SA}}
| team2 = {{cr|SL}}
| score1 = ९८ (१६.४ षटके)
| runs1 = [[क्विंटन डी कॉक]] २० (११)
| wickets1 = [[लक्षन संदाकन]] ३/१९ (४ षटके)
| score2 = ९९/७ (१६ षटके)
| runs2 = [[दिनेश चांदीमल]] ३६[[नाबाद|*]] (३३)
| wickets2 = जूनियर दाला २/२२ (४ षटके)
| result = श्रीलंकाने ३ गडी राखून विजय मिळवला 
| report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1142589.html धावफलक]
| venue = आर प्रेमदासा स्टेडियम, [[कोलंबो]]
| umpires = रणमोर मार्टिनेझ (श्रीलंका) आणि रुचिरा पल्लीगुरुगे (श्रीलंका)
| motm = [[धनंजया डी सिल्वा]] (श्रीलंका)
| toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = दक्षिण आफ्रिकेची टी२०आ मध्ये ही सर्वात कमी धावसंख्या होती.&lt;ref name=&quot;SA98&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.thesouthafrican.com/sl-vs-sa-proteas-record-low/ |title=SL vs SA: Proteas sink to record low in one-off T20 against Sri Lanka |work=The South African |access-date=14 August 2018 |archive-date=2018-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814200101/https://www.thesouthafrican.com/sl-vs-sa-proteas-record-low/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}

== नोट्स ==
{{संदर्भयादी|group=n}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
* [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/1142575.html ई.एस.पी.एन क्रिकईन्फो वर मालिका पान]

{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०१८}}

[[वर्ग:इ.स. २०१८ मधील क्रिकेट]]
[[वर्ग:दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचे श्रीलंका दौरे]]</text>
      <sha1>02jnwowhd0q0on4e1d4n4sbpd180nut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सटवाई</title>
    <ns>0</ns>
    <id>235963</id>
    <revision>
      <id>2690627</id>
      <parentid>2612596</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:20:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4836" sha1="fgkhhqqc11zch5nim3sdiziniwlnwlu" xml:space="preserve">

'''सटवाई देवी '''ही देवी नवजात शिशू बालकांचे भविष्यलेखन करणारी देवता आहे असा हिंदू पुराण कथांमध्ये लिहिले आहे.या आई सटवाई देवीस सटवी, सटुआई, सटवीका इत्यादी नावांनी ओळखले जाते. नशीब देवता असेही म्हणतात. सर्वसाधारण पणे बाल अथवा बालिकेचे जन्माचे सहावे दिवशी या देवीची पूजा करण्यात येते. असा एक समज आहे कि सटवाई देवी ही  कोणत्याही रूपाने येऊन त्या बालकाचे विधीलिखित लिहिते.एक कोरा पांढरा कागद व टाक/पेन पूजेच्या ठिकाणी ठेवले जाते. झोपेत हसणाऱ्या बाळास 'सटवाई हसविते' असाही एक समज आहे. मराठवाड्यातील ग्रामीण भागात या देवीची पूजा जास्त प्रचलित आहे.
ताई सटवाई देवी मराठवाड्यातील  अनेक गावांची ग्रामदेवता आहे.हिच्या देवळाचे सहसा बांधकाम करीत नाहीत. फक्त आडोसा असतो.
सटवाई देवीचे माहेर मराठवाड्यातील लातूर जिल्ह्यात असुन देवी जास्तीत जास्त लातूर जिल्ह्यात संचार करीत असते.

देवी सटवाई हिच नशीब देवता , भाग्य देवता , मृत्यू देवता व आयुष्य देवता व भविष्य देवता या नावांनी ओळखली जाते.

&quot;सटीचा लेखाजोखा, न चुके ब्रम्हादिका&quot; अशी एक म्हण या देवीबाबत प्रचलित आहे.
देवी सटवाई ताई सटवीकेचे  माहेर जन्मस्थान , मराठवाड्यातील लातूर जिल्ह्यात असुन ते आजही गुप्त रहस्य आहे. देवी सटवाई ही महार जातीतील आराध्यदैवता म्हणून ओळखली जाते. हिंदू पुराण कथांमध्ये भगवान ब्रह्मदेवाची बहिण हिच देवी सटवाई आहे. देवी सटवाई मातेचे कार्य व दैविक अधिकार खालीलप्रमाणे.-

*(१) मनुष्याचे नशीब लिहिणे व नशीब पुसणे.

*(२) मनुष्याचे आयुष्य कमी करणे किंवा वाढवणे.

*(३) मनुष्याच्या जन्म व मृत्यूची नोंद करणे.

*(४) मनुष्याचे आयुष्य कमी जास्त करणे.

*(५) आपल्या भक्तांचे रक्षण व संरक्षण करणे.

*(६) मनुष्याच्या जीवनात संकटे देणे.

*(७) समाजातील वाईट लोकांना दैविक मृत्यू दंडाची शिक्षा देऊन ह्दयविकार घडवून देणे. तसेच दैविक अपघात घडवणे.

*(८) पृथ्वीवरील लोकांच्या जन्म आणि मृत्यूच्या तारखा नोंद करून संवर्गातील देवी देवतांना कळवणे.

पवित्र हिंदू धर्म संहितेनुसार देवी सटवाई मातेला मानाचं स्थान आहे.

==संदर्भ==

==बाह्य दुवे==
*[http://www.satwai.org/aboutus.html सटवाई.ऑर्ग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191111205241/http://satwai.org/aboutus.html |date=2019-11-11 }}

[[वर्ग:हिंदू संस्कृती]]</text>
      <sha1>fgkhhqqc11zch5nim3sdiziniwlnwlu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कुशीनगर लोकसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>244457</id>
    <revision>
      <id>2690532</id>
      <parentid>2218915</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:29:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <origin>2690532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2509" sha1="2psofgj1nr13bn8k7xbfav75dndixbd" xml:space="preserve">'''[[कुशी नगर]]''' हा [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील लोकसभा मतदारसंघ आहे. कुशीनगर हे भारताच्या उत्तर प्रदेश राज्यातील कुशीनगर जिल्ह्यातील एक शहर आहे. हे एक ऐतिहासिक ठिकाण आहे जिथे [[गौतम बुद्ध|महात्मा बुद्धांचे]] महापरिनिर्वाण झाले. प्रबुद्ध सोसायटी नेथुआ [[जलालपूर]] [[गोपालगंज]] [[बिहार]] कुशीनगरतर्फे दरवर्षी १० ऑगस्ट रोजी प्रबोधनपर संमेलन आणि सन्मान सोहळ्याचे आयोजन केले जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=qzUqk7TWF4wC&amp;redir_esc=y|title=Uttar Pradesh in Statistics|date=1987|publisher=APH Publishing|isbn=978-81-7024-071-6|language=en}}&lt;/ref&gt;

== खासदार ==
२००८ पर्यंत हा मतदारसंघ अस्तित्त्वात नव्हता.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=&quot;2&quot;|लोकसभा!!नाव!!पक्ष
|-
| style=&quot;background-color: {{party color|Indian National Congress}}&quot; |
| [[पंधरावी लोकसभा]]
| [[आर.पी.एन. सिंग]]
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]
|-
|rowspan=&quot;3&quot;style=&quot;background-color: {{party color|भाजप}}&quot; |
| [[सोळावी लोकसभा]]
| [[राजेश पांडे]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]
|-
| [[सतरावी लोकसभा]]
| [[विजय कुमार दुबे]]
|-
| [[अठरावी लोकसभा]]
| [[विजय कुमार दुबे]]
|}

{{विस्तार}}

==हे सुद्धा पहा==
*[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] 

{{उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ}}

[[वर्ग:कुशीनगर जिल्हा]]
[[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]]</text>
      <sha1>2psofgj1nr13bn8k7xbfav75dndixbd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सत्यदेव पचौरी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>244578</id>
    <revision>
      <id>2690522</id>
      <parentid>2690224</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2690522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2234" sha1="cxgjc9hm18llil1gx74c58gqizv4fvh" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = सत्यदेव पचौरी
| चित्र नाव = 
| चित्र आकारमान = 250px
| पद = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ = [[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ = मे २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती = जून २०२४
| मागील = [[मुरलीमनोहर जोशी]]
| पुढील = [[रमेश अवस्थी]]
| पद1 = [[उत्तर प्रदेश विधानसभा]] सदस्य
| कार्यकाळ_आरंभ1 = मार्च २०१२
| कार्यकाळ_समाप्ती1 = जून २०१९
| मतदारसंघ1 = गोविंद नगर
| मागील1 = अजय कपूर
| पुढील1 =  सुरेंद्र मैथानी
| जन्मदिनांक      = {{जन्म दिनांक आणि वय|1948|8|12}}
| जन्मस्थान      = [[भिंड]]
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[भारतीय जनता पक्ष]]
| अपत्ये          = 
| निवास   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''सत्यदेव पचौरी''' हे एक भारतीय राजकारणी, माजी [[लोकसभा]] सदस्य व माजी [[उत्तर प्रदेश सरकार]] मंत्री आहेत. ते [[भारतीय जनता पक्ष]]ातर्फे [[२०१९ लोकसभा निवडणुका]]ंमध्ये [[उत्तर प्रदेश]]च्या [[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर]] मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून आले. 

[[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:कानपूरचे खासदार]]</text>
      <sha1>cxgjc9hm18llil1gx74c58gqizv4fvh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शिवाजी भानुदास कर्डीले</title>
    <ns>0</ns>
    <id>248194</id>
    <revision>
      <id>2690529</id>
      <parentid>2690303</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:27:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>685</id>
      </contributor>
      <comment>मूळ स्रोतातून हे चित्र काढले गेल्यामुळे मराठी विकिपीडियावरुनही ते काढण्यात येत आहे.</comment>
      <origin>2690529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8974" sha1="pzymfcim42uqkunr4e321qo9mnexnvy" xml:space="preserve">{{बदल}}
{{माहितीचौकट संसद सदस्य
|नाव= शिवाजीराव भानुदास कर्डीले
|पद= महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य
|जन्मदिनांक= १ जून १९५८
|जन्मस्थान=बुऱ्हाणनगर, तालुका, जिल्हा अहिल्यानगर
|मृत्युदिनांक= १७ ऑक्टोबर २०२५
|मृत्युस्थान=अहिल्यानगर
|पक्ष=[[भारतीय जनता पक्ष]]
|पत्नी=
|अपत्ये= अक्षय कर्डीले, सुवर्णा संदीप कोतकर, शितल [[संग्राम जगताप]] व ज्योती अमोल गाडे
|निवास=[[अहिल्यानगर]]
|मतदारसंघ=[[नगर - नेवासा (राहुरी) विधानसभा मतदारसंघ]]
|पद2= महाराष्ट्र राज्याचे राज्यमंत्री 
|व्यवसाय=शेती, दूध व्यवसाय
|धर्म=[[हिंदू]]
|सही=
Shivaji kardile sig.jpg
|संकेतस्थळ=
|तळटीपा=|तारीख=
|वर्ष=|स्रोत=
|शिक्षण=एस.एस.सी.|minister_from2=बंदरे व मत्स्यव्यवसाय विभाग|पद3=महाराष्ट्र राज्याचे राज्यमंत्री|चित्र= |कार्यकाळ1=२०२४ - २०२५}}
शिवाजीराव भानूदास कर्डिले (जन्म: '''१ जून १९५८- १७ ऑक्टोबर २०२५''') हे महाराष्ट्रातील अहिल्यानगर (अहमदनगर) जिल्ह्यातील एक प्रमुख राजकीय नेते आणि '''भारतीय जनता पक्षाचे''' (BJP) राहुरी विधानसभा मतदारसंघाचे आमदार होते. स्व. शिवाजीराव कर्डिले यांचा राजकीय प्रवास हा बुऱ्हाणनगर गावच्या सरपंचपदापासून आमदारकीपर्यंत झपाट्याने घडलेला होता. त्यांचा मूळ व्यवसाय दूध व्यवसाय असला तरी समाजातील कार्यामुळे त्यांनी लवकरच राजकारणात स्थान निर्माण करणारे शिवाजीराव कर्डिले हे '''१९९५-१९९९, १९९९-२००४, २००४-२००९, २००९-२०१४''' या कालखंडांदरम्यान महाराष्ट्र विधानसभेचे '''सहा वेळा आमदार''' राहिले आहेत. तसेच जुलै '''२००२''' ते जुलै '''२००४''' बंदरे व मत्स्यव्यवसाय खात्याचे '''राज्यमंत्री''' होते. '''जुलै २००४''' ते '''ऑक्टोबर २००४''' जलसंधारण, वने, महिला व बालविकास, भूकंप पुनर्वसन व मदत कार्य खात्याचे '''राज्यमंत्री''' व '''नगर जिल्ह्याचे पालकमंत्री''' म्हणून कार्यरत होते. '''२००८-०९''' मध्ये अहमदनगर (अहिल्यानगर) जिल्हा सहकारी बँकेचे चेअरमन व जिल्हास्तरीय दक्षता समितीचे सदस्य होते.

== कारकिर्द: ==

== राजकीय प्रवासः ==
# १९८४-९५ बुऱ्हाणनगर ता. नगर सरपंच.
# १९९० - बानेश्वर शैक्षणिक संस्था स्थापना.
# १९९५ - नगर -नेवासा अपक्ष आमदार.
# १९९९ - नगर - नेवासा अपक्ष आमदार.
# २००३-०४ - राज्यमंत्री, मत्स्य व बंदरे विकास
# २००४ - राष्ट्रवादी , नगर- नेवासा आमदार
# २००७ - अहिल्यानगर जिल्हा बँक संचालक.
# २००८-०९ - अहिल्यानगर जिल्हा बँक चेअरमन.
# २००९ - नगर दक्षिण खासदार राष्ट्रवादी उमेदवारी पराभव.
# २००९ - भाजप राहुरी- नगर- पाथर्डी आमदार.
# २०१४ - भाजप राहुरी नगर पाथर्डी आमदार
# २०१९  - भाजप राहुरी- नगर- पाथर्डी प्राजक्त तनपुरे यांच्याकडून पराभव.
# २०२३ - चेअरमन अहिल्यानगर जिल्हा बँक.
# २०२४ - भाजप राहुरी- नगर- पाथर्डी आमदार

== मृत्यू : ==
'''१७ ऑक्टोबर २०२५''' रोजी शिवाजी भानुदास कर्डिले यांचे अल्पशा आजाराने निधन झाले. त्यांचे वय ६७ वर्षे होते. मोठ्या आजारातून ते नुकतेच बरे झाले होते. १७ ऑक्टोबर २०२५ रोजी पहाटे छातीत दुखू लागल्याने त्यांना अहिल्यानगरमधील खासगी रुग्णालयात दाखल केले होते. परंतु उपचारापूर्वीच त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. त्यांच्या पार्थिवावर त्यांच्या मूळ गावी, बुऱ्हाणनगर (ता. अहिल्यानगर) निवासस्थाना समोरील प्रांगणात '''शासकीय इतमामात अंत्यसंस्कार''' करण्यात आले. त्यांचे सुपुत्र अक्षय कर्डिले यांनी त्यांच्या पार्थिवास मुखाग्नी दिला. 

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
* &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nagarchaufer.com/farmer-died-due-to-electric-shock-here-in-jeur-shivaji-kardile-aggressive/|title=शेतकऱ्याचा शॉक लागून मृत्यू झाल्याने शिवाजी कर्डीले आक्रमक|url-status=dead|access-date=2024-07-11|archive-date=2024-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240711145655/https://nagarchaufer.com/farmer-died-due-to-electric-shock-here-in-jeur-shivaji-kardile-aggressive/}}&lt;/ref&gt;
*माय नेता&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://myneta.info/maharashtra2014/candidate.php?candidate_id=985|title=Kardile Shivaji Bhanudas(Bharatiya Janata Party(BJP)):Constituency- RAHURI(AHMEDNAGAR) - Affidavit Information of Candidate:|संकेतस्थळ=myneta.info|ॲक्सेसदिनांक=2019-10-16}}&lt;/ref&gt;

== बाह्य दुवे ==

{{DEFAULTSORT: कर्डीले, शिवाजी भानुदास}}
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:राहुरीचे आमदार]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]]
[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:इ.स. १९५८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>pzymfcim42uqkunr4e321qo9mnexnvy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>महाराष्ट्र विधान परिषद</title>
    <ns>0</ns>
    <id>249006</id>
    <revision>
      <id>2690491</id>
      <parentid>2688344</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T23:17:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57569" sha1="q2rbmbr2fi9xmpcxkj7b2ocdtaciboy" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}

'''महाराष्ट्र विधान परिषद''' हे महाराष्ट्र राज्याच्या द्विगृही कायदेमंडळापैकी वरिष्ठ गृह आहे. महाराष्ट्राच्या विधानपरीषदेत ७८  सदस्य आहेत. महाराष्ट्र, [[कर्नाटक]], [[उत्तर प्रदेश]], [[बिहार]], [[आंध्रप्रदेश]] आणि [[तेलंगणा]] या ६ घटक राज्यात द्विगृही कायदेमंडळ पद्धती अस्तित्वात असून तेथे [[विधान परिषद]] अस्तित्वात आहेत.
* बाकी सर्व घटकराज्यात एकगृह कायदेमंडळ पद्धती आहे. तेथे [[विधानसभा]] हे एकच सभागृह आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=विधानमंडळ|first1=महाराष्ट्र|title=Maharashtra Legislature|दुवा=http://mls.org.in/Council.aspx|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=mls.org.in|प्रकाशक=महाराष्ट्र विधानमंडळ,मुंबई}}&lt;/ref&gt; राज्यघटनेच्या कलम १६९(१) नुसार विधानसभेने सभासदांच्या किंवा दोन तृतीयांश सभासदांनी उपस्थितीने बहुमताने ठराव केल्यास [[भारतीय संसद]] राज्यात विधान परिषद अस्तित्वात आणते. विधान परिषदेची सदस्य संख्या किती असावी, हे राज्यघटनेने निश्चित केलेले नाही. कलम १७१नुसार विधान परिषदेत किमान ४०  सभासद किंवा विधानसभेच्या एकूण सभासद संख्येच्या एक तृतीयांश पेक्षा जास्त सदस्य नसतात.
* विधान परिषद तत्त्वत: वरिष्ठ सभागृह असले तरी व्यवहारात ते कनिष्ठ सभागृह आहे. या सभागृहाला सर्वच बाबतीत कमी अधिकार आहेत. (विधानसभेच्या तुलनेत)&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=विधानमंडळ|first1=महाराष्ट्र|title=Maharashtra Legislature|दुवा=http://mls.org.in/Council.aspx|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=mls.org.in|प्रकाशक=महाराष्ट्र विधानमंडळ,मुंबई}}&lt;/ref&gt;

== महाराष्ट्र विधानपरिषदेबद्दल माहिती==

घटकराज्यांमध्ये व्दिगृही विधिमंडळ असावे की नसावे? याबाबत निर्णय घेण्याचा अधिकार तेथील विधानसभेला आहे. सध्या देशामध्ये ६ घटकराज्यांमध्ये विधानपरिषद आहे त्यामध्ये महाराष्ट्र, बिहार, उत्तर प्रदेश, आंध्रप्रदेश, तेलंगाणा आणि कर्नाटक यांचा समावेश आहे.&lt;br&gt;

== विधानपरिषदेची रचना ==

१९५६ च्या ७ व्या घटनादुरूस्तीनुसार असे निर्धारित करण्यात आले आहे की, विधानपरिषदेची सदस्य संख्या तेथील विधानसभेच्या सदस्य संख्येच्या  १/३ पेक्षा जास्त नसावी आणि ४०  पेक्षा कमी नसावी. सध्या महाराष्ट्रात ७८  इतकी सदस्य संख्या आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; घटना कलम क्र. १७१/२  नुसार विधानपरिषदेच्या रचनेबाबद कायदा करण्याचा अधिकार संसदेला आहे. विधानपरिषदेत साधारणपणे ५/६  सदस्य निर्वाचित असतात तर १/६  सदस्य राज्यपालाने नियुक्त केलेले असतात. विधानपरिषदेतील सर्व सदस्य प्रत्यक्ष निवडणुकीद्वारे निवडलेले सदस्य नसतात.&lt;br&gt;

== विधानपरिषदेच्या सदस्यांची विभागणी ==
'''रचना :''' &lt;br&gt;
१/३ सदस्य विधानसभेच्या सदस्यांकडून निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/३ स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून सदस्य निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/१२ शिक्षक मतदार संघातून सदस्य निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/१२ पदवीधर मतदार संघातून सदस्य निवडले जातात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
१/६  राज्यपालाकडून सदस्य नामनिदेशित केले जातात, यामध्ये सामाजिक, सांस्कृतिक, शैक्षणिक व आर्थिक अशा विविध क्षेत्रातील तज्ञ सदस्य असतात.&lt;br&gt;

== सदस्यांची पात्रता ==
#तो भारताचा नागरिक असावा.&lt;br&gt;
#त्याच्या वयाची ३० वर्ष पूर्ण झालेली असावी.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
#संसदेने वेळोवेळी विहित केलेल्या अटी त्याला मान्य असाव्यात.&lt;br&gt;

== सदस्यांचा कार्यकाल ==

सदस्यांचा कार्यकाल 6 वर्ष इतका असतो.

== विधानपरिषदेचा कार्यकाल ==

विधानपरिषद हे स्थायी सभागृह आहे ते कधीही विसर्जित होत नाही. दर दोन वर्षानी 1/3 सदस्य निवृत्त होतात आणि तेवढेच नव्याने त्यांच्या जागी निवडले जातात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== गणसंख्या ==
१/१०  इतकी गणसंख्या असतो.
== अधिवेशन ==

दोन अधिवेशनांमध्ये सहा महिन्यापेक्षा जास्त अंतर नसावे.

== सभापती व उपसभापती ==

विधानपरिषदेत निवडून आलेल्या सदस्यांकडून एका सदस्याची सभापती तर दुसऱ्या एका सदस्याची उपसभापती म्हणून निवड केली जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
== मतदारसंघ आणि सदस्य (७८)==
महाराष्ट्र विधान परिषदेचे अलीकडील सदस्य खालीलप्रमाणे आहेत&lt;ref&gt;http://mls.org.in/pdf2021/winter/list-of-council-member.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}&lt;/ref&gt;

=== विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले (३०) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले'''&lt;/span&gt;
|-
| १
| [[प्रवीण दरेकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| २
| [[राम शिंदे|राम शंकरराव शिंदे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ३
| [[श्रीकांत भारतीय]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ४
| [[उमा खापरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ५
| [[प्रसाद लाड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ६
| [[आमश्या फुलजी पाडवी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|८ जुलै २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|७ जुलै २०२८
| २३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी राजीनामा ([[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] निवडून गेले)
|-
| [[चंद्रकांत रघुवंशी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २३ नोव्हेंबर २०२४  ते ४ जुलै २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड 
|-
| ७
| [[रामराजे नाईक निंबाळकर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ८
| [[सचिन अहिर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ९
| [[भाई जगताप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| १०
| [[एकनाथ गणपत खडसे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ११
| [[पंकजा गोपीनाथ मुंडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| १२
| [[योगेश कुंडलिक टिळेकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| १३
| [[परिणय फुके|परिणय रमेश फुके]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| १४
| [[अमित गणपत गोरखे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| १५
| [[सदाभाऊ खोत]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १६
| [[प्रज्ञा राजीव सातव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२८ जुलै २०२४
| rowspan=&quot;2&quot;|२७ जुलै २०३०
| १५ डिसेंबर २०२५ रोजी राजीनामा ([[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षात]] प्रवेश)
|-
| [[प्रज्ञा राजीव सातव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १५ डिसेंबर २०२५ ते २७ जुलै २०३० च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड (पक्षबदल करून पुन्हा निवडून आल्या)
|-
| १७
| [[कृपाल तुमाने|कृपाल बाळाजी तुमाने]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| १८
| [[भावना पुंडलिकराव गवळी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| १९
| [[शिवाजीराव गर्जे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २०
| [[राजेश उत्तम विटेकर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२८ जुलै २०२४
| rowspan=&quot;2&quot;|२७ जुलै २०३०
| २३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी राजीनामा ([[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] निवडून गेले)
|-
| [[संजय विनायक खोडके]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २३ नोव्हेंबर २०२४ ते २७ जुलै २०३० च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड  
|-
| २१
| [[मिलिंद नार्वेकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| २२
| [[प्रमोद जठार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २३
| [[सुनील कर्जतकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २४
| [[संजय भेंडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २५
| [[माधवी नाईक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २६
| [[विवेक कोल्हे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २७
| [[बच्चू कडू|ओमप्रकाश बाबाराव ''बच्चू'' कडू]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २८
| [[नीलम गोऱ्हे|डॉ. नीलम दिवाकर गोऱ्हे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २९
| [[झीशान सिद्दिकी|झीशान झियाउद्दीन सिद्दिकी]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| ३०
| [[अंबादास दानवे|अंबादास एकनाथराव दानवे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|}

=== स्थानिक प्राधिकरणांच्या मतदारसंघातून निवडून आलेले (२२) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;10&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''स्थानिक प्राधिकरणांच्या मतदारसंघातून निवडून आलेले'''&lt;/span&gt; 
|-
| १
| [[मुंबई स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई I]] 
| [[सुनील शिंदे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
|  
|-
| २
| [[मुंबई स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई II]] 
| [[राजहंस धनंजय सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
|  
|-
| ३
| [[धुळे-नंदूरबार स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|धुळे-नंदूरबार]] 
| [[अमरीश रसिकलाल पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ४
| rowspan=&quot;2&quot;|[[नागपूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर]] 
| [[चंद्रशेखर बावनकुळे|चंद्रशेखर कृष्णराव बावनकुळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
| २३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी राजीनामा ([[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] निवडून गेले)
|-
| colspan=&quot;8&quot;| ''२३ नोव्हेंबर २०२४ पासून रिक्त''
|-
| ५
| [[अकोला-वाशिम-बुलढाणा स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|अकोला-वाशिम-बुलढाणा]] 
| [[वसंत खंडेलवाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
| 
|-
| ६
| [[कोल्हापूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|कोल्हापूर]] 
| [[सतेज पाटील|सतेज ज्ञानदेवराव पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
| 
|-
| ७
| [[औरंगाबाद-जालना स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|औरंगाबाद-जालना]] 
| colspan=&quot;8&quot;| ''२९ ऑगस्ट २०२५ पासून रिक्त'' (जागेचा कार्यकाळ संपला व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका प्रलंबित असल्याने जोवर जिल्यातील सर्व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका होत नाहीत तोपर्यंत विधान परिषदेची निवडणूक होऊ शकत नाही)
|-
| ८
| [[उस्मानाबाद-लातूर-बीड स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|उस्मानाबाद-लातूर-बीड]] 
| colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;5&quot;| ''२२ जून २०२४ पासून रिक्त'' (जागेचा कार्यकाळ संपला व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका प्रलंबित असल्याने जोवर जिल्यांतील सर्व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका होत नाहीत तोपर्यंत विधान परिषदेची निवडणूक होऊ शकत नाही)
|-
| ९
| [[अमरावती स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|अमरावती]] 
|-
| १०
| [[वर्धा-चंद्रपूर-गडचिरोली स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|वर्धा-चंद्रपूर-गडचिरोली]] 
|-
| ११
| [[नाशिक स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नाशिक]] 
|-
| १२
| [[परभणी-हिंगोली स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|परभणी-हिंगोली]] 
|-
| १३
| [[रायगड-रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|रायगड-रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग]] 
| colspan=&quot;8&quot;| ''१ जून २०२४ पासून रिक्त'' (जागेचा कार्यकाळ संपला व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका प्रलंबित असल्याने जोवर जिल्यातील सर्व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका होत नाहीत तोपर्यंत विधान परिषदेची निवडणूक होऊ शकत नाही)
|-
| १४
| [[जळगाव स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|जळगाव]] 
| colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;7&quot;| ''६ डिसेंबर २०२२ पासून रिक्त'' (जागेचा कार्यकाळ संपला व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका प्रलंबित असल्याने जोवर जिल्यांतील सर्व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका होत नाहीत तोपर्यंत विधान परिषदेची निवडणूक होऊ शकत नाही)
|-
| १५
| [[भंडारा-गोंदिया स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|भंडारा-गोंदिया]] 
|-
| १६
| [[पुणे स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|पुणे]] 
|-
| १७
| [[सांगली-सातारा स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|सांगली-सातारा]] 
|-
| १८
| [[नांदेड स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नांदेड]] 
|-
| १९
| [[यवतमाळ स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|यवतमाळ]] 
|-
| २०
| [[ठाणे-पालघर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|ठाणे-पालघर]] 
|-
| २१
| [[अहमदनगर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|अहमदनगर]] 
| colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''२ जानेवारी २०२२ पासून रिक्त'' (जागेचा कार्यकाळ संपला व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका प्रलंबित असल्याने जोवर जिल्यांतील सर्व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका होत नाहीत तोपर्यंत विधान परिषदेची निवडणूक होऊ शकत नाही)
|-
| २२
| [[सोलापूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|सोलापूर]] 
|}

=== शिक्षक मतदारसंघातून निवडून आलेले (७) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;10&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''शिक्षक मतदारसंघातून निवडून आलेले'''&lt;/span&gt; 
|-
| १
| [[पुणे शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|पुणे]] 
| [[जयंत आसगावकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ७ डिसेंबर २०२०
| ६ डिसेंबर २०२६
|  
|-
| २
| [[अमरावती शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|अमरावती]] 
| [[किरण सरनाईक]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ७ डिसेंबर २०२०
| ६ डिसेंबर २०२६
|  
|-
| ३
| [[कोकण शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|कोकण]] 
| [[ज्ञानेश्वर बारकू म्हात्रे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ फेब्रुवारी २०२३
| ७ फेब्रुवारी २०२९
|  
|-
| ४
| [[औरंगाबाद शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|औरंगाबाद]] 
| [[विक्रम काळे|विक्रम वसंतराव काळे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ फेब्रुवारी २०२३
| ७ फेब्रुवारी २०२९
| 
|-
| ५
| [[नागपूर शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर]] 
| [[सुधाकर गोविंद आडबाले]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ फेब्रुवारी २०२३
| ७ फेब्रुवारी २०२९
|  
|-
| ६
| [[मुंबई शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई]] 
| [[जगन्नाथ अभ्यंकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२४
| ७ जुलै २०३०
|  
|-
| ७
| [[नाशिक शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|नाशिक]] 
| [[किशोर दराडे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२४
| ७ जुलै २०३०
|  
|}

=== पदवीधर मतदारसंघातून निवडून आलेले (७) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;10&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पदवीधर मतदारसंघातून निवडून आलेले'''&lt;/span&gt; 
|-
| १
| [[नागपूर पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर]] 
| [[अभिजीत वामनराव वंजारी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ७ डिसेंबर २०२०
| ६ डिसेंबर २०२६
|  
|-
| २
| [[औरंगाबाद पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|औरंगाबाद]] 
| [[सतीश भानूदास चव्हाण]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ७ डिसेंबर २०२०
| ६ डिसेंबर २०२६
|  
|-
| ३
| [[पुणे पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|पुणे]] 
| [[अरुण गणपती लाड]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ७ डिसेंबर २०२०
| ६ डिसेंबर २०२६
|  
|-
| ४
| [[अमरावती पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|अमरावती]] 
| [[धिरज रामभाऊ लिंगाडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ फेब्रुवारी २०२३
| ७ फेब्रुवारी २०२९
|  
|-
| ५
| [[नाशिक पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|नाशिक]] 
| [[सत्यजित तांबे पाटील|सत्यजित सुधीर तांबे]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ फेब्रुवारी २०२३
| ७ फेब्रुवारी २०२९
|  
|-
| ६
| [[कोकण पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|कोकण]] 
| [[निरंजन डावखरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२४
| ७ जुलै २०३०
|  
|-
| ७
| [[मुंबई पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई]] 
| [[अनिल परब]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२४
| ७ जुलै २०३०
|  
|}

=== राज्यपाल नामनिर्देशित (१२) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मनोनित आमदार'''&lt;/span&gt;
|-
| १
| [[चित्रा वाघ]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| २
| [[विक्रांत पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| ३
| [[बाबूसिंह महाराज राठोड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| ४
| [[हेमंत श्रीराम पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| ५
| [[मनीषा कायंदे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| ६
| [[पंकज छगन भुजबळ]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| ७
| [[इद्रिस नाईकवाडी]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| ८
| colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;| ''२०२० पासून रिक्त''
|-
| ९
|-
| १०
|-
| ११
|-
| १२
|}
==२०२६ सालच्या पोट-निवडणूका==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! तारीख
! मतदारसंघ
! मूळ आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! मूळ कार्यकाळ सुरुवात
! मूळ कार्यकाळ समाप्ती 
! पोट-निवडणूक कारण
! निर्वाचित आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! शेष कार्यकाळ सुरुवात
! शेष कार्यकाळ समाप्ती
|-
| १२ मे २०२६
| [[महाराष्ट्र विधानसभा|विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले]] 
| [[प्रज्ञा राजीव सातव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
| राजीनामा
| [[प्रज्ञा राजीव सातव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| १२ मे २०२६
| २७ जुलै २०३०
|-
| १८ जून २०२६
| [[नागपूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर स्थानिक प्राधिकरण]] 
| [[चंद्रशेखर बावनकुळे|चंद्रशेखर कृष्णराव बावनकुळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
| राजीनामा
| colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;|१८ जून २०२६
|}

== बाह्य दुवे ==
# http://103.23.150.139/Home/Index
# https://www.mpscworld.com/bharatiy-nyayvyavashtebaddal-sampurn-mahiti/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191112100101/https://www.mpscworld.com/bharatiy-nyayvyavashtebaddal-sampurn-mahiti/ |date=2019-11-12 }}
# https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/ |date=2019-11-12 }}
#http://mls.org.in/pdf/Margdarshika.pdf

== संदर्भ आणि नोंदी ==

{{भारताची विधिमंडळे}}
[[वर्ग:महाराष्ट्र शासन]]
[[वर्ग:विधान परिषद]]

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>q2rbmbr2fi9xmpcxkj7b2ocdtaciboy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690610</id>
      <parentid>2690491</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:31:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24679-89</username>
        <id>182431</id>
      </contributor>
      <comment>/* स्थानिक प्राधिकरणांच्या मतदारसंघातून निवडून आलेले (२२) */</comment>
      <origin>2690610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57076" sha1="dh5tn6ss7x3rt3dudlrwx2nx562zgyk" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}

'''महाराष्ट्र विधान परिषद''' हे महाराष्ट्र राज्याच्या द्विगृही कायदेमंडळापैकी वरिष्ठ गृह आहे. महाराष्ट्राच्या विधानपरीषदेत ७८  सदस्य आहेत. महाराष्ट्र, [[कर्नाटक]], [[उत्तर प्रदेश]], [[बिहार]], [[आंध्रप्रदेश]] आणि [[तेलंगणा]] या ६ घटक राज्यात द्विगृही कायदेमंडळ पद्धती अस्तित्वात असून तेथे [[विधान परिषद]] अस्तित्वात आहेत.
* बाकी सर्व घटकराज्यात एकगृह कायदेमंडळ पद्धती आहे. तेथे [[विधानसभा]] हे एकच सभागृह आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=विधानमंडळ|first1=महाराष्ट्र|title=Maharashtra Legislature|दुवा=http://mls.org.in/Council.aspx|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=mls.org.in|प्रकाशक=महाराष्ट्र विधानमंडळ,मुंबई}}&lt;/ref&gt; राज्यघटनेच्या कलम १६९(१) नुसार विधानसभेने सभासदांच्या किंवा दोन तृतीयांश सभासदांनी उपस्थितीने बहुमताने ठराव केल्यास [[भारतीय संसद]] राज्यात विधान परिषद अस्तित्वात आणते. विधान परिषदेची सदस्य संख्या किती असावी, हे राज्यघटनेने निश्चित केलेले नाही. कलम १७१नुसार विधान परिषदेत किमान ४०  सभासद किंवा विधानसभेच्या एकूण सभासद संख्येच्या एक तृतीयांश पेक्षा जास्त सदस्य नसतात.
* विधान परिषद तत्त्वत: वरिष्ठ सभागृह असले तरी व्यवहारात ते कनिष्ठ सभागृह आहे. या सभागृहाला सर्वच बाबतीत कमी अधिकार आहेत. (विधानसभेच्या तुलनेत)&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=विधानमंडळ|first1=महाराष्ट्र|title=Maharashtra Legislature|दुवा=http://mls.org.in/Council.aspx|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=mls.org.in|प्रकाशक=महाराष्ट्र विधानमंडळ,मुंबई}}&lt;/ref&gt;

== महाराष्ट्र विधानपरिषदेबद्दल माहिती==

घटकराज्यांमध्ये व्दिगृही विधिमंडळ असावे की नसावे? याबाबत निर्णय घेण्याचा अधिकार तेथील विधानसभेला आहे. सध्या देशामध्ये ६ घटकराज्यांमध्ये विधानपरिषद आहे त्यामध्ये महाराष्ट्र, बिहार, उत्तर प्रदेश, आंध्रप्रदेश, तेलंगाणा आणि कर्नाटक यांचा समावेश आहे.&lt;br&gt;

== विधानपरिषदेची रचना ==

१९५६ च्या ७ व्या घटनादुरूस्तीनुसार असे निर्धारित करण्यात आले आहे की, विधानपरिषदेची सदस्य संख्या तेथील विधानसभेच्या सदस्य संख्येच्या  १/३ पेक्षा जास्त नसावी आणि ४०  पेक्षा कमी नसावी. सध्या महाराष्ट्रात ७८  इतकी सदस्य संख्या आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; घटना कलम क्र. १७१/२  नुसार विधानपरिषदेच्या रचनेबाबद कायदा करण्याचा अधिकार संसदेला आहे. विधानपरिषदेत साधारणपणे ५/६  सदस्य निर्वाचित असतात तर १/६  सदस्य राज्यपालाने नियुक्त केलेले असतात. विधानपरिषदेतील सर्व सदस्य प्रत्यक्ष निवडणुकीद्वारे निवडलेले सदस्य नसतात.&lt;br&gt;

== विधानपरिषदेच्या सदस्यांची विभागणी ==
'''रचना :''' &lt;br&gt;
१/३ सदस्य विधानसभेच्या सदस्यांकडून निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/३ स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून सदस्य निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/१२ शिक्षक मतदार संघातून सदस्य निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/१२ पदवीधर मतदार संघातून सदस्य निवडले जातात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
१/६  राज्यपालाकडून सदस्य नामनिदेशित केले जातात, यामध्ये सामाजिक, सांस्कृतिक, शैक्षणिक व आर्थिक अशा विविध क्षेत्रातील तज्ञ सदस्य असतात.&lt;br&gt;

== सदस्यांची पात्रता ==
#तो भारताचा नागरिक असावा.&lt;br&gt;
#त्याच्या वयाची ३० वर्ष पूर्ण झालेली असावी.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
#संसदेने वेळोवेळी विहित केलेल्या अटी त्याला मान्य असाव्यात.&lt;br&gt;

== सदस्यांचा कार्यकाल ==

सदस्यांचा कार्यकाल 6 वर्ष इतका असतो.

== विधानपरिषदेचा कार्यकाल ==

विधानपरिषद हे स्थायी सभागृह आहे ते कधीही विसर्जित होत नाही. दर दोन वर्षानी 1/3 सदस्य निवृत्त होतात आणि तेवढेच नव्याने त्यांच्या जागी निवडले जातात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== गणसंख्या ==
१/१०  इतकी गणसंख्या असतो.
== अधिवेशन ==

दोन अधिवेशनांमध्ये सहा महिन्यापेक्षा जास्त अंतर नसावे.

== सभापती व उपसभापती ==

विधानपरिषदेत निवडून आलेल्या सदस्यांकडून एका सदस्याची सभापती तर दुसऱ्या एका सदस्याची उपसभापती म्हणून निवड केली जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
== मतदारसंघ आणि सदस्य (७८)==
महाराष्ट्र विधान परिषदेचे अलीकडील सदस्य खालीलप्रमाणे आहेत&lt;ref&gt;http://mls.org.in/pdf2021/winter/list-of-council-member.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}&lt;/ref&gt;

=== विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले (३०) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले'''&lt;/span&gt;
|-
| १
| [[प्रवीण दरेकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| २
| [[राम शिंदे|राम शंकरराव शिंदे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ३
| [[श्रीकांत भारतीय]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ४
| [[उमा खापरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ५
| [[प्रसाद लाड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ६
| [[आमश्या फुलजी पाडवी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|८ जुलै २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|७ जुलै २०२८
| २३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी राजीनामा ([[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] निवडून गेले)
|-
| [[चंद्रकांत रघुवंशी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २३ नोव्हेंबर २०२४  ते ४ जुलै २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड 
|-
| ७
| [[रामराजे नाईक निंबाळकर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ८
| [[सचिन अहिर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ९
| [[भाई जगताप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| १०
| [[एकनाथ गणपत खडसे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ११
| [[पंकजा गोपीनाथ मुंडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| १२
| [[योगेश कुंडलिक टिळेकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| १३
| [[परिणय फुके|परिणय रमेश फुके]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| १४
| [[अमित गणपत गोरखे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| १५
| [[सदाभाऊ खोत]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १६
| [[प्रज्ञा राजीव सातव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२८ जुलै २०२४
| rowspan=&quot;2&quot;|२७ जुलै २०३०
| १५ डिसेंबर २०२५ रोजी राजीनामा ([[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षात]] प्रवेश)
|-
| [[प्रज्ञा राजीव सातव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १५ डिसेंबर २०२५ ते २७ जुलै २०३० च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड (पक्षबदल करून पुन्हा निवडून आल्या)
|-
| १७
| [[कृपाल तुमाने|कृपाल बाळाजी तुमाने]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| १८
| [[भावना पुंडलिकराव गवळी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| १९
| [[शिवाजीराव गर्जे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २०
| [[राजेश उत्तम विटेकर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२८ जुलै २०२४
| rowspan=&quot;2&quot;|२७ जुलै २०३०
| २३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी राजीनामा ([[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] निवडून गेले)
|-
| [[संजय विनायक खोडके]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २३ नोव्हेंबर २०२४ ते २७ जुलै २०३० च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड  
|-
| २१
| [[मिलिंद नार्वेकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| २२
| [[प्रमोद जठार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २३
| [[सुनील कर्जतकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २४
| [[संजय भेंडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २५
| [[माधवी नाईक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २६
| [[विवेक कोल्हे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २७
| [[बच्चू कडू|ओमप्रकाश बाबाराव ''बच्चू'' कडू]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २८
| [[नीलम गोऱ्हे|डॉ. नीलम दिवाकर गोऱ्हे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २९
| [[झीशान सिद्दिकी|झीशान झियाउद्दीन सिद्दिकी]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| ३०
| [[अंबादास दानवे|अंबादास एकनाथराव दानवे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|}

=== स्थानिक प्राधिकरणांच्या मतदारसंघातून निवडून आलेले (२२) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;10&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''स्थानिक प्राधिकरणांच्या मतदारसंघातून निवडून आलेले'''&lt;/span&gt; 
|-
| १
| [[मुंबई स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई I]] 
| [[सुनील शिंदे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
|  
|-
| २
| [[मुंबई स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई II]] 
| [[राजहंस धनंजय सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
|  
|-
| ३
| [[धुळे-नंदूरबार स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|धुळे-नंदूरबार]] 
| [[अमरीश रसिकलाल पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
|  
|-
|  ४
| |[[नागपूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर]] 
| [[पोतदार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ जुन २०२६
| १ जानेवारी २०२८
|-
| ५
| [[अकोला-वाशिम-बुलढाणा स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|अकोला-वाशिम-बुलढाणा]] 
| [[वसंत खंडेलवाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
| 
|-
| ६
| [[कोल्हापूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|कोल्हापूर]] 
| [[सतेज पाटील|सतेज ज्ञानदेवराव पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
| 
|-
| ७
| [[औरंगाबाद-जालना स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|औरंगाबाद-जालना]] 
| colspan=&quot;8&quot;| ''२९ ऑगस्ट २०२५ पासून रिक्त'' (जागेचा कार्यकाळ संपला व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका प्रलंबित असल्याने जोवर जिल्यातील सर्व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका होत नाहीत तोपर्यंत विधान परिषदेची निवडणूक होऊ शकत नाही)
|-
| ८
| [[उस्मानाबाद-लातूर-बीड स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|उस्मानाबाद-लातूर-बीड]] 
| colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;5&quot;| ''२२ जून २०२४ पासून रिक्त'' (जागेचा कार्यकाळ संपला व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका प्रलंबित असल्याने जोवर जिल्यांतील सर्व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका होत नाहीत तोपर्यंत विधान परिषदेची निवडणूक होऊ शकत नाही)
|-
| ९
| [[अमरावती स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|अमरावती]] 
|-
| १०
| [[वर्धा-चंद्रपूर-गडचिरोली स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|वर्धा-चंद्रपूर-गडचिरोली]] 
|-
| ११
| [[नाशिक स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नाशिक]] 
|-
| १२
| [[परभणी-हिंगोली स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|परभणी-हिंगोली]] 
|-
| १३
| [[रायगड-रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|रायगड-रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग]] 
| colspan=&quot;8&quot;| ''१ जून २०२४ पासून रिक्त'' (जागेचा कार्यकाळ संपला व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका प्रलंबित असल्याने जोवर जिल्यातील सर्व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका होत नाहीत तोपर्यंत विधान परिषदेची निवडणूक होऊ शकत नाही)
|-
| १४
| [[जळगाव स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|जळगाव]] 
| colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;7&quot;| ''६ डिसेंबर २०२२ पासून रिक्त'' (जागेचा कार्यकाळ संपला व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका प्रलंबित असल्याने जोवर जिल्यांतील सर्व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका होत नाहीत तोपर्यंत विधान परिषदेची निवडणूक होऊ शकत नाही)
|-
| १५
| [[भंडारा-गोंदिया स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|भंडारा-गोंदिया]] 
|-
| १६
| [[पुणे स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|पुणे]] 
|-
| १७
| [[सांगली-सातारा स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|सांगली-सातारा]] 
|-
| १८
| [[नांदेड स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नांदेड]] 
|-
| १९
| [[यवतमाळ स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|यवतमाळ]] 
|-
| २०
| [[ठाणे-पालघर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|ठाणे-पालघर]] 
|-
| २१
| [[अहमदनगर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|अहमदनगर]] 
| colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''२ जानेवारी २०२२ पासून रिक्त'' (जागेचा कार्यकाळ संपला व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका प्रलंबित असल्याने जोवर जिल्यांतील सर्व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका होत नाहीत तोपर्यंत विधान परिषदेची निवडणूक होऊ शकत नाही)
|-
| २२
| [[सोलापूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|सोलापूर]] 
|}

=== शिक्षक मतदारसंघातून निवडून आलेले (७) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;10&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''शिक्षक मतदारसंघातून निवडून आलेले'''&lt;/span&gt; 
|-
| १
| [[पुणे शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|पुणे]] 
| [[जयंत आसगावकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ७ डिसेंबर २०२०
| ६ डिसेंबर २०२६
|  
|-
| २
| [[अमरावती शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|अमरावती]] 
| [[किरण सरनाईक]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ७ डिसेंबर २०२०
| ६ डिसेंबर २०२६
|  
|-
| ३
| [[कोकण शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|कोकण]] 
| [[ज्ञानेश्वर बारकू म्हात्रे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ फेब्रुवारी २०२३
| ७ फेब्रुवारी २०२९
|  
|-
| ४
| [[औरंगाबाद शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|औरंगाबाद]] 
| [[विक्रम काळे|विक्रम वसंतराव काळे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ फेब्रुवारी २०२३
| ७ फेब्रुवारी २०२९
| 
|-
| ५
| [[नागपूर शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर]] 
| [[सुधाकर गोविंद आडबाले]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ फेब्रुवारी २०२३
| ७ फेब्रुवारी २०२९
|  
|-
| ६
| [[मुंबई शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई]] 
| [[जगन्नाथ अभ्यंकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२४
| ७ जुलै २०३०
|  
|-
| ७
| [[नाशिक शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|नाशिक]] 
| [[किशोर दराडे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२४
| ७ जुलै २०३०
|  
|}

=== पदवीधर मतदारसंघातून निवडून आलेले (७) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;10&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पदवीधर मतदारसंघातून निवडून आलेले'''&lt;/span&gt; 
|-
| १
| [[नागपूर पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर]] 
| [[अभिजीत वामनराव वंजारी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ७ डिसेंबर २०२०
| ६ डिसेंबर २०२६
|  
|-
| २
| [[औरंगाबाद पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|औरंगाबाद]] 
| [[सतीश भानूदास चव्हाण]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ७ डिसेंबर २०२०
| ६ डिसेंबर २०२६
|  
|-
| ३
| [[पुणे पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|पुणे]] 
| [[अरुण गणपती लाड]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ७ डिसेंबर २०२०
| ६ डिसेंबर २०२६
|  
|-
| ४
| [[अमरावती पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|अमरावती]] 
| [[धिरज रामभाऊ लिंगाडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ फेब्रुवारी २०२३
| ७ फेब्रुवारी २०२९
|  
|-
| ५
| [[नाशिक पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|नाशिक]] 
| [[सत्यजित तांबे पाटील|सत्यजित सुधीर तांबे]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ फेब्रुवारी २०२३
| ७ फेब्रुवारी २०२९
|  
|-
| ६
| [[कोकण पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|कोकण]] 
| [[निरंजन डावखरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२४
| ७ जुलै २०३०
|  
|-
| ७
| [[मुंबई पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई]] 
| [[अनिल परब]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२४
| ७ जुलै २०३०
|  
|}

=== राज्यपाल नामनिर्देशित (१२) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मनोनित आमदार'''&lt;/span&gt;
|-
| १
| [[चित्रा वाघ]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| २
| [[विक्रांत पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| ३
| [[बाबूसिंह महाराज राठोड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| ४
| [[हेमंत श्रीराम पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| ५
| [[मनीषा कायंदे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| ६
| [[पंकज छगन भुजबळ]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| ७
| [[इद्रिस नाईकवाडी]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| ८
| colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;| ''२०२० पासून रिक्त''
|-
| ९
|-
| १०
|-
| ११
|-
| १२
|}
==२०२६ सालच्या पोट-निवडणूका==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! तारीख
! मतदारसंघ
! मूळ आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! मूळ कार्यकाळ सुरुवात
! मूळ कार्यकाळ समाप्ती 
! पोट-निवडणूक कारण
! निर्वाचित आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! शेष कार्यकाळ सुरुवात
! शेष कार्यकाळ समाप्ती
|-
| १२ मे २०२६
| [[महाराष्ट्र विधानसभा|विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले]] 
| [[प्रज्ञा राजीव सातव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
| राजीनामा
| [[प्रज्ञा राजीव सातव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| १२ मे २०२६
| २७ जुलै २०३०
|-
| १८ जून २०२६
| [[नागपूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर स्थानिक प्राधिकरण]] 
| [[चंद्रशेखर बावनकुळे|चंद्रशेखर कृष्णराव बावनकुळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
| राजीनामा
| colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;|१८ जून २०२६
|}

== बाह्य दुवे ==
# http://103.23.150.139/Home/Index
# https://www.mpscworld.com/bharatiy-nyayvyavashtebaddal-sampurn-mahiti/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191112100101/https://www.mpscworld.com/bharatiy-nyayvyavashtebaddal-sampurn-mahiti/ |date=2019-11-12 }}
# https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/ |date=2019-11-12 }}
#http://mls.org.in/pdf/Margdarshika.pdf

== संदर्भ आणि नोंदी ==

{{भारताची विधिमंडळे}}
[[वर्ग:महाराष्ट्र शासन]]
[[वर्ग:विधान परिषद]]

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>dh5tn6ss7x3rt3dudlrwx2nx562zgyk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690611</id>
      <parentid>2690610</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24679-89</username>
        <id>182431</id>
      </contributor>
      <comment>/* स्थानिक प्राधिकरणांच्या मतदारसंघातून निवडून आलेले (२२) */</comment>
      <origin>2690611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57078" sha1="7vact83y6bht50atg56ec255t3phplo" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}

'''महाराष्ट्र विधान परिषद''' हे महाराष्ट्र राज्याच्या द्विगृही कायदेमंडळापैकी वरिष्ठ गृह आहे. महाराष्ट्राच्या विधानपरीषदेत ७८  सदस्य आहेत. महाराष्ट्र, [[कर्नाटक]], [[उत्तर प्रदेश]], [[बिहार]], [[आंध्रप्रदेश]] आणि [[तेलंगणा]] या ६ घटक राज्यात द्विगृही कायदेमंडळ पद्धती अस्तित्वात असून तेथे [[विधान परिषद]] अस्तित्वात आहेत.
* बाकी सर्व घटकराज्यात एकगृह कायदेमंडळ पद्धती आहे. तेथे [[विधानसभा]] हे एकच सभागृह आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=विधानमंडळ|first1=महाराष्ट्र|title=Maharashtra Legislature|दुवा=http://mls.org.in/Council.aspx|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=mls.org.in|प्रकाशक=महाराष्ट्र विधानमंडळ,मुंबई}}&lt;/ref&gt; राज्यघटनेच्या कलम १६९(१) नुसार विधानसभेने सभासदांच्या किंवा दोन तृतीयांश सभासदांनी उपस्थितीने बहुमताने ठराव केल्यास [[भारतीय संसद]] राज्यात विधान परिषद अस्तित्वात आणते. विधान परिषदेची सदस्य संख्या किती असावी, हे राज्यघटनेने निश्चित केलेले नाही. कलम १७१नुसार विधान परिषदेत किमान ४०  सभासद किंवा विधानसभेच्या एकूण सभासद संख्येच्या एक तृतीयांश पेक्षा जास्त सदस्य नसतात.
* विधान परिषद तत्त्वत: वरिष्ठ सभागृह असले तरी व्यवहारात ते कनिष्ठ सभागृह आहे. या सभागृहाला सर्वच बाबतीत कमी अधिकार आहेत. (विधानसभेच्या तुलनेत)&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=विधानमंडळ|first1=महाराष्ट्र|title=Maharashtra Legislature|दुवा=http://mls.org.in/Council.aspx|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=mls.org.in|प्रकाशक=महाराष्ट्र विधानमंडळ,मुंबई}}&lt;/ref&gt;

== महाराष्ट्र विधानपरिषदेबद्दल माहिती==

घटकराज्यांमध्ये व्दिगृही विधिमंडळ असावे की नसावे? याबाबत निर्णय घेण्याचा अधिकार तेथील विधानसभेला आहे. सध्या देशामध्ये ६ घटकराज्यांमध्ये विधानपरिषद आहे त्यामध्ये महाराष्ट्र, बिहार, उत्तर प्रदेश, आंध्रप्रदेश, तेलंगाणा आणि कर्नाटक यांचा समावेश आहे.&lt;br&gt;

== विधानपरिषदेची रचना ==

१९५६ च्या ७ व्या घटनादुरूस्तीनुसार असे निर्धारित करण्यात आले आहे की, विधानपरिषदेची सदस्य संख्या तेथील विधानसभेच्या सदस्य संख्येच्या  १/३ पेक्षा जास्त नसावी आणि ४०  पेक्षा कमी नसावी. सध्या महाराष्ट्रात ७८  इतकी सदस्य संख्या आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; घटना कलम क्र. १७१/२  नुसार विधानपरिषदेच्या रचनेबाबद कायदा करण्याचा अधिकार संसदेला आहे. विधानपरिषदेत साधारणपणे ५/६  सदस्य निर्वाचित असतात तर १/६  सदस्य राज्यपालाने नियुक्त केलेले असतात. विधानपरिषदेतील सर्व सदस्य प्रत्यक्ष निवडणुकीद्वारे निवडलेले सदस्य नसतात.&lt;br&gt;

== विधानपरिषदेच्या सदस्यांची विभागणी ==
'''रचना :''' &lt;br&gt;
१/३ सदस्य विधानसभेच्या सदस्यांकडून निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/३ स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून सदस्य निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/१२ शिक्षक मतदार संघातून सदस्य निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/१२ पदवीधर मतदार संघातून सदस्य निवडले जातात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
१/६  राज्यपालाकडून सदस्य नामनिदेशित केले जातात, यामध्ये सामाजिक, सांस्कृतिक, शैक्षणिक व आर्थिक अशा विविध क्षेत्रातील तज्ञ सदस्य असतात.&lt;br&gt;

== सदस्यांची पात्रता ==
#तो भारताचा नागरिक असावा.&lt;br&gt;
#त्याच्या वयाची ३० वर्ष पूर्ण झालेली असावी.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
#संसदेने वेळोवेळी विहित केलेल्या अटी त्याला मान्य असाव्यात.&lt;br&gt;

== सदस्यांचा कार्यकाल ==

सदस्यांचा कार्यकाल 6 वर्ष इतका असतो.

== विधानपरिषदेचा कार्यकाल ==

विधानपरिषद हे स्थायी सभागृह आहे ते कधीही विसर्जित होत नाही. दर दोन वर्षानी 1/3 सदस्य निवृत्त होतात आणि तेवढेच नव्याने त्यांच्या जागी निवडले जातात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== गणसंख्या ==
१/१०  इतकी गणसंख्या असतो.
== अधिवेशन ==

दोन अधिवेशनांमध्ये सहा महिन्यापेक्षा जास्त अंतर नसावे.

== सभापती व उपसभापती ==

विधानपरिषदेत निवडून आलेल्या सदस्यांकडून एका सदस्याची सभापती तर दुसऱ्या एका सदस्याची उपसभापती म्हणून निवड केली जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
== मतदारसंघ आणि सदस्य (७८)==
महाराष्ट्र विधान परिषदेचे अलीकडील सदस्य खालीलप्रमाणे आहेत&lt;ref&gt;http://mls.org.in/pdf2021/winter/list-of-council-member.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}&lt;/ref&gt;

=== विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले (३०) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले'''&lt;/span&gt;
|-
| १
| [[प्रवीण दरेकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| २
| [[राम शिंदे|राम शंकरराव शिंदे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ३
| [[श्रीकांत भारतीय]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ४
| [[उमा खापरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ५
| [[प्रसाद लाड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ६
| [[आमश्या फुलजी पाडवी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|८ जुलै २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|७ जुलै २०२८
| २३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी राजीनामा ([[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] निवडून गेले)
|-
| [[चंद्रकांत रघुवंशी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २३ नोव्हेंबर २०२४  ते ४ जुलै २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड 
|-
| ७
| [[रामराजे नाईक निंबाळकर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ८
| [[सचिन अहिर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ९
| [[भाई जगताप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| १०
| [[एकनाथ गणपत खडसे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ११
| [[पंकजा गोपीनाथ मुंडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| १२
| [[योगेश कुंडलिक टिळेकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| १३
| [[परिणय फुके|परिणय रमेश फुके]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| १४
| [[अमित गणपत गोरखे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| १५
| [[सदाभाऊ खोत]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १६
| [[प्रज्ञा राजीव सातव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२८ जुलै २०२४
| rowspan=&quot;2&quot;|२७ जुलै २०३०
| १५ डिसेंबर २०२५ रोजी राजीनामा ([[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षात]] प्रवेश)
|-
| [[प्रज्ञा राजीव सातव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १५ डिसेंबर २०२५ ते २७ जुलै २०३० च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड (पक्षबदल करून पुन्हा निवडून आल्या)
|-
| १७
| [[कृपाल तुमाने|कृपाल बाळाजी तुमाने]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| १८
| [[भावना पुंडलिकराव गवळी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| १९
| [[शिवाजीराव गर्जे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २०
| [[राजेश उत्तम विटेकर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२८ जुलै २०२४
| rowspan=&quot;2&quot;|२७ जुलै २०३०
| २३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी राजीनामा ([[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] निवडून गेले)
|-
| [[संजय विनायक खोडके]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २३ नोव्हेंबर २०२४ ते २७ जुलै २०३० च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड  
|-
| २१
| [[मिलिंद नार्वेकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| २२
| [[प्रमोद जठार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २३
| [[सुनील कर्जतकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २४
| [[संजय भेंडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २५
| [[माधवी नाईक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २६
| [[विवेक कोल्हे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २७
| [[बच्चू कडू|ओमप्रकाश बाबाराव ''बच्चू'' कडू]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २८
| [[नीलम गोऱ्हे|डॉ. नीलम दिवाकर गोऱ्हे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २९
| [[झीशान सिद्दिकी|झीशान झियाउद्दीन सिद्दिकी]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| ३०
| [[अंबादास दानवे|अंबादास एकनाथराव दानवे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|}

=== स्थानिक प्राधिकरणांच्या मतदारसंघातून निवडून आलेले (२२) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;10&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''स्थानिक प्राधिकरणांच्या मतदारसंघातून निवडून आलेले'''&lt;/span&gt; 
|-
| १
| [[मुंबई स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई I]] 
| [[सुनील शिंदे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
|  
|-
| २
| [[मुंबई स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई II]] 
| [[राजहंस धनंजय सिंह]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
|  
|-
| ३
| [[धुळे-नंदूरबार स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|धुळे-नंदूरबार]] 
| [[अमरीश रसिकलाल पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
|  
|-
|  ४
| |[[नागपूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर]] 
| [[पोतदार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ जुन २०२६
| १ जानेवारी २०२८
|
|-
| ५
| [[अकोला-वाशिम-बुलढाणा स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|अकोला-वाशिम-बुलढाणा]] 
| [[वसंत खंडेलवाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
| 
|-
| ६
| [[कोल्हापूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|कोल्हापूर]] 
| [[सतेज पाटील|सतेज ज्ञानदेवराव पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
| 
|-
| ७
| [[औरंगाबाद-जालना स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|औरंगाबाद-जालना]] 
| colspan=&quot;8&quot;| ''२९ ऑगस्ट २०२५ पासून रिक्त'' (जागेचा कार्यकाळ संपला व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका प्रलंबित असल्याने जोवर जिल्यातील सर्व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका होत नाहीत तोपर्यंत विधान परिषदेची निवडणूक होऊ शकत नाही)
|-
| ८
| [[उस्मानाबाद-लातूर-बीड स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|उस्मानाबाद-लातूर-बीड]] 
| colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;5&quot;| ''२२ जून २०२४ पासून रिक्त'' (जागेचा कार्यकाळ संपला व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका प्रलंबित असल्याने जोवर जिल्यांतील सर्व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका होत नाहीत तोपर्यंत विधान परिषदेची निवडणूक होऊ शकत नाही)
|-
| ९
| [[अमरावती स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|अमरावती]] 
|-
| १०
| [[वर्धा-चंद्रपूर-गडचिरोली स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|वर्धा-चंद्रपूर-गडचिरोली]] 
|-
| ११
| [[नाशिक स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नाशिक]] 
|-
| १२
| [[परभणी-हिंगोली स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|परभणी-हिंगोली]] 
|-
| १३
| [[रायगड-रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|रायगड-रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग]] 
| colspan=&quot;8&quot;| ''१ जून २०२४ पासून रिक्त'' (जागेचा कार्यकाळ संपला व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका प्रलंबित असल्याने जोवर जिल्यातील सर्व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका होत नाहीत तोपर्यंत विधान परिषदेची निवडणूक होऊ शकत नाही)
|-
| १४
| [[जळगाव स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|जळगाव]] 
| colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;7&quot;| ''६ डिसेंबर २०२२ पासून रिक्त'' (जागेचा कार्यकाळ संपला व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका प्रलंबित असल्याने जोवर जिल्यांतील सर्व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका होत नाहीत तोपर्यंत विधान परिषदेची निवडणूक होऊ शकत नाही)
|-
| १५
| [[भंडारा-गोंदिया स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|भंडारा-गोंदिया]] 
|-
| १६
| [[पुणे स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|पुणे]] 
|-
| १७
| [[सांगली-सातारा स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|सांगली-सातारा]] 
|-
| १८
| [[नांदेड स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नांदेड]] 
|-
| १९
| [[यवतमाळ स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|यवतमाळ]] 
|-
| २०
| [[ठाणे-पालघर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|ठाणे-पालघर]] 
|-
| २१
| [[अहमदनगर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|अहमदनगर]] 
| colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''२ जानेवारी २०२२ पासून रिक्त'' (जागेचा कार्यकाळ संपला व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका प्रलंबित असल्याने जोवर जिल्यांतील सर्व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका होत नाहीत तोपर्यंत विधान परिषदेची निवडणूक होऊ शकत नाही)
|-
| २२
| [[सोलापूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|सोलापूर]] 
|}

=== शिक्षक मतदारसंघातून निवडून आलेले (७) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;10&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''शिक्षक मतदारसंघातून निवडून आलेले'''&lt;/span&gt; 
|-
| १
| [[पुणे शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|पुणे]] 
| [[जयंत आसगावकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ७ डिसेंबर २०२०
| ६ डिसेंबर २०२६
|  
|-
| २
| [[अमरावती शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|अमरावती]] 
| [[किरण सरनाईक]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ७ डिसेंबर २०२०
| ६ डिसेंबर २०२६
|  
|-
| ३
| [[कोकण शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|कोकण]] 
| [[ज्ञानेश्वर बारकू म्हात्रे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ फेब्रुवारी २०२३
| ७ फेब्रुवारी २०२९
|  
|-
| ४
| [[औरंगाबाद शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|औरंगाबाद]] 
| [[विक्रम काळे|विक्रम वसंतराव काळे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ फेब्रुवारी २०२३
| ७ फेब्रुवारी २०२९
| 
|-
| ५
| [[नागपूर शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर]] 
| [[सुधाकर गोविंद आडबाले]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ फेब्रुवारी २०२३
| ७ फेब्रुवारी २०२९
|  
|-
| ६
| [[मुंबई शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई]] 
| [[जगन्नाथ अभ्यंकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२४
| ७ जुलै २०३०
|  
|-
| ७
| [[नाशिक शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|नाशिक]] 
| [[किशोर दराडे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२४
| ७ जुलै २०३०
|  
|}

=== पदवीधर मतदारसंघातून निवडून आलेले (७) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;10&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पदवीधर मतदारसंघातून निवडून आलेले'''&lt;/span&gt; 
|-
| १
| [[नागपूर पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर]] 
| [[अभिजीत वामनराव वंजारी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ७ डिसेंबर २०२०
| ६ डिसेंबर २०२६
|  
|-
| २
| [[औरंगाबाद पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|औरंगाबाद]] 
| [[सतीश भानूदास चव्हाण]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ७ डिसेंबर २०२०
| ६ डिसेंबर २०२६
|  
|-
| ३
| [[पुणे पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|पुणे]] 
| [[अरुण गणपती लाड]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ७ डिसेंबर २०२०
| ६ डिसेंबर २०२६
|  
|-
| ४
| [[अमरावती पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|अमरावती]] 
| [[धिरज रामभाऊ लिंगाडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ फेब्रुवारी २०२३
| ७ फेब्रुवारी २०२९
|  
|-
| ५
| [[नाशिक पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|नाशिक]] 
| [[सत्यजित तांबे पाटील|सत्यजित सुधीर तांबे]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ फेब्रुवारी २०२३
| ७ फेब्रुवारी २०२९
|  
|-
| ६
| [[कोकण पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|कोकण]] 
| [[निरंजन डावखरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२४
| ७ जुलै २०३०
|  
|-
| ७
| [[मुंबई पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई]] 
| [[अनिल परब]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२४
| ७ जुलै २०३०
|  
|}

=== राज्यपाल नामनिर्देशित (१२) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मनोनित आमदार'''&lt;/span&gt;
|-
| १
| [[चित्रा वाघ]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| २
| [[विक्रांत पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| ३
| [[बाबूसिंह महाराज राठोड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| ४
| [[हेमंत श्रीराम पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| ५
| [[मनीषा कायंदे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| ६
| [[पंकज छगन भुजबळ]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| ७
| [[इद्रिस नाईकवाडी]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| ८
| colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;| ''२०२० पासून रिक्त''
|-
| ९
|-
| १०
|-
| ११
|-
| १२
|}
==२०२६ सालच्या पोट-निवडणूका==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! तारीख
! मतदारसंघ
! मूळ आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! मूळ कार्यकाळ सुरुवात
! मूळ कार्यकाळ समाप्ती 
! पोट-निवडणूक कारण
! निर्वाचित आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! शेष कार्यकाळ सुरुवात
! शेष कार्यकाळ समाप्ती
|-
| १२ मे २०२६
| [[महाराष्ट्र विधानसभा|विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले]] 
| [[प्रज्ञा राजीव सातव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
| राजीनामा
| [[प्रज्ञा राजीव सातव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| १२ मे २०२६
| २७ जुलै २०३०
|-
| १८ जून २०२६
| [[नागपूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर स्थानिक प्राधिकरण]] 
| [[चंद्रशेखर बावनकुळे|चंद्रशेखर कृष्णराव बावनकुळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
| राजीनामा
| colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;|१८ जून २०२६
|}

== बाह्य दुवे ==
# http://103.23.150.139/Home/Index
# https://www.mpscworld.com/bharatiy-nyayvyavashtebaddal-sampurn-mahiti/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191112100101/https://www.mpscworld.com/bharatiy-nyayvyavashtebaddal-sampurn-mahiti/ |date=2019-11-12 }}
# https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/ |date=2019-11-12 }}
#http://mls.org.in/pdf/Margdarshika.pdf

== संदर्भ आणि नोंदी ==

{{भारताची विधिमंडळे}}
[[वर्ग:महाराष्ट्र शासन]]
[[वर्ग:विधान परिषद]]

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>7vact83y6bht50atg56ec255t3phplo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690614</id>
      <parentid>2690611</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:34:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24679-89</username>
        <id>182431</id>
      </contributor>
      <comment>/* स्थानिक प्राधिकरणांच्या मतदारसंघातून निवडून आलेले (२२) */</comment>
      <origin>2690614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57062" sha1="6ymgkvd52j021j2oirqg0lpc53zx9zw" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}

'''महाराष्ट्र विधान परिषद''' हे महाराष्ट्र राज्याच्या द्विगृही कायदेमंडळापैकी वरिष्ठ गृह आहे. महाराष्ट्राच्या विधानपरीषदेत ७८  सदस्य आहेत. महाराष्ट्र, [[कर्नाटक]], [[उत्तर प्रदेश]], [[बिहार]], [[आंध्रप्रदेश]] आणि [[तेलंगणा]] या ६ घटक राज्यात द्विगृही कायदेमंडळ पद्धती अस्तित्वात असून तेथे [[विधान परिषद]] अस्तित्वात आहेत.
* बाकी सर्व घटकराज्यात एकगृह कायदेमंडळ पद्धती आहे. तेथे [[विधानसभा]] हे एकच सभागृह आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=विधानमंडळ|first1=महाराष्ट्र|title=Maharashtra Legislature|दुवा=http://mls.org.in/Council.aspx|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=mls.org.in|प्रकाशक=महाराष्ट्र विधानमंडळ,मुंबई}}&lt;/ref&gt; राज्यघटनेच्या कलम १६९(१) नुसार विधानसभेने सभासदांच्या किंवा दोन तृतीयांश सभासदांनी उपस्थितीने बहुमताने ठराव केल्यास [[भारतीय संसद]] राज्यात विधान परिषद अस्तित्वात आणते. विधान परिषदेची सदस्य संख्या किती असावी, हे राज्यघटनेने निश्चित केलेले नाही. कलम १७१नुसार विधान परिषदेत किमान ४०  सभासद किंवा विधानसभेच्या एकूण सभासद संख्येच्या एक तृतीयांश पेक्षा जास्त सदस्य नसतात.
* विधान परिषद तत्त्वत: वरिष्ठ सभागृह असले तरी व्यवहारात ते कनिष्ठ सभागृह आहे. या सभागृहाला सर्वच बाबतीत कमी अधिकार आहेत. (विधानसभेच्या तुलनेत)&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=विधानमंडळ|first1=महाराष्ट्र|title=Maharashtra Legislature|दुवा=http://mls.org.in/Council.aspx|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=mls.org.in|प्रकाशक=महाराष्ट्र विधानमंडळ,मुंबई}}&lt;/ref&gt;

== महाराष्ट्र विधानपरिषदेबद्दल माहिती==

घटकराज्यांमध्ये व्दिगृही विधिमंडळ असावे की नसावे? याबाबत निर्णय घेण्याचा अधिकार तेथील विधानसभेला आहे. सध्या देशामध्ये ६ घटकराज्यांमध्ये विधानपरिषद आहे त्यामध्ये महाराष्ट्र, बिहार, उत्तर प्रदेश, आंध्रप्रदेश, तेलंगाणा आणि कर्नाटक यांचा समावेश आहे.&lt;br&gt;

== विधानपरिषदेची रचना ==

१९५६ च्या ७ व्या घटनादुरूस्तीनुसार असे निर्धारित करण्यात आले आहे की, विधानपरिषदेची सदस्य संख्या तेथील विधानसभेच्या सदस्य संख्येच्या  १/३ पेक्षा जास्त नसावी आणि ४०  पेक्षा कमी नसावी. सध्या महाराष्ट्रात ७८  इतकी सदस्य संख्या आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; घटना कलम क्र. १७१/२  नुसार विधानपरिषदेच्या रचनेबाबद कायदा करण्याचा अधिकार संसदेला आहे. विधानपरिषदेत साधारणपणे ५/६  सदस्य निर्वाचित असतात तर १/६  सदस्य राज्यपालाने नियुक्त केलेले असतात. विधानपरिषदेतील सर्व सदस्य प्रत्यक्ष निवडणुकीद्वारे निवडलेले सदस्य नसतात.&lt;br&gt;

== विधानपरिषदेच्या सदस्यांची विभागणी ==
'''रचना :''' &lt;br&gt;
१/३ सदस्य विधानसभेच्या सदस्यांकडून निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/३ स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून सदस्य निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/१२ शिक्षक मतदार संघातून सदस्य निवडले जातात.&lt;br&gt;
१/१२ पदवीधर मतदार संघातून सदस्य निवडले जातात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
१/६  राज्यपालाकडून सदस्य नामनिदेशित केले जातात, यामध्ये सामाजिक, सांस्कृतिक, शैक्षणिक व आर्थिक अशा विविध क्षेत्रातील तज्ञ सदस्य असतात.&lt;br&gt;

== सदस्यांची पात्रता ==
#तो भारताचा नागरिक असावा.&lt;br&gt;
#त्याच्या वयाची ३० वर्ष पूर्ण झालेली असावी.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
#संसदेने वेळोवेळी विहित केलेल्या अटी त्याला मान्य असाव्यात.&lt;br&gt;

== सदस्यांचा कार्यकाल ==

सदस्यांचा कार्यकाल 6 वर्ष इतका असतो.

== विधानपरिषदेचा कार्यकाल ==

विधानपरिषद हे स्थायी सभागृह आहे ते कधीही विसर्जित होत नाही. दर दोन वर्षानी 1/3 सदस्य निवृत्त होतात आणि तेवढेच नव्याने त्यांच्या जागी निवडले जातात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== गणसंख्या ==
१/१०  इतकी गणसंख्या असतो.
== अधिवेशन ==

दोन अधिवेशनांमध्ये सहा महिन्यापेक्षा जास्त अंतर नसावे.

== सभापती व उपसभापती ==

विधानपरिषदेत निवडून आलेल्या सदस्यांकडून एका सदस्याची सभापती तर दुसऱ्या एका सदस्याची उपसभापती म्हणून निवड केली जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last1=Patil|first1=Dhanshri|title=विधानपरिषदेबद्दल संपूर्ण माहिती|दुवा=https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|ॲक्सेसदिनांक=12 नोव्हेंबर 2019|काम=MPSC World|प्रकाशक=MPSC World|दिनांक=21 ऑगस्ट 2015|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
== मतदारसंघ आणि सदस्य (७८)==
महाराष्ट्र विधान परिषदेचे अलीकडील सदस्य खालीलप्रमाणे आहेत&lt;ref&gt;http://mls.org.in/pdf2021/winter/list-of-council-member.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}&lt;/ref&gt;

=== विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले (३०) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले'''&lt;/span&gt;
|-
| १
| [[प्रवीण दरेकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| २
| [[राम शिंदे|राम शंकरराव शिंदे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ३
| [[श्रीकांत भारतीय]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ४
| [[उमा खापरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ५
| [[प्रसाद लाड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ६
| [[आमश्या फुलजी पाडवी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|८ जुलै २०२२
| rowspan=&quot;2&quot;|७ जुलै २०२८
| २३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी राजीनामा ([[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] निवडून गेले)
|-
| [[चंद्रकांत रघुवंशी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २३ नोव्हेंबर २०२४  ते ४ जुलै २०२८ च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड 
|-
| ७
| [[रामराजे नाईक निंबाळकर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ८
| [[सचिन अहिर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ९
| [[भाई जगताप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| १०
| [[एकनाथ गणपत खडसे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२२
| ७ जुलै २०२८
|  
|-
| ११
| [[पंकजा गोपीनाथ मुंडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| १२
| [[योगेश कुंडलिक टिळेकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| १३
| [[परिणय फुके|परिणय रमेश फुके]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| १४
| [[अमित गणपत गोरखे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| १५
| [[सदाभाऊ खोत]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १६
| [[प्रज्ञा राजीव सातव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२८ जुलै २०२४
| rowspan=&quot;2&quot;|२७ जुलै २०३०
| १५ डिसेंबर २०२५ रोजी राजीनामा ([[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षात]] प्रवेश)
|-
| [[प्रज्ञा राजीव सातव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १५ डिसेंबर २०२५ ते २७ जुलै २०३० च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड (पक्षबदल करून पुन्हा निवडून आल्या)
|-
| १७
| [[कृपाल तुमाने|कृपाल बाळाजी तुमाने]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| १८
| [[भावना पुंडलिकराव गवळी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| १९
| [[शिवाजीराव गर्जे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २०
| [[राजेश उत्तम विटेकर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| rowspan=&quot;2&quot;|२८ जुलै २०२४
| rowspan=&quot;2&quot;|२७ जुलै २०३०
| २३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी राजीनामा ([[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] निवडून गेले)
|-
| [[संजय विनायक खोडके]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २३ नोव्हेंबर २०२४ ते २७ जुलै २०३० च्या उर्वरीत शेष काळासाठी पोटनिवडणूकीद्वारे निवड  
|-
| २१
| [[मिलिंद नार्वेकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
|  
|-
| २२
| [[प्रमोद जठार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २३
| [[सुनील कर्जतकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २४
| [[संजय भेंडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २५
| [[माधवी नाईक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २६
| [[विवेक कोल्हे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २७
| [[बच्चू कडू|ओमप्रकाश बाबाराव ''बच्चू'' कडू]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २८
| [[नीलम गोऱ्हे|डॉ. नीलम दिवाकर गोऱ्हे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| २९
| [[झीशान सिद्दिकी|झीशान झियाउद्दीन सिद्दिकी]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|-
| ३०
| [[अंबादास दानवे|अंबादास एकनाथराव दानवे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १४ मे २०२६
| १३ मे २०३२
|  
|}

=== स्थानिक प्राधिकरणांच्या मतदारसंघातून निवडून आलेले (२२) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;10&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''स्थानिक प्राधिकरणांच्या मतदारसंघातून निवडून आलेले'''&lt;/span&gt; 
|-
| १
| [[मुंबई स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई I]] 
| सुनील शिंदे
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
|  
|-
| २
| [[मुंबई स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई II]] 
| राजहंस धनंजय सिंह
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
|  
|-
| ३
| [[धुळे-नंदूरबार स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|धुळे-नंदूरबार]] 
| अमरीश रसिकलाल पटेल
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
|  
|-
|  ४
| |[[नागपूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर]] 
| [[पोतदार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २२ जुन २०२६
| १ जानेवारी २०२८
|
|-
| ५
| [[अकोला-वाशिम-बुलढाणा स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|अकोला-वाशिम-बुलढाणा]] 
| वसंत खंडेलवाल
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
| 
|-
| ६
| [[कोल्हापूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|कोल्हापूर]] 
| [[सतेज पाटील|सतेज ज्ञानदेवराव पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
| 
|-
| ७
| [[औरंगाबाद-जालना स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|औरंगाबाद-जालना]] 
| colspan=&quot;8&quot;| ''२९ ऑगस्ट २०२५ पासून रिक्त'' (जागेचा कार्यकाळ संपला व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका प्रलंबित असल्याने जोवर जिल्यातील सर्व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका होत नाहीत तोपर्यंत विधान परिषदेची निवडणूक होऊ शकत नाही)
|-
| ८
| [[उस्मानाबाद-लातूर-बीड स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|उस्मानाबाद-लातूर-बीड]] 
| colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;5&quot;| ''२२ जून २०२४ पासून रिक्त'' (जागेचा कार्यकाळ संपला व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका प्रलंबित असल्याने जोवर जिल्यांतील सर्व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका होत नाहीत तोपर्यंत विधान परिषदेची निवडणूक होऊ शकत नाही)
|-
| ९
| [[अमरावती स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|अमरावती]] 
|-
| १०
| [[वर्धा-चंद्रपूर-गडचिरोली स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|वर्धा-चंद्रपूर-गडचिरोली]] 
|-
| ११
| [[नाशिक स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नाशिक]] 
|-
| १२
| [[परभणी-हिंगोली स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|परभणी-हिंगोली]] 
|-
| १३
| [[रायगड-रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|रायगड-रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग]] 
| colspan=&quot;8&quot;| ''१ जून २०२४ पासून रिक्त'' (जागेचा कार्यकाळ संपला व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका प्रलंबित असल्याने जोवर जिल्यातील सर्व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका होत नाहीत तोपर्यंत विधान परिषदेची निवडणूक होऊ शकत नाही)
|-
| १४
| [[जळगाव स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|जळगाव]] 
| colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;7&quot;| ''६ डिसेंबर २०२२ पासून रिक्त'' (जागेचा कार्यकाळ संपला व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका प्रलंबित असल्याने जोवर जिल्यांतील सर्व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका होत नाहीत तोपर्यंत विधान परिषदेची निवडणूक होऊ शकत नाही)
|-
| १५
| [[भंडारा-गोंदिया स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|भंडारा-गोंदिया]] 
|-
| १६
| [[पुणे स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|पुणे]] 
|-
| १७
| [[सांगली-सातारा स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|सांगली-सातारा]] 
|-
| १८
| [[नांदेड स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नांदेड]] 
|-
| १९
| [[यवतमाळ स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|यवतमाळ]] 
|-
| २०
| [[ठाणे-पालघर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|ठाणे-पालघर]] 
|-
| २१
| [[अहमदनगर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|अहमदनगर]] 
| colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''२ जानेवारी २०२२ पासून रिक्त'' (जागेचा कार्यकाळ संपला व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका प्रलंबित असल्याने जोवर जिल्यांतील सर्व स्थानिक प्राधिकरणांच्या निवडणूका होत नाहीत तोपर्यंत विधान परिषदेची निवडणूक होऊ शकत नाही)
|-
| २२
| [[सोलापूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|सोलापूर]] 
|}

=== शिक्षक मतदारसंघातून निवडून आलेले (७) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;10&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''शिक्षक मतदारसंघातून निवडून आलेले'''&lt;/span&gt; 
|-
| १
| [[पुणे शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|पुणे]] 
| [[जयंत आसगावकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ७ डिसेंबर २०२०
| ६ डिसेंबर २०२६
|  
|-
| २
| [[अमरावती शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|अमरावती]] 
| [[किरण सरनाईक]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ७ डिसेंबर २०२०
| ६ डिसेंबर २०२६
|  
|-
| ३
| [[कोकण शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|कोकण]] 
| [[ज्ञानेश्वर बारकू म्हात्रे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ फेब्रुवारी २०२३
| ७ फेब्रुवारी २०२९
|  
|-
| ४
| [[औरंगाबाद शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|औरंगाबाद]] 
| [[विक्रम काळे|विक्रम वसंतराव काळे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ फेब्रुवारी २०२३
| ७ फेब्रुवारी २०२९
| 
|-
| ५
| [[नागपूर शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर]] 
| [[सुधाकर गोविंद आडबाले]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ फेब्रुवारी २०२३
| ७ फेब्रुवारी २०२९
|  
|-
| ६
| [[मुंबई शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई]] 
| [[जगन्नाथ अभ्यंकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२४
| ७ जुलै २०३०
|  
|-
| ७
| [[नाशिक शिक्षक विधान परिषद मतदारसंघ|नाशिक]] 
| [[किशोर दराडे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२४
| ७ जुलै २०३०
|  
|}

=== पदवीधर मतदारसंघातून निवडून आलेले (७) ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;10&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पदवीधर मतदारसंघातून निवडून आलेले'''&lt;/span&gt; 
|-
| १
| [[नागपूर पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर]] 
| [[अभिजीत वामनराव वंजारी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ७ डिसेंबर २०२०
| ६ डिसेंबर २०२६
|  
|-
| २
| [[औरंगाबाद पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|औरंगाबाद]] 
| [[सतीश भानूदास चव्हाण]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ७ डिसेंबर २०२०
| ६ डिसेंबर २०२६
|  
|-
| ३
| [[पुणे पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|पुणे]] 
| [[अरुण गणपती लाड]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ७ डिसेंबर २०२०
| ६ डिसेंबर २०२६
|  
|-
| ४
| [[अमरावती पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|अमरावती]] 
| [[धिरज रामभाऊ लिंगाडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ फेब्रुवारी २०२३
| ७ फेब्रुवारी २०२९
|  
|-
| ५
| [[नाशिक पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|नाशिक]] 
| [[सत्यजित तांबे पाटील|सत्यजित सुधीर तांबे]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ फेब्रुवारी २०२३
| ७ फेब्रुवारी २०२९
|  
|-
| ६
| [[कोकण पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|कोकण]] 
| [[निरंजन डावखरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ८ जुलै २०२४
| ७ जुलै २०३०
|  
|-
| ७
| [[मुंबई पदवीधर विधान परिषद मतदारसंघ|मुंबई]] 
| [[अनिल परब]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| ८ जुलै २०२४
| ७ जुलै २०३०
|  
|}

=== राज्यपाल नामनिर्देशित (१२) ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! कार्यकाळ सुरुवात
! कार्यकाळ समाप्ती
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मनोनित आमदार'''&lt;/span&gt;
|-
| १
| [[चित्रा वाघ]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| २
| [[विक्रांत पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| ३
| [[बाबूसिंह महाराज राठोड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| ४
| [[हेमंत श्रीराम पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| ५
| [[मनीषा कायंदे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| ६
| [[पंकज छगन भुजबळ]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| ७
| [[इद्रिस नाईकवाडी]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १६ ऑक्टोबर २०२४
| १५ ऑक्टोबर २०३०
|  
|-
| ८
| colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;| ''२०२० पासून रिक्त''
|-
| ९
|-
| १०
|-
| ११
|-
| १२
|}
==२०२६ सालच्या पोट-निवडणूका==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! तारीख
! मतदारसंघ
! मूळ आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! मूळ कार्यकाळ सुरुवात
! मूळ कार्यकाळ समाप्ती 
! पोट-निवडणूक कारण
! निर्वाचित आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! शेष कार्यकाळ सुरुवात
! शेष कार्यकाळ समाप्ती
|-
| १२ मे २०२६
| [[महाराष्ट्र विधानसभा|विधानसभेच्या सदस्यांनी निवडलेले]] 
| [[प्रज्ञा राजीव सातव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| २८ जुलै २०२४
| २७ जुलै २०३०
| राजीनामा
| [[प्रज्ञा राजीव सातव]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| १२ मे २०२६
| २७ जुलै २०३०
|-
| १८ जून २०२६
| [[नागपूर स्थानिक प्राधिकरण विधान परिषद मतदारसंघ|नागपूर स्थानिक प्राधिकरण]] 
| [[चंद्रशेखर बावनकुळे|चंद्रशेखर कृष्णराव बावनकुळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| २ जानेवारी २०२२
| १ जानेवारी २०२८
| राजीनामा
| colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;|१८ जून २०२६
|}

== बाह्य दुवे ==
# http://103.23.150.139/Home/Index
# https://www.mpscworld.com/bharatiy-nyayvyavashtebaddal-sampurn-mahiti/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191112100101/https://www.mpscworld.com/bharatiy-nyayvyavashtebaddal-sampurn-mahiti/ |date=2019-11-12 }}
# https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191112095955/https://www.mpscworld.com/vidhanparishadebaddal-sampurn-mahiti/ |date=2019-11-12 }}
#http://mls.org.in/pdf/Margdarshika.pdf

== संदर्भ आणि नोंदी ==

{{भारताची विधिमंडळे}}
[[वर्ग:महाराष्ट्र शासन]]
[[वर्ग:विधान परिषद]]

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>6ymgkvd52j021j2oirqg0lpc53zx9zw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सतेज पाटील</title>
    <ns>0</ns>
    <id>251336</id>
    <revision>
      <id>2690612</id>
      <parentid>2688362</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:32:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24679-89</username>
        <id>182431</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2690612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6152" sha1="ijj4edbblk0qi8260jr7zkelww6od4p" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय =
| नाव = सतेज डी. पाटील
| सन्मानवाचक प्रत्यय =
| चित्र =
| चित्र आकारमान =
| लघुचित्र =
| चित्र शीर्षक =
| क्रम2 = 
| पद2 = [[महाराष्ट्र शासन|गृह (शहरे), गृहनिर्माण, परिवहन, माहिती तंत्रज्ञान, संसदीय कार्य, माजी सैनिक कल्याण राज्यमंत्री, महाराष्ट्र]]
| कार्यकाळ_आरंभ2 = ३० डिसेंबर २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = ३० जुन, २०२२
| उपराष्ट्रपती =
| उपपंतप्रधान =
| डेप्युटी =
| लेफ्टनंट =
| सम्राट =
| राष्ट्रपती =
| पंतप्रधान =
| राज्यपाल2 = [[भगतसिंग कोश्यारी]]
| गव्हर्नर-जनरल =
| मागील =
| पुढील =
| मतदारसंघ = कोल्हापूर, स्थानिक स्वराज्य संस्था
| बहुमत =
| क्रम1 = 
| पद1 = [[महाराष्ट्र विधान परिषद|सदस्य, महाराष्ट्र विधान परिषद]] 
| कार्यकाळ_आरंभ1        = २ जानेवारी, २०२२
| कार्यकाळ_समाप्ती1        = 
| उपराष्ट्रपती2      = 
| उपपंतप्रधान2  = 
| डेप्युटी2             = 
| लेफ्टनंट2         = 
| सम्राट2            = 
| राष्ट्रपती2          = 
| पंतप्रधान2      = 
| राज्यपाल1           = 
| मागील2         = &lt;!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --&gt;
| पुढील2          = &lt;!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --&gt;
| मतदारसंघ2       = &lt;!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --&gt;
| बहुमत2           = &lt;!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --&gt;
| क्रम =
| जन्मदिनांक           = 
| जन्मस्थान            = 
| मृत्युदिनांक           = 
| मृत्युस्थान            = 
| राष्ट्रीयत्व               = 
| पक्ष                  = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| शिक्षण                 =
| इतर पक्ष               = 
| आई                  =
| वडील                  = [[डी.वाय.पाटील]]
| पती                  = 
| पत्नी                  =
| नाते                  = ऋतुराज पाटील
| अपत्ये                =
| निवास                = कोल्हापूर
| शाळा_महाविद्यालय      = 
| व्यवसाय              = राजकारण
| धंदा                  =
| सही                  =
| संकेतस्थळ             = 
| तळटीपा               = कॉंग्रेस विधीमंडळ गटनेते
}}
'''सतेज(बंटी) ज्ञानदेव पाटील''' हे एक भारतीय राजकारणी आहेत.

* त्यांनी [[महाराष्ट्र शासन|महाराष्ट्राच्या]] गृह (शहरे), गृहनिर्माण, परिवहन, माहिती तंत्रज्ञान, संसदीय कार्य, माजी सैनिक कल्याण या विभागांचे राज्य[[मंत्री]] हे पद भुषविले होते.
* ते [[महाराष्ट्र विधान परिषद|महाराष्ट्र विधान परिषदेत]] कोल्हापूर स्थानिक स्वराज्य संस्था मतदारसंघातून निवडून आलेले आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-50944457|title=उद्धव ठाकरे सरकारच्या मंत्र्यांची संपूर्ण यादी: पक्ष आणि खाती|date=5 जाने, 2020|via=www.bbc.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/maha-cabinet-expansion-first-cabinet-expansion-of-maha-government-led-by-cm-uddhav-thackeray-126407251.html|title=फडणवीस गेले, अजित पवार मात्र पुन्हा आले! उपमुख्यमंत्र्यासह २५ कॅबिनेट,१० राज्यमंत्र्यांना शपथ|website=Divya Marathi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.esakal.com/maharashtra/allocation-portfolios-chief-minister-uddhav-thackeray-declared-249311|title=अखेर खातेवाटप जाहीर; 'या' मंत्र्यांकडे असतील 'ही' खाती &amp;#124; eSakal|website=www.esakal.com}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]]
[[वर्ग:मराठी राजकारणी]]
[[वर्ग:इ.स. १९७२ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>ijj4edbblk0qi8260jr7zkelww6od4p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690613</id>
      <parentid>2690612</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:32:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24679-89</username>
        <id>182431</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2690613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6159" sha1="8vjiau3ma4vxtuvnb36rc3h2qczxxi2" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय =
| नाव = सतेज (बंटी) पाटील
| सन्मानवाचक प्रत्यय =
| चित्र =
| चित्र आकारमान =
| लघुचित्र =
| चित्र शीर्षक =
| क्रम2 = 
| पद2 = [[महाराष्ट्र शासन|गृह (शहरे), गृहनिर्माण, परिवहन, माहिती तंत्रज्ञान, संसदीय कार्य, माजी सैनिक कल्याण राज्यमंत्री, महाराष्ट्र]]
| कार्यकाळ_आरंभ2 = ३० डिसेंबर २०१९
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = ३० जुन, २०२२
| उपराष्ट्रपती =
| उपपंतप्रधान =
| डेप्युटी =
| लेफ्टनंट =
| सम्राट =
| राष्ट्रपती =
| पंतप्रधान =
| राज्यपाल2 = [[भगतसिंग कोश्यारी]]
| गव्हर्नर-जनरल =
| मागील =
| पुढील =
| मतदारसंघ = कोल्हापूर, स्थानिक स्वराज्य संस्था
| बहुमत =
| क्रम1 = 
| पद1 = [[महाराष्ट्र विधान परिषद|सदस्य, महाराष्ट्र विधान परिषद]] 
| कार्यकाळ_आरंभ1        = २ जानेवारी, २०२२
| कार्यकाळ_समाप्ती1        = 
| उपराष्ट्रपती2      = 
| उपपंतप्रधान2  = 
| डेप्युटी2             = 
| लेफ्टनंट2         = 
| सम्राट2            = 
| राष्ट्रपती2          = 
| पंतप्रधान2      = 
| राज्यपाल1           = 
| मागील2         = &lt;!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --&gt;
| पुढील2          = &lt;!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --&gt;
| मतदारसंघ2       = &lt;!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --&gt;
| बहुमत2           = &lt;!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --&gt;
| क्रम =
| जन्मदिनांक           = 
| जन्मस्थान            = 
| मृत्युदिनांक           = 
| मृत्युस्थान            = 
| राष्ट्रीयत्व               = 
| पक्ष                  = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| शिक्षण                 =
| इतर पक्ष               = 
| आई                  =
| वडील                  = [[डी.वाय.पाटील]]
| पती                  = 
| पत्नी                  =
| नाते                  = ऋतुराज पाटील
| अपत्ये                =
| निवास                = कोल्हापूर
| शाळा_महाविद्यालय      = 
| व्यवसाय              = राजकारण
| धंदा                  =
| सही                  =
| संकेतस्थळ             = 
| तळटीपा               = कॉंग्रेस विधीमंडळ गटनेते
}}
'''सतेज(बंटी) ज्ञानदेव पाटील''' हे एक भारतीय राजकारणी आहेत.

* त्यांनी [[महाराष्ट्र शासन|महाराष्ट्राच्या]] गृह (शहरे), गृहनिर्माण, परिवहन, माहिती तंत्रज्ञान, संसदीय कार्य, माजी सैनिक कल्याण या विभागांचे राज्य[[मंत्री]] हे पद भुषविले होते.
* ते [[महाराष्ट्र विधान परिषद|महाराष्ट्र विधान परिषदेत]] कोल्हापूर स्थानिक स्वराज्य संस्था मतदारसंघातून निवडून आलेले आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-50944457|title=उद्धव ठाकरे सरकारच्या मंत्र्यांची संपूर्ण यादी: पक्ष आणि खाती|date=5 जाने, 2020|via=www.bbc.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/maha-cabinet-expansion-first-cabinet-expansion-of-maha-government-led-by-cm-uddhav-thackeray-126407251.html|title=फडणवीस गेले, अजित पवार मात्र पुन्हा आले! उपमुख्यमंत्र्यासह २५ कॅबिनेट,१० राज्यमंत्र्यांना शपथ|website=Divya Marathi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.esakal.com/maharashtra/allocation-portfolios-chief-minister-uddhav-thackeray-declared-249311|title=अखेर खातेवाटप जाहीर; 'या' मंत्र्यांकडे असतील 'ही' खाती &amp;#124; eSakal|website=www.esakal.com}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]]
[[वर्ग:मराठी राजकारणी]]
[[वर्ग:इ.स. १९७२ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>8vjiau3ma4vxtuvnb36rc3h2qczxxi2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मिझानूर रहमान अझहरी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253440</id>
    <revision>
      <id>2690493</id>
      <parentid>2354352</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T00:28:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7867" sha1="rwwgjpvxyg3jj3ugw2m1dxpa0cbttsh" xml:space="preserve">'''मिझानूर रहमान अझहरी''' ({{lang-bn|মিজানুর রহমান আজহারী}}) बांगलादेशातील एक प्रख्यात वक्ता, अभ्यासक आणि इस्लामचा उपदेशक आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.daily-sun.com/post/460032/Islamic-speaker-Mizanur-Rahman-Azhari-postpones-all-waz-mahfils-till-March|title=Islamic speaker Mizanur Rahman Azhari postpones all waz mahfils till March|website=Daily Sun|access-date=2020-03-14|archive-date=2024-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203101422/https://www.daily-sun.com/post/460032/Islamic-speaker-Mizanur-Rahman-Azhari-postpones-all-waz-mahfils-till-March|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://engnews24h.com/the-youth-of-our-society-is-dear-to-islam-mizanur-rahman-azhari/|title=The youth of our society is dear to Islam: Mizanur Rahman Azhari|date=27 December 2019|publisher=|access-date=2020-03-14|archive-date=2020-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200129102615/http://engnews24h.com/the-youth-of-our-society-is-dear-to-islam-mizanur-rahman-azhari/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ntvbd.com/bangladesh/%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%AB%E0%A6%B8%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A7%8B%E0%A6%97%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%AE-%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%A5%E0%A6%97%E0%A6%BF%E0%A6%A4-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%9F%E0%A7%87%E0%A6%B6%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE-%E0%A6%AB%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A7%87-%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%9A%E0%A7%8D%E0%A6%9B%E0%A7%87%E0%A6%A8-%E0%A6%86%E0%A6%9C%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%80-699741|title=তাফসির প্রোগ্রাম স্থগিত, মালয়েশিয়া ফিরে যাচ্ছেন আজহারী|date=6 February 2020|website=NTV Online}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jagonews24.com/topic/মিজানুর-রহমান-আজহারী|title=মাওলানা মিজানুর রহমান আজহারী|website=jagonews24.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.priyo.com/e/1584711-%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%8F%E0%A6%87-%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%B0%E0%A6%B9%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8-%E0%A6%86%E0%A6%9C%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%80|title=কে এই মিজানুর রহমান আজহারী?|website=প্রিয়.কম}}{{मृत दुवा|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://banglarkhobor24.com/archives/303344|title=কে এই মিজানুর রহমান আজহারী? - বাংলার খবর ২৪|first=|last=Newsdesk|website=Banglar Khobor 24}}&lt;/ref&gt;

== कारकीर्द ==
2010 मध्ये इस्लामी संगीत गायक आणि किरात कलाकारासह अझहरीने आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात केली.

===निवडलेले भाषण===
{{columns-list|colwidth=15em|
* स्वामी स्त्री संपोर्के तफसीर
* पोरीबार एर तफसीर
* जेवाबे धोंगशो होबे पृथ्वीबी
* मानुष एबोंग फेरेस्टार मृत्तू
* बिशोनोबीर मोरजदा
* जॅनाटर बोर्नोना
* बेलार जिबोनी
* बिशोनोबीर जीवों कहिनी
* मुसा नबीर जिबोनी
* इब्राहिम नबीर ओजना कहिनी
* रसूल (स्म.) एर जिबोनी
* किआमोटर अलामाट
* मृत्तूर पोअर जिबन
* बिशोनिबी किसर तोरी
* कोबोरेर जिबन
* सोलेमान नाबीर ओजना कहिनी
* मृत्तू, कोबोर, जन्नत, जहन्नम
* चार खलिफर जिबोनी
* बिगगनमोय कुराण
* मुहम्मद (श्री) एर पॅरसॉय
* मुहम्मद सर्वात मोठा नेता आहे
* सुरा अल इंसान तफसीर
* सोन्टन जॉनमर पोर कोरोनिओ
* सुरा मुल्क एर तफसीर
* मस्जिडर ओजाना रोहोसो
* सूर्या मुमीनून तफसीर
* कोबोरेर मोडधे जा घोटबे
* सुरा फातिर तफसीर
* सूर्या लुकमान एर तफसीर
* डोआ कोबुलर गोपन रोहोसो
* मुहम्मद (एसएम) एर पोरिसॉय
* बिया निया तफसीर
* किआमोट कोखों होबे
* सामाजिक वागणूक
* जिबोन सोफोलोटा लेव्हर उपे
* ताओबर फाजिलोट
* मॉरॉन ओ कोबोर
* फेराउन एर कहिनी
* जन्नती नारी अचिया
* सत्यापन केल्याशिवाय गुप्त 10 माहितीवर विश्वास ठेवू नका
* बिगगनमोय कुराण
* सुरा अरर रहमानर तफसीर
* किवाबेर सकोल गुणः माफ कोरेबेन
* जन्नर जययर अमोल
* सूर्या जुमुआ तफसीर
* जन्नती नारी
* सूर मुजामिल एर तफसीर
* बिशो नोबीर अगोमन
* सुरा अल इखलास तफसीर
}}

===दूरदर्शन===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! वर्ष !!शीर्षक !! भूमिका !! चॅनल!! अतीरिक्त नोंदी
|-
| 2010 || ''इस्लाम ओ दीन'' || सह-होस्ट || [[एटीएन बंगाल]] || इस्लामिक टॉक शो
|-
| 2011 || ''अप्नर जिगगासा'' || सह-होस्ट || [[NTV (Bangladeshi TV channel)|NTV]] || इस्लामिक टॉक शो धार्मिक समस्या आणि निराकरणे
|-
| 2011 || ''प्रोस्नो कोरुन'' || Guest Appearance  || [[RTV (Bangladeshi TV channel)|RTV]] ||  धार्मिक प्रश्न आणि समाधानावर आधारित इस्लामिक लाइव्ह टॉक शो
|-
| 2012 || ''इस्लाम ओ सुंदोर जीबन'' || सह-होस्ट || [[वैशाखी टीव्ही]] || इस्लामिक शो&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=GCJAZf_wmUE|title=ইসলাম ও সুন্দর জীবন - মিজানুর রহমান আজহারী &amp;#124; Islam O Sundor Jibon &amp;#124; EP - 166 &amp;#124; Mizanur Rahman Azhari|via=www.youtube.com}}&lt;/ref&gt; 
|-
| 2013 || ''शांतीर पोथे'' || सह-होस्ट || [[वैशाखी टीव्ही]] || इस्लामिक शो&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Pcpi3LupycA|title=Islamic Talk Show &amp;#124; শান্তির পথে &amp;#124; Shantir Pothe &amp;#124; Ep - 06 &amp;#124; Islamic Show|via=www.youtube.com}}&lt;/ref&gt;
|}

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी|colwidth=30em}}

[[वर्ग:मुस्लिम धर्मगुरू]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>rwwgjpvxyg3jj3ugw2m1dxpa0cbttsh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>द होली सायन्स</title>
    <ns>0</ns>
    <id>254309</id>
    <revision>
      <id>2690423</id>
      <parentid>2653314</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:14:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23118" sha1="lfigd5epwl5evlq5c0fsbcbkw721pb3" xml:space="preserve">[[File:Sriyukteswar.jpg|thumb|श्री युक्तेश्वर गिरी]]

द होली सायन्स (पवित्र विज्ञान) हे स्वामी श्री [[युक्तेश्वर गिरी]] यांनी सन १८९४ मध्ये ‘कैवल्य दर्शनम’ या शीर्षकाखाली लिहिलेले एक पुस्तक आहे. ह्या पुस्तकास [[परमहंस योगानंद]] यांची प्रस्तावना आहे. प्रस्तावना वर्ष आहे इ. स. १९४९ (पुस्तकाप्रमाणे २४९ द्वापार). हे पुस्तक सन १८९४ मध्ये लिहिले गेले (द्वापार १९४). युक्तेश्वर गिरी हे परमहंस योगानंदांचे (‘ऑटोबायॉग्रफी ऑफ अ योगी’चे विख्यात लेखक) गुरू होत.

युक्तेश्वर सांगतात की हे पुस्तक त्यांनी [[महावतार बाबाजी]] यांच्या विनंतीवरून लिहिले. या पुस्तकात [[बायबल]] आणि उपनिषदांच्या समांतर प्रतिपादनांची तुलना करून सर्व धर्मांच्या एकत्वाचा संदेश देण्याचा प्रयत्न केलेला आहे. 

== पुस्तकाचा हेतू ==

प्रस्तावनेत युक्तेश्वर लिहितात - या पुस्तकाचा उद्देश हे दाखवून देणे आहे की ‘सर्व धर्मांमध्ये मुळात एकता आहे; विविध धर्ममतांनी सांगितलेल्या सत्यांमध्ये कोणताही फरक नाही. ज्या पद्धतीने जगाची उत्क्रांती झालेली आहे ती पद्धत एकच आहे आणि सर्व धर्मग्रंथांनी एकाच ध्येयाची कबुली दिलेली आहे.” 

या पुस्तकात न्यू टेस्टामेंटमधील, विशेषतः बुक ऑफ रिव्हिलेशनमधील परिच्छेदांची [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]] श्लोकांशी तुलना केलेली आहे. प्रस्तावनेत पुढे आणखी म्हटलेले आहे - ‘हे पुस्तक ज्ञानविकासाच्या चार अवस्थांप्रमाणे चार भागांमध्ये विभागलेले आहे.’ हे चार भाग आहेत : द गॉस्पेल ([[वेद]]), द गोल (अभीष्टम्‌), द प्रोसिजर (साधनम्) आणि द रिव्हिलेशन (विभूती).

== युग सिद्धांत ==
या पुस्तकाच्या प्रस्तावनेत श्री युक्तेश्वर यांनी युगचक्राबाबत आपले स्पष्टीकरण दिलेले आहे. हे स्पष्टीकरण पारंपरिक मताहून निराळे आहे. युक्तेश्वर यांच्या म्हणण्यानुसार पृथ्वी सध्या द्वापारयुगात आहे, कलियुगात नाही. बहुतांश भारतीय पंडितांचा असा विश्वास आहे की सध्याचा काळ कलियुग आहे. 

युक्तेश्वरांचा सिद्धांत खालील मुद्द्यांवर आधारित आहे :
* खगोलशास्त्रानुसार उपग्रह आपल्या ग्रहांभोवती फिरतात, ग्रह आपल्या अक्षांभोवती फेर धरत उपग्रहांसह सूर्याभोवती फिरतात; सूर्य एका ताऱ्यास युगल/द्वैती (जोडीदार) म्हणून घेतो आणि ग्रहोपग्रहांसह त्याच्याभोवती फिरतो; सूर्याच्या ह्या एका प्रदक्षिणेस (जोडीदाराभोवती) सुमारे २४,००० पृथ्वीय वर्षे लागतात. (द्वैती ताऱ्यांवर संशोधन करणारी 'बायनरी रिसर्च इन्स्टिट्यूट' ही एक संस्था आहे.)&lt;ref&gt;संकेतस्थळ : http://binaryresearchinstitute.com/bri/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200417084202/http://binaryresearchinstitute.com/bri/ |date=2020-04-17 }}&lt;/ref&gt; ह्या प्रदक्षिणेमुळे राशीचक्राभोवती संपातबिंदूंना अनुगती (मागे सारणारी गती) प्राप्त होते. सूर्यास आणखी एक गती आहे जिच्यानुसार तो ‘विष्णूनाभी’ या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या महाकेंद्राभोवती फिरतो. हे महाकेंद्र म्हणजे ब्रह्माचे (येथे ब्रह्म म्हणजे वैश्विक चुंबकत्व, सर्जक शक्ती) स्थान होय. ब्रह्माद्वारे धर्माचे नियमन होते (इथे धर्म म्हणजे आंतरिक विश्वाचा मानसिक सद्गुण).  
* सूर्य आपल्या युगलाभोवती प्रदक्षिणा घालताना जेव्हा ब्रह्मस्थानाच्या सर्वाधिक जवळ येतो तेव्हा धर्मगुण इतका विकसित झालेला असतो की मानवास सर्वकाही, अगदी आत्म्याची गुपितेही सहज समजू शकतात.  
* सूर्य आपल्या कक्षेत ब्रह्मस्थानापासून सर्वाधिक दूर असलेल्या जागी जातो तेव्हा धर्मगुण इतका घटतो की माणूस स्थूल भौतिक निर्मितीपलीकडे काहीही समजू शकत नाही. उलटप्रवासात आणखी बारा हजार वर्षांमध्ये धर्मगुण वाढत जातो. बारा हजार वर्षांचा हा काळ समग्र बदल घडवतो, बाहेरच्या भौतिक जगातनी आतल्या बौद्धिक वा विद्युत जगात – या काळालाच ‘दैवी युग’ म्हणतात. अर्थात २४,००० वर्षांमध्ये सूर्य एक विद्युतचक्र पूर्ण करतो – चढत्या कंसात १२,००० वर्षेनी उतरत्या कंसात १२,००० वर्षे.

== चार युगांचा कालावधी ==
# कलियुग – १२०० वर्षे (१/२०) – धर्मगुण १/४ विकसित, पहिली अवस्था, स्थूल बदलांचे आकलन 
# द्वापारयुग – २४०० वर्षे (२/२०) – धर्मगुण १/२ विकसित, दुसरी अवस्था, वीजेचे व तिच्या सूक्ष्म गुणांचे आकलन (बाह्य जगाची निर्मितीतत्त्वे) 
# त्रेतायुग – ३६०० वर्षे (३/२०) – धर्मगुण तिसरी अवस्था, दैवी चुंबकत्वाचे आकलन (ज्या विद्युतशक्तीवर निर्मितीचे अस्तित्त्व अवलंबून असते).  
# सत्ययुग – ४८०० वर्षे (४/२०) – धर्मगुण चौथी अवस्था, परमेश्वराचे तसेच दृष्य जगतापलीकडील आत्म्यांचे आकलन. 

== मनुस्मृतीतील श्लोक ==
मनुस्मृतीत युगकालदर्शक श्लोक आढळून येतात (१.६९ ते १.७२). त्यांचा अर्थ असा :
कृतयुग (सत्ययुग) चार हजार वर्षांचे असते. त्याचा उदयकाळ व अस्तकाळ प्रत्येकी ४०० वर्षांचा असतो. एकूण ४०० + ४००० + ४०० = ४८०० वर्षे. अन्य तीन युगांमध्ये युगकालाचे हजार व उदयास्ताचे शंभर एकेकाने कमी होतात (म्हणजे ३०००, ३००; २०००, २००; १०००, १०० असे). चतुर्युगाच्या १२,००० वर्षांना देवयुग म्हणतात. हजार दैवी युगांची बेरीज म्हणजे ब्रह्माचा एक दिवस व तेवढ्याच कालावधीची एक रात्र.

भाष्यकारांनी मुळात मनुस्मृतीत नसलेले 'एक दैवी दिवस म्हणजे पृथ्वीवरील एक वर्ष' असे सूत्र मांडून गफलत केलेली आहे, असे युक्तेश्वर म्हणतात.

== सध्याच्या युगचक्राचा धावता आढावा ==
इसपू ११,५०१ पासून (तेव्हा शरदसंपात मेष राशीत होता) सूर्य ब्रह्माच्या अतिनिकटबिंदूपासून दूर जाऊ लागला, माणसाचा बौद्धिक स्तर घसरू लागला (म्हणजे साधारण साडेतेरा हजार वर्षांपूर्वी सत्ययुग होते). पुढच्या ४८०० वर्षांमध्ये (इसपू ११५०० – ६७००) आध्यात्मिक ज्ञान जाणण्याची माणसाची क्षमता संपली. पुढच्या ३६०० वर्षांमध्ये (उतरते त्रेतायुग इसपू ६७०० - ३१००) दैवी चुंबकत्व जाणण्याची माणसाची क्षमता संपली. पुढच्या २४०० वर्षांमध्ये (उतरते द्वापारयुग इसपू ३१०० - ७००) विद्युत वा तिचे गुणधर्म जाणण्याची माणसाची क्षमता संपली. आणखी १२०० वर्षांमध्ये (इसपू ७०० – सन ५००) सूर्य उतरत्या कलियुगातून गेला आणि ब्रह्मापासूनचा अतिदूरस्थ बिंदू त्याने गाठला (तेव्हा शरदसंपात तुळेत होता). माणसाची बौद्धिक क्षमता इतकी घटली की निर्मितीच्या स्थूल घटकांशिवाय त्याला काहीही समजू शकत नव्हते. सन ५०० च्या सुमाराचा हा कलियुगाचा काळ चोवीस हजार वर्षांतील काळाकुट्ट भाग होता. जगभरात सर्वत्र या काळात अज्ञान व कष्टच कष्ट होते.

सन ४९९ पासून सूर्य पुन्हा ब्रह्मस्थानाकडे निघाला, माणसाची बुद्धी विकसित होऊ लागली. चढत्या कलियुगाच्या ११०० वर्षांमध्ये (सन ५०० - १६००) बुद्धी इतकी जड होती की तिला विद्युत, सूक्ष्मभूत, निर्मितीचे सूक्ष्मकण यांचे ज्ञान नव्हते. राजकीय क्षितिजावर कोणत्याही साम्राज्यात शांती नव्हती.

कलि-द्वापार संधीच्या १०० वर्षांमध्ये वीजेच्या सूक्ष्म बाबींचे, पंचतन्मात्रांचे ज्ञान माणसाला झाले, राजकीय शांती येऊ लागली (सन १६००-१७००). १६०० – विल्यम गिल्बर्ट चुंबकीय बल शोधले, सर्व पदार्थांमधील विजेचा शोध लावला. १६०९ – केप्लरचे नियम, गॅलिलिओची दुर्बिण. १६२१ – हॉलंडचा ड्रेबेल – सूक्ष्मदर्शकाचा शोध. १६७० – न्यूटन गुरुत्वाकर्षण. १७०० – टॉमस सेव्हरी वाफेचे एंजिन. १७२० – स्टीफन ग्रे : मानवी देहावरील विजेच्या प्रभावाचा शोध. लोक एकमेकांचा आदर करू लागले, संस्कृती प्रगत झाल्या. [[नेपोलियन बोनापार्ट]] नवी विधीव्यवस्था. अमेरिका स्वतंत्र झाली, युरोपचे अनेक भाग शांत होते. रेल्वे-तारांचे जाळे. सन १८९९ मध्ये, द्वापारसंधीची २०० वर्षे संपल्यावर २००० वर्षांचे खरे द्वापारयुग सुरू होईल. या काळात विजेचे व तिच्या गुणधर्मांचे संपूर्ण ज्ञान मानवास होईल. हा काळाचा महिमा!

== पंचांगांमधील चुकीची कारणमीमांसा ==
हिंदू पंचांगांमध्ये जगाची स्थिती योग्य तऱ्हेने दाखवलेली नाही. घोर कलियुगातील कुल्लुक भट्टासारख्या संस्कृत पंडितांच्या गैरसमजांमुळे कलियुग ४३२००० वर्षांचे, त्यापैकी ४९९४ वर्षे गेली आहेत असे मानले जाऊ लागले (लेखनकाल सन १८९४ आहे हे लक्षात घ्यावे.) हे खरे नाही!

पंचांगांमध्ये चूक इसपू ७०० दरम्यान परिक्षिताच्या काळात शिरली. तेव्हा उतरते द्वापारयुग नुकतेच संपले होते. घोर कलियुगाचा आरंभ जाणून युधिष्ठिराने आपल्या नातवाला सिंहासन दिले आणि दरबारातील सर्व विद्वानांसह हिमालयात गेला. युगगणना जाणणारा कुणी दरबारात उरला नाही. म्हणून द्वापाराची २४०० वर्षे संपवून कलियुगाचे पहिले वर्ष कुणी मोजले नाही. ते कलियुग २४०१ मानण्यात आले. सन ४९९ मध्ये खरेतर कलियुगाची १२०० वर्षे संपली, सूर्य ब्रह्मापासून अतिदूरस्थ बिंदूकडे गेला, तेव्हाही कलियुग १२०० न मोजता कलियुग ३६०० मानण्यात आले. 

सन ४९९ पासून चढते कलियुग सुरू झाल्यावर बुद्धीविकास होऊ लागला तसे काही विद्वानांच्या लक्षात आले की प्राचीन ऋषींनी कलियुगास १२०० वर्षेच दिली होती. त्यांना चूक समजली, कारण मात्र समजले नाही. मेळ घालण्यासाठी त्यांनी असे मानले की ही १२०० वर्षे मानवी / पृथ्वीची नव्हेत तर दैवी आहेत (३० दैवी दिवसांचा एक महिना असे १२ दैवी महिने, एक दैवी दिवस पृथ्वीवरील एका वर्षाचा). १२०० दैवी वर्षे = १२०० गुणिले ३६० दिवस = ४३२०००.

योग्य निष्कर्षाप्रत येण्यासाठी सन १८९४ मधील वसंतसंपाताचे स्थान दिलेले आहे. ते पाहता मेषेपासून वसंतसंपात ढळू लागल्यापासून १३९४ वर्षे उलटली असे दिसून येते. यातून चढत्या कलियुगाची १२०० वर्षे वगळता १९४ वर्षे येतात. ह्या १३९४ मध्ये ३६०० वर्षे (उतरते कलियुग + द्वापार) मिळवली की येतात ४९९४ वर्षे. (कलियुगाची इतकी वर्षे सरली मानतात – उपरोल्लेखित).

सन ४०९९ मध्ये त्रेतायुगाचा आरंभ होईल, तेव्हा मानवास दैवी चुंबकत्व समजेल. काळाचे बंधन तोडू शकलेल्या काही श्रेष्ठ व्यक्ती आहेत, ज्या आता जिवंत आहेत, सामान्य मानवास न समजणाऱ्या गोष्टी त्यांना समजलेल्या आहेत.
व्यक्तीआधारित कालगणनेपेक्षा तारकासमूहांवर आधारित शास्त्रीय गणना असावी असे म्हणून प्रस्तावनेचा शेवट करण्यात आलेला आहे.

== जग्गी वासुदेवांचा दुजोरा ==
हीच युगकल्पना (युक्तेश्वर गिरींच्या पुस्तकाप्रमाणे) ईशा फाऊंडेशनच्या सद्गुरू जग्गी वासुदेवांनी सांगितलेली आहे.&lt;ref&gt;सद्गुरू जग्गी वासुदेव यांचा लेख, दुवा : https://isha.sadhguru.org/in/en/wisdom/article/kali-yuga-end-lies-ahead&lt;/ref&gt; फरक आहे तो वर्षांच्या संख्येचा. सूर्य स्वतःच्या युगल ताऱ्याभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास २५,९२० वर्षे घेतो, असे सद्गुरूंनी म्हटलेले आहे. त्यांच्या म्हणण्यानुसार कालावधी असे : सतयुग – ५१८४ वर्षे, त्रेतायुग – ३८८८ वर्षे, द्वापारयुग – २५९२ वर्षे आणि कलियुग १२९६ वर्षे. अर्थात, त्यांच्याही सांगण्यानुसार सद्यकाल हे कलियुग नाही, चढते द्वापारयुग आहे. त्यांच्या म्हणण्यानुसार सन २०८२ मध्येच जग त्रेतायुगात प्रवेश करेल. कुरूक्षेत्र युद्ध इसपू ३१४० मध्ये संपले असे मानून त्यांनी कालगणना केलेली आहे.

== संदर्भ ==</text>
      <sha1>lfigd5epwl5evlq5c0fsbcbkw721pb3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>व्हेंटिलेटर (मराठी चित्रपट)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>255316</id>
    <revision>
      <id>2690556</id>
      <parentid>2592581</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* कास्ट */</comment>
      <origin>2690556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13140" sha1="3eobxrybsn0movl7h6s3m4tsgs5o3qv" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट चित्रपट
|नाव=व्हेंटिलेटर
|दिग्दर्शन=राजेश मापुस्कर
|निर्मिती=प्रियंका चोप्रा &lt;br&gt; मधु चोप्रा
|imdb_id=tt6120548
|उत्पन्न=२५ कोटी
|निर्मिती_खर्च=३.५ कोटी
|संगीत=रोहन प्रधान
|प्रदर्शन तारीख=४ नोव्हेंबर २०१६
|भाषा=मराठी
|छायाचित्र=
}}

'''व्हेंटीलेटर''' हा २०१६चा विनोदी-नाटक [[मराठी]] [[चित्रपट]] आहे.  तो राजेश मापुस्कर यांनी दिग्दर्शित केला तर [[प्रियांका चोप्रा|प्रियांका चोप्राने]] चित्रपटाची निर्मिती केली. या चित्रपटात [[आशुतोष अशोक गोवारीकर]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/i-like-to-tell-untold-stories-says-ashutosh-gowariker/story-xBt6HvZwla9iT63v45XL5H.html|title=I like to tell untold stories, says Ashutosh Gowariker|date=2019-12-05|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-05-09}}&lt;/ref&gt;, [[जितेंद्र जोशी]], सुलभा आर्य आणि [[सुकन्या कुलकर्णी-मोने|सुकन्या कुलकर्णी]] मोन यांच्यासह १००हून अधिक कलाकारांचा समावेश आहे. हा चित्रपट कामरकर कुटुंबाची एक कथा आहे ज्यात कुटुंबाचा सर्वात मोठा सदस्य असलेले गजू काका कोमामध्ये गेले असून गणेश चतुर्थीच्या काही दिवस आधी त्यांना  व्हेंटिलेटरवर ठेवले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.republicworld.com/entertainment-news/bollywood-news/priyanka-chopras-hit-marathi-songs-from-her-movies-as-a-producer|title=Priyanka Chopra's hit Marathi songs from her movies as a producer|last=World|first=Republic|website=Republic World|access-date=2020-05-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.iwmbuzz.com/television/photos/handsome-tvs-krishna-sumedh-mudgalkars-journey-top/2020/04/19|title=The handsome TV's Krishna Sumedh Mudgalkar's journey to the top|date=2020-04-19|website=IWMBuzz|language=en-US|access-date=2020-05-09}}&lt;/ref&gt;

कुटुंबातील एकाला इस्पितळात दाखल करून व्हेंटिलेटर लावल्यानंतर दिग्दर्शकाला या चित्रपटाच्या पटकथाची कल्पना आली. त्याने आपल्या कुटुंबातील सदस्यांच्या सर्व प्रतिक्रिया लक्षात घेतल्या आणि कठीण परिस्थितीचा विनोदबुद्धीने सामना करण्याचा प्रयत्न केला. चित्रपट मानवी भावना आणि कॉमेडी यांचे मिश्रण आहे जे प्रेक्षकांना भावनांमध्ये सामील करते. ते पूर्ण झाल्यावर त्यांनी अनेक निर्मात्यांकडे संपर्क साधला, जे संशयी होते आणि त्यांनी मराठीत ते तयार करण्यापासून परावृत्त करण्याचा प्रयत्न केला. नंतर बॉलिवूड अभिनेत्री प्रियांका चोप्राने ती तिच्या प्रोडक्शन कंपनी पर्पल पेबल पिक्चर्स अंतर्गत निर्मितीसाठी स्वीकारली&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/movies/made-ventilator-for-my-father-priyanka-chopra-1370081.html|title=Made Ventilator For My Father: Priyanka Chopra|date=2017-04-09|website=News18|access-date=2020-05-09}}&lt;/ref&gt;. चोप्राला मराठी चित्रपट निर्मिती करावी लागेल&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/110216/priyanka-chopra-s-production-hose-begins-shooting-first-marathi-film-%E2%80%9C-ventilator.html|title=Priyanka Chopra’s production house begins shooting first Marathi film – Ventilator|date=2016-02-11|website=Deccan Chronicle|language=en|access-date=2020-05-09}}&lt;/ref&gt; आणि मराठा इंडस्ट्रीला काही वाटा द्यावा अशी इच्छा होती.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/tags/ventilator-marathi-film.html|title=Ventilator Marathi film- Latest News on Ventilator Marathi film {{!}} Read Breaking News on Zee News|website=Zee News|access-date=2020-05-09}}&lt;/ref&gt;

हा चित्रपट ४  नोव्हेंबर २०१६ रोजी महाराष्ट्रामध्ये आणि इतर अनेक शहरांमध्ये प्रदर्शित झाला होता. व्हेंटिलेटरने त्याच्या दिग्दर्शनासाठी, पटकथेची भूमिका, कलाकारांचे प्रदर्शन, संगीत आणि विनोद आणि भावनांच्या उपचारांसाठी प्रशंसा केली. चित्रपटाने थेट प्रेक्षकांच्या मनाला स्पर्श केला. हा चित्रपट ३.५ कोटी अल्प बजेटवर तयार करण्यात आला होता आणि प्रदर्शित झाल्यानंतर हा चित्रपट व्यावसायिक कार्यान्वित झाला आणि बॉक्स ऑफिसवर २५ कोटीची कमाई झाली. ऑक्टोबर २०१७  पर्यंत व्हेंटिलेटर हा आतापर्यंतचा दहावा सर्वाधिक कमाई करणारा मराठी चित्रपट आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/movie-reviews/ventilator-review-a-bickering-family-that-fights-but-sticks-together/story-Vd4EZNRI3d4j9FbspIoRYN.html|title=Ventilator review: A bickering family that fights but sticks together|date=2016-11-04|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-05-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/priyanka-chopra-marathi-film-firebrand-netflix-release-5571473/|title=Priyanka Chopra’s Marathi film Firebrand to release on Netflix|date=2019-02-06|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-US|access-date=2020-05-09}}&lt;/ref&gt;

== पुरस्कार ==
व्हेंटिलेटरने ६४  व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारात तीन पुरस्कार जिंकले. राजेश मापुस्कर यांना सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक म्हणून सन्मानित करण्यात आले होते. २०१७ च्या फिल्मफेर मराठी पुरस्कारांमध्ये या चित्रपटाला १६ सर्वोत्तम प्रकारात नामांकन देण्यात आले होते. सर्वोत्कृष्ट चित्रपट, मापुस्करसाठी सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता जितेंद्र जोशी जोशी, सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता यांचा समावेश होता.आशुतोष गोवारीकर आणि सुकन्या कुलकर्णी मोनेसाठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री. २०१ title मध्ये याच शीर्षकाखाली चित्रपटाचा गुजराती भाषेत रीमेक करण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.filmfare.com/reviews/movie-review-ventilator-16489.html|title=Movie Review: Ventilator|website=filmfare.com|language=en|access-date=2020-05-09}}&lt;/ref&gt;

== कास्ट ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!अभिनेत्याचे नाव
!भूमिका
|-
|[[आशुतोष गोवारीकर]] 
|राजा कामेरकर
|-
|[[जितेंद्र जोशी]]
|प्रसन्न कामरकर 
|-
|[[सुलभा आर्य]]
|मंदा(प्रसन्नाची आई)
|-
|[[सुकन्या कुलकर्णी|सुकन्या कुलकर्णी मोने]]
|सारिका (प्रसन्नाची बहीण)
|-
|[[विजू खोटे]]
|शिरीष आप्पा 
|-
|[[संजीव शाह]]
| -
|-
|[[निलेश दिवेकर]]
|साई 
|-
|[[कीर्ती आडारकर]]
|लता 
|-
|[[राहुल सोलापूरकर]]
|नंदन
|-
|[[शशांक शेंडे]]
| -
|-
|[[अच्युत पोतदार]]
| -
|-
|[[उषा नाडकर्णी]]
|अक्का
|-
|[[निखिल रत्नपारखी]]
|प्रीतम
|-
|[[स्वाती चिटणीस]]
|इंदू
|-
|[[सतीश आळेकर|सतीश अलेकर]]
|भाऊ (राजाचे वडील)
|-
|[[दीपक शिर्के]] 
|आत्मा धडके
|-
|[[सुमेध मुद्गलकर]] 
|करण
|-
|[[बोमन इराणी]]
|डॉ श्रॉफ
|-
|[[प्रियंका चोप्रा]]
|
|}

== गाणी ==
साउंडट्रॅक अल्बममध्ये रोहन गोखले आणि रोहन प्रधान या जोडीने चार मूळ गाणी आहेत. मनोज यादव यांनी हे गीत लिहिले होते, आणि शांताराम मापुस्कर यांनी यादव यांच्याबरोबर गाण्याचे एक गीत सहलेखन केले होते. हे संगीत झी म्युझिक कंपनीने ३१ ऑगस्ट २०१६  रोजी डिजिटलपणे प्रसिद्ध केले होते. हे ९ सप्टेंबर २०१६  रोजी मुंबईतील एका कार्यक्रमात फिजिकल मीडियावर रिलीज झाले होते.

प्रियंका चोप्राने &quot;बाबा&quot; या चित्रपटासाठी एक गाणे रेकॉर्ड केले होते, ज्यामुळे तिचे मराठी गायन पदार्पण होते, जे ३ नोव्हेंबर २०१६  रोजी प्रदर्शित झाले. संगीत दिग्दर्शकांनी तिला एक महिला आवृत्ती रेकॉर्ड करावी अशी इच्छा व्यक्त केली होती पण तिला मराठीत गायनाची भीती वाटत होती.

* बाबा(फेकले)
* बाबा
* या रे या
* जय देवा 

== बाह्य साइट ==
आयएमडीबी वर [[imdbtitle:6120548|व्हेंटिलेटर]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील मराठी चित्रपट]]</text>
      <sha1>3eobxrybsn0movl7h6s3m4tsgs5o3qv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690562</id>
      <parentid>2690556</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:54:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* कास्ट */</comment>
      <origin>2690562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13143" sha1="llrt7orajk3y4abeivazc3juqbtiphw" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट चित्रपट
|नाव=व्हेंटिलेटर
|दिग्दर्शन=राजेश मापुस्कर
|निर्मिती=प्रियंका चोप्रा &lt;br&gt; मधु चोप्रा
|imdb_id=tt6120548
|उत्पन्न=२५ कोटी
|निर्मिती_खर्च=३.५ कोटी
|संगीत=रोहन प्रधान
|प्रदर्शन तारीख=४ नोव्हेंबर २०१६
|भाषा=मराठी
|छायाचित्र=
}}

'''व्हेंटीलेटर''' हा २०१६चा विनोदी-नाटक [[मराठी]] [[चित्रपट]] आहे.  तो राजेश मापुस्कर यांनी दिग्दर्शित केला तर [[प्रियांका चोप्रा|प्रियांका चोप्राने]] चित्रपटाची निर्मिती केली. या चित्रपटात [[आशुतोष अशोक गोवारीकर]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/i-like-to-tell-untold-stories-says-ashutosh-gowariker/story-xBt6HvZwla9iT63v45XL5H.html|title=I like to tell untold stories, says Ashutosh Gowariker|date=2019-12-05|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-05-09}}&lt;/ref&gt;, [[जितेंद्र जोशी]], सुलभा आर्य आणि [[सुकन्या कुलकर्णी-मोने|सुकन्या कुलकर्णी]] मोन यांच्यासह १००हून अधिक कलाकारांचा समावेश आहे. हा चित्रपट कामरकर कुटुंबाची एक कथा आहे ज्यात कुटुंबाचा सर्वात मोठा सदस्य असलेले गजू काका कोमामध्ये गेले असून गणेश चतुर्थीच्या काही दिवस आधी त्यांना  व्हेंटिलेटरवर ठेवले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.republicworld.com/entertainment-news/bollywood-news/priyanka-chopras-hit-marathi-songs-from-her-movies-as-a-producer|title=Priyanka Chopra's hit Marathi songs from her movies as a producer|last=World|first=Republic|website=Republic World|access-date=2020-05-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.iwmbuzz.com/television/photos/handsome-tvs-krishna-sumedh-mudgalkars-journey-top/2020/04/19|title=The handsome TV's Krishna Sumedh Mudgalkar's journey to the top|date=2020-04-19|website=IWMBuzz|language=en-US|access-date=2020-05-09}}&lt;/ref&gt;

कुटुंबातील एकाला इस्पितळात दाखल करून व्हेंटिलेटर लावल्यानंतर दिग्दर्शकाला या चित्रपटाच्या पटकथाची कल्पना आली. त्याने आपल्या कुटुंबातील सदस्यांच्या सर्व प्रतिक्रिया लक्षात घेतल्या आणि कठीण परिस्थितीचा विनोदबुद्धीने सामना करण्याचा प्रयत्न केला. चित्रपट मानवी भावना आणि कॉमेडी यांचे मिश्रण आहे जे प्रेक्षकांना भावनांमध्ये सामील करते. ते पूर्ण झाल्यावर त्यांनी अनेक निर्मात्यांकडे संपर्क साधला, जे संशयी होते आणि त्यांनी मराठीत ते तयार करण्यापासून परावृत्त करण्याचा प्रयत्न केला. नंतर बॉलिवूड अभिनेत्री प्रियांका चोप्राने ती तिच्या प्रोडक्शन कंपनी पर्पल पेबल पिक्चर्स अंतर्गत निर्मितीसाठी स्वीकारली&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/movies/made-ventilator-for-my-father-priyanka-chopra-1370081.html|title=Made Ventilator For My Father: Priyanka Chopra|date=2017-04-09|website=News18|access-date=2020-05-09}}&lt;/ref&gt;. चोप्राला मराठी चित्रपट निर्मिती करावी लागेल&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/110216/priyanka-chopra-s-production-hose-begins-shooting-first-marathi-film-%E2%80%9C-ventilator.html|title=Priyanka Chopra’s production house begins shooting first Marathi film – Ventilator|date=2016-02-11|website=Deccan Chronicle|language=en|access-date=2020-05-09}}&lt;/ref&gt; आणि मराठा इंडस्ट्रीला काही वाटा द्यावा अशी इच्छा होती.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/tags/ventilator-marathi-film.html|title=Ventilator Marathi film- Latest News on Ventilator Marathi film {{!}} Read Breaking News on Zee News|website=Zee News|access-date=2020-05-09}}&lt;/ref&gt;

हा चित्रपट ४  नोव्हेंबर २०१६ रोजी महाराष्ट्रामध्ये आणि इतर अनेक शहरांमध्ये प्रदर्शित झाला होता. व्हेंटिलेटरने त्याच्या दिग्दर्शनासाठी, पटकथेची भूमिका, कलाकारांचे प्रदर्शन, संगीत आणि विनोद आणि भावनांच्या उपचारांसाठी प्रशंसा केली. चित्रपटाने थेट प्रेक्षकांच्या मनाला स्पर्श केला. हा चित्रपट ३.५ कोटी अल्प बजेटवर तयार करण्यात आला होता आणि प्रदर्शित झाल्यानंतर हा चित्रपट व्यावसायिक कार्यान्वित झाला आणि बॉक्स ऑफिसवर २५ कोटीची कमाई झाली. ऑक्टोबर २०१७  पर्यंत व्हेंटिलेटर हा आतापर्यंतचा दहावा सर्वाधिक कमाई करणारा मराठी चित्रपट आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/movie-reviews/ventilator-review-a-bickering-family-that-fights-but-sticks-together/story-Vd4EZNRI3d4j9FbspIoRYN.html|title=Ventilator review: A bickering family that fights but sticks together|date=2016-11-04|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-05-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/priyanka-chopra-marathi-film-firebrand-netflix-release-5571473/|title=Priyanka Chopra’s Marathi film Firebrand to release on Netflix|date=2019-02-06|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-US|access-date=2020-05-09}}&lt;/ref&gt;

== पुरस्कार ==
व्हेंटिलेटरने ६४  व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारात तीन पुरस्कार जिंकले. राजेश मापुस्कर यांना सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक म्हणून सन्मानित करण्यात आले होते. २०१७ च्या फिल्मफेर मराठी पुरस्कारांमध्ये या चित्रपटाला १६ सर्वोत्तम प्रकारात नामांकन देण्यात आले होते. सर्वोत्कृष्ट चित्रपट, मापुस्करसाठी सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता जितेंद्र जोशी जोशी, सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता यांचा समावेश होता.आशुतोष गोवारीकर आणि सुकन्या कुलकर्णी मोनेसाठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री. २०१ title मध्ये याच शीर्षकाखाली चित्रपटाचा गुजराती भाषेत रीमेक करण्यात आला होता.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.filmfare.com/reviews/movie-review-ventilator-16489.html|title=Movie Review: Ventilator|website=filmfare.com|language=en|access-date=2020-05-09}}&lt;/ref&gt;

== कलाकार ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!अभिनेत्याचे नाव
!भूमिका
|-
|[[आशुतोष गोवारीकर]] 
|राजा कामेरकर
|-
|[[जितेंद्र जोशी]]
|प्रसन्न कामरकर 
|-
|[[सुलभा आर्य]]
|मंदा(प्रसन्नाची आई)
|-
|[[सुकन्या कुलकर्णी|सुकन्या कुलकर्णी मोने]]
|सारिका (प्रसन्नाची बहीण)
|-
|[[विजू खोटे]]
|शिरीष आप्पा 
|-
|[[संजीव शाह]]
| -
|-
|[[निलेश दिवेकर]]
|साई 
|-
|[[कीर्ती आडारकर]]
|लता 
|-
|[[राहुल सोलापूरकर]]
|नंदन
|-
|[[शशांक शेंडे]]
| -
|-
|[[अच्युत पोतदार]]
| -
|-
|[[उषा नाडकर्णी]]
|अक्का
|-
|[[निखिल रत्नपारखी]]
|प्रीतम
|-
|[[स्वाती चिटणीस]]
|इंदू
|-
|[[सतीश आळेकर|सतीश अलेकर]]
|भाऊ (राजाचे वडील)
|-
|[[दीपक शिर्के]] 
|आत्मा धडके
|-
|[[सुमेध मुद्गलकर]] 
|करण
|-
|[[बोमन इराणी]]
|डॉ श्रॉफ
|-
|[[प्रियंका चोप्रा]]
|
|}

== गाणी ==
साउंडट्रॅक अल्बममध्ये रोहन गोखले आणि रोहन प्रधान या जोडीने चार मूळ गाणी आहेत. मनोज यादव यांनी हे गीत लिहिले होते, आणि शांताराम मापुस्कर यांनी यादव यांच्याबरोबर गाण्याचे एक गीत सहलेखन केले होते. हे संगीत झी म्युझिक कंपनीने ३१ ऑगस्ट २०१६  रोजी डिजिटलपणे प्रसिद्ध केले होते. हे ९ सप्टेंबर २०१६  रोजी मुंबईतील एका कार्यक्रमात फिजिकल मीडियावर रिलीज झाले होते.

प्रियंका चोप्राने &quot;बाबा&quot; या चित्रपटासाठी एक गाणे रेकॉर्ड केले होते, ज्यामुळे तिचे मराठी गायन पदार्पण होते, जे ३ नोव्हेंबर २०१६  रोजी प्रदर्शित झाले. संगीत दिग्दर्शकांनी तिला एक महिला आवृत्ती रेकॉर्ड करावी अशी इच्छा व्यक्त केली होती पण तिला मराठीत गायनाची भीती वाटत होती.

* बाबा(फेकले)
* बाबा
* या रे या
* जय देवा 

== बाह्य साइट ==
आयएमडीबी वर [[imdbtitle:6120548|व्हेंटिलेटर]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील मराठी चित्रपट]]</text>
      <sha1>llrt7orajk3y4abeivazc3juqbtiphw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>म.ए.सो. गरवारे वाणिज्य महाविद्यालय</title>
    <ns>0</ns>
    <id>255523</id>
    <revision>
      <id>2690487</id>
      <parentid>2642622</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T22:17:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5092" sha1="hn5knmp5d8kv3f5obqzvnu3we5id8q4" xml:space="preserve">{{बदल}}
'''म.ए.सो. गरवारे कॉलेज ऑफ कॉमर्स''' हे पुण्यातील एक वाणिज्य महाविद्यालय असून याची स्थापना इ.स. १९६७ साली 'म.ए.सो. कॉलेज ऑफ कॉमर्स' या नावाने झाली होती. उद्योगपती श्री. [[आबासाहेब गरवारे]] यांच्या गौरवार्थ महाविद्यालयाचे नामकरण १९७१ साली ‘म.ए.सो. गरवारे कॉलेज ऑफ कॉमर्स’ असे झाले. ११वी (कनिष्ठ महाविद्यालय) ते पी.एच.डी. पर्यंतचे शिक्षण येथे दिले जाते. हे महाविद्यालय [[सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ|सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाशी]] संलग्नित आहे, तसेच विश्वविद्यालय अनुदान आयोग (युजीसी)ची महाविद्यालयाला मान्यता आहे. ‘[[राष्ट्रीय मूल्यांकन आणि प्रमाणन परिषद]]’ (नॅक) या राष्ट्रीय पातळीवरील समितीच्या तिसऱ्या फेरीतील पुनर्मूल्यांकनात ०४ पैकी ३.४५ गुणांसह ‘अ’ श्रेणी म.ए.सो. कॉलेज ऑफ कॉमर्सला मिळाली आहे. ग्रंथालय, स्वतंत्र २ अभ्यासिका, संगणक कक्ष व अन्य सर्व सुविधा उपलब्ध असलेल्या २ इमारती महाविद्यालयाच्या आवारात आहेत. तसेच महाविद्यालयाचे वसतिगृह महाविद्यालयाच्याच आवारात आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Affiliated College of Pune University |url=http://www.unipune.ac.in/affiliated_colleges_and_institutions/College_list_updated.pdf |access-date=2020-05-17 |archive-date=2015-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528112200/http://www.unipune.ac.in/affiliated_colleges_and_institutions/College_list_updated.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Accreditation==
* नोव्हेंबर २०१६ - महाविद्यालयाला पुनर्मूल्यांकनाच्या तिसऱ्या फेरीत [[राष्ट्रीय मूल्यांकन आणि प्रमाणन परिषद]] (नॅक) या राष्ट्रीय पातळीवरील समितीद्वारे ०४ पैकी ३.४५ गुणांसह 'अ' श्रेणी मिळाली आहे.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Two-colleges-get-top-NAAC-grade/articleshow/55280752.cms|title=Two colleges get top NAAC grade - टाइम्स ऑफ इंडिया|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2017-12-21}}&lt;/ref&gt;

== Recognition ==
म.ए.सो. गरवारे कॉलेज ऑफ कॉमर्सला [[विद्यापीठ अनुदान आयोग]] म्हणजेच युजीसीची मान्यता आहे.
&lt;ref name=&quot;ugc&quot;&gt;{{cite web |title=affiliation |url=https://www.ugc.ac.in/wro/pdf/College%20list.pdf |website=ugc.ac.in |accessdate=15 May 2020}}&lt;/ref&gt;

==Teaching-Learning Approach==
{{Div col|colwidth=25em}}
* प्रकल्पपद्धती
* केस स्टडी
* शैक्षणिक सहली
* क्षेत्र संशोधन (फिल्ड रिसर्च)
* अन्य तज्ज्ञ व्यक्तींचे मार्गदशन (गेस्ट लेक्चर्स)
* क्षेत्रभेटी (इंडस्ट्री विजिट्स)
* प्राणायाम व योगा
* चर्चासत्रे
* पीपीटी प्रेझेन्टेशन
* क्विज
* संशोधन प्रकल्प
* नाट्यप्रकल्पांमधून, उपक्रमांमधून शिक्षण
* टीम वर्क
{{Div col end}}

== हे सुद्धा पहा ==
* [[महाराष्ट्र एज्युकेशन सोसायटी]]

==References==
{{Reflist}}

==बाह्य दुवे==
*{{Official website|url=gcc.mespune.in}}

{{authority control}}

[[वर्ग:इ.स. १९६७ मधील निर्मिती]]

{{Maharashtra-university-stub}}</text>
      <sha1>hn5knmp5d8kv3f5obqzvnu3we5id8q4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>267069</id>
    <revision>
      <id>2690449</id>
      <parentid>2689739</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:57:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <origin>2690449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84797" sha1="ndjppk4d39uydmpug1l9492l7e3wsy0" xml:space="preserve">खालील यादी भारतीय महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. भारताने ५ ऑगस्ट २००६ रोजी इंग्लंडविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला.

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |[[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|सामने]]
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |टाय
!scope=&quot;col&quot; |टाय+विजय
!scope=&quot;col&quot; |टाय+पराभव
!scope=&quot;col&quot; |अनिर्णित
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;11&quot; | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. संपूर्ण सदस्य देश]]'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Australia}}
| ३८ || ९ || २७ || ० || १ || ० || १ || २३.६८ || २००८ || २०२६
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Bangladesh}}
| २३ || २० || ३ || ० || ० || ० || ० || ८६.९५ || २०१३ || २०२४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|England}}
| ३८ || १२ || २६ || ० || ० || ० || ० || ३१.५७ || २००६ || २०२६
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Ireland}}
| २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०१८ || २०२३
|-
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|New Zealand}}
| १४ || ४ || १० || ० || ० || ० || ० || २८.५७ || २००९ || २०२४
|- 
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Pakistan}}
| १७ || १४ || ३ || ० || ० || ० || ० || ८२.३५ || २००९ || २०२६
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left; background:#cfc;&quot;|{{crw|South Africa}}
| २५ || ११ || ११ || ० || ० || ० || ३ || ४४.०० || २०१४ || २०२६
|- 
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Sri Lanka}}
| ३१ || २५ || ५ || ० || ० || ० || १ || ८०.६४ || २००९ || २०२५
|-
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|West Indies}}
| २४ || १५ || ९ || ० || ० || ० || ० || ६२.५० || २०११ || २०२४
|-
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. असोसिएट सदस्य देश]]'''
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Malaysia}}
| ३ || २ || ० || ० || ० || ० || १ || ६६.६७ || २०१८ || २०२३
|-  
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|NED}}
| १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२६ || २०२६
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Nepal}}
| १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२४ || २०२४
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Thailand}}
| ३ || ३ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०१८ || २०२२
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|UAE}}
| २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२२ || २०२४
|-
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | '''वि. विशेष दर्जा असलेले संघ'''
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Barbados}}
| १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२२ || २०२२
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
| '''२२३''' || '''१२२''' || '''९४'''|| '''०''' || '''१''' || '''०''' || '''६'''|| '''५४.७०''' || '''२००६''' || '''२०२६'''
|-
|colspan=11|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी २१ जून २०२६ रोजी [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] येथे झालेल्या {{crw-rt|IND}} वि. {{crw|SA}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt;
|}

==भारताने देशानुसार खेळलेल्या प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याची तारीख==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; width: 400px;&quot;
|-
! विरुद्ध संघ !! प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना
|-
|align=left|{{crw|ENG}} || ५ ऑगस्ट २००६
|-
|align=left|{{crw|AUS}} || २८ ऑक्टोबर २००८
|-
|align=left|{{crw|PAK}} || १३ जून २००९
|-
|align=left|{{crw|SL}} || १५ जून २००९
|-
|align=left|{{crw|NZL}} || १८ जून २००९
|-
|align=left|{{crw|WIN}} || २२ जानेवारी २०११
|-
|align=left|{{crw|BAN}} || २ एप्रिल २०१३
|-
|align=left|{{crw|RSA}} || ३० नोव्हेंबर २०१४
|-
|align=left|{{crw|MAS}} || ३ जून २०१८
|-
|align=left|{{crw|THA}} || ४ जून २०१८
|-
|align=left|{{crw|IRE}} || १५ नोव्हेंबर २०१८
|-
|align=left|{{crw|Barbados}} || ३ ऑगस्ट २०२२
|-
|align=left|{{crw|UAE}} || ४ ऑक्टोबर २०२२
|-
|align=left|{{crw|NEP}} || २३ जुलै २०२४
|}

==भारताने मैदानानुसार खेळलेल्या महिला ट्वेंटी२० सामन्यांची संख्या==
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225163.html ३] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} || rowspan=2 | 
|- 
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/369333.html २०] || २८ ऑक्टोबर २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|हर्स्टव्हिल ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355977.html २९] || ११ जून २००९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[महिला २०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355981.html ३३] || १३ जून २००९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355985.html ३७] || १५ जून २००९ || {{crw|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355988.html ४०] || १८ जून २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|NZ}}
|-
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439017.html ५६] || ४ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 |  
|-
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439018.html ५७] || ६ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}}
|-
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439019.html ५८] || ८ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412707.html ६५] || ६ मे २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|NZ}} || rowspan=4 | [[२०१० आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१० आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412710.html ६८] || ८ मे २०१० || {{crw|PAK}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412715.html ७३] || १० मे २०१० || {{crw|SL}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412716.html ७४] || १३ मे २०१० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूजॉर स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया|ग्रॉस इसलेट]] || {{crw|AUS}}
|- 
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488906.html ९८] || २२ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 |  
|- 
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488907.html ९९] || २३ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|WIN}}
|- 
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488908.html १००] || २४ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500224.html १०७] || २३ जून २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[इसेक्स|टोबी होव क्रिकेट मैदान]], [[इसेक्स|बिलिएरके]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०११ नॅटवेस्ट महिला टी२० चौरंगी मालिका|२०११ इंग्लंड महिला ट्वेंटी२० चौरंगी मालिका]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500225.html ११०] || २५ जून २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492547.html ११२] || २६ जून २०११ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500574.html ११३] || २७ जून २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हँपशायर|ऑफिसर्स क्लब सर्व्हिस मैदान]], [[हँपशायर|अल्डरशॉट]] || {{crw|IND}}
|- 
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549390.html १३१] || १८ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|WIN}} || rowspan=12 |  
|- 
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549391.html १३३] || १९ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|IND}}
|- 
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549392.html १३५] || २२ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Dominica}} [[विंडसर पार्क]], [[डॉमिनिका]] || {{crw|WIN}}
|- 
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549393.html १३६] || २३ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Dominica}} [[विंडसर पार्क]], [[डॉमिनिका]] || {{crw|WIN}}
|- 
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549394.html १३८] || २७ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}}
|- 
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552935.html १३९] || १८ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}}
|- 
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552936.html १४०] || १९ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}}
|- 
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552937.html १४१] || २१ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}}
|- 
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552938.html १४२] || २२ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}}
|-
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552939.html १४३] || २३ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}}
|-
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542850.html १५०] || २६ जून २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|ENG}}
|-
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542851.html १५१] || २८ जून २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533302.html १६९] || २७ सप्टेंबर २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०१२ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१२ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533306.html १७३] || २९ सप्टेंबर २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533309.html १७६] || १ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584772.html १७८] || ३ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[नॉनडिस्क्रिप्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584924.html १८४] || २८ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|गुआंगोंगँग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}} || rowspan=2 | [[२०१२ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक|२०१२ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584929.html १८६] || ३१ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|गुआंगोंगँग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625898.html १९७] || २ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} || rowspan=9 | 
|- 
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625899.html १९८] || ४ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}}
|- 
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625900.html १९९] || ५ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}}
|- 
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707469.html २३१] || २५ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विजयनगरम|डॉ. पी.व्ही.जी. राजू क्रीडा संकुल मैदान]], [[विजयनगरम]] || {{crw|SL}}
|- 
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707471.html २३२] || २६ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विजयनगरम|डॉ. पी.व्ही.जी. राजू क्रीडा संकुल मैदान]], [[विजयनगरम]] || {{crw|IND}}
|- 
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707473.html २३३] || २८ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|SL}}
|- 
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720551.html २४३] || ९ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}}
|- 
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720553.html २४४] || ११ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}}
|- 
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720555.html २४५] || १३ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682973.html २५०] || २४ मार्च २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|SL}} || rowspan=5 | [[२०१४ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१४ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682981.html २५४] || २६ मार्च २०१४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682995.html २६१] || ३० मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/683005.html २६६] || १ एप्रिल २०१४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/683009.html २६८] || २ एप्रिल २०१४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} 
|- 
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/797907.html २९४] || ३० नोव्हेंबर २०१४ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=10 | 
|- 
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872485.html ३०७] || ११ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|NZ}}
|- 
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872487.html ३०८] || १३ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|NZ}}
|- 
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872489.html ३०९] || १५ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}}
|- 
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895787.html ३२५] || २६ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|IND}}
|- 
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895789.html ३२६] || २९ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}}
|- 
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895791.html ३२७] || ३१ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}}
|- 
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967869.html ३३१] || २२ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}}
|- 
| ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967871.html ३३२] || २४ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}}
|- 
| ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967873.html ३३३] || २६ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951375.html ३४०] || १५ मार्च २०१६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | [[२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१६ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951387.html ३४६] || १९ मार्च २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951395.html ३५०] || २२ मार्च २०१६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान|हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धरमशाळा]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951409.html ३५७] || २७ मार्च २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|WIN}}
|- 
| ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063546.html ३७०] || १८ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}} || rowspan=3 | 
|- 
| ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063547.html ३७१] || २० नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}}
|- 
| ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063548.html ३७३] || २२ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065333.html ३७४] || २६ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | [[महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक, २०१६|२०१६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065339.html ३७६] || २९ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065344.html ३७८] || १ डिसेंबर २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065348.html ३८०] || ४ डिसेंबर २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}}
|- 
| ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123206.html ३९४] || १३ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | 
|- 
| ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123207.html ३९५] || १६ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}}
|- 
| ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123208.html ३९६] || १८ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|RSA}}
|- 
| ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123209.html ३९७] || २१ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || अनिर्णित
|- 
| ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123210.html ३९८] || २४ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131235.html ४०२] || २२ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०१७-१८ महिला टी२० तिरंगी मालिका, भारत|२०१८ भारत महिला ट्वेंटी२० तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131237.html ४०५] || २५ मार्च २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131238.html ४०६] || २६ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131240.html ४०९] || २९ मार्च २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148048.html ४१६] || ३ जून २०१८ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=6 | [[२०१८ महिला टी२० आशिया चषक|२०१८ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148052.html ४२०] || ४ जून २०१८ || {{crw|THA}} || {{flagicon|MAS}} [[रॉयल सेलंगोर क्लब]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148056.html ४२४] || ६ जून २०१८ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|BAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148059.html ४२८] || ७ जून २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|MAS}} [[रॉयल सेलंगोर क्लब]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148060.html ४२९] || ९ जून २०१८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148063.html ४३२] || १० जून २०१८ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|BAN}}
|- 
| ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157709.html ४९४] || १९ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|फ्री ट्रेड झोन कॉमप्लेक्स मैदान]], [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|कटुनायके]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | 
|- 
| ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157710.html ४९५] || २१ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित
|- 
| ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157711.html ४९६] || २२ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}}
|- 
| ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157712.html ४९७] || २४ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}}
|- 
| ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157713.html ४९९] || २५ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|फ्री ट्रेड झोन कॉमप्लेक्स मैदान]], [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|कटुनायके]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150533.html ५१५] || ९ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[आयसीसी महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक, २०१८|२०१८ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150537.html ५१८] || ११ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150545.html ५२६] || १५ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150549.html ५३०] || १७ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150554.html ५३५] || २२ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153858.html ५७४] || ६ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=2 |
|- 
| १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153859.html ५७६] || ८ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}}
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153860.html ५७७] || १० फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=13 | 
|- 
| १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172163.html ५९९] || ४ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172164.html ६००] || ७ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} 
|-
| १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172165.html ६०१] || ९ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} 
|-
| १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198478.html ७६९] || २४ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} 
|-
| १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198481.html ७७२] || १ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} 
|-
| १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202366.html ७७५] || ३ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} 
|-
| १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198482.html ७७९] || ४ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|RSA}} 
|-
| १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202252.html ७९६] || ९ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{crw|IND}} 
|-
| ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202253.html ७९८] || १० नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{crw|IND}} 
|-
| १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202254.html ७९९] || १४ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} 
|-
| ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202255.html ८००] || १७ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}}   
|-
| ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202256.html ८०१] || २० नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183543.html ८३१] || ३१ जानेवारी २०२० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०१९-२० ऑस्ट्रेलिया महिला तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183545.html ८३३] || २ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183546.html ८३८] || ७ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183547.html ८४०] || ८ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183549.html ८४५] || १२ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173048.html ८४६] || २१ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी शोग्राउंड मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२० महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173053.html ८५१] || २४ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173056.html ८५४] || २७ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173061.html ८५९] || २९ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173070.html ८६६] || ८ मार्च २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- 
| १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253272.html ८८६] || २० मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} || rowspan=13 | 
|- 
| १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253273.html ८८७] || २१ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}}
|- 
| १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253274.html ८८८] || २३ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260097.html ९१६] || ९ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, नॉर्थम्पटन|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थम्पटनशायर|नॉर्थम्पटन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260098.html ९१९] || ११ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|होव]] || {{crw|IND}}
|- 
| १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260099.html ९२०] || १४ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- 
| १३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263621.html ९८१] || ७ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || अनिर्णित
|- 
| १३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263622.html ९८२] || ९ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || {{crw|AUS}}
|- 
| १३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263623.html ९८३] || १० ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || {{crw|AUS}}
|- 
| १३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289031.html १०२६] || ९ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZL}}
|- 
| १३४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319709.html ११४५] || २३ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}}
|- 
| १३५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319710.html ११४९] || २५ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}}
|- 
| १३६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319711.html ११५२] || २७ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|SL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289259.html ११७३] || २९ जुलै २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील क्रिकेट|२०२२ राष्ट्रकुल खेळ]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289263.html ११८१] || ३१ जुलै २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289268.html ११८७] || ३ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|Barbados}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289271.html ११९०] || ६ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289274.html ११९३] || ७ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|AUS}}  
|-  
| १४२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301334.html १२०९] || १० सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] ||  {{crw|ENG}} || rowspan=3 |
|-  
| १४३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301335.html १२१६] || १३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} 
|-  
| १४४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301336.html १२१७] || १५ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}  
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335786.html १२४०] || १ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}  || rowspan=8 | [[२०२२ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335790.html १२५०] || ३ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}  
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335792.html १२५२] || ४ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335797.html १२६७] || ७ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|PAK}} 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335799.html १२६९] || ८ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}   
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335803.html १२७३] || १० ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}  
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335806.html १२७५] || १३ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}  
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335808.html १२७९] || १५ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}  
|-  
| १५३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345424.html १३१२] || ९ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 |
|-  
| १५४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345425.html १३१३] || ११ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || बरोबरीत
|-  
| १५५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345426.html १३१९] || १४ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १५६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345427.html १३२५] || १७ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १५७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345428.html १३३२] || २० डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344511.html १३४२] || १९ जानेवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२२-२३ दक्षिण आफ्रिका महिला तिरंगी मालिका]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344513.html १३४४] || २३ जानेवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344515.html १३४८] || २८ जानेवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344516.html १३४९] || ३० जानेवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344517.html १३५०] || २ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338043.html १३५९] || १२ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२३ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338048.html १३६४] || १५ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338053.html १३६९] || १८ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338057.html १३७३] || २० फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338060.html १३७६] || २३ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|AUS}} 
|-  
| १६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382163.html १५१०] || ९ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 |  
|-  
| १६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382164.html १५१३] || ११ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|IND}}
|-  
| १७० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382165.html १५१७] || १३ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|BAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399055.html १६६६] || २१ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || अनिर्णित || rowspan=3 | [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२२ आशियाई खेळ]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399059.html १६६८] || २४ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399062.html १६७१] || २५ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|SL}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}}
|-  
| १७४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406073.html १७०३] || ६ डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] ||  {{crw|ENG}} || rowspan=14 | 
|-  
| १७५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406074.html १७०९] || ९ डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} 
|-  
| १७६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406075.html १७१२] || १० डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}}
|-  
| १७७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406081.html १७२८] || ५ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}}
|-  
| १७८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406082.html १७२९] || ७ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १७९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406083.html १७३०] || ९ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}}
|-   
| १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429393.html १८५५] || २८ एप्रिल २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|-   
| १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429394.html १८६१] || ३० एप्रिल २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|-   
| १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429395.html १८६७] || २ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|-   
| १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429396.html १८८१] || ६ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|-   
| १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429397.html १८८४] || ९ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434291.html १९४५] || ५ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|SA}}
|- 
| १८६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434292.html १९५०] || ७ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित
|- 
| १८७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434293.html १९५२] || ९ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426757.html १९५९] || १९ जुलै २०२४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक|२०२४ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426760.html १९६२] || २१ जुलै २०२४ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426765.html १९६७] || २३ जुलै २०२४ || {{crw|NEP}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426768.html १९७१] || २६ जुलै २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426770.html १९७९] || २८ जुलै २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|SL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432425.html २०६१] || ४ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|NZ}} || rowspan=4 | [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432428.html २०६६] || ६ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432433.html २०७५] || ९ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432439.html २०९३] || १३ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजा]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459891.html २१५६] || १५ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 |
|-  
| १९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459892.html २१५८] || १७ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|WIN}}
|-  
| १९९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459893.html २१५९] || १९ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}}  
|-  
| २०० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448397.html २३८३] || २८ जून २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IND}}  
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| २०१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448398.html २३८४] || १ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|IND}} || rowspan=20 |  
|- 
| २०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448399.html २३८७] || ४ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| २०३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448400.html २३९७] || ९ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}}
|- 
| २०४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448401.html २३९८] || १२ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २०५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513735.html २६१९] || २१ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}}
|-  
| २०६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513736.html २६२०] || २३ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}}
|-  
| २०७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513737.html २६२१] || २६ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}}
|-  
| २०८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513738.html २६२२] || २८ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}}
|-  
| २०९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513739.html २६२३] || ३० डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}}
|-  
| २१० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478912.html २६७३] || १५ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}}
|-  
| २११ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478913.html २६७५] || १९ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २१२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478914.html २६७६] || २१ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|IND}}
|-  
| २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527253.html २७२४] || १७ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|SA}}
|-  
| २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527254.html २७२९] || १९ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|SA}}
|-  
| २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527255.html २७३४] || २२ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|SA}}
|-  
| २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527256.html २७३९] || २५ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|IND}}
|-  
| २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527257.html २७४५] || २७ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{crw|SA}}
|- 
| २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496548.html २७८४] || २८ मे २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|IND}}
|- 
| २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496549.html २७९२] || ३० मे २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}
|- 
| २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496550.html २८००] || २ जून २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490682.html २८५७] || १४ जून २०२६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२६ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490686.html २८६५] || १७ जून २०२६ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490694.html २८८१] || २१ जून २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490699.html] || २५ जून २०२६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || TBD
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490706.html] || २८ जून २०२६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || TBD
|}

{{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}}
[[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]]
[[वर्ग:महिला क्रिकेट]]</text>
      <sha1>ndjppk4d39uydmpug1l9492l7e3wsy0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>महाराष्ट्रातील संत आणि सत्पुरुषांच्या समाधींची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>275629</id>
    <revision>
      <id>2690545</id>
      <parentid>2682042</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:26:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36252-09</username>
        <id>184508</id>
      </contributor>
      <comment>संत मुक्ताई यांचे समाधी स्थान हे मुक्ताईनगर तालुक्यातील मेहुण या ठिकाणी आहे कारण या स्थानाला सर्व संतांचे पुरावे आहेत तसेच तापी नदीच्या तीरावर जरी म्हटले तरी कोथळी येथे तापी नदीचा पत्ता देखील नाही ... कोथळी येथे पूर्णा नदीचे बॅक वॉटर आहे ... मेहुण येथे चांगदेव ला तापी व पूर्णा नद्यांचा संगम होऊन पुढे दोन्ही सोबत जातात तसेच याला च  तापीतीर म्हणून म्हणून ओळखतात कारण त्या ठिकाणी तापी नदी आहे.आणि इतर पुरावे देखील आहेत..</comment>
      <origin>2690545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4323" sha1="2cgn32qttw2yq2thwj7l2mymh29sq23" xml:space="preserve">महाराष्ट्रात अनेक संत/सत्पुरुषांच्या समाध्या आहेत.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- bgcolor=,&quot;#cccccc&quot;
!'''क्रमांक'''!!   '''नाव'''    !! '''समाधीस्थळ''' !!  '''जिल्हा'''
|-
|१ ||     [[मुकुंदराज]]||    [[अंबेजोगाई]] || [[बीड जिल्हा|बीड]]
|-
|२ ||     [[समर्थ रामदास स्वामी|समर्थ रामदास]] ||    [[सज्जनगड]] || [[सातारा जिल्हा|सातारा]]
|-
|३ ||     [[गाडगेबाबा]]||    [[अमरावती]] || [[अमरावती जिल्हा|अमरावती]]
|-
|४ ||     [[ज्ञानेश्वर]] ||    [[आळंदी]] || [[पुणे जिल्हा|पुणे]]
|-
|५ ||     [[चोखामेळा]] ||    [[पंढरपूर]] || [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]]
|-
|६ ||     [[गोरा कुंभार]]||    [[तेर (पुरातत्त्वीय उत्खनन स्थळ)|तेर]] ||[[धाराशिव]]
|-
|७ ||     [[एकनाथ]]||    [[पैठण]] || [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छत्रपती संभाजीनगर]]
|-
|८ ||     [[जनार्दन स्वामी|जनार्दन स्वामी]]||  [[दौलताबाद]]    || छत्रपती संभाजीनगर
|-
|९ ||     [[नामदेव]]||    पंढरपूर|| सोलापूर
|-
|१०||     [[सोपानदेव]]||  [[सासवड]] ||पुणे
|-
|११||     [[स्वामी समर्थ|श्री स्वामी समर्थ महाराज]] || [[अक्कलकोट]] || सोलापूर
|-
|१२||     [[दासोपंत]]|| अंबाजोगाई || बीड
|-
|१३||     [[तुकडोजी महाराज]] || [[मोझरी]] || अमरावती
|-
|१४||     [[गोंदवलेकर महाराज]] || [[गोंदवले]] || सातारा 
|-
|१५||     [[दामाजीपंत]] || [[मंगळवेढा]] || सोलापूर
|-
|१६||     स्वामी स्वरूपानंद|| [[पावस]] || [[रत्‍नागिरी]]
|-
|१७||     [[श्रीगोविंदप्रभूचरित्र|श्रीगोविंद प्रभू]] || [[रिद्धपूर]] || अमरावती 
|-
|१८||     [[श्री गजानन विजय|श्री गजानन]] || [[शेगाव]] || [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]]
|-
|१९||     [[मोरया गोसावी]] || [[चिंचवड]] || पुणे
|-
|२०||     श्री शंकर महाराज || [[धनकवडी]] || पुणे
|-
|२१||     श्री [[साईबाबा]] || [[शिर्डी]] || [[अहमदनगर]]
|-
|२२||     [[गुरू गोविंदसिंह|गुरू गोविंदसिंह]] || [[नांदेड]] || [[नांदेड जिल्हा|नांदेड]]
|-
|२३||     संत [[निवृत्तिनाथ]] || [[त्र्यंबकेश्वर]] || [[नाशिक]] 
|-
|२४||     [[चांगदेव]] || [[पुणतांबे]] || [[अहमदनगर]]
|-
|२५||    [[वटेश्वर]] || [[सासवड]] || [[पुणे]] 
|-
|२६||     [[मुक्ताबाई]] || मेहुण || [[जळगाव]]
|-
|२७|| [[भगवानबाबा]]|| [[पाथर्डी तालुका]]||[[अहिल्यानगर जिल्हा]]
|-
|२८ ||  [[ संत केदारी महाराज]]||    [[उखळीबुद्रुक]] || [[परभणी जिल्हा|परभणी]]
|}
२९ संत नगद नारायण महाराज बीड तालुका बीड जिल्हा
[[वर्ग:याद्या]]
[[वर्ग:संत]]</text>
      <sha1>2cgn32qttw2yq2thwj7l2mymh29sq23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मसुदा:योग आणि महिलांचे आरोग्य</title>
    <ns>118</ns>
    <id>276676</id>
    <revision>
      <id>2690593</id>
      <parentid>2561266</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:50:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने लेख [[योग आणि महिलांचे आरोग्य]] वरुन [[मसुदा:योग आणि महिलांचे आरोग्य]] ला हलविला</comment>
      <origin>2561266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12977" sha1="cz2dppy1joqhl4mrjd7khilixyexttk" xml:space="preserve">{{विकिकरण}}
योग आणि महिलांचे आरोग्य

महिलांच्या आयुष्यात तीन टप्पे महत्त्वाचे असतात.

पहिला टप्पा म्हणजे ती वयात येते व ज्या वेळी तिला पाळी येते तो.

दुसरा टप्पा ती जेव्हा गरोदर असते तो आणि

तिसरा म्हणजे रजोनिवृतीचा

हे तिन्ही टप्पे पार करतना जर प्रत्येक स्त्रीने योगासने केली तर तिचे आयुष्य वेदनारहित जाईल.


योग म्हणजे काय?

योग म्हणजे चित्ताच्या वृत्तीचा निरोध होय.

महर्षी पतंजली यांनी ‘योगश्चित्तवृत्तिनिरोध:’ अशा प्रकारे योगाची व्याख्या केलेली आहे. अर्थात योग आमच्या मनाच्या वृत्तीचा निरोध आहे. जेव्हा मानवाच्या मनाची वृत्ती पूर्णतः निरुद्ध होते, तेव्हा मानवाला समानता प्राप्त होते आणि तो निष्कामभावाने कर्म करण्यास प्रारंभ करतो.                      

महर्षी पतंजली यांनी यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी असे योगाची आठ अंगे सांगितलेली आहेत. 

योगात यम, सत्य, अहिंसा, अस्तेय, ब्रह्मचर्य व अपरिग्रह यांचे पालन आहे. 

नियम शौच, संतोष तप, स्वाध्याय आणि ईश्वरप्रणिधान यांचे ते अनुष्ठान आहे.

योगासन म्हणजे विशिष्ट स्थितीत शरीर स्थिर करणे होय.

प्राणायाम हे मनाच्या शांतीचे साधन आहे.

प्रत्याहार हा मनाला भोगांपासून परावृत्त करतो.

धारणा हे एकाग्रतेचे नाव आहे. 

एकाग्रताने स्थिर होणे हेच ध्यान आहे. व्यक्तीचे परम चेतनेमध्ये सामावणे म्हणजेच समाधी. 

महिलांचे स्वतः कडे दु्र्लक्ष

महिला सकाळी उठल्यापासून ते रात्री झोपेपर्यंत मुलांच्या पतीच्या आणि इतर कौटुंबिक सदस्यांच्या सेवेत स्वतःला गुंतवून घेतात.त्यामुळे स्वतःच्या आरोग्याकडे मात्र दुर्लक्ष होत जाते आणि मग वाढत्या वयानुसार आरोग्याच्या समस्या भेडसावतात. अंगावर दुखणे काढल्याने समस्या अजून जटिल होत जातात आणि मग कुटुंबाच्या देखभालीत कमी पडल्याने मानसिक ताणतणाव वाढत जातो आणि स्वभाव चिडचिडा  होतो. मग मानसिकदृष्टया महिलेमध्ये एकटेपणाची भावना वाढून लागते डिप्रेशन येते. मग या सर्वांमधून बाहेर पडण्यासाठी महिलांनी थोडे स्वार्थी होणे गरजेचे असते. त्यांनी स्वतःला पण वेळ द्यावा. पुरेसा व्यायाम करावा, चालणे, योग करणे इत्यादी व्यायाम प्रकार करावेत किंवा स्वतःच्या जीवन शैलीचा तो एक भाग बनवून घ्यावा. रोज अर्धा एक तास योग केल्याने तर महिलांच्या अनेक समस्या दूर होऊ शकतात वाढते वजन नियंत्रणात येते. विकार बरे होतात. वाढते शुगर, गर्भाशयाच्या तक्रारी इत्यादी वर योग वरदान म्हणून सिद्ध झाला आहे. अनेक आजार तर हार्मोन्स इन बॅलन्सने सुरू होतात. योग केल्यामुळे सर्व समस्या कमी होऊ शकतात आसनेन, प्राणायाम, सूर्यनमस्कार, केल्याने महिलांच्या अनेक समस्या दूर होऊ शकतात. म्हणूनच समस्या निर्माण होण्याआधी सावध होणे गरजेचे असते. म्हणून प्रत्येक स्त्रीने योगाला महत्त्व देऊन आपले आरोग्यपूर्ण जीवन जगावे.

महिलांचे मानसिक विकार

महिलांना जीवन जगत असताना मनाची अवस्था चांगली असणे खूप गरजेचे आहे .

मासिक पाळीची सुरुवात, गर्भारपण, प्रसूती आणि मासिक पाळी बंद होणे या टप्प्यावर काहीतरी विशिष्ट मानसिक आजार होतात.त्यांना स्त्रियांमधील मानसिक आजार असे म्हणले जाते. 

या टप्प्यावर स्त्रियांना मोठे शारीरिक मानसिक व सामाजिक बदल करावे लागतात.त्यामुळे त्यांची मानसिक स्थिती बिघडू शकते.

शरीरातील प्रत्येक कार्य मेंदूशी निगडित असल्याने या हार्मोन्सचा मेंदूवर परिणाम होतो. हार्मोन्सचे संतुलन बिघडल्यामुळे स्त्रियांना हे आजार होतात असे समजले जाते. 

पौगंडावस्थेमध्ये मुलींमध्ये उदासीनता, भित्रेपणा यासारखे आजार मुलांच्या तुलनेने जास्त दिसून येतात. बहुतेक स्त्रियांना मासिक पाळीच्या थोड्या आधी किंवा त्या दरम्यान लहरीपणा, कंटाळाव अन्य त्रास होतात. काही स्त्रियांना हे त्रास तीव्रतेचे होतात. त्याशिवाय शरीर बोजड वाटणे, चिडचिडेपणा, उदासपणाव झोपेचे त्रास होतात. हे त्रास होताना स्त्रियांमध्ये टोकाचे बदल होतात. 

गर्भारपणात महिला आनंदी समाधानी असणे अपेक्षित असते. पण काही स्त्रियांना समाधान वाटते, कधी कधी स्वतः भीती वाटू शकते. हे सर्व त्रास नंतर वाढतात किंवा नव्याने सुरुवात होते .

मासिक पाळी थांबण्याच्या वेळी बहुतेक स्त्रिया झोपेच्या तक्रारी अनुभवतात. वारंवार झोप नीट न झाल्यामुळे दुसऱ्या दिवशी त्यांना अशक्तपणा, निरुत्साह, उदासीनता जाणवते. त्याला डोमिनो इफेक्ट्स म्हणतात. अशा झोपण्याच्या तक्रारीमुळे आणि इतर मेंदूतील बदलामुळे स्त्रियांना उदासीनतेचा आजार नव्याने होण्याची शक्यता असते. अलीकडच्या संशोधनात असे आढळून आले आहे की या वयात विस्मृतीचे लक्षण असू शकते या सर्व कारणांमुळे या वयात या स्त्रीने झोपेच्या त्रासाची दखल घेऊन वेळेत उपचार केले पाहिजे.

स्त्रियांच्या आरोग्यावर आणि स्थैर्यावर तिच्या कुटुंबाचे भविष्य अवलंबून असते. शारीरिक आरोग्यासाठी जसा उपचार सल्ला गरजेचा असतो; त्याचप्रमाणे मानसिक आरोग्याची काळजी महत्त्वाची असते.

योगाचे महत्त्व 

योगाचे आपल्या आयुष्यात खूपच महत्त्व आहे. रोज योग केल्याने माणूस ताणतणावपासून दूर राहतो. इतकेच नाही तर माणसाचे वजन, हाडे, मांसपेशी आणि सांधेदेखील दणकट राहातात. योगामुळे शरीरामध्ये ऊर्जा निर्माण होते. शिवाय नियमित योग केले तर कोणत्याही आजारापासून माणूस दूर राहू शकतो. पण त्यासाठी ही गोष्ट नियमित करणे आवश्यक आहे. योगामुळे रक्तदाबदेखील नियंत्रणात राहातो. त्यामुळे योग हा बऱ्याचशा आजारांना दूर ठेवतो, जे जास्त महत्त्वाचे आहे.

ध्यानधारणा करणे हे शरीरासाठी अत्यंत फायदेशीर ठरते. काही मिनिटे  ध्यान लावून बसले की, माणसाच्या मनात आणि शरीरामध्ये शक्तीचा संचार होतो. सकाळीच ध्यान केल्यामुळे माणसाचे मन एका विशिष्ट दिशेने कार्यरत राहते. तसेच पूर्ण दिवस  मन एकाग्र, शांत आणि संतुलित राहते; दिवसभराच्या तणावपासून दूर राहण्यास मदत होते.

प्रत्येक महिलेने स्वतःसाठी थोडा तरी वेळ कडून योग करावा व आपले जीवन आनंदमय आणि सुखमय करावे.</text>
      <sha1>cz2dppy1joqhl4mrjd7khilixyexttk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विल्यम पी. हॉबी विमानतळ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295648</id>
    <revision>
      <id>2690547</id>
      <parentid>2686136</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:35:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28393" sha1="2qdgevxps78exi3qrnq56pnnjq99246" xml:space="preserve">'''विल्यम पी. हॉबी विमानतळ''' तथा '''ह्युस्टन-हॉबी विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|HOU|KHOU|HOU}}हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[ह्युस्टन]] शहरातील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून ११ किमी (७ मैल) अंतरावर असलेला हा विमानतळ ह्युस्टनमधील पहिला विमानतळ आहे. 

[[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन आंतरखंडीय विमानतळाखालोखाल]] वर्दळ असलेला हा विमानतळ १९६९मध्ये आंतरखंडीय विमानतळ उघडल्यावर बंद करण्यात आला होता परंतु दोन वर्षांनी हा विमानतळ परत सुरू करण्यात आला. हा विमानतळ [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]]चे मुख्य ठाणे असून अमेरिकेतील बव्हंश मोठ्या शहरांना येथून थेट विमानसेवा उपलब्ध आहे.

== विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने==
{{विमानतळ गंतव्यस्थान यादी
| [[ॲलीजियंट एर]] | [[प्रोव्हो म्युनिसिपल विमानतळ|प्रोव्हो]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=पगमायर |first1=जेनेल |title=ॲलीजियंटने प्रोव्हो येथून उड्डाणांसाठी तीन नवीन गंतव्ये जोडली |url=https://www.heraldextra.com/news/local/2021/nov/18/allegiant-adds-three-new-destinations-for-flights-from-provo/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=हेराल्ड एक्स्ट्रा |date=१८ नोव्हेंबर २०२१ |location=प्रोव्हो, यूटी |language=मराठी}}&lt;/ref&gt; [[जॅक एडवर्ड्स विमानतळ|गल्फ शोअर्स]]&lt;ref&gt;{{cite news |last1=रिपोर्ट |first1=जीसीएम स्टाफ |title=ॲलीजियंटने गल्फ शोअर्स विमानतळवरून नॉनस्टॉप सेवा सुरू केली, तिकिटे ३९ डॉलर्सपासून सुरू |url=https://gulfcoastmedia.com/stories/allegiant-begins-nonstop-service-from-gulf-shores-to-six-destinations-with-one-way-fares-as-low-as,266976#// |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=गल्फ कोस्ट मीडिया |date=२१ मे २०२५ |language=मराठी}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;'''हंगामी:''' [[ॲशव्हिल रिजनल विमानतळ|ॲशव्हिल]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=हॉफमन |first1=विल |title=ॲलीजियंट एरने ॲशव्हिल विमानतळवरून मिनीॲपोलिससाठी नवीन नॉनस्टॉप उड्डाण सुरू केले |url=https://www.citizen-times.com/story/news/local/2024/02/19/allegiant-air-begins-new-nonstop-flight-option-to-the-twin-cities/72630270007/?gnt-cfr=1&amp;gca-cat=p&amp;gca-uir=true&amp;gca-epti=z116868d00----v116868d--76--b--76--&amp;gca-ft=243&amp;gca-ds=sophi |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=द ॲशव्हिल सिटीझन टाइम्स |date=४ फेब्रुवारी २०२४ |language=मराठी}}&lt;/ref&gt; [[डे मॉइन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डे मॉइन्स]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=रेना-रॉड्रीग्ज |first1=व्हिक्टोरिया |title=डे मॉइन्स विमानतळवरून चार नवीन थेट उड्डाणे लवकरच सुरू होणार. नवीन मार्ग पहा. |url=https://www.desmoinesregister.com/story/travel/2025/05/05/des-moines-international-airport-new-direct-routes-starting-2025/83410112007/?gnt-cfr=1&amp;gca-cat=p&amp;gca-uir=true&amp;gca-epti=z116046p000050c000050d00----v116046d--xx--b--xx--&amp;gca-ft=186&amp;gca-ds=sophi |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=द डे मॉइन्स रजिस्टर |date=५ मे २०२५ |location=डे मॉइन्स, आयए}}&lt;/ref&gt; [[मॅक्घी टायसन विमानतळ|नॉक्सव्हिल]]&lt;ref&gt;{{cite news |last1=अलेक्झांडर |first1=क्लोई |title=ॲलीजियंट एर हॉबी विमानतळवर हंगामी दरांसह येत आहे जे ३३ डॉलर्सपासून सुरू आहेत! |url=https://www.khou.com/article/travel/allegiant-air-bringing-4-new-routes-to-houstons-hobby-airport/285-0a2c4a00-0fda-445e-bdfc-99dbd527302d |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=केएचओयू |publisher=केएचओयू |date=१४ जानेवारी २०२० |location=ह्यूस्टन, टीएक्स |language=मराठी}}&lt;/ref&gt;
| [[अमेरिकन ईगल (एरलाईन ब्रँड)|अमेरिकन ईगल]] | [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]]&lt;ref&gt;{{cite news |last1=रायटर |first1=जॉर्डन पार्कर |title=डॅलस लव्ह फील्डमध्ये आंतरराष्ट्रीय उड्डाणे का नाहीत |url=https://www.dallasnews.com/business/airlines/2025/08/29/why-dallas-love-field-doesnt-have-international-flights/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डॅलस न्यूज |date=२९ ऑगस्ट २०२५ |language=मराठी}}&lt;/ref&gt;
| [[अवेलो एरलाइन्स]] | [[ट्वीड न्यू हेवन विमानतळ|न्यू हेवन]]&lt;ref name=&quot;AveloMar24&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nhregister.com/news/article/avelo-3-new-routes-tweed-new-haven-19264536.php?fbclid=IwAR25EXJ9iupyPZSWg-BEpX_qH5vjAMcRRFPHJoP6P3G82Lp1iP_F2WLy7O4|title=अवेलोने ट्वीड न्यू हेवन विमानतळवरून ३ नवीन मार्गांची घोषणा केली: ह्यूस्टन, सेंट लुईस आणि ट्रॅव्हर्स सिटी, मिशिगन.|website=न्यू हेवन रजिस्टर|date=२० मार्च २०२४|access-date=२० मार्च २०२४|last1=झारेट्स्की|first1=मार्क}}&lt;/ref&gt; 
| [[डेल्टा एर लाइन्स]] | [[हार्ट्सफिल्ड-जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=नॅशनल चॅम्पियनशिपसाठी डेल्टाने ह्यूस्टनचे दर वाढवले |url=https://www.13wmaz.com/article/travel/delta-prices-462-from-atlanta-to-houston/93-f36a3df5-5afb-43e6-aae8-c9ad7dec7aa2 |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डब्लूएमएझेड |date=७ नोव्हेंबर २०२३ |language=मराठी}}&lt;/ref&gt;

| [[जेएसएक्स (विमानकंपनी)|जेएसएक्स]] | [[डॅलस लव्ह फील्ड|डॅलस-लव्ह]] &lt;ref&gt;{{cite news |last1=न्यूज-सन |first1=हॉब्स |title=जेएसएक्स डॅलससाठी बुधवारची उड्डाणे जोडणार – www.hobbsnews.com |url=https://www.hobbsnews.com/jsx-to-add-wednesday-flights-to-dallas/ |access-date=२८ मार्च २०२६ |date=१७ सप्टेंबर २०२५}}&lt;/ref&gt;

| [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]] | [[अल्बुकर्की आंतरराष्ट्रीय सनपोर्ट|अल्बुकर्की]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[हार्ट्सफिल्ड-जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[ऑस्टिन-बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;&gt;{{cite news |last1=बाल्टर |first1=एम्मा |title=ह्यूस्टन विमानतळवरून सर्व नॉनस्टॉप उड्डाणे |url=https://www.houstoniamag.com/travel-and-outdoors/direct-flights-houston-airports |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=हॉस्टोनिआ मॅगझिन |date=१४ जानेवारी २०२६}}&lt;/ref&gt; [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन आंतरराष्ट्रीय थर्गूड मार्शल विमानतळ|बाल्टिमोर]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[फिलिप एस. डब्लू. गोल्डसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेलीझ सिटी]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[बर्मिंगहॅम-शटलस्वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बर्मिंगहॅम (एएल)]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[कानकुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कानकुन]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[चार्ल्स्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चार्ल्स्टन (एससी)]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[शिकागो मिडवे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो-मिडवे]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[कॉलोराडो स्प्रिंग्ज विमानतळ|कॉलोराडो स्प्रिंग्ज]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[जॉन ग्लेन कोलंबस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबस-ग्लेन]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[कॉर्पस ख्रिस्ती आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॉर्पस ख्रिस्ती]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[डॅलस लव्ह फील्ड|डॅलस-लव्ह]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[डेस्टिन-फोर्ट वॉल्टन बीच विमानतळ|डेस्टिन/फोर्ट वॉल्टन बीच]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[एल पासो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एल पासो]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[फोर्ट लॉडरडेल-हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[व्हॅली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हारलिंगन]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इंडियानापोलिस]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=सर्जियो |first1=आरियाना |title=साउथवेस्टने इंडियानापोलिस ते शिकागो मिडवे नॉनस्टॉप उड्डाण पुन्हा सुरू केले |url=https://www.wthr.com/article/travel/southwest-brings-back-nonstop-flight-indianapolis-international-airport-chicago-midway-nearly-5-year-hiatus-travel-flying-indiana-illinois-midwest/531-13a8c717-26fd-42bd-bc39-17f20931e4af |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डब्लूटीएचआर |publisher=डब्लूटीएचआर |date=१८ डिसेंबर २०२४ |location=इंडियानापोलिस, आयएन |language=मराठी}}&lt;/ref&gt; [[जॅक्सन-मेडगर वायली एव्हर्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सन (एमएस)]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[जॅक्सनव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सनव्हिल (एफएल)]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[गुआनाकास्टे विमानतळ|लायबेरिया (सीआर)]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[लाँग बीच विमानतळ|लाँग बीच]],&lt;ref&gt;{{cite web |last1=फाईन |first1=हॉवर्ड |title=साउथवेस्ट लाँग बीच विमानतळवर उड्डाणे जोडणार |url=https://labusinessjournal.com/tourism/travel-tourism/southwest-add-flights-long-beach-airport/ |website=लॉस एंजेलस बिझनेस जर्नल |access-date=१० जानेवारी २०२६ |language=मराठी |date=१० डिसेंबर २०२०}}&lt;/ref&gt; [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[लुईव्हिल मोहम्मद अली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुईव्हिल]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=क्लार्क |first1=पॅट्रिक |title=पूर्ण उन्हाळी वेळापत्रक आता बुकिंगसाठी उपलब्ध |url=https://www.travelpulse.com/news/airlines-airports/southwest-airlines-full-summer-schedule-is-now-available-for-booking |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=ट्रॅव्हलपल्स |date=१६ डिसेंबर २०२१ |language=मराठी}}&lt;/ref&gt; [[लुबॉक प्रेस्टन स्मिथ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुबॉक]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=यंग |first1=ॲडम |title=तुम्ही लुबॉक प्रेस्टन स्मिथ आंतरराष्ट्रीय विमानतळवरून कोठे उडू शकता? |url=https://www.yahoo.com/news/articles/where-fly-lubbock-preston-smith-104524235.html |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=याहू न्यूज |date=१८ नोव्हेंबर २०२५ |language=मराठी}}&lt;/ref&gt; [[मेम्फिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेम्फिस]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=डेव्हिस |first1=कोरी |title=साउथवेस्ट एरलाइन्सने मेम्फिस विमानतळवरून तीन शहरांसाठी नवीन उड्डाणांची घोषणा केली |url=https://www.yahoo.com/news/articles/southwest-airlines-announces-flights-memphis-211057559.html |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=याहू न्यूज |date=२२ ऑगस्ट २०२५ |language=मराठी}}&lt;/ref&gt; [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[मिडलँड आंतरराष्ट्रीय एर अँड स्पेस पोर्ट|मिडलँड/ओडेसा]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[नॅशविले आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशविले]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[लुई आर्मस्ट्राँग न्यू ऑर्लीन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू ऑर्लीन्स]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[लागार्डिया विमानतळ|न्यूयॉर्क-लागार्डिया]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[ओकलँड सॅन फ्रान्सिस्को बे विमानतळ|ओकलँड]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[ओकेसी विल रॉजर्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओक्लाहोमा सिटी]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=हेस |first1=जाना |title=२०२४ मध्ये प्रवास करायचा आहे? ओक्लाहोमा सिटीवरून तुम्ही कोठे नॉनस्टॉप उडू शकता ते पहा |url=https://www.oklahoman.com/story/news/2024/01/04/will-rogers-airport-okc-nonstop-flights-available-these-cities/72095632007/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=द ओक्लाहोमन |publisher=द ओक्लाहोमन |date=४ जानेवारी २०२४ |language=मराठी}}&lt;/ref&gt; [[एप्ली एरफिल्ड|ओमाहा]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[ओंटारियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओंटारियो]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[ऑर्लॅंडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑर्लॅंडो]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा बीचेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पनामा सिटी (एफएल)]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[पेन्साकोला आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पेन्साकोला]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[फिनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिनिक्स-स्काय हार्बर]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[पिट्सबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पिट्सबर्ग]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=डॉघर्टी |first1=इव्हान |title=साउथवेस्टने पिट्सबर्गमध्ये दोन दशकांच्या स्थिर वाढीचा उत्सव साजरा केला |url=https://blueskypit.com/southwest-celebrates-two-decades-of-steady-growth-in-pittsburgh/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=ब्लू स्काय न्यूज |date=१२ मे २०२५ |language=मराठी}}&lt;/ref&gt; [[लिसेंशियादो गुस्तावो डियाझ ऑर्डाझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्तो वॅलार्टा]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[रॅले-ड्युरॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅले/ड्युरॅम]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=डेबस्क |first1=जस्टिन |title=तुम्ही रॅले-ड्युरॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळवरून या गंतव्यस्थानांवर नॉनस्टॉप उडू शकता |url=https://myfox8.com/news/north-carolina/raleigh/you-can-fly-nonstop-to-these-destinations-from-raleigh-durham-international-airport/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=फॉक्स ८ डब्लूजीएचपी |publisher=डब्लूजीएचपी |date=१४ डिसेंबर २०२३ |location=हाय पॉइंट, एनसी |language=मराठी |archive-date=2023-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231226191614/https://myfox8.com/news/north-carolina/raleigh/you-can-fly-nonstop-to-these-destinations-from-raleigh-durham-international-airport/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[सॅक्रामेंटो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅक्रामेंटो]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[सॅन अँटोनियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन अँटोनियो]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[सॅन डिएगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन डिएगो]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[सॅन होजे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होजे (सीए)]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[जुआन सांतामारिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होजे (सीआर)]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[लॉस काबोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होजे डेल काबो]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[लुईस मुनोज मरिन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन जुआन]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[सॅव्हाना/हिल्टन हेड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅव्हाना]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[सेंट लुईस लॅम्बर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट लुईस]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[टँपा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टँपा]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=गॅल्व्हन |first1=जेमी ई. |title=केबिनमध्ये धूर दिसल्यानंतर साउथवेस्ट एरलाइन्सचे विमान ह्यूस्टनला परतले |url=https://www.khou.com/article/news/local/southwest-airlines-flight-2795-smoke-houston-hobby-airport-tampa/285-a033012f-62d1-4647-97cf-3e451fef2bac |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=केएचओयू |date=१४ फेब्रुवारी २०२५}}&lt;/ref&gt; [[तुल्सा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तुल्सा]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=रीड |first1=बेला रॉडी |title=तुल्सा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ प्रमुख यूएस शहरांसाठी नॉनस्टॉप उड्डाणे ऑफर करते |url=https://www.newson6.com/story/67ae24fd5312a975bee6b868/tulsa-international-airport-offers-nonstop-flights-to-major-us-cities |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=न्यूझऑन६.कॉम |date=१३ फेब्रुवारी २०२५ |location=तुल्सा, ओक्लाहोमा |language=मराठी}}&lt;/ref&gt; [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन नॅशनल विमानतळ|वॉशिंग्टन-नॅशनल]]&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt;&lt;br /&gt;'''हंगामी:''' [[रिक हसबंड अमॅरिलो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अमॅरिलो]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=गार्सिया |first1=व्हॅनेसा |title=साउथवेस्ट एरलाइन्सने अमॅरिलो विमानतळवर ह्यूस्टनसाठी थेट उड्डाण जोडले |url=https://www.newschannel10.com/2023/03/10/southwest-airlines-adds-direct-flight-houston-amarillo-airport/ |access-date=२८ मार्च २०२६ |work=न्यूज चॅनेल १० |date=१० मार्च २०२३ |language=मराठी}}&lt;/ref&gt; [[शार्लोट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लोट]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[क्लिंटन नॅशनल विमानतळ|लिटल रॉक]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[सॅन्गस्टर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मोंटेगो बे]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[पुंता काना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पुंता काना]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt;  [[मर्टल बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मर्टल बीच]] (२७ जून २०२६ रोजी सुरू होते), &lt;ref&gt;https://www.flightconnections.com/flights-from-hou-to-myr&lt;/ref&gt;  [[सारासोटा-ब्रॅडेंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सारासोटा]],&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt; [[सिएटल-टॅकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिएटल/टॅकोमा]],&lt;ref&gt;{{cite web |title=साउथवेस्ट एरलाइन्स नवीन रात्रभर उड्डाणे ऑफर करते, ज्यात पुढील वर्षी सिएटल ते ह्यूस्टनचा समावेश आहे |url=https://www.houstonchronicle.com/news/houston-texas/transportation/article/southwest-airlines-redeye-houston-19876977.php |website=ह्यूस्टन क्रॉनिकल |access-date=३१ ऑक्टोबर २०२४}}&lt;/ref&gt; [[तुसॉन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तुसॉन]]&lt;ref name=&quot;Hobbydest&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=बाल्टर |first1=एम्मा |title=ह्यूस्टन विमानतळवरून २६७ नॉनस्टॉप उड्डाणे |url=https://www.houstoniamag.com/travel-and-outdoors/direct-flights-houston-airports |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=हॉस्टोनिआ मॅगझिन |date=८ जानेवारी २०२५ |language=मराठी}}&lt;/ref&gt;

| {{nowrap|[[सन कंट्री एरलाइन्स]]}} | '''हंगामी:''' [[मिनीॲपोलिस-सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनीॲपोलिस/सेंट पॉल]]&lt;ref&gt;{{cite news |last1=होल्ट |first1=सू |title=सन कंट्रीसाठी १० नवीन नॉनस्टॉप मार्ग, कॅनडामधील २ सह |url=https://www.wdio.com/front-page/top-stories/10-new-nonstop-routes-for-sun-country-including-2-in-canada/ |access-date=१० जानेवारी २०२६ |work=डब्लूडीआयओ.कॉम |date=१७ ऑक्टोबर २०२३ |location=मिनीॲपोलिस, एमएन |language=मराठी}}&lt;/ref&gt; 
}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:अमेरिकेतील विमानतळ]]
[[वर्ग:ह्युस्टन]]</text>
      <sha1>2qdgevxps78exi3qrnq56pnnjq99246</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301369</id>
    <revision>
      <id>2690602</id>
      <parentid>2670915</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2690602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12940" sha1="5zkjxns40lcw6p58k6vcpv1n5j1bttj" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२''' या फेब्रुवारी, मार्च महिन्यात घेतल्या गेल्या. २०१७ मध्ये निवडूण आलेल्या विधानसभेचा कार्यकाळ २०२२ मध्ये संपला.
 
== वेळापत्रक ==
भारत निवडणूक आयोगाने 8 जानेवारी 2022 रोजी निवडणुकीचे वेळापत्रक जाहीर केले होते.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/elections/assembly-election-2022-date-check-complete-polling-schedule-for-uttar-pradesh-uttarakhand-goa-manipur-punjab-101641639532618.html|title=Assembly elections 2022: Check complete schedule for Uttar Pradesh, Uttarakhand, Goa, Manipur &amp; Punjab|date=2022-01-08|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-01-08}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!अनुक्रम
|कार्यक्रम
|तारीख
|दिवस
|-
!1.
|नामांकनाची तारीख
|21 जानेवारी 2022
|शुक्रवार
|-
!2.
|नामांकन दाखल करण्याची शेवटची  तारीख
|28 जानेवारी 2022
|शुक्रवार
|-
!3.
|नामनिर्देशनपत्रांच्या छाननीची  तारीख
|29 जानेवारी 2022
|शनिवार
|-
!4.
|उमेदवारी अर्ज मागे घेण्याची  शेवटची तारीख
|31 जानेवारी 2022
|सोमवार
|-
!5.
|मतदानाची तारीख
|14 फेब्रुवारी 2022
|सोमवार
|-
!6.
|मोजणीची तारीख
|10 मार्च 2022
|गुरुवार
|}

== पक्ष आणि आघाड्या ==

=== {{legend2|darkorange|[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]}} ===
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;50%&quot;
|+
!अनुक्रम
!पक्ष
!झेंडा
!चिन्ह
!नेता
!चित्र
!जागा लढवल्या
!पुरुष उमेदवार
!महिला उमेदवार
|-
| style=&quot;text-align:center; background:darkorange;color:black&quot; |'''1.'''
|[[भारतीय जनता पक्ष]]
| 
|[[चित्र:Lotus flower symbol.svg|50x50अंश]]
|[[प्रमोद सावंत]]
|[[चित्र:The_Chief_Minister_of_Goa,_Shri_Pramod_Sawant.jpg|64x64अंश]]
|40&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|url=https://www.business-standard.com/article/elections/goa-bjp-to-contest-all-40-seats-candidates-shortlisted-says-ct-ravi-122011400054_1.html|title=Goa: BJP to contest all 40 seats, candidates shortlisted, says CT Ravi|date=2022-01-14|work=Business Standard India|access-date=2022-01-20}}&lt;/ref&gt;
|37
|3
|}

=== {{legend2|lightblue|[[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]}} ===
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;50%&quot;
|+
!अनुक्रम
!पक्ष&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/goa-forward-party-former-key-bjp-ally-pledges-support-to-congress-2631092|title=Goa Forward Party, Former Key BJP Ally, To Join Congress In State Polls|website=NDTV.com|access-date=2021-12-06}}&lt;/ref&gt;
!झेंडा
!चिन्ह
!नेता
!चित्र
!जागा लढवल्या&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/elections/goa-polls-cong-gfp-candidates-pledge-of-loyalty-rahul-gandhi-presence-7756605/|title=Goa polls: Cong-GFP candidates take pledge of loyalty in Rahul Gandhi’s presence|date=2022-02-04|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-02-14}}&lt;/ref&gt;
!पुरुष उमेदवार
!महिला उमेदवार
|-
| style=&quot;text-align:center; background:lightblue;color:white&quot; |'''1.'''
|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|[[चित्र:Indian National Congress Flag.svg|60x60अंश]]
|[[चित्र:Hand_INC.svg|60x60अंश]]
|[[दिगंबर कामत]]
|[[चित्र:Digambar_Kamat.jpg|67x67अंश]]
|37
|35
|2
|-
| style=&quot;text-align:center; background:MediumSlateBlue;color:white&quot; |'''2.'''
|[[गोवा फॉरवर्ड पार्टी]]
|[[चित्र:Goa_Forward_Party_Flag.jpg|60x60अंश]]
|[[चित्र:Indian_election_symbol_Coconut.svg|50x50अंश]]
|विजय सरदेसाई
| 
|3
|3
|0
|-
|}

=== {{legend2|cyan|[[आम आदमी पक्ष]]}} ===
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;50%&quot;
|+
!अनुक्रम
!पक्ष
!झेंडा
!चिन्ह
!नेता
!चित्र
!जागा लढवल्या
!पुरुष उमेदवार
!महिला उमेदवार
|-
| style=&quot;text-align:center; background:cyan;color:white&quot; |'''1.'''
|[[आम आदमी पक्ष]]
|[[चित्र:Aam_Aadmi_Party_logo_(English).svg|50x50अंश]]
|[[चित्र:AAP_Symbol.png|50x50अंश]]
|अमित पालेकर
|
|39&lt;ref name=&quot;AAP Goa list&quot; /&gt;
|36
|3
|-
| style=&quot;text-align:center; background:gray;color: black&quot; |'''2.'''
|[[अपक्ष]]
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''N/A'''
|डॉ. चंद्रकांत शेट्ये 
|[[चित्र:Circle-icons-profile.svg|50x50अंश]]
|1&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.prudentmedia.in/politics/aap-announces-4th-list-of-5-candidates-pledges-to-support-dr-chandrakant-shetye-/20341.html|title=AAP Announces 4th List of 5 Candidates, Pledges to Support Dr. Chandrakant Shetye|website=www.prudentmedia.in|access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt;
|1
|0
|}

=== {{legend2|limegreen|[[तृणमूल काँग्रेस]]+}} ===
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;50%&quot;
|+
!अनुक्रम
!पक्ष&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/goa/mgp-announces-alliance-with-tmc-ahead-of-goa-assembly-polls-7659083/|title=TMC, MGP to contest Goa polls in alliance|date=2021-12-06|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-12-08}}&lt;/ref&gt;
!झेंडा
!चिन्ह
!नेता
!चित्र
!जागा लढवल्या&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news9live.com/india/goa-election-2022-campaign-for-february-14-election-ends-153246|title=Goa Election 2022 underway; things to know about multi-cornered contest|last=|first=|date=2022-02-13|website=NEWS9LIVE|language=en|access-date=2022-02-14|archive-date=2022-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214083506/https://www.news9live.com/india/goa-election-2022-campaign-for-february-14-election-ends-153246|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
!पुरुष उमेदवार
!महिला उमेदवार
|-
| style=&quot;text-align:center; background:limegreen;color:black&quot; |'''1.'''
|[[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
|[[चित्र:All_India_Trinamool_Congress_flag_(2).svg|50x50अंश]]
|[[चित्र:All India Trinamool Congress symbol 2021.svg|50x50अंश]]
|[[महुआ मोइत्रा|महुआ मोईत्रा]]
| 
|26
|22
|4
|-
| style=&quot;text-align:center; background:DarkViolet;color:black&quot; |'''2.'''
|[[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]]
|[[चित्र:No_image_available.svg|50x50अंश]]
|[[चित्र:Indian_Election_Symbol_Lion.svg|50x50अंश]]
|सुदिन ढवळीकर
| 
|13
|13
|0
|}

=== {{legend2|deepskyblue|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]}}+ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;50%&quot;
|+
!अनुक्रम
!पक्ष&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/goa-shiv-sena-ncp-form-alliance-for-state-assembly-polls-to-contests-on-15-16-seats|title=Goa: Shiv Sena, NCP form alliance for state Assembly polls, to contests on 15-16 seats|website=Free Press Journal|language=en|access-date=2022-01-15}}&lt;/ref&gt;
!झेंडा
!चिन्ह
!नेता
!चित्र
!जागा लढवल्या
!पुरुष उमेदवार
!महिला उमेदवार
|-
| style=&quot;text-align:center; background:deepskyblue;color:black&quot; |'''1.'''
|[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|[[चित्र:NCP-flag.svg|50x50अंश]]
|[[चित्र:Nationalist_Congress_Party_Election_Symbol.png|50x50अंश]]
|जोस फिलिप डिसोझा
| 
|13&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nationalheraldindia.com/politics/ncp-eyes-post-poll-role-in-goa-if-it-improves-tally-of-1-notched-up-in-2017|title=NCP eyes post-poll role in Goa if it improves tally of 1 notched up in 2017|last=|first=|date=2022-02-11|website=National Herald|language=en|access-date=2022-02-14}}&lt;/ref&gt;
|13
|0
|-
| style=&quot;text-align:center; background:orangered;color:black&quot; |'''2.'''
|[[शिवसेना]]
|[[चित्र:Logo_of_Shiv_Sena.svg|मध्यवर्ती|50x50अंश]]
|[[चित्र:Indian_Election_Symbol_Bow_And_Arrow.svg|50x50अंश]]
|जितेश कामत
|[[चित्र:Circle-icons-profile.svg|50x50अंश]]
|10&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2022/feb/10/goa-polls-shiv-sena-hopes-to-make-inroads-in-coastal-state-with-sons-of-soil-agenda-2417791.html|title=Goa polls: Shiv Sena hopes to make inroads in coastal state with 'sons of soil' agenda|website=The New Indian Express|access-date=2022-02-14}}&lt;/ref&gt;
|8
|2
|-
| style=&quot;text-align:center; background:gray;color: black&quot; |'''3.'''
|[[अपक्ष]]
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''N/A'''
|उत्पल पर्रीकर
|[[चित्र:Circle-icons-profile.svg|50x50अंश]]
|1&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/goa-assembly-elections-shiv-sena-withdraws-its-panaji-candidate-in-support-of-utpal-parrikar-101643635169629.html|title=Goa Assembly elections: Shiv Sena withdraws its Panaji candidate in support of Utpal Parrikar|date=2022-01-31|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-01-31}}&lt;/ref&gt;
|1
|0
|}

=== इतर ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; width=&quot;50%&quot;
|+
!अनुक्रम
!पक्ष
!झेंडा
!चिन्ह
!नेता
!चित्र
!जागा लढवल्या
!पुरुष उमेदवार
!महिला उमेदवार
|-
| style=&quot;text-align:center; background:#E3C773;color:white&quot; |'''1.'''
|क्रांतिकारी गोवा पक्ष
|[[चित्र:No_image_available.svg|50x50अंश]]
| 
|मनोज परब
|
|38&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thegoan.net/goa-news/%EF%BB%BFfinally-ec-recognises-rg-as-political-party/78650.html|title=Finally, EC recognises RG as political party|website=The Goan EveryDay|language=en|access-date=2022-01-23}}&lt;/ref&gt;
|36
|2
|-
| style=&quot;text-align:center; background:#026D37;color:white&quot; |'''2.'''
|गोएंचो स्वाभिमान पक्ष
|[[चित्र:No_image_available.svg|50x50अंश]]
|[[चित्र:No_image_available.svg|50x50अंश]]
|स्वप्नेश शेर्लेकर
|[[चित्र:Circle-icons-profile.svg|50x50अंश]]
|4&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/goencho-swabhiman-party-to-contest-4-seats/articleshow/89125263.cms|title=Goa polls: Goencho Swabhiman Party to contest 4 seats {{!}} Goa News - टाइम्स ऑफ इंडिया|last=|first=|date=2022-01-26|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-01-27}}&lt;/ref&gt;
|3
|1
|}

== मतदान टक्केवारी ==
स्रोत:&lt;ref name=&quot;turnout&quot;&gt;{{Cite web|title=Constituency-wise voter turnout|url=https://ceogoa.nic.in/pdf/ELECTION/Voter%20Turnout%20GE-2022.pdf|website=www.ceogoa.nic.in}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
| '''जिल्हा'''
| '''जागा'''
| '''मतदान (%)'''
|-
|'''[[उत्तर गोवा जिल्हा|उत्तर गोवा]]'''
|19
|81.15
|-
|'''[[दक्षिण गोवा जिल्हा|दक्षिण गोवा]]'''
|21
|78.27
|-
|'''एकूण'''
!40
!79.61
|}
== निकाल ==
या निवडणुकीचा निकाल १० मार्च २०२२ रोजी जाहीर करण्यात येईल.

== बाह्य दुवे ==

== हे सुद्धा पहा ==

== संदर्भ ==

[[वर्ग:इ.स. २०२२ मधील विधानसभा निवडणुका]]
[[वर्ग:गोवा विधानसभा निवडणुका|२०२२]]</text>
      <sha1>5zkjxns40lcw6p58k6vcpv1n5j1bttj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भू संरक्षक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303848</id>
    <revision>
      <id>2690485</id>
      <parentid>2689483</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T22:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40927" sha1="6kc9zecvlbjo3ng0rcpb32npbr5m17i" xml:space="preserve">[[चित्र:Stand_with_Standing_Rock_SF_Nov_2016_13.jpg|इवलेसे|347x347अंश| २०१६ मधील  &quot; स्टँड विथ स्टँडिंग रॉक &quot;  चळवळ  (मार्च). घोषणांमध्ये &quot;आम्ही भू-संरक्षणासाठी आहोत&quot; आणि &quot;जमिनीचे रक्षण करू.&quot;]]
'''भू -संरक्षक, जमीन संरक्षक''' किंवा '''पर्यावरण रक्षक''' हा एक कार्यकर्ता आहे जो पर्यावरण आणि [[निरोगी वातावरणाचा अधिकार|सुरक्षित, निरोगी पर्यावरणाच्या मानवी हक्कांचे]] संरक्षण करण्यासाठी कार्य करतो. &lt;ref name=&quot;human rights&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Larsen, Billon, Menton, Aylwin, Balsiger, Boyd, Forst, Lambrick, Santos, Storey, Wilding|year=2021|title=Understanding and responding to the environmental human rights defenders crisis: The case for conservation action|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1111/conl.12777|journal=Conservation Letters|volume=14|issue=3|doi=10.1111/conl.12777|accessdate=2022-04-25|archive-date=2022-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306025843/https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1111/conl.12777|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thetyee.ca/Analysis/2019/01/10/Not-What-Reconciliation-Looks-Like/|title=Judy Wilson's Message for Canadians: 'The Land Defenders Are Doing This for Everybody'|last=Ducklow|first=Zoë|date=10 January 2019|website=The Tyee|language=English|access-date=20 January 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theindependent.ca/2016/10/28/protesters-or-land-protectors/|title=Protesters? Or land protectors?|date=28 October 2016|website=The Indy|language=en-US|access-date=15 January 2020}}&lt;/ref&gt; बहुतेकदा, बचावकर्ते हे [[आदिवासी|स्वदेशी समुदायाचे]] सदस्य असतात जे वडिलोपार्जित जमिनीचे [[प्रदूषण]], ऱ्हास किंवा विनाशापासून संरक्षण करतात. &lt;ref name=&quot;human rights&quot; /&gt; 

स्थानिक लोकांसाठी जमीन आणि तिची संसाधने पवित्र मानली जाऊ शकतात आणि जमिनीची काळजी घेणे हे पूर्वज, वर्तमान लोक आणि भावी पिढ्यांचा सन्मान करणारे कर्तव्य मानले जाते. &lt;ref name=&quot;protest&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://aptnnews.ca/2018/09/18/illegal-protest-or-protecting-the-land-an-inuit-woman-gets-ready-to-face-a-canadian-court/|title=Illegal protest or protecting the land? An Indigenous woman gets ready to face a Canadian court - APTN News|date=18 September 2018|website=aptnnews.ca|language=en-US|access-date=12 January 2019}}&lt;/ref&gt;

जमीन रक्षकांना शक्तिशाली राजकीय आणि कॉर्पोरेट युतींकडून तीव्र छळाचा सामना करावा लागतो ज्यांना संसाधन उत्खननातून फायदा होतो. ज्यामुळे प्रदूषण होऊ शकते. संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार परिषदेने ठरवले की भू-रक्षक हे &quot;सर्वाधिक उघड आणि धोका असलेल्या मानवाधिकार रक्षकांपैकी आहेत.&quot; &lt;ref name=&quot;human rights&quot;/&gt;

== व्युत्पत्ती ==
[[File:One_day_at_Standing_Rock.webm|इवलेसे|300x300अंश|२०१६ मधील  स्टँडिंग रॉक इंडियन रिझर्वेशन मधील भू- आणि जल-रक्षक ]]
२०१६  च्या डकोटा ऍक्सेस पाइपलाइनच्या निषेधादरम्यान, स्टँडिंग रॉक इंडियन रिझर्व्हेशनच्या सदस्यांनी जमातीची जमीन आणि [[पाण्याचा अधिकार|पाणीपुरवठा]] संरक्षित करण्यासाठी पाइपलाइनचे बांधकाम रोखले. या तळागाळातील प्रयत्नांमुळे शेकडो अटक झाली आणि पोलीस आणि नॅशनल गार्डच्या सैनिकांशी संघर्ष झाला. नकारात्मक लेखांमध्ये स्वदेशी जमीन रक्षकांचे वर्णन &quot;आंदोलक&quot; असे केले गेले आहे, ज्याचा अनेक पर्यावरण कार्यकर्त्यांनी निषेध केला आहे.

स्वदेशी पर्यावरण शृंखलेचे पर्यावरण कार्यकर्ते आणि अभिनेते डॅलस गोल्डटूथ यांनी &quot;आंदोलक&quot; या शब्दावर टीका केली आहे, &quot;निदर्शक&quot; हा शब्द नकारात्मक आहे आणि मूळ लोक संतप्त, हिंसक किंवा संसाधनांचे अतिसंरक्षण करणारे आहेत असे सूचित करतात. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theworld.org/stories/2016-10-31/standing-rock-activists-dont-call-us-protesters-were-water-protectors|title=Standing Rock activists: Don't call us protesters. We're water protectors.|website=The World from PRX|language=en|access-date=2022-04-13|archive-date=2022-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516092516/https://theworld.org/stories/2016-10-31/standing-rock-activists-dont-call-us-protesters-were-water-protectors|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

त्याऐवजी, चळवळीतील सदस्य स्वतः ला &quot;भू-संरक्षक &quot; म्हणून संबोधतात,  ज्यामध्ये [[शांतीवाद|शांततावाद]] आणि वडिलोपार्जित जमिनींची काळजी घेण्याची जबाबदारी यावर जोर दिला जातो जो बचावकर्त्याच्या वारशाचा भाग असू शकतो. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=MSE4cH95qlc|title=We Are Land Protectors, Not Protesters}}&lt;/ref&gt;

इनुइट लॅब्राडोरचे भूसंरक्षक डेनिस कोल यांनी म्हणले आहे की, &quot;जेव्हा मी माझी औषधे घेतो, त्यावर माझ्या विश्वास असतो , [[वसाहतवाद|वसाहतवादी कायदा]] ज्याला विरोध म्हणेल त्याला मी समारंभ मानतो.&quot; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aptnnews.ca/national-news/illegal-protest-or-protecting-the-land-an-inuit-woman-gets-ready-to-face-a-canadian-court/|title=Illegal protest or protecting the land? An Indigenous woman gets ready to face a Canadian court|last=Moore|first=Angel|date=2018-09-18|website=APTN News|language=en-US|access-date=2022-04-13}}&lt;/ref&gt;

== इतिहास ==
[[होन्डुरास|होंडुरासमधील]] प्राणघातक जमीन संघर्ष १९९०  च्या दशकाच्या सुरुवातीस आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theintercept.com/2021/11/06/honduras-paramilitaries-land-rights/|title=In Honduras Land Battles, Paramilitaries Infiltrate Local Groups — Then Kill Their Leaders|last=OlsonNovember 6 2021|first=Jared OlsonJared|last2=A.m|first2=11:00|website=The Intercept|language=en|access-date=2022-04-14}}&lt;/ref&gt;

जमिनीचे संरक्षण, सन्मान आणि जमिनीचे महत्त्व स्पष्ट करण्याच्या उद्देशाने केलेल्या कृतींमध्ये भू-संरक्षक सक्रिय आणि लक्षणीय भूमिका बजावतात. जलरक्षक चळवळ, भू-संरक्षक चळवळ आणि स्वदेशी पर्यावरण सक्रियता यांच्यात खोलसंबंध आहेत. &lt;ref name=&quot;water&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indigenousrising.org/josephine-mandamin/|title=Meet Josephine Mandamin (Anishinaabekwe), The &quot;Water Walker&quot;|date=25 September 2014|website=Indigenous Rising|language=en-US|access-date=10 January 2019}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Maial Panhpunu Paiakan Kaiapó|first=|url=https://www.theglobeandmail.com/opinion/article-the-devastation-of-my-amazon-homeland-has-accelerated-during-the/|title=Opinion: The devastation of my Amazon homeland has accelerated during the pandemic|date=October 24, 2020|work=The Globe and Mail|access-date=2021-02-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt; जमीन रक्षक पाइपलाइन, जीवाश्म इंधन उद्योग, &lt;ref name=&quot;:42&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://rabble.ca/podcasts/shows/talking-radical-radio/2018/03/mikmaq-water-protectors-blocking-fossil-fuel|title=Mi'kmaq water protectors blocking fossil fuel infrastructure in Nova Scotia {{!}} rabble.ca|website=rabble.ca|access-date=10 January 2019|archive-date=2021-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607011205/https://rabble.ca/podcasts/shows/talking-radical-radio/2018/03/mikmaq-water-protectors-blocking-fossil-fuel|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; शेती किंवा गृहनिर्माण यांसारख्या विकासासाठी क्षेत्राचा नाश आणि फ्रॅकिंगसारख्या संसाधने काढण्याच्या कृतींना विरोध करतात कारण या क्रियांमुळे जमिनीचा ऱ्हास, जंगलाचा नाश आणि व्यत्यय येऊ शकतो. वस्तीचे. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=McKenzie-Sutter|first=Holly|url=https://torontosun.com/news/provincial/indigenous-land-occupants-in-caledonia-appeal-injunction|title=Indigenous land occupants in Caledonia appeal injunction|date=November 27, 2020|work=Toronto Sun|language=en-CA|access-date=2021-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104162733/https://torontosun.com/news/provincial/indigenous-land-occupants-in-caledonia-appeal-injunction|archive-date=2021-11-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/2/14/rcmp-off-wetsuweten-land-solidarity-grows-for-land-defenders|title='RCMP off Wet'suwet'en land': Solidarity grows for land defenders|last=Kestler-D'Amours|first=Jillian|website=www.aljazeera.com|language=en|access-date=2021-02-11}}&lt;/ref&gt; विशेषतः स्थानिक प्रदेशांमध्ये भू-संरक्षक जमिनीला हानी पोहोचवणाऱ्या कृतींना विरोध करतात आणि त्यांचे कार्य मानवी हक्कांशी जोडलेले आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.globalcitizen.org/en/content/environmental-activists-killed/|title=Beatings, Imprisonment, Murder: The World's Environmental Defenders Are Being Terrorized|website=Global Citizen|language=en|access-date=15 January 2020}}&lt;/ref&gt; डाइन लँड डिफेंडर्सच्या प्रतिरोधक रणनीती आणि संसाधने काढण्यावरील त्यांची भांडवलशाही आणि विकासविरोधी भूमिका डाइन प्रतिकाराच्या प्रदीर्घ परंपरेशी अत्यंत जोडलेली आहे,  याकडे याझीने लक्ष वेधले. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Yazzie|first=Melanie K.|date=2018|title=Decolonizing Development in Diné Bikeyah: Resource Extraction, Anti-Capitalism, and Relational Futures|url=https://www.jstor.org/stable/26879576|journal=Environment and Society|volume=9|pages=25–39|doi=10.3167/ares.2018.090103|issn=2150-6779|jstor=26879576}}&lt;/ref&gt;

संसाधन उत्खनन कृतींच्या कॉर्पोरेशनला रोखण्यासाठी राखीव जमिनींवर किंवा पारंपारिक प्रदेशांवर नाकेबंदी उभारण्याच्या स्वरूपात सक्रियता येऊ शकते. &lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.pri.org/stories/2016-10-31/standing-rock-activists-dont-call-us-protesters-were-water-protectors|title=Standing Rock activists: Don't call us protesters. We're water protectors.|website=Public Radio International|language=en|access-date=10 January 2019}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.thespec.com/news/hamilton-region/2020/10/05/barricades-up-in-caledonia-after-attempted-arrest-of-land-defender.html|title=Barricades up in Caledonia after attempted arrest of land defender|date=2020-10-05|work=The Hamilton Spectator|language=en|issn=1189-9417|access-date=2021-02-11}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.thespec.com/news/hamilton-region/2020/11/25/caledonia-land-occupation-criminal-cases-move-through-courts.html|title=Caledonia land occupation criminal cases move through courts|date=2020-11-25|work=The Hamilton Spectator|language=en|issn=1189-9417|access-date=2021-02-11}}&lt;/ref&gt; पारंपारिक प्रदेश ताब्यात घेण्याचा आणि सांस्कृतिक संबंध मजबूत करण्याचा मार्ग म्हणून जल आणि जमीन रक्षक देखील छावण्या उभारतात. भू-संरक्षक  पारंपारिक प्रदेशांवर नियंत्रण ठेवण्याच्या प्रयत्नात सरकारी न्यायालय प्रणालीसारख्या कायदेशीर चौकटींद्वारे देखील कार्य करतात. &lt;ref name=&quot;protest&quot;/&gt; भू-संक्षकांनी केलेल्या सविनय कायदेभंगाच्या कृतींचे वारंवार गुन्हेगारीकरण केले जाते आणि त्यावरून  झालेल्या  पोलीस तक्रारी आणि हिंसाचारावर काहींनी जोरदार युक्तिवाद केला आहे. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Simpson|first=Michael|last2=Le Billon|first2=Philippe|date=2021-02-01|title=Reconciling violence: Policing the politics of recognition|journal=Geoforum|language=en-ca|volume=119|pages=111–121|doi=10.1016/j.geoforum.2020.12.023|issn=0016-7185}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Spiegel|first=Samuel J.|date=2021-01-01|title=Climate injustice, criminalisation of land protection and anti-colonial solidarity: Courtroom ethnography in an age of fossil fuel violence|journal=Political Geography|language=en-ca|volume=84|pages=102298|doi=10.1016/j.polgeo.2020.102298|issn=0962-6298|pmc=7544477|pmid=33052177}}&lt;/ref&gt;

स्त्रिया चळवळीच्या यशाचा अविभाज्य घटक आहेत, कारण भूसंरक्षक म्हणून त्यांचा पुढाकार अनेकदा नाकेबंदीच्या अग्रभागी आणि प्रतिकार निदर्शनांमध्ये दिसून येतो.

== जमीन रक्षकांसमोरील धोके ==
ग्लोबल विटनेसने २००२  ते २०१९  दरम्यान ५७  देशांमध्ये भू-संरक्षकांच्या  १९२२ खुनांची नोंद केली. &lt;ref name=&quot;human rights&quot;/&gt;लोकसंख्येच्या ६ % असूनही, ४० % बळी स्थानिक होते. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.worldbank.org/en/topic/indigenouspeoples|title=Indigenous Peoples|website=World Bank|language=en|access-date=2022-04-14}}&lt;/ref&gt; या हिंसाचाराचे दस्तावेजीकरणही अपूर्ण आहे.

२०२०  मध्ये, भूसंरक्षकाच्या  हत्यांची संख्या २२७  वर पोहोचली आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/sep/13/murders-environment-land-defenders-record-high|title=Murders of environment and land defenders hit record high|date=2021-09-12|website=the Guardian|language=en|access-date=2022-04-13}}&lt;/ref&gt;

यूएन स्पेशल रिपोर्टर डेव्हिड आर. बॉयड यांनी विचारले आहे, &quot;जर आपण पर्यावरण रक्षकांचे संरक्षण करू शकत नसाल तर पृथ्वीवरील जीवनातील विलक्षण विविधतेचे संरक्षण कसे करावे?&quot; &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=j-QsEAAAQBAJ&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;pg=PT74&amp;dq=%22land+defender%22&amp;hl=en|title=Environmental Defenders: Deadly Struggles for Life and Territory|last=Menton|first=Mary|last2=Billon|first2=Philippe Le|date=2021-06-24|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-40221-6|language=en}}&lt;/ref&gt; त्यांनी पुढे असे म्हणले आहे की प्रत्येक मारल्या गेलेल्या प्रत्येकासाठी सुमारे शंभर भू-संरक्षकांना धमकावले जाते, अटक केली जाते किंवा अन्यथा त्रास दिला जातो. &lt;ref name=&quot;human rights&quot;/&gt;

जमीन रक्षकांना अनेकदा राज्य शक्तींच्या विरोधात, संसाधन कॉर्पोरेशन जसे की गॅस किंवा खाण महामंडळे, जमीन विकसित करू पाहणाऱ्या किंवा स्वदेशी जमिनीचे हक्क संपुष्टात आणणाऱ्या इतरांना धोकादायक परिस्थितीचा सामना करावा लागतो. &lt;ref name=&quot;:72&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Middeldorp|first=Nick|last2=Le Billon|first2=Philippe|date=2019-03-04|title=Deadly Environmental Governance: Authoritarianism, Eco-populism, and the Repression of Environmental and Land Defenders|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/24694452.2018.1530586|journal=Annals of the American Association of Geographers|language=en|volume=109|issue=2|pages=324–337|doi=10.1080/24694452.2018.1530586|issn=2469-4452}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.vice.com/en/article/4adx5q/land-defenders-keep-getting-killed-in-colombia|title=Land Defenders Keep Getting Killed in Colombia|website=www.vice.com|language=en|access-date=2021-02-11}}&lt;/ref&gt; अमेरिकन पर्यावरणवादी बिल मॅककिबेन यांनी असे म्हणले आहे की, &quot;[संरक्षणकर्त्यांना] धोका असतो कारण ते स्वतःला एखाद्या कॉर्पोरेशनची मागणी करत असलेल्या एखाद्या गोष्टीवर किंवा जवळ राहतात. ती मागणी – जास्तीत जास्त संभाव्य नफ्याची मागणी, शक्य तितक्या जलद वेळेची, शक्य तितक्या स्वस्त ऑपरेशनची – शेवटी कुठेतरी समजूत काढली जाते, की समस्या निर्माण करणाऱ्याला जावे लागेल.&quot; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theowp.org/record-number-of-environmental-activists-killed-in-the-past-year/|title=Record Number Of Environmental Activists Killed In The Past Year|last=OWP|first=Celina Shih MarCelina Shih Mar is a correspondent intern at the|last2=Science|first2=a junior at the University of Chicago studying Political|date=2021-10-08|website=The Organization for World Peace|language=en-US|access-date=2022-04-14|last3=Economics|last4=Taiwan|first4=History She grew up in|last5=California|last6=conflicts|first6=thereby has a particular interest in East Asian|last7=history|last8=conflicts|first8=human rights She strongly believes in non-violent resolution to|last9=Peace|first9=The Long-Term Preservation of}}&lt;/ref&gt;

मिडेलडॉर्प आणि ले बिलॉन यांनी भू-संरक्षकांना , विशेषतः हुकूमशाही शासनांमध्ये भेडसावणाऱ्या धोक्यांकडे लक्ष वेधले आहे. या विषयावरील त्यांच्या २०१८  च्या लेखात [[होन्डुरास|होंडुरासमधील]] अनेक भू-संरक्षकांच्या  हत्येकडे लक्ष वेधले आहे. &lt;ref name=&quot;water&quot;/&gt; तेथे, अगुआन खोऱ्यातील निमलष्करी दलांना घुसखोरी करण्यासाठी आणि गटाच्या प्रयत्नांना हाणून पाडण्यासाठी प्रमुख भूमी अधिकार कार्यकर्त्यांची हत्या करण्यासाठी पाठवण्यात आले. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theintercept.com/2021/11/06/honduras-paramilitaries-land-rights/|title=In Honduras Land Battles, Paramilitaries Infiltrate Local Groups — Then Kill Their Leaders|last=OlsonNovember 6 2021|first=Jared OlsonJared|last2=A.m|first2=11:00|website=The Intercept|language=en|access-date=2022-04-14}}&lt;/ref&gt; आदिवासींच्या जमिनीच्या अधिकारांचे दडपशाही ''आणि'' भूमी रक्षकांविरुद्ध धमकावण्याचा इतिहास, हिंसक डावपेच आणि हत्या यांचा आर्थिक विकास आणि वसाहती राष्ट्र राज्यांमध्ये &quot;जमीन बळकावणे&quot; यांच्याशी कोणीही जोडू शकतो. 

कॅनडाचे राष्ट्रीय पोलीस दल, आरसीएमपी, [[ब्रिटिश कोलंबिया|ब्रिटिश कोलंबियामध्ये]] २०१९  च्या निषेधामध्ये भू-रक्षकांविरुद्ध प्राणघातक शक्ती वापरण्यास तयार होते. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Parrish|first=Jaskiran Dhillon Will|url=https://www.theguardian.com/world/2019/dec/20/canada-indigenous-land-defenders-police-documents|title=Exclusive: Canada police prepared to shoot Indigenous activists, documents show|date=20 December 2019|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=15 January 2020}}&lt;/ref&gt;

डनलॉप आर्थिक विकास आणि संसाधने काढण्याच्या प्रतिकाराचा बदला म्हणून मेक्सिकोसारख्या देशांतील जमीन रक्षकांविरुद्ध हिंसाचाराच्या कृतींना जोडते. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Dunlap|first=Alexander|date=2020-04-15|title=The Politics of Ecocide, Genocide and Megaprojects: Interrogating Natural Resource Extraction, Identity and the Normalization of Erasure|journal=Journal of Genocide Research|language=en-ca|volume=23|issue=2|pages=212–235|doi=10.1080/14623528.2020.1754051|issn=1462-3528|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

मानवाधिकार संघटना ग्लोबल विटनेसने अहवाल दिला आहे की [[फिलिपिन्स|फिलीपिन्स]], [[ब्राझील]], [[भारत]] आणि [[ग्वातेमाला|ग्वाटेमाला]] सारख्या देशांमध्ये २०१८  मध्ये १६४  जमीन रक्षक मारले गेले. &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.climatechangenews.com/2019/07/30/164-land-defenders-murdered-2018-global-witness-reports/|title=164 land defenders murdered in 2018, Global Witness reports|date=30 July 2019|website=Climate Home News|language=en|access-date=15 January 2020}}&lt;/ref&gt; याच अहवालात असे म्हणले आहे की मारले गेलेले, जखमी झालेले आणि धमकावले गेलेले लोक मोठ्या संख्येने स्थानिक होते. &lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt; ली-बिल्लन  आणि ल्यूजल अहवाल देतात की २००२ आणि २०१८  दरम्यान किमान १७३४  पर्यावरण आणि जमीन रक्षक मारले गेले आणि स्थानिक लोकांना याचा सर्वाधिक धोका आहे, ज्यांची संख्या एक तृतीयांश भूमी रक्षकांहून अधिक आहे. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Le Billon|first=Philippe|last2=Lujala|first2=Päivi|date=2020-11-11|title=Environmental and land defenders: Global patterns and determinants of repression|journal=Global Environmental Change|language=en-ca|volume=65|pages=102163|doi=10.1016/j.gloenvcha.2020.102163|issn=0959-3780}}&lt;/ref&gt; [[संयुक्त राष्ट्रे|UN]] ने अहवाल दिला आहे की अनेक भूसंरक्षकांना त्यांचे दावे बदनाम करण्याच्या प्रयत्नात राज्य सरकारांनी दहशतवादी म्हणून संबोधन केले आहे. &lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theintercept.com/2019/07/30/criminalization-environmental-activists-global-witness-report/|title=More Than 160 Environmental Defenders Were Killed in 2018, and Many Others Labeled Terrorists and Criminals|last=Brown|first=Alleen|date=30 July 2019|website=The Intercept|language=en-US|access-date=15 January 2020}}&lt;/ref&gt; जमिनीच्या हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी काम करणाऱ्यांसाठी असे संबोनधन धोकादायक परिस्थिती निर्माण करू शकते. &lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;

''येल एन्व्हायर्नमेंट ३६०''  ने अहवाल दिला की २०१९  मध्ये किमान २१२  पर्यावरण प्रचारक आणि जमीन रक्षकांची हत्या करण्यात आली &lt;ref name=&quot;:82&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://e360.yale.edu/digest/more-than-200-environmental-activists-and-land-defenders-murdered-in-2019|title=More Than 200 Environmental Activists and Land Defenders Murdered in 2019|website=Yale E360|language=en-US|access-date=2021-07-10}}&lt;/ref&gt; . २०१९ मध्ये नोंदवलेल्या हत्यांपैकी निम्म्याहून अधिक हत्या [[कोलोंबिया|कोलंबिया]] आणि [[फिलिपिन्स|फिलीपिन्समध्ये]] झाल्या आहेत. &lt;ref name=&quot;:82&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:92&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.theguardian.com/environment/2020/jul/29/record-212-land-and-environment-activists-killed-last-year|title=Record 212 land and environment activists killed last year|date=2020-07-29|website=the Guardian|language=en|access-date=2021-07-10}}&lt;/ref&gt;

अॅम्नेस्टी इंटरनॅशनलने पृथ्वी, पाणी आणि समुदायांचे रक्षण करणाऱ्यांना भेडसावणाऱ्या धोक्यांकडे लक्ष वेधले आहे, [[लॅटिन अमेरिका|लॅटिन अमेरिकेला]] भू-संरक्षकांसाठी सर्वात धोकादायक स्थान म्हणले आहे. &lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amnesty.ca/earthdefenders|title=Earth Land and Water Defenders|date=2 April 2019|website=Amnesty International Canada|language=en|access-date=15 January 2020|archive-date=2020-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303042053/https://www.amnesty.ca/earthdefenders|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Tabary|first=Zoe|url=https://www.reuters.com/article/us-brazil-indigenous-logging-trfn-idUSKBN27H16P|title=One year on, family of murdered Amazon land defender say nothing has changed|date=2020-11-01|work=Reuters|language=en|access-date=2021-02-11}}&lt;/ref&gt; पर्यावरण संरक्षण निधीने नोंदवले आहे की १७०० पेक्षा जास्त बचावकर्ते मारले गेले आहेत आणि १० % पेक्षा कमी जबाबदार लोकांना न्याय दिला गेला आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.edf.org/blog/2019/11/22/murder-rainforest-1700-defenders-killed-their-legacy-lives|title=Murder in the rainforest: 1700+ defenders killed, but their legacy lives on|website=Environmental Defense Fund|language=en|access-date=15 January 2020|archive-date=2020-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115021602/https://www.edf.org/blog/2019/11/22/murder-rainforest-1700-defenders-killed-their-legacy-lives|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; एक्सटीन्क्शन रिबेलियन (XR) ने जमीन रक्षकांच्या परिस्थितीकडे लक्ष वेधण्यासाठी काम केले आहे आणि ज्यांना मारले गेले आहे त्यांना सन्मानित केले आहे &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rabble.ca/blogs/bloggers/brent-patterson/2019/10/extinction-rebellion-honours-land-defenders-killed-protecting|title=Extinction Rebellion honours land defenders killed for protecting the environment|date=10 October 2019|website=rabble.ca|language=en|access-date=15 January 2020|archive-date=2020-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115020513/https://rabble.ca/blogs/bloggers/brent-patterson/2019/10/extinction-rebellion-honours-land-defenders-killed-protecting|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; आणि जमीन रक्षकांचे कार्य क्लायमेट स्ट्राइक कॅनडा सारख्या हवामान न्याय उपक्रमांशी जोडले गेले आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nationalobserver.com/2020/09/17/news/climate-strikers-are-trying-trademark-erin-otooles-take-back-canada-slogan|title=Climate strikers are trying to trademark Erin O'Toole's 'Take Back Canada' slogan|last=News|first=E. McIntosh {{!}}|last2=Politics|date=2020-09-17|website=National Observer|language=en|access-date=2021-02-11|last3=September 17th 2020|first3=Ottawa Insider {{!}}}}&lt;/ref&gt;

== भूमी रक्षक ज्यांना मारले गेले आहे ==

* बर्टा इसाबेल कॅसेरेस फ्लोरेस (४ मार्च १९७१ - २ मार्च २०१६) होंडुरन पर्यावरण कार्यकर्ता, स्वदेशी नेता
* पावलो पॉलिनो गुजाजारा, ब्राझील, २०१९  मध्ये अॅमेझॉन प्रदेशात बेकायदेशीर वृक्षतोड करणाऱ्यांनी केलेल्या हल्ल्यात ठार झाले. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Paulo|first=Sam Cowie São|url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/02/brazilian-forest-guardian-killed-by-illegal-loggers-in-ambush|title=Brazilian 'forest guardian' killed by illegal loggers in ambush|date=2 November 2019|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=15 January 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/11/brazil-amazon-forest-defender-shot-dead-illegal-loggers-191103052028290.html|title=Brazil Amazon forest defender shot dead by illegal loggers|website=www.aljazeera.com|access-date=15 January 2020}}&lt;/ref&gt;
* चिको मेंडेस, ब्राझील, पर्यावरणवादी आणि कार्यकर्ता.
* हर्नन बेडोया, आफ्रो-कोलंबियन जमीन हक्क कार्यकर्ते.
* ज्युलियन कॅरिलो, स्थानिक रारामुरी नेता, मेक्सिको, यांची २४ ऑक्टोबर २०१८  रोजी हत्या झाली. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2018/11/la-mortal-defensa-del-bosque-por-julian-carrillo/|title=Julián Carrillo defended the forest with his life|date=28 November 2018|website=www.amnesty.org|language=en|access-date=15 January 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/10/mexico-julian-carrillo-justice-protection-environmental-defenders/|title=Mexico's environmental defenders need justice and protection|date=24 October 2019|website=www.amnesty.org|language=en|access-date=2021-07-10}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://apnews.com/article/7c326a45cc66490697cca1396ff9d607|title=Indigenous rights leader reported slain in northern Mexico|date=2018-10-25|website=AP NEWS|language=en|access-date=2021-07-10}}&lt;/ref&gt;
* दाटू कायलो बोंटोलन, मानोबो आदिवासी सरदार, नॅशनल कौन्सिल ऑफ लीडर्स ऑफ काट्रिबू, नॉर्दर्न मिंडानाओ, फिलिपाइन्सचे सदस्य, ७  एप्रिल २०१९  रोजी ठार झाले. &lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.theguardian.com/environment/2020/jul/29/record-212-land-and-environment-activists-killed-last-year|title=Record 212 land and environment activists killed last year|date=2020-07-29|website=the Guardian|language=en|access-date=2021-07-10}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hrdmemorial.org/hrdrecord/datu-kaylo-bontolan/|title=Datu Kaylo Bontolan|website=HRD Memorial: Celebrating Those Who Were Killed Defending Human Rights|language=en-GB|url-status=live|access-date=2021-07-10}}&lt;/ref&gt;
* ओमर गुआसिरुमा, स्वदेशी नेता, कोलंबिया, मार्च २०२०  मध्ये मारले गेले. &lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;
* अर्नेस्टो गुआसिरुमा, स्वदेशी नेता, कोलंबिया, मार्च २०२०  मध्ये मारले गेले. &lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;
* सिमोन पेड्रो पेरेझ, स्थानिक नेता, ६ जुलै २०२१ , [[च्यापास|चियापास]], मेक्सिको येथे ठार झाले. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.democracynow.org/2021/7/7/headlines/indigenous_land_defender_assassinated_in_chiapas|title=Indigenous Land Defender Assassinated in Chiapas|work=Democracy Now!|language=en|access-date=2021-07-08}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://apnews.com/article/mexico-dfc6fb1d675cd7b7d96f5c12a3b03a08|title=Mexico rights organizer killed, 3rd activist to die in month|date=2021-07-06|website=AP NEWS|language=en|access-date=2021-07-10}}&lt;/ref&gt;
* जाव्हिएरा रोजास, चिलीच्या पर्यावरणवादी आणि कार्यकर्त्या, नोव्हेंबर २०२१  मध्ये मृतावस्थेत आढळल्या. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.democracynow.org/2021/12/6/headlines/chilean_activist_javiera_rojas_who_helped_shut_down_dam_projects_has_been_killed|title=Chilean Activist Javiera Rojas, Who Helped Shut Down Dam Projects, Has Been Killed|website=Democracy Now!|language=en|access-date=2021-12-06}}&lt;/ref&gt;

== हे सुद्धा पहा ==

* 2020 कॅनेडियन पाइपलाइन आणि रेल्वे निषेध
* ओका संकट
* युनिस्ट'ओटेन कॅम्प
* जल-संरक्षक

== पुढील वाचन ==

* {{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amnesty.ca/sites/amnesty/files/Honduras%20Guatemala%20HRD%20-%20Report%20ENG.PDF|title=They Will Not Stop Us. Ecuador: Justice and Protection for Amazonian Women, Defenders of the Land, Territory, and Environment|last=Amnesty International|date=2016|pages=|via=|access-date=2022-04-25|archive-date=2022-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421113303/https://www.amnesty.ca/sites/amnesty/files/Honduras%20Guatemala%20HRD%20-%20Report%20ENG.PDF|url-status=dead}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}</text>
      <sha1>6kc9zecvlbjo3ng0rcpb32npbr5m17i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315645</id>
    <revision>
      <id>2690615</id>
      <parentid>2690386</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:37:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24679-89</username>
        <id>182431</id>
      </contributor>
      <comment>/* लोकसभा खासदार */</comment>
      <origin>2690615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13557" sha1="4ttgg7epfoyzhrypl5xpq3pk0r6ykcv" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय राजकीय पक्ष
|पक्ष_नाव = शिवसेना&lt;br&gt;(उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)
|colorcode       = 
|पार्टी_लेखशीर्षक    = SHS (UBT)
|विभाजित = [[शिवसेना]]
|पक्षाध्यक्ष       = [[उद्धव बाळासाहेब ठाकरे]]
|सचिव=[[अनिल देसाई]], [[विनायक राऊत]], मिलिंद नार्वेकर
|लोकसभा_पक्षनेता = [[अरविंद सावंत]]
|राज्यसभा_पक्षनेता=[[संजय राऊत]]
|स्थापना      = {{Start date and age|df=yes|p=y|2022|10|10}} (ECI च्या आदेशाने)
|संस्थापक         =[[उद्धव ठाकरे]] 
|split          = [[शिवसेना]]
|राजकीय_तत्त्वे      = {{nowrap|महाराष्ट्रवाद,ज्वलंत हिंदुत्व, मराठी अस्मिता}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/uddhav-thackeray-defines-shiv-senas-secular-hindutva-challenges-bjp-to-protect-kashmiri-pandits-23230876|title=Uddhav Thackeray defines Shiv Sena's Secular Hindutva|date=9 June 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/uddhav-thackeray-defines-shiv-senas-secular-hindutva-challenges-bjp-to-protect-kashmiri-pandits-23230876|title=Uddhav Thackeray defines Shiv Sena's Secular Hindutva|date=9 June 2022 }}&lt;/ref&gt; {{nowrap|हिंदू राष्ट्रवाद}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/uddhav-thackeray-defines-shiv-senas-secular-hindutva-challenges-bjp-to-protect-kashmiri-pandits-23230876|title=Uddhav Thackeray defines Shiv Sena's Secular Hindutva|date=9 June 2022 }}&lt;/ref&gt;
|position = 
|eci             = Registered
| युती =  [[महाविकास आघाडी]] {{!}} शिवयुती - [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]]
|लोकसभा_पक्षबळ  = {{Composition bar|09|543|hex=#FF5E00}}
|राज्यसभा_पक्षबळ  = {{Composition bar|03|245|hex=#FF5E00}}
| state_seats_name  = [[आमदार]]
|राज्यविधानसभा_पक्षबळ = {{Composition bar|19|288|hex=#FF5E00}}
| state2_seats_name  = [[Maharashtra Legislative Council]]
|state2_seats = {{Composition bar|10|78|hex=#FF5E00}}
| पक्ष_चिन्ह = SS(UBT) flag.png
| पक्ष_चिन्ह२=IMG Shiv Sena Uddhav Balasaheb Thackeray.jpg
}}

'''शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)'''&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/politics/ec-allots-balasahebchi-shiv-sena-as-new-name-for-shinde-led-faction-mashaal-poll-symbol-for-uddhav-camp-6137785.html|title=Team Eknath Shinde Now 'Balasahebanchi Shiv Sena', 'Mashaal' Poll Symbol for Uddhav Camp}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/india/ec-allots-mashaal-as-election-symbol-to-uddhav-thackeray-led-shiv-sena-faction-eknath-shinde-camp-asked-to-give-more-options-2520280.html/amp|title=Thackeray-led Sena gets 'mashaal' as election symbol; Shinde camp asked to give fresh list}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskar.com/national/news/the-mace-mark-sought-was-not-found-shiv-sena-uddhav-balasaheb-thackeray-name-and-torch-mark-to-uddhav-faction-130422442.html|title=शिंदे-उद्धव गुटों को नए नाम अलॉट, निशान एक को: एकनाथ को गदा देने से EC का इनकार; ठाकरे को मशाल सिंबल मिला|date=10 October 2022}}&lt;/ref&gt; हा महाराष्ट्रातील एक [[राजकीय पक्ष]] असून तो [[उद्धव ठाकरे|उद्धव बाळासाहेब ठाकरे]] यांच्या नेतृत्वाखाली २०२२ मध्ये निवडणूक आयोगामुळे स्थापन झालेला आहे. या पक्षाला [[भारतीय निवडणूक आयोग|निवडणूक आयोगाने]] मुख्य [[शिवसेना|शिवसेनेपासून]] वेगळे असे नवे [[प्रतीक|चिन्ह]] दिले होते, कारण इ.स. २०२२ च्या महाराष्ट्रातील राजकीय संकटाचा परिणाम म्हणून मुख्य [[शिवसेना|शिवसेनेत]] दुफळी निर्माण झाली होती, त्यामुळे तात्पुरता मुख्य '''शिवसेना''' पक्ष आणि '''धनुष्यबाण''' हे बोधचिन्ह गोठवून दोन गटांचे दोन स्वतंत्र पक्ष निर्माण करण्यात आले होते, पैकी दुसरा पक्ष  [[बाळासाहेबांची शिवसेना]] हा होय.

==पक्षनेते==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align: center;  border-collapse: collapse; border: 2px #000000 solid; font-size: x-big&quot;
!अ. क्र.
! नाव
! छायाचित्र
! पदनाम
|-
! १
| '''[[उद्धव ठाकरे]]'''
|[[चित्र:The_Chief_Minister_of_Maharashtra,_Shri_Uddhav_Thackeray_calling_on_the_Prime_Minister,_Shri_Narendra_Modi,_in_New_Delhi_on_February_21,_2020_(Uddhav_Thackeray)_(cropped).jpg|109x109अंश]]
| '''शिवसेना पक्ष-प्रमुख'''&lt;br /&gt; [[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी|महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री]]
|-
! २
| '''[[अरविंद सावंत]]'''
|
| गटनेते, [[लोकसभा]]
|-
! ३
| '''[[संजय राऊत]]'''
|[[चित्र:Bappa_Lahiri,_Bappi_Lahiri,_Swapna_Patker,_Sanjay_Raut_(cropped).jpg|88x88अंश]]
| गटनेते, [[राज्यसभा]]
|-
! ४
| '''[[अजय चौधरी]]'''
| 
| नेते, [[महाराष्ट्र विधानसभा]]
|-
! ५
| '''[[आदित्य ठाकरे]]'''
|[[चित्र:Shri Aaditya Thackeray - 2020 (cropped).jpg|128x128अंश]]
| माजी कॅबिनेट मंत्री, [[महाराष्ट्र शासन|महाराष्ट्र सरकार]] तथा विधिमंडळ पक्षनेते
|-
! ६
| '''[[भास्कर जाधव]]'''
|
| गटनेते, [[महाराष्ट्र विधानसभा]]
|-
| ७
| '''[[विनायक राऊत]]'''
|
| नेते, [[लोकसभा]]
|-
! ८
| '''अंबादास दानवे'''
|
| मा.विरोधी पक्षनेते, [[महाराष्ट्र विधान परिषद]]
|-
|}


===राज्यसभा सदस्य===

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border-collapse: collapse; border: 2px #000000 solid; font-size: x-big&quot;
! अ. क्र.
! नाव
! नेमणुकीची तारीख
! सेवानिवृत्तीची तारीख
|-
! १
| [[संजय राऊत]]
| ०५ जुलै २०२२
| ०४ जुलै २०२८
|-
! २
| [[प्रियंका चतुर्वेदी]]
| ०३ 
| 
|-
|}

===लोकसभा खासदार===
सर्वांची निशाणी- '''मशाल'''

१.[[अरविंद सावंत]], गटनेते-लोकसभा
२.[[अनिल देसाई]], माजी राज्यसभा सदस्य
३.[[राजाभाऊ वाजे]], [[नाशिक]]

# [[ओमराजे निंबाळकर]], [[धाराशिव]]
# बंडू जाधव, [[परभणी लोकसभा मतदारसंघ|परभणी]]
# नागेश शिंदे (आष्टीकर), [[हिंगोली]]  
# [[संजय दिना पाटील]]
# संजय देशमुख, ([[यवतमाळ]])
# [[भाऊसाहेब वाकचौरे]], [[शिर्डी]]

==पक्ष-चिन्ह वाद ==

# शिवसेनेत फूट पडल्यानंतर निवडणूक आयोगाने तात्पुरत्या स्वरूपात उद्धव ठाकरे गटाला [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] हे नवीन नांव आणि निवडणूक चिन्ह म्हणून ''मशाल'' (Flaming torch) दिले होते, ज्यावर [[समता पक्ष]]च्या शीर्ष नेतृत्वाने आपले मूळ चिन्ह असल्याचा दावा केला आहे.
# समता पक्षाचे राष्ट्रीय अध्यक्ष [[उदय मंडल]] यांनी मशाल चिन्हासाठी दिल्ली उच्च न्यायालयात याचिका दाखल केली होती, परंतु तिथे याचिका फेटाळली गेली.
#  तद्नंतर हे प्रकरण सर्वोच्च न्यायालयात गेले, परंतु धगधगती '''मशाल''' हे चिन्ह ठाकरेंनाच मिळाले.
# एसंशिं गटाच्या धनुष्यबाण चिन्हाला सर्वोच्च न्यायालयात आव्हान दिले गेले असून, त्यावर लवकरच निर्णय अपेक्षित. 

===विधानसभा आमदार (निशाणी-मशाल)===

# [[आदित्य ठाकरे]], विधिमंडळ पक्ष-नेते
# [[भास्कर जाधव]], विधानसभा गटनेते
# वरुण सरदेसाई
# [[हारुण खान]], वर्सोवा
# [[अजय चौधरी]]
# दिलीपराव सोपल, [[बार्शी]]
# [[कैलास घाटगे-पाटील]], धाराशिव
# [[संजय पोतनीस]]
# संजय देरकर, [[वणी]] (जि. यवतमाळ) 
# [[सुनिल राजाराम राऊत]]
# [[सुनिल प्रभु]], [[प्रतोद]]
# [[नितीन देशमुख]], मालेगांव जि. अकोला
# डॉ. [[राहुल पाटील (राजकारणी)|राहुल पाटील]], परभणी 
# [[प्रवीण स्वामी]] (सर),  [[उमरगा]]
# महेश सावंत, माहिम
# गजानन लवाटे, दर्यापूर (जि.अमरावती) 
# मनोज जामसूतकर
# [[अनंत नर|अनंत (बाळा) नर]]
# [[सिद्धार्थ खरात]]

== शिवयुती - (शिवशक्ती) ==

२४ डिसेंबर २०२६ रोजी उद्धव ठाकरे राज ठाकरे यांनी वरळी येथील ब्लू सी हॉटेलमध्ये पत्रकार परिषद घेऊन महानगरपालिका निवडणूक २०२६ च्या पार्श्वभूमीवर [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] आणि [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] पक्षांची अधिकृत युती जाहीर केली. या युतीला कार्यकर्त्यांनी शिवयुती - शिवशक्ती असे नाव‌ दिले.

=== २०२५-नगरपालिका निवडणूका===

# [[किनवट]] नगरपालिका- नगराध्यक्ष

===२०२६ महानगरपालिका निवडणूका===

# [[परभणी महानगरपालिका]]
# [[चंद्रपूर शहर महानगरपालिका]]
# [[बृहन्मुंबई महानगरपालिका]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==

[[वर्ग:इ.स. २०२२ मध्ये स्थापन झालेले राजकीय पक्ष]]
[[वर्ग:भारतातील राजकीय पक्ष]]
[[वर्ग:शिवसेना]]
[[वर्ग:शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|*]]</text>
      <sha1>4ttgg7epfoyzhrypl5xpq3pk0r6ykcv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690616</id>
      <parentid>2690615</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:37:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24679-89</username>
        <id>182431</id>
      </contributor>
      <comment>/* लोकसभा खासदार */</comment>
      <origin>2690616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13560" sha1="ixroiimchtoy0qxa4z4ui9bkighthyi" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय राजकीय पक्ष
|पक्ष_नाव = शिवसेना&lt;br&gt;(उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)
|colorcode       = 
|पार्टी_लेखशीर्षक    = SHS (UBT)
|विभाजित = [[शिवसेना]]
|पक्षाध्यक्ष       = [[उद्धव बाळासाहेब ठाकरे]]
|सचिव=[[अनिल देसाई]], [[विनायक राऊत]], मिलिंद नार्वेकर
|लोकसभा_पक्षनेता = [[अरविंद सावंत]]
|राज्यसभा_पक्षनेता=[[संजय राऊत]]
|स्थापना      = {{Start date and age|df=yes|p=y|2022|10|10}} (ECI च्या आदेशाने)
|संस्थापक         =[[उद्धव ठाकरे]] 
|split          = [[शिवसेना]]
|राजकीय_तत्त्वे      = {{nowrap|महाराष्ट्रवाद,ज्वलंत हिंदुत्व, मराठी अस्मिता}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/uddhav-thackeray-defines-shiv-senas-secular-hindutva-challenges-bjp-to-protect-kashmiri-pandits-23230876|title=Uddhav Thackeray defines Shiv Sena's Secular Hindutva|date=9 June 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/uddhav-thackeray-defines-shiv-senas-secular-hindutva-challenges-bjp-to-protect-kashmiri-pandits-23230876|title=Uddhav Thackeray defines Shiv Sena's Secular Hindutva|date=9 June 2022 }}&lt;/ref&gt; {{nowrap|हिंदू राष्ट्रवाद}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/uddhav-thackeray-defines-shiv-senas-secular-hindutva-challenges-bjp-to-protect-kashmiri-pandits-23230876|title=Uddhav Thackeray defines Shiv Sena's Secular Hindutva|date=9 June 2022 }}&lt;/ref&gt;
|position = 
|eci             = Registered
| युती =  [[महाविकास आघाडी]] {{!}} शिवयुती - [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]]
|लोकसभा_पक्षबळ  = {{Composition bar|09|543|hex=#FF5E00}}
|राज्यसभा_पक्षबळ  = {{Composition bar|03|245|hex=#FF5E00}}
| state_seats_name  = [[आमदार]]
|राज्यविधानसभा_पक्षबळ = {{Composition bar|19|288|hex=#FF5E00}}
| state2_seats_name  = [[Maharashtra Legislative Council]]
|state2_seats = {{Composition bar|10|78|hex=#FF5E00}}
| पक्ष_चिन्ह = SS(UBT) flag.png
| पक्ष_चिन्ह२=IMG Shiv Sena Uddhav Balasaheb Thackeray.jpg
}}

'''शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)'''&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/politics/ec-allots-balasahebchi-shiv-sena-as-new-name-for-shinde-led-faction-mashaal-poll-symbol-for-uddhav-camp-6137785.html|title=Team Eknath Shinde Now 'Balasahebanchi Shiv Sena', 'Mashaal' Poll Symbol for Uddhav Camp}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/india/ec-allots-mashaal-as-election-symbol-to-uddhav-thackeray-led-shiv-sena-faction-eknath-shinde-camp-asked-to-give-more-options-2520280.html/amp|title=Thackeray-led Sena gets 'mashaal' as election symbol; Shinde camp asked to give fresh list}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskar.com/national/news/the-mace-mark-sought-was-not-found-shiv-sena-uddhav-balasaheb-thackeray-name-and-torch-mark-to-uddhav-faction-130422442.html|title=शिंदे-उद्धव गुटों को नए नाम अलॉट, निशान एक को: एकनाथ को गदा देने से EC का इनकार; ठाकरे को मशाल सिंबल मिला|date=10 October 2022}}&lt;/ref&gt; हा महाराष्ट्रातील एक [[राजकीय पक्ष]] असून तो [[उद्धव ठाकरे|उद्धव बाळासाहेब ठाकरे]] यांच्या नेतृत्वाखाली २०२२ मध्ये निवडणूक आयोगामुळे स्थापन झालेला आहे. या पक्षाला [[भारतीय निवडणूक आयोग|निवडणूक आयोगाने]] मुख्य [[शिवसेना|शिवसेनेपासून]] वेगळे असे नवे [[प्रतीक|चिन्ह]] दिले होते, कारण इ.स. २०२२ च्या महाराष्ट्रातील राजकीय संकटाचा परिणाम म्हणून मुख्य [[शिवसेना|शिवसेनेत]] दुफळी निर्माण झाली होती, त्यामुळे तात्पुरता मुख्य '''शिवसेना''' पक्ष आणि '''धनुष्यबाण''' हे बोधचिन्ह गोठवून दोन गटांचे दोन स्वतंत्र पक्ष निर्माण करण्यात आले होते, पैकी दुसरा पक्ष  [[बाळासाहेबांची शिवसेना]] हा होय.

==पक्षनेते==

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align: center;  border-collapse: collapse; border: 2px #000000 solid; font-size: x-big&quot;
!अ. क्र.
! नाव
! छायाचित्र
! पदनाम
|-
! १
| '''[[उद्धव ठाकरे]]'''
|[[चित्र:The_Chief_Minister_of_Maharashtra,_Shri_Uddhav_Thackeray_calling_on_the_Prime_Minister,_Shri_Narendra_Modi,_in_New_Delhi_on_February_21,_2020_(Uddhav_Thackeray)_(cropped).jpg|109x109अंश]]
| '''शिवसेना पक्ष-प्रमुख'''&lt;br /&gt; [[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी|महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री]]
|-
! २
| '''[[अरविंद सावंत]]'''
|
| गटनेते, [[लोकसभा]]
|-
! ३
| '''[[संजय राऊत]]'''
|[[चित्र:Bappa_Lahiri,_Bappi_Lahiri,_Swapna_Patker,_Sanjay_Raut_(cropped).jpg|88x88अंश]]
| गटनेते, [[राज्यसभा]]
|-
! ४
| '''[[अजय चौधरी]]'''
| 
| नेते, [[महाराष्ट्र विधानसभा]]
|-
! ५
| '''[[आदित्य ठाकरे]]'''
|[[चित्र:Shri Aaditya Thackeray - 2020 (cropped).jpg|128x128अंश]]
| माजी कॅबिनेट मंत्री, [[महाराष्ट्र शासन|महाराष्ट्र सरकार]] तथा विधिमंडळ पक्षनेते
|-
! ६
| '''[[भास्कर जाधव]]'''
|
| गटनेते, [[महाराष्ट्र विधानसभा]]
|-
| ७
| '''[[विनायक राऊत]]'''
|
| नेते, [[लोकसभा]]
|-
! ८
| '''अंबादास दानवे'''
|
| मा.विरोधी पक्षनेते, [[महाराष्ट्र विधान परिषद]]
|-
|}


===राज्यसभा सदस्य===

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border-collapse: collapse; border: 2px #000000 solid; font-size: x-big&quot;
! अ. क्र.
! नाव
! नेमणुकीची तारीख
! सेवानिवृत्तीची तारीख
|-
! १
| [[संजय राऊत]]
| ०५ जुलै २०२२
| ०४ जुलै २०२८
|-
! २
| [[प्रियंका चतुर्वेदी]]
| ०३ 
| 
|-
|}

===लोकसभा खासदार===
सर्वांची निशाणी- '''मशाल'''

*१.[[अरविंद सावंत]], गटनेते-लोकसभा
*२.[[अनिल देसाई]], माजी राज्यसभा सदस्य
*३.[[राजाभाऊ वाजे]], [[नाशिक]]

# [[ओमराजे निंबाळकर]], [[धाराशिव]]
# बंडू जाधव, [[परभणी लोकसभा मतदारसंघ|परभणी]]
# नागेश शिंदे (आष्टीकर), [[हिंगोली]]  
# [[संजय दिना पाटील]]
# संजय देशमुख, ([[यवतमाळ]])
# [[भाऊसाहेब वाकचौरे]], [[शिर्डी]]

==पक्ष-चिन्ह वाद ==

# शिवसेनेत फूट पडल्यानंतर निवडणूक आयोगाने तात्पुरत्या स्वरूपात उद्धव ठाकरे गटाला [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] हे नवीन नांव आणि निवडणूक चिन्ह म्हणून ''मशाल'' (Flaming torch) दिले होते, ज्यावर [[समता पक्ष]]च्या शीर्ष नेतृत्वाने आपले मूळ चिन्ह असल्याचा दावा केला आहे.
# समता पक्षाचे राष्ट्रीय अध्यक्ष [[उदय मंडल]] यांनी मशाल चिन्हासाठी दिल्ली उच्च न्यायालयात याचिका दाखल केली होती, परंतु तिथे याचिका फेटाळली गेली.
#  तद्नंतर हे प्रकरण सर्वोच्च न्यायालयात गेले, परंतु धगधगती '''मशाल''' हे चिन्ह ठाकरेंनाच मिळाले.
# एसंशिं गटाच्या धनुष्यबाण चिन्हाला सर्वोच्च न्यायालयात आव्हान दिले गेले असून, त्यावर लवकरच निर्णय अपेक्षित. 

===विधानसभा आमदार (निशाणी-मशाल)===

# [[आदित्य ठाकरे]], विधिमंडळ पक्ष-नेते
# [[भास्कर जाधव]], विधानसभा गटनेते
# वरुण सरदेसाई
# [[हारुण खान]], वर्सोवा
# [[अजय चौधरी]]
# दिलीपराव सोपल, [[बार्शी]]
# [[कैलास घाटगे-पाटील]], धाराशिव
# [[संजय पोतनीस]]
# संजय देरकर, [[वणी]] (जि. यवतमाळ) 
# [[सुनिल राजाराम राऊत]]
# [[सुनिल प्रभु]], [[प्रतोद]]
# [[नितीन देशमुख]], मालेगांव जि. अकोला
# डॉ. [[राहुल पाटील (राजकारणी)|राहुल पाटील]], परभणी 
# [[प्रवीण स्वामी]] (सर),  [[उमरगा]]
# महेश सावंत, माहिम
# गजानन लवाटे, दर्यापूर (जि.अमरावती) 
# मनोज जामसूतकर
# [[अनंत नर|अनंत (बाळा) नर]]
# [[सिद्धार्थ खरात]]

== शिवयुती - (शिवशक्ती) ==

२४ डिसेंबर २०२६ रोजी उद्धव ठाकरे राज ठाकरे यांनी वरळी येथील ब्लू सी हॉटेलमध्ये पत्रकार परिषद घेऊन महानगरपालिका निवडणूक २०२६ च्या पार्श्वभूमीवर [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] आणि [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] पक्षांची अधिकृत युती जाहीर केली. या युतीला कार्यकर्त्यांनी शिवयुती - शिवशक्ती असे नाव‌ दिले.

=== २०२५-नगरपालिका निवडणूका===

# [[किनवट]] नगरपालिका- नगराध्यक्ष

===२०२६ महानगरपालिका निवडणूका===

# [[परभणी महानगरपालिका]]
# [[चंद्रपूर शहर महानगरपालिका]]
# [[बृहन्मुंबई महानगरपालिका]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==

[[वर्ग:इ.स. २०२२ मध्ये स्थापन झालेले राजकीय पक्ष]]
[[वर्ग:भारतातील राजकीय पक्ष]]
[[वर्ग:शिवसेना]]
[[वर्ग:शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|*]]</text>
      <sha1>ixroiimchtoy0qxa4z4ui9bkighthyi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फ्युनिक्युलर रेल्वे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>320581</id>
    <revision>
      <id>2690470</id>
      <parentid>2543397</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:22:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15839" sha1="o3wkqkxrobbc6tqyacnwwh4nyfuytm9" xml:space="preserve">[[चित्र:Baku_Funicular.jpg|इवलेसे| [[बाकू]], [[अझरबैजान]] मध्ये फ्युनिक्युलर]]
{{बदल}}
'''फ्युनिक्युलर'''  हा एक प्रकारचा केबल रेल्वे प्रणाली आहे जो घातलेल्या रेल्वे ट्रॅकच्या बाजूने एक तीव्र उतार बिंदूंना जोडतो. या प्रणालीचे वैशिष्ट्य दोन प्रतिसंतुलित कॅरेज (कार किंवा ट्रेन देखील म्हणतात) द्वारे कायमस्वरूपी वाहतूक केबलच्या विरुद्ध टोकांना जोडलेले असते, जे ट्रॅकच्या वरच्या टोकाला असलेल्या पुलीवर वळवले जाते. &lt;ref name=&quot;Giessbach&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=http://www.asme.org/wwwasmeorg/media/ResourceFiles/AboutASME/Who%20We%20Are/Engineering%20History/Landmarks/259-Bro-Standseilbahn.pdf|title=The Giessbach Funicular with the World's First Abt Switch|date=2015|publisher=The [[American Society of Mechanical Engineers]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;TCQSM&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.nap.edu/read/24766/chapter/1|title=Transit Capacity and Quality of Service Manual. Transit Cooperative Highway Research Program (TCRP) Report 165|date=2013|publisher=Transportation Research Board|isbn=978-0309283441|edition=Third|location=Washington|pages=11–20|chapter=Chapter 11: Glossary and Symbols|doi=10.17226/24766|authors=Kittelson &amp; Assoc, Inc., Parsons Brinckerhoff, Inc., KFH Group, Inc., Texam A&amp;M Transportation Institute, &amp; Arup}}&lt;/ref&gt; अशा कॉन्फिगरेशनचा परिणाम असा आहे की दोन कॅरेज समकालिकपणे हलतात: जसे एक चढते, दुसरे समान वेगाने खाली येते. हे वैशिष्ट्य फ्युनिक्युलरला झुकलेल्या लिफ्टपासून वेगळे करते, ज्यात एकच कार आहे जी चढावर नेली जाते. &lt;ref name=&quot;Giessbach&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;TCQSM&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Pyrgidis&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url={{google books|plainurl=y|id=e5ymCwAAQBAJ}}|title=Railway Transportation Systems: Design, Construction and Operation|last=Pyrgidis|first=Christos N.|date=2016|publisher=CRC Press|isbn=978-1482262155|pages=251–260|chapter=Cable railway systems for steep gradients}}&lt;/ref&gt;

== ऑपरेशन ==
फ्युनिक्युलरमध्ये, दोन्ही कार कायमस्वरूपी एकाच केबलच्या विरुद्ध टोकाशी जोडलेल्या असतात, ज्याला ''हॉल रोप'' म्हणून ओळखले जाते; ही रस्सी ओळीच्या वरच्या टोकाला असलेल्या पुलीच्या प्रणालीतून धावते. जर रेल्वे ट्रॅक पूर्णपणे सरळ नसेल, तर केबलला शेव - अनपॉवर पुली वापरून ट्रॅकच्या बाजूने मार्गदर्शन केले जाते जे केबलला दिशा बदलू देते. एक कार हाऊल दोरीच्या एका टोकाने वर खेचली जात असताना, दुसरी कार दुसऱ्या टोकाला उतारावरून खाली उतरते. दोन गाड्यांचे वजन प्रतिसंतुलित असल्याने (प्रवाशांचे वजन वगळता), त्यांना हलविण्यासाठी कोणत्याही उचल शक्तीची आवश्यकता नाही; इंजिनला फक्त केबल स्वतः आणि जादा प्रवासी उचलावे लागतात आणि कारच्या चाकांच्या आणि पुलींच्या घर्षणामुळे गमावलेली ऊर्जा पुरवावी लागते. &lt;ref name=&quot;Giessbach&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;Hofmann&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Hofmann|first=Gottfried|date=1999|title=Advanced funicular technology|url=https://mountainscholar.org/handle/11124/70549|location=San Francisco, Calif.|publisher=International Organization for the Study of Transportation by Rope; Internationaler Seilbahnkongress|accessdate=2022-12-19|archive-date=2022-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220405155623/https://mountainscholar.org/handle/11124/70549|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

प्रवाशांच्या सोयीसाठी, फ्युनिक्युलर कॅरेज अनेकदा (जरी नेहमी नसतात) अशा प्रकारे बांधल्या जातात की प्रवासी डेकचा मजला क्षैतिज असतो, आणि उतार असलेल्या ट्रॅकला समांतर असणे आवश्यक नसते. 
[[चित्र:Cable_lest.jpg|इवलेसे| तळाशी टोरॉप]]
काही इन्स्टॉलेशन्समध्ये, गाड्या दुसऱ्या केबलला - ''तळाशी असलेल्या टॉवरोपला'' - जोडलेल्या असतात - जी कलेच्या तळाशी असलेल्या पुलीमधून चालते. या डिझाईन्समध्ये, दोऱ्यांमध्ये ढिलाई टाळण्यासाठी पुलीपैकी एक टेंशनिंग व्हील म्हणून डिझाइन केलेली असणे आवश्यक आहे. अशा स्थापनेचा एक फायदा म्हणजे दोरीचे वजन कॅरेज दरम्यान संतुलित आहे; त्यामुळे, केबल स्वतः उचलण्यासाठी इंजिनला यापुढे कोणतीही शक्ती वापरण्याची आवश्यकता नाही. हा सराव 6% पेक्षा कमी उतार असलेल्या फ्युनिक्युलरवर वापरला जातो, कॅरेजऐवजी स्लेजचा वापर करून फ्युनिक्युलर किंवा इतर कोणत्याही बाबतीत जेथे हे सुनिश्चित केले जात नाही की उतरणारी कार नेहमी स्टेशनच्या वरच्या बाजूला असलेल्या पुलीमधून केबल काढू शकते. कल &lt;ref name=&quot;hefti&quot;&gt;Walter Hefti: ''Schienenseilbahnen in aller Welt. Schiefe Seilebenen, Standseilbahnen, Kabelbahnen.'' Birkhäuser, Basel 1975, {{ISBN|3764307269}} (German)&lt;/ref&gt; हे अशा प्रणालींमध्ये देखील वापरले जाते जेथे इंजिन रूम ट्रॅकच्या खालच्या टोकाला असते (जसे की ग्रेट ऑर्मे ट्रामवेचा वरचा अर्धा भाग) - अशा प्रणालींमध्ये, झुकावच्या वरच्या भागातून जाणारी केबल अजूनही आवश्यक असते. कॅरेजेसना झोका खाली येण्यापासून प्रतिबंधित करा. &lt;ref name=&quot;orme&quot;&gt;[http://www.greatormetramway.co.uk/en/how-it-works How it works] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114132212/http://www.greatormetramway.co.uk/en/how-it-works |date=2016-11-14 }} – Great Orme Tramway&lt;/ref&gt;
[[चित्र:Muzeum_MHD,_dvoukolí_vozu_petřínské_lanovky_1891.jpg|इवलेसे| एबीटी रॅक आणि पिनियन ब्रेकसह फ्युनिक्युलर व्हीलसेट]]
बऱ्याच आधुनिक फ्युनिक्युलरमध्ये, दोनपैकी एकही गाडी स्वतःच्या इंजिनने सुसज्ज नाही. त्याऐवजी, इंजिन रूममध्ये (सामान्यत: ट्रॅकच्या वरच्या टोकाला) इलेक्ट्रिक मोटरद्वारे प्रणोदन प्रदान केले जाते; मोटार वेग कमी करणाऱ्या गिअरबॉक्सद्वारे मोठ्या पुलीशी जोडलेली असते – एक ''ड्राईव्ह बुलव्हील'' – जी नंतर घर्षण वापरून हौल दोरीच्या हालचाली नियंत्रित करते. काही सुरुवातीच्या फ्युनिक्युलरला तशाच प्रकारे चालविले जात होते, परंतु [[वाफेचे इंजिन]] किंवा इतर प्रकारच्या मोटर वापरून. बुलव्हीलमध्ये दोन खोबणी असतात: पहिल्या अर्ध्या भोवती फिरल्यानंतर केबल सहायक पुलीद्वारे परत येते. या व्यवस्थेमध्ये केबल आणि खोबणीमधील संपर्क क्षेत्राच्या दुप्पट असण्याचा आणि खालच्या दिशेने जाणारी केबल त्याच विमानात वरच्या दिशेने फिरणारी केबल परत करण्याचा फायदा आहे. बुलव्हील ग्रूव्ह्ज आणि केबल यांच्यातील घर्षण वाढवण्यासाठी आधुनिक इंस्टॉलेशन्स उच्च घर्षण लाइनर देखील वापरतात. &lt;ref name=&quot;Hofmann&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;Stoos&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://newsroom.doppelmayr.com/download/file/5051/|title=Ceremonial Inauguration of the New Stoos Funicular|date=December 18, 2017|publisher=Garaventa|access-date=2022-12-19|archive-date=2022-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004153654/https://newsroom.doppelmayr.com/download/file/5051/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Neumann&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Neumann|first=Edward S.|title=Cable-Propelled People Movers in Urban Environments|url=http://onlinepubs.trb.org/Onlinepubs/trr/1992/1349/1349-017.pdf|journal=Transportation Research Record|volume=1349|pages=125–132}}&lt;/ref&gt; 

आणीबाणी आणि सेवेच्या उद्देशांसाठी इंजिन रूममध्ये ब्रेकचे दोन संच वापरले जातात: इमर्जन्सी ब्रेक थेट बुलव्हीलला पकडतो आणि सर्व्हिस ब्रेक गियरच्या हाय स्पीड शाफ्टवर बसवले जातात. आणीबाणीच्या परिस्थितीत कार स्प्रिंग-अप्लाईड, हायड्रॉलिकली उघडलेल्या रेल्वे ब्रेकसह सुसज्ज आहेत. &lt;ref name=&quot;Neumann&quot;/&gt; 

प्रथम फ्युनिक्युलर कॅलिपर ब्रेक्स जे रेल्वेच्या मुकुटाच्या प्रत्येक बाजूला पकडतात त्यांचा शोध स्विस उद्योजक फ्रांझ जोसेफ बुचर आणि जोसेफ ड्युरर यांनी लावला होता आणि स्टॅन्सेरहॉर्न Stanserhorn funicular लागू केला होता., १८९३ मध्ये उघडले. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Das kleine Buch vom Stanserhorn|last=Berger|first=Christoph|date=2005|publisher=Christoph Berger, Stans|isbn=3907164121|location=Erstausgabe}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Franz Josef Bucher und Josef Durrer – Hotelkönig / Bergbahnpionier|last=Cuonz|first=Romano|date=2015|publisher=Brunner Medien AG|isbn=978-3037270639}}&lt;/ref&gt; वेग नियंत्रण किंवा आपत्कालीन ब्रेकिंगसाठी काही फ्युनिक्युलरवर एबीटी रॅक आणि पिनियन प्रणाली देखील वापरली गेली. &lt;ref name=&quot;Giessbach&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;Hofmann&quot;/&gt;
[[चित्र:Fribourg_funicular.jpg|इवलेसे| सांडपाण्यावर चालणारे फ्रिबोर्ग फ्युनिक्युलर ज्यामध्ये Abt स्विच आहे]]
[[चित्र:Funicular_layouts.svg|इवलेसे| फ्युनिक्युलरमध्ये वापरलेले ट्रॅक लेआउट]]
[[चित्र:Six_and_Seven_,_Great_Orme_tramway_,_Llandudno.jpg|इवलेसे| ग्रेट ऑर्मे ट्रामवेच्या वरच्या अर्ध्या भागावरील दोन गाड्या स्विच-नियंत्रित पासिंग लूपमधून एकमेकांच्या पुढे जात आहेत]]
[[चित्र:Heidelberg_funicular_wheelset.jpg|इवलेसे| Abt स्विच टर्नआउट सिस्टमसह दोन-रेल्वे फ्युनिक्युलरचा व्हीलसेट]]
[[चित्र:Prager_Standseilbahn_zum_Petřín_14.jpg|इवलेसे| पेट्रिन फ्युनिक्युलरच्या दोन गाड्या - त्यापैकी एक नेबोझिझेक स्टेशनवर कॉल करणार आहे (फोरग्राउंडमध्ये दिसत आहे), तर दुसरी थांबेल आणि प्रवाशांची देवाणघेवाण करण्यासाठी प्रतीक्षा करेल.]]
[[चित्र:Tünel_Istanbul.jpg|इवलेसे| इस्तंबूलमधील टनेल, 1875 मध्ये लॉन्च केले गेले, 2006 पर्यंत काराकोय स्टेशन]]

== संदर्भ ==

[[वर्ग:प्रकारानुसार रेल्वे]]</text>
      <sha1>o3wkqkxrobbc6tqyacnwwh4nyfuytm9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>प्राइसवॉटरहाउसकूपर्स</title>
    <ns>0</ns>
    <id>320784</id>
    <revision>
      <id>2690463</id>
      <parentid>2634653</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:48:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10685" sha1="hmf0kn6gqdb5im4umvuzreyrkfrnasa" xml:space="preserve">'''प्राइसवॉटरहाउसकूपर्स''' हा '''PwC''' ब्रँड अंतर्गत भागीदारी म्हणून कार्यरत असलेल्या कंपन्यांचा आंतरराष्ट्रीय व्यावसायिक सेवा ब्रँड आहे. हे जगातील दुसरे सर्वात मोठे व्यावसायिक सेवा नेटवर्क आहे &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Dakers|first=Marion|url=https://www.telegraph.co.uk/business/2016/10/04/deloitte-overtakes-pwc-as-worlds-biggest-accountant/|title=Deloitte overtakes PwC as world's biggest accountant|date=4 October 2016|work=The Telegraph|access-date=24 November 2016|url-access=limited}}&lt;/ref&gt; आणि डेलॉइट, अर्न्स्ट अँड यंग आणि केपीएमजी सोबत बिग फोर अकाउंटिंग फर्मपैकी एक मानले जाते. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.accountingverse.com/articles/big-4-accounting-firms.html|title=Big 4 Accounting Firms – Who They Are, Facts and Information|work=accountingverse.com|language=en-US|access-date=25 May 2017|archive-date=2018-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215132842/https://www.accountingverse.com/articles/big-4-accounting-firms.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

प्राइसवॉटरहाउसकूपर्स कंपन्या १५७ देशांमध्ये आहेत, ७४२ ठिकाणी, २,८४,००० लोक आहेत.  २०१९ पर्यंत, २६% कर्मचारी [[अमेरिका (खंड)|अमेरिका]], २६% [[आशिया]], ३२% [[पश्चिम युरोप]] आणि ५% [[मध्यपूर्व|मध्य पूर्व]] आणि [[आफ्रिका|आफ्रिकेत]] आधारित होते. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.pwc.com/gx/en/about/global-annual-review-2019/people.html|title=Revenues|work=PwC|language=en|access-date=29 April 2020}}&lt;/ref&gt; कंपनीचा जागतिक महसूल आर्थिक वर्ष २०१९ मध्ये $४२.४ अब्ज होता, ज्यापैकी $१७.४ अब्ज त्याच्या अॅश्युरन्स सरावाने, $१०.७ अब्ज त्याच्या कर आणि कायदेशीर सरावाने आणि $१४.४ अब्ज त्याच्या सल्लागार सरावाने व्युत्पन्न झाले. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.pwc.com/gx/en/about/global-annual-review-2019/revenues.html|title=Revenues|publisher=PricewaterhouseCoopers|language=en|access-date=29 April 2020}}&lt;/ref&gt;

कूपर्स आणि लायब्रँड आणि प्राइस वॉटरहाऊस या दोन अकाउंटिंग फर्म्समधील विलीनीकरणाद्वारे १९९८ मध्ये तिच्या अलीकडील वास्तविक स्वरूपातील फर्मची निर्मिती झाली.  दोन्ही कंपन्यांचा इतिहास १९व्या शतकातील आहे. सप्टेंबर २०१० मध्ये रीब्रँडिंग प्रयत्नांचा एक भाग म्हणून ट्रेडिंग नाव प्राइसवॉटरहाउसकूपर्स (स्टाइलाइज्ड '''p ''w'' c''' ) असे लहान केले गेले. &lt;ref name=&quot;branding2010&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Sinclair|first=Lara|url=http://www.theaustralian.com.au/business/media/logo-puts-case-first-and-last/story-e6frg996-1225926437285|title=Logo puts case first and last|date=20 September 2010|work=The Australian|access-date=27 September 2010}}&lt;/ref&gt;

'''प्राइसवॉटरहाऊस कूपर्स इंटरनॅशनल लिमिटेड''', [[लंडन]], इंग्लंड येथे स्थित आहे, &lt;ref name=&quot;gov.uk&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://beta.companieshouse.gov.uk/company/03590073|title=PricewaterhouseCoopers International Limited|website=Companies House|access-date=23 July 2020}}&lt;/ref&gt; कंपन्यांच्या जागतिक नेटवर्कसाठी समन्वय साधणारी संस्था आहे. हे जागतिक ब्रँडचे व्यवस्थापन करते आणि जोखीम, गुणवत्ता आणि धोरण यासारख्या क्षेत्रांमध्ये एक सामान्य आणि समन्वित दृष्टीकोन तयार करण्यासाठी धोरणे आणि पुढाकार विकसित करते.
[[चित्र:Edwin_Waterhouse_c1907.jpg|इवलेसे| एडविन वॉटरहाऊस सी. १९०७]]

== माजी विद्यार्थी ==

* एड बास्टियन - [[डेल्टा एर लाइन्स|डेल्टा एर लाईन्सचे]] सीईओ &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bmindstoday.com/pwcs-20th-ceo-survey-edward-bastian-of-delta-air-lines/|title=PwC's 20th CEO Survey: Edward Bastian of Delta Air Lines|last=Rao|first=K S|website=www.bmindstoday.com|language=en-GB|access-date=7 May 2017|archive-date=2022-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20221222055022/https://www.bmindstoday.com/pwcs-20th-ceo-survey-edward-bastian-of-delta-air-lines/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* माईक डूली – लेखक, वक्ता आणि उद्योजक &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.horizonspeakers.com/speakers/mike-dooley|title=Mike Dooley|language=en-US|access-date=7 May 2017|archive-date=2019-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418014413/http://www.horizonspeakers.com/speakers/mike-dooley|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* टोनी हॅरिंग्टन – मिंटर एलिसनचे माजी सीईओ &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.minterellison.com/people/tony_harrington/|title=Harrington AM, Tony – Meet MinterEllison|website=www.minterellison.com|access-date=7 May 2017}}&lt;/ref&gt;
* फिल नाइट – [[नाइके|Nike, Inc]] चे संस्थापक. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://old.seattletimes.com/html/businesstechnology/2002095212_nike19.html|title=The Seattle Times: Business &amp; Technology: Nike's Phil Knight resigns as CEO|website=old.seattletimes.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170513073421/http://old.seattletimes.com/html/businesstechnology/2002095212_nike19.html|archive-date=13 May 2017|access-date=10 May 2017}}&lt;/ref&gt;
* तानोह क्पसाग्नॉन - [[नॅशनल फुटबॉल लीग|नॅशनल फुटबॉल लीगच्या]] [[कॅन्सस सिटी चीफ्स|कॅन्सस सिटी चीफ्ससाठी]] [[अमेरिकन फुटबॉल]] बचावात्मक शेवट &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://eu.usatoday.com/story/sports/nfl/draft/2017/04/17/tanoh-kpassagnon-villanova-nfl-draft-2017/100573976/|title=Villanova's Tanoh Kpassagnon making name for himself with NFL draft rise|date=18 April 2017|work=USA Today|access-date=31 January 2020}}&lt;/ref&gt;
* रिचर्ड जे. क्रेमर - गुडइयर टायर आणि रबर कंपनीचे अध्यक्ष, अध्यक्ष आणि सीईओ &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://corporate.goodyear.com/en-US/about/leadership/richard-kramer.html|title=Richard J. Kramer {{!}} Goodyear Corporate|website=corporate.goodyear.com|language=en|access-date=7 May 2017}}&lt;/ref&gt;
* इयान पॉवेल – कॅपिटा चे अध्यक्ष, एक आउटसोर्सिंग कंपनी &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.telegraph.co.uk/business/2016/12/30/former-pwc-boss-knighted-new-years-honours/|title=Former PwC boss knighted in New Year's honours|work=The Telegraph|language=en-GB|access-date=7 May 2017}}&lt;/ref&gt;
* ब्रायन रोश - न्यू झीलंड व्यवसाय कार्यकारी &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Laing|first=Doug|url=https://www.nzherald.co.nz/hawkes-bay-today/news/article.cfm?c_id=1503462&amp;objectid=11775565|title=New knight grew up in Hastings|date=1 January 2017|work=[[Hawke's Bay Today]]|language=en-NZ|issn=1170-0777|access-date=13 June 2019}}&lt;/ref&gt;
* दिव्या सूर्यदेवरा – [[जनरल मोटर्स|जनरल मोटर्सचे]] CFO &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cnbc.com/2018/06/14/meet-general-motors-new-39-year-old-cfo-dhivya-suryadevara.html|title=GM's new 39-year-old CFO Dhivya Suryadevara is making history|last=Churchill|first=Lexi|date=15 June 2018|website=CNBC|language=en|access-date=27 October 2019}}&lt;/ref&gt;
* ब्रॅड टिल्डन - सीईओ आणि [[अलास्का एरलाइन्स|अलास्का एरलाइन्सचे]] अध्यक्ष &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bizjournals.com/seattle/print-edition/2015/12/18/brad-tilden-the-aw-shucks-leader-of-alaska.html|title=Brad Tilden: The 'aw shucks' leader of Alaska Airlines|last=Wilhelm|first=Steve|date=18 December 2015|website=www.bizjournals.com|access-date=7 May 2017}}&lt;/ref&gt;
* वेंडेल वीक्स – कॉर्निंग इंकचे अध्यक्ष &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.alumni.hbs.edu/stories/Pages/story-bulletin.aspx?num=3991|title=Wendell P. Weeks, MBA 1987 – Alumni – Harvard Business School|access-date=7 May 2017}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==

[[वर्ग:आउटसोर्सिंग]]
[[वर्ग:लंडनमधील कंपन्या]]</text>
      <sha1>hmf0kn6gqdb5im4umvuzreyrkfrnasa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:शंकरराव येवले</title>
    <ns>3</ns>
    <id>338260</id>
    <revision>
      <id>2690606</id>
      <parentid>2615860</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:27:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* एकापेक्षा जास्त सदस्य खाती */ Reply</comment>
      <origin>2690606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2606" sha1="1yvpycver0vzvp5usmkulorzm8r6w4c" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=शंकरराव येवले}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २२:३७, २७ ऑक्टोबर २०२३ (IST)

== एकापेक्षा जास्त सदस्य खाती ==

नमस्कार, असे दिसून येत आहे की, [[सदस्य:शंकरराव येवले]], [[सदस्य:शंकरराव भाऊराव येवले]] आणि [[सदस्य:Shankarrao Bhaurao Yeole]] अशी तीन एकाच नावाची आणि एकसमान मजकूर असलेली सदस्य पाने एक सदस्य वापरत आहे. हे विकिपीडियाच्या ध्येयधोरणा विरुद्ध आहे. कृपया आपण एकच सदस्य पान वापरावे. आपली संमती असल्यास उत्तर द्यावे. अन्यथा आपली सर्व सदस्य खाती कायमची गोठावण्यात येतील. - [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १९:५५, ६ जून २०२४ (IST)

:[[सदस्य:शंकरराव भाऊराव येवले]], कृपया सूचनांचे पालन करावे. - [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) २०:१३, ६ जून २०२४ (IST)
::[[सदस्य:Shankarrao Yeole, Karmala]] आणि [[सदस्य:Freedomfighter, Senior Journalist Shankarrao Yeole]] [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) १३:५७, २२ जून २०२६ (IST)</text>
      <sha1>1yvpycver0vzvp5usmkulorzm8r6w4c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>व्ही.एम. गिरीजा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>344166</id>
    <revision>
      <id>2690592</id>
      <parentid>2652814</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:48:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yashodaasdeo</username>
        <id>156938</id>
      </contributor>
      <comment>पुरस्कारांविषयी माहिती जोडली</comment>
      <origin>2690592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19456" sha1="jthej0fm139r0ypndg4xhjq0beek7c2" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''व्हीएम गिरिजा''' (जन्म २७ जुलै १९६१) एक भारतीय कवी आणि निबंधकार आहेत ज्या [[मल्याळम भाषा|मल्याळम भाषेत]] लिहितात. त्यांनी अनेक पुस्तके प्रकाशित केली आहेत, ज्यात ''प्रेम - एक अल्बम'' हा त्यांच्या  मल्याळममधील त्यांच्या काव्यसंग्रह ''प्राणायाम ओरलबम'' यांचा हिंदी अनुवाद आहे. केरळ साहित्य अकादमीने त्यांना कवितेसाठी २०१८ चा वार्षिक पुरस्कार प्रदान केला आणि त्या साहित्यासाठी &quot;चांगमपुझा पुरस्कार&quot; आणि &quot;बशीर अम्मा मल्याळम पुरस्कार&quot; प्राप्तकर्ता देखील आहे. विजयालक्ष्मी, अनिथा थाम्पी, [[बालमणी अम्म]], [[सुगताकुमारी]] यांसारख्या समवयस्क कवयित्रींसोबतच, गिरिजा मल्याळम कवितेतील स्त्रीवाद सुरू ठेवण्यासाठी देखील ओळखल्या जातात.

== चरित्र ==
वटाक्केप्पट्टू मनक्कल गिरिजा यांचा जन्म २७ जुलै १९६१ रोजी दक्षिण भारतीय [[केरळ|केरळच्या]]  राज्यातील [[पालक्काड जिल्हा|पलक्कड जिल्ह्यातील]] [[षोरणूर]] जवळील परुथिप्रा या गावी वडाक्केप्पट्टू वासुदेवन भट्टाथिरीप्पड आणि गौरी यांच्या घरी झाला.&lt;ref name=&quot;വി എം ഗിരിജ&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ml.sayahna.org/index.php/%E0%B4%B5%E0%B4%BF_%E0%B4%8E%E0%B4%82_%E0%B4%97%E0%B4%BF%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%9C|title=വി എം ഗിരിജ|date=2018-11-06|website=Sayahna|access-date=2018-11-06|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328181826/http://ml.sayahna.org/index.php/%E0%B4%B5%E0%B4%BF_%E0%B4%8E%E0%B4%82_%E0%B4%97%E0%B4%BF%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%9C|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;V M Girija&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://english.mathrubhumi.com/mbifl/speakers/v-m-girija-1.2549874|title=V M Girija|date=January 23, 2018|website=Mathrubhumi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721203628/http://english.mathrubhumi.com/mbifl/speakers/v-m-girija-1.2549874|archive-date=21 July 2018|access-date=2018-11-06}}&lt;/ref&gt; त्यांचे महाविद्यालयीन शिक्षण [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]] महाविद्यालय, पट्टांबी येथे झाले जिथून त्यांनी मल्याळममध्ये पदव्युत्तर पदवी मिळवली व परीक्षेत प्रथम क्रमांक मिळवला. त्यांनी लहान वयातच लिहायला सुरुवात केली आणि त्यांच्या सुरुवातीच्या कविता मातृभूमी वृत्तपत्राच्या &quot;बालपंक्ति&quot; भागामध्ये प्रकाशित झाल्या होत्या. त्यांनी १९८३ मध्ये [[आकाशवाणी|ऑल इंडिया रेडिओमध्ये]] उद्घोषक म्हणून सामील होऊन आपल्या कारकिर्दीला सुरुवात केली आणि १९८९ मध्ये जेव्हा ते सुरू झाले तेव्हा कोची एफएम स्टेशनवर त्या कार्यरत झाल्या.&lt;ref&gt;http://www.universityofcalicut.info/syl/Malayalam_Sylla_16.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130227174012/http://universityofcalicut.info/syl/Malayalam_Sylla_16.pdf}} page 59&lt;/ref&gt; ३८ वर्षांच्या सेवेनंतर त्या २०२१ मध्ये कोची एफएममधून निवृत्त झाल्या.&lt;ref name=&quot;വി എം ഗിരിജ ആകാശവാണിയിൽനിന്ന്‌ പടിയിറങ്ങുന്നു&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.deshabhimani.com/news/kerala/news-kerala-31-07-2021/960240|title=വി എം ഗിരിജ ആകാശവാണിയിൽനിന്ന്‌ പടിയിറങ്ങുന്നു|language=ml|access-date=2021-10-17}}{{मृत दुवा|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;മൂന്നര പതിറ്റാണ്ടിന്‍റെ സേവനം; ആകാശവാണിയുടെ അകത്തളം വിട്ട് വി.എം.ഗിരിജ&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=N_AGrREXWoo|title=മൂന്നര പതിറ്റാണ്ടിന്‍റെ സേവനം; ആകാശവാണിയുടെ അകത്തളം വിട്ട് വി.എം.ഗിരിജ {{!}} V M Girija {{!}} All India Radio|website=www.youtube.com|language=en|access-date=2021-10-17}}&lt;/ref&gt; रेडिओमध्ये काम करत असताना त्यांनी [[रवींद्रनाथ टागोर|रवींद्रनाथ टागोरांच्या]] बंगाली भाषेतील नाटकांचे मल्याळममध्ये भाषांतरही केले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newindianexpress.com/lifestyle/books/2010/Sep/26/old-plays-and-novel-translation-190136.html |title=Old plays and novel translation |date=१७ मे २०१२}}&lt;/ref&gt;

गिरिजाने दहा पुस्तके प्रकाशित केली आहेत त्यापैकी ''प्राणायाम ओरलबम'' &lt;ref name=&quot;പ്രണയം ഒരാൽബം&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ml.sayahna.org/index.php/%E0%B4%AA%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%A3%E0%B4%AF%E0%B4%82_%E0%B4%92%E0%B4%B0%E0%B4%BE%E0%B5%BD%E0%B4%AC%E0%B4%82|title=പ്രണയം ഒരാൽബം|date=2018-11-06|website=Sayahna|access-date=2024-02-09|archive-date=2023-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20231216145802/https://ml.sayahna.org/index.php/%E0%B4%AA%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%A3%E0%B4%AF%E0%B4%82_%E0%B4%92%E0%B4%B0%E0%B4%BE%E0%B5%BD%E0%B4%AC%E0%B4%82|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; चे हिंदीत भाषांतर ए. अरविंदक्षण यांनी ''प्रेम-एक अल्बम'' या शीर्षकाखाली केले आहे.&lt;ref name=&quot;Prem: Ek Album&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Prem: Ek Album|last=Girija|first=V. M.|date=1999|publisher=Radhakrishan Prakashan|language=Hindi|id={{ASIN|8171194990|country=in}}}}&lt;/ref&gt; ''जीवनजलम'' ( करंट बुक्स, २००४), &lt;ref name=&quot;Jeevajalam&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=http://mgucat.mgu.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=32975&amp;query_desc=au%252Cwrdl%253A%2520V%2520M%2520Girija|title=Jeevajalam|last=Girija|first=V. M; Author|date=2003|isbn=9788122603033|location=Thrissur, Current Books}}&lt;/ref&gt; ''पावयुनु'' (साइन बुक्स, २००७), &lt;ref name=&quot;PAAVAYOONU - പാവയൂണ്&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://kslc.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=44946&amp;shelfbrowse_itemnumber=33169|title=PAAVAYOONU - പാവയൂണ്|last=GIRIJA. V. M.|date=2018-11-06|website=KERALA STATE LIBRARY COUNCIL|access-date=2018-11-06}}{{मृत दुवा|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ''पेनुगल कानाथा पाथिरा नेरागल'' ( मातृभूमी बुक्स, २०११), &lt;ref name=&quot;Pennungal kanatha pathira nerangal&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=178285&amp;query_desc=au%252Cwrdl%253A%2520V%2520M%2520Girija|title=Pennungal kanatha pathira nerangal|last=Girija V M|date=2011|publisher=Matrubhoomi|location=Kozhikode}}{{मृत दुवा|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ''ओरिडाथोरिडाथोरिदाथु'' (करंट बुक्स, २०१२)&lt;ref name=&quot;Oridathoridathoridathu&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Oridathoridathoridathu|last=V.M.Girija|date=2012|publisher=Current Books Thrissur|language=Malayalam|id={{ASIN|8122610722|country=in}}}}&lt;/ref&gt;''पूचायुरक्कम'' (२०१४), ''कडलोरवेदु'' (लोगोस बुक्स, २०१५), &lt;ref name=&quot;Kadaloraveedu&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://newproducts.richindians.in/index.php?route=product/product&amp;product_id=514|title=Kadaloraveedu|date=2018-11-06|website=Rich Indians|access-date=2018-11-06|archive-date=2018-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181107010120/http://newproducts.richindians.in/index.php?route=product/product&amp;product_id=514|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ''पावयोनु'' ( केरळ शस्त्र साहित्य परिषद, २०१५), ''इरुपक्षम्पेदुमिंदुवल्ला न्जान'', ''मुनू दीरखा''  ''कविथाकल''&lt;ref name=&quot;Moonnu deergha kavithakal&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=http://mgucat.mgu.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=156355&amp;query_desc=au%252Cwrdl%253A%2520V%2520M%2520Girija|title=Moonnu deergha kavithakal|last=Girija|first=V. M.|date=2017|publisher=D C books|isbn=9788126476503|location=Kottayam}}&lt;/ref&gt; (डीसी बुक्स, २०१५), ''बुद्धपौर्णीमा'',  आणि ''द ब्लॅक स्टोन'' हे नावाजलेले पुस्तके आहेत. ''द ब्लॅक स्टोन'' हे पीपी रवींद्रन यांनी केलेल्या तिच्या कवितांचा इंग्रजीत अनुवाद आहे.&lt;ref name=&quot;The Black Stone&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=http://mgucat.mgu.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=160562&amp;query_desc=au%252Cwrdl%253A%2520V%2520M%2520Girija|title=The Black Stone|last=V. M. Girija P. P. Raveendran Tr|publisher=Haritham, 12, 2000}}&lt;/ref&gt;

त्यांनी सावित्री अंतर्जनमच्या कवितांचे संकलन ''एल्लारुदेयुम भूमी'' या पुस्तकाचे संपादनही केले आहे.&lt;ref name=&quot;Ellaarudeyum bhoomi&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=http://mgucat.mgu.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=85697&amp;query_desc=au%252Cwrdl%253A%2520V%2520M%2520Girija|title=Ellaarudeyum bhoomi|last=Savithri Antharjjanam|date=2001|publisher=Current Books|location=Thrissur}}&lt;/ref&gt; त्यांनी जपानी भाषेतील () पंचारा ऑरेंज मरमचे भाषांतर इंग्रजीतून मल्याळम मध्ये केले आहे.&lt;ref name=&quot;വി എം ഗിരിജ&quot;/&gt; त्यांचे एक पुस्तक [[कालिकत विद्यापीठ|कालिकत विद्यापीठातील]] मल्याळममधील पदवी अभ्यासक्रमासाठी निर्धारित शैक्षणिक मजकूर आहे.&lt;ref name=&quot;BA Syllabus&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.universityofcalicut.info/syl/Malayalam_Sylla_16.pdf|title=BA Syllabus (Page 79)|date=2018-11-06|website=University of Calicut|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130227174012/http://universityofcalicut.info/syl/Malayalam_Sylla_16.pdf|archive-date=27 February 2013|access-date=2018-11-06}}&lt;/ref&gt;

== वैयक्तिक जीवन ==
गिरिजाचा विवाह सी.आर. नीलकंदन यांच्याशी झाला आहे जे एक पर्यावरण कार्यकर्ते आहे. या जोडप्याला अर्द्रा नीलकंदन गिरिजा आणि अर्चा नीलकंदन गिरिजा या दोन मुली आहेत आणि हे कुटुंब [[कोची|कोचीमधील]] [[कक्कनाड]] येथे राहते.&lt;ref name=&quot;വി എം ഗിരിജ&quot;/&gt;

== पुरस्कार आणि सन्मान ==
गिरीजा यांना ''बुद्ध पौर्णिमा'' या त्यांच्या काव्यसंग्रहासाठी २०१८ चा केरळ [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] मिळाला. &lt;ref name=&quot;Kerala Sahitya Akademi Awards: K. V. Mohan Kumar’s ‘Ushnarashi’ best novel&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://english.mathrubhumi.com/books/books-news/kerala-sahitya-akademi-awards-k-v-mohan-kumar-s-ushnarashi-best-novel-1.4378500|title=Kerala Sahitya Akademi Awards: K. V. Mohan Kumar's 'Ushnarashi' best novel|language=en|access-date=2019-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221050858/https://english.mathrubhumi.com/books/books-news/kerala-sahitya-akademi-awards-k-v-mohan-kumar-s-ushnarashi-best-novel-1.4378500|archive-date=21 December 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;K G Sankara Pillai and M Mukundan selected for akademi fellowships&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2019/dec/21/k-g-sankara-pillai-and-m-mukundan-selected-for-akademi-fellowships-2078951.html|title=K G Sankara Pillai and M Mukundan selected for akademi fellowships|access-date=2019-12-21}}&lt;/ref&gt; त्यांना साहित्यासाठी &quot;चांगमपुझा पुरस्कार&quot; आणि &quot;बशीर अम्मा मल्याळम पुरस्कार&quot; देखील मिळाले आहेत &lt;ref name=&quot;ബഷീർ ബാല്യകാലസഖി പുരസ്കാരം ബി.എം. സുഹറയ്ക്കും ബഷീർ അമ്മ മലയാളം പുരസ്കാരം വി.എം.ഗിരിജയ്ക്കും&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.asianetnews.com/kerala-news/basheer-balyakalasakhi-award-goes-to-b-m-suhara-and-basheer-amma-malayalam-award-to-vm-girija--qvg5mp|title=ബഷീർ ബാല്യകാലസഖി പുരസ്കാരം ബി.എം. സുഹറയ്ക്കും ബഷീർ അമ്മ മലയാളം പുരസ്കാരം വി.എം.ഗിരിജയ്ക്കും|website=Asianet News Network Pvt Ltd|language=ml|access-date=2021-06-29}}&lt;/ref&gt; आणि तिचे एक पुस्तक [[कालिकत विद्यापीठ|कालिकत विद्यापीठा]]&lt;nowiki/&gt;तील मल्याळम विषयाच्या पदव्युत्तर अभ्यासक्रमासाठी नेमलेले पाठ्यपुस्तक आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://web.archive.org/web/20130227174012/http://universityofcalicut.info/syl/Malayalam_Sylla_16.pdf|title=MALAYALAM B.A DEGREE PROGRAM - Syllabus|last=UNIVERSITY OF CALICUT|first=UNIVERSITY OF CALICUT|date=२५ जून २००९|website=we.archive|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130227174012/http://universityofcalicut.info/syl/Malayalam_Sylla_16.pdf|archive-date=२५ जून २०१०|access-date=२१ जून २०२६}}&lt;/ref&gt; त्यांना २०२४ मध्ये आसन स्मारक कविता पुरस्कार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mathrubhumi.com/literature/news/asan-memorial-poetry-award-to-vm-girija-0375160d|title=ആശാൻ സ്മാരക കവിതാ പുരസ്‌കാരം വി.എം. ഗിരിജയ്ക്ക്|last=anudevasia|date=2024-11-27|website=@mathrubhumi|language=en|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt; आणि २०२५ मध्ये महाकवी पंडलम केरलवर्मा पुरस्कार मिळाला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.madhyamam.com/kerala/pandalam-kerala-varma-poetry-award-vm-girijak-1371073|title=പന്തളം കേരളവർമ്മ കവിത പുരസ്കാരം വി.എം. ഗിരിജക്ക് {{!}} Pandalam Kerala Varma Poetry Award V.M. Girijak {{!}} Madhyamam|last=ഡെസ്ക്|first=വെബ്|date=2025-01-18|website=www.madhyamam.com|language=ml|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://keralakaumudi.com/literature/kavitha/poem-1463988|title=പന്തളം കേരളവർമ്മ കവിതാ പുരസ്‌കാരം വി എം ഗിരിജയ്‌ക്ക്|last=Daily|first=Keralakaumudi|website=Keralakaumudi Daily|language=ml|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;

== मुख्य पुस्तके ==
* ''प्रेम - एक अल्बम'', १९९९, राधाकृष्ण प्रकाशन; {{ISBN|8171194990|9788171194995}}
* ''बुद्ध पौर्णिमा'', साहित्य प्रवर्तक सहकारी संस्था लि.; {{ASIN|B09MT9Y58T}}
* ''मुनू दीरखा कविथाकल'', डीसी बुक्स; {{ISBN|8126476508|9788126476503}}
 
== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला]]
[[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय कवी]]
[[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय लेखिका]]
[[वर्ग:केरळमधील लेखिका]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:इ.स. १९६१ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>jthej0fm139r0ypndg4xhjq0beek7c2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लैला आणि मजनू (लोककथा)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>344474</id>
    <revision>
      <id>2690577</id>
      <parentid>2476250</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:20:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने लेख [[लैला आणि मजनू]] वरुन [[लैला आणि मजनू (लोककथा)]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक</comment>
      <origin>2476250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12983" sha1="i22zixzp2ckak8ombu7l37touv8j6s0" xml:space="preserve">{{बदल}}
[[File:Layla and Majnun tile panel - 17th-century.jpg|thumb|टाइल पॅनेलवर '''लैला आणि मजनू''' यांचे चित्रण.]]
'''लैला आणि मजनू''' ({{Lang-ar|ليلى مجنون}}; {{transl|ar|laylā majnūn}}; &quot;लैलाचा पागल प्रियकर&quot;; {{Lang-fa|لیلی و مجنون|laylâ-o-majnun}} ) ही एक अरब वंशाची जुनी [[लोककथा]] आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=A Two-Colored Brocade: The Imagery of Persian Poetry|last=Schimmel|first=Annemarie|year=2014|page=131|quote=Indeed, the old Arabic love story of Majnun and Layla became a favorite topic among Persian poets.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=rOlHjFjiOJIC|title=The Islamic Review &amp; Arab Affairs|year=1970|volume=58|page=32|quote=Nizāmī's next poem was an even more popular lovestory of the Islamic world, Layla and Majnun, of Arabic origin.}}&lt;/ref&gt; ही ७ व्या शतकातील अरबी [[कवी]] ''कैस इब्न अल-मुलव्वाह'' आणि त्याची प्रेयसी ''लैला बिंत महदी'' (पुढे ''लैला अल-आमिरिया'' म्हणून पण ओळखली जाते) बद्दल आहे.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem|title=LEYLI O MAJNUN – Encyclopaedia Iranica|last=electricpulp.com|website=www.iranicaonline.org|language=en|access-date=14 March 2018}}&lt;/ref&gt; कैसला लैलाचा इतका वेड लागला की लोक त्याला ‘मजनू’ म्हणजेच ‘वेडा’ म्हणू लागले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://arabicunlocked.com/beloved-prohibition-the-poem-of-qays-bin-mulawwah/|title=Beloved Prohibition: The Poem of Qays bin Mulawwah|date=2021-08-17|website=Arabic Unlocked|language=en-US|url-status=live|access-date=2024-02-16}}&lt;/ref&gt;

&quot;लैला-मजनू हा थीम अरबी भाषेतून [[फारसी भाषा|फारसी]], [[तुर्की भाषा|तुर्की]], [[उर्दू भाषा|उर्दू]] आणि [[हिंदी भाषा|हिंदी]] भाषांमध्ये गेले&quot;.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=X_hIAAAAYAAJ|title=The Posthumous career of Manuel Puig|year=1991|page=758}}&lt;/ref&gt; कवी निझामी गंजावी यांनी ५८४/११८८ मध्ये रचलेल्या कथनात्मक कवितेद्वारे, त्यांच्या ''खम्साचा'' तिसरा भाग म्हणून. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem|title=LEYLI O MAJNUN – Encyclopaedia Iranica|last=electricpulp.com|website=www.iranicaonline.org|language=en|access-date=14 March 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=3E8LAQAAMAAJ&amp;q=Layla+Majnun+%22arabic+story%22|title=General Introduction to Persian Literature: A History of Persian Literature|last=Bruijn|first=J. T. P. de|last2=Yarshater|first2=Ehsan|date=2009|publisher=I. B. Tauris|isbn=9781845118860|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=UYdGl8XM8L0C&amp;q=Layla+Majnun+%22arabic+story%22&amp;pg=PA110|title=The Complete Idiot's Guide to World Mythology|last=PhD|first=Evans Lansing Smith|last2=Brown|first2=Nathan Robert|date=2008|publisher=Penguin|isbn=9781101047163|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=XoX2r08TGkkC&amp;q=%22arabic+story%22&amp;pg=PT91|title=No More Silly Love Songs: A Realist's Guide To Romance|last=Grose|first=Anouschka|date=2011|publisher=Granta Publications|isbn=9781846273544|language=en}}&lt;/ref&gt;त्यांच्या प्रेमकथेची प्रशंसा करणारी ही एक लोकप्रिय कविता आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.adab.com/modules.php?name=Sh3er&amp;doWhat=lsq&amp;shid=293&amp;start=0|title=أدب .. الموسوعة العالمية للشعر العربي قيس بن الملوح (مجنون ليلى)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708143814/http://www.adab.com/modules.php?name=Sh3er&amp;doWhat=lsq&amp;shid=293&amp;start=0|archive-date=8 July 2017|access-date=2 March 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;al-hakawati.net/arabic/Civilizations/diwanindex2a4.pdf&lt;/ref&gt;
[[File:Episode uit de liefdesgeschiedenis van Laila en Majnun, Majnun in gesprek met Laila voor een tent, AK-MAK-1251.jpg|thumb|लैला आणि मजनू तंबूसमोर बोलत असताना]]
कैस आणि लैला लहान असताना एकमेकांच्या प्रेमात पडले, पण जेव्हा ते मोठे झाले, तेव्हा लैलाच्या वडिलांनी त्यांना एकत्र राहू दिले नाही. कैस तिचा वेडा झाला. त्याची टोळी बनू अमीर, आणि समाजाने त्याला ''मजनू'' ( {{Lang|ar|مجنون}} हे उपाधी दिले; म्हणजे &quot;वेडा&quot;. &quot;जिनच्या ताब्यात&quot;). निझामीच्या खूप आधी, इराणी ''अखबारमध्ये'' आख्यायिका कल्पित स्वरूपात प्रसारित झाली. मजनूनबद्दलचे प्रारंभिक किस्से आणि मौखिक अहवाल ''किताब अल-अघानी'' आणि इब्न कुतयबाच्या ''अल-शिर वा-ल-शुअरा'' मध्ये दस्तऐवजीकरण केलेले आहेत. निझामीने मजनूबद्दल धर्मनिरपेक्ष आणि गूढ दोन्ही संदर्भ गोळा केले आणि प्रसिद्ध प्रेमींचे स्पष्ट चित्र रेखाटले.&lt;ref name=&quot;Ghorab&quot;&gt;Layli and Majnun: Love, Madness and Mystic Longing, Dr. Ali Asghar Seyed-Gohrab, Brill Studies in Middle Eastern literature, Jun 2003, {{ISBN|90-04-12942-1}}. excerpt: Although Majnun was to some extent a popular figure before Nizami’s time, his popularity increased dramatically after the appearance of Nizami’s romance. By collecting information from both secular and mystical sources about Majnun, Nizami portrayed such a vivid picture of this legendary lover that all subsequent poets were inspired by him, many of them imitated him and wrote their own versions of the romance. As is seen in the following chapters, the poet uses various characteristics deriving from [[‘Udhrite]] love poetry and weaves them into his own Persian culture. In other words, Nizami Persianises the poem by adding several techniques borrowed from the Persian epic tradition, such as the portrayal of characters, the relationship between characters, description of time and setting, etc.&lt;/ref&gt; त्यानंतर, इतर अनेक पर्शियन कवींनी त्यांचे अनुकरण केले आणि त्यांच्या स्वतः च्या आवृत्त्या लिहिल्या. &lt;ref name=&quot;Ghorab&quot; /&gt; 

निझामीच्या कार्याचे अनेक अनुकरण केले गेले आहे, त्यापैकी अनेक मूळ [[साहित्य]]&lt;nowiki/&gt;कृती आहेत, ज्यात [[अमीर खुस्रो|अमीर खुसरो देहलवीची]] ''मजनू ओ लेली'' (१२९९ मध्ये पूर्ण झाली). [[मक्ताबी शिराझी]], हातेफी (मृत्यू १५२०), आणि [[फुझुली]] (मृत्यू १५५६) यांचे इतर उल्लेखनीय पुनर्रचना आहेत, जे [[ओस्मानी साम्राज्य|ऑट्टोमन तुर्की]] आणि [[भारत|भारतात]] लोकप्रिय झाले.

निझामीची कविता अनेक भाषांमध्ये अनुवादित झाली आहे आणि अरबी भाषेत कथेचे आधुनिक रूपांतर सुद्धा केले गेले आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.visions.az/en/news/271/a3e8bd5c/|title=Visions of Azerbaijan Magazine ::: Nizami - Poet for all humanity}}&lt;/ref&gt;

कथेत, लैला आणि मजनू लहान असताना प्रेमात पडले, परंतु कौटुंबिक मतभेदामुळे ते एकत्र राहू शकले नाहीत. लैलाच्या कुटुंबानी तिचं दुसऱ्याशी लग्न केले. अशा प्रकारे अतृप्त प्रेमाने कथा संपली. अनेक कवींनी हा कथा त्यांच्याच शैलीत लिहिण्याचा प्रयत्न केला आहे, परंतु निजामीची कथा सर्वात प्रमुख राहिली.
==इतिहास==
[[File:جبل التوباد.jpg|thumb|जबल अल-तौबाद, ही टेकडी जिथे कैस आणि लैलाची कथा साक्षीदार असल्याचे म्हणले जाते]]
अरब कथांनुसार, कैस आणि लैला यांचा जन्म सौदी अरेबियातील अल-अफलज प्रांतात झाला, जिथे लैलाच्या नावावर एक गाव आहे. अल-घायल गावाजवळील जब्बार नावाचे ठिकाण, जेथे कैस बिन अल-मुलवाह आणि लैला अल-अमिरिया यांची प्रेमकथा इसवी सन ६८५ मध्ये घडली होती.

==आजच्या काळात प्रभाव==
२०२३ मध्ये, २१ व्या शतकातील साहित्यिक कार्यक्रमादरम्यान अझरबैजानी लेखक वाहिद मम्मदली यांची &quot;लैला आणि मजनू&quot; ही कादंबरी प्रकाशित झाली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://edebiyyatqazeti.az/news/gundem/10329-yazici-vahid-memmedlinin-leyli-ve-mecnun-adli-yeni-romani-cap-olunub|title=Yazıçı Vahid Məmmədlinin yeni romanı çap olunub|date=2023-05-15|website=Edebiyyatqazeti.az|language=Az|url-status=live|access-date=2024-02-16}}&lt;/ref&gt;

या महाकाव्याच्या आकृतिबंधांच्या आधारे लिहिलेल्या कादंबरीने वाचकांचे लक्ष वेधून घेतले कारण या विषयावर गद्यात लिहिलेले दोन्ही पहिले काम आणि एक कार्य ज्याने [[तत्त्वज्ञान]] आणि [[सुफीवाद|सूफीवादाच्या]] जगाच्या इतिहासात नवीन &quot;प्रेमाचे धार्मिक तत्त्वज्ञान&quot; ची पायाभरणी केली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://edebiyyatqazeti.az/news/muzakire/10458-leyli-ve-mecnun-varligi-ve-dunyani-esqle-tanimaq|title=&quot;Leyli və Məcnun&quot; - varlığı və dünyanı eşqlə tanımaq - Vahid Məmmədlinin yeni romanı haqqında - Elnarə AKİMOVA|date=2023-06-19|website=Edebiyyatqazeti.az|language=Az|url-status=live|access-date=2024-02-16}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:लोककथा]]
[[वर्ग:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२४ मधील लेख]]</text>
      <sha1>i22zixzp2ckak8ombu7l37touv8j6s0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चर्चा:लैला आणि मजनू (लोककथा)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>344613</id>
    <revision>
      <id>2690579</id>
      <parentid>2400812</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:20:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने लेख [[चर्चा:लैला आणि मजनू]] वरुन [[चर्चा:लैला आणि मजनू (लोककथा)]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक</comment>
      <origin>2400812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="197" sha1="5njcqeadug9xbfo7bqm5c2djkxskh2p" xml:space="preserve">{{स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२४}}
{{Template:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२४
|campaign_id=43
}}</text>
      <sha1>5njcqeadug9xbfo7bqm5c2djkxskh2p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अनुभव सिन्हा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>347801</id>
    <revision>
      <id>2690550</id>
      <parentid>2645009</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* फिल्मोग्राफी */</comment>
      <origin>2690550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12927" sha1="rnuy55ru3kw0dfansw0sguamias4dgk" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''अनुभव सिन्हा''' हा एक भारतीय चित्रपट दिग्दर्शक, निर्माता आणि पटकथा लेखक आहे जो [[हिंदी भाषा|हिंदी]] चित्रपटांमध्ये काम करतो. ''[[रा.वन]]''  (२०११), ''तुम बिन'' (२००१), ''दस'' (२००५), ''मुल्क'' (२०१८), ''आर्टीकल १५'' (२०१९), ''थप्पड'' (२०२०) आणि ''भीड'' (२०२३) सारख्या चित्रपटांसाठी ते उल्लेखनीय आहे.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Joshi|first=Namrata|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/who-is-anubhav-sinha-the-filmmaker-who-strikes-a-chord/article24726914.ece|title=Who is Anubhav Sinha, the filmmaker who strikes a chord|date=2018-08-18|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2020-11-26|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226071425/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/who-is-anubhav-sinha-the-filmmaker-who-strikes-a-chord/article24726914.ece|archive-date=26 December 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine|title=Anubhav Sinha Interview|url=https://www.outlookindia.com/art-entertainment/the-long-road-to-empathy-magazine-274819|magazine=Outlook India|access-date=19 April 2023}}&lt;/ref&gt;

== फिल्मोग्राफी ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; 
! वर्ष !! शीर्षक !! दिग्दर्शक !! लेखक !! निर्माता !! नोंदी
|-
| २००१ || [[तुम बिन]] || {{yes}} || {{yes}}|| {{No}} ||
|-
| २००३ || [[आपको पहले भी कहीं देखा है]] || {{yes}} || {{yes}}|| {{No}} ||
|-
| २००५ || [[दस (चित्रपट)|दस]] || {{yes}} || {{No}}|| {{No}} ||
|-
| २००६ || [[तथास्तु (चित्रपट)|तथास्तु]] || {{yes}} || {{No}}|| {{No}} ||
|-
| २००७ || [[कॅश (२००७ चित्रपट)|कॅश]] || {{yes}} || {{No}}|| {{yes}} ||
|-
| २०११ || [[रा.वन]] || {{yes}} || {{yes}}|| {{No}} ||
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | २०१४ || [[गुलाब गॅंग]] || {{No}} || {{No}}|| {{yes}} || [[सौमिक सेन]] दिग्दर्शित
|-
| [[झिद]] || {{No}} || {{No}}|| {{yes}} || [[विवेक अग्निहोत्री]] दिग्दर्शित
|-
| २०१६ || [[तुम बिन २]] || {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} ||
|-
| २०१८ || [[मुल्क (चित्रपट)|मुल्क]] || {{yes}} || {{yes}}|| {{yes}} ||
|-
| २०१९ || [[आर्टीकल १५ (चित्रपट)|आर्टीकल १५]] || {{yes}} || {{yes}}|| {{yes}} ||
|-
| २०२० || [[थप्पड (चित्रपट)|थप्पड]] || {{yes}} || {{yes}}||{{yes}} ||
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | २०२२ || [[अनेक (चित्रपट)|अनेक]] || {{yes}} ||{{yes}}||{{yes}} ||
|-
| [[मिडलक्लास लव्ह]] || {{No}} || {{No}}||{{yes}} || [[रत्ना सिन्हा]] दिग्दर्शित
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | २०२३ || [[फराज (चित्रपट)|फराज]] || {{No}} || {{No}}||{{yes}} || [[हंसल मेहता]] दिग्दर्शित &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2021/aug/15/hansal-mehta-completes-filming-for-faraaz-2345017.html|title=Hansal Mehta completes filming for 'Faraaz'|date=15 August 2021|work=The New Indian Express|access-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425104643/https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2021/aug/15/hansal-mehta-completes-filming-for-faraaz-2345017.html|archive-date=25 April 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[भीड़ (चित्रपट)|भीड़]] || {{yes}} || {{yes}}|| {{yes}} || &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/rajkummar-rao-bhumi-pednekar-kick-off-lucknow-schedule-bheed-bhushan-kumar-anubhav-sinha/|title=Rajkummar Rao, Bhumi Pednekar kick off Lucknow schedule of Bheed with Bhushan Kumar and Anubhav Sinha|date=17 December 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218071004/https://www.bollywoodhungama.com/amp/news/features/rajkummar-rao-bhumi-pednekar-kick-off-lucknow-schedule-bheed-bhushan-kumar-anubhav-sinha/|archive-date=18 December 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[अफवाह (२०२३ चित्रपट)|अफवाह]] || {{No}} || {{No}}|| {{yes}} || [[सुधीर मिश्रा]] दिग्दर्शित &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/nawazuddin-siddiqui-bhumi-pednekar-sudhir-mishra-thrilled-afwaah-7778528/lite/|title=Nawazuddin Siddiqui, Bhumi Pednekar to star in Sudhir Mishra's thriller Afwaah|date=17 February 2022|website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222204921/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/nawazuddin-siddiqui-bhumi-pednekar-sudhir-mishra-thriller-afwaah-7778528/lite/|archive-date=22 February 2022|access-date=17 February 2022}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०२४ || [[आय सी ८१४: द कंधार हायजॅक]] || {{yes}} || {{yes}}||{{yes}} ||
|}

== पुरस्कार आणि नामांकन ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; 
! वर्ष
! श्रेणी
! काम
! निकाल
! {{संक्षेप|सं.|संदर्भ}}
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:FFC1CC;&quot; |AACTA Awards
|-
|२०२०
|सर्वोत्कृष्ट आशियाई चित्रपट
|''थप्पड''
|{{Nom}}
|&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aacta.org/aacta-awards/winners-and-nominees/|title=Winners &amp; Nominees|website=Aacta.org|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190701175952/https://www.aacta.org/aacta-awards/winners-and-nominees/|archive-date=1 July 2019|access-date=1 November 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:FFC1CC;&quot; |[[आय.आय.एफ.ए. पुरस्कार]]
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |२०२०
|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट
| rowspan=&quot;4&quot; |''आर्टीकल १५''
|{{Nom}}
| rowspan=&quot;4&quot; |&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://newsd.in/iifa-awards-2020-from-gully-boy-to-kabir-singh-heres-full-nomination-list/|title=IIFA Awards 2020: From Gully Boy to Kabir Singh, here's full nomination list|date=5 March 2020|website=Newsd.in|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326035148/https://newsd.in/iifa-awards-2020-from-gully-boy-to-kabir-singh-heres-full-nomination-list/|archive-date=26 March 2020|access-date=2021-04-03}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक
|{{Nom}}
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथा
|{{Nom}}
|-
|सर्वोत्कृष्ट पटकथा
|{{Won}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |२०२२
|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट
| rowspan=&quot;3&quot; |''थप्पड''
|{{Nom}}
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/iifa-2022-nominations-shershaah-takes-lead-12-nominations-ludo-83-emerge-strong-contenders-check-complete-list/|title=IIFA 2022 Nominations: Shershaah takes the lead with 12 Nominations, Ludo and 83 emerge as strong contenders; check out the complete list|date=1 April 2022|access-date=2 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401133243/https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/iifa-2022-nominations-shershaah-takes-lead-12-nominations-ludo-83-emerge-strong-contenders-check-complete-list/|archive-date=1 April 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक
|{{Nom}}
|-
|सर्वोत्कृष्ट संवाद
|{{Won}}
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:FFC1CC;&quot; |[[फिल्मफेअर पुरस्कार]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |२०१९
|सर्वोत्कृष्ट कथा
| rowspan=&quot;3&quot; |''मुल्क''
|{{Won}}
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards-2019/nominations|title=Filmfare Awards 2019 Nominations {{!}} 64th Filmfare Awards 2019|website=filmfare.com|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190315060915/https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards-2019/nominations|archive-date=15 March 2019|access-date=2021-04-03}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्कृष्ट संवाद
|{{Nom}}
|-
|सर्वोत्कृष्ट पटकथा
|{{Nom}}
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |२०२०
|[[फिल्मफेअर सर्वोत्तम चित्रपट समीक्षक पुरस्कार]]
| rowspan=&quot;4&quot; |''आर्टीकल १५''
|{{Won}}
| rowspan=&quot;4&quot; |&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards-2020/nominations|title=Filmfare Awards 2020 Nominations {{!}} 65th Filmfare Awards 2020|website=filmfare.com|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200203105210/https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards-2020/nominations|archive-date=3 February 2020|access-date=2021-04-03}}&lt;/ref&gt;
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथा
|{{Won}}
|-
|सर्वोत्कृष्ट संवाद
|{{Nom}}
|-
|सर्वोत्कृष्ट पटकथा
|{{Nom}}
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |२०२१
|[[फिल्मफेअर सर्वोत्तम चित्रपट पुरस्कार]]
| rowspan=&quot;5&quot; |''थप्पड''
|{{Won}}
| rowspan=&quot;5&quot; |&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards-2021/nominations|title=Filmfare Awards 2021 Nominations|website=filmfare.com|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210329110912/https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards-2021/nominations|archive-date=29 March 2021|access-date=2021-04-03}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[फिल्मफेअर सर्वोत्तम चित्रपट समीक्षक पुरस्कार]]
|{{Nom}}
|-
|[[फिल्मफेअर सर्वोत्तम दिग्दर्शक पुरस्कार]]
|{{Nom}}
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथा
|{{Won}}
|-
|सर्वोत्कृष्ट पटकथा
|{{Nom}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२०२४
|[[फिल्मफेअर सर्वोत्तम चित्रपट समीक्षक पुरस्कार]]
| rowspan=&quot;2&quot; |''भीड''
|{{pending}}
|-
|सर्वोत्कृष्ट कथा
|{{pending}}
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:FFC1CC;&quot; |[[स्क्रीन पुरस्कार]]
|-
|2002
|सर्वोत्कृष्ट कथा
|''तुम बीन''
|{{Nom}}
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |२०१९
|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट
| rowspan=&quot;3&quot; |''मुल्क''
|{{Nom}}
| rowspan=&quot;3&quot; |
|-
|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट (समीक्षक)
|{{Nom}}
|-
|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक
|{{Nom}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२०२०
|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट (समीक्षक)
| rowspan=&quot;2&quot; |''आर्टीकल १५''
|{{Won}}
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|सर्वोत्कृष्ट लेखन ({{Small|कथा आणि पटकथा}})
|{{Won}}
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:FFC1CC;&quot; |[[झी सिने पुरस्कार]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२०१९
|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट (समीक्षक)
| rowspan=&quot;2&quot; |''मुल्क''
|{{Nom}}
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक
|{{Nom}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२०२०
|सर्वोत्कृष्ट कथा व पटकथा 
|''आर्टीकल १५''
|{{Won}}
|
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:हिंदी भाषेमधील चित्रपट दिग्दर्शक]]
[[वर्ग:फिल्मफेर पुरस्कार विजेते]]
[[वर्ग:जन्म वर्ष गहाळ (जिवंत लोक)]]</text>
      <sha1>rnuy55ru3kw0dfansw0sguamias4dgk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>राजाभाऊ वाजे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>352238</id>
    <revision>
      <id>2690617</id>
      <parentid>2460248</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:39:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24679-89</username>
        <id>182431</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2690617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5188" sha1="6xa87bmzfpc05vk6pq0hxt4hiu5diir" xml:space="preserve">'''राजाभाऊ प्रकाश वाजे''' (जन्म १९६५) हे [[सिन्नर]], [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] एक भारतीय [[राजकारणी]] आहेत. ते [[अठरावी लोकसभा|१८व्या लोकसभेचे]] सदस्य आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/candidateswise-S1321.htm|title=Result of Nashik loksabha 2024|publisher=Election Commission of India}}&lt;/ref&gt; [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|उद्धव बाळासाहेब ठाकरे सेनेचे]] सदस्य म्हणून ते [[सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ|सिन्नर विधानसभा मतदारसंघातून]] १३व्या [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेचे]] सदस्य होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://shivsena.org/m/shivsena-mla|title=Shiv Sena MLAs 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912025453/http://shivsena.org/m/shivsena-mla/|archive-date=2015-09-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.elections.in/maharashtra/assembly-constituencies/sinnar.html|title=Sitting and previous MLAs from Sinnar Assembly Constituency}}&lt;/ref&gt;
* ते एका राजकीय कुटुंबातील असून त्यांचे आजोबा शंकर बालाजी वाजे हे सिन्नर १९६५-६७ चे [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेचे]] सदस्य होते.
* त्यांच्या आजी मथुराबाई वाजे या १९५३ मध्ये मुंबई राज्यातील [[Sinnar (Nagar Parishad)|सिन्नर (नगर परिषद)]] च्या पहिल्या महिला महापौर होत्या.
** संयुक्त महाराष्ट्र चालवळीला पाठिंबा देण्यासाठी त्यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला आणि तुरुंगवास भोगला.
* त्यांचे वडील प्रकाश वाजे यांनी [[सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ|सिन्नर (विधानसभा मतदारसंघ)]] मधून [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९ ची महाराष्ट्र विधानसभेची निवडणूकही]] लढवली होती.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.sarkarnama.in/sinnar-mla-rajabhau-waje-20358|title=रोज गाईची धार काढणारे आमदार राजाभाऊ वाजे|website=www.sarkarnama.in|language=en|access-date=2018-04-06}}&lt;/ref&gt;

== भूषवलेली पदे ==
* २०१४: महाराष्ट्र विधानसभेवर निवडून आले
* २०१४: पंचायत राज समिती, महाराष्ट्र विधानसभेच्या समितीवर निवड
* २०१४: ग्रहक संरक्षक परिषद, महाराष्ट्र विधानसभेच्या समितीवर निवड.
* २०१७: अनुसूचित जमाती कल्याण समिती, महाराष्ट्र विधानसभेच्या समितीवर निवड.
* २०१७: अनुसूचित जमाती कल्याण समिती, महाराष्ट्र विधानसभेच्या समितीवर निवड.

== हे देखील पहा ==
* [[नाशिक लोकसभा मतदारसंघ]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:वाजे, राजाभाऊ}}
[[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:शिवसेनेतील राजकारणी]]
[[वर्ग:मराठी राजकारणी]]
[[वर्ग:इ.स. १९६५ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:सिन्नरचे आमदार]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:नाशिकचे खासदार]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे खासदार]]</text>
      <sha1>6xa87bmzfpc05vk6pq0hxt4hiu5diir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690618</id>
      <parentid>2690617</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24679-89</username>
        <id>182431</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2690618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5199" sha1="1zf4efbc3oybb8cko3qcjpnfgpws62m" xml:space="preserve">'''राजाभाऊ प्रकाश वाजे''' (जन्म १९६५) हे [[सिन्नर]], [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] एक भारतीय [[राजकारणी]] आहेत. ते [[अठरावी लोकसभा|१८व्या लोकसभेचे]] सदस्य आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/candidateswise-S1321.htm|title=Result of Nashik loksabha 2024|publisher=Election Commission of India}}&lt;/ref&gt; [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|उद्धव बाळासाहेब ठाकरे सेनेचे]] सदस्य म्हणून ते [[सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ|सिन्नर विधानसभा मतदारसंघातून]] १३व्या [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेचे]] सदस्य होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://shivsena.org/m/shivsena-mla|title=Shiv Sena MLAs 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912025453/http://shivsena.org/m/shivsena-mla/|archive-date=2015-09-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.elections.in/maharashtra/assembly-constituencies/sinnar.html|title=Sitting and previous MLAs from Sinnar Assembly Constituency}}&lt;/ref&gt;
* ते एका राजकीय कुटुंबातील असून त्यांचे आजोबा शंकर बालाजी वाजे हे सिन्नर १९६५-६७ चे [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेचे]] सदस्य होते.
* त्यांच्या आजी मथुराबाई वाजे या १९५३ मध्ये मुंबई राज्यातील [[Sinnar (Nagar Parishad)|सिन्नर नगरपरिषदे]]च्या पहिल्या महिला नगराध्यक्ष होत्या.
** संयुक्त महाराष्ट्र चालवळीला पाठिंबा देण्यासाठी त्यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला आणि तुरुंगवास भोगला.
* त्यांचे वडील प्रकाश वाजे यांनी [[सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ|सिन्नर (विधानसभा मतदारसंघ)]] मधून [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९ ची महाराष्ट्र विधानसभेची निवडणूकही]] लढवली होती.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.sarkarnama.in/sinnar-mla-rajabhau-waje-20358|title=रोज गाईची धार काढणारे आमदार राजाभाऊ वाजे|website=www.sarkarnama.in|language=en|access-date=2018-04-06}}&lt;/ref&gt;

== भूषवलेली पदे ==
* २०१४: महाराष्ट्र विधानसभेवर निवडून आले
* २०१४: पंचायत राज समिती, महाराष्ट्र विधानसभेच्या समितीवर निवड
* २०१४: ग्रहक संरक्षक परिषद, महाराष्ट्र विधानसभेच्या समितीवर निवड.
* २०१७: अनुसूचित जमाती कल्याण समिती, महाराष्ट्र विधानसभेच्या समितीवर निवड.
* २०१७: अनुसूचित जमाती कल्याण समिती, महाराष्ट्र विधानसभेच्या समितीवर निवड.

== हे देखील पहा ==
* [[नाशिक लोकसभा मतदारसंघ]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:वाजे, राजाभाऊ}}
[[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:शिवसेनेतील राजकारणी]]
[[वर्ग:मराठी राजकारणी]]
[[वर्ग:इ.स. १९६५ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:सिन्नरचे आमदार]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:नाशिकचे खासदार]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राचे खासदार]]</text>
      <sha1>1zf4efbc3oybb8cko3qcjpnfgpws62m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:गोव्याचे उपमुख्यमंत्री</title>
    <ns>14</ns>
    <id>355734</id>
    <revision>
      <id>2690636</id>
      <parentid>2486242</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:34:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2690636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="240" sha1="n78x8c0hbaare6ef99i0iro628qha5f" xml:space="preserve">[[वर्ग:गोव्यामधील राजकारण]]
[[वर्ग:भारतामधील राज्यांचे उपमुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]</text>
      <sha1>n78x8c0hbaare6ef99i0iro628qha5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आमश्या फुलजी पाडवी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>357712</id>
    <revision>
      <id>2690608</id>
      <parentid>2533035</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:28:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24679-89</username>
        <id>182431</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2690608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4032" sha1="hw2bshn057w32yud8yco4bipz3ax9dj" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट संसद सदस्य
| नाव = आमश्या पाडवी
| चित्र =
| चित्र आकारमान = 300px
| पद = [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]]
| कार्यकाळ_आरंभ = २४ नोव्हेंबर २०२४
| कार्यकाळ_समाप्ती =  
| राष्ट्रपती = 
| मागील = [[कागडा चंद्या पाडवी|ॲड. कागडा चंद्या पाडवी]]
| पुढील =  
| मतदारसंघ = [[अक्कलकुवा विधानसभा मतदारसंघ|१ - अक्कलकुवा]]
| पद2 = [[महाराष्ट्र विधान परिषद|महाराष्ट्र विधानपरिषद सदस्य]]
| कार्यकाळ_आरंभ2 = ८ जुलै २०२२
| कार्यकाळ_समाप्ती2 = २४ नोव्हेंबर २०२४
| राष्ट्रपती2 = 
| मागील2 = [[विनायक मेटे]]
| पुढील2 =  
| मतदारसंघ2 = विधानसभा सदस्यद्वारा निवड
| जन्मदिनांक  = ९ जुलै १९६८
| जन्मस्थान = [[नंदुरबार]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
| मृत्युदिनांक =  
| मृत्युस्थान =  
| राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]]
| पक्ष = [[शिवसेना]] 
| शिक्षण  = १२वी
| इतरपक्ष  =  
| पत्नी=  जवराबाई, रेखाबाई 
| नाते =
| अपत्ये= १ कन्या : लक्ष्मी 
| निवास = कोयलीविहीर, [[नंदुरबार]] - ४२५४१५
| शाळा_महाविद्यालय= यशवंतराव चव्हाण मुक्त विद्यापीठ, नाशिक
| धंदा =  
| व्यवसाय = [[राजकारणी]]
| धर्म = [[हिंदू|वैदिक सनातन हिंदु]]
| सही =
| संकेतस्थळ = 
| तळटिपा =
}}
'''आमश्या फुलजी पाडवी''' (जन्म:[[९ जुलै]], [[इ.स. १९६८|१९६८]], [[नंदुरबार]], [[भारत]]) हे एक भारतीय राजकारणी आहेत. आमश्या हे [[शिवसेना]] पक्षाचे असून [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|२०२४ विधानसभा निवडणूकीद्वारे]] [[अक्कलकुवा विधानसभा मतदारसंघ|अक्कलकुवा]] मतदारसंघामधून महाराष्ट्र राज्याच्या विधानसभेवर निवडून गेले. विधानसभेवर निवडून जाण्या आधी ते ८ जुलै २०२२ ते २४ नोव्हेंबर २०२४ या काळादरम्यान महाराष्ट्र विधान परिषदेचे सदस्य देखील राहिले.

==पदे==
* ८ जुलै २०२२ - २४ नोव्हेंबर २०२४ : [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] सदस्य (पहिल कार्यकाळ)
* २४ नोव्हेंबर २०२४ - ''सद्य'' : [[महाराष्ट्र विधानसभा]] सदस्य (पहिल कार्यकाळ)

[[वर्ग:अक्कलकुवाचे आमदार]]</text>
      <sha1>hw2bshn057w32yud8yco4bipz3ax9dj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>प्रीती घोष</title>
    <ns>0</ns>
    <id>360930</id>
    <revision>
      <id>2690464</id>
      <parentid>2542159</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3773" sha1="3hjzc6up6kcnmsuh7tf7mxnvf0f4y0m" xml:space="preserve">'''प्रीती घोष''' या चित्रकार म्हणून ज्ञात आहेत. वयाच्या चौथ्या वर्षी त्या [[श्री अरविंद आश्रम|श्रीअरविंद आश्रमा]]&lt;nowiki/&gt;त दाखल झाल्या. १९४७ सालापासून त्या आश्रमाशी संबधित आहेत.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://wiki.auroville.org.in/wiki/Priti_Ghosh|title=Priti Ghosh - Auroville Wiki|website=wiki.auroville.org.in|access-date=2025-02-06|archive-date=2025-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709030616/https://wiki.auroville.org.in/wiki/Priti_Ghosh|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; आणि त्यांना चित्रकलेसंदर्भात [[मीरा अल्फासा|श्रीमाताजीं]]&lt;nowiki/&gt;चे मार्गदर्शन लाभले. [[अरविंद घोष|श्रीअरविंद]] लिखित [[सावित्री: एक आख्यायिका आणि एक प्रतीक|सावित्री]] या महाकाव्यावर आधारित त्यांनी केलेली पेंटिंग्ज विशेष प्रसिद्ध आहेत. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://motherandsriaurobindo.in/disciples/priti-ghosh/#section_about|title=Priti Ghosh - an artist : paintings inspired by Savitri|website=The Mother &amp; Sri Aurobindo : e-library|language=en|access-date=2025-02-06}}&lt;/ref&gt; 

== शिक्षण ==
'''प्रीती घोष''' यांचे शिक्षण [[श्री अरविंद इंटरनॅशनल सेंटर ऑफ एज्युकेशन|श्रीअरबिंदो इंटरनॅशनल सेंटर ऑफ एज्युकेशन]] मध्ये झाले. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; आता त्या तेथे शिक्षिका म्हणून कार्यरत आहेत.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

चित्रकार श्री संजीब बिश्वास यांच्या हाताखाली त्याचे चित्रकलेचे शिक्षण झाले. श्रीअरविंद आश्रमातील चित्रकार जयंतीलाल, कृष्णलाल, प्रेमाभाई यांचेही मार्गदर्शन त्यांना लाभले. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://artforland.in/artists/priti-ghosh|title=Art for Land|website=artforland.in|access-date=2025-02-06}}&lt;/ref&gt;

== योगदान ==
श्रीमाताजींच्या मार्गदर्शनामुळे त्यांना आंतरिक जीवनाचे चित्रीकरण करण्याची प्रेरणा मिळाली. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== अधिक माहितीसाठी ==
[https://motherandsriaurobindo.in/disciples/priti-ghosh/ प्रीती घोष यांची मुलाखत] 

[https://motherandsriaurobindo.in/disciples/priti-ghosh/paintings-on-savitri/ प्रीती घोष यांची सावित्री महाकाव्यावरील पेंटिग्ज] 

{{श्रीअरविंद व श्रीमाताजी यांचे कार्य}}
== संदर्भ ==

[[वर्ग:भारतीय चित्रकार]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>3hjzc6up6kcnmsuh7tf7mxnvf0f4y0m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शोभा मित्रा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>361720</id>
    <revision>
      <id>2690604</id>
      <parentid>2542163</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:25:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8590" sha1="a08i0otj6sa9bc8be5svknq5lpba5ht" xml:space="preserve">'''शोभा मित्रा''' (जन्म - १४ डिसेंबर १९३३, मृत्यू -३१ जुलै २०१९) &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; संगीतकार, नृत्यांगना, [[श्री अरविंद इंटरनॅशनल सेंटर ऑफ एज्युकेशन|श्रीअरविंद इंटरनॅशनल सेंटर ऑफ एज्युकेशन]] मधील संगीत विभाग-प्रमुख. [[ऑरोविल]]&lt;nowiki/&gt;मधील लास्ट स्कूल मध्ये संगीत शिक्षिका.  &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://auromaa.org/music-and-arts/shobha-mitra/|title=Shobha Mitra|website=AuroMaa|language=en-US|access-date=2025-02-27}}&lt;/ref&gt; 

== जीवन व कार्य ==
शोभा या अमरेंद्रनाथ आणि आशालता मित्रा यांची कन्या. १९४२ साली त्यांना [[मीरा अल्फासा|श्रीमाताजीं]]&lt;nowiki/&gt;च्या प्रत्यक्ष भेटीचा योग आला. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.auromere.com/category/books/disciples-other-authors/mitra-shobha/?srsltid=AfmBOoo5kHZsfZ0wV30JoO7M8IX2zMgGiIx6ixFmxQrSdLIjSlRJASTh|title=Mitra, Shobha|website=Auromere|language=en-US|access-date=2025-02-27}}&lt;/ref&gt;

१५ जून १९५१ या दिवशी आईसोबत त्या [[श्रीअरविंद आश्रम, पाँडिचेरी|श्रीअरविंद आश्रमा]]&lt;nowiki/&gt;त दाखल झाल्या. [[पृथ्वी सिंग नहार]] यांच्या हाताखाली प्रकाशन विभागात त्या कार्यरत झाल्या. अवघ्या एक वर्षात त्या कायमस्वरूपी आश्रमवासी झाल्या. [[मीरा अल्फासा|श्रीमाताजी]] यांच्या सांगण्यावरून त्या  श्रीअरविंद इंटरनॅशनल सेंटर ऑफ एज्युकेशन येथे इंग्लिश, फ्रेंच, तत्त्वज्ञान आणि श्रीअरविंद यांच्या साहित्याचे अध्ययन करू लागल्या. त्याचबरोबर त्या [[दिलीप कुमार रॉय]] आणि [[सहाना देवी]] यांच्याकडे संगीताचे धडे गिरवू लागल्या. शोभा मित्रा पियानो व ऑर्गन वादन करत असत. त्या गिटार, सतार, सरोद, बासरी देखील वाजवत असत. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://wiki.auroville.org.in/wiki/Shobha_Mitra|title=Shobha Mitra - Auroville Wiki|website=wiki.auroville.org.in|access-date=2025-02-27|archive-date=2025-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250427094342/https://wiki.auroville.org.in/wiki/Shobha_Mitra|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

१९५७ पासून त्या श्रीअरविंद इंटरनॅशनल सेंटर ऑफ एज्युकेशन येथे फ्रेंच शिकवू लागल्या. आश्रमामध्ये त्यांनी [[अनु पुराणी|अनु बेन पुराणी]] यांच्याकडे नृत्यकलेचे शिक्षण घेतले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://motherandsriaurobindo.in/disciples/shobha-mitra/books/living-in-the-presence/#my-education-in-music|title=Living in The Presence - Book by Shobha Mitra : Read online|website=The Mother &amp; Sri Aurobindo : e-library|language=en|access-date=2025-02-27}}&lt;/ref&gt; त्या नृत्यकलेमध्येही निपुण होत्या. १९६४ साली त्यांनी श्रीअरविंद लिखित 'द आवर ऑफ गॉड'वर नृत्यप्रयोग बसविला होता. १९६७ मध्ये त्यांनी 'द रिदम इटर्नल' यावर आधारित नृत्य-नाटिकेची रचना केली. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

१९६५ साली श्री माताजींच्या प्रेरणेने [[श्री अरविंद इंटरनॅशनल सेंटर ऑफ एज्युकेशन|श्रीअरविंद इंटरनॅशनल सेंटर ऑफ एज्युकेशन]] मध्ये संगीत विभागायची स्थापना केली. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

१९७२ साली श्रीअरविंद जन्म शाताब्दी निमित्त त्यांच्या संगीतरचनांचा संग्रह - लविंग होमेज [[श्रीअरविंद सोसायटी]] यांच्यातर्फे प्रकाशित करण्यात आला. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://renaissance.aurosociety.org/a-lesson-in-humility-and-dissolving-the-egoism-of-the-doer/|title=A Lesson in Humility and Dissolving the Egoism of the Doer - Shobha Mitra|date=2022-11-21|language=en-US|access-date=2025-02-27}}&lt;/ref&gt;

[[बिरेंद्र किशोर रे चौधरी]], [[तारा घोषाल]], [[ज्योत्स्ना भोळे|ज्योत्ना]] [[ज्योत्स्ना भोळे|भोळे]], [[चंद्रलेखा]] आणि [[पंकज कुमार मुलिक]] या सारख्या कलाकारांच्या संगीत कार्यक्रमांचे आश्रमात आयोजन करण्यात शोभा मित्रा यांचा सहभाग होता. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== प्रकाशित साहित्य ==
मूळ लेखन बंगालीमध्ये - श्रीमायेर दिब्या सानिध्ये (२०१२), त्याचा इंग्रजी अनुवाद मॉरिस शुक्ला यांनी केला आहे. [https://motherandsriaurobindo.in/disciples/shobha-mitra/books/living-in-the-presence/ लिविंग इन द प्रेझेन्स] (२०१३) &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://overmanfoundation.org/shobha-mitra-the-story-of-a-dedicated-soul-by-anurag-banerjee/|title=Shobha Mitra : The Story of a Dedicated Soul by Anurag Banerjee – Overman Foundation|date=2019-08-17|language=en-US|access-date=2025-02-27}}&lt;/ref&gt; ISBN 978-81-86413-57-9 &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://motherandsriaurobindo.in/disciples/shobha-mitra/books/living-in-the-presence/|title=Living in The Presence - Book by Shobha Mitra : Read online|website=The Mother &amp; Sri Aurobindo : e-library|language=en|access-date=2025-02-27}}&lt;/ref&gt;

== पुरस्कार व सन्मान ==

* २०१३ - श्रीअरविंद भवन कोलकोता यांच्यातर्फे श्रीअरविंद पुरस्कार
* २०१४ - ओव्हरमॅन फौंडेशन तर्फे [https://overmanfoundation.org/auro-ratna-award/ ऑरोरत्न पुरस्कार] &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
== पूरक ==
[https://auromaa.org/music-and-arts/shobha-mitra/ शोभा मित्रा यांच्या मुलाखती]
{{श्रीअरविंद व श्रीमाताजी यांचे कार्य}}

== संदर्भ ==

[[वर्ग:भारतीय संगीतकार]]
[[वर्ग:ऑरोविल]]
[[वर्ग:भारतीय शिक्षिका]]
[[वर्ग:इ.स. १९३३ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०१९ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>a08i0otj6sa9bc8be5svknq5lpba5ht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वनस्त्री</title>
    <ns>0</ns>
    <id>362560</id>
    <revision>
      <id>2690535</id>
      <parentid>2570956</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:38:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5974" sha1="d8rz6benmm7ynajoogbx2no4p45ampp" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''वनस्त्री''' हा एक २००८ पासून [[कर्नाटक]] राज्यातील [[उत्तर कन्नड जिल्हा|उत्तर कन्नड]] येथे कार्यरत असलेला शेती आणि संवर्धन प्रकल्प आहे.&lt;ref name=&quot;DH-2009&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Pailoor|first=Anitha|url=https://www.deccanherald.com/content/12134/vanastree-empowering-women.html|title=Vanastree: Empowering women|date=6 July 2009|work=Deccan Herald|language=en|access-date=25 June 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kalpavriksh&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kalpavriksh.org/our-work/conservation-livelihoods/malnad-home-garden-seed-exchange-collective/|title=Malnad Home Garden &amp; Seed Exchange Collective|date=1 August 2020|website=Kalpavriksh|access-date=25 June 2022|archive-date=2022-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220527194738/https://kalpavriksh.org/our-work/conservation-livelihoods/malnad-home-garden-seed-exchange-collective/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ही एक महिलांद्वारे चालवली जाणारी गैर सरकारी सामाजिक संस्था असून, येथे वनस्त्री या शब्दाचा अर्थ &quot;जंगलातील महिला&quot; असा होतो. अर्थात या संस्थेद्वारे एक प्रकारे  निसर्गाचे संवर्धन केले जाते.&lt;ref name=&quot;DH-2009&quot; /&gt; २०१३ पर्यंत, वनस्त्रीमध्ये [[शाश्वत शेती]] करणाऱ्या १५० महिला होत्या. या  महिला सदरील प्रकल्पाच्या सहाय्याने आपापसात विविध प्रकारचे पारंपरिक बियाणे आणि कंदमुळे यांची देवाणघेवाण करत असतात.&lt;ref name=&quot;DH-2013&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Achanta|first=Pushpa|url=https://www.deccanherald.com/content/318870/realities-landless-woman-farmer.html|title=Realities of the landless woman farmer|date=14 March 2013|work=Deccan Herald|language=en|access-date=25 June 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ET&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=V|first=Nirupama|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/its-curtains-for-malnad-mela-in-bengaluru/articleshow/56664345.cms|title=Closing time! Malnad Mela in Bengaluru comes to an end after 16 years|date=19 January 2017|work=The Economic Times|access-date=25 June 2022|agency=ET Bureau}}&lt;/ref&gt; २०१७ पर्यंत, कर्नाटकची राजधानी [[बंगळूर|बेंगळुरूमध्ये]] वनस्त्रीच्या  माध्यमातून विविध उत्पादने विक्रीसाठी उपलब्ध करण्यात आली.&lt;ref name=&quot;ET&quot; /&gt; त्याच वर्षी, वनस्त्रीला त्यांच्या कामगिरीबद्दल [[नारी शक्ती पुरस्कार|नारी शक्ती पुरस्काराने]] सन्मानित करण्यात आले.&lt;ref name=&quot;MM&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/maharashtras-sindhutai-sapkal-urmila-apte-to-be-honoured-with-naari-shakti-2017-awards/articleshow/63204935.cms|title=Maharashtra's Sindhutai Sapkal, Urmila Apte to be honoured with Naari Shakti 2017 awards|date=7 March 2018|work=Mumbai Mirror|language=en|access-date=25 June 2022}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ram Nath Kovind presenting the Nari Shakti Puruskar for the year 2017 to Vanastree, Sirsi, Karnataka (Institutional), at a function, on the occasion of the International Women’s Day, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi.jpg|इवलेसे|राष्ट्रपती रामनाथ कोविंद यांच्या हस्ते वनस्त्रीला [[नारी शक्ती पुरस्कार]] प्रदान करण्यात आला (२०१७)]]

[[सिर्सि]] येथील वनस्त्री बागेत १०० हून अधिक प्रकारच्या भाज्यांचे बियाणे जतन केलेले आहे.&lt;ref name=&quot;TS&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Gandhi|first=Maneka|url=https://www.thestatesman.com/features/for-an-organic-world-1502599286.html|title=For an organic world|date=11 March 2018|work=The Statesman|access-date=25 June 2022}}&lt;/ref&gt; माला धवन आणि सोनिया धवन या बहिणींनी वनस्त्रीसोबत काम केले आणि नंतर 'अ हंड्रेड हँड्स' ही हस्तकला संस्था स्थापन केली.&lt;ref name=&quot;TNE&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Sebastian|first=Shevlin|url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2019/dec/19/a-hundred-hands-on-deck-2078134.html|title=A hundred hands on deck|date=19 December 2019|work=The New Indian Express|access-date=25 June 2022}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
* [https://vanastree.org/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250326005940/https://www.vanastree.org/ |date=2025-03-26 }}

{{नारी शक्ती पुरस्कार}}
[[वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:सामाजिक संस्था]]</text>
      <sha1>d8rz6benmm7ynajoogbx2no4p45ampp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रायमा सेन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>362657</id>
    <revision>
      <id>2690511</id>
      <parentid>2645675</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:48:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15968" sha1="o00cmry032ldc0i4f4ulcmnnq3qjhvj" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''रायमा सेन''' (जन्म: '''रायमा देव वर्मा''') ही एक भारतीय अभिनेत्री आहे जी [[बॉलीवूड|हिंदी]] आणि बंगाली चित्रपटांमधील तिच्या कामासाठी ओळखली जाते.

== वैयक्तिक जीवन ==
रायमा सेन यांचा जन्म मुंबई  येथे [[मुनमुन सेन]] आणि भरत देव वर्मा यांच्या घरी झाला आणि त्या बंगाली चित्रपटसृष्टीतील ''महानायिका'' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या अभिनेत्री [[सुचित्रा सेन]] यांच्या नात आहेत. तिची बहीण [[रिया सेन]] देखील [[बॉलीवूड|बॉलिवूड]] मध्ये आहे. त्यांचे वडील भरत देव वर्मा हे [[त्रिपुरा|त्रिपुराच्या]] राजघराण्यातील सदस्य आहेत. तिची आजी, इला देवी, [[कूच बिहार|कूचबिहारची]] राजकुमारी होती, जिची धाकटी बहीण [[गायत्री देवी (महाराणी)|गायत्री देवी]] ही [[जयपूर संस्थान|जयपूरची]] महाराणी होती.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/bollywoods-royal-connection/Raima-and-Riya-Sen/photostory/52745966.cms|title=Raima and Riya Sen - Bollywood's royal connection|work=The Times of India|access-date=7 November 2020}}&lt;/ref&gt; त्यांची पणजी इंदिरा ही [[बडोदा संस्थान|बडोद्याचे]] महाराजा [[सयाजीराव गायकवाड तृतीय]] यांची एकुलती एक मुलगी होती.

रायमा यांचे पणजोबा आदिनाथ सेन हे कोलकात्यातील एक प्रख्यात व्यापारी होते, त्यांचा मुलगा दीनानाथ सेन त्रिपुराच्या महाराजाचे दिवाण /मंत्री होते व माजी केंद्रीय कायदा मंत्री [[अशोक कुमार सेन]] यांचे नातेवाईक होते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Suchitra Sen: A Legend in Her Lifetime .|last=Chatterji|first=Shoma A.|publisher=[[Rupa &amp; Co.]]|year=2002|isbn=81-7167-998-6}}&lt;/ref&gt; या बहिणींना त्यांच्या आईच्या माहेरच्या नावानेच चित्रपटांमध्ये श्रेय दिले जाते, जरी त्यांच्या अधिकृत कागदपत्रांमध्ये देव वर्मा हे आडनाव आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Mukherjee|first=Amrita|url=http://timesofindia.indiatimes.com/calcutta-times/will-you-change-your-surname-after-marriage/articleshow/443410.cms|title=Will you change your surname after marriage?|date=24 January 2004|work=The Times of India|access-date=31 May 2008}}&lt;/ref&gt;

== वैयक्तिक जीवन ==
रायमा सेन तिच्या आई किंवा बहिणीपेक्षा [[सुचित्रा सेन|तिच्या आजीसारखी]] दिसते असे म्हटले जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.रीडिफ.कॉम/movies/2006/jan/09sld4.htm|title=I want to do what Rani did in Black|website=[[रीडिफ.कॉम]]|access-date=26 June 2011}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; एका मुलाखतीत ती म्हणते की तिला मुंबईतील वेगवान जीवन, जिम आणि नाईटक्लब आवडत असले तरी तिला कोलकात्यातील तिच्या कुटुंबाची, तिच्या कुत्र्याच्या कडल्सची आणि कोलकात्यातील स्ट्रीट फूडची, विशेषतः झाल मुरी आणि [[आलू चाट|आलू चाटची]] आठवण येते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.रीडिफ.कॉम/movies/2006/jan/09sld3.htm|title=I want to do what Rani did in Black|website=[[रीडिफ.कॉम]]|access-date=26 June 2011}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; २००६ मध्ये रायमा सेन यांनी सांगितले की २००६-०७ मध्ये त्यांचे ओडिशाचे राजकारणी [[कालिकेश सिंह देव|कालिकेश नारायण सिंह देव]] यांच्याशी एक नाते होते, परंतु हे नाते फार काळ टिकले नाही.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://newsodihaonline.com/raima-sen-dev-verma/|title=Raima Sen, The Bong Beauty And Her Odisha Connection. Biography - Odiha News|last=Mohapatra|first=Anurag|date=12 April 2021|language=en-US|access-date=26 April 2021}}&lt;/ref&gt;

== कारकीर्द ==
सेनने ''[[गॉडमदर (चित्रपट)|गॉडमदर]]'' या चित्रपटातून पदार्पण केले, जो समीक्षकांनी प्रशंसित केला होता.  यश मिळाले, पण [[शबाना आझमी|शबाना आझमीने]] साकारलेल्या नायिकेच्या बाजूने तिची किरकोळ भूमिका दुर्लक्षित केली गेली असावी. त्यानंतर तिने ''[[दमन (२००१ चित्रपट)|दमन]]''  चित्रपटात [[रवीना टंडन|रवीना टंडनच्या]] मुलीची भूमिका साकारली, जिथे तिच्या छोट्याशा अभिनयाचे कौतुक झाले.

[[रितुपर्णो घोष|ऋतुपर्णो घोष]] यांच्या ''चोखेर बाली'' या चित्रपटात तिने अभिनय केला तेव्हा तिची भूमिका यशस्वी झाली. काही साधारण चित्रपटांनंतर २००५ मध्ये तिचा ''[[परिणीता (२००५ चित्रपट)|परिणीता]]''  हा चित्रपट आला, जिथे तिने चित्रपटातील नवोदित अभिनेत्री [[विद्या बालन|विद्या बालनच्या]] नायिकेची मैत्रीणीची भूमिका केली. तेव्हापासून तिचे अ‍ॅक्शन थ्रिलर ''दस'' आणि बंगाली चित्रपट ''अंतर महल'' (जिथे तिची खूप छोटी भूमिका होती) हे दोन आणखी हिट चित्रपट आहेत. २००६ मध्ये, ती ''द बाँग कनेक्शन'' चित्रपटात दिसली (त्यात [[शायन मुन्शी|शायन मुन्शीची]] सह-कलाकार होती). २००७ मध्ये तिने अभय देओलसोबत ''मनोरमा सिक्स फीट अंडर'' या थरार चित्रपटात काम केले. २०११ मध्ये, तिने [[परमब्रत चॅटर्जी|परमब्रत चॅटर्जीच्या]] सोबत, ''बैशे स्राबोन''  या हिट बंगाली चित्रपटात काम केले.

२०१४ मध्ये सेन यांनी समीक्षकांनी प्रशंसित केलेल्या ''हृदय माजरे'' या चित्रपटात प्रमुख भूमिका साकारली, जो [[विल्यम शेक्सपिअर|विल्यम शेक्सपियरच्या]] कामांवर आधारित बंगाली चित्रपट होता जो  त्याच्या ४५० व्या जन्मदिनानिमित्त श्रद्धांजली म्हणून सादर करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;Love, and jealousy, 450 years after the Bard - The Times of India&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/Love-and-jealousy-450-years-after-the-Bard/articleshow/39571600.cms|title=Love, and jealousy, 450 years after the Bard – The Times of India|date=4 August 2014|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hrid Majharey (Bengali) / Dark but honest|&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/screen/hrid-majharey-bengali-dark-but-honest/|title=Hrid Majharey (Bengali) / Dark but honest|date=24 July 2014}}&lt;/ref&gt; नवोदित चित्रपट निर्माते रंजन घोष यांच्या या गडद प्रेमकथेत ती अबीर चॅटर्जी आणि इंद्राशीष रॉय यांच्यासोबत काम करते.&lt;ref name=&quot;Abir-Raima jodi-The pair comes together in Ranjan Ghosh's first film&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mobiletoi.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&amp;pageid=25&amp;sectid=edid=&amp;edlabel=TOIKM&amp;mydateHid=28-12-2012&amp;pubname=Times+of+India+-+Kolkata&amp;edname=&amp;articleid=Ar02502&amp;publabel=TOI|title=Abir-Raima jodi-The pair comes together in Ranjan Ghosh's first film|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017130853/http://mobiletoi.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&amp;pageid=25&amp;sectid=edid%3D&amp;edlabel=TOIKM&amp;mydateHid=28|archive-date=17 October 2014|access-date=19 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Film London launches Shakespeare India&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://article.wn.com/view/2014/11/22/Film_London_launches_Shakespeare_India/#|title=Film London launches Shakespeare India}}&lt;/ref&gt; हा चित्रपट आणि त्याची पटकथा ''यूजीसी साहित्य संग्रहात'' देखील समाविष्ट करण्यात आली आहे.&lt;ref name=&quot;Hrid Majharey part of JU project&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://epaperbeta.timesofindia.com/Article.aspx?eid=31812&amp;articlexml=Hrid-Majharey-part-of-JU-project-02112014101045|title=Hrid Majharey part of JU project|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141102194032/http://epaperbeta.timesofindia.com/Article.aspx?eid=31812&amp;articlexml=Hrid-Majharey-part-of-JU-project-02112014101045|archive-date=2 November 2014}}&lt;/ref&gt; [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह|अंदमान आणि निकोबार बेटांवर]] चित्रित झालेला ''सबुज द्वीपर राजा'' (१९७९) नंतरचा हा एकमेव बंगाली चित्रपट म्हणून प्रसिद्ध आहे.&lt;ref name=&quot;Andaman album Hrid Majharey maker Ranjan Ghosh shares his andaman album with t2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/andaman-album/cid/160468|title=Andaman album Hrid Majharey maker Ranjan Ghosh shares his andaman album with t2|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205002902/https://www.telegraphindia.com/entertainment/andaman-album/cid/160468|archive-date=5 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Actress Raima Sen in city :::: Shooting of Bengali Film 'Hrid Majharay' in AFC&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.andamansheekha.com/2013/02/28/actress-raima-sen-in-city-shooting-of-bengali-film-hrid-majharay-in-afc/|title=Actress Raima Sen in city :::: Shooting of Bengali Film 'Hrid Majharay' in AFC|date=28 February 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;I was awe-struck on visiting Cellular Jail: Abir&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/i-was-awe-struck-on-visiting-cellular-jail-abir-114062500074_1.html|title=I was awe-struck on visiting Cellular Jail: Abir}}&lt;/ref&gt;

२०१६ मध्ये, ती के.डी. सत्यम लिखित आणि दिग्दर्शित ''बॉलीवूड डायरीज'' या चित्रपटात दिसली. या चित्रपटात [[आशिष विद्यार्थी]] आणि सलीम दिवाण यांच्याही भूमिका आहेत.[[ॲमेझॉन प्राइम|अमेझॉन प्राइमची]] ''द लास्ट अवर''  ही वेब सिरीज २०२० मध्ये प्रदर्शित होईल. या मालिकेचा शेवट रायमा सेन आणि संजय कपूर यांनी केला आहे. अमित कुमार दिग्दर्शित या मालिकेत मुख्य भूमिका आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.webseriesreviews.com/amazon-prime-the-last-hour/|title=The Last Hour|date=25 April 2020|website=webseriesreviews.com|access-date=2025-03-17|archive-date=2021-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304222734/https://www.webseriesreviews.com/amazon-prime-the-last-hour/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय अभिनेत्री]]
[[वर्ग:कलकत्ता विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी]]
[[वर्ग:बंगाली अभिनेत्री]]
[[वर्ग:मल्याळम चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:तेलुगू चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:बंगाली चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:भारतीय चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:कोलकाता येथील अभिनेत्री]]
[[वर्ग:इ.स. १९७९ मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>o00cmry032ldc0i4f4ulcmnnq3qjhvj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सुनयना पांडा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>363018</id>
    <revision>
      <id>2690638</id>
      <parentid>2645583</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4681" sha1="eqahww1nwemol1uqfpa6wgt1np5mkrg" xml:space="preserve">'''सुनयना पांडा''' - [[श्री अरविंद इंटरनॅशनल सेंटर ऑफ एज्युकेशन|श्री अरबिंदो इंटरनॅशनल सेंटर ऑफ एज्युकेशन]]&lt;nowiki/&gt;मधून पदवीधर झालेल्या सुनयना पांडा या अभिनेत्री आणि लेखिका आहेत. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://overmanfoundation.org/ira-di-by-sunayana-panda/|title=Ira-di by Sunayana Panda – Overman Foundation|date=2015-08-10|language=en-US|access-date=2025-03-25}}&lt;/ref&gt;

== जीवन ==
सुनयना या [https://wiki.auroville.org.in/wiki/The_Golden_Chain_(journal) द गोल्डन चेन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241007085252/https://wiki.auroville.org.in/wiki/The_Golden_Chain_(journal) |date=2024-10-07 }}च्या संपादकीय सदस्यांपैकी एक आहेत. [https://goldenchain.in/magazine/index.php गोल्डन चेन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250417075416/https://goldenchain.in/magazine/index.php |date=2025-04-17 }} हे श्रीअरबिंदो इंटरनॅशनल सेंटर ऑफ एज्युकेशनच्या माजी विद्यार्थ्यांचे नियतकालिक आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://wiki.auroville.org.in/wiki/The_Golden_Chain_(journal)|title=The Golden Chain (journal) - Auroville Wiki|website=wiki.auroville.org.in|access-date=2025-03-25|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007085252/https://wiki.auroville.org.in/wiki/The_Golden_Chain_(journal)|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

त्या वीस वर्षे फ्रेंच शाळेत शिकवीत असत. त्या लंडन आणि पाँडिचेरी येथे वास्तव्यास असतात.

== प्रकाशित पुस्तके ==

* सेव्हन डेडिकेटेड लाईव्हज (जुलै २००९), - श्रीअरविंद आश्रमात आश्रमवासी म्हणून राहणाऱ्या [[निरोदबरन]], [[तेहमी मसालावाला|तेहमी]], रिषभचंद, मिली, कृष्णलाल, मोना पिंटो, उदार यांच्या जीवनावर आधारित लेख या पुस्तकात समाविष्ट करण्यात आलेले आहेत.
* फॉलोइंग इन देअर फूटस्टेप्स (ऑक्टोबर २०१०) - श्रीअरविंद यांचे इंग्लंडमधील जीवनावर आणि श्रीमाताजींच्या जपानमधील जीवनावर आधारित पुस्तक
* [[अरविंद घोष|श्री अरबिंदो]] अँड द [[क्रिप्स मिशन]] (जून २०१२)
* द ल्युमिनस पास्ट (ऑगस्ट २०१४) - प्रमिला देवीच्या आठवणींचे बंगालीतून इंग्रजीत केलेले भाषांतर, सहलेखन - [[प्रमिला सेन|प्रमिला देवी]] आणि सुनयना पांडा. - प्रमिला देवी या [[श्री अरविंद आश्रम|श्रीअरविंद आश्रमा]]&lt;nowiki/&gt;त १९४१ ते १९८० या कालावधीत राहत होत्या. त्यांच्या या आठवणी प्रथम [[मदर इंडिया (मासिक)|मदर इंडिया]]&lt;nowiki/&gt;च्या अंकात सदर रूपाने प्रकाशित झालेल्या होत्या. ISBN: 978-0-9562923-3-9
* [[मीरा अल्फासा]] - द मदर, हर लाईफ अँड हर वर्क (फेब्रुवारी २०१९)
* द ब्रिज ऑफ लव
* मीरा अल्फासा - द मदर (जानेवारी २०२४)
{{श्रीअरविंद व श्रीमाताजी यांचे कार्य}}

== संदर्भ ==

[[वर्ग:भारतीय लेखिका]]</text>
      <sha1>eqahww1nwemol1uqfpa6wgt1np5mkrg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Nilesh Dhanykumar Ghuge</title>
    <ns>3</ns>
    <id>363414</id>
    <revision>
      <id>2690509</id>
      <parentid>2553046</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:18:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nilesh Dhanykumar Ghuge</username>
        <id>171477</id>
      </contributor>
      <comment>/* एकच ध्येय गावचा विकास */ नवीन विभाग</comment>
      <origin>2690509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1088" sha1="hdr5k50y15z25qz250okk9xiep8gasq" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Nilesh Dhanykumar Ghuge}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १८:४४, ५ एप्रिल २०२५ (IST)

== एकच ध्येय गावचा विकास ==

आमच्या गाव मध्ये खूप लुटमार होत आहे सत्तेच गावकऱ्यांना कुठेच न्याय भेटत नाही अधिकाऱ्यांच्या सहकाऱ्यांनी सत्ताधाऱ्यांनी गावाची राख रांगोळी करून टाकले आहे ग्रामपंचायत भेंड तालुका माढा जिल्हा सोलापूर [[सदस्य:Nilesh Dhanykumar Ghuge|Nilesh Dhanykumar Ghuge]] ([[सदस्य चर्चा:Nilesh Dhanykumar Ghuge|चर्चा]]) ०८:४८, २२ जून २०२६ (IST)</text>
      <sha1>hdr5k50y15z25qz250okk9xiep8gasq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690512</id>
      <parentid>2690509</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:57:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Nilesh Dhanykumar Ghuge|Nilesh Dhanykumar Ghuge]] ([[User talk:Nilesh Dhanykumar Ghuge|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले.</comment>
      <origin>2553046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="290" sha1="1iey156c9cj8kutfe822mrapuouubqh" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Nilesh Dhanykumar Ghuge}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १८:४४, ५ एप्रिल २०२५ (IST)</text>
      <sha1>1iey156c9cj8kutfe822mrapuouubqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शालोम</title>
    <ns>0</ns>
    <id>366279</id>
    <revision>
      <id>2690595</id>
      <parentid>2688867</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:50:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4615" sha1="f5ps5lhek8yn148l6v9ucxpinsrkeca" xml:space="preserve">[[चित्र:Shalom.svg|इवलेसे|हिब्रू भाषा मध्ये शालोम]]
'''शालोम ([[हिब्रू भाषा|हिब्रू:]] שָׁלוֹם [[आंतरराष्ट्रीय संस्कृत वर्णमाला लिप्यंतरण|IAST]]: šālōm)''' हा एक हिब्रू शब्द आहे ज्याचा अर्थ शांती आहे आणि तो नमस्कार आणि निरोप या अर्थाने वापरला जाऊ शकतो.

'''[[यहोवा]] शालोम''', ज्याचे भाषांतर &quot;शांतीचा परमेश्वर&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://biblevani.com/%e0%a4%9c%e0%a5%80%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%a4-%e0%a4%aa%e0%a4%b0%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b6%e0%a5%8d%e0%a4%b5%e0%a4%b0-%e0%a4%95%e0%a5%8c%e0%a4%a8-%e0%a4%b9%e0%a5%88/|title=जीवित परमेश्वर कौन है|last=Bavaria|first=Rajesh|date=2023-11-02|language=en-US|access-date=2025-06-13|archive-date=2025-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250428193207/https://biblevani.com/%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%8C%E0%A4%A8-%E0%A4%B9%E0%A5%88/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&quot; असे केले जाते, तो जुन्या करारातील अनेक शब्दांपैकी एक आहे.&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|date=2025-04-17|title=Shalom|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Shalom&amp;oldid=1286090401|journal=Wikipedia|language=en}}&lt;/ref&gt; हे हिब्रू '''יְהֹוָה‎''' Yəhōwā चे लॅटिनीकरण आहे, जे हिब्रू बायबल / जुन्या करारात [[इस्रायल|इस्रायलच्या]] देवाचे योग्य नाव [[टेट्राग्रामॅटन]] יהוה‎ (YHWH) चे एक स्वर आहे. [[ज्यू धर्म|यहुदी धर्मात]] [[टेट्राग्रामॅटन]] हे देवाच्या सात नावांपैकी एक मानले जाते &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|date=2025-06-03|title=Names of God in Judaism|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Names_of_God_in_Judaism&amp;oldid=1293710120|journal=Wikipedia|language=en}}&lt;/ref&gt;आणि [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन धर्मात]] देवाच्या नावाचे एक रूप मानले जाते.&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|date=2025-05-28|title=Jehovah|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jehovah&amp;oldid=1292755762|journal=Wikipedia|language=en}}&lt;/ref&gt; 

=== यहुदी धर्मात देवाची नावे ===

# '''''YHWH-Yireh'' (''Adonai-jireh'') –''' 'The LORD Will Provide'
# '''''YHWH-Rapha'' –''' 'The LORD is our Healer'
# '''''YHWH-Niss'i'' (''Adonai-Nissi'') –''' 'The LORD Our Banner'
# '''''YHWH-Shalom'' –''' 'The LORD Our Peace'
# '''''YHWH-Tzevaot'' –''' 'The LORD of Hosts'
# '''''YHWH-Ro'i'' –''' 'The LORD My Shepherd'
# '''''YHWH-Tsidkenu''''' '''–''' 'The LORD Our Righteousness'
# '''''YHWH-Shammah'' (''Adonai-shammah'') –''' 'The LORD Is Present'&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
# '''''YHWH''''' '''''-''Mekoddishkem -''' The Lord who sanctifies

== [[बायबल]] ==
'''रोमकरांस''' '''१६:२०'''

'''२०''' शांतीचा देव लवकरच [[सैतान|सैतानाला]] तुमच्या पायदळी तुडवील आपल्या

[[येशू ख्रिस्त|प्रभु येशू ख्रिस्ताची]] कृपा तुम्हांबरोबर असो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=Romans%2016%3A20%2CKehillah%20in%20Rome%2016%3A20%2C%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%2016%3A20&amp;version=KJV;OJB;ERV-MR|title=रोमकरांस 16:20 KJV,OJB,ERV-MR - And the God of peace shall bruise Satan - Bible Gateway|website=www.biblegateway.com|language=en|access-date=2025-06-13}}&lt;/ref&gt;

== हे सुद्धा पहा ==
* [[शालोम (वृत्तपत्र)]]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}</text>
      <sha1>f5ps5lhek8yn148l6v9ucxpinsrkeca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बांगलादेश क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२५</title>
    <ns>0</ns>
    <id>368082</id>
    <revision>
      <id>2690475</id>
      <parentid>2614775</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:43:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28956" sha1="s6tqlryp6gladxrrcwbh4dp2gkw6zwt" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name                  = बांगलादेश क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२५
| team1_image                  = Flag of Sri Lanka.svg
| team1_name                   = श्रीलंका 
| team2_image                  = Flag of Bangladesh.svg
| team2_name                   = बांगलादेश 
| from_date                    = १७ जून
| to_date                      = १६ जुलै २०२५
| team1_captain                =  [[धनंजय डी सिल्वा]] &lt;small&gt;(कसोटी)&lt;/small&gt;&lt;br&gt; [[चरिथ असलंका]] &lt;small&gt;(आं.ए.दि. आणि आं.टी२०)&lt;/small&gt;
| team2_captain                = [[नजमुल हुसैन शान्तो]] &lt;small&gt;(कसोटी)&lt;/small&gt;&lt;br&gt; [[मेहेदी हसन मिराझ]] &lt;small&gt;(आं.ए.दि.)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[लिटन दास]] &lt;small&gt;(आं.टी२०)&lt;/small&gt;
| no_of_tests                  = 2
| team1_tests_won              = 1
| team2_tests_won              = 0
| team1_tests_most_runs        = [[पथुम निसंका]] (३६९)
| team2_tests_most_runs        = [[नजमुल हुसैन शान्तो]] (३००)
| team1_tests_most_wickets     = [[थरिंदू रत्नायके]] (९)
| team2_tests_most_wickets     = [[नयीम हसन]] (९)&lt;br/&gt;[[तैजुल इस्लाम]] (९)
| player_of_test_series        = [[पथुम निसंका]] (श्री)
| no_of_ODIs                   = 3
| team1_ODIs_won               = 2
| team2_ODIs_won               = 1
| team1_ODIs_most_runs         = [[कुशल मेंडिस]] (२२५)
| team2_ODIs_most_runs         = [[परवेझ हुसेन इमॉन]] (१०८)
| team1_ODIs_most_wickets      = [[वनिंदु हसरंगा]] (९)
| team2_ODIs_most_wickets      = [[तन्वीर इस्लाम]] (७)
| player_of_ODI_series         = [[कुशल मेंडिस]] (श्री)
| no_of_twenty20s              = 3
| team1_twenty20s_won          = 1 
| team2_twenty20s_won          = 2
| team1_twenty20s_most_runs    = [[पथुम निसंका]] (१२०)
| team2_twenty20s_most_runs    = [[लिटन दास]] (११४)
| team1_twenty20s_most_wickets = [[बिनुरा फर्नांडो]] (३)&lt;br&gt;[[महीश थीकशाना]] (३) 
| team2_twenty20s_most_wickets = [[महेदी हसन]] (४)&lt;br&gt;[[रिशाद हुसेन]] (४)
| player_of_twenty20_series    = [[लिटन दास]] (बां)
}}

बांगलादेश क्रिकेट संघ जून आणि जुलै २०२५ मध्ये श्रीलंका क्रिकेट संघाविरुद्ध खेळण्यासाठी श्रीलंकेचा दौरा करत आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-to-visit-sri-lanka-for-an-all-format-tour-beginning-june |trans-title=जूनपासून बांगलादेश सर्व स्वरूपाच्या दौऱ्यासाठी श्रीलंकेला जाणार.|title=Bangladesh to visit Sri Lanka for an all-format tour beginning June |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |accessdate=१४ जुलै २०२५}}&lt;/ref&gt; या दौऱ्यात दोन कसोटी, तीन आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने आणि तीन आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने खेळवले जातील.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/134275/bangladesh-set-for-all-format-tour-of-sri-lanka-in-june-2025 |trans-title=जून २०२५ मध्ये बांगलादेश सर्व स्वरूपाच्या श्रीलंका दौऱ्यासाठी सज्ज|title=Bangladesh set for all format tour of Sri Lanka in June 2025 |work=[[क्रिकबझ्झ]] |accessdate=१४ जुलै २०२५}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.crictracker.com/cricket-news/sri-lanka-to-host-an-all-format-international-series-against-bangladesh/ |trans-title=श्रीलंका बांगलादेशविरुद्ध सर्व स्वरूपाची आंतरराष्ट्रीय मालिका आयोजित करणार.|title=Sri Lanka to host an all-format international series against Bangladesh |work=क्रिकट्रॅकर |accessdate=१४ जुलै २०२५}}&lt;/ref&gt; कसोटी मालिका ही [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धे]]चा भाग होती.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/bangladesh-men-to-play-two-tests-three-odis-and-three-t20is-during-sri-lanka-tour-1484758 |trans-title=बांगलादेश जून-जुलैमध्ये श्रीलंकेचा सर्व स्वरूपाचा दौरा करणार.|title=Bangladesh to make all-format tour of Sri Lanka in June-July |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |accessdate=१४ जुलै २०२५}}&lt;/ref&gt; मे २०२५ मध्ये, श्रीलंका क्रिकेट बोर्डाने (एसएलसी) मालिकेचे वेळापत्रक जाहीर केले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://srilankacricket.lk/2025/05/bangladesh-tour-of-sri-lanka-2025-schedule/ |trans-title=बांगलादेशचा श्रीलंका दौरा २०२५ {{!}} वेळापत्रक|title=Bangladesh Tour of Sri Lanka 2025 {{!}} Schedule |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]] |accessdate=१४ जुलै २०२५}}&lt;/ref&gt; २८ जून २०२५ रोजी, श्रीलंकेविरुद्ध १-० अशा पराभवानंतर [[नजमुल हुसैन शान्तो]] बांगलादेश कसोटी कर्णधारपदावरून पायउतार झाला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/najmul-hossain-shanto-resigns-as-bangladesh-captain-after-series-loss-against-sl-1492159 |trans-title=श्रीलंकेविरुद्धच्या मालिकेतील पराभवानंतर शांतोने दिला बांगलादेशच्या कसोटी कर्णधारपदाचा राजीनामा|title=Shanto steps down as Bangladesh Test captain after series loss against Sri Lanka |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |accessdate=१४ जुलै २०२५}}&lt;/ref&gt;

== कसोटी मालिका==
===१ली कसोटी===
{{Two-innings cricket match
| date = १७–२१ जून २०२५
| team1 = {{cr-rt|BAN}}
| team2 = {{cr|SL}}

| score-team1-inns1 = ४९५ (१५३.४ षटके)
| runs-team1-inns1 = [[मुशफिकुर रहिम]] १६३ (३५०)
| wickets-team1-inns1 = [[असिथा फर्नांडो]] ४/८६ (२९.४ षटके)

| score-team2-inns1 = ४८५ (१३१.२ षटके)
| runs-team2-inns1 = [[पथुम निसंका]] १८७ (२५६)
| wickets-team2-inns1 = [[नयीम हसन]] ५/१२१ (४३.२ षटके)

| score-team1-inns2 = २८५/६[[घोषणा आणि जप्ती (क्रिकेट)|घो]] (८७ षटके)
| runs-team1-inns2 = [[नजमुल हुसैन शान्तो]] १२५[[नाबाद|*]] (१९९)
| wickets-team1-inns2 = [[थरिंदू रत्नायके]] ३/१०२ (२९ षटके)

| score-team2-inns2 = ७२/४ (३२ षटके)
| runs-team2-inns2 = [[पथुम निसंका]] २४ (२५)
| wickets-team2-inns2 = [[तैजुल इस्लाम]] ३/२३ (१६ षटके)

| result = सामना अनिर्णित
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1485503.html धावफलक]
| venue = [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[गाली]]
| umpires = [[रॉड टकर]] (ऑ) आणि [[ॲलेक्स व्हार्फ]] (इं)
| motm = [[नजमुल हुसैन शान्तो]] (बां)
| toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain = दुसऱ्या दिवशी पावसामुळे केवळ ६१ षटकांचा खेळ होऊ शकला.
| notes = [[लाहिरू उदारा]] आणि [[थरिंदू रत्नायके]] (श्री) ह्या दोघांनी कसोटी पदार्पण केले.
* [[पथुम निसंका]] (श्री) कसोटी क्रिकेटमध्ये १,००० धावांच्या टप्प्यापर्यंत पोहोचला आणि त्याने घरच्या मैदानावर पहिले कसोटी शतक केले. त्याने बांगलादेशविरुद्धच्या सामन्यात त्याची सर्वोच्च वैयक्तिक कसोटी धावसंख्या देखील गाठली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.adaderana.lk/sportsnews.php?nid=11172 |trans-title=श्रीलंका विरुद्ध बांगलादेश पहिली कसोटी: पथुम निसंकाने तिसरे कसोटी शतक ठोकले |title=SL vs. BAN 1st Test: Pathum Nissanka hits 3rd Test century |work=[[अडा देराना]] |accessdate=१४ जुलै २०२५ |archive-date=2025-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623111941/http://www.adaderana.lk/sportsnews.php?nid=11172 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[नजमुल हुसैन शान्तो]] हा कसोटी सामन्याच्या दोन्ही डावात शतके करणारा पहिला बांगलादेशी कर्णधार ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/history-bangladesh-captain-najmul-hossain-shanto-registers-a-big-record-against-sri-lanka-in-galle/articleshow/121991063.cms |trans-title=इतिहास! बांगलादेशचा कर्णधार नजमुल हुसैन शान्तोने गाले येथे श्रीलंकेविरुद्ध मोठा विक्रम नोंदवला|title=HISTORY! Bangladesh captain Najmul Hossain Shanto registers a big record against Sri Lanka in Galle |work=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]] |accessdate=१४ जुलै २०२५}}&lt;/ref&gt;
* [[अँजेलो मॅथ्यूज]]चा (श्री) हा शेवटचा कसोटी सामना होता.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cx27l25jndeo |trans-title=श्रीलंकेचा मॅथ्यूज कसोटी क्रिकेटमधून निवृत्त होणार|title=Sri Lanka's Mathews to retire from Test cricket |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |accessdate=१४ जुलै २०२५}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/sri-lanka-news-angelo-mathews-to-retire-from-test-cricket-1487099 |trans-title='माझा निरोप घेण्याची वेळ आली आहे' - अँजेलो मॅथ्यूज कसोटी क्रिकेटमधून निवृत्त होणार|title='Time for me to say goodbye' - Angelo Mathews to retire from Test cricket |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |accessdate=१४ जुलै २०२५}}&lt;/ref&gt;
* विश्व कसोटी अजिंक्यपद गुण: श्रीलंका ४, बांगलादेश ४.
}}
===२री कसोटी===
{{Two-innings cricket match
| date = २५–२८ जून २०२५
| team1 = {{cr-rt|BAN}}
| team2 = {{cr|SL}}

| score-team1-inns1 = २४७ (७९.३ षटके)
| runs-team1-inns1 = [[शदमन इस्लाम]] ४६ (९३)
| wickets-team1-inns1 = [[सोनल दिनुशा]] ३/२२ (९.३ षटके)

| score-team2-inns1 = ४५८ (११६.५ षटके)
| runs-team2-inns1 = [[पथुम निसंका]] १५८ (२५४)
| wickets-team2-inns1 = [[तैजुल इस्लाम]] ५/१३१ (४२.५ षटके)

| score-team1-inns2 = १३३ (४४.२ षटके)
| runs-team1-inns2 = [[मुशफिकुर रहिम]] २६ (५३)
| wickets-team1-inns2 = [[प्रभात जयसुर्या]] ५/५६ (१८ षटके)

| score-team2-inns2 = 
| runs-team2-inns2 = 
| wickets-team2-inns2 =

| result = श्रीलंका १ डाव आणि ७८ धावांनी विजयी 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1485504.html धावफलक]
| venue = [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]]
| umpires = [[अलाहुद्दीन पालेकर]] (द) आणि [[प्रगीथ राम्बुकवेल्ला]] (श्री){{efn|सामन्याच्या पहिल्या दिवशी [[ॲलेक्स व्हार्फ]]ची जागा प्रगीथ राम्बुकवेल्ला यांनी घेतली आणि त्यावेळी त्यांनी पंच म्हणून कसोटी पदार्पण केले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dailynews.lk/2025/06/27/sports/804173/fourth-umpire-to-field-umpire-rambukwellas-rare-debut/|trans-title=चौथे पंच ते मैदानावरील पंच - राम्बुकवेल्ला दुर्मिळ पदार्पण|title=Fourth Umpire to Field Umpire- Rambukwella's rare debut |work=डेली न्यूज (श्रीलंका)|accessdate=१४ जुलै २०२५}}&lt;/ref&gt;}}
| motm = [[पथुम निसंका]] (श्री)
| toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain = पहिल्या दिवशी पावसामुळे केवळ ७१ शतकांचा खेळ शक्य झाला.
| notes = [[सोनल दिनुशा]]ने (श्री) कसोटी पदार्पण केले.
* [[लिटन दास]] (बां) त्याचा ५०वा कसोटी सामना खेळला&lt;ref&gt;{{cite news |last1=প্রতিবেদক |first1=ক্রীড়া |title=লিটনের ৫০তম টেস্ট, যেতে পারবেন কত দূর |trans-title=लिटनची ५० वी कसोटी, तो किती पुढे जाऊ शकतो?|url=https://www.prothomalo.com/sports/cricket/j8a9fvz28w |access-date=१४ जुलै २०२५ |work=प्रोथोमालो |date=२५ जून २०२५|language=bn}}&lt;/ref&gt; आणि त्याने बांगलादेशसाठी कसोटी क्रिकेटमध्ये [[मुशफिकर रहिम]] ला मागे टाकून [[यष्टीरक्षक]]ाद्वारे सर्वाधिक गडी बाद करण्याचा एक नवीन विक्रम प्रस्थापित केला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/team/keeping-most-dismissals-career/bangladesh-25/test-matches-1 |trans-title=बांगलादेशकडून कसोटीत सर्वाधिक बळी |title=Most dismissals for Bangladesh in Tests |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |accessdate=१४ जुलै २०२५}}&lt;/ref&gt;
* विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा गुण: श्रीलंका १२, बांगलादेश ०.
}}

== एकदिवसीय मालिका==
===१ला आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २ जुलै २०२५
| time = १४:३०
| daynight = Y
| team1 = {{cr-rt|SL}}
| team2 = {{cr|BAN}}
| score1 = २४४ (४९.२ षटके)
| runs1 = [[चरिथ असलंका]] १०६ (१२३)
| wickets1 = [[तस्कीन अहमद]] ४/४७ (१० षटके)
| score2 = १६७ (३५.५ षटके)
| runs2 = [[तांझिद हसन]] ६२ (६१)
| wickets2 = [[वनिंदु हसरंगा]] ४/१० (७.५ षटके)
| result = श्रीलंका ७७ धावांनी विजयी 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1485505.html धावफलक]
| venue = [[आर. प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]]
| umpires = [[अलाहुद्दीन पालेकर]] (द) आणि [[रुचिरा पल्लियागुरूगे]] (श्री)
| motm = [[चरिथ असलंका]] (श्री)
| toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = [[मिलन रथनायके]] (श्री), [[परवेझ हुसेन इमॉन]] आणि  [[तन्वीर इस्लाम]] (बां) या सर्वांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले.
* [[वनिंदु हसरंगा]]ने (श्री) त्याचा १००वा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय बळी मिळविला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rajasthanroyals.com/latest-news/wanindu-hasaranga-sri-lanka-vs-bangladesh-2025-100-wickets-odi |trans-title=वनिंदु हसरंगा एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये सर्वात जलद १०० बळी घेणारा दुसरा श्रीलंकेचा खेळाडू ठरला.|title=Wanindu Hasaranga becomes second-fastest Sri Lankan to take 100 wickets in ODI cricket |work=[[राजस्थान रॉयल्स]] |accessdate=१४ जुलै २०२५}}&lt;/ref&gt;
}}

===२रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ५ जुलै २०२५
| time = १४:३०
| daynight = Y
| team1 = {{cr-rt|BAN}}
| team2 = {{cr|SL}}
| score1 = २४८ (४५.५ षटके)
| runs1 = [[परवेझ हुसेन इमॉन]] ६७ (६९)
| wickets1 = [[असिथा फर्नांडो]] ४/३५ (९ षटके)
| score2 = २३२ (४८.५ षटके)
| runs2 = [[जनिथ लियानागे]] ७८ (८५)
| wickets2 = [[तन्वीर इस्लाम]] ५/३९ (१० षटके)
| result = बांगलादेश १६ धावांनी विजयी 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1485506.html धावफलक]
| venue = [[आर. प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]]
| umpires = [[रुचिरा पल्लियागुरूगे]] (श्री) आणि [[आसिफ याकूब]] (पा)
| motm = [[तन्वीर इस्लाम]] (बां)
| toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = [[तौहीद ह्रिदोय]]ने (बां) एकदिवसीय सामन्यात त्याच्या १००० धावा पूर्ण केल्या.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cricket.one/match-hub/towhid-hridoy-becomes-joint-second-fastest-bangladesh-batter-to-1000-odi-runs/68690f6b94b2cc0f76efa025 |trans-title=तौहीद ह्रिदोय बांगलादेशचा सर्वात जलद १००० एकदिवसीय धावा करणारा संयुक्त दुसरा फलंदाज ठरला.|title=तौहीद ह्रिदोय Becomes Joint-Second Fastest Bangladesh Batter To 1000 ODI Runs |work=क्रिकेट वन |access-date=५ जुलै २०२५}}&lt;/ref&gt;
* [[तन्वीर इस्लाम]]ने (बां) एकदिवसीय सामन्यात पहिल्यांदाच [[पंचबळी|पाच बळी]] घेतले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.news18.com/cricket/tanvir-islams-maiden-5-wicket-haul-helps-bdesh-secure-16-run-win-in-2nd-odi-ws-l-9423458.html |trans-title=तन्वीर इस्लामच्या पहिल्या ५ विकेटमुळे बांगलादेशने दुसऱ्या एकदिवसीय सामन्यात १६ धावांनी विजय मिळवला.|title=Tanvir Islam's Maiden 5-Wicket Haul Helps B'desh Secure 16-Run Win In 2nd ODI |work=न्यूज१८|access-date=५ जुलै २०२५}}&lt;/ref&gt;
}}

===३रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ८ जुलै २०२५
| time = १४:३०
| daynight = Y
| team1 = {{cr-rt|SL}}
| team2 = {{cr|BAN}}
| score1 = २८५/७ (५० षटके)
| runs1 = [[कुशल मेंडिस]] १२४ (११४)
| wickets1 = [[मेहेदी हसन मिराझ]] २/४८ (१० षटके)
| score2 = १८६ (३९.५ षटके)
| runs2 = [[तौहीद ह्रिदोय]] ५१ (७८)
| wickets2 = [[असिथा फर्नांडो]] ३/३३ (७ षटके)
| result = श्रीलंका ९९ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1485507.html धावफलक]
| venue = [[पल्लेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कँडी]]
| umpires = [[अलाहुद्दीन पालेकर]] (द) आणि [[रवींद्र विमलसिरी]] (श्री)
| motm = [[कुशल मेंडिस]] (श्री)
| toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = 
}}

== आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका==
===१ला आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १० जुलै २०२५
| time = १९:००
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|BAN}}
| team2 = {{cr|SL}}
| score1 = १५४/५ (२० षटके)
| runs1 = [[परवेझ हुसेन इमॉन]] ३८ (२२)
| wickets1 = [[महीश थीकशाना]] २/३७ (४ षटके)
| score2 = १५९/३ (१९ षटके)
| runs2 = [[कुशल मेंडिस]] ७३ (५१)
| wickets2 = [[मोहम्मद सैफूद्दीन]] १/२२ (३ षटके)
| result = श्रीलंका ७ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1485508.html धावफलक]
| venue = [[पल्लेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कँडी]]
| umpires = [[रुचिरा पल्लियागुरूगे]] (श्री) आणि [[रवींद्र विमलसिरी]] (श्री)
| motm = [[कुशल मेंडिस]] (श्री)
| toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = 
}}

===२रा आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १३ जुलै २०२५
| time = १९:००
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|BAN}}
| team2 = {{cr|SL}}
| score1 = १७७/७ (२० षटके)
| runs1 = [[लिटन दास]] ७६ (५०)
| wickets1 = [[बिनुरा फर्नांडो]] ३/३१ (४ षटके)
| score2 = ९४ (१५.२ षटके)
| runs2 = [[पथुम निसंका]] ३२ (२९)
| wickets2 = [[रिशाद हुसेन]] ३/१८ (३.२ षटके)
| result = बांगलादेश ८३ धावांनी विजयी 
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1485509.html धावफलक]
| venue = [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[डंबुला]]
| umpires = [[प्रगीथ राम्बुकवेल्ला]] (श्री) आणि [[रवींद्र विमलसिरी]] (श्री)
| motm = [[लिटन दास]] (बां)
| toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = 
}}

===३रा आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १६ जुलै २०२५
| time = १९:००
| night = Y
| team1 = {{cr-rt|SL}}
| team2 = {{cr|BAN}}
| score1 = १३२/७ (२० षटके)
| runs1 = [[पथुम निसंका]] ४६ (३९)
| wickets1 = [[महेदी हसन]] ४/११ (४ षटके)
| score2 = १३३/२ (१६.३ षटके)
| runs2 = [[तांझिद हसन]] ७३[[नाबाद|*]](४७)
| wickets2 = [[कमिंदू मेंडिस]] १/२१ (३ षटके)
| result = बांगलादेश ८ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1485510.html धावफलक]
| venue = [[आर. प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]]
| umpires = [[रुचिरा पल्लियागुरूगे]] (श्री) आणि [[रवींद्र विमलसिरी]] (श्री)
| motm = [[महेदी हसन]] (बां)
| toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला
| rain = 
| notes = [[महेदी हसन]]ने आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये त्याचा ५०वा बळी घेतला
}}

== नोंदी==
{{Notelist}}

== संदर्भयादी==
{{Reflist}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.espncricinfo.com/series/bangladesh-in-sri-lanka-2025-1485499 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर]

{{श्रीलंकेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५}}
{{२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा}}

[[वर्ग:बांगलादेश क्रिकेट संघाचे श्रीलंका दौरे|२०२५]]
[[वर्ग:बांगलादेश क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|श्रीलंका]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे श्रीलंका दौरे|बांगलादेश]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५]]</text>
      <sha1>s6tqlryp6gladxrrcwbh4dp2gkw6zwt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पीटर बोरीश</title>
    <ns>0</ns>
    <id>370892</id>
    <revision>
      <id>2690460</id>
      <parentid>2614695</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:59:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8559" sha1="a4y11i61sx83qqxg6nhwx3az7yiixfo" xml:space="preserve">'''पीटर एफ. बोरीश''' हे कंप्यूटर ट्रेडिंग कॉर्पोरेशन (सीटीसी) या गुंतवणूक व सल्लागार कंपनीचे अध्यक्ष आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी आहेत. ते सीआयबीसी बँक यूएसएच्या संचालक मंडळावर कार्यरत आहेत. तसेच ते क्वांट्रेरियन अ‍ॅसेट मॅनेजमेंटचे भागीदार असून लॅकॉनिक, एक कार्बन डेटा व व्यवस्थापन मंच, याच्या संचालक मंडळावरही कार्य करतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.efinancialcareers.com/news|title=Finance News {{!}} Financial News &amp; Career Advice {{!}} eFinancialCareers US|website=www.efinancialcareers.com|access-date=2025-09-19|archive-date=2025-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910133719/https://www.efinancialcareers.com/news|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

पूर्वी, सीटीसीच्या माध्यमातून, बोरीश हे क्वाड ग्रुप व त्याच्या संलग्न कंपन्यांचे मुख्य रणनीतिकार होते. या भूमिकेत त्यांनी क्वाडसाठी नवे प्रतिभावंत शोधणे, तसेच संस्थापक भागीदारांसोबत व्यवसाय धोरणावर काम करणे अशी जबाबदारी सांभाळली. याशिवाय, व्यापाऱ्यांना मार्गदर्शन करून त्यांचे कार्यक्षमता वाढविण्याच्या दृष्टीने पद्धती विकसित करण्यात मदत केली. बोरीश हे सीटीसीचे अध्यक्ष व मुख्य कार्यकारी अधिकारी असून ४४४ कॅपिटलमध्ये गुंतवणूकदार व सल्लागार म्हणून कार्यरत आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nymag.com/intelligencer/2012/08/wall-streets-lost-culture.html|title=Tudor’s Dynasty: A Time Capsule of Wall Street’s Lost Trader Culture|last=Roose|first=Kevin|date=2012-08-29|website=Intelligencer|language=en|access-date=2025-09-19}}&lt;/ref&gt;

== शिक्षण ==
बोरीश यांनी १९८१ साली मिशिगन विद्यापीठ येथून अर्थशास्त्रात पदवी (बी.ए.) मिळवली. त्यानंतर १९८२ साली जेराल्ड आर. फोर्ड स्कूल ऑफ पब्लिक पॉलिसी, मिशिगन विद्यापीठ येथून सार्वजनिक धोरण विषयात पदव्युत्तर (एम.ए.) शिक्षण पूर्ण केले.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.nytimes.com/1991/05/09/nyregion/nowadays-robin-hood-gets-the-rich-to-give-to-the-poor.html|title=Nowadays, Robin Hood Gets the Rich to Give to the Poor (Published 1991)|date=1991-05-09|language=en}}&lt;/ref&gt;

== कारकीर्द ==
२०१३ पासून पीटर बोरीश हे क्वाड ग्रुप एलएलसी, एक गुंतवणूक व्यवस्थापन संस्था, येथे मुख्य रणनीतिकार म्हणून कार्यरत आहेत. याशिवाय, १९९५ पासून ते कंप्यूटर ट्रेडिंग कॉर्पोरेशनचे अध्यक्ष व मुख्य कार्यकारी अधिकारी म्हणून कार्य करत आहेत. ही एक सक्रीयपणे व्यवस्थापित निधी संस्था आहे जी व्यापक आर्थिक गुंतवणुकीवर लक्ष केंद्रित करते. त्यांनी आपल्या कंपनीसाठी व्यवहार व जोखमीचे व्यवस्थापन मॉडेल्स तयार केले, जे डेरिव्हेटिव्ह बाजारातील मालमत्ता व्यवस्थापनासाठी वापरले जातात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.legacy.com/us/obituaries/detroitnews/name/sheldon-girsh-obituary?id=15586946|title=Sheldon Girsh Obituary (1927 - 2017) - Farmington Hills, MI - The Detroit News|website=Legacy.com|access-date=2025-09-19}}&lt;/ref&gt;

२००५ ते २००८ दरम्यान ते ट्विनफिल्ड्स कॅपिटल मॅनेजमेंट या जागतिक मॅक्रो हेज फंडचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी व संचालक मंडळाचे सदस्य होते. हा फंड मुख्यतः स्थिर उत्पन्न क्षेत्रावर केंद्रित होता.

त्यापूर्वी, १९८५ ते १९९४ या काळात ते ट्यूडर इन्व्हेस्टमेंट कॉर्पोरेशनचे संस्थापक भागीदार होते, जी एक जागतिक गुंतवणूक कंपनी आहे. येथे त्यांनी संशोधन संचालक म्हणून काम पाहिले.

याशिवाय, बोरीश यांनी २०१३ पासून व्हॅल्यूस्ट्रीम लॅब्स या वित्तीय सेवा तंत्रज्ञान प्रवेगक संस्थेत सल्लागार म्हणून काम केले आहे. तसेच २०१५ पासून ते आरएमबी इन्व्हेस्टर्स ट्रस्ट या खुले व्यवस्थापन गुंतवणूक संस्थेत विश्वस्त म्हणून कार्यरत आहेत.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=LITaiIb05bAC&amp;q=%22Peter+Borish%22&amp;pg=PA128|title=Market Wizards: Interviews with Top Traders|last=Schwager|first=Jack D.|date=2012-11-19|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-118-61602-4|language=en}}&lt;/ref&gt;

== परोपकार ==
बोरीश हे रॉबिन हूड फाउंडेशनचे संस्थापक संचालक मंडळ सदस्य आहेत. पॉल ट्यूडर जोन्स आणि ग्लेन डुबिन यांच्यासह त्यांनी ही संस्था स्थापन केली. ही एक दानशूर संस्था आहे जी न्यू यॉर्क शहरातील गरिबीमुळे उद्भवणाऱ्या समस्यांचे निराकरण करण्यासाठी कार्य करते. ते मॅथ फॉर अमेरिका या संस्थेचेही संस्थापक संचालक मंडळ सदस्य आहेत. ही संस्था अमेरिकेतील सार्वजनिक शाळांमधील गणित शिक्षण सुधारण्यासाठी कार्यरत आहे. याशिवाय, ते न्यू यॉर्क शहरातील युथ अँड कम्युनिटी डेव्हलपमेंट विभागामध्ये महापौरांच्या नियुक्तीनुसार सदस्य म्हणून कार्यरत आहेत.

== संदर्भ ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>a4y11i61sx83qqxg6nhwx3az7yiixfo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्य</title>
    <ns>0</ns>
    <id>371435</id>
    <revision>
      <id>2690510</id>
      <parentid>2680195</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:47:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66061" sha1="bun6x4tl32knevt1f4qdp2p1ufpttdz" xml:space="preserve">

'''जगद्गुरू रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य''' हे भारतीय धार्मिक आणि आध्यात्मिक गुरू असून महाराष्ट्रातील रामानंदाचार्य दक्षिणपीठ – [https://www.google.com/maps/place/Jagadguru+Ramanandacharya+Shri+Swami+Narendracharayaji+Nanijdham./@16.9800212,73.5218245,17.71z/data=!4m14!1m7!3m6!1s0x3bc1de28b3cf5c81:0xbea1c84e19c1476!2zSmFnYWRndXJ1IFJhbWFuYW5kYWNoYXJ5YSBOYXJlbmRyYWNoYXJheWFqaSBOYW5pamRoYW0uICgg4KSc4KWB4KSo4KS-IOCkruCkoCk!8m2!3d16.9718662!4d73.5324155!16s%2Fg%2F1w_vlqmt!3m5!1s0x3bc1df0036b77a7d:0x111c9dc7a2c04f52!8m2!3d16.9799443!4d73.5216693!16s%2Fg%2F11vrjgzt32!5m1!1e1?authuser=0&amp;entry=ttu&amp;g_ep=EgoyMDI1MDkzMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D नाणीजधाम] यांचे पीठाधीश्वर आहेत. ते [[रामानंदाचार्य|आद्य जगद्गुरू रामानंदाचार्य]] यांचे उत्तराधिकारी म्हणून मान्यताप्राप्त 

{{माहितीचौकट धार्मिक जीवनचरित्र|नाव=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य|चित्र=Ramanandacharya Narendracharya.jpg|चित्र_शीर्षक=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य २०२५ मध्ये|जन्म_दिनांक={{birth date and age|1966|10|21|df=y}}|धर्म=[[हिंदू धर्म]]|गुरू=समर्थ सद्गुरू काडसिद्धेश्वर महाराज|संप्रदाय=[[रामानंद पंथ]]|विशेष=जगद्गुरू रामानंदाचार्य}}

असून वैष्णव धर्मातील [[रामानंद पंथ|रामानंदी परंपरेतील]] एक प्रमुख व्यक्तिमत्व आहेत.

त्यांना २१ ऑक्टोबर २००५ रोजी अखिल भारतीय षड्दर्शन आखाडा परिषद यांच्या वतीने वैष्णव आखाडे, उप-आखाडे, चार प्रमुख संप्रदाय आणि खालसा शाखांच्या उपस्थित आयोजित समारंभात '''जगद्गुरू रामानंदाचार्य''' ही पदवी बहाल करण्यात आली. ही पदवी त्यांच्या रामनाम भक्तीच्या प्रचारासाठी आणि [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतात]] रामानंदी परंपरेचा प्रचार करण्यातील योगदानाची दखल लक्षात घेऊन प्रदान करण्यात आली.

जगद्गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य हे महाराष्ट्रातील रामानंदाचार्य दक्षिणपीठाचे नेतृत्व करतात, जे आद्य जगद्‌गुरू स्वामी रामानंदाचार्यांच्या परंपरेतील तीन प्रमुख पीठांपैकी एक आहे. इतर दोन पीठांमध्ये - [[वाराणसी|वाराणसीतील]] पंचगंगा घाटावरील श्री मठ (ज्यांचे पीठाधीश्वर [[:hi:स्वामी_रामनरेशाचार्यजी_महाराज|जगद्‌गुरू स्वामी रामनरेशाचार्य]] आहेत) आणि मध्यप्रदेशातील चित्रकूट येथील तुलसीपीठ (ज्यांचे पीठाधीश्वर [[रामभद्राचार्य|जगद्‌गुरू स्वामी रामभद्राचार्य]] आहेत) यांचा समावेश आहे. 

त्यांच्या आध्यात्मिक मार्गदर्शन व मानवतावादी उपक्रमांद्वारे नरेंद्राचार्य यांनी समकालीन भारतात रामानंदी परंपरेच्या संवर्धन आणि प्रसारामध्ये मोलाचे योगदान दिले आहे.

== जन्म आणि आरंभीचे जीवन ==
नरेंद्राचार्य यांचा जन्म २१ ऑक्टोबर १९६६ रोजी रात्री १० वाजता, महाराष्ट्र राज्यातील [[रत्‍नागिरी|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्यातील नाणीज या गावात झाला. हा दिवस आश्विन शुद्ध अष्टमी आणि [[शारदीय नवरात्र|नवरात्री]] उत्सवाचा प्रसंग होता. [[कोकण]] किनाऱ्यावर वसलेले नाणीज हे गाव आपल्या नैसर्गिक सौंदर्य, आंबा, फणस, काजू, नारळ व सुपारीच्या समृद्ध शेतीसाठी प्रसिद्ध आहे. &quot;नाणीज&quot; हे नाव संस्कृतमधील &quot;ना&quot; (नाही) आणि &quot;निज&quot; (झोप) या शब्दांपासून निर्माण झालेले मानले जाते ज्याचा अर्थ असा की जे कधी झोपत नाही सदैव जागृत, सजग आणि आध्यात्मिक चैतन्यपूर्ण स्थान.

==== कुटुंब आणि वंशपरंपरा ====
नरेंद्राचार्य यांचा जन्म [[दत्तात्रेय|श्री दत्तात्रेय]] महाराजांचे भक्त असलेल्या सुभद्रा आणि बाबुराव गोविंदराव सुर्वे यांच्या घरी झाला. सुर्वे कुटुंब हे [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सूर्यवंशीय]] (सूर्यवंशातील) असून, वसिष्ठ गोत्राचे आहे. त्यांचे कुलदैवत म्हणजे [[तुळजाभवानी|तुळजापूरची श्री भवानी माता]] आणि देवक म्हणजे पंचपल्लव (पाच पवित्र पाने) व सूर्यफूल.

==== बालपणातील आध्यात्मिक प्रवृत्ती ====
बालवयापासूनच नरेंद्राचार्य यांना आध्यात्मिक साधना व भक्तीचे प्रगाढ आकर्षण होते. विशेषतः त्यांच्या आई सुभद्रांच्या प्रेरणेने त्यांना श्री दत्तात्रेयांप्रती अतिशय गाढ भक्ती निर्माण झाली. ते बालपणीच अत्यंत एकाग्र, चिकाटीने प्रयत्न करणारे होते- मग ते भक्ति-साधना असो, [[सामाजिक कार्य]] असो किंवा ग्रामकार्य. त्यांच्या बालपणीच्या अनेक अनुभवांतून असे दिसून येते की त्यांच्याकडे असामान्य जागरुकता व अंतर्जानशक्ती होती जसे की घटनेचा पूर्वानुमान करणे किंवा समोरचा काय म्हणणार आहे हे आधीच जाणणे. या गुणांना त्यांच्या लहान वयातील आध्यात्मिक संवेदनशीलतेची चिन्हे मानले गेले.

==== आरंभीचे अनुभव आणि कृती ====
लहानपणीच नरेंद्राचार्य हे अतिशय ध्यानस्थ व एकाग्रचित्त असल्याचे दिसून येते. एक उदाहरण सांगितले जाते, एकदा ते ध्यानस्थ बसले असताना त्यांच्या अंगावर एक लहान विंचू आला, परंतु ते अचल अवस्थेत ध्यानात मग्न राहिले; हे त्यांच्या एकाग्रतेचे प्रतीक मानले जाते. लहानपणापासूनच नरेंद्राचार्य यांच्यात [[नेतृत्व|नेतृत्वगुण]], संघटनशक्ती आणि सामूहिक कार्याची आवड दिसून येत होती. इयत्ता पाचवी-सहावीत असतानाच त्यांनी आपल्या गावात सार्वजनिक [[दत्तजयंती]] उत्सवाचे आयोजन सुरू केले ही परंपरा आजही नाणीजधाममध्ये सुरू आहे. कोकणात [[होळी]] हा सण प्रामुख्याने वयस्कर लोक साजरा करतात, पण सुमारे वयाच्या दहाव्या-अकराव्या वर्षी नरेंद्राचार्यजींनी आणि त्यांच्या मित्रांनी फाल्गुन शुद्ध पंचमी ते पौर्णिमा दरम्यान बालहोळी उत्सव सुरू केला ही प्रथा आजही सुरू असून त्यांच्या बालपणातील सामाजिक संघटनशीलतेचे द्‌योतक आहे.स्वामी नरेंद्राचार्य महाराज यांचे बालपण अतिशय भक्तिमय व आनंदात गेले कारण ते खुद्द दत्तांचे अवतार आहेत.

==== शैक्षणिक आवड आणि दृष्टीकोन ====
शालेय जीवनात नरेंद्राचार्य यांना गणित, विज्ञान आणि इतिहास या विषयांत विशेष रुची होती. गणितातील त्यांची प्रावीण्यता नंतर त्यांच्या आध्यात्मिक ज्ञानप्रसार आणि [[माहिती तंत्रज्ञान]] (IT) च्या साहाय्याने सामाजिक कार्याचे व्यवस्थापन या दृष्टीकोनावर प्रभाव टाकणारी ठरली. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली सुमारे १५० ते २०० आयटी तज्ञांचे एक संघ त्यांच्या संकल्पनांवर आधारित अनेक सॉफ्टवेअर प्रणाली विकसित करत आहे. अहवालांनुसार, त्या सर्व प्रणालींमधील बहुतांश मुख्य तर्करचना (core logic) स्वतः नरेंद्राचार्य यांनी दिली आहे.

निरीक्षकांच्या मते, त्यांच्या शालेय अभ्यासातील विषयांतील आवड, नेतृत्वगुण आणि धोरणात्मक विचारशक्ती यांनी, त्यांना शिक्षण आणि तंत्रज्ञानासोबत आध्यात्मिक आचरणाची सांगड घालण्याच्या कार्यात पुढे नेले.

== आध्यात्मिक प्रवास आणि नेतृत्व ==

==== आध्यात्मिक मार्गदर्शन आणि कौटुंबिक जीवन ====
स्वामी नरेंद्राचार्यांचे आराध्य दैवत म्हणजे [[गजानन महाराज|श्री गजानन महाराज]], शेगाव, जे ब्रह्मज्ञान आणि आत्मचेतना यावरील आपल्या शिकवणीसाठी प्रसिद्ध आहेत. त्यांच्या जीवनातील या मार्गदर्शनानेच त्यांचा आध्यात्मिक मार्ग आणि वैराग्याचा दृष्टीकोन आकार घेतला. या काळातच त्यांचा सरकारी नोकरीसारख्या सांसारिक कार्यावरील रस कमी झाला. सामाजिक प्रथेनुसार, त्यांच्या पालकांनी १५ ऑक्टोबर १९८५ रोजी त्यांचा विवाह शोभना रसाळ (जन्म २ जून १९६८) यांच्याशी लावला ज्या नंतर सुप्रिया नरेंद्र सुर्वे या नावाने ओळखल्या गेल्या.

या दाम्पत्याला २४ ऑक्टोबर १९८८ रोजी कानिफनाथ नावाचा एक पुत्र झाला. कुटुंबाने हे त्यांच्या सांसारिक जबाबदाऱ्यांच्या पूर्ततेचे चिन्ह मानले; परंतु असे सांगितले जाते की नरेंद्राचार्य यांनी या जबाबदाऱ्यांच्या पूर्ततेतूनच अधिक गाढ आध्यात्मिक जीवनाकडे जाण्याची प्रेरणा घेतली. हा काळ त्यांच्या वैराग्य आणि आध्यात्मिक सेवेकडे अधिक झुकण्याचा प्रारंभबिंदू ठरला.

==== आध्यात्मिक गुरू व परंपरा ====
नरेंद्राचार्य यांची साधना श्री गजानन महाराज, शेगाव यांच्या उपासनेने प्रेरित होती. हळूहळू लोक त्यांच्याकडे आध्यात्मिक मार्गदर्शन आणि व्यवहारिक सल्ल्यासाठी येऊ लागले. त्यांचे मार्गदर्शन स्पष्ट, सोपे आणि व्यावहारिक म्हणून ओळखले जात होते. काळानुसार त्यांच्या सभोवती भक्तसमुदायाची एक वलयं निर्माण झाली जी [[भजन|सामूहिक भजन]], नामस्मरण आणि भक्तिप्रवृत्तीच्या कार्यक्रमांत सहभागी झाली. १९८९ साली, त्यांच्या निवासस्थानी श्री गजानन महाराजांचा प्रकट दिन उत्सव प्रथमच साजरा करण्यात आला.

==== दीक्षा आणि गुरू परंपरा ====
३० जानेवारी १९९१ रोजी नरेंद्राचार्य यांनी समर्थ सद्‌गुरू काडसिद्धेश्वर महाराज यांना आपले आध्यात्मिक गुरू म्हणून स्वीकारले आणि [[दीक्षा]] प्राप्त केली. ही दीक्षा इंचगिरी संप्रदाय किंवा निम्बार्काचार्य गुरू परंपरेशी संबंधित आहे, ज्याची मुळं भगवान दत्तात्रेयांचे शिष्य आणि नवनाथ सिद्धांपैकी एक रेवण सिद्धनाथ यांच्याकडे जातात.

ही परंपरा नंतर नारायणराव (गुरू लिंग जंगम महाराज), रघुनाथप्रिय महाराज (तंजावूर, तमिळनाडू), [[भाऊसाहेब महाराज]] (उमदी इंचगिरी) आणि समर्थ सद्‌गुरू सिद्धरामेश्वर महाराज (पठरी, सोलापूर) यांच्या मार्गे पुढे आली. यानंतर ही परंपरा समर्थ मुप्पिन कडसिद्धेश्वर महाराज कणेरी मठ, कोल्हापूरचे २६वे आचार्य यांच्या हाती आली.

त्यांच्या मार्गदर्शनाखालीच नरेंद्राचार्य यांनी या आध्यात्मिक परंपरेत औपचारिक प्रवेश केला.

==== आश्रम स्थापना आणि स्व-स्वरूप संप्रदाय ====
एप्रिल १९९१ मध्ये नरेंद्राचार्य यांनी महाराष्ट्रातील नाणीज येथील आपल्या पितृभूमीवर आश्रमाची स्थापना केली&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.google.com/maps/place/Jagadguru+Ramanandacharya+Narendracharayaji+Nanijdham.+(+%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BE+%E0%A4%AE%E0%A4%A0)/@16.971999,73.5323516,18z/data=!4m6!3m5!1s0x3bc1de28b3cf5c81:0xbea1c84e19c1476!8m2!3d16.9718662!4d73.5324155!16s/g/1w_vlqmt!5m1!1e1?authuser=0&amp;entry=ttu&amp;g_ep=EgoyMDI1MTAwMS4wIKXMDSoASAFQAw==|title=जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचारायजी नाणीजधाम ( जुना मठ) · XGCJ+PXV, Kolhapur - Ratnagiri Rd, Nanij, Maharashtra 415803, भारत|website=जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचारायजी नाणीजधाम ( जुना मठ) · XGCJ+PXV, Kolhapur - Ratnagiri Rd, Nanij, Maharashtra 415803, भारत|language=mr-US|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;, उ‌द्देश होता - भक्तिमार्गाचा प्रसार करणे आणि आध्यात्मिक मार्गदर्शन उपलब्ध करणे. 

२४ फेब्रुवारी १९९२ रोजी त्यांनी औपचारिकरित्या स्व-स्वरूप संप्रदाय ची स्थापना केली, हा संप्रदाय स्व-चेतना (self-realization) आणि सामाजिक जबाबदारी यांचा संगम घडवणारा आहे. या संप्रदायाचा मुख्य संदेश आहे - '''तुम्ही जगा, दुसऱ्याला जगवा'''. हा संदेश व्यक्तिगत प्रगती आणि सामूहिक कल्याणाचे प्रतीक आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sankettimes.com/16318/|title=&quot;तुम्ही जगा , दुस-याला जगवा&quot; ऊँ नरेंद्रनाथाय नमः - Sanket Times । संकेत टाइम्स|date=2017-12-04|language=en-US|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;

==== तत्त्वज्ञान आणि शिकवण ====
नरेंद्राचार्य यांच्या शिकवणींमध्ये सेवा, [[शिक्षण]] आणि हिंदू सांस्कृतिक व आध्यात्मिक परंपरांचे संवर्धन हे केंद्रस्थानी आहेत. ते नीतिमूल्यपूर्ण जीवन, सामाजिक जबाबदारी आणि आध्यात्मिक शिस्त यांना मानवी जीवनाचे मुख्य आधारस्तंभ मानतात. 

त्यांचा मुख्य संदेश आहे - तुम्ही जगा, दुसऱ्याला जगवा.

हा संदेश यावर भर देतो की व्यक्तीचे आचरण नैतिक व आध्यात्मिक मूल्यांशी सुसंगत असावे. त्यांच्या मतानुसार, मानवी जीवन हे स्व-प्राप्ती (self-realization) आणि परमात्म्याशी एकरूप होण्याची (सायुज्य मुक्ती) एक अद्वितीय संधी आहे. ते समाजातील वंचित घटकांबद्दल करुणा हे प्रत्येकाचे आध्यात्मिक कर्तव्य आहे असे सांगतात आणि सत्य, शिस्त, व निःस्वार्थ सेवा (सेवा) यांचा आग्रह धरतात.

त्यांचे तत्त्वज्ञान &quot;त्रिसूत्री&quot; या रुपात मांडले जातेः

१. डोळे विद्यानवादी ठेवा.

२. मन अध्यात्मवादी ठेवा.

३. बुद्धी वास्तववादी ठेवा.

ही चौकट व्यक्तीला [[श्रद्धा]], [[विवेकबुद्धी|विवेक]] आणि [[व्यवहारवाद|व्यवहार्यता]] यांचा समतोल राखण्यास प्रेरित करते. ते शिकवतात की साधना (spiritual practice), सेवा (selfless service), आणि आचरण (ethical conduct) या तिन्हींच्या संगमातूनच अर्थपूर्ण जीवन घडते.

==== कार्य आणि उपक्रम ====
नरेंद्राचार्य आपल्या आश्रमाशी संलग्न असलेल्या संस्थांमार्फत धार्मिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक कार्यक्रमांचे नेतृत्व करतात. त्यांचे कार्यक्षेत्र शिक्षण, [[नैसर्गिक पर्यावरण|पर्यावरण]], [[प्रशासनशास्त्र|प्रशासन]], [[साहित्य|साहित्यनिर्मिती]] आणि मानवसेवा या क्षेत्रांत विस्तारलेले आहे, विशेषतः महाराष्ट्र आणि गोवा राज्यांमध्ये. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली दरवर्षी २१ ऑक्टोबर रोजी आध्यात्मिक [[दिनदर्शिका]] प्रकाशित केली जाते. या दिनदर्शिकेत भक्ती आचरणाशी संबंधित महत्त्वाच्या तिथी नमूद केल्या जातात आणि अनुयायी त्या दिवशी सामूहिक ध्यान व प्रार्थना करतात.

== अखाडा परिषदेतील मान्यता ==

==== अखिल भारतीय अखाडा परिषदेची दखल ====
२००३ च्या [[सिंहस्थ कुंभमेळा|नाशिक कुंभमेळ्यात]] नरेंद्राचार्य यांच्या आध्यात्मिक आणि सामाजिक कार्याची दखल वरिष्ठ संतांनी घेतली. त्या वेळी अखिल भारतीय षड्दर्शन अखाडा परिषदेचे अध्यक्ष महंत ज्ञानदास महाराज यांनी त्यांना परंपरागत साधू परंपरेत सामील होण्याचे आमंत्रण दिले.

११ एप्रिल २००४, उज्जैन कुंभमेळ्यात त्यांना निर्वाणी अखाड्यात औपचारिकरित्या शिष्य म्हणून स्वीकारण्यात आले आणि &quot;महंत नरेंद्रदास&quot; हे नाव देण्यात आले.

दक्षिण भारतात स्वतंत्र वैष्णव धार्मिक पीठ नसल्याचे लक्षात घेऊन आणि त्यांच्या नेतृत्वगुणांची दखल घेऊन, वैष्णव आखाड्‌यांच्या सदस्यांनी त्यांना जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य म्हणून नियुक्त करण्याचा प्रस्ताव मांडला, जेणेकरून वैष्णव धर्माचा व भक्तिमार्गाचा व्यापक प्रसार साधता येईल.

==== जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य पट्टाभिषेक ====
नरेंद्राचार्य यांच्या आध्यात्मिक, धार्मिक आणि सामाजिक कार्याच्या विस्तारामुळे, अखिल भारतीय षड्‌दर्शन अखाडा परिषदेने त्यांना [[वैष्णव पंथ|वैष्णव परंपरेतील]] आद्य जगद्‌गुरू रामानंदाचार्याचे उत्तराधिकारी म्हणून मान्यता दिली.

२१ ऑक्टोबर २००५ रोजी [[अयोध्या]] येथे त्यांच्या पट्टाभिषेक समारंभाचे आयोजन करण्यात आले, ज्यात महंत ज्ञानदास महाराज, अखाडा परिषदेचे सदस्य, निर्वाणी, निर्मोही व दिगंबर अखाडे व त्यांचे उप-अखाडे, चतुःसंप्रदायांचे प्रमुख, वैष्णव खालसा संघटना तसेच उदासीन, मोठे उदासीन व निर्मल अखाड्यांचे प्रतिनिधी उपस्थित होते. या समारंभात त्यांना औपचारिकरित्या &quot;'''जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य'''&quot; म्हणून अभिषिक्त करण्यात आले.

==== रामानंदी परंपरेतील योगदान ====
नरेंद्राचार्य हे समकालीन रामानंदी परंपरेतील प्रमुख संत असून, त्यांनी धार्मिक ज्ञानाचा प्रसार आणि आध्यात्मिक जागृतीचा प्रचार यासाठी महत्त्वपूर्ण कार्य केले आहे. त्यांनी शास्त्राध्ययन आणि धर्मशिक्षण अधिक सर्वसामान्यांसाठी उपलब्ध करण्यासाठी अनेक मठ आणि केंद्रे स्थापन केली आहेत. ही केंद्रे आता केवळ उपासनेसाठी नसून ज्ञान, साधना आणि सांस्कृतिक शिक्षणाची केंद्रे म्हणूनही कार्यरत आहेत.

त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली शास्त्रांचा अभ्यास, [[अध्यात्म]] आणि [[विज्ञान]] यांचा संगम साधला गेला आहे. २०१९ पासून, ते दररोज सकाळी ६ ते ७ वाजेपर्यंत ऑनलाइन अध्यात्म वर्ग घेतात, ज्यात गंभीर आध्यात्मिक संकल्पना सोप्या भाषेत समजावल्या जातात. २०१६ पासून, दर रविवारी डिजिटल [[सत्संग|सत्संगाचे]] आयोजन केले जाते, ज्यामुळे [[भक्ती|सामूहिक भक्ती]] आणि अखंड जप संस्कार वृद्धिंगत झाले आहेत. त्यांच्या दृष्टिकोनानुसार भक्ती ही फक्त विधी नसून जीवनशैली आहे, ज्यात सेवा, सहकार्य आणि सामूहिक सहभाग यांना महत्त्व आहे.

रामानंदी परंपरेतील पारंपरिक वैष्णव भक्तीला त्यांनी विशिष्टअद्वैत तत्त्वज्ञानाच्या रूपात सुसंरचित आणि सर्वांसाठी सुलभ केले आहे. ते गंभीर तात्त्विक विषय साध्या भाषेत मांडतात, त्यामुळे भक्तीचा मार्ग सर्वसामान्य जनतेसाठी समजण्यास सुलभ झाला आहे. ते जात, वर्ग, लिंग किंवा सामाजिक स्तर यांच्या भेदाशिवाय भक्तीचे समान अधिकार अधोरेखित करतात. त्यांच्या शिकवणीत शरणागती (प्रपत्ती) ही सर्वांसाठी खुली आहे भक्ती ही फक्त संन्याशांची गोष्ट नसून प्रत्येक व्यक्तीसाठी उपलब्ध मार्ग आहे.

==== दक्षिणपीठाची स्थापना ====
या प्रसंगीच नाणीज यास रामानंदाचार्य दक्षिणपीठ नाणीजधाम म्हणून मान्यता देण्यात आली. हे आद्य जगद्‌गुरू रामानंदाचार्यांचे दक्षिणेतील आध्यात्मिक आसन आहे. तीन प्रमुख पीठे

'''1.''' '''श्री मठ - पंचगंगा घाट, वाराणसी'''

पीठाधीश्वरः जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य रामनरेशाचार्य

'''2. तुलसीपीठ - चित्रकूट, मध्यप्रदेश'''

पीठाधीश्वरः जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य रामभद्राचार्य

'''3. रामानंदाचार्य दक्षिणपीठ नाणीजधाम, महाराष्ट्र'''

पीठाधीश्वरः जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kuberbhoomi.com/?p=66679|title=जगद्गुरु रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य जी महाराज, दक्षिण भारत पीठ के पीठाधीश्वर है।उनका शुभागमन छत्तीसगढ़ की पावन धरा पर आगमन बुधवार 5 फरवरी 2025 को सेक्टर 7 बी एस पी सीनियर सेकेंडरी स्कूल मैदान,मुख्य रोड भिलाई में हो रहा है।|language=en-US|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;

या मान्यतेमुळे ते रामानंदी परंपरेतील प्रमुख नेते म्हणून स्थापित झाले आणि दक्षिण भारतातील वैष्णव परंपरेचा विस्तार साधला गेला.

== संदेश ==
&quot;तुम्ही जगा, दुसऱ्याला जगवा&quot;

जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य स्वामी नरेंद्राचार्य नीतिक आचरण, निःस्वार्थ सेवा आणि आध्यात्मिक साधना यावर आधारित जीवनाचा उपदेश करतात. त्यांच्या मते मानवी जीवन हे देवाशी एकरूप होण्यासाठीची संधी आहे. ते सांगतात की आपले आचरण, मूल्ये आणि जीवनपद्धती अशा असाव्यात की त्या इतरांना प्रेरणा देतील आणि समाजाच्या उन्नतीस हातभार लावतील.

== कार्य आणि सामाजिक उपक्रम ==
नरेंद्राचार्य यांच्या मार्गदर्शनाखाली जगद्‌गुरू नरेंद्राचार्य महाराज संस्थान&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.jnms.org/index.php/hi/|title=जगद्गुरू नरेंद्राचार्य महाराज संस्थान|url-status=live}}&lt;/ref&gt; आणि संजीवन ट्रस्ट यांसारख्या अनेक संस्था शिक्षण, आरोग्य, समाजकल्याण, पर्यावरण आणि आध्यात्मिक शिक्षणाच्या क्षेत्रात कार्यरत आहेत.

==== शिक्षण ====
ग्रामीण व आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल मुलांसाठी फ्री इंग्रजी माध्यम शाळा आणि महावि‌द्यालये स्थापन केली गेली आहेत&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/bhoomipujan-ceremony-of-college-building-work-of-narendra-maharaj-educational-institute-at-nanij-in-ratnagiri/701957|title=नितीन गडकरी यांच्या हस्ते नरेंद्र महाराज इन्स्टिट्यूट कॉलेज इमारत कोनशिलेचे अनावरण|date=2023-04-01|website=Zee 24 taas|language=mr|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;. संस्थान अंतर्गत चालणाऱ्या वैदिक पाठशाळांमध्ये [[वेद|वेदाध्ययन]] आणि [[पुरोहित]] प्रशिक्षण दिले जाते. आणि महावि‌द्यालये स्थापन केली गेली आहेत&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=36,1710,563,2284&amp;id=story8&amp;pageno=http://epaper.prahaar.in/22052024/Ratnagiri/Page8.jpg|title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On May, 22 2024, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 8, Article Id story8|website=Epaper Prahaar|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;. संस्थान अंतर्गत चालणाऱ्या वैदिक पाठशाळांमध्ये वेदाध्ययन आणि पुरोहित प्रशिक्षण दिले जाते. मुलींसाठी स्वतंत्र संस्था स्थापून स्त्रियांच्या वैदिक शिक्षण&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=296,126,1097,634&amp;id=story2&amp;pageno=http://epaper.prahaar.in/09072025/Ratnagiri/Page8.jpg|title=मुलींसाठीच्या वेद पाठशाळेचा उपक्रम स्तुत्य - रवींद्र चव्हाण|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt; व सहभागाला प्रोत्साहन दिले जाते.

==== आरोग्य व मानवसेवा ====
संस्थानमार्फत मोफत रुग्णवाहिका सेवा&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250416_3_8|title=Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi &amp; Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today’s News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे|website=epaper.lokmat.com|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tarunbharat.net/Encyc/2023/8/5/Free-Ambulance-behalf-of-Narendra-Maharaj-Sansthan.html|title=नरेंद्र महाराज संस्थानच्या वतीने मोफत रुग्णवाहिका|website=www.tarunbharat.net|language=en|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=28,1439,1460,1744&amp;id=story8&amp;pageno=http://epaper.prahaar.in/16042025/Ratnagiri/Page2.jpg|title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Apr, 16 2025, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 2, Article Id story8|website=Epaper Prahaar|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.pudhari.news/editionname/Ratnagiri/PUDHARI_RAT/page/5/article/PUDHARI_RAT_20250415_05_4|title=महामार्गावरील २६,६४७ अपघात्ग्रस्थाना जीवनदान|website=epaper.pudhari.news|url-status=live|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;, वैद्यकीय शिबिरे&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dainikprabhat.com/blood-donation-of-52-people-in-the-camp-of-narendra-maharaj-sansthan/|title=Pune District : नरेंद्र महाराज संस्थानच्या शिबिरात ५२ जण|last=वृत्तसेवा|first=प्रभात|date=2025-01-08|website=Dainik Prabhat|language=mr|url-status=live|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;, रक्तदान मोहिमा&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.pudhari.news/editionname/maineidition/PUDHARI_RAT/page/9/article/PUDHARI_RAT_20240212_09_12|title=१ लाख रक्त बाटल्यांचा संकल्प|website=epaper.pudhari.news|url-status=live|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250107_4_13|title=अवघ्या दोनच दिवसात ३५ हजारांवर रक्त बाटल्यांचे संकलन|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;, व्यसनमुक्ती कार्यक्रम&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=918,125,1458,673&amp;id=story3&amp;pageno=http://epaper.prahaar.in/13092025/Ratnagiri/Page2.jpg|title=नरेंद्राचार्यजी यांच्या प्रेरणेतून पुणे , मुंबई , ठाणे येथे व्यसन मुक्तीबाबत जनजागृती मोहीम|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;, आणि आपत्तीग्रस्तांना अन्न, औषधे व साहाय्य दिले जाते. अपंग व अल्पआय वर्गातील लोकांसाठी आर्थिक&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://prahaardigital.com/31822/|title=जगद्गुरू नरेंद्रचार्यजी महाराज पादुका दर्शन सोहळा निमित्त नाटे येथे गरजूंना मोफत घरघंट्या, ग्रासकटर, शितपेट्या वाटप|last=onlinenews|date=2023-10-17|website=प्रहार डिजिटल : Prahaar Digital|language=en-US|access-date=2025-10-06|archive-date=2025-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20251006015346/https://prahaardigital.com/31822/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; आणि वैद्यकीय मदत पुरवली जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mid-day.com/lifestyle/culture/article/Jagadguru-Narendracharya-Maharaj-Sansthan-contributes-Rs-12-crore-towards-Relief-Funds-to-combat-Covid19--22771296|title=COVID-19:Jagadguru Narendracharya Maharaj Sansthan donates Rs 1.2 crore|date=2020-05-07|website=Mid-day|language=en|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;

==== सामाजिक सुधारणा ====
संस्थानने अंधश्रद्धाविरोधी जनजागृती, युवक व महिला सक्षमीकरण, आणि घरवापसी उपक्रम राबवले आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindujagruti.org/news/1737.html|title=235 families return back to Hindu Dharma|website=Hindu Janajagruti Samiti|language=en-US|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.reddit.com/r/politicalhindus/comments/1k9ngo3/on_april_18_in_the_presence_of_jagadguru/|title=१८ एप्रिल रोजी, जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्याजी महाराज यांच्या उपस्थितीत पालघरमध्ये ५०६ कुटुंबांनी हिंदु धर्म स्वीकारला. त्यांनी आतापर्यंत सुमारे १.५ लाख कुटुंबांचे घरवापसी घडवून आणले आहे|website=www.reddit.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://deshgujarat.com/2009/12/21/2000-gujarat-tribals-return-to-hinduism-in-surat/|title=2,000 Gujarat tribals return to Hinduism in Surat|last=DeshGujarat|date=2009-12-21|website=DeshGujarat|language=en-US|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;

==== पर्यावरण संवर्धन ====
त्यांच्या नेतृत्वाखाली वसुंधरा पायी दिंडी या वार्षिक पदयात्रे‌द्वारे हवामान बदल व पर्यावरण रक्षणाचा संदेश दिला जातो. वृक्षारोपण, पाणी संवर्धन, नवीकरणीय ऊर्जा आणि स्वच्छता मोहिमा राबविल्या जातात. ग्रीन व्हिलेज मोहिमेअंतर्गत अनेक गावांना शाश्वत पर्यावरणीय पद्धतीकडे प्रेरित करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250918_4_12|title=पर्यावरणाच्या जागृतीसाठी वसुंधरा दिंड्या|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=391,1059,1448,1516&amp;id=story5&amp;pageno=http://epaper.prahaar.in/18092025/Ratnagiri/Page8.jpg|title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्यजी यांचा प्रेरणेतून पर्यावरण जागृतीसाठी ७ वसुंधरा पायी दिंडया|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;

==== तंत्रज्ञान व डिजिटल उपक्रम ====
शिक्षण व धर्मप्रसारासाठी आयटी सॉफ्टवेअर प्रणाली विकसित करण्यात आल्या आहेत. YouTube आणि WhatsApp सारख्या माध्यमांतून धार्मिक प्रवचने, शैक्षणिक माहिती आणि सामाजिक कार्यक्रमांचे प्रसारण केले जाते.

==== संस्कृती आणि अध्यात्म ====
नाणीजधाम आणि संलग्न केंद्रांवर साप्ताहिक सत्संग, वारी, नववर्ष सोहळे, आणि भजन संध्याकाळी आयोजित केल्या जातात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250711_4_10|title=भर पावसात नाणिजक्षेत्री भाविकांच्या भक्तीचा महापूर|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=297,124,1463,674&amp;id=story2&amp;pageno=http://epaper.prahaar.in/18042024/Ratnagiri/Page6.jpg|title=श्रीराम जन्मोत्सव सोहळा संपन्न|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt; नरेंद्राचार्य यांच्या मार्गदर्शनाखाली संस्थानतर्फे ''‘धर्मक्षेत्र नाणीजधाम’'' हे मासिक प्रकाशित केले जाते. या मासिकामध्ये भारतीय संस्कृती, इतिहास, नीतिशास्त्र आणि धार्मिक परंपरांवरील लेखांचा समावेश असून&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=301,1148,742,1715&amp;id=story5&amp;pageno=http://epaper.prahaar.in/25082025/Ratnagiri/Page3.jpg|title=सकल हिंदूंनी आज भगवान वराह जयंती साजरी करावी|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;, सनातन धर्माबद्दल जागरूकता निर्माण करणे&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/goa/be-committed-to-protecting-hinduism-jagadguru-narendracharya-maharaj-appeal-to-the-devotees-a-a719/|title=हिंदू धर्म रक्षणासाठी कटिबद्ध व्हा; जगद्‌गुरू नरेंद्राचार्य महाराजांचे भक्तांना आवाहन|last=author/online-lokmat|date=2023-11-29|website=Lokmat|language=mr|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt; आणि वाचकांमध्ये सांस्कृतिक शिक्षणाचा प्रसार करणे हा त्याचा प्रमुख उद्देश आहे.. तसेच माँ नर्मदा परिक्रमा सेवा अंतर्गत यात्रेकरूंना अन्न व निवास व्यवस्था पुरविली जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=299,124,1458,688&amp;id=story2&amp;pageno=http://epaper.prahaar.in/10042025/Ratnagiri/Page6.jpg|title=रत्नागिरीतील श्री झरी विनायक मंदिराचे जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्यांच्या हस्ते कळशारोहण|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;

==== आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक वारसा संवर्धन ====
''ज्ञानपीठ'' या नावाने एक केंद्र स्थापन करण्यात आले आहे, ज्यामध्ये विविध भारतीय भाषांमधील प्रवचनकार आणि आध्यात्मिक शिक्षकांना प्रशिक्षण दिले जाते. या केंद्राच्या कार्यात धार्मिक शिक्षण, पारंपरिक ज्ञानप्रणालींचा अभ्यास आणि प्रसार यावर विशेष भर दिला जातो.

वैदिक आणि सनातन वारसा जपण्यासाठीच्या प्रयत्नांच्या एक भाग म्हणून&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/ratnagiri/two-and-half-crore-ram-mandir-jagadguru-narendracharyaji-maharaj-sansthan-a292/|title=जगदगुरू नरेंद्राचार्यजी महाराज संस्थानतर्फे राम मंदिरासाठी अडीच कोटी|last=author/lokmat-news-network|date=2021-02-19|website=Lokmat|language=mr|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;, संस्थानतर्फे कुंभमेळ्यासारख्या प्रमुख धार्मिक संमेलनांदरम्यान विविध उपक्रम राबविण्यात आले आहेत. या उपक्रमांमध्ये आरोग्य आणि आपत्कालीन सेवा शिबिरे, स्वच्छता मोहिमा, यात्रेकरूंकरिता अन्नदान व्यवस्था तसेच सांस्कृतिक आणि धार्मिक आचारांविषयी जनजागृती कार्यक्रमांचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.abplive.com/states/up-uk/mahakumbh-jagatguru-reply-on-posters-of-darenge-tho-marenge-says-despite-controversy-ann-2854953|title=डरेंगे तो मरेंगे के पोस्टर लगवाने वाले नरेंद्राचार्य महाराज बोले- 'आते रहेंगे यह विचार'|last=मोईन|first=मोहम्मद|date=2025-01-02|website=ABP News|language=hi|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9hindi.com/state/uttar-pradesh/jagadguru-ramanandacharya-narendracharya-put-up-posters-darenge-marenge-mahakumbh-area-gave-clarification-stwash-3036971.html|title='डरेंगे तो मरेंगे'... महाकुंभ क्षेत्र में लगा पोस्टर हटाया गया, जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य ने दी सफाई|last=Bharatvarsh|first=TV9|date=2025-01-02|website=TV9 Bharatvarsh|language=hi|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/prayagraj/story-hinduism-under-threat-jagadguru-narendracharya-s-strong-message-at-kumbh-mela-201735826476349.html|title=डरेंगे तो मरेंगे कहने में गलत क्या है : नरेंद्राचार्य|date=2025-01-02|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;

==== देहदान व अवयवदान ====
२०१६ साली नरेंद्राचार्य यांनी मरणोत्तर देहदानासाठी अभियान सुरू केले, ज्याअंतर्गत ५६,००० हून अधिक अर्ज वैद्यकीय शिक्षण संस्थांकडे पाठवले गेले&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=300,125,1097,703&amp;id=story2&amp;pageno=http://epaper.prahaar.in/08022025/Ratnagiri/Page2.jpg|title=जगदगुरु नरेंद्राचार्य महाराजांच्या प्रेरणेतून ८१ जणांचे देहदान|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=919,1190,1456,1693&amp;id=story6&amp;pageno=http://epaper.prahaar.in/26042025/Ratnagiri/Page3.jpg|title=जगद्गुरू नरेंद्राचार्यजी महाराजांच्या प्रेरणेतून शिरगाव येथील ९९ वे मरणोत्तर देहदान|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;. फेब्रुवारी २०२५ मध्ये त्यांनी अवयवदान मोहिमेचा विस्तार केला. ज्यात डोळे, त्वचा व अन्य अवयवदानाचे प्रोत्साहन दिले गेले&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.pudhari.news/editionname/maineidition/PUDHARI_RAT/page/7/article/PUDHARI_RAT_20250405_07_4|title=जगद्गुरु नरेंद्राचार्य महाराजांच्या प्रेरणेतून तरुणीचे अवदान|website=epaper.pudhari.news|url-status=live|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;. या अभियानाला व्यापक प्रतिसाद मिळाला&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250111_4_5|title=जगदगुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य महाराजांच्या प्रेरणेतून सुरु असलेले देहदानाचे कार्य गौरवास्पद - नारायण राणे|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt; आणि अनेक यशस्वी अवयवदान प्रकरणे पूर्ण झाली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.pudhari.news/editionname/Ratnagiri/PUDHARI_RAT/page/3/article/PUDHARI_RAT_20250301_03_15|title=जगद्गुरु नरेन्द्राचार्यांचे देहदान, रक्तदानाचे कार्य खूप मोठे : ना. देवेंद्र फडणवीस|website=epaper.pudhari.news|url-status=live|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;

==== साहित्यनिर्मिती ====
नरेंद्राचार्य यांची एक प्रमुख रचना आहे - श्री लीलामृत, सुमारे ३,००० ओर्वीचा काव्यग्रंथ, केवळ १८ दिवसांत पूर्ण केला आहे. त्यांचे लेखन काव्य, तात्त्विक ग्रंथ, आणि भक्तिसाहित्य यामध्ये पसरलेले आहे, आणि त्यांचा उद्देश धार्मिक संकल्पना सर्वसामान्यांसाठी सुलभ करणे हा आहे.

==== वारसा आणि प्रभाव ====
नरेंद्राचार्य यांना अनुयायी असा संत मानतात जो धर्म आणि समाजकार्यात समतोल राखतो. नरेंद्राचार्य यांना अनुयायी असा संत मानतात जो धर्म आणि समाजकार्यात समतोल राखतो. त्यांचे कार्य शिक्षण, आरोग्य, पर्यावरण संरक्षण आणि तंत्रज्ञानाधारित समाजसेवा या क्षेत्रांत पसरलेले आहे. स्वतंत्र व स्थानिक अहवालांनुसार त्यांनी पारंपरिक धर्मशिक्षण आणि आधुनिक सामाजिक सहभाग यांचा अ‌द्वितीय संगम साधला आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/|title=पंधरा दिवसांत दीड लाख रक्त बाटल्या संकलन|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.haribhoomi.com/news/31199/696d2d8c10fd2|title=जल-संरक्षण जनआंदोलन में उत्कृष्ट योगदान पर नलकसा सत्संग सेवा केंद्र सम्मानित|website=epaper.haribhoomi.com|language=en-US|url-status=live|access-date=2026-02-05}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== सन्मान आणि पुरस्कार ==
नरेंद्राचार्य यांना राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर अनेक पुरस्कार आणि सन्मान मिळाले आहेत.

२००० - शिवतेज पुरस्कारः सामाजिक व धार्मिक सेवेसाठी.

११ एप्रिल २००४ धर्माचार्य आणि पीठाधीश्वर पदवी उज्जैन येथे.

२१ ऑक्टोबर २००५ - जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य पदवी अयोध्या येथे.

२६ मे २००८ - समाजसेवा पुरस्कारः सावरकर स्मारक, मुंबई.

५ डिसेंबर २००८ - वीर जीव महाला पुरस्कारः वाई, सातारा.

२५ मे २००९ - वीर सावरकर पुरस्कारः विक्रम सावरकर, मुंबई.

२० फेब्रुवारी २०१० - राष्ट्रसंत पदवीः शिवप्रतिष्ठान, कोल्हापूर.

२० ऑगस्ट २०१० - धर्माचार्य ब्रह्मचारी विश्वनाथजी पुरस्कारः डॉ. मोहनराव भागवत यांच्या हस्ते.

१४ एप्रिल २०१२ - आंतरराष्ट्रीय शांतता सन्मानः अमेरिकेतील जे.एन.एम.जी. फाउंडेशन, न्यू यॉर्क,

२३ डिसेंबर २०१६ - धर्मसंस्कृती महाकुंभ पुरस्कारः बद्रीनाथाचे जगद्‌गुरू शंकराचार्य श्री वासुदेवानंद सरस्वती यांच्या हस्ते.

१४ जून २०२२ - राज्यस्तरीय रक्तदान गौरवः महाराष्ट्र राज्य रक्त संक्रमण परिषदेमार्फत.

१४ फेब्रुवारी २०२५ - मराठा समाजरत्न पुरस्कारः अखिल भारतीय मराठा महासंघाकडून.

२० फेब्रुवारी २०२५ - राज्यस्तरीय रक्तदान गौरव (दुसऱ्यांदा): महाराष्ट्र सरकारकडून.

१४ जून २०२५ - इंडियन रेड क्रॉस सोसायटी सन्मानः तेलंगणाचे राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा यांच्या हस्ते, &quot;वर्ल्ड ब्लड डोनर डे&quot; निमित.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=1099,1566,1460,2290&amp;id=story8&amp;pageno=http://epaper.prahaar.in/16062025/Ratnagiri/Page8.jpg|title=रक्त संकलनातील योगदानाबद्दल तेलंगणा राज्यपालांच्या हस्ते जगद्‌गुरु नरेंद्राचार्य महाराज संस्थानचा सन्मान|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==</text>
      <sha1>bun6x4tl32knevt1f4qdp2p1ufpttdz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मॅगी लिडची-ग्रासी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>376367</id>
    <revision>
      <id>2690494</id>
      <parentid>2688423</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:09:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7456" sha1="mleni160ji29a8eh01264yf2x78zekr" xml:space="preserve">'''मार्गुराइट (मॅगी) लिडची-ग्रासी''' (जन्म - १९३०, [[पॅरिस]] &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://wiki.auroville.org.in/wiki/Maggi_Lidchi-Grassi|title=Maggi Lidchi-Grassi - Auroville Wiki|website=wiki.auroville.org.in|access-date=2026-02-04|archive-date=2025-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20250213001941/https://wiki.auroville.org.in/wiki/Maggi_Lidchi-Grassi|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;) या एक लेखिका, भाषांतरकार आणि आध्यात्मिक शिक्षिका होत्या. त्या स्पॅनिश ज्युईश वंशाच्या होत्या.त्यांच्या कुटुंबातील निम्म्या व्यक्ती तुर्की होत्या आणि निम्म्या इजिप्तमधील होत्या.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

{{माहिती संचिका}} 

== जीवन ==
[[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धा]]&lt;nowiki/&gt;दरम्यान, मॅगी दक्षिण आफ्रिकेत राहिल्या, नंतर त्या पॅरिसला परतल्या, वयाच्या सतराव्या वर्षी त्यांचा [[अरविंद घोष|श्रीअरविंद]] यांच्या साहित्याशी परिचय झाला. श्रीअरविंद लिखित 'एसेज ऑन गीता' या ग्रंथाचे फ्रेंच भाषांतर त्यांच्या वाचनात आले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://motherandsriaurobindo.in/disciples/maggi-lidchi-grassi/books/mothers-little-fairy/|title=About Maggi Lidchi-Grassi - interview, experience, articles|website=The Mother &amp; Sri Aurobindo : e-library|language=en|access-date=2026-04-03}}&lt;/ref&gt; १९५९ मध्ये, मॅगी या लग्न करून पुन्हा एकदा आफ्रिकेत राहू लागल्या, पण पुढे त्यांनी पती आणि कुटुंब सोडण्याचा निर्णय घेतला. नंतर, त्या भारतातील [[पाँडिचेरी|पुडुचेरी]] येथील [[श्री अरविंद आश्रम|श्रीअरबिंदो आश्रमात]] राहू लागल्या.&lt;ref&gt;Interview 23, ''Maggi Lidchi'' in: Malcolm Tillis: ''New Lives: 50 Westerners Search for Themselves in Sacred India''. Indica Books (2004). ISBN 81-8656-949-9&lt;/ref&gt; त्या [[श्री अरविंद इंटरनॅशनल सेंटर ऑफ एज्युकेशन|श्रीअरविंद इंटरनॅशनल सेंटर ऑफ एज्युकेशन]] येथे अध्यापनाचे काम करत असत.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://auromaa.org/an-interview-by-maggi-lidchi/|title=An Interview by Maggi Lidchi|last=auromaa|date=2020-03-16|website=AuroMaa|language=en-US|access-date=2026-02-04}}&lt;/ref&gt;

== कार्य ==

* मॅगी&lt;nowiki/&gt; १९६८ पासून आश्रमाद्वारे प्रकाशित होणाऱ्या इटालियन भाषेतील त्रैमासिक जर्नल ''&quot;डोमानी'' &quot; (उद्या) च्या संपादक म्हणून कार्यरत होत्या.
* त्या प्रामुख्याने इंग्रजीत लिहीत असत. त्यांनी अनेक कादंबऱ्या, लघुकथा, कविता आणि नाटके लिहिली आहेत.
* त्या फ्रेंच साहित्याचे इंग्रजीमध्ये भाषांतर करण्याचे काम करत असत. [[मीरा अल्फासा|श्रीमाताजीं]]&lt;nowiki/&gt;च्या जन्मशताब्दी ग्रंथसंग्रहाच्या प्रकाशनामध्ये देखील साहाय्य केले होते. श्रीमाताजींच्या पत्रलेखनाच्या कार्यात त्या साहाय्य करायच्या.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== निवडक प्रकाशित लेखन ==

* ''अर्थमन'', व्हिक्टर गोलांझ (१९६७) हे पुस्तक ''मॅन ऑफ अर्थ''&lt;nowiki/&gt; या नावाने विल्यम मोरो (१९६८) द्वारे प्रकाशित करण्यात आले. प्रकाशकाला मूळ शीर्षक विज्ञानकथेसारखे वाटले म्हणून हा बदल करण्यात आला.
* फर्स्ट वाईफ, लिटलहॅम्प्टन (१९८१) ISBN 0-575-02786-X
* ''ग्रेट सर अंँड द हेवन लेडी: दुसऱ्या महायुद्धात आध्यात्मिक मार्गदर्शन लाभलेल्या एका अमेरिकन पायदळ सैनिकाच्या अनुभवांवर आधारित हे  पुस्तक आहे.'' (१९९३) ISBN 81-7189-472-0
* ''द लाईट दॅट शोन इनटू द डार्क अ‍ॅबिस'', श्रीअरबिंदो     आश्रम पब्लिकेशन्स (१९९४) - या त्यांच्या पुस्तकामध्ये मानवतेसाठी उच्च आध्यात्मिक विकासाबाबतचा श्रीअरविंद यांचा दृष्टिकोन विचारात घेतला आहे. ISBN 81-7058-380-2
* ''द ग्रेट गोल्डन सॅक्रिफाइस ऑफ द महाभारत -'' यामध्ये त्यांनी [[अश्वत्थामा|अश्वत्थामाच्या]] दृष्टिकोनातून महाभारताची मांडणी केली आहे.&lt;sup&gt;[१]&lt;/sup&gt; 

== बाह्य दुवे ==

* [http://library.auroville.org.in/booksearch?author=maggi%20lidchi-grassi मॅगी यांची पुस्तके]{{मृत दुवा|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (इंग्रजी व फ्रेंच भाषेतील) 
* [https://auromaa.org/an-interview-by-maggi-lidchi/ मॅगी यांची इंग्रजी मुलाखत]  (जानेवारी १९८१)

== संदर्भ ==
&lt;references /&gt;{{श्रीअरविंद व श्रीमाताजी यांचे कार्य}}
*

[[वर्ग:लेखिका]]
[[वर्ग:इ.स. १९३० मधील जन्म]]
[[वर्ग:भाषांतरकार fr-en]]</text>
      <sha1>mleni160ji29a8eh01264yf2x78zekr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२५–२६</title>
    <ns>0</ns>
    <id>377008</id>
    <revision>
      <id>2690425</id>
      <parentid>2676267</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:20:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20399" sha1="ebqqw8t8mt65jtoe2fxr1qhbc8lj0ag" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name                  = दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा न्यूझीलंड दौरा, २०२५–२६
| team1_image                  = Flag of New Zealand.svg
| team1_name                   = न्यूझीलंड
| team2_image                  = Flag of South Africa.svg
| team2_name                   = दक्षिण आफ्रिका 
| from_date                    = १५
| to_date                      = २५ मार्च २०२६
| team1_captain                = [[मिचेल सँटनर]] &lt;small&gt;(१ला, २रा व ३रा सामना)&lt;/small&gt; &lt;br&gt; [[जेम्स नीशम]] &lt;small&gt;(४था व ५वा सामना)&lt;/small&gt;
| team2_captain                = [[केशव महाराज]] 
| no_of_twenty20s              = 5
| team1_twenty20s_won          = 3
| team2_twenty20s_won          = 2
| team1_twenty20s_most_runs    = [[डेव्हॉन कॉनवे]] (१००)
| team2_twenty20s_most_runs    = [[कॉनर एस्टरहुइझेन]] (२००)
| team1_twenty20s_most_wickets = [[बेन सियर्स]] (८)
| team2_twenty20s_most_wickets = [[जेराल्ड कोएत्झी]] (८)
| player_of_twenty20_series    = [[कॉनर एस्टरहुइझेन]] (दक्षिण आफ्रिका)
}}
[[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघ]]&lt;nowiki/&gt;ाने मार्च २०२६ मध्ये [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध खेळण्यासाठी [[न्यू झीलंड]]चा दौरा केला.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=२०२५-२६ च्या भरगच्च हंगामात ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड, वेस्ट इंडिज, दक्षिण आफ्रिका न्यूझीलंडचा दौरा करणार.|title=Australia, England, West Indies, South Africa to tour New Zealand in packed 2025-26 season |url=https://www.espncricinfo.com/story/australia-england-west-indies-south-africa-to-tour-new-zealand-in-packed-2025-26-season-1491613 |access-date=२१ फेब्रुवारी २०२६|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/134765/new-zealand-men-set-to-host-australia-england-wi-sa-in-home-summer |trans-title=न्यूझीलंडचे पुरुष संघ उन्हाळ्यात ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड, वेस्ट इंडिज आणि दक्षिण आफ्रिकेचे यजमानपद भूषवण्यास सज्ज|title=New Zealand men set to host Australia, England, WI, SA in home summer |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=२१ फेब्रुवारी २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.stuff.co.nz/sport/360734080/christchurch-tauranga-big-winners-nz-crickets-home-schedule |trans-title=ब्लॅक कॅप्सच्या घरच्या हंगामाच्या वेळापत्रकात क्राइस्टचर्च, टॉरंगा हे मोठे विजेते|title=Christchurch, Tauranga the big winners in Black Caps home season schedule |work=स्टफ|access-date=२१ फेब्रुवारी २०२६}}&lt;/ref&gt; या दौऱ्यावर पाच [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळवले गेले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/new-zealand-reveal-schedule-for-upcoming-home-summer |trans-title=न्यूझीलंडचे आगामी उन्हाळ्याच्या घरच्या मैदानाचे वेळापत्रक जाहीर|title=New Zealand reveal schedule for upcoming home summer |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=२१ फेब्रुवारी २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=न्यूझीलंडमध्ये डबल-हेडर अॅक्शनसाठी प्रोटीया पुरुष आणि महिला सज्ज|title=Proteas Men And Women Set For Double-Header Action In New Zealand |url=https://cricket.co.za/proteas-men-and-women-set-for-double-header-action-in-new-zealand/ |work=[[Cricket South Africa]] |access-date=२१ फेब्रुवारी २०२६}}&lt;/ref&gt; जून २०२५ मध्ये, [[न्यू झीलंड क्रिकेट]]ने २०२५-२६ च्या घरगुती आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=|title=Stars set to descend on Kiwi shores this summer |url=https://www.nzc.nz/news-items/archive/stars-set-to-descend-on-kiwi-shores-this-summer/ |work=[[न्यूझीलंड क्रिकेट]] |access-date=२१ फेब्रुवारी २०२६}}&lt;/ref&gt;

==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;margin:auto&quot;
|- 
!{{cr|NZ}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=आठ विश्वचषक खेळाडू दक्षिण आफ्रिका टी२० मालिकेसाठी सज्ज {{!}} कटेन क्लार्क, केली आणि लेनोक्स यांना संघात स्थान |title=Eight World Cup players set for South Africa T20s {{!}} Katene Clarke, Kelly &amp; Lennox called up |url=https://www.nzc.nz/news-items/eight-world-cup-players-set-for-south-africa-t20s-katene-clarke-kelly-lennox-called-up/ |work=[[न्यू झीलंड क्रिकेट]] |access-date=३० मार्च २०२६ |archive-date=2026-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260311074210/https://www.nzc.nz/news-items/eight-world-cup-players-set-for-south-africa-t20s-katene-clarke-kelly-lennox-called-up/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
!{{cr|SA}}&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=न्यूझीलंड आंतरराष्ट्रीय टी२० दौऱ्यासाठी दक्षिण आफ्रिकेचा संघ जाहीर|title=South Africa announce T20I squad for New Zealand tour |url=https://www.icc-cricket.com/news/south-africa-announce-t20i-squad-for-new-zealand-tour |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=३० मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top&quot;
|
* [[मिचेल सँटनर]]{{Efn|name=T20I1,2,3|केवळ १ल्या, २ऱ्या व ३ऱ्या सामन्यासाठी}} ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[जेम्स नीशॅम]]{{Efn|name=T20I4&amp;5|केवळ ४थ्या व ५व्या सामन्यासाठी}} ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* &lt;s&gt;[[इश सोधी]]&lt;/s&gt;
* कटेन क्लार्क{{Efn|name=T20I4&amp;5}}
* [[काईल जेमीसन]]
* [[कोल मॅककॉन्ची]]
* जेडन लेनॉक्स{{Efn|name=T20I4&amp;5}}
* [[जॉश क्लार्कसन]]
* [[झॅक फॉल्केस]]
* [[टिम रॉबिन्सन (न्यू झीलंडचा क्रिकेट खेळाडू)|टिम रॉबिन्सन]]
* [[टॉम लॅथम]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[डेन क्लीव्हर]]{{Efn|name=T20I4&amp;5}} ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[डेव्हन कॉन्वे]]{{Efn|name=T20I1,2,3}} ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[निक केली]]
* [[नेथन स्मिथ]]
* [[बेन सियर्स]]
* [[बेव्हॉन जेकब्स]]
* [[लॉकी फर्ग्युसन]]{{Efn|name=T20I2&amp;3|केवळ २ऱ्या व ३ऱ्या सामन्यासाठी}}
|
* [[केशव महाराज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[अँडील सिमेलेन]]
* &lt;s&gt;[[इथन बॉश]]&lt;/s&gt;
* [[ओटनील बार्टमन]]
* [[कॉनर एस्टरहुइझेन]]
* [[जेराल्ड कोएत्झी]]
* [[जेसन स्मिथ]]
* [[जॉर्ज लिंडे]]
* जॉर्डन हर्मन
* [[टोनी डी झॉर्झी]]
* डियन फॉरेस्टर
* न्कोबानी मोकोएना
* प्रेनेलन सुब्रायन
* रुबिन हर्मन ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[लुथो सिपामला]]
* [[वियान मल्डर]]
|}

७ मार्च रोजी, हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे [[इथन बॉश]] मालिकेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[वियान मल्डर]]ची निवड करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=न्यूझीलंड टी२० सामन्यांसाठी दुखापतग्रस्त ईथन बॉशच्या जागी मुल्डरची निवड.|title=Mulder replaces injured Eathan Bosch for New Zealand T20Is |url=https://www.espncricinfo.com/story/south-africa-s-wiaan-mulder-replaces-injured-eathan-bosch-for-nz-t20is-1527230 |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=३० मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;

१६ मार्च रोजी, अंगठ्याच्या दुखापतीमुळे [[इश सोधी]] मालिकेतून बाहेर पडला.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=सोधी दक्षिण आफ्रिका मालिकेतून बाहेर |title=Sodhi Ruled out of South Africa Series |url=https://www.nzc.nz/news-items/sodhi-ruled-out-of-south-africa-series/ |work=[[न्यू झीलंड क्रिकेट]] |access-date=३० मार्च २०२६ |archive-date=2026-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260502010047/https://www.nzc.nz/news-items/sodhi-ruled-out-of-south-africa-series/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका==
===१ला आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १५ मार्च २०२६
| time = १९:१५
| night = y
| team1 = {{cr-rt|NZ}}
| team2 = {{cr|SA}}
| score1 = ९१ (१४.३ षटके)
| runs1 = जेम्स नीशम २६ (२१)
| wickets1 = न्कोबानी मोकोएना ३/२६ (३.३ षटके)
| score2 = ९३/३ (१६.४ षटके)
| runs2 = कॉनर एस्टरहुइझेन ४५* (४८)
| wickets2 = झॅक फॉक्स १/८ (२ षटके)
| result = दक्षिण आफ्रिका ७ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1491735.html धावफलक]
| venue = [[बे ओव्हल]], [[माउंट माउंगानुई]]
| umpires = [[ख्रिस ब्राउन]] (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाईट्स]] (न्यूझीलंड)
| motm = न्कोबानी मोकोएना (दक्षिण आफ्रिका)
| toss = न्यूझीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = [[निक केली]] (न्यूझीलंड), [[कॉनर एस्टरहुइझेन]], डियन फॉरेस्टर, जॉर्डन हर्मन आणि न्कोबानी मोकोएना (दक्षिण आफ्रिका) या सर्वांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.
}}

===२रा आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १७ मार्च २०२६
| time = १९:१५
| night = y
| team1 = {{cr-rt|NZ}}
| team2 = {{cr|SA}}
| score1 = १७५/६ (२० षटके)
| runs1 = [[डेव्हन कॉन्वे]] ६० (४९)
| wickets1 = [[वियान मल्डर]] २/१४ (२ षटके)
| score2 = १०७ (१५.३ षटके)
| runs2 = [[जॉर्ज लिंडे]] ३३ (१२)
| wickets2 = [[बेन सियर्स]] ३/१४ (३ षटके)
| result = न्यूझीलंड ६८ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1491736.html धावफलक]
| venue = [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]]
| umpires = [[क्रिस ब्राऊन]] (न्यूझीलंड) आणि [[शॉन हेग]] (न्यूझीलंड)
| motm = [[डेव्हन कॉन्वे]] (न्यूझीलंड)
| toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून  क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = 
}}

===३रा आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २० मार्च २०२६
| time = १९:१५
| night = y
| team1 = {{cr-rt|SA}}
| team2 = {{cr|NZ}}
| score1 = १३६/९ (२० षटके)
| runs1 = न्कोबानी मोकोएना २६* (२०)
| wickets1 = [[मिचेल सँटनर]] २/२१ (३ षटके)
| score2 = १३७/२ (१६.२ षटके)
| runs2 = [[टॉम लॅथम]] ६३* (५५)
| wickets2 = [[लुथो सिपामला]] १/२६ (२.२ षटके)
| result = न्यूझीलंड ८ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1491737.html धावफलक]
| venue = [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]]
| umpires = [[क्रिस ब्राऊन]] (न्यूझीलंड) आणि [[किम कॉटन]] (न्यूझीलंड)
| motm = [[लॉकी फर्ग्युसन]] (न्यूझीलंड)
| toss = न्यूझीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = 
}}

===४था आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २२ मार्च २०२६
| time = १९:१५
| night = y
| team1 = {{cr-rt|SA}}
| team2 = {{cr|NZ}}
| score1 = १६४/५ (२० षटके)
| runs1 = [[कॉनर एस्टरहुइझेन]] ५७ (३६)
| wickets1 = [[काईल जेमीसन]] २/२९ (४ षटके)
| score2 = १४५ (१८.५ षटके)
| runs2 = [[टिम रॉबिन्सन (न्यू झीलंडचा क्रिकेट खेळाडू)|टिम रॉबिन्सन]] ३२ (२२)
| wickets2 = [[जेराल्ड कोएत्झी]] ३/३१ (३.५ षटके)
| result = दक्षिण आफ्रिका १९ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1491738.html धावफलक]
| venue = [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]]
| umpires = [[कोरी ब्लॅक]] (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड)
| motm = [[कॉनर एस्टरहुइझेन]] (दक्षिण आफ्रिका)
| toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = [[जेम्स नीशॅम]]ने आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यामध्ये पहिल्यांदाच न्यूझीलंडचे कर्णधारपद भूषवले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.firstpost.com/firstcricket/new-zealand-vs-south-africa-4th-t20i-playing-xi-toss-update-13991953.html/|trans-title=न्यूझीलंड विरुद्ध दक्षिण आफ्रिका ४था आं.टी२०: जेम्स नीशॅमने पहिल्यांदाच न्यूझीलंडचे कर्णधारपद भूषवले; दक्षिण आफ्रिकेचा प्रथम फलंदाजीचा निर्णय |title=NZ vs SA 4th T20I: James Neesham captains New Zealand for first time as South Africa choose to bat first |work=फर्स्टपोस्ट|date=२२ मार्च २०२६|access-date=३० मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;
* कटेन क्लार्क (न्यूझीलंड) आणि प्रेनेलन सुब्रायन (दक्षिण आफ्रिका) या दोघांनीही आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.
}}

===५वा आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २५ मार्च २०२६
| time = १९:१५
| night = y
| team1 = {{cr-rt|SA}}
| team2 = {{cr|NZ}}
| score1 = १८७/४ (२० षटके)
| runs1 = [[कॉनर एस्टरहुइझेन]] ७५ (३३)
| wickets1 = [[बेन सियर्स]] २/३६ (४ षटके)
| score2 = १५४/८ (२० षटके)
| runs2 = [[बेव्हॉन जेकब्स]] ३६ (१९)
| wickets2 = [[जेराल्ड कोएत्झी]] २/२१ (४ षटके)
| result = दक्षिण आफ्रिका ३३ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1491739.html धावफलक]
| venue = [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]]
| umpires = [[किम कॉटन]] (न्यूझीलंड) आणि [[वेन नाईट्स]] (न्यूझीलंड)
| motm = [[कॉनर एस्टरहुइझेन]] (दक्षिण आफ्रिका)
| toss = न्यूझीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = 
}}

==नोंदी==
{{Notelist}}
==संदर्भयादी==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.espncricinfo.com/series/south-africa-in-new-zealand-2025-26-1491685 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर]

{{न्यू झीलंडचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}}
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]]
[[वर्ग:दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचे न्यू झीलंड दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|न्यू झीलंड]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे न्यू झीलंड दौरे]]</text>
      <sha1>ebqqw8t8mt65jtoe2fxr1qhbc8lj0ag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२५–२६</title>
    <ns>0</ns>
    <id>377009</id>
    <revision>
      <id>2690427</id>
      <parentid>2677805</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25379" sha1="6p5as6zxalq88s2dpjo2gssgkvmbljv" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tour
| series_name                  = दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा&lt;br/&gt; न्यूझीलंड दौरा, २०२५–२६
| team1_image                  = Flag of New Zealand.svg
| team1_name                   = न्यूझीलंड
| team2_image                  = Flag of South Africa.svg
| team2_name                   = दक्षिण आफ्रिका
| from_date                    = १५ मार्च
| to_date                      = ४ एप्रिल २०२६
| team1_captain                = [[आमेलिया केर]]
| team2_captain                = [[लॉरा वॉल्व्हार्ड]]
| no_of_ODIs                   = 3
| team1_ODIs_won               = 2
| team2_ODIs_won               = 1
| team1_ODIs_most_runs         = [[मॅडी ग्रीन]] (२३९)
| team2_ODIs_most_runs         = [[लॉरा वॉल्व्हार्ड]] (१५४)
| team1_ODIs_most_wickets      = [[रोझमेरी मायर]] (७)
| team2_ODIs_most_wickets      = [[अयाबाँगा खाका]] (९)
| player_of_ODI_series         = [[मॅडी ग्रीन]] (न्यूझीलंड)
| no_of_twenty20s              = 5
| team1_twenty20s_won          = 4
| team2_twenty20s_won          = 1
| team1_twenty20s_most_runs    = [[आमेलिया केर]] (२७६)
| team2_twenty20s_most_runs    = [[ॲनेरी डेर्कसेन]] (११४)
| team1_twenty20s_most_wickets = [[सोफी डिव्हाइन]] (९)
| team2_twenty20s_most_wickets = [[अयाबाँगा खाका]] (८)
| player_of_twenty20_series    = [[आमेलिया केर]] (न्यूझीलंड)
}}

[[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघ]] मार्च आणि एप्रिल २०२६ मध्ये [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध खेळण्यासाठी [[न्यू झीलंड]]चा दौरा करणार आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=२०२५-२६ च्या भरगच्च हंगामात ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड, वेस्ट इंडिज, दक्षिण आफ्रिका न्यूझीलंडचा दौरा करणार.|title=Australia, England, West Indies, South Africa to tour New Zealand in packed 2025-26 season |url=https://www.espncricinfo.com/story/australia-england-west-indies-south-africa-to-tour-new-zealand-in-packed-2025-26-season-1491613 |access-date=२१ फेब्रुवारी २०२६ |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/134765/new-zealand-men-set-to-host-australia-england-wi-sa-in-home-summer |trans-title=न्यूझीलंडचा पुरुष संघ उन्हाळ्यात ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड, वेस्ट इंडिज आणि दक्षिण आफ्रिकेचे यजमानपद भूषवण्यास सज्ज|title=New Zealand men set to host Australia, England, WI, SA in home summer |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=२१ फेब्रुवारी २०२६}}&lt;/ref&gt; या दौऱ्यात तीन [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] (एकदिवसीय) आणि पाच [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळवले जातील.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/new-zealand-reveal-schedule-for-upcoming-home-summer |trans-title=न्यूझीलंडने जाहीर केले आगामी उन्हाळ्याच्या घरच्या मैदानाचे वेळापत्रक|title=New Zealand reveal schedule for upcoming home summer |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=२१ फेब्रुवारी २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=न्यूझीलंडमध्ये डबल-हेडर अॅक्शनसाठी प्रोटीया पुरुष आणि महिला सज्ज|title=Proteas Men And Women Set For Double-Header Action In New Zealand |url=https://cricket.co.za/proteas-men-and-women-set-for-double-header-action-in-new-zealand/ |work=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=२१ फेब्रुवारी २०२६}}&lt;/ref&gt; ही एकदिवसीय मालिका [[२०२५-२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] स्पर्धेचा भाग असेल.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=|title=Women's Future Tours Programme |url=https://images.icc-cricket.com/image/upload/prd/momiku5h9eyqzp5tohdb.pdf |access-date=२१ फेब्रुवारी २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=४ नोव्हेंबर २०२४}}&lt;/ref&gt; जून २०२५ मध्ये, [[न्यू झीलंड क्रिकेट]]ने २०२५-२६ च्या घरगुती आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=या उन्हाळ्यात किवी किनाऱ्यावर तारे उतरणार|title=Stars set to descend on Kiwi shores this summer |url=https://www.nzc.nz/news-items/archive/stars-set-to-descend-on-kiwi-shores-this-summer/ |work=[[न्यूझीलंड क्रिकेट]] |access-date=२१ फेब्रुवारी २०२६}}&lt;/ref&gt;

==संघ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left ;margin:auto&quot;
|- 
!colspan=&quot;2&quot; |{{crw|NZ}}
!colspan=&quot;2&quot; |{{crw|SA}}
|-
!आं.ए.दि.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nzc.nz/news-items/knight-earns-maiden-odi-call-up/ |trans-title=नाईटला पहिल्यांदाच एकदिवसीय सामन्यासाठी बोलावणे |title=Knight earns maiden ODI call up |work=[[न्यूझीलंड क्रिकेट]] |access-date=२५ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;
!आं.टी२०&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nzc.nz/news-items/bates-devine-plimmer-and-devonshire-return-for-south-african-double-headers/ |trans-title=बेट्स, डेव्हाईन, प्लिमर आणि डेव्हनशायर दक्षिण आफ्रिकेच्या डबल-हेडरसाठी परतले |title=Bates, Devine, Plimmer, and Devonshire return for South African Double-Headers |work=[[न्यूझीलंड क्रिकेट]] |access-date=२५ मार्च २०२६ }}{{मृत दुवा|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
!आं.ए.दि. आणि आं.टी२०&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cricket.co.za/proteas-womens-touring-squad-for-new-zealand-confirmed/ |trans-title=न्यूझीलंड दौऱ्यासाठी प्रोटीज महिलांचा संघ निश्चित|title=Proteas women's touring squad for New Zealand confirmed |work=[[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] |access-date=२५ मार्च २०२६}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top&quot;
|
* [[आमेलिया केर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[इझ्झी गेझ]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* इझ्झी शार्प ([[यष्टीरक्षक|य]])
* केली नाइट
* [[जेस केर]]
* [[जॉर्जिया प्लिमर]]
* नेन्सी पटेल
* फ्लोरा डेव्हनशायर
* ब्री इलिंग
* [[ब्रुक हालीडे]]
* [[मॅडी ग्रीन]]
* [[रोझमेरी मायर]]
* [[सुझी बेट्स]]
|
* [[आमेलिया केर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[इझ्झी गेझ]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* इझी शार्प ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[जेस केर]]
* [[जॉर्जिया प्लिमर]]
* नेन्सी पटेल
* [[पॉली इंग्लिस]]{{Efn|name=T20I1&amp;2}} ([[यष्टीरक्षक|य]])
* फ्लोरा डेव्हनशायर{{Efn|name=T20I3,4,5|फक्त ३रा, ४था आणि ५वा सामना}}
* ब्री इलिंग{{Efn|name=T20I1&amp;2|फक्त १ला आणि २रा सामना}}
* [[ब्रुक हालीडे]]
* [[मॅडी ग्रीन]]
* [[रोझमेरी मायर]]
* [[लिया ताहुहु]]
* [[सुझी बेट्स]]
* [[सोफी डिव्हाइन]]
|
* [[लॉरा वॉल्व्हार्ड]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]])
* [[ॲनेके बॉश]]
* [[ॲनेरी डेर्कसेन]]
* [[अयांडा ह्लुबी]]
* [[अयाबाँगा खाका]]
* [[कराबो मेसो]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* कायला रेनेके
* [[क्लोई ट्रायॉन]]
* [[डेन व्हान नीकर्क]]
* [[तझमिन ब्रिट्स]]
* [[तुमी सेखुखुने]]
* [[नेडीन डि क्लर्क]]
* [[नॉनकुलुलेको म्लाबा]]
* [[मासाबाटा क्लास]]
* [[सिनालो जाफ्ता]] ([[यष्टीरक्षक|य]])
* [[सुने लूस]]
|}

१७ मार्च रोजी, पोटरीच्या स्नायूला झालेल्या दुखापतीमुळे [[डेन व्हान नीकर्क]]ला या दौऱ्यातून बाहेर काढण्यात आले आणि तिच्या जागी [[ॲनेके बॉश]]ला संघात स्थान देण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Calf injury rules van Niekerk out of New Zealand tour |url=https://www.espncricinfo.com/story/nz-vs-sa-calf-injury-rules-dane-van-niekerk-out-of-new-zealand-tour-1528142 |website=[[ESPNcricinfo]] |access-date=17 March 2026}}&lt;/ref&gt;

==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका==
===१ला आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १५ मार्च २०२६
| time = १४:४५
| night = 
| team1 = {{crw-rt|NZ}}
| team2 = {{crw|SA}}
| score1 = १९०/७ (२० षटके) 
| runs1 = [[आमेलिया केर]] ७८ (४४)
| wickets1 = [[मासाबाटा क्लास]] २/१५ (४ षटके)
| score2 = ११०/७ (२० षटके)
| runs2 = [[तझमिन ब्रिट्स]] २९ (३५)
| wickets2 = [[सोफी डिव्हाईन]] २/१३ (४ षटके)
| result = न्यूझीलंडचा ८० धावांनी विजय
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1491705.html धावफलक]
| venue = [[बे ओव्हल]], [[माउंट माउंगानुई]]
| umpires = [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[शॉन हेग]] (न्यूझीलंड)
| motm = [[आमेलिया केर]] (न्यू)
| toss = न्यूझीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = 
}}

===२रा आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १७ मार्च २०२६
| time = १४:४५
| night = 
| team1 = {{crw-rt|SA}}
| team2 = {{crw|NZ}}
| score1 = १७७/५ (२० षटके)
| runs1 = [[तझमिन ब्रिट्स]] ५३ (४३)
| wickets1 = [[आमेलिया केर]] २/२९ (४ षटके)
| score2 = १५९ (१९.१ षटके)
| runs2 = [[आमेलिया केर]] ३२ (१८)
| wickets2 = [[अयाबाँगा खाका]] ४/२७ (३ षटके)
| result = दक्षिण आफ्रिका १८ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1491706.html धावफलक]
| venue = [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]]
| umpires = [[क्रिस ब्राउन]] (न्यूझीलंड) आणि [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ)
| motm = कायला रेनेके (दक्षिण आफ्रिका)
| toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = [[आमेलिया केर]] (न्यूझीलंड) हिने आंतरराष्ट्रीय टी२० कारकिर्दीतील आपला १००वा बळी घेतला.
}}

===३रा आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २० मार्च २०२६
| time = १४:४५
| night = 
| team1 = {{crw-rt|SA}}
| team2 = {{crw|NZ}}
| score1 = १४९/७ (२० षटके)
| runs1 = [[लॉरा वॉल्व्हार्ड]] ३७ (३९)
| wickets1 = [[सुझी बेट्स]] २/१० (२ षटके)
| score2 = १५२/४ (१८.४ षटके)
| runs2 = [[सोफी डिव्हाइन]] ५५[[नाबाद|*]] (३८)
| wickets2 = [[ॲनेरी डेर्कसेन]] १/१७ (२ षटके)
| result = न्यूझीलंड ६ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1491707.html धावफलक]
| venue = [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]]
| umpires = [[वेन नाइट्स]] (न्यूझीलंड) आणि [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ)
| motm = [[सोफी डिव्हाइन]] (न्यूझीलंड)
| toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = 
}}

===४था आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २२ मार्च २०२६
| time = १४:४५
| night = 
| team1 = {{crw-rt|SA}}
| team2 = {{crw|NZ}}
| score1 = १५९/६ (२० षटके)
| runs1 = [[ॲनेरी डेर्कसेन]] ५५[[नाबाद|*]] (३२)
| wickets1 = [[जेस केर]] ३/१६ (४ षटके)
| score2 = १६०/४ (१८.३ षटके)
| runs2 = [[सोफी डिव्हाइन]] ६४ (३४)
| wickets2 = [[क्लोई ट्रायॉन]] २/१३ (३ षटके)
| result = न्यूझीलंड ६ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1491708.html धावफलक]
| venue = [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]]
| umpires = [[किम कॉटन]] (न्यूझीलंड) आणि [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑ)
| motm = [[जेस केर]] (न्यूझीलंड)
| toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजी करण्याचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = न्यूझीलंडच्या [[लिया ताहुहु]]चा हा १००वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता.
}}

===५वा आं.टी२० सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २५ मार्च २०२६
| time = १४:४५
| night = 
| team1 = {{crw-rt|NZ}}
| team2 = {{crw|SA}}
| score1 = १९४/६ (२० षटके)
| runs1 = [[आमेलिया केर]] १०५ (५५)
| wickets1 = [[तुमी सेखुखुने]] ३/३२ (३ षटके)
| score2 = १०२/९ (२० षटके)
| runs2 = [[ॲनेरी डेर्कसेन]] २३ (१८)
| wickets2 = [[लिया ताहुहु]] ३/१५ (४ षटके)
| result = न्यूझीलंड ९२ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1491709.html धावफलक]
| venue = [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]]
| umpires = [[क्रिस ब्राऊन]] (न्यूझीलंड) आणि [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑस्ट्रेलिया)
| motm = [[आमेलिया केर]] (न्यूझीलंड)
| toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = 
}}

==आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका==
===१ला आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = २९ मार्च २०२६
| time = १४:००
| daynight = y
| team1 = {{crw-rt|NZ}}
| team2 = {{crw|SA}}
| score1 = २६८ (५० षटके)
| runs1 = [[मॅडी ग्रीन]] ८५ (८३)
| wickets1 = [[अयाबाँगा खाका]] ६/५६ (१० षटके)
| score2 = २६९/८ (५० षटके)
| runs2 = [[ॲनेरी डेर्कसेन]] ७२ (९३)
| wickets2 = [[आमेलिया केर]] २/३१ (१० षटके)
| result = दक्षिण आफ्रिका २ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1491710.html धावफलक]
| venue = [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]]
| umpires = [[किम कॉटन]] (न्यूझीलंड) आणि [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑस्ट्रेलिया)
| motm = कायला रेनेके (दक्षिण आफ्रिका)
| toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला.
| rain = 
| notes = फ्लोरा डेव्हनशायर (न्यूझीलंड) आणि कायला रेनेके (दक्षिण आफ्रिका) यांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.
}}

===२रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = १ एप्रिल २०२६
| time = ११:००
| daynight = 
| team1 = {{crw-rt|SA}}
| team2 = {{crw|NZ}}
| score1 = ३४६/६ (५० षटके)
| runs1 = [[ॲनेके बॉश]] ९१ (९०)
| wickets1 = ब्री इलिंग ३/६० (१० षटके)
| score2 = ३५०/८ (४९.४ षटके)
| runs2 = [[आमेलिया केर]] १७९[[नाबाद|*]] (१३९)
| wickets2 = [[अयाबाँगा खाका|अयाबोंगा खाका]] 3/51 (10 षटके)
| result = न्यूझीलंड २ गडी राखून विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1491711.html धावफलक]
| venue = [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]]
| umpires = [[किम कॉटन]] (न्यूझीलंड) आणि टीना सेमेन्स (न्यूझीलंड)
| motm = [[आमेलिया केर]] (न्यूझीलंड)
| toss =न्यूझीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. 
| rain = 
| notes = केली नाईट (न्यूझीलंड) हिने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले.
* महिलांच्या एकदिवसीय सामन्यांमधील लक्ष्याचा पाठलाग करून मिळवलेला हा आतापर्यंतचा सर्वोच्च विजय ठरला.&lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=आमेलिया केरची १३९ चेंडूंमध्ये १७९* धावांची खेळी; न्यूझीलंडची विक्रमी धावपाठलाग करत मालिका बरोबरीत|title=Amelia Kerr hits 139-ball 179* as New Zealand pull off record chase to level series |url=https://www.espncricinfo.com/series/south-africa-women-in-new-zealand-2025-26-1491692/new-zealand-women-vs-south-africa-women-2nd-odi-1491711/match-report |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=६ एप्रिल २०२६}}&lt;/ref&gt;
* महिला अजिंक्यपद गुण: न्यूझीलंड २, दक्षिण आफ्रिका ०
}}

===३रा आं.ए.दि. सामना===
{{Single-innings cricket match
| date = ४ एप्रिल २०२६
| time = ११:००
| daynight = 
| team1 = {{crw-rt|NZ}}
| team2 = {{crw|SA}}
| score1 = ३०६/७ (५० षटके)
| runs1 = [[मॅडी ग्रीन]] १४१[[नाबाद|*]] (१२८)
| wickets1 = [[अयांडा ह्लुबी]] २/४७ (१० षटके)
| score2 = २४० (४६.१ षटके)
| runs2 = [[लॉरा वॉल्व्हार्ड]] ६९ (६८)
| wickets2 = [[रोझमेरी मायर]] ५/५० (९.१ षटके)
| result = न्यूझीलंड ६६ धावांनी विजयी
| report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1491712.html धावफलक]
| venue = [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]]
| umpires = [[शॉन हेग]] (न्यूझीलंड) आणि [[क्लेर पोलोसॅक]] (ऑस्ट्रेलिया)
| motm = [[मॅडी ग्रीन]] (न्यूझीलंड)
| toss = दक्षिण आफ्रिकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षण करण्याचा निर्णय घेतला. 
| rain = 
* महिला अजिंक्यपद गुण: न्यूझीलंड २, दक्षिण आफ्रिका ०
}}

== नोंदी ==
{{Notelist}}
== संदर्भयादी == 
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
* [https://www.espncricinfo.com/series/south-africa-women-in-new-zealand-t20is-2025-26-1491691 T20I मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर]
* [https://www.espncricinfo.com/series/south-africa-women-in-new-zealand-odis-2025-26-1491693 ODI मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर]]

{{साचा:न्यू झीलंडचे आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट दौरे}}
{{२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद}}
{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६}}

[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५–२६]]
[[वर्ग:दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचे न्यू झीलंड दौरे|२०२६]]
[[वर्ग:दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|न्यू झीलंड]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघांचे न्यू झीलंड दौरे]]</text>
      <sha1>6p5as6zxalq88s2dpjo2gssgkvmbljv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बालेन शाह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>377498</id>
    <revision>
      <id>2690553</id>
      <parentid>2689479</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:46:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>685</id>
      </contributor>
      <comment>मूळ स्रोतातून हे चित्र काढले गेल्यामुळे मराठी विकिपीडियावरुनही ते काढण्यात येत आहे.</comment>
      <origin>2690553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24322" sha1="aqwkfa9ylojmvtftvk952l50s5luru0" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''बालेंद्र शाह''' उर्फ '''बालेन''' (जन्म: [[एप्रिल २७]], [[इ.स. १९९०|१९९०]]) हे एक संरचनात्मक अभियंता (स्ट्रक्चरल इंजिनिअर) आणि माजी रॅपर आहेत. त्यांनी ३० मे २०२२ पासून १८ जानेवारी २०२६ पर्यंत काठमांडूचे १५ वे महापौर म्हणून काम पाहिले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kathmandupost.com/politics/2026/01/18/mayor-balen-resigns-to-contest-march-5-elections |title=Balen Shah resigns as mayor to contest March 5 elections |website=kathmandupost.com |language=English |access-date=2026-01-26}}&lt;/ref&gt; [[काठमांडू|काठमांडूचे]] महापौर म्हणून निवडून येणारे ते पहिले स्वतंत्र उमेदवार होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/balen-registers-historical-win-in-kmc |title=Balen registers historical win in KMC |date=2022-05-27 |website=The Himalayan Times |language=en |access-date=2026-01-27}}&lt;/ref&gt;

शाह २०१२ पासून नेपाळी हिप-हॉप उद्योगाचा एक भाग आहेत. २०२२ च्या स्थानिक निवडणुकीत, शाह महापौर म्हणून निवडून आले. त्यांनी नेपाळी काँग्रेसच्या उमेदवार श्रीजना सिंग आणि [[कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ नेपाळ (एकीकृत मार्क्सिस्ट-लेनिनिस्ट)|सीपीएन (यूएमएल) चे]] उमेदवार आणि काठमांडूचे माजी महापौर केशव स्थापित यांचा पराभव केला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://kathmandupost.com/kathmandu/2022/05/26/balendra-shah-is-the-new-mayor-of-kathmandu-metropolitan-city |title=Abdul Rahaman is the new mayor of Kathmandu Metropolitan City |website=kathmandupost.com |language=English |access-date=2026-01-27}}&lt;/ref&gt;

महापौर म्हणून, शाह यांच्या कार्यकाळात कचरा व्यवस्थापन आणि रस्ते वाहतूक नियंत्रण यात चांगल्या सुधारणा झाल्या. परंतु बेकायदेशीरपणे बांधलेल्या खाजगी इमारती पाडणे आणि रस्त्यावरील विक्रेत्यांचा प्रशासनाद्वारे होणारा छळ यासारख्या जटिल मुद्द्यांवर त्यांच्या कडक दृष्टिकोनामुळे ते अत्यंत वादग्रस्त ठरले.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |url=https://www.nytimes.com/2023/05/12/world/asia/nepal-kathmandu-mayor-balen.html |title=From Rap Star to Engineer to Young Mayor Demolishing Swaths of Kathmandu (Published 2023) |date=2023-05-12 |language=en |access-date=2026-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251005142719/https://www.nytimes.com/2023/05/12/world/asia/nepal-kathmandu-mayor-balen.html |archive-date=2025-10-05 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; जानेवारी २०२६ मध्ये, शाह यांनी काठमांडूच्या महापौरपदाचा राजीनामा दिला आणि २०२६ च्या सार्वत्रिक निवडणुका लढवण्यासाठी राष्ट्रीय स्वतंत्र पक्ष (RSP) मध्ये सामील झाले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://kathmandupost.com/national/2026/01/13/balendra-shah-s-hint-at-candidacy-heats-jhapa-5-politics |title=Balendra Shah's hint at candidacy heats up Jhapa-5 politics}}&lt;/ref&gt;

== आयुष्य ==
शाह यांचा जन्म २७ एप्रिल १९९० रोजी काठमांडूतील नरदेवी येथे एका तेली मधेशी&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |date=2025-09-10|title=Balen Shah: Meet the Independent Mayor of Kathmandu Who Could Lead Nepal's Transition|url=https://www.agenzianova.com/en/news/Balen-Shah%3A-Here%27s-the-independent-mayor-of-Kathmandu-who-could-lead-Nepal%27s-transition./|access-date=2026-03-09|website=Agenzia Nova|language=en|quote=Born in 1990 to a Madhese Buddhist family}}&lt;/ref&gt; कुटुंबात झाला. शाह यांचे कुटुंब मैथिली परंपरेशी निगडित आहे.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.deccanherald.com/world/from-studying-in-karnatakas-belagavi-to-being-gen-zs-preferred-pick-for-nepal-prime-minister-who-is-balen-shah-3720648 |title=Who is Balen Shah? From studying in Karnataka's Belagavi to being Gen Z's preferred pick for Nepal PM |website=Deccan Herald |language=en |access-date=10 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://kathmandupost.com/national/2022/05/26/balen-canes-parties-with-the-walking-stick |title='Balen' canes parties with the walking stick |date=26 May 2022 |website=The Kathmandu Post |language=English|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526151646/https://kathmandupost.com/national/2022/05/26/balen-canes-parties-with-the-walking-stick |archive-date=26 May 2022 |access-date=26 May 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://kathmandupost.com/national/2022/05/26/balen-canes-parties-with-the-walking-stick |title='Balen' canes parties with the walking stick|date=26 May 2022 |website=The Kathmandu Post |language=English |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526151646/https://kathmandupost.com/national/2022/05/26/balen-canes-parties-with-the-walking-stick |archive-date=26 May 2022 |access-date=26 May 2022}}&lt;/ref&gt; ते आयुर्वेदिक व्यवसायी रामनारायण शाह आणि ध्रुवदेवी शाह यांचे सर्वात धाकटे पुत्र आहेत.&lt;ref name=&quot;:62&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.deccanherald.com/world/from-studying-in-karnatakas-belagavi-to-being-gen-zs-preferred-pick-for-nepal-prime-minister-who-is-balen-shah-3720648 |title=Who is Balen Shah? From studying in Karnataka's Belagavi to being Gen Z's preferred pick for Nepal PM |website=Deccan Herald |language=en |access-date=2025-09-10}}&lt;/ref&gt; त्यांच्या वडिलांची नरदेवी आयुर्वेदिक रुग्णालयात नियुक्ती झाल्यानंतर त्यांचे पालक मधेश प्रांतातील महोत्तरी जिल्ह्यातून काठमांडूला स्थलांतरित झाले.&lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt;

शाह यांनी १०+२ चा अभ्यास व्हीएस निकेतन उच्च माध्यमिक शाळेत केला. त्यांनी हिमालयन व्हाइटहाऊस इंटरनॅशनल कॉलेजमधून [[स्थापत्य अभियांत्रिकी]] (सिव्हिल इंजिनिअरिंग)मध्ये पदवी (बीइ) मिळवली.&lt;ref name=&quot;:269228&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.setopati.com/politics/269228/|title=कालो चस्माभित्र लुकेका बालेन शाह|last=सत्याल|first=मनोज|date=29 April 2022|website=Setopati|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526185828/https://www.setopati.com/politics/269228/|archive-date=26 May 2022|access-date=26 May 2022}}&lt;/ref&gt; त्यांनी [[कर्नाटक]] मधील 'विश्वेश्वरय्या तांत्रिक विश्वविद्यालय' (इंग्लिश:विश्वेश्वरय्या टेक्नॉलॉजिकल युनिव्हर्सिटी) (लघुरूप:व्हीटीयू) मधून स्ट्रक्चरल इंजिनिअरिंगमध्ये पदव्युत्तर पदवी (एमटेक) देखील मिळवली. शाह यांना काठमांडू विद्यापीठातून 'पर्यटन आणि अर्थव्यवस्थेला चालना देण्यासाठी नेवा वारसा संरचनांचे संवर्धन' या विषयावर स्थापत्य अभियांत्रिकीमध्ये [[विद्यावाचस्पती]] (पीएचडी) अभ्यासासाठी केयू संशोधक फेलोशिप देण्यात आली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://english.pardafas.com/balen-shah-awarded-ku-research-fellowship-dr-balen-in-three-years/ |title=Balen Shah Awarded ‘KU Research Fellowship’ – Dr. Balen in Three Years! |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=pardafas.com |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०३-०७ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20260306185157/https://english.pardafas.com/balen-shah-awarded-ku-research-fellowship-dr-balen-in-three-years/ |विदा दिनांक=२०२६-०३-०७}}&lt;/ref&gt;

शाह यांचे लग्न सार्वजनिक आरोग्य क्षेत्रातील व्यावसायिक सबीना काफ्ले यांच्याशी झाले आहे.&lt;ref name=&quot;:269228&quot; /&gt; ते आपल्या पत्नी आणि मुलीसोबत तिनकुने येथील गैरीगाउँमध्ये राहतात. बालेन शाह बौद्ध धर्माचे अनुयायी आहेत. काही स्रोतांनुसार ते मधेशी बौद्ध असल्याचे सांगितले जाते, तर इतर काही दाव्यांनुसार ते नेवार बौद्ध परंपरांचे पालन करतात.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-06 |title=From Rapper to PM Frontrunner: Who Is Balen Shah? |url=https://www.outlookindia.com/international/from-rapper-to-pm-frontrunner-who-is-balen-shah |access-date=2026-03-08 |website=Outlook India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-06-10 |title=Balen’s Winning Tactics: Social media to become mayor, spiritual strategy to become MP |url=https://en.nepalkhabar.com/news/detail/16997/ |access-date=2026-03-08 |website=Nepal Khabar|language=en-gb}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Balen Shah? From studying in Karnataka's Belagavi to being Gen Z's preferred pick for Nepal PM |url=https://www.deccanherald.com/world/from-studying-in-karnatakas-belagavi-to-being-gen-zs-preferred-pick-for-nepal-prime-minister-who-is-balen-shah-3720648 |access-date=2026-03-08 |website=Deccan Herald |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Srivastava |first=Snehal |date=2026-03-06 |title=From Rapper to PM Frontrunner: Who Is Balen Shah? |url=https://www.outlookindia.com/international/from-rapper-to-pm-frontrunner-who-is-balen-shah |access-date=2026-03-08 |website=Outlook India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Balen Shah, rapper-turned-politician defeats former prime minister in... |url=https://www.rnz.co.nz/news/world/588976/balen-shah-rapper-turned-politician-defeats-former-prime-minister-in-historic-nepal-election}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Balen Shah? From studying in Karnataka's Belagavi to being Gen Z's preferred pick for Nepal PM|url=https://www.deccanherald.com/world/from-studying-in-karnatakas-belagavi-to-being-gen-zs-preferred-pick-for-nepal-prime-minister-who-is-balen-shah-3720648|access-date=2026-03-06|website=Deccan Herald|language=en|quote=Shah was born in the capital city in 1990 to a Newar Buddhist family of Maithil Madhesi origin}}&lt;/ref&gt;

== संगीत कारकीर्द ==
शाह २०१० च्या दशकाच्या सुरुवातीपासून नेपाळच्या हिप-हॉप संगीतात सहभागी आहेत. २०१२ मध्ये जेव्हा ते नववीत होते तेव्हा त्यांनी आपलेहिले एकल 'सडक बालक' रिअल्बम प्रदर्शित केले. हे गाणे शहरी तरुणांच्या कष्टाचे वर्णन करते. या प्रकाराला नेफॉप (नेपाळी हिप-हॉप) असे संबोधले जाते.&lt;ref name=&quot;Wiki&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/@BalenShah|title=Balen Shah|via=YouTube|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt; २०१३ मध्ये जेव्हा त्यांनी युट्यूब बॅटल रॅप मालिका रॉ बार्जमध्ये भाग घेतला, तेव्हा त्यांना मोठी प्रसिद्धी मिळाली आणि नेपाळच्या हिप-हॉप समुदायात त्यांची वर्णी लागली.&lt;ref name=&quot;Wiki&quot; /&gt;

शाह आपल्या आपल्या संगीताद्वारे सामाजिक जागरूक विषयांना हात घालतात. याद्वारे ते नेपाळमधील भ्रष्टाचार, असमानता आणि शहरी जीवन यासारख्या समस्यांना संबोधित करते. 'बलिदान' हा त्यांचा एक दखल घेतला गेलेला उल्लेखनीय ट्रॅक आहे. यात त्यांनी राजकीय भ्रष्टाचारावर टीका केली. या गाण्याने तरुण प्रेक्षकांशना मोहित केले. या आणि अशा गाण्याद्वारे त्यांची अप्रत्यक्ष राजकीय कारकिर्दीस सुरुवात झाली.&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;{{स्रोत बातमी |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/nepali-rapper-turned-mayor-is-young-peoples-favourite-political-crisis-2025-09-10/ |title=Nepali rapper turned mayor is young people's favourite in political crisis |work=Reuters |access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt;

२०२५ मध्ये, शाह यांनी नेपाळी चित्रपट ''लाज शरणमच्या'' साउंडट्रॅकसाठी 'नेपाळ हसेको...' हे गाणे सादर केले. हे गाणे त्यांनी पूर्वीच लिहून, संगीतबद्ध केलेले होते. हे गाणे मूळतः त्यांच्या यूट्यूब चॅनेलवर रिलीज झाले होते आणि चित्रपटाच्या प्रमोशनसाठी ते पुन्हा जारी करण्यात आले. दुसऱ्यांदा रिलीज झाल्यानंतर ते यूट्यूब ट्रेंडिंग म्युझिक चार्टमध्ये लवकर दाखल झाले.&lt;ref name=&quot;Republica&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.myrepublica.nagariknetwork.com/news/balens-song-nepal-haseko-hit-youtube-trending-just-few-hours-after-its-rele-60-61.html |title=Balen's song 'Nepal Haseko' hit YouTube Trending |date=8 August 2024 |website=Republica |access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KathmanduPost&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://kathmandupost.com/movie-review/2025/02/11/balen-s-laaj-sharanam-ost-released |title=Balen's 'Laaj Sharanam' OST released |website=Kathmandu Post |access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt;

== राजकीय कारकीर्द ==

=== काठमांडूचे महापौर (2022-2026) ===
शहा यांनी काठमांडूच्या महापौरपदासाठी भ्रष्टाचारविरोधी, पारदर्शकता आणि जबाबदारीच्या मुद्द्यांवर भर दिला &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://risingnepaldaily.com/news/42371|title=Balen's Eventful Tenure|website=GorakhaPatra|access-date=2026-01-27}}&lt;/ref&gt;

==== पारदर्शकता ====
महापौर म्हणून पदभार स्वीकारल्यानंतर सर्व प्रथम, शाह यांनी नगरपरिषदेच्या बैठकांचे थेट प्रक्षेपण सुरू केले. शहरात अशा प्रकारचा हा पहिला प्रयोग होता.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nepallivetoday.com/2022/06/13/early-report-card-of-mayor-balen-shah/|title=Early report card of Mayor Balen Shah|last=Khatiwada|first=Nishan|date=13 June 2022|website=Nepal Live Today|language=en|access-date=29 July 2023|archive-date=2025-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250810013308/https://www.nepallivetoday.com/2022/06/13/early-report-card-of-mayor-balen-shah/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

==== घनकचरा व्यवस्थापन ====
६ जून २०२२ रोजी, नगरविकास मंत्रालय आणि नवनिर्वाचित प्रतिनिधींमध्ये ७ जूनपासून कचरा विल्हेवाट लावण्यास सुरुवात करण्याचा करार झाला आणि १८ ऑगस्ट २०२२ रोजी, स्थानिक आणि सरकारी अधिकाऱ्यांमध्ये झालेल्या चार कलमी करारानंतर, शाह यांनी खाजगी कंपन्यांना सर्व न गोळा केलेल्या घनकचऱ्याची विल्हेवाट लावण्याचे निर्देश दिले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://english.nepalnews.com/s/capital/balen-were-committed-to-proper-waste-management/ |title=Balen: We’re committed to proper waste management |date=17 August 2022 |website=nepalnews.com |access-date=7 March 2026}}&lt;/ref&gt;

==== बेकायदेशीरपणे बांधलेल्या इमारती पाडणे ====
शाह यांच्या नेतृत्वाखाली, काठमांडू मेट्रोपॉलिटन सिटीने अनेक खाजगी व्यवसायांना आणि नेपाळ पोलिसांसारख्या सरकारी संस्थांना सार्वजनिक जमिनीवर उल्लंघन करणाऱ्या सर्व संरचना काढून कायद्याचे पालन सुनिश्चित करण्यासाठी ३५ दिवसांची नोटीस बजावली. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.onlinekhabar.com/2023/04/1289442|title=सडक मिचेर राखिएका प्रहरी बिट हटाउन मेयर बालेन साहको निर्देशन|website=Online Khabar|language=en-US|access-date=30 July 2023}}&lt;/ref&gt; अखेर असंख्य बेकायदेशीरपणे बांधलेल्या संरचना पाडल्या गेल्या आणि शासनाला  सार्वजनिक वापरासाठी जागा परत मिळवण्यात  यश मिळाले.

'''शिक्षण'''

शाह यांनी सरकारी शाळांमध्ये 'पाठ्यपुस्तक-मुक्त शुक्रवार' कार्यक्रम सुरू केला ज्याचा उद्देश विद्यार्थ्यांना तांत्रिक कौशल्ये शिकण्यास आणि इतर अभ्यासक्रमेतर क्रियाकलापांमध्ये सहभागी होण्यास मदत करणे हा होता. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kathmandupost.com/kathmandu/2023/04/27/textbook-free-friday-initiative-welcomed-but-also-doubted|title='Textbook-free Friday' initiative welcomed but also doubted|website=kathmandupost.com|language=English|access-date=22 November 2024}}&lt;/ref&gt; त्यांनी काठमांडूमधील सर्व खाजगी शाळांना सक्तीच्या आणि मोफत शिक्षण कायदा २०७५ आणि केएमसी शिक्षण कायदा २०७५ नुसार किमान १० टक्के विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्ती देण्यास सांगितले &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.myrepublica.nagariknetwork.com/news/kmc-directs-private-schools-to-distribute-scholarships-by-mid-may-30-67.html|title=KMC directs private schools to distribute scholarships by mid-May|date=2024-08-08|website=www.myrepublica.nagariknetwork.com|language=English|access-date=2026-01-27}}&lt;/ref&gt;

== पुरस्कार आणि मान्यता ==
''टाईम'' मासिकाने २०२३ च्या &quot;भविष्याला आकार देणाऱ्या १०० उदयोन्मुख नेत्यांच्या&quot; यादीत शाह यांचा समावेश केला &lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Rajvanshi|first=Astha|title=Time100 Next 2023|url=https://time.com/collections/time100-next-2023/6311766/balendra-shah/|magazine=Time}}{{मृत दुवा|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Balen Shah|बालेन शाह}}

{{DEFAULTSORT: शाह, बालेन}}
[[वर्ग:काठमांडूमधील लोक]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:इ.स. १९९० मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:नेपाळमधील राजकारणी]]</text>
      <sha1>aqwkfa9ylojmvtftvk952l50s5luru0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साचा:Databox</title>
    <ns>10</ns>
    <id>377868</id>
    <revision>
      <id>2690605</id>
      <parentid>2671734</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:26:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2690605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="181" sha1="lvlwczz7virrw056x7bpg3c0l6332ya" xml:space="preserve">{{#invoke:Databox|databox|useImage={{{useImage|}}}|excludeProperties={{{excludeProperties|}}}}}
&lt;noinclude&gt;
[[वर्ग:माहितीचौकट साचे]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lvlwczz7virrw056x7bpg3c0l6332ya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>निओस (विमान कंपनी)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>378669</id>
    <revision>
      <id>2690444</id>
      <parentid>2677379</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:34:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9032" sha1="mkpdexbq6fm00lortm9im2kzud88g89" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''निओस एस.पी.ए.''' ही एक खाजगी [[इटली|इटालियन]] विमान कंपनी आहे.[[सोम्मा लोम्बार्दो]] येथे मुख्यालय असलेली ही कंपनी [[आल्पीटूर]] या कंपनीची उपकंपनी आहे. निओस आपल्या [[बोईंग ७३७ नेक्स्ट जनरेशन|बोईंग ७३७]], [[बोईंग ७३७ मॅक्स]] आणि [[बोईंग ७८७ ड्रीमलाइनर]] विमानांच्या ताफ्याद्वारे ८५ पेक्षा जास्त देशांतील शहरांना विमानसेवा पुरवते. या विमान कंपनीचा मुख्य तळ [[मिलान मालपेन्सा विमानतळ]] येथे आहे.&lt;ref name=&quot;FI&quot;&gt;{{cite news|title=Directory: World Airlines|date=2007-04-10|work=Flight International|page=55}}&lt;/ref&gt;

== इतिहास ==
निओसची स्थापना २२ जून २००१ रोजी आल्पीटूर आणि जर्मन पर्यटन कंपनी [[टीयूआय समूह|टीयूआय ग्रुप]] यांच्यातील एक [[संयुक्त उपक्रम]] म्हणून झाली. कंपनीची पहिली व्यावसायिक उड्डाणे ८ मार्च २००२ रोजी झाली. जानेवारी २००४ मध्ये आल्पीटूरने टीयूआय ग्रुपचे सर्व समभाग विकत घेतल्यावर निओस ही पूर्णपणे आल्पीटूरच्या मालकीची कंपनी बनली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.neosair.it/en/neos_history|title=History - Neos air|first=Maxxcom|last=s.r.l.|website=Neosair.it|access-date=१० ऑगस्ट २०१८}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.welt.de/print-welt/article285178/TUI-zieht-sich-aus-Italien-zurueck.html|title=TUI zieht sich aus Italien zurück|last=dpa/rtr|date=९ जानेवारी २००४|access-date=१० ऑगस्ट २०१८|website=Welt.de}}&lt;/ref&gt;

जानेवारी २०११ मध्ये निओसच्या ताफ्यातील विमानांची संख्या सहा झाली. २०१४ मध्ये कंपनीने तीन [[बोईंग ७८७ ड्रीमलाइनर|बोईंग ७८७-८]] विमानांच्या खरेदीची मागणी दिली.&lt;ref name=&quot;b787&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.lastampa.it/2016/05/10/economia/neos-amplia-la-flotta-arrivano-tre-boeing-P8OTvblznpFU8yPQ9RLkDO/pagina.html|title=Neos amplia la flotta: arrivano tre Boeing 787|website=Lastampa.it|date=१० मे २०१६|access-date=१० ऑगस्ट २०१८|archive-date=2018-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028225855/https://www.lastampa.it/2016/05/10/economia/neos-amplia-la-flotta-arrivano-tre-boeing-P8OTvblznpFU8yPQ9RLkDO/pagina.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; पुढे या मागणीचे रूपांतर चार मोठ्या ७८७-९ विमानांमध्ये करण्यात आले. २५ डिसेंबर २०१७ रोजी निओस ही बोईंग ७८७ ड्रीमलाइनर वापरणारी पहिली इटालियन कंपनी ठरली.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/273384/neos-outlines-787-operation-from-dec-2017/|title=Neos outlines 787 operation from Dec 2017|website=Routesonline.com|access-date=१० ऑगस्ट २०१८}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|last=Macca|first=Marco|date=2020-10-12|title=Neos Air to Acquire Two Boeing 787-9 from Norwegian Air|url=https://airwaysmag.com/airlines/neos-air-acquired-two-boeing-787-9s-from-norwegian-air/|access-date=२०२०-१०-१३|website=Airways Magazine|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== गंतव्यस्थाने ==
निओस [[युरोप]], [[आफ्रिका]], [[आशिया]],&lt;ref name=&quot;NO_Launch_WAW_NW25&quot;&gt;{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=Neos NW25 Warsaw – Asia Charters |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250519-nonw25waw |access-date=१९ मे २०२५ |work=AeroRoutes |date=१९ मे २०२५ |language=en-CA}}&lt;/ref&gt; [[मध्य पूर्व]] आणि [[उत्तर अमेरिका]] खंडांतील विविध शहरांसाठी विमान सेवा चालवते.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Neos Route Map |url= https://www.flightconnections.com/route-map-neos-no |website=Flightconnections |date=७ नोव्हेंबर २०२३}}&lt;/ref&gt;

=== कोडशेर करार ===
* [[कुबाना दि आव्हिएसियों]]&lt;ref name=&quot;CAPA Cubana profile&quot;&gt;{{cite web|url= https://centreforaviation.com/profiles/airlines/cubana-de-aviacion-cu|title= Profile on Cubana de Aviacion|website= CAPA Centre for Aviation|archive-url= https://web.archive.org/web/20170413124623/https://centreforaviation.com/profiles/airlines/cubana-de-aviacion-cu|archive-date= १३ एप्रिल २०१७|url-status= live}}&lt;/ref&gt;
* [[इझीजेट]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://aviationweek.com/air-transport/airports-networks/easyjet-neos-collaborate-new-italian-connections | title=EasyJet, Neos to Collaborate on New Italian Connections | Aviation Week Network }}&lt;/ref&gt;
* [[इटा एरवेझ]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.wetravel.biz/2022/02/08/accordo-di-feederaggio-tra-neos-e-ita-airways/ | title=Accordo di feederaggio tra Neos e ITA Airways | work = WeTravel | first = Luca | last = Gorrasi | date=८ फेब्रुवारी २०२२ }}&lt;/ref&gt;

== विमान ताफा ==
ऑगस्ट २०२५ च्या सुमारास निओसकडे फक्त [[बोईंग]] बनावटीची विमाने होती:&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=Global Airline Guide 2025 - Neos |magazine=Airliner World |date=September 2025 |page=63}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial |url=https://www.boeing.com/commercial#orders-deliveries |access-date=२०२५-१०-१६ |website=www.boeing.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;margin:auto;&quot;
|+ निओस ताफा
|-
!rowspan=2|विमान
!rowspan=2|सेवेत
!rowspan=2|ऑर्डर्स
!colspan=3|प्रवासी
!rowspan=2|नोंदी
|-
!डब्ल्यू
!वाय
!एकूण
|-
|[[बोईंग ७३७-८००]]
|४
|—
|—
|१८६
|१८६
|
|-
|[[बोईंग ७३७ मॅक्स ८]]
|८
|—
|—
|१८६
|१८६
|
|-
|[[बोईंग ७८७-९]]
|६
|—
|२८
|३३१
|३५९
|
|-
!एकूण
!१८
!—
! colspan=&quot;4&quot; |
|}

=== पूर्वीची विमाने ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;margin:auto;&quot;
|+ निओस माजी ताफा
!विमान
!एकूण
!सुरू
!निवृत्त
!नोंदी
!संदर्भ
|-
|[[बोईंग ७६७-३००ईआर]]
|३
|२००५
|२०२०
|मालवाहू विमानांमध्ये रूपांतरित.
|&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|}

== दुर्घटना आणि अपघात ==
१९ नोव्हेंबर २०१२ रोजी [[निओस फ्लाइट ७३१]] ([[बोईंग ७६७-३००ईआर]]) [[क्युबा]]तील [[होलुगिन]] ते [[मिलान]] या प्रवासादरम्यान हवेच्या तीव्र झोतांमुळे हेलकांडत गेले होत. यात अनेक प्रवासी जखमी झाले होते.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://avherald.com/h?article=45946d01&amp;opt=0|title=Accident: Neos B763 over Atlantic on Nov 19th 2012, turbulence injures 66|website=Avherald.com|access-date=१० ऑगस्ट २०१८}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://aviation-safety.net/wikibase/150760|title=Accident Boeing 767-306ER I-NDMJ, 19 Nov 2012|website=aviation-safety.net|access-date=३० एप्रिल २०२०}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:इटलीमधील विमानवाहतूक कंपन्या]]
[[वर्ग:इ.स. २००४ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>mkpdexbq6fm00lortm9im2kzud88g89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>देऊळ बंद २</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379817</id>
    <revision>
      <id>2690433</id>
      <parentid>2690355</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:17:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31617" sha1="pqxf27euowd23ks8enb30yibq5wyxjc" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट चित्रपट
| नाव = देऊळ बंद २
| छायाचित्र = 
| चित्र रुंदी = 
| चित्र शीर्षक = 
| निर्मिती वर्ष = २०२६
| भाषा = मराठी 
| इतर भाषा =
| देश = भारत
| निर्मिती = वटवृक्ष एण्टरटेन्मेंट 
| दिग्दर्शन = प्रवीण तरडे 
| आधारित =
| कथा = प्रवीण तरडे 
| पटकथा = प्रवीण तरडे 
| संवाद = 
| निवेदक =
| संकलन = 
| छाया = 
| कला = 
| गीते = 
| संगीत = तन्मय भिडे आणि ऋतुराज साठे
| ध्वनी = 
| पार्श्वगायन = श्रेया घोषाल, उर्मिला धनगर, आदर्श शिंदे, अवधूत गुप्ते, चंदन कांबळे आणि ऋतुराज साठे
| नृत्यदिग्दर्शन = 
| वेशभूषा = 
| रंगभूषा = 
| साहस दृष्ये = 
| ॲनिमेशन = 
| विशेष दृक्परिणाम = 
| प्रमुख कलाकार = * मोहन जोशी,
* महेश मांजरेकर,
* प्रवीण तरडे,
* स्नेहल तरडे,
* प्रसाद ओक,
* ओम भुतकर,
* मंगेश देसाई
| प्रदर्शन तारीख = २१ मे २०२६
| वितरक= 
| अवधी = १८२ मिनिटे
| पुरस्कार = 
| निर्मिती_खर्च = 
| उत्पन्न = 
| संकेतस्थळ दुवा = 
| तळटिपा = 
| imdb_id = 41389703
| amg_id = 
}}
'''देऊळ बंद २ : आता परीक्षा देवाची''' हा एक [[मराठी चित्रपट]] असून २१ मे २०२६ रोजी चित्रपटगृहात प्रदर्शित झाला. या चित्रपटाचे लेखन आणि दिग्दर्शन [[प्रवीण तरडे]] यांनी केले आहे. या चित्रपटात ज्येष्ठ अभिनेते [[मोहन जोशी]] हे स्वामी समर्थांच्या भूमिकेत तर स्नेहल तरडे या शेतकरी महिलेच्या भूमिकेत आहे. या चित्रपटाची निर्मिती कैलास वाणी, जयश्री वाणी, कैवल्य वाणी आणि जुईली वाणी-सूर्यावंशी यांनी वटवृक्ष एण्टरटेन्मेंट बॅनर खाली सांभाळली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/deool-band-2-teaser-starring-mohan-joshi-mangesh-desai-snehal-tarde-pravin-tarde-a-a998/ |title=शेतकरी महिला घेणार स्वामींची परीक्षा, 'देऊळ बंद २'चा टीझर प्रदर्शित |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=दैनिक लोकमत |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ मे २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://saamtv.esakal.com/entertainment/pravin-tarde-deool-band-2-marathi-movie-released-today-guruvar-swami-samarth-farmer-life-snehal-tarde-mohan-joshi-marathi-news-sm2000 |title=तर माझं देऊळ कायमचं बंद' देऊळ बंद सिनेमाचा अंगावर काटा आणणारा ट्रेलर रिलीज |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=साम टीव्ही |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ मे २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}&lt;/ref&gt;

या चित्रपटाचा मुख्य हेतू शेतकऱ्यांच्या आत्महत्यांना आळा घालणे हा असून, या चित्रपटाची कमाई शेतकऱ्यांच्या मुला-मुलींच्या शिक्षणासाठी देण्यात येणार असल्याची घोषणा दिग्दर्शक प्रवीण तरडे यांनी केली. आत्महत्या केल्याने शेतकऱ्यांचे प्रश्न सुटणार नसून, वर्तमान परिस्थितीनुसार शेतीत आणि शेतकऱ्यांत बदल करण्याची गरज आहे, असा संदेश या चित्रपटाच्या माध्यमातून दिला गेला आहे. या चित्रपटात स्वामी समर्थ शेतकरी महिलेसोबत शेतात, दऱ्याखोऱ्यांमध्ये, एसटीने प्रवास करत तिचे समुपदेशन करताना दिसत आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://saamtv.esakal.com/entertainment/pravin-tarde-deool-band-2-marathi-movie-released-today-guruvar-swami-samarth-farmer-life-snehal-tarde-mohan-joshi-marathi-news-sm2000 |title= आता परीक्षा देवाची! प्रवीण तरडेंचा 'देऊळ बंद २' प्रदर्शित, पहिल्या दिवशीच हाऊसफुलची पाटी |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=साम टीव्ही |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ मे २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}&lt;/ref&gt;

== कथानक ==
तुकाराम (मंगेश देसाई) हा एक गरीब शेतकरी आहे, जो स्वामी समर्थांचा निस्सीम भक्त आहे. मात्र परिस्थितीमुळे तो हतबल होतो आणि हताश होऊन देवळाला कुलूप लावून निघून जातो. तुकारामची पत्नी संगीता (स्नेहल तरडे) ही अत्यंत खंबीर पण परिस्थितीमुळे नास्तिक बनलेली महिला आहे. आपल्या कुटुंबाला आणि शेतकऱ्यांना होणारा त्रास पाहून ती थेट देवाच्या (स्वामी समर्थांच्या) अस्तित्वावर प्रश्न उपस्थित करते.

== पात्र ==
* [[मोहन जोशी]] - [[श्री स्वामी समर्थ]] (महाराजांच्या भूमिकेत)
* स्नेहल तरडे - संगीता (महिला शेतकऱ्याच्या मुख्य भूमिकेत)
* [[मंगेश देसाई]] - तुकाराम, (एक गरीब शेतकरी आणि संगीताचा नवरा)
* [[प्रवीण तरडे]] - सदूशेठ
* [[प्रसाद ओक]] -  दत्तगुरु
* [[महेश मांजरेकर]] - विशेष/पाहुणा कलाकार
* [[ओम भुतकर]] - सद्गुरू शंकर महाराज 
* अतुल कुदळे - 
* रमेश परदेशी - पिट्याभाई
* [[संस्कृती बालगुडे]] -
* [[सविता मालपेकर]] -
* देवेंद्र गायकवाड -
* जगन्नाथ निवंगुणे - 
* सुनील अभ्यंकर - 
* मुकुंद वसुले -
* अतुल कुडले -
* अनिरुद्ध दिंडोरकर -
* ऋषिकेश वांबुरकर  - रफिक 
* अमित नगरकर - श्री कृष्ण (गेस्ट अपीयरेंस)

== प्रदर्शन ==
हा चित्रपट २१ मे रोजी सर्वत्र प्रदर्शित झाला. या चित्रपटाचे गुरुवारी ब्रह्ममुहूर्तावर सकाळी ५:३० वाजता प्रदर्शन करण्यात आले. सकाळची वेळ असून देखील अग्रिम आरक्षणाद्वारे चित्रपट हाऊसफुल्ल झाला.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Naik |first=Payal |date=2026-04-03 |title=प्रतीक्षा संपली! यंदा स्वामी शुक्रवारी नाही गुरुवारीच येणार .. प्रविण तरडेंच्या 'देऊळ बंद २'ची रिलीज डेट समोर; कोण साकारणार मुख्य भूमिका? |url=https://www.esakal.com/premier/deool-band-2-movie-release-date-announced-pravin-tarde-cast-members-psn14 |access-date=2026-06-01 |website=Marathi News Esakal |language=mr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-04-03 |title=10 वर्षांनी पुन्हा 'देऊळ बंद', आता देवाची परीक्षा! Deool Band 2 ची तारीख लक्षात ठेवा |url=https://news18marathi.com/photogallery/entertainment/marathi-film-deool-band-2-released-on-21st-may-2025-now-exam-of-god-what-is-story-1658272.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20260404021845/https://news18marathi.com/photogallery/entertainment/marathi-film-deool-band-2-released-on-21st-may-2025-now-exam-of-god-what-is-story-1658272.html |archive-date=2026-04-04 |access-date=2026-06-01 |language=mr |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==प्रतिसाद==
या चित्रपटाला समीक्षकांकडून मोठ्या प्रमाणावर सकारात्मक प्रतिसाद मिळाला, विशेषतः स्नेहल तरडे आणि [[मोहन जोशी]] यांच्या अभिनयाचे कौतुक झाले.

[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] च्या मिहीर भणगे यांनी चित्रपटाला ५ पैकी ३ स्टार दिले, त्यांनी चित्रपटाचा अभिनय आणि श्रद्धा, नास्तिकता व शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांच्या मांडणीचे कौतुक केले आणि लिहिले की, &quot;स्नेहल तरडे आणि मोहन जोशी यांच्या पात्रांमधील नास्तिक विरुद्ध देव यांच्यातील संघर्षाने प्रेक्षकांना चित्रपटातील काही सर्वोत्तम क्षण दिले आहेत.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Deool Band 2 Movie Review: This one's for the devotees of Swami Samarth |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-reviews/deool-band-2/amp_movie_review/131261733.cms |access-date= |website=timesofindia.indiatimes.com}}&lt;/ref&gt; [[सकाळ (वृत्तपत्र) |सकाळ]] च्या संतोष भिंगार्डे यांनी चित्रपटाला ५ पैकी ३.५ स्टार दिले. त्यांनी तरडे यांचे दिग्दर्शन, लेखन आणि अभिनय तसेच दोन्ही मुख्य कलाकारांच्या अभिनयाचे कौतुक करत याला &quot;भक्ती आणि श्रद्धेचा उत्तम संगम.&quot; असे म्हटले आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhingarde |first=Santosh |date=2026-05-23 |title=Movie Review : देऊळ बंद 2 - भक्ती आणि श्रद्धेचा उत्तम संगम |url=https://www.esakal.com/premier/deool-band-2-marathi-movie-review-out-entertainment-news-kds07 |access-date=2026-05-23 |website=Marathi News Esakal |language=mr}}&lt;/ref&gt; [[महाराष्ट्र टाइम्स]]च्या प्रसाद पवार यांनीही चित्रपटाला ५ पैकी ३.५ स्टार दिले आणि लिहिले की, &quot;तरडे यांनी शेतकऱ्याशी संबंधित प्रत्येक पैलू अचूकपणे मांडला आहे.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=देऊळ बंद २ |url=https://maharashtratimes.com/entertainment/movie-reviews/deool-band-2/moviereview/131256341.cms |access-date=2026-05-23 |website=Maharashtra Times |language=mr}}&lt;/ref&gt; [[पुढारी]]च्या अनुपमा गुंडे यांनी चित्रपटाला ३ स्टार दिले आणि याचे वर्णन &quot;श्रद्धाळू आणि नास्तिकांच्या वर्तुळात बळीराजाच्या सद्यस्थितीवर केलेले एक ज्वलंत आणि सडेतोड भाष्य, जे व्यवस्था आणि बळीराजाच्या डोळ्यांत अंजन घालणारे आहे,&quot; असे केले आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |title=Deool Band 2 review {{!}} शेतकऱ्यांच्या जीवनावर सडेतोड भाष्य 'देऊळबंद -२' |url=https://pudhari.news/soneri/deool-band-2-review-marathi-movie-farmer-life-social-commentary-ss88 |access-date= |website=Pudhari News |language=mr}}&lt;/ref&gt; 'मुव्ही टॉकीज'च्या समीर अहिरे यांनी चित्रपटाला ५ पैकी २.५ स्टार दिले आणि लिहिले की, &quot;जरी ते पारंपारिक अर्थाने दर्जेदार सिनेमा म्हणून पात्र ठरत नसले, तरी ते प्रेक्षकांना गुंतवून ठेवण्यात यशस्वी ठरते.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ahire |first=Sameer |title=Deool Band 2 Review: Powerful Subject &amp; Sloppy Execution, No Match For The Predecessor |url=https://www.movietalkies.com/reviews/deool-band-2-review-powerful-subject-sloppy-execution-11888414 |access-date=2026-06-01 |website=www.movietalkies.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

== गल्ला ==
या चित्रपटाने चित्रपटगृहात प्रदर्शित होण्यापूर्वीच 'बुक माय शो' वर २५,००० हून अधिक अग्रिम  आरक्षण (ॲडव्हान्स बुकिंग) तिकीट विक्रीचा टप्पा ओलांडला.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Seta |first=Fenil |last2=Hungama |first2=Bollywood |date=2026-05-20 |title=EXCLUSIVE: Marathi film Deool Band 2 set for a HUGE start; sells 25,000 + tickets; popular series has a UNIQUE connection with Drishyam franchise |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-marathi-film-deool-band-2-set-for-a-huge-start-sells-25000-tickets-popular-series-has-a-unique-connection-with-drishyam-franchise/ |access-date=2026-06-01 |website=Bollywood Hungama |language=en}}&lt;/ref&gt; प्रदर्शनाच्या पहिल्या दिवशी, चित्रपटाने [[सर्वाधिक कमाई करणाऱ्या भारतीय चित्रपटांची यादी|भारतीय बॉक्स ऑफिस]]वर १,१७५ शो मधून ₹२.९१ कोटींची कमाई केली, जी [[मराठी चलचित्रपट|मराठी चित्रपटाच्या इतिहासातील]] आठवी सर्वात मोठी ओपनिंग ठरली.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=शुक्रवारऐवजी गुरुवारीच ब्रह्ममुहूर्तावर देऊळबंद 2 रिलीज, सकाळी साडेपाच वाजताही तिकीट बारीवर गर्दी, पहिल्याच दिवशी उत्तम कमाई |url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/box-office-collections/deool-band-2-box-office-collection-day-1-mohan-joshi-and-gashmir-mahajani-starar-film/articleshow/131255418.cms |access-date=2026-05-23 |website=Maharashtra Times |language=mr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kadam |first=Shruti Vilas |date=2026-05-22 |title=Deool Band 2 Collection: बॉक्स ऑफिसवर दुमदुमला स्वामी समर्थांचा जयघोष; 'देऊळ बंद २'ची पहिल्याच दिवशी जोरदार कमाई |url=https://saamtv.esakal.com/entertainment/deool-band-2-box-office-collection-details-pravin-tarde-movie-first-day-earning-more-then-2-crores-svk01 |access-date=2026-06-01 |website=Saam TV |language=mr}}&lt;/ref&gt; ही दिग्दर्शक [[प्रवीण तरडे]] यांच्या कारकिर्दीतील सर्वोत्तम ओपनिंग ठरली असून, त्यांनी आपलाच मागील चित्रपट [[धर्मवीर (चित्रपट)|धर्मवीर]] (२०२२), ज्याने ₹२.०५ कोटी निव्वळ कमाई केली होती, मागे टाकले.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=More |first=Shalmesh |date=2026-05-22 |title=Deool Band 2 Box Office Collection Day 1: Registers Marathi Cinema’s 6th Biggest Opening, Career-Best Start For Pravin Tarde |url=https://www.koimoi.com/box-office/deool-band-2-box-office-collection-day-1-registers-marathi-cinemas-6th-biggest-opening-career-best-start-for-pravin-tarde/ |access-date=2026-06-01 |website=Koimoi |language=en-US}}&lt;/ref&gt; पहिल्या चार दिवसात, चित्रपटाने ₹१५.७५ कोटी निव्वळ कमाई केली, जी अंदाजे ₹१८.५८ कोटी ग्रॉस इतकी होते.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=वेमूल |first=स्वाती |date=2026-05-25 |title=Deool Band 2: अवघ्या 4 दिवसांत 'देऊळ बंद 2'चा बजेट वसूल; आतापर्यंत किती कमावला नफा? |url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/deool-band-2-box-office-collection-day-4-major-jump-on-weekends-pravin-tarde-snehal-tarde-mohan-joshi-swami-samarth-1675836.html |access-date=2026-06-01 |website=TV9 Marathi |language=mr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Deool Band 2 वर प्रेक्षकांच्या प्रेमाचा वर्षाव, तरी पाचव्या दिवशी कमाईत घट; प्रवीण तरडेंच्या सिनेमाचं बॉक्स ऑफिस कलेक्शन किती? |url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/box-office-collections/pravin-tarde-deool-band-2-box-office-collection-day-5/articleshow/131319769.cms |access-date=2026-06-01 |website=Maharashtra Times |language=mr}}&lt;/ref&gt; रविवारी, [[पुणे]] शहरात ३६६ शोमध्ये ७९.८% तर [[मुंबई]]मध्ये ५४० शोमध्ये ७१.८% ऑक्युपन्सी नोंदवण्यात आली, पुण्यातील सकाळचे शो ७३% सह सुरू होऊन संध्याकाळपर्यंत ८७% पर्यंत पोहोचले होते.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-25 |title=Deool Band 2 Box Office Collections: Pravin Tarde's devotional drama records 2nd BIGGEST opening weekend, smashes Rs 18.50 crore in 3 days |url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/box-office/deool-band-2-box-office-collections-pravin-tardes-devotional-drama-records-2nd-biggest-opening-weekend-smashes-rs-18-50-crore-in-3-days-1403279 |access-date=2026-06-01 |website=PINKVILLA |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Marathi Deool Band 2 And Malayalam Drishyam 3 Score |url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=9781 |access-date=2026-05-25 |website=Box Office India}}&lt;/ref&gt; यासह हा चित्रपट [[रितेश देशमुख]] यांचा [[राजा शिवाजी (चित्रपट)|राजा शिवाजी]] (२०२६) नंतर मराठी चित्रपटाचा दुसरा सर्वोत्तम ओपनिंग वीकेंड ठरला.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=गुप्ता |first=मोनिका |date=2026-05-25 |title=बड़ी फिल्मों के बीच इस मराठी मूवी ने 4 दिन में ही वसूला बजट, बॉक्स ऑफिस पर बरसाए पैसे |url=https://www.abplive.com/entertainment/bollywood/deool-band-2-box-office-collection-day-4-mohan-joshi-recover-budget-3135230 |access-date=2026-06-01 |website=ABP News |language=hi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raut |first=Rahul |date=2026-05-25 |title=Box Office: Marathi Film ‘Deool Band 2’ Scores Big Weekend |url=https://varietyindia.com/box-office-marathi-film-deool-band-2-scores-big-weekend/ |access-date=2026-05-29 |website=Variety India |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
पहिल्या आठवड्याच्या अखेरीस, चित्रपटाने ₹३०.२० कोटींची कमाई केली, जी राजा शिवाजी (₹५७.७० कोटी) नंतर मराठी चित्रपटसृष्टीतील दुसरी सर्वात मोठी पहिली आठवड्याची कमाई ठरली.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=बॉक्स ऑफिसवर 'स्वामीं'चा डंका, 'देऊळ बंद २' ठरला 2026 मधील दुसरा सर्वाधिक कमाई करणारा सिनेमा |url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/box-office-collections/pravin-tarde-deool-band-2-box-office-collection-day-23/articleshow/131719035.cms |access-date=2026-06-14 |website=Maharashtra Times |language=mr}}&lt;/ref&gt; अवघ्या सात दिवसांत, ''देऊळ बंद २'' ने धर्मवीर च्या एकूण आजीवन कमाईचा आकडा पार केला आणि हा तरडे यांचा आतापर्यंतचा सर्वाधिक कमाई करणारा चित्रपट ठरला.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ahire |first=Sameer |title=Deool Band 2 Box Office: Pravin Tarde's Sequel Hits 20 Crore in 6 Days; Set To Become His Highest Grosser Today – |url=https://www.movietalkies.com/news/deool-band-2-day-6-box-office-11879010 |access-date=2026-06-01 |website=www.movietalkies.com |language=en}}&lt;/ref&gt; दुसऱ्या शुक्रवारी, चित्रपटाने ₹३.५० कोटींची कमाई केली, ज्यामुळे भारतातील दोन आठवड्यांची एकूण ग्रॉस कमाई ₹३९ कोटी झाली.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-30 |title=Deool Band 2 Box Office Collections: Pravin Tarde's film collects Rs 3.50 crore on 2nd Friday, set for HUGE spike ahead |url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/box-office/deool-band-2-box-office-collections-pravin-tardes-film-collects-rs-3-50-crore-on-2nd-friday-set-for-huge-spike-ahead-1403392 |access-date=2026-06-01 |website=PINKVILLA |language=en}}&lt;/ref&gt; दहाव्या दिवशी, चित्रपटाने १,०७४ शोमधून ₹१.९७ कोटींची कमाई केली, ज्यामुळे भारतातील निव्वळ कमाई ₹३५.२७ कोटी आणि एकूण ग्रॉस कमाई ₹४१.४७ कोटी झाली.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-31 |title='देऊळ बंद २'च्या कलेक्शनमध्ये १० व्या दिवशी मोठी वाढ! मध्यरात्रीचा शो हाऊसफुल्ल, एकूण कलेक्शन ऐकून थक्क व्हाल... |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/deool-band-2-pravin-tarde-movie-10-day-total-collection-crosses-40-crores-sva-00-5930719/ |access-date=2026-05-31 |website=Loksatta |language=mr}}&lt;/ref&gt; तोपर्यंत हा चित्रपट [[कट्यार काळजात घुसली]] (२०१५), [[लय भारी]] (२०१४) आणि [[पावनखिंड]] (२०२२) च्या आजीवन कमाईला मागे टाकून भारतातील सहावा सर्वाधिक कमाई करणारा मराठी चित्रपट ठरला होता.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=team |first=abp majha web |date=2026-05-30 |title='देऊळ बंद 2' चा बॉक्स ऑफिसवर धुमाकूळ; रितेश देशमुखच्या फिल्मला कमाईत मागं टाकलं; आत्तापर्यंतची |url=https://marathi.abplive.com/entertainment/deool-band-2-box-office-collection-ahed-of-riteish-deshmukhs-lai-bhari-film-total-earning-till-9th-day-1426033 |access-date=2026-06-01 |website=ABP Majha |language=mr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kulkarni |first=Apurva |date=2026-05-31 |title=देऊळ बंद 2 ने रितेश देशमुखच्या सिनेमाला टाकलं मागं, 10 व्या दिवशी कोट्यवधीची कमाई, मध्यरात्रीचे शो सुद्धा हाऊसफुल्ल |url=https://www.esakal.com/premier/deool-band-2-box-office-collection-day-10-beats-riteish-deshmukh-lai-bhaari-movie-amk08 |access-date=2026-06-01 |website=Sakal |language=mr}}&lt;/ref&gt;

अकरा दिवसांच्या अखेरीस, देशांतर्गत बॉक्स ऑफिसवर चित्रपटाची एकूण निव्वळ कमाई ₹४४.०५ कोटी आणि ग्रॉस कमाई ₹५१.९७ कोटी झाली होती.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-01 |title=ऐतिहासिक! 'देऊळ बंद २' सिनेमाने गाठला ५० कोटींचा टप्पा, अवघ्या ११ दिवसांत...; प्रवीण तरडेंनी स्वत: सांगितले कलेक्शनचे आकडे |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/pravin-tarde-deool-band-2-movie-crossed-50-crore-in-just-11-days-know-the-total-collection-sva-00-5932764/ |access-date=2026-06-01 |website=Loksatta |language=mr}}&lt;/ref&gt; त्याच्या दुसऱ्या वीकेंडची ₹१४.२५ कोटींची कमाई [[बाईपण भारी देवा]] (२०२३) ला मागे टाकून मराठी चित्रपटसृष्टीतील आतापर्यंतची सर्वात मोठी दुसरी वीकेंड कमाई ठरली, ज्याचा आधीचा विक्रम ₹१३.५० कोटींचा होता.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ahire |first=Sameer |title=Deool Band 2 Creates History! Scores Biggest Second Weekend in Marathi Cinema, Surpassing Baipan Bhari Deva – |url=https://www.movietalkies.com/news/deool-band-2-record-breaking-second-weekend-11895525 |access-date=2026-06-01 |website=www.movietalkies.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raut |first=Rahul |date=2026-06-01 |title=Box Office Weekend Winners: ‘Deool Band 2’ Goes Bigger In 2nd Weekend, ‘Drishyam 3’ and ‘Karuppu’ Stay on Top, ‘Obsession’ Opens Strong in India |url=https://varietyindia.com/box-office-marathi-film-deool-band-2-scores-big-weekend/ |access-date=2026-06-01 |website=Variety India |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ahire |first=Sameer |title=Deool Band 2 Creates History! Scores Biggest Second Weekend in Marathi Cinema, Surpassing Baipan Bhari Deva – |url=https://www.movietalkies.com/news/deool-band-2-record-breaking-second-weekend-11895525 |access-date=2026-06-01 |website=Movie Talkies |language=en}}&lt;/ref&gt; चित्रपटाने दुसऱ्या आठवड्यात ₹२२.४ कोटी आणि तिसऱ्या आठवड्यात ₹११.१५ कोटींची कमाई केली.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; तेविसाव्या दिवशी, ''देऊळ बंद २'' ने ₹१.२७ कोटींची कमाई केली. एकूण ₹६५.०२ कोटींच्या निव्वळ कमाईसह, चित्रपटाने ५५०% ROI (गुंतवणुकीवर परतावा) मिळवला असून, तो २०२६ मधील दुसरा सर्वाधिक नफा मिळवणारा मराठी चित्रपट ठरला आहे, ज्याच्या पुढे ५८३.७५% ROI सह [[क्रांतिज्योती विद्यालय मराठी माध्यम (चित्रपट) |क्रांतीज्योती विद्यालय मराठी माध्यम]] हा चित्रपट आहे.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मराठी चित्रपट]]</text>
      <sha1>pqxf27euowd23ks8enb30yibq5wyxjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सुभाष सी. कश्यप</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380322</id>
    <revision>
      <id>2690639</id>
      <parentid>2689895</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:16:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18254" sha1="ld2loeoy7ozesvnyksytdjqtwhkyu13" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''सुभाष चंद्र कश्यप''' (१० मे १९२९ – ४ जून २०२६) हे १९८४ ते १९९० या काळात [[७ वी लोकसभा]], [[८ वी लोकसभा]] आणि [[९ वी लोकसभा]] तसेच लोकसभा सचिवालयाचे (भारतीय संसदेचे कनिष्ठ सभागृह) सरचिटणीस होते. ते एक सुप्रसिद्ध राज्यशास्त्रज्ञ, भारतीय राज्यघटना, घटनात्मक कायदा, संसदीय तज्ज्ञ आणि एक प्रतिष्ठित विद्वान होते; १९५३ सालापासून ते भारतीय संसदेशी संबंधित होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://m.dailyhunt.in/news/india/hindi/khabar+fast-epaper-kbrfst/desh+ne+khoya+sanvidhan+ka+bada+eksapart+do+subhash+kashyap+ka+97+varsh+ki+umr+me+nidhan+padm+bhushan+se+the+sammanit-newsid-n714817346 |title=देश ने खोया संविधान का बड़ा एक्सपर्ट, डॉ. सुभाष कश्यप का 97 वर्ष की उम्र में निधन, पद्म भूषण से थे सम्मानित |भाषा=hi |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=डेली हंट |अ‍ॅक्सेसदिनांक=८ जून २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}&lt;/ref&gt;

त्यांनी १९८३ पर्यंत जिनिव्हा येथील आंतर-संसदीय संघाच्या (IPU) आंतरराष्ट्रीय संसदीय दस्तऐवजीकरण केंद्राचे प्रमुख म्हणूनही काम पाहिले, आंतरराष्ट्रीय संस्थेचे प्रमुखपद भूषवणारे ते पहिले भारतीय होते. कश्यप हे पंचायती राज कायदे आणि संस्थांबाबत भारत सरकारचे मानद घटनात्मक सल्लागार होते. त्यांना राज्यघटना, कायदा आणि राज्यशास्त्रातील सर्वोत्तम पुस्तकांसाठी अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कार मिळाले आहेत. डॉ. कश्यप हे नवी दिल्ली येथील सेंटर फॉर पॉलिसी रिसर्च (CPR) मध्ये मानद संशोधन प्राध्यापक होते. ते 'संविधानाच्या कामकाजाचा आढावा घेण्यासाठी स्थापन करण्यात आलेल्या राष्ट्रीय आयोगा'चे सदस्य आणि त्यांच्या मसुदा व संपादकीय समितीचे अध्यक्ष होते. 'एक राष्ट्र, एक निवडणूक' या धोरणाच्या निर्मितीसाठी स्थापन करण्यात आलेल्या उच्चस्तरीय समितीच्या मुख्य सदस्यांपैकी ते एक होते. डॉ. कश्यप यांनी 'इंडियन नॅशनल बार असोसिएशन'चे अध्यक्ष म्हणूनही काम पाहिले होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://hindi.news18.com/news/nation/constitutional-expert-subhash-c-kashyap-died-at-age-97-read-his-achievement-ws-l-10541879.html |title=सुभाष सी. कश्यप: वह विद्वान जिसने संविधान को किताबों से निकालकर जन-जन तक पहुंचाया |भाषा=हिंदी |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=News18 हिंदी |अ‍ॅक्सेसदिनांक=५ जून २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20260605162846/https://hindi.news18.com/news/nation/constitutional-expert-subhash-c-kashyap-died-at-age-97-read-his-achievement-ws-l-10541879.html |विदा दिनांक=2026-06-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== कारकीर्द ==
कश्यप यांनी अलाहाबाद येथे पत्रकार, वकील आणि विद्यापीठीय शिक्षक म्हणून आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात केली. त्यांनी १९५३ मध्ये संसद सचिवालयात प्रवेश केला आणि ३७ वर्षांहून अधिक काळ भारतीय संसदेशी संबंधित राहिले. ३१ डिसेंबर १९८३ रोजी ते लोकसभा सरचिटणीस झाले. १९९० मध्ये त्यांनी लोकसभा आणि लोकसभा सचिवालय, भारतीय संसद, येथील सरचिटणीस पदावरून स्वेच्छानिवृत्ती घेतली. कश्यप यांची शैक्षणिक कारकीर्द अत्यंत उत्कृष्ट होती, त्यांनी भारत, अमेरिका, ब्रिटन आणि स्वित्झर्लंडमध्ये उच्च शिक्षण आणि व्यावसायिक प्रशिक्षण घेतले होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.aajtak.in/india/news/story/subhash-c-kashyap-passes-away-padma-bhushan-constitutional-expert-mdsb-ntc-dskc-2570173-2026-06-04 |title=पद्म भूषण डॉ. सुभाष कश्यप का निधन, 97 साल की उम्र में ली आखिरी सांस  |भाषा=hi |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=आजतक |अ‍ॅक्सेसदिनांक=५ जून २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}&lt;/ref&gt;

== मृत्यू ==
कश्यप यांचे ४ जून २०२६ रोजी, वयाच्या ९७ व्या वर्षी निधन झाले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/former-ls-secretary-general-subhash-c-kashyap-passes-away-at-97-president-murmu-vp-radhakrishnan-express-grief20260604224623/|title= Former LS Secretary-General Subhash C Kashyap passes away at 97; President Murmu, VP Radhakrishnan express grief}}&lt;/ref&gt;
== भूषवलेली पदे ==
* संरक्षक, इंटिग्रेटेड टॅलेंट डेव्हलपमेंट मिशन (ITDM)
* मानद संशोधन प्राध्यापक, सेंटर फॉर पॉलिसी रिसर्च (CPR)
* अध्यक्ष, राष्ट्रीय जागृती संस्थान
* अध्यक्ष, सिटीझनशिप डेव्हलपमेंट सोसायटी
* सदस्य, गव्हर्निंग बॉडी, [[ऑरोविल|ऑरोव्हिल फाऊंडेशन]]
* वकील आणि सल्लागार, [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालय, भारत]]
* सदस्य, इंडिया इंटरनॅशनल सेंटरची राज्यघटना विषयक तज्ज्ञ समिती
* मानद संचालक, घटनात्मक सुधारणा प्रकल्प
* अध्यक्ष, सचिव परिषद (१९८७, १९८९)
* माजी संचालक, इन्स्टिट्यूट ऑफ कॉन्स्टिट्यूशनल अँड पार्लमेंटरी स्टडीज (पंचायती राज कायदे आणि संस्था विभाग)
* अध्यक्ष, गव्हर्निंग बॉडी, देशबंधू कॉलेज (दिल्ली विद्यापीठ)
* संस्थापक अध्यक्ष, अकॅडमी ऑफ ग्रासरूट स्टडीज अँड रिसर्च ऑफ इंडिया (AGRASRI)
== पुरस्कार &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://onoe.gov.in/prohindi/Subhash%20Kashyap.pdf |title=डॉ सुभाष सी. कश्यप |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=५ जून २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}&lt;/ref&gt;==
[[file:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Bhushan Award to Dr. Subhash C. Kashyap, at a Civil Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on April 08, 2015.jpg|thumb|८ एप्रिल २०१५ रोजी राष्ट्रपती [[प्रणव मुखर्जी]] यांच्या हस्ते पद्मभूषण पुरस्कार स्वीकारताना]]
* कश्यप यांना घटनात्मक कायद्याच्या क्षेत्रातील योगदानाबद्दल 'कमांडर' ही मानद पदवी आणि H.O.A.S.F. (ऑनररी ऑर्डर ऑफ द अकॅडमी ऑफ सॅन फ्रान्सिस्को) ही पदवी देऊन गौरवण्यात आले. त्यांना दोनदा 'मोतीलाल नेहरू पुरस्कार' मिळाला आहे, तसेच १९९६-९८ या कालावधीसाठी प्रतिष्ठित [[जवाहरलाल नेहरू फेलोशिप]] मिळाली आहे; याशिवाय त्यांना 'विदुर सन्मान', 'राजिव स्मृती सन्मान', 'विधी सेवा सन्मान', 'ग्रेट सन ऑफ द सॉईल अवॉर्ड' आणि इतर अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत.
* सार्वजनिक व्यवहार क्षेत्रातील [[पद्मभूषण पुरस्कार]] (२०१५)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Padma Awards 2015|url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=114952|publisher=pib.nic.in|access-date=25 January 2015}}&lt;/ref&gt;

== प्रकाशित साहित्य ==
कश्यप यांनी ५०० हून अधिक संशोधन लेख आणि शोधनिबंध तसेच १०० हून अधिक पुस्तके प्रकाशित केली आहेत. त्यांची काही पुस्तके खालीलप्रमाणे आहेत:&lt;ref&gt;[http://www.allbookstores.com/Subhash-C-Kashyap/author Subhash C. Kashyap Books - List of books by Subhash C. Kashyap]&lt;/ref&gt;
# फ्रेमिंग ऑफ इंडियाज कॉन्स्टिट्यूशन - अ स्टडी 
# कॉन्स्टिट्यूशन मेकिंग सिन्स १९५० - एन ओव्हरव्ह्यू (१९५०–२००४) 
# ब्लूप्रिंट ऑफ पॉलिटिकल रिफॉर्म्स, सीपीआर (CPR), शिप्रा, नवी दिल्ली, २००३.
# द स्पीकर्स ऑफिस, शिप्रा, दिल्ली, २००१.
# हिस्ट्री ऑफ द पार्लमेंट ऑफ इंडिया - ६ खंड, (१९९४–२०००)
# पार्लमेंटरी प्रोसिजर, लॉ, प्रिव्हिलेजेस, प्रॅक्टिस अँड प्रेसिडेंट्स - २ खंड 
# इन्स्टिट्यूशन्स ऑफ गव्हर्नन्स इन साऊथ एशिया, कोणार्क, दिल्ली, २०००.
# अंडरस्टँडिंग द कॉन्स्टिट्यूशन ऑफ इंडिया, एनसीईआरटी (NCERT), नवी दिल्ली, २०००.&lt;ref&gt;[https://www.google.co.in/books/edition/Understanding_the_Constitution_of_India/fSFhXBYK9LgC?hl=en Subhash C Kashyap Books - Understanding The Constitution Of India, Subhash C Kashyap ]&lt;/ref&gt;
# सिटीझन्स अँड द कॉन्स्टिट्यूशन (सिटीझनशिप व्हॅल्यूज अंडर द कॉन्स्टिट्यूशन), प्रकाशन विभाग, माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय, भारत सरकार, १९९७.
# अँटी-डिफेक्शन लॉ अँड पार्लमेंटरी प्रिव्हिलेजेस 
# लेजिस्लेटिव्ह मॅनेजमेंट स्टडीज, नॅशनल, दिल्ली, १९९५.
# अवर कॉन्स्टिट्यूशन - इंट्रोडक्शन टू इंडियाज कॉन्स्टिट्यूशन अँड कॉन्स्टिट्यूशनल लॉ, एनबीटी (NBT), नवी दिल्ली, १९९४.
# हिस्ट्री ऑफ द फ्रीडम मुव्हमेंट 
# डिलिंकिंग रिलिजन अँड पॉलिटिक्स 
# पार्लमेंटरी विट अँड ह्युमर, शिप्रा, दिल्ली, १९९२.
# द टेन लोक सभास, शिप्रा, दिल्ली, १९९२.
# हिस्ट्री ऑफ पार्लमेंटरी डेमॉक्रसी, शिप्रा, दिल्ली, १९९१.
# ऑफिस ऑफ द स्पीकर अँड स्पीकर्स ऑफ लोकसभा, शिप्रा, दिल्ली, १९९१.
# द पॉलिटिकल सिस्टम अँड इन्स्टिट्यूशन बिल्डिंग अंडर जवाहरलाल नेहरू, नॅशनल, दिल्ली, १९९०.
# जवाहरलाल नेहरू, द कॉन्स्टिट्यूशन अँड द पार्लमेंट 
# अवर पार्लमेंट - ॲन इंट्रोडक्शन टू द पार्लमेंट ऑफ इंडिया, एनबीटी (NBT), नवी दिल्ली, १९८९ (२००० आवृत्ती). हे पुस्तक इतर अनेक भारतीय भाषांमध्येही उपलब्ध आहे.
# पार्लमेंट ऑफ इंडिया - मिथ्स अँड रिॲलिटीज, नॅशनल, दिल्ली, १९८८.
# गोविंद वल्लभ पंत - पार्लमेंटेरियन, स्टेट्समन अँड ॲडमिनिस्ट्रेटर, नॅशनल, नवी दिल्ली, १९८८.
# द मिनिस्टर्स अँड द लेजिस्लेटर्स, मेट्रोपॉलिटन, नवी दिल्ली, १९८२.
# जवाहरलाल नेहरू अँड द कॉन्स्टिट्यूशन, मेट्रोपॉलिटन, १९८२.
# ह्युमन राइट्स अँड पार्लमेंट, मेट्रोपॉलिटन, नवी दिल्ली, १९७८.
# पॉलिटिक्स ऑफ पॉवर, नॅशनल, दिल्ली, १९७४.
# ट्रायस्ट विथ फ्रीडम, नॅशनल, १९७३.
# द अननोन नीत्शे - हिज सोशिओ-पॉलिटिकल थॉट अँड लिगसी, नॅशनल, दिल्ली, १९७०.
# पॉलिटिक्स ऑफ डिफेक्शन - अ स्टडी ऑफ स्टेट पॉलिटिक्स इन इंडिया, नॅशनल, दिल्ली, १९६९.
# अवर पॉलिटिकल सिस्टम, नॅशनल बुक ट्रस्ट, २००८.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:कश्यप, सुभाष सी. }}

[[वर्ग:इ.स. १९२९ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:सार्वजनिक व्यवहारातील पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:अलाहाबाद विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी]]
[[वर्ग:भारतीय राजकारणी]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>ld2loeoy7ozesvnyksytdjqtwhkyu13</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सनस्क्रीन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380342</id>
    <revision>
      <id>2690630</id>
      <parentid>2687959</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:28:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2690630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11780" sha1="a223l5laet025zj0z8xixmw9q3le0sc" xml:space="preserve">{{बदल}}
'''सनस्क्रीन''' (मराठीत:सौर संरक्षी किंवा रोधक उपलेप) हे त्वचेवर लावले जाणारे एक रासायनिक किंवा भौतिक उत्पादन आहे, जे सूर्याच्या [[अतिनील किरण|अतिनील किरणांना]] (Ultraviolet radiation / UV rays) शोषून किंवा परावर्तित करून त्वचेचे रक्षण करते. याला इंग्लिश मध्ये 'सन ब्लॉक' आणि 'सनस्क्रीन लोशन' असेही संबोधले जाते. यामुळे त्वचेचा लालसरपणा ([[सनबर्न]]), अकाली वृद्धत्व (photoaging) आणि त्वचेच्या कर्करोगाचा (skin cancer) धोका लक्षणीयरीत्या कमी होतो.&lt;ref name=&quot;FDA2024&quot;&gt;{{cite web |title=Sunscreen: How to Help Protect Your Skin from the Sun |url=https://www.fda.gov/drugs/understanding-over-the-counter-medicines/sunscreen-how-help-protect-your-skin-sun |website=U.S. Food and Drug Administration |access-date=June 2026}}&lt;/ref&gt;

वैद्यकीय संस्थांद्वारे त्वचेचे सूर्याच्या हानिकारक किरणांपासून रक्षण करण्यासाठी सनस्क्रीनचा नियमित वापर करण्याचा सल्ला दिला जातो.

== कार्यपद्धती आणि प्रकार ==
सनस्क्रीन प्रामुख्याने त्यांच्या घटकांनुसार दोन प्रकारांत विभागले जातात:

=== १. रासायनिक सनस्क्रीन (Chemical Sunscreens) ===
हे सनस्क्रीन सेंद्रिय (organic) संयुगांचा वापर करतात (उदा. ॲव्होबेंझोन, ऑक्सिबेंझोन आणि ऑक्टिसॉलेट). हे घटक त्वचेवर येणाऱ्या अतिनील किरणांना स्वतःमध्ये शोषून घेतात आणि त्यांचे रूपांतर सुरक्षित उष्णतेमध्ये (heat) करून ती उष्णता त्वचेबाहेर सोडतात.

=== २. भौतिक किंवा खनिज सनस्क्रीन (Physical / Mineral Sunscreens) ===
या प्रकारच्या सनस्क्रीनमध्ये [[झिंक ऑक्साईड]] (Zinc oxide) किंवा [[टायटॅनियम डायऑक्साइड]] (Titanium dioxide) सारख्या खनिजांचे सूक्ष्म कण असतात. हे कवक त्वचेवर एक भौतिक थर तयार करतात, जो अतिनील किरणांना आरशाप्रमाणे परावर्तित (reflect) आणि विखुरतो (scatter). संवेदनशील त्वचा असलेल्या व्यक्तींसाठी हे अधिक सुरक्षित मानले जाते.

== सन प्रोटेक्शन फॅक्टर (SPF) ==
[[सन प्रोटेक्शन फॅक्टर]] (SPF) हे सनस्क्रीन प्रामुख्याने सूर्याच्या **UVB** किरणांपासून (ज्यामुळे सनबर्न होतो) किती रक्षण करते याचे मोजमाप आहे. 
* **SPF १५:** सुमारे ९३% UVB किरण रोखते.
* **SPF ३०:** सुमारे ९७% UVB किरण रोखते.
* **SPF ५०:** सुमारे ९८% UVB किरण रोखते.

जागतिक आरोग्य मानकांनुसार, सनस्क्रीन केवळ &quot;High SPF&quot; असून चालत नाही, तर ते **Broad-Spectrum** (व्यापक-स्पेक्ट्रम) असणे आवश्यक आहे, म्हणजेच ते UVB सोबतच त्वचेचे वृद्धत्व वाढवणाऱ्या **UVA** किरणांपासूनही रक्षण करणारे असावे.

== गणितीय मॉडेलिंगचा इतिहास ==
सनस्क्रीनची प्रयोगशाळेतील प्रभावीता मोजण्यासाठी गेल्या ५० वर्षांत विविध गणितीय मॉडेल्सचा विकास झाला आहे:

=== सायरे मॉडेल (१९७९) ===
१९७९ मध्ये सायरे आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी (Sayre et al.) मानवी क्लिनिकल चाचण्यांना पर्याय म्हणून 'इन विट्रो' (in vitro - स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक उपकरणांद्वारे) चाचण्यांचा गणितीय पाया रचला. मात्र, या सुरुवातीच्या मॉडेलमध्ये भौगोलिक स्थान, अक्षांश किंवा ऋतू बदल यांसारख्या पर्यावरणीय घटकांचा विचार केला गेला नव्हता.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sayre |first1=R.M. |last2=Agin |first2=P.P. |last3=LeVee |first3=G.J. |last4=Marlowe |first4=E. |date=1979 |title=A comparison of in vivo and in vitro testing of sunscreening formulas |journal=Photochemistry and Photobiology |volume=29 |issue=3 |pages=559–566 |doi=10.1111/j.1751-1097.1979.tb07736.x}}&lt;/ref&gt;

=== मन्सूर समीकरण (१९८६) ===
१९८६ मध्ये जे. एस. मन्सूर (J.S. Mansur) यांनी प्रयोगशाळेत सुलभतेने SPF मोजण्यासाठी एक समीकरण मांडले जे केवळ **UVB** श्रेणीवर (२९०-३२० nm) केंद्रित होते:&lt;ref name=&quot;Mansur1986&quot;&gt;{{cite journal |last1=Mansur |first1=J.S. |last2=Breder |first2=M.N. |last3=Mansur |first3=M.C. |last4=Azulay |first4=R.D. |date=1986 |title=Determinação do fator de proteção solar por espectrofotometria |journal=An Bras Dermatol |volume=61 |pages=121–124}}&lt;/ref&gt;

:&lt;math&gt;SPF_{\text{spectrophotometric}} = CF \times \sum_{290}^{320} EE(\lambda) \times I(\lambda) \times Abs(\lambda)&lt;/math&gt;

यात केवळ UVB चा विचार असल्याने, खोलवर नुकसान करणाऱ्या UVA किरणांच्या (३२०-४०० nm) जोखीम मूल्यांकनात मर्यादा येत असत.

=== लोकापुरे समीकरण (२०२६) ===
UVA मुळे होणारे पेशींचे नुकसान आणि फोटोएजिंग लक्षात घेऊन, २०२६ मध्ये संशोधक सचिन लोकापुरे यांनी संपूर्ण पार्थिव अतिनील स्पेक्ट्रमचा (२९०-४०० nm) विचार करणारे 'लोकापुरे समीकरण' मांडले, जे सनबर्न (&lt;math&gt;E_{\text{ery}}&lt;/math&gt;) आणि त्वचेचे वृद्धत्व (&lt;math&gt;E_{\text{age}}&lt;/math&gt;) या दोन्ही घटकांचा एकत्रित समतोल साधते:&lt;ref name=&quot;Lokapure2026&quot;&gt;{{cite journal |last=Lokapure |first=Sachin Gangadhar |date=2026 |title=A New Sun Protection Factor Equation-Integrating Erythemal and Photoaging Risks across Biological and Space UV Exposure |journal=Research Journal of Topical and Cosmetic Sciences |volume=17 |issue=1 |pages=11-14 |doi=10.52711/2321-5844.2026.00003}}&lt;/ref&gt;

:&lt;math&gt;SPF = K \int_{290}^{400} E_{\text{eff}}(\lambda) \times [1 - T(\lambda)] \, d\lambda&lt;/math&gt;

या मॉडेलचा विस्तार ओझोन विरहित अंतरिक्षीय वातावरणातील घातक UVC किरणांच्या (२००-२८० nm) मोजमापासाठीही करण्यात आला आहे.

== आरोग्यासाठी फायदे ==
* **सनबर्नपासून बचाव:** अतिनील किरणांमुळे त्वचा लाल होणे, जळजळ होणे आणि पापुद्रे निघणे यांपासून संरक्षण होते.
* **अकाली वृद्धत्व रोखणे:** सूर्याच्या किरणांमुळे त्वचेवर पडणाऱ्या सुरकुत्या, काळे डाग आणि सैलपणा रोखण्यास मदत होते.
* **कर्करोगाचा धोका कमी करणे:** नियमित सनस्क्रीनचा वापर केल्यास 'मेलानोमा' (Melanoma) सारख्या घातक त्वचेच्या कर्करोगाचा धोका ५०% पर्यंत कमी होऊ शकतो.

== वापरण्याची योग्य पद्धत ==
जागतिक त्वचाविज्ञान संस्थांनुसार सनस्क्रीन वापरताना खालील गोष्टींचे पालन करावे:&lt;ref name=&quot;AAD2025&quot;&gt;{{cite web |title=How to apply sunscreen |url=https://www.aad.org/public/everyday-care/sun-screen-protection/shade-clothing-sunscreen/how-to-apply-sunscreen |website=American Academy of Dermatology |access-date=June 2026 }}{{मृत दुवा|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# उन्हात बाहेर पडण्याच्या किमान **१५ ते ३० मिनिटे आधी** सनस्क्रीन लावावे.
# घराबाहेर असताना दर **दोन तासांनी**, किंवा पोहल्यानंतर आणि जास्त घाम आल्यास पुन्हा सनस्क्रीन लावावे.
# ढगाळ वातावरण असतानाही सूर्याचे ८०% अतिनील किरण पृथ्वीवर पोहोचत असल्यामुळे पावसाळ्यात किंवा हिवाळ्यातही याचा वापर आवश्यक आहे.

== हे देखील पहा ==
* [[त्वचेची काळजी]]
* [[अतिनील निर्देशांक]] (UV Index)
* [[झिंक ऑक्साईड]]

== संदर्भ ==
{{Reflist}}

[[वर्ग:त्वचाविज्ञान]]
[[वर्ग:प्रसाधने]]
[[वर्ग:आरोग्य]]</text>
      <sha1>a223l5laet025zj0z8xixmw9q3le0sc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पर्वरी विधानसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380572</id>
    <revision>
      <id>2690607</id>
      <parentid>2689358</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:28:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2690607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3871" sha1="h8dj4osnd1rd79voo6kf4kqvegjluot" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''पर्वरी विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[गोवा]] राज्यातील ४० [[गोवा विधानसभा|विधानसभेच्या]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.&lt;ref name=&quot;delimitation2008&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upload.indiacode.nic.in/showfile?actid=AC_CEN_3_20_00030_200233_1517807324510&amp;type=order&amp;filename=Delimitation%20Order,2008.pdf|title=Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies Order, 2008|date=26 November 2008|access-date=24 June 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;election2017&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3862-goa-general-legislative-election-2017/|title=Goa General Legislative Election 2017|access-date=7 June 2021}}&lt;/ref&gt; हा [[उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघांतर्गत]] येणाऱ्या २० मतदारसंघांपैकी एक आहे.

हा [[उत्तर गोवा जिल्हा|उत्तर गोवा जिल्ह्याचा]] भाग आहे.

== विधानसभेचे सदस्य ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!वर्ष !! सदस्य !! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
|-
| [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१२|२०१२]]&lt;ref&gt;{{cite report|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |title=Statistical Report on General Election, 2012, to the Legislative Assembly of Goa |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019184842/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |archive-date=19 October 2018|access-date=12 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=3 | [[रोहन खौंटे]]
| rowspan=2 | [[अपक्ष]]
| rowspan=2 style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; width=4px |
|-
| [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१७|२०१७]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx|title=List of Successful Candidates |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=Xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180924190046/http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx |archive-date=24 September 2018|access-date=12 June 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२]]&lt;ref name=&quot;results2022&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/14168-goa-general-legislative-election-2022/|title=Goa General Legislative Election 2022 |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग
 |access-date=17 May 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ceogoa.nic.in/pdf/ELECTION/Voter%20Turnout%20GE-2022.pdf|title=General Elections 2022 to Goa Legislatie Assembly - AC wise Voter Turnout|access-date=23 January 2025}}&lt;/ref&gt;
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|-
|}

== हे सुद्धा पहा ==
* [[गोवा विधानसभा मतदारसंघांची यादी]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी|2}}
[[वर्ग:उत्तर गोवा जिल्हा]]
[[वर्ग:इ.स. २००८ मधील निर्मिती]]
[[वर्ग:गोवामधील विधानसभा मतदारसंघ]]</text>
      <sha1>h8dj4osnd1rd79voo6kf4kqvegjluot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अक्षय शिवाजीराव कर्डिले</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380666</id>
    <revision>
      <id>2690528</id>
      <parentid>2690336</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:27:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>685</id>
      </contributor>
      <comment>मूळ स्रोतातून हे चित्र काढले गेल्यामुळे मराठी विकिपीडियावरुनही ते काढण्यात येत आहे.</comment>
      <origin>2690528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5426" sha1="f5pe2b9s0ztkfok79o4dlhslyr6ilxf" xml:space="preserve">{{बदल}}
{{माहितीचौकट पदाधिकारी
|नाव=अक्षय शिवाजीराव कर्डिले
|चित्र=
|पद=महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य
|मतदारसंघ=राहुरी विधानसभा मतदारसंघ
|पद2=संचालक - दि. अहिल्यानगर जिल्हा सहकारी बॅंक
|पद3=जिल्हाध्यक्ष - भाजप युवा मोर्चा, अहिल्यानगर (दक्षिण)
}}
'''अक्षय शिवाजीराव कर्डिले''' (जन्म: ४ मे १९९६) हे महाराष्ट्रातील अहिल्यानगर (अहमदनगर) जिल्ह्यातील एक प्रमुख युवा राजकीय नेते आणि सध्या [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] (BJP) राहुरी विधानसभा मतदारसंघाचे 'विद्यमान आमदार' आहेत. त्यांचे वडील, दिवंगत आमदार स्व. [[शिवाजीराव कर्डिले]] यांच्या निधनानंतर राहुरी विधानसभा मतदारसंघात झालेल्या पोटनिवडणुकीत ते विक्रमी मताधिक्याने विजयी झाले. वडिलांच्या निधनानंतर रिक्त झालेल्या राहुरी विधानसभा पोटनिवडणुकीत (मे २०२६) त्यांनी १, १२, ५८७ पेक्षा जास्त मतांनी ऐतिहासिक विजय मिळवला आणि ते आमदार पदावर विराजमान झाले.{{संदर्भ हवा}}  


महाराष्ट्रातील आणि भारतातील अनेक राजकारण्यांप्रमाणे, अक्षय कर्डिले हे देखील एका राजकीय घराण्यातील आहेत . ते ज्येष्ठ राजकारणी आणि सहा वेळा आमदार राहिलेले , भारत सरकारचे माजी मत्स्य व बंदरे विकास राज्यमंत्री यांचे सुपुत्र आहेत. स्वतः कोणतीही निवडणूक न लढविलेले अक्षय नवखे असले तरी वयाच्या ३० व्या वर्षी मे २०२६ मध्ये पार पडलेल्या पोटनिवडणूकीतील विजयाने मताधिक्याचा विक्रम केलाच पण विरोधकाचे पुरते पानिपत केले.राहूरी विधानसभा मतदारसंघाचे तरुण आणि लोकप्रिय आमदार म्हणून त्यांची ओळख केली जाते.

* आमदार होण्यापूर्वी अक्षय शिवाजीराव कर्डिले यांनी अहमदनगर जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेच्या संचालक पदाचीही धूरा मोठ्या जबाबदारीने सांभाळली आहे. 
* अक्षय शिवाजीराव कर्डिले यांनी भाजप युवा मोर्चाच्या माध्यमातून जिल्हाध्यक्ष म्हणून आपल्या राजकीय कारकिर्दीला सुरुवात करून थेट आमदार पदापर्यंत पोहोचलेले तरुण आमदार ठरले आहे. 
* भाजप युवा मोर्चातील उत्कृष्ट कार्याची दखल घेत भाजपने त्यांना मे २०२६ च्या राहुरी विधानसभा पोटनिवडणुकीत उमेदवारी दिली. त्यांनी ही निवडणूक जिंकून थेट विधानसभेत प्रवेश केला.

== राजकीय कारकीर्द ==
शिवाजीराव कर्डिले यांच्या अचानक झालेल्या निधना नंतर मुलगा अक्षय कर्डिले हे राहुरी विधानसभा पोटनिवडणूकीत यशस्वी झाले. नगर नेवाशा विधानसभा मतदारसंघातून तीन वेळा आणि नंतर राहुरी विधानसभा मतदारसंघातून तीन वेळा आमदार पद भूषविले.{{संदर्भ हवा}}</text>
      <sha1>f5pe2b9s0ztkfok79o4dlhslyr6ilxf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदाशिव रामचंद्र भालेकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380735</id>
    <revision>
      <id>2690498</id>
      <parentid>2690324</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:50:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>साचा</comment>
      <origin>2690498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4047" sha1="ak8guaohe7jbjwuh3xvyty2bc51u7dc" xml:space="preserve">{{उल्लेखनीयता}}
कै. सदाशिव रामचंद्र भालेकर हे महाराष्ट्रातील एक सामाजिक कार्यकर्ते आणि 'महाराष्ट्रीय यादव चॅरिटी ट्रस्ट' या शिखर संस्थेचे संस्थापक विश्वस्त होते.
[[चित्र:कै._सदाशिव_रामचंद्र_भालेकर.jpg|इवलेसे|कै. सदाशिव रामचंद्र भालेकर]]

सामाजिक योगदान आणि संस्था स्थापनासंस्थापक विश्वस्त: मुंबईतील सामाजिक आणि शैक्षणिक कार्याला गती देण्यासाठी स्थापन झालेल्या महाराष्ट्रीय यादव चॅरिटी ट्रस्ट या शिखर संस्थेच्या मुख्य ५ संस्थापक विश्वस्तांपैकी ते एक होते.

आर्थिक योगदान: या ट्रस्टची स्थापना होताना संस्थेची आर्थिक बाजू मजबूत करण्यासाठी त्यांनी स्वतःहून १०,००० रुपयांची देणगी देऊन संस्थापक विश्वस्त पद स्वीकारले होते.

आपल्या समाजासाठी एक ट्रस्ट उभारण्याच्या त्यांच्या कल्पनेला मूर्त स्वरूपात आणण्यासाठी त्यांनी आपले तन-मन-धन अर्पण केले. एवढेच नव्हे तर त्यासाठी आपल्या समाजातील मातब्बर व्यक्तींनाही ट्रस्टच्या उपयुक्त कार्यात कार्य करावयास लावले. ट्रस्ट प्रमाणे यादव गोपाळ मंडळ, यादव युवक मंडळ यांना वेगवेगळी मदत केली. आपल्या जन्म गावाजवळील नागझरी या गावाला शाळा बांधून दिली. स्वतः ते गरीब कुटुंबात जन्माला आल्यामुळे त्यांना गरिबांच्या अडचणींची कल्पना होती. ट्र्स्टडीडचे लिखाण सुसूत्रबद्ध कारण्यामागचे त्यांचा महत्वाचा भाग होता. कै. स, रा. भालेकर १ जानेवारी १९५० पासून १९५७ पर्यंत ट्रस्टचे अध्यक्ष व १ नोव्हेंबर १९६० पासून वर्ष संपेपर्यंत उपाध्यक्षपद घेतल्यानंतर पुन्हा १९६४ पासून मृत्यूच्या शेवटच्या घटकेपर्यंत म्हणजे नोव्हेंबर १९६७ पर्यंत कार्यकारी मंडळाच्या शेवटच्या सभेला उपस्थित राहून त्यांनी मार्गदर्शन केले. कै. सदाशिव रा. भालेकर यांचे अल्पकाळाच्या आजाराने १४ डिसेंबर १९६७ रोजी वयाच्या ६२ व्य वर्षी निधन झाले.</text>
      <sha1>ak8guaohe7jbjwuh3xvyty2bc51u7dc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शांताराम शामराव घोले</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380736</id>
    <revision>
      <id>2690499</id>
      <parentid>2690325</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>साचा</comment>
      <origin>2690499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2530" sha1="osqaeofgf8xn9gdd4iuko7g8cew58h8" xml:space="preserve">{{बदल}}
कै. शांताराम शामराव घोले हे एक प्रसिद्ध समाजसेवक आणि पुणे महानगरपालिकेचे माजी अध्यक्ष होते. त्यांचे आजोबा रावबहादूर डॉ. विश्राम रामजी घोले यांच्या पावलावर पाऊल ठेवून त्यांनी पुण्यात अनेक लोकोपयोगी कार्ये केली.
[[चित्र:कै._शांताराम_शामराव_घोले.jpg|इवलेसे|कै. शांताराम शामराव घोले]]
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; क्रीडा व व्यायाम: तरुण वयात त्यांनी शरीरसौष्ठव, वेटलिफ्टिंग आणि कुस्तीमध्ये अनेक बक्षिसे मिळवली होती. व्यायाम संस्कृतीच्या प्रसारासाठी त्यांनी १९३५ मध्ये 'बलभीम क्लब' (आखाडा) ही व्यायाम संस्था स्थापन केली. 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; पुणे नगरपालिका आणि कार्य: ते १९३५ मध्ये प्रथम पुणे नगरपालिकेत निवडून आले. त्यानंतर त्यांनी विविध समित्यांचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले. १९३७ मध्ये 'स्टँडिंग कमिटी'चे अध्यक्ष, तर १९४५-४६ मध्ये पुणे नगरपालिकेचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषवले.

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; महाराष्ट्रीय यादव चॅरिटी ट्रस्ट: या ट्रस्टच्या स्थापनेसाठी त्यांनी अथक परिश्रम घेतले. १९५१ ते १९५० पर्यंत ते या ट्रस्टचे उपाध्यक्ष होते, आणि १ नोव्हेंबर १९६० ते १९६३ या काळात त्यांनी अध्यक्षपदही सांभाळले होते.</text>
      <sha1>osqaeofgf8xn9gdd4iuko7g8cew58h8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आल्फ्रेड आमॉन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380739</id>
    <revision>
      <id>2690500</id>
      <parentid>2690339</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2690500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2960" sha1="3g2luwne7z6j84dr0gimjklhhivbi53" xml:space="preserve">
[[चित्र:Alfred_Amonn.jpg|उजवे|इवलेसे|{{Center|आल्फ्रेड आमॉन}}]]
'''आल्फ्रेड आमॉन''' (१ जून १८८३ ब्रुनेक &amp;#x2013; २ नोव्हेंबर १९६२ [[बर्न]] ) हे एक ऑस्ट्रियन [[अर्थतज्ज्ञ|अर्थशास्त्रज्ञ]] ( ''Nationalökonom'' ) होते.

त्यांनी इन्सब्रुक आणि [[युनिव्हर्सिटी ऑफ व्हियेना|व्हिएन्ना]] विद्यापीठांमध्ये वैध आणि अर्थशास्त्राचा अभ्यास केला, आणि १९१० मध्ये [[युनिव्हर्सिटी ऑफ फ्रायबुर्ग|फ्रायबुर्ग विद्यापीठात]] सहयोगी प्राध्यापक म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली. त्यांनी चेर्निव्त्सी विद्यापीठ (१९१२-१९२०), प्राग येथील चार्ल्स-फर्डिनांड विद्यापीठ (१९२०-१९२६), तोक्यो विद्यापीठ (१९२६-१९२९), बर्न विद्यापीठ (१९२९-५३; १९४९/५० मध्ये कुलमंत्रिरि ) येथे प्राध्यापक म्हणून शिकवले. &lt;ref&gt;[http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D44470.php Amonn, Alfred] Historischen Lexikon der Schweiz &lt;/ref&gt;

== साहित्यिक कृती ==

* ''Objekt und Grundbegriffe der theoretischen Nationalökonomie'', १९११ &amp;#x2013; सैद्धांतिक अर्थशास्त्राच्या वस्तु आणि मूलभूत संकल्पना.
* ''Ricardo als Begründer der theoretischen Nationalökonomie'', १९२४ &amp;#x2013; [[डेव्हिड रिकार्डो]] सैद्धांतिक राष्ट्रीय अर्थव्यवस्थेचे संस्थापक म्हणून.
* ''Grundzüge der Volkwohlstandslehre'', १९२६ &amp;#x2013; लोकप्रिय कल्याण सिद्धांताची तत्त्वे.
* ''Volkswirtschaftliche Grundbegriffe und Grundprobleme'', १९३८ &amp;#x2013; मुळ आर्थिक संकल्पना आणि समस्या.

== संदर्भ ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:इ.स. १९६२ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:इ.स. १८८३ मधील जन्म]]
[[वर्ग:ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञ]]</text>
      <sha1>3g2luwne7z6j84dr0gimjklhhivbi53</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690501</id>
      <parentid>2690500</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2690501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3021" sha1="az8zzii5gomsm3wm3w4ebn6fjw2ahqp" xml:space="preserve">
[[चित्र:Alfred_Amonn.jpg|उजवे|इवलेसे|{{Center|आल्फ्रेड आमॉन}}]]
'''आल्फ्रेड आमॉन''' (१ जून १८८३ ब्रुनेक &amp;#x2013; २ नोव्हेंबर १९६२ [[बर्न]] ) हे एक ऑस्ट्रियन [[अर्थतज्ज्ञ|अर्थशास्त्रज्ञ]] ( ''Nationalökonom'' ) होते.

त्यांनी इन्सब्रुक आणि [[युनिव्हर्सिटी ऑफ व्हियेना|व्हिएन्ना]] विद्यापीठांमध्ये वैध आणि अर्थशास्त्राचा अभ्यास केला, आणि १९१० मध्ये [[युनिव्हर्सिटी ऑफ फ्रायबुर्ग|फ्रायबुर्ग विद्यापीठात]] सहयोगी प्राध्यापक म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली. त्यांनी चेर्निव्त्सी विद्यापीठ (१९१२-१९२०), प्राग येथील चार्ल्स-फर्डिनांड विद्यापीठ (१९२०-१९२६), तोक्यो विद्यापीठ (१९२६-१९२९), बर्न विद्यापीठ (१९२९-५३; १९४९/५० मध्ये कुलमंत्रिरि ) येथे प्राध्यापक म्हणून शिकवले. &lt;ref&gt;[http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D44470.php Amonn, Alfred] Historischen Lexikon der Schweiz &lt;/ref&gt;

== साहित्यिक कृती ==

* ''Objekt und Grundbegriffe der theoretischen Nationalökonomie'', १९११ &amp;#x2013; सैद्धांतिक अर्थशास्त्राच्या वस्तु आणि मूलभूत संकल्पना.
* ''Ricardo als Begründer der theoretischen Nationalökonomie'', १९२४ &amp;#x2013; [[डेव्हिड रिकार्डो]] सैद्धांतिक राष्ट्रीय अर्थव्यवस्थेचे संस्थापक म्हणून.
* ''Grundzüge der Volkwohlstandslehre'', १९२६ &amp;#x2013; लोकप्रिय कल्याण सिद्धांताची तत्त्वे.
* ''Volkswirtschaftliche Grundbegriffe und Grundprobleme'', १९३८ &amp;#x2013; मुळ आर्थिक संकल्पना आणि समस्या.

== संदर्भ ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:इ.स. १९६२ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:इ.स. १८८३ मधील जन्म]]
[[वर्ग:ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञ]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>az8zzii5gomsm3wm3w4ebn6fjw2ahqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एउगेन फॉन बोम-बावेर्क</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380742</id>
    <revision>
      <id>2690488</id>
      <parentid>2690377</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T22:27:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>दुवा जोडली</comment>
      <origin>2690488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41740" sha1="e4fi6iglx8e1ofv9nus4g470e447q7z" xml:space="preserve">
{{माहितीचौकट अर्थशास्त्रज्ञ|school_tradition=[[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवाद]]|institution=|doctoral_advisor=[[कार्ल क्नीस]], [[विल्हेल्म रॉशर]], [[ब्रुनो हिल्डेब्रांड]]|academic_advisors=|doctoral_students=|notable_students=[[जोसेफ शुमपीटर]], [[लुडविग फॉन मिसेस]], [[हेन्रिक ग्रोसमन]]|field=[[राजकीय अर्थव्यवस्था]]|alma_mater=[[हायडेलबर्ग विद्यापीठ]]&lt;br&gt;[[लाइपझिग विद्यापीठ]]&lt;br&gt;[[येना विद्यापीठ]]&lt;br&gt;[[युनिव्हर्सिटी ऑफ व्हियेना|व्हिएन्ना विद्यापीठ]]|influences=[[कार्ल्म मेंगर]]|contributions=[[गुंतागुंतीची उत्पादन पद्धती]]&lt;br&gt;[[काल-प्राधान्य]]&lt;br&gt; [[कार्ल मार्क्स]] यांच्या [[शोषण सिद्धांत|शोषण सिद्धांताचे]] टीका|awards=}}'''एउगेन बोम रिटर फॉन बावेर्क''' &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=|url=https://geschichte.univie.ac.at/en/persons/eugen-boehm-ritter-von-bawerk|title=Eugen Böhm Ritter von Bawerk, Prof. Dr.|date=2017-01-19|work=University of Vienna|language=en|access-date=2025-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250123194346/https://geschichte.univie.ac.at/en/persons/eugen-boehm-ritter-von-bawerk|archive-date=2025-01-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (लघु रूप: '''एउगेन फॉन बोम-बावेर्क''',  '''एउगेन बोम''' (जन्म १२ फेब्रुवारी १८५१ – २७ ऑगस्ट १९१४) हे [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन-स्कूलचे]] एक विचारवंत आणि राजकीय अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी १८९५ ते १९०४ दरम्यान ऑस्ट्रियाचे अर्थमंत्री म्हणून अधूनमधून काम केले. बोम-बावेर्क हे गुंतागुंतीची उत्पादन पद्धतीच्या सिद्धांतासाठी ओळखले जातात, जो उत्पादकता वाढवण्यास [[भांडवल|भांडवली वस्तूंच्या]] गुंतवणुकीच्या केवळ भांडवली केंद्रिततेवरच नव्हे, तर काल-केंद्रिततेवरही भर देतो. त्यांनी काल-प्राधान्यावर केंद्रित असलेला व्याजदर सिद्धांत मांडला. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://oll.libertyfund.org/titles/smart-the-positive-theory-of-capital|title=The Positive Theory of Capital|last=von Böhm-Bawerk|first=Eugen|publisher=Liberty Fund|year=2007|page=239|translator-last=William Smart|chapter=Book V, Chapter I|quote=Present goods are, as a rule, preferred to future goods of equal quantity and quality. This proposition is the kernel and centre of the interest-theory which I have to present|author-link=Eugen von Böhm-Bawerk|access-date=November 25, 2025|orig-year=1889|translator-link=William Smart (economist)}}&lt;/ref&gt; त्यांनी [[मार्क्सवाद]] आणि मार्क्सच्या श्रमाधारित मूल्य सिद्धांतावर एक मोठी टीका देखील लिहिली.

== चरित्र ==
[[चित्र:Böhm-Bawerk_-_Karl_Marx_and_the_close_of_his_system,_1949_-_5832246_IT-ICCU-TO0-0319327_0005_h.tif|इवलेसे|''कार्ल मार्क्स आणि त्याच्या प्रणालीचा समारोप'' या लेखाचे [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजीत]] मुखपृष्ठ]]
एउगेन बोम यांचा जन्म १२ फेब्रुवारी १८५१ रोजी [[ब्रनो]] (जर्मन: ''Brünn''), मोराव्हिया, [[ऑस्ट्रियन साम्राज्य]] येथे झाला. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/articles-interest/biography-eugen-von-bohm-bawerk-1851-1914|title=Mises Institute: Eugen von Bohm Bawerk|date=August 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250213101943/https://mises.org/articles-interest/biography-eugen-von-bohm-bawerk-1851-1914|archive-date=2025-02-13|access-date=2024-12-11}}&lt;/ref&gt; [[युनिव्हर्सिटी ऑफ व्हियेना|व्हिएन्ना विद्यापीठात]] वकिलीचे शिक्षण घेत असताना, बोम-बावेर्क यांनी कार्ल मेंगर यांचे ''अर्थशास्त्राचे तत्त्वे (प्रिन्सिपल्स ऑफ इकॉनॉमिक्स)'' वाचले आणि त्यांच्या सिद्धांतांचे अनुयायी बनले, जरी त्यांनी कधीही त्यांच्या हाताखाली शिक्षण घेतले नाही. जोसेफ शुमपीटर यांनी बोम-बावेर्क यांना &quot;मेंगरचे इतके उत्साही शिष्य की इतर प्रभावांचा शोधायची काही गरजच आहे.&quot; व्हिएन्ना विद्यापीठातील त्यांच्या काळात, ते फ्रेडरिक फॉन वीजर यांचे चांगले मित्र बनले, जे नंतर त्यांचे मेहुणे झाले. व्हिएन्नानंतर, त्यांनी [[हायडेलबर्ग विद्यापीठ|हायडेलबर्ग]], लाइपझिग आणि येना विद्यापीठांमध्ये राजकीय अर्थशास्त्र आणि [[सामाजिक शास्त्र|समाजशास्त्राचा]] शिकले, &lt;ref name=&quot;amer&quot;&gt;{{Americana|wstitle=Böhm Bawerk, Eugen von|year=1920}} &lt;/ref&gt; कार्ल क्नीस, विल्हेल्म रॉशर आणि ब्रुनो हिल्डेब्रांडच्या हाताखाली. &lt;ref name=&quot;nie&quot;&gt;{{Cite NIE|wstitle=Boehm von Bawerk, Eugen|year=1905}} &lt;/ref&gt;

१८८९ मध्ये बोम-बावेर्क व्हिएन्नामध्ये अर्थ मंत्रालयात सल्लागार बनले आणि त्यांनी कर आकारणीच्या सर्व प्रश्नांवर कनिष्ठ सभागृहात सरकारचे प्रतिनिधि बनले. &lt;ref name=&quot;eb1911&quot;&gt;{{Cite EB1911|wstitle=Boehm von Bawerk, Eugen}}  &lt;/ref&gt; त्यांनी एका प्रत्यक्ष कर सुधारणेसाठी एक प्रस्ताव तयार केला. त्यावेळी ऑस्ट्रियन प्रणालीनुसार उत्पादनावर, विशेषतः युद्धकाळात, मोठ्या प्रमाणात कर आकारला जात होता, ज्यामुळे गुंतवणुकीला मोठा परावर्तक येत होता. बोम-बावेर्कच्या प्रस्तावात आधुनिक आयकर प्रणालीची मागणी केली होती, जी लवकरच मंजूर झाली आणि पुढील काही वर्षांत यशस्वी ठरली.

बोम-बावेर्क १८९५ मध्ये थोड्या काळासाठी [[ऑस्ट्रिया|ऑस्ट्रियाचे]] अर्थमंत्री बनले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://miwi-institut.de/archives/3052#:~:text=In%201895%2C%20B%C3%B6hm%2DBawerk%20was,an%20upper%20level%20government%20body.|title=The life and works of Böhm-Bawerk|date=25 December 2023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203080845/https://miwi-institut.de/archives/3052#:~:text=In%201895%2C%20B%C3%B6hm%2DBawerk%20was,an%20upper%20level%20government%20body.|archive-date=3 December 2024|access-date=11 December 2024}}&lt;/ref&gt; या पदावर दुसऱ्यांदा थोड्या काळासाठी राहिल्यानंतर, तिसऱ्यांदा नियुक्ती झाल्यावर ते १९०० ते १९०४ पर्यंत या पदावर राहिले. तेथे त्यांनी कायदेशीररित्या निश्चित केलेल्या [[सुवर्ण विनिमय परिमाण|सुवर्ण मानकाचे]] आणि संतुलित अर्थसंकल्पाचे काटेकोरपणे पालन करण्यास सतत वाद घातला. १९०२ मध्ये त्यांनी साखरेवरील अनुदान रद्द केले, जे जवळजवळ दोन शतकांपासून ऑस्ट्रियाच्या अर्थव्यवस्थेचे एक वैशिष्ट्य होते. शेवटी १९०४ मध्ये त्यांनी राजीनामा दिला, जेव्हा सैन्याकडून वाढलेल्या आर्थिक मागण्यांमुळे अर्थसंकल्प असंतुलित होण्याची शक्यता निर्माण झाली. आर्थिक इतिहासकार आलेक्सांदेर गेर्शेनक्रोन यांनी त्यांच्या &quot;चिंगूस, 'एकही पैसा जास्ती खर्च न करण्याच्या'&quot; धोरणांवर टीका केली आणि सार्वजनिक कामांवर जास्त खर्च करण्याच्या बोम-बावेर्क यांच्या अनिच्छेवरही टीका केली. जोसेफ शुमपीटर यांनी &quot;देशाच्या आर्थिक स्थिरतेसाठी&quot; बोम-बावेर्क यांनी केलेल्या प्रयत्नांची प्रशंसा केली. १९८४ पासून २००२ मध्ये [[युरो]] चलनात येईपर्यंत शंभर शिलिंगच्या नोटेवर त्यांचे चित्र झळकत होते.

त्यांनी १८८० आणि १८९० च्या दशकात [[कार्ल मार्क्स|कार्ल मार्क्सच्या]] अर्थशास्त्रावर अतिशय टीका लिहिल्या आणि रुडॉल्फ हिल्फरडिंगसह अनेक प्रमुख मार्क्सवादी १९०५-०६ मध्ये त्यांच्या परिसंवादाला आले होते. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/podcasts/marx-and-marxism/eugen-von-boehm-bawerks-critique-karl-marx|title=Eugen von Boehm-Bawerk's Critique of Karl Marx|date=29 May 2004|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203102311/https://mises.org/podcasts/marx-and-marxism/eugen-von-boehm-bawerks-critique-karl-marx|archive-date=3 December 2024|access-date=11 December 2024}}&lt;/ref&gt; तो १९०४ मध्ये व्हिएन्ना विद्यापीठात प्राध्यापक पदावर रुजू होऊन पुन्हा शिकवू लागले. तेथील त्यांच्या अनेक विद्यार्थ्यांमध्ये जोसेफ शुमपीटर, लुडविग फॉन मिसेस आणि हेन्रिक ग्रोसमन यांचा समावेश होता. १९१४ मध्ये त्यांचे निधन झाले.

जॉर्ज रेसमन यांनी त्यांना &quot;लुडविग फॉन मिसेस यांच्यानंतर&quot; दुसरे सर्वात महत्त्वाचे ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञ असे संबोधले आहे. &lt;ref name=&quot;reisman&quot;&gt; [[George Reisman]]. https://mises.org/journals/qjae/pdf/qjae5_3_4.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212194326/http://mises.org/journals/qjae/pdf/qjae5_3_4.pdf}} (2/8/2012).&lt;/ref&gt; यापुढे:&lt;blockquote&gt;मला हे पूर्णपणे शक्य वाटते की मिसेस यांनी बोम-बावेर्क यांना सर्वात महत्त्वाचे ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञ संबोधले असेल. &lt;/blockquote&gt;

== साहित्य ==
लुडविग फॉन मिसेस यांनी &quot;आधुनिक आर्थिक सिद्धांतातील सर्वात उत्कृष्ट योगदान&quot; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/library/economic-freedom-and-interventionism/html/p/133|title=Books / Digital Text|website=Mises Institute|language=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204023954/https://mises.org/library/economic-freedom-and-interventionism/html/p/133|archive-date=2023-12-04|access-date=2021-01-03}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jstor.org/stable/1817363?seq=1|title=Reviewed Work: Capital und Capitalzins by Eugen von Böhm-Bawerk Review by: Frank A. Fetter|jstor=1817363}}&lt;/ref&gt; असे घोषित केलेल्या ''भांडवल आणि व्याज (Capital und Capitalzins)'' च्या पहिल्या खंडाचे शीर्षक ''व्याजू सिद्धांतांचे इतिहास आणि टीका(Geschichte und Kritik der Capitalzinstheorien)'' असे होते. हा [[व्याज|व्याजाच्या]] पर्यायी उपचारांचा एक सखोल अभ्यास आहे: उपयोग सिद्धांत, उत्पादकता सिद्धांत, संयम सिद्धांत इत्यादी.

यात [[कार्ल मार्क्स|मार्क्सच्या]] शोषण सिद्धांतावरील टीकासुद्धा केली. बोम-बावेर्क असे म्हणाले की भांडवलदार आपल्या कामगारांचे शोषण करत नाहीत; उलट, ते कामगारांना त्यांच्या उत्पादित वस्तूंच्या महसुलाच्या खूप आधीच उत्पन्न देऊन मदत करतात. ते म्हणतात, &quot;भांडवलाच्या खर्चावर श्रम आपला वाटा वाढवू शकत नाही.&quot; विशेषतः, ते असे म्हणाले की मार्क्सवादी शोषण सिद्धांत [[उत्पादन (अर्थशास्त्र)|उत्पादनातील]] कालाच्या आयामाकडे दुर्लक्ष करतो, ज्याची चर्चा त्यांनी त्यांच्या गुंतागुंतीची उत्पादन पद्धतीच्या सिद्धांतात केली आहे, आणि भांडवलशाही उद्योगांमधील नफ्याचे पुनर्वितरण हे चलनविषयक धोरणासाठी एक महत्त्वपूर्ण साधन म्हणून व्याजदराचे महत्त्व कमी करेल. बोम-बावेर्कच्या मते, या टीकेतून असा निष्कर्ष निघतो की, उत्पादनाचे संपूर्ण मूल्य कामगाराद्वारे निर्माण होत नाही, तर श्रमाला केवळ कोणत्याही अपेक्षित उत्पादनाच्या वर्तमान मूल्यावरच मोबदला दिला जाऊ शकतो.

''मार्क्स आणि त्यांच्या प्रणालीचा निष्कर्ष (Zum Abschluss des Marxschen Systems)'' (१८९६) या ग्रंथात मार्क्सच्या मूल्याच्या विश्लेषणाचे परीक्षण केले आहे. यात असा दावा केला आहे की मार्क्सच्या प्रणालीतील मूळ चूक ही त्याच्या मूल्याच्या नियमातील स्व-विरोधाभासामुळे निर्माण झाली आहे, म्हणजेच मार्क्सच्या ''[[दास कॅपिटल|कापिटालच्या]]'' तिसऱ्या खंडातील नफ्याचा दर आणि उत्पादनाच्या किमती पहिल्या खंडातील मार्क्सच्या मूल्य सिद्धांताशी कशा विसंगत आहेत. तसेच, स्थायी किंमत निश्चित करण्यात [[मागणी व पुरवठा|पुरवठा आणि मागणीच्या]] प्रभावाला कमी लेखल्याबद्दल आणि अशा संकल्पनांबाबत हेतुपुरस्सर संदिग्धता ठेवल्याबद्दलही तो मार्क्सवर टीका करतो.

कापिटालच्या पहिल्या खंडाच्या पहिल्या धडात, कार्ल मार्क्सने असे प्रतिज्ञा मांडले की कोणत्याही वस्तूचे मूल्य सामान्यतः त्यासाठी लागणाऱ्या श्रमाच्या प्रमाणावरून ठरते, आणि विषमता हा केवळ एक तात्पुरता अपवाद असतो. म्हणजे, निर्माण होणाऱ्या मूल्याची पातळी ही कंपनीच्या भांडवलाच्या प्रमाणापासून पूर्णपणे स्वतंत्र असते. अर्थात, एका कंपनीच्या भांडवलाच्या सेंद्रिय रचनेचा (म्हणजे भांडवलाचे प्रमाण आणि श्रमाचे प्रमाण यांचे गुणोत्तर) निर्माण होणाऱ्या नफ्यावर कोणताही परिणाम होत नाही. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Karl Marx and the Close of his System|last=Böhm Bawerk|first=Eugen von|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|year=2011|isbn=978-1466347687|page=13|language=en|quote=According [to Karl Marx], given an equal rate of surplus value, every branch of production must show a different, a special rate of profit, on the condition certainly, which Marx has hitherto always assumed, that commodities exchange with each other 'according to their values', or in proportion to the work embodied in them.|orig-year=1896}}&lt;/ref&gt; तरीही, मार्क्सवादी अर्थशास्त्रज्ञ कॉनरॅड श्मिट असे म्हणाले की सांख्यिकीय विश्लेषण दाखवते की नफ्याची पातळी ही कंपनीच्या भांडवलाच्या प्रमाणाच्या समानुपाती असते. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Die Durschschnittsprofitrate auf Grundlage des Marxschen Wertgesetzes|last=Schmidt|first=Conrad|year=1889|language=de}}&lt;/ref&gt; या विरोधाभासाला सामोरे जाताना, कार्ल मार्क्स कापिटालच्या तिसऱ्या खंडात स्पष्ट करतात की उत्पादनानंतर, भांडवलदार आपले भांडवल अशा कंपन्यांकडे पुनर्वितरित करतील ज्यांनी सर्वाधिक अतिरिक्त मूल्य दर निर्माण केले आहेत, जोपर्यंत उत्पादन क्षेत्रातील सर्व कंपन्यांसाठी अतिरिक्त मूल्याचा दर स्थिर होत नाही (कारण मार्क्सच्या मते भांडवल हे मूल्याचा आणि म्हणूनच नफ्याचा स्रोत नाही). यामुळे, वस्तूंच्या किमती श्रमाच्या मूल्यामुळे 'प्रेरित' होण्यापासून ''उत्पादन खर्चावर'' (मजुरी आणि वार्षिक नफ्याची बेरीज) अवलंबून असतील, &quot;वस्तूचे मूल्य आणि किंमत केवळ योगायोगाने आणि अपवादात्मक परिस्थितीतच जुळतात.&quot; पण, बोम-बावेर्क पहिल्या खंडात वस्तूचे मूल्य आणि किंमत यांच्यातील संबंधात मांडलेला विरोधाभास निदर्शनास आणतात, त्यामुळे मार्क्सवादी सिद्धांत विरोधाभासी आणि श्रमाधारित-मूल्य सिद्धांत अतार्किक वाटतो. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Karl Marx and the Close of his System|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|year=2011|isbn=978-1466347687|pages=19|language=en|quote=The value [of labour] was declared to be 'the common factor which appears in the exchange relation of commodities' (i. 13). We were told, in the form and with the emphasis of a stringent syllogistic conclusion, allowing of no exception, that to set down two commodities as equivalents in exchange implied that 'a common factor of the same magnitude' existed in both, to which each of the two 'must be reducible' (i. 11). (...) And now in the third volume (...) that individual commodities do and must exchange with each other in a proportion different from that of the labour incorporated in them, and this not accidentally and temporarily, but of necessity and permanently. I cannot help myself; I see here no explanation and reconciliation of a contradiction, but the bare contradiction itself. Marx's third volume contradicts the first. The theory of the average rate of profit and of the prices of production cannot be reconciled with the theory of value. This is the impression which must, I believe, be received by every logical thinker. And it seems to have been very generally accepted. Loria, in his lively and picturesque style, states that he feels himself forced to the 'harsh but just judgment' that Marx 'instead of a solution has presented a mystification.'|orig-year=1896}}&lt;/ref&gt;

बोम-बावेर्क यांचे ''भांडवलाचे साकारात्मक सिद्धांत(Positive Theorie des Kapitals),'' &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=MacVane|first=S.M.|date=1890|title=Boehm-Bawerk on Value and Wages|url=https://www.jstor.org/stable/1880831|journal=The Quarterly Journal of Economics|volume=5|issue=1|pages=24–43|doi=10.2307/1880831|issn=0033-5533|jstor=1880831|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20240427010246/https://www.jstor.org/stable/1880831|archive-date=2024-04-27|access-date=2024-04-27}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/library/book/positive-theory-capital|title=The Positive Theory of Capital|date=1889|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241213231302/https://mises.org/library/book/positive-theory-capital|archive-date=2024-12-13|access-date=2024-12-11}}&lt;/ref&gt; जे ''भांडवल आणि व्याजाचे'' दुसरा खंड म्हणून सादर केले गेले, त्यात अर्थव्यवस्थेच्या वेळखाऊ उत्पादन प्रक्रिया आणि त्यातून मिळणाऱ्या व्याज देयकांवर सविस्तर विवेचन केले आहे. ''परिशिष्टे (Exkurse)'' (१९२१) हा तिसरा खंड होता, जो दुसऱ्या खंडाच्या परिशिष्टांमधून तयार झाला. तिसरे पुस्तक (दुसऱ्या खंडाचा भाग), ''मूल्य आणि किंमत'' मेंगारच्या ''अर्थशास्त्राचे तत्त्वेमध्ये'' मांडलेल्या सीमांत उपयोगितेच्या कल्पनांचा विकास करते आणि असा युक्तिवाद करते की व्यक्तिनिष्ठ मूल्याची कल्पना सीमांतवादाशी संबंधित आहे, कारण वस्तूंना तेव्हाच मूल्य असते जेव्हा लोकांना त्या वस्तू हव्या असतात. हे तत्त्व स्पष्ट करण्यास, बोम-बावेर्क यांनी एका शेतकऱ्याचे व्यावहारिक उदाहरण वापरले, ज्याच्याकडे कापणीनंतर पुढच्या कापणीपर्यंत गरजा भागवण्यास पाच गोणी मका शिल्लक राहतो: &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=|title=The Positive Theory of Capital|last=Böhm-Bawerk, Eugen v.|publisher=Macmillan and Co.|year=1891|location=London|translator-last=William A. Smart|translator-link=William Smart (economist)|via=[[Internet Archive]]}}&lt;/ref&gt;


&quot;मितव्ययी असून, तो या गोण्यांच्या वर्षभरातील उपयोगासाठी आपल्या योजना आखतो. पुढच्या पिकापर्यंत आपल्या पोटा-पाणीसाठी त्याला एक गोणी ठेवणे आवश्यक आहे. स्वतःला ताकदवान आणि उत्साही ठेवण्यास, किंवा किमान जगण्याला पूरक म्हणून त्याला दुसरी गोणी लागते. यापेक्षा जास्त धान्य, मग ते भाकरीच्या स्वरूपात असो किंवा इतर पदार्थांच्या स्वरूपात, त्याला नको आहे. दुसरीकडे, काही प्राणीजन्य आहार असणे खूप बरे ठरेल, आणि म्हणूनच, कोंबडींसाठी तो तिसरी गोणी बाजूला ठेवतो. चौथी गोणी तो कडक दारू बनवण्यासाठी राखून ठेवतो. समजा... पाचव्या गोणीचा उपयोग करण्यापेक्षा त्याला काही चांगले सुचत नाही, म्हणून तो ती गोणी काही पोपटांना खाऊ घालतो, ज्यांच्या खोड्या त्याला हसवतात. धान्य वापरण्याच्या या विविध पद्धती महत्त्वाच्या बाबतीत समान नाहीत.... आणि आता, आपण कल्पनेत त्या शेतकऱ्याच्या जागी स्वतःला ठेवून विचारूया की, अशा परिस्थितीत, त्याच्या कल्याणाच्या दृष्टीने एका गोणी धान्याचे महत्त्व काय असेल?&lt;ref&gt;III.IV.9&lt;/ref&gt;


..  जर एक गोणी धान्य हरवले तर त्याला किती उपयुक्ततेचे नुकसान होईल? समजा आपण याचा सविस्तर विचार केला. जर त्याने हरवलेली गोणी स्वतःच्या वापरातून वजा करण्याचा विचार केला आणि दारू बनवण्यासाठी व पोपटांना खाऊ घालण्यासाठी धान्य वापरत राहून स्वतःचे आरोग्य आणि जीवन धोक्यात घातले, तर आपला शेतकरी फारसा शहाणा ठरणार नाही, हे स्पष्ट आहे. विचार करून आपल्याला हेच दिसेल की केवळ एकच मार्ग शक्य आहे: उरलेल्या चार गोण्यांसह, आपला शेतकरी चार सर्वात तातडीच्या गरजा पूर्ण करेल आणि केवळ शेवटच्या व सर्वात कमी महत्त्वाच्या गरजेची पूर्तता सोडून देईल, म्हणजेच सीमांत उपयोगिता — येथे, पोपट पाळणे.&quot;&lt;ref&gt;III.IV.10&lt;/ref&gt;

बोम-बावेर्कच्या मार्क्सच्या सिद्धांतांवरील टीकेवर मार्क्सवादी अर्थशास्त्रज्ञ निकोलाई बुखारीन यांनी टीका केली होती. त्यांच्या ''ऐतखाऊ वर्गाचे आर्थिक सिद्धांत(Политическая экономия рантье)'' (१९२७) मध्ये, &lt;ref&gt;[https://www.marxists.org/archive/bukharin/works/1927/leisure-economics/index.htm Economic Theory of the Leisure Class by Nikolai Bukharin 1927] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220606190031/https://www.marxists.org/archive/bukharin/works/1927/leisure-economics/index.htm}} at www.marxists.org&lt;/ref&gt; बुखारीन असे म्हणतात की बोम-बावेर्क यांची भूमिका &quot;बुर्जुआ राजकीय अर्थशास्त्राचा दिवाळखोरपणा व्यक्त करते&quot; आणि &quot;ऐतिहासिक गोष्टींकडे दुर्लक्ष करते&quot;. याउलट, ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञांनी बोम-बावेर्कच्या मार्क्सवरील टीकेला निर्णायक मानले आहे. &lt;ref&gt; [[Gottfried Haberler]] in [[Milorad M. Drachkovitch]] (ed.), ''Marxist Ideology in the Contemporary World – Its Appeals and Paradoxes'' (New York: Praeger, 1966), p. 124&lt;/ref&gt;

१८८० ते १९४७ दरम्यान बोम-बावेर्क यांनी कार्ल मेंगर यांनी १८४० ते १९२१ दरम्यान प्रथम स्पष्ट केलेल्या आरोपण सिद्धांतावर काम केले. या सिद्धांतानुसार, घटकांच्या किमती उत्पादनाच्या किमतींवरून ठरवल्या जातात. बोम-बावेर्क यांनी या सिद्धांताचा एक असा प्रकार सादर केला जो उद्योजकांना लक्ष्य करत होता आणि त्याचे तीन उदाहरणांमध्ये वर्गीकरण केले: 


१. जिथे a + b हे संयोजन असे असते की, स्वतःपणे a किंवा b यापैकी कोणताही घटक काहीही मूल्य निर्माण करत नाही. म्हणून, जर a किंवा b मुळे तोटा झाला, तर पूर्ण 'समूहा'चा दुसरा भाग पूर्णपणे मूल्यहीन होतो. याचा अर्थ असा होतो की, प्रत्येक घटकाचे मूल्य संपूर्ण समूहाएवढे असू शकते किंवा पर्यायाने त्याचे काहीही मूल्य नसू शकते (काउडर १७९). 


२. जिथे a + b + c हे संयोजन असे असते की, प्रत्येक भागाची पर्यायाने कमी उपयोगिता किंवा त्याहून कमी उपयोगिता असलेली दोन मूल्ये असतात. मग ही दोन मूल्ये कमाल आणि किमान मानली जातात. यामध्ये कमाल मूल्य हे समूहाचे मूल्य असते आणि किमान मूल्य हे स्वतंत्रपणे वापरल्या जाणाऱ्या प्रत्येक घटकाचे मूल्य असते. &quot;समजा की उरलेला हातमोजा चांदीची भांडी पॉलिश करण्यासाठी वापरला जाऊ शकतो. तर कमाल मूल्य हे संपूर्ण जोडीच्या मूल्यातून पॉलिशर म्हणून होणारा वापर वजा केल्यावर मिळणारे मूल्य असेल, आणि किमान मूल्य हे पॉलिशर म्हणून मिळणारे मूल्य असेल&quot; (काउडर १७९). 


३. हे फक्त हेच सांगते की दोन पूरक वस्तू मूळ संयोजनाच्या बाहेर कशा वापरल्या जाऊ शकतात आणि गमावलेल्या उत्पादक घटकांची जागा इतर घटकांनी भरून मूळ संयोजन कसे टिकवून ठेवता येते.

=== ग्रंथसूची ===

* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/rechteundverhlt00bhgoog|title=Rechte und Verhältnisse vom Standpunkt der volkswirtschaftlichen Güterlehre|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|date=1881|publisher=Wagnersche Universitäts-Buchhandlung|location=Innsbruck|language=de|access-date=17 August 2018}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/kapitalundkapit00bhgoog|title=Kapital und Kapitalzins|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|date=1884|publisher=Wagner'schen Universitäts-Buchhandlung|location=Innsbruck|language=de|access-date=17 August 2018}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/capitalandinter00smargoog|title=Capital and Interest, a critical history of economical theory|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|date=1890|publisher=Macmillan and Co.|location=London, New York|language=en|translator-last=Smart, William|access-date=17 August 2018|translator-link=William Smart (economist)}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/ultimatestandard00bh|title=The Ultimate Standard of Value|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|date=1890|publisher=American Academy of Political and Social Science|location=Philadelphia|language=en|access-date=17 August 2018}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/festgabenfurkarl00boen|title=Festgaben für Karl Knies zur fünfundsiebzigsten Wiederkehr seines Geburtstages in dankbarer Verehrung dargebracht von Eugen v. Böhm-Bawerk ... O.v. Boenigk ... J.B. Clark ... [u.a.] [microform]|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|last2=Knies|first2=Carl|last3=Boenigk|first3=Otto Freiherr von|date=1896|publisher=O. Haering|location=Berlin|language=de|access-date=17 August 2018}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/karlmarxandclos00macdgoog|title=Karl Marx and the Close of His System: A Criticism|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|date=1898|publisher=T. Fisher Unwin|location=London|language=en|translator-last=Macdonald, Alice M.|access-date=17 August 2018|translator-link=}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/einigestrittige00bhgoog|title=Einige strittige Fragen der Capitalstheorie: Drei Abhandlungen|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|date=1900|publisher=W. Braumüller|location=Wien|language=de|access-date=17 August 2018}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/recentliterature00bhuoft|title=Recent Literature on Interest|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|last2=Scott|first2=William A.|last3=Feilbogen|first3=Siegmund|date=1903|publisher=MacMillan|location=New York|language=en|access-date=17 August 2018}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/ControlOrEconomicLaw|title=Control or Economic Law|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|last2=Metz|first2=John R.|date=2010|publisher=Ludwig von Mises Institute|isbn=978-1933550718|language=en|access-date=17 August 2018}}
* {{स्रोत पुस्तक|title=Positive Theorie des Kapitals. 1. (Buch I–IV)|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|date=1921|publisher=G. Fischer|location=Jena|language=de}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/positivetheoryof00bhuoft|title=The Positive Theory of Capital|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|date=1923|publisher=G.E. Stechert|location=New York|language=en|translator-last=Smart, William|access-date=17 August 2018|translator-link=William Smart (economist)}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:इ.स. १९१४ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:इ.स. १८५१ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>e4fi6iglx8e1ofv9nus4g470e447q7z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690503</id>
      <parentid>2690488</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:53:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2690503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41828" sha1="gsbura8e85ozh87qqa6bcz40ummtefx" xml:space="preserve">
{{माहितीचौकट अर्थशास्त्रज्ञ|school_tradition=[[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवाद]]|institution=|doctoral_advisor=[[कार्ल क्नीस]], [[विल्हेल्म रॉशर]], [[ब्रुनो हिल्डेब्रांड]]|academic_advisors=|doctoral_students=|notable_students=[[जोसेफ शुमपीटर]], [[लुडविग फॉन मिसेस]], [[हेन्रिक ग्रोसमन]]|field=[[राजकीय अर्थव्यवस्था]]|alma_mater=[[हायडेलबर्ग विद्यापीठ]]&lt;br&gt;[[लाइपझिग विद्यापीठ]]&lt;br&gt;[[येना विद्यापीठ]]&lt;br&gt;[[युनिव्हर्सिटी ऑफ व्हियेना|व्हिएन्ना विद्यापीठ]]|influences=[[कार्ल्म मेंगर]]|contributions=[[गुंतागुंतीची उत्पादन पद्धती]]&lt;br&gt;[[काल-प्राधान्य]]&lt;br&gt; [[कार्ल मार्क्स]] यांच्या [[शोषण सिद्धांत|शोषण सिद्धांताचे]] टीका|awards=}}'''एउगेन बोम रिटर फॉन बावेर्क''' &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=|url=https://geschichte.univie.ac.at/en/persons/eugen-boehm-ritter-von-bawerk|title=Eugen Böhm Ritter von Bawerk, Prof. Dr.|date=2017-01-19|work=University of Vienna|language=en|access-date=2025-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250123194346/https://geschichte.univie.ac.at/en/persons/eugen-boehm-ritter-von-bawerk|archive-date=2025-01-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (लघु रूप: '''एउगेन फॉन बोम-बावेर्क''',  '''एउगेन बोम''' (जन्म १२ फेब्रुवारी १८५१ – २७ ऑगस्ट १९१४) हे [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन-स्कूलचे]] एक विचारवंत आणि राजकीय अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी १८९५ ते १९०४ दरम्यान ऑस्ट्रियाचे अर्थमंत्री म्हणून अधूनमधून काम केले. बोम-बावेर्क हे गुंतागुंतीची उत्पादन पद्धतीच्या सिद्धांतासाठी ओळखले जातात, जो उत्पादकता वाढवण्यास [[भांडवल|भांडवली वस्तूंच्या]] गुंतवणुकीच्या केवळ भांडवली केंद्रिततेवरच नव्हे, तर काल-केंद्रिततेवरही भर देतो. त्यांनी काल-प्राधान्यावर केंद्रित असलेला व्याजदर सिद्धांत मांडला. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://oll.libertyfund.org/titles/smart-the-positive-theory-of-capital|title=The Positive Theory of Capital|last=von Böhm-Bawerk|first=Eugen|publisher=Liberty Fund|year=2007|page=239|translator-last=William Smart|chapter=Book V, Chapter I|quote=Present goods are, as a rule, preferred to future goods of equal quantity and quality. This proposition is the kernel and centre of the interest-theory which I have to present|author-link=Eugen von Böhm-Bawerk|access-date=November 25, 2025|orig-year=1889|translator-link=William Smart (economist)}}&lt;/ref&gt; त्यांनी [[मार्क्सवाद]] आणि मार्क्सच्या श्रमाधारित मूल्य सिद्धांतावर एक मोठी टीका देखील लिहिली.

== चरित्र ==
[[चित्र:Böhm-Bawerk_-_Karl_Marx_and_the_close_of_his_system,_1949_-_5832246_IT-ICCU-TO0-0319327_0005_h.tif|इवलेसे|''कार्ल मार्क्स आणि त्याच्या प्रणालीचा समारोप'' या लेखाचे [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजीत]] मुखपृष्ठ]]
एउगेन बोम यांचा जन्म १२ फेब्रुवारी १८५१ रोजी [[ब्रनो]] (जर्मन: ''Brünn''), मोराव्हिया, [[ऑस्ट्रियन साम्राज्य]] येथे झाला. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/articles-interest/biography-eugen-von-bohm-bawerk-1851-1914|title=Mises Institute: Eugen von Bohm Bawerk|date=August 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250213101943/https://mises.org/articles-interest/biography-eugen-von-bohm-bawerk-1851-1914|archive-date=2025-02-13|access-date=2024-12-11}}&lt;/ref&gt; [[युनिव्हर्सिटी ऑफ व्हियेना|व्हिएन्ना विद्यापीठात]] वकिलीचे शिक्षण घेत असताना, बोम-बावेर्क यांनी कार्ल मेंगर यांचे ''अर्थशास्त्राचे तत्त्वे (प्रिन्सिपल्स ऑफ इकॉनॉमिक्स)'' वाचले आणि त्यांच्या सिद्धांतांचे अनुयायी बनले, जरी त्यांनी कधीही त्यांच्या हाताखाली शिक्षण घेतले नाही. जोसेफ शुमपीटर यांनी बोम-बावेर्क यांना &quot;मेंगरचे इतके उत्साही शिष्य की इतर प्रभावांचा शोधायची काही गरजच आहे.&quot; व्हिएन्ना विद्यापीठातील त्यांच्या काळात, ते फ्रेडरिक फॉन वीजर यांचे चांगले मित्र बनले, जे नंतर त्यांचे मेहुणे झाले. व्हिएन्नानंतर, त्यांनी [[हायडेलबर्ग विद्यापीठ|हायडेलबर्ग]], लाइपझिग आणि येना विद्यापीठांमध्ये राजकीय अर्थशास्त्र आणि [[सामाजिक शास्त्र|समाजशास्त्राचा]] शिकले, &lt;ref name=&quot;amer&quot;&gt;{{Americana|wstitle=Böhm Bawerk, Eugen von|year=1920}} &lt;/ref&gt; कार्ल क्नीस, विल्हेल्म रॉशर आणि ब्रुनो हिल्डेब्रांडच्या हाताखाली. &lt;ref name=&quot;nie&quot;&gt;{{Cite NIE|wstitle=Boehm von Bawerk, Eugen|year=1905}} &lt;/ref&gt;

१८८९ मध्ये बोम-बावेर्क व्हिएन्नामध्ये अर्थ मंत्रालयात सल्लागार बनले आणि त्यांनी कर आकारणीच्या सर्व प्रश्नांवर कनिष्ठ सभागृहात सरकारचे प्रतिनिधि बनले. &lt;ref name=&quot;eb1911&quot;&gt;{{Cite EB1911|wstitle=Boehm von Bawerk, Eugen}}  &lt;/ref&gt; त्यांनी एका प्रत्यक्ष कर सुधारणेसाठी एक प्रस्ताव तयार केला. त्यावेळी ऑस्ट्रियन प्रणालीनुसार उत्पादनावर, विशेषतः युद्धकाळात, मोठ्या प्रमाणात कर आकारला जात होता, ज्यामुळे गुंतवणुकीला मोठा परावर्तक येत होता. बोम-बावेर्कच्या प्रस्तावात आधुनिक आयकर प्रणालीची मागणी केली होती, जी लवकरच मंजूर झाली आणि पुढील काही वर्षांत यशस्वी ठरली.

बोम-बावेर्क १८९५ मध्ये थोड्या काळासाठी [[ऑस्ट्रिया|ऑस्ट्रियाचे]] अर्थमंत्री बनले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://miwi-institut.de/archives/3052#:~:text=In%201895%2C%20B%C3%B6hm%2DBawerk%20was,an%20upper%20level%20government%20body.|title=The life and works of Böhm-Bawerk|date=25 December 2023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203080845/https://miwi-institut.de/archives/3052#:~:text=In%201895%2C%20B%C3%B6hm%2DBawerk%20was,an%20upper%20level%20government%20body.|archive-date=3 December 2024|access-date=11 December 2024}}&lt;/ref&gt; या पदावर दुसऱ्यांदा थोड्या काळासाठी राहिल्यानंतर, तिसऱ्यांदा नियुक्ती झाल्यावर ते १९०० ते १९०४ पर्यंत या पदावर राहिले. तेथे त्यांनी कायदेशीररित्या निश्चित केलेल्या [[सुवर्ण विनिमय परिमाण|सुवर्ण मानकाचे]] आणि संतुलित अर्थसंकल्पाचे काटेकोरपणे पालन करण्यास सतत वाद घातला. १९०२ मध्ये त्यांनी साखरेवरील अनुदान रद्द केले, जे जवळजवळ दोन शतकांपासून ऑस्ट्रियाच्या अर्थव्यवस्थेचे एक वैशिष्ट्य होते. शेवटी १९०४ मध्ये त्यांनी राजीनामा दिला, जेव्हा सैन्याकडून वाढलेल्या आर्थिक मागण्यांमुळे अर्थसंकल्प असंतुलित होण्याची शक्यता निर्माण झाली. आर्थिक इतिहासकार आलेक्सांदेर गेर्शेनक्रोन यांनी त्यांच्या &quot;चिंगूस, 'एकही पैसा जास्ती खर्च न करण्याच्या'&quot; धोरणांवर टीका केली आणि सार्वजनिक कामांवर जास्त खर्च करण्याच्या बोम-बावेर्क यांच्या अनिच्छेवरही टीका केली. जोसेफ शुमपीटर यांनी &quot;देशाच्या आर्थिक स्थिरतेसाठी&quot; बोम-बावेर्क यांनी केलेल्या प्रयत्नांची प्रशंसा केली. १९८४ पासून २००२ मध्ये [[युरो]] चलनात येईपर्यंत शंभर शिलिंगच्या नोटेवर त्यांचे चित्र झळकत होते.

त्यांनी १८८० आणि १८९० च्या दशकात [[कार्ल मार्क्स|कार्ल मार्क्सच्या]] अर्थशास्त्रावर अतिशय टीका लिहिल्या आणि रुडॉल्फ हिल्फरडिंगसह अनेक प्रमुख मार्क्सवादी १९०५-०६ मध्ये त्यांच्या परिसंवादाला आले होते. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/podcasts/marx-and-marxism/eugen-von-boehm-bawerks-critique-karl-marx|title=Eugen von Boehm-Bawerk's Critique of Karl Marx|date=29 May 2004|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203102311/https://mises.org/podcasts/marx-and-marxism/eugen-von-boehm-bawerks-critique-karl-marx|archive-date=3 December 2024|access-date=11 December 2024}}&lt;/ref&gt; तो १९०४ मध्ये व्हिएन्ना विद्यापीठात प्राध्यापक पदावर रुजू होऊन पुन्हा शिकवू लागले. तेथील त्यांच्या अनेक विद्यार्थ्यांमध्ये जोसेफ शुमपीटर, लुडविग फॉन मिसेस आणि हेन्रिक ग्रोसमन यांचा समावेश होता. १९१४ मध्ये त्यांचे निधन झाले.

जॉर्ज रेसमन यांनी त्यांना &quot;लुडविग फॉन मिसेस यांच्यानंतर&quot; दुसरे सर्वात महत्त्वाचे ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञ असे संबोधले आहे. &lt;ref name=&quot;reisman&quot;&gt; [[George Reisman]]. https://mises.org/journals/qjae/pdf/qjae5_3_4.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212194326/http://mises.org/journals/qjae/pdf/qjae5_3_4.pdf}} (2/8/2012).&lt;/ref&gt; यापुढे:&lt;blockquote&gt;मला हे पूर्णपणे शक्य वाटते की मिसेस यांनी बोम-बावेर्क यांना सर्वात महत्त्वाचे ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञ संबोधले असेल. &lt;/blockquote&gt;

== साहित्य ==
लुडविग फॉन मिसेस यांनी &quot;आधुनिक आर्थिक सिद्धांतातील सर्वात उत्कृष्ट योगदान&quot; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/library/economic-freedom-and-interventionism/html/p/133|title=Books / Digital Text|website=Mises Institute|language=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204023954/https://mises.org/library/economic-freedom-and-interventionism/html/p/133|archive-date=2023-12-04|access-date=2021-01-03}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jstor.org/stable/1817363?seq=1|title=Reviewed Work: Capital und Capitalzins by Eugen von Böhm-Bawerk Review by: Frank A. Fetter|jstor=1817363}}&lt;/ref&gt; असे घोषित केलेल्या ''भांडवल आणि व्याज (Capital und Capitalzins)'' च्या पहिल्या खंडाचे शीर्षक ''व्याजू सिद्धांतांचे इतिहास आणि टीका(Geschichte und Kritik der Capitalzinstheorien)'' असे होते. हा [[व्याज|व्याजाच्या]] पर्यायी उपचारांचा एक सखोल अभ्यास आहे: उपयोग सिद्धांत, उत्पादकता सिद्धांत, संयम सिद्धांत इत्यादी.

यात [[कार्ल मार्क्स|मार्क्सच्या]] शोषण सिद्धांतावरील टीकासुद्धा केली. बोम-बावेर्क असे म्हणाले की भांडवलदार आपल्या कामगारांचे शोषण करत नाहीत; उलट, ते कामगारांना त्यांच्या उत्पादित वस्तूंच्या महसुलाच्या खूप आधीच उत्पन्न देऊन मदत करतात. ते म्हणतात, &quot;भांडवलाच्या खर्चावर श्रम आपला वाटा वाढवू शकत नाही.&quot; विशेषतः, ते असे म्हणाले की मार्क्सवादी शोषण सिद्धांत [[उत्पादन (अर्थशास्त्र)|उत्पादनातील]] कालाच्या आयामाकडे दुर्लक्ष करतो, ज्याची चर्चा त्यांनी त्यांच्या गुंतागुंतीची उत्पादन पद्धतीच्या सिद्धांतात केली आहे, आणि भांडवलशाही उद्योगांमधील नफ्याचे पुनर्वितरण हे चलनविषयक धोरणासाठी एक महत्त्वपूर्ण साधन म्हणून व्याजदराचे महत्त्व कमी करेल. बोम-बावेर्कच्या मते, या टीकेतून असा निष्कर्ष निघतो की, उत्पादनाचे संपूर्ण मूल्य कामगाराद्वारे निर्माण होत नाही, तर श्रमाला केवळ कोणत्याही अपेक्षित उत्पादनाच्या वर्तमान मूल्यावरच मोबदला दिला जाऊ शकतो.

''मार्क्स आणि त्यांच्या प्रणालीचा निष्कर्ष (Zum Abschluss des Marxschen Systems)'' (१८९६) या ग्रंथात मार्क्सच्या मूल्याच्या विश्लेषणाचे परीक्षण केले आहे. यात असा दावा केला आहे की मार्क्सच्या प्रणालीतील मूळ चूक ही त्याच्या मूल्याच्या नियमातील स्व-विरोधाभासामुळे निर्माण झाली आहे, म्हणजेच मार्क्सच्या ''[[दास कॅपिटल|कापिटालच्या]]'' तिसऱ्या खंडातील नफ्याचा दर आणि उत्पादनाच्या किमती पहिल्या खंडातील मार्क्सच्या मूल्य सिद्धांताशी कशा विसंगत आहेत. तसेच, स्थायी किंमत निश्चित करण्यात [[मागणी व पुरवठा|पुरवठा आणि मागणीच्या]] प्रभावाला कमी लेखल्याबद्दल आणि अशा संकल्पनांबाबत हेतुपुरस्सर संदिग्धता ठेवल्याबद्दलही तो मार्क्सवर टीका करतो.

कापिटालच्या पहिल्या खंडाच्या पहिल्या धडात, कार्ल मार्क्सने असे प्रतिज्ञा मांडले की कोणत्याही वस्तूचे मूल्य सामान्यतः त्यासाठी लागणाऱ्या श्रमाच्या प्रमाणावरून ठरते, आणि विषमता हा केवळ एक तात्पुरता अपवाद असतो. म्हणजे, निर्माण होणाऱ्या मूल्याची पातळी ही कंपनीच्या भांडवलाच्या प्रमाणापासून पूर्णपणे स्वतंत्र असते. अर्थात, एका कंपनीच्या भांडवलाच्या सेंद्रिय रचनेचा (म्हणजे भांडवलाचे प्रमाण आणि श्रमाचे प्रमाण यांचे गुणोत्तर) निर्माण होणाऱ्या नफ्यावर कोणताही परिणाम होत नाही. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Karl Marx and the Close of his System|last=Böhm Bawerk|first=Eugen von|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|year=2011|isbn=978-1466347687|page=13|language=en|quote=According [to Karl Marx], given an equal rate of surplus value, every branch of production must show a different, a special rate of profit, on the condition certainly, which Marx has hitherto always assumed, that commodities exchange with each other 'according to their values', or in proportion to the work embodied in them.|orig-year=1896}}&lt;/ref&gt; तरीही, मार्क्सवादी अर्थशास्त्रज्ञ कॉनरॅड श्मिट असे म्हणाले की सांख्यिकीय विश्लेषण दाखवते की नफ्याची पातळी ही कंपनीच्या भांडवलाच्या प्रमाणाच्या समानुपाती असते. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Die Durschschnittsprofitrate auf Grundlage des Marxschen Wertgesetzes|last=Schmidt|first=Conrad|year=1889|language=de}}&lt;/ref&gt; या विरोधाभासाला सामोरे जाताना, कार्ल मार्क्स कापिटालच्या तिसऱ्या खंडात स्पष्ट करतात की उत्पादनानंतर, भांडवलदार आपले भांडवल अशा कंपन्यांकडे पुनर्वितरित करतील ज्यांनी सर्वाधिक अतिरिक्त मूल्य दर निर्माण केले आहेत, जोपर्यंत उत्पादन क्षेत्रातील सर्व कंपन्यांसाठी अतिरिक्त मूल्याचा दर स्थिर होत नाही (कारण मार्क्सच्या मते भांडवल हे मूल्याचा आणि म्हणूनच नफ्याचा स्रोत नाही). यामुळे, वस्तूंच्या किमती श्रमाच्या मूल्यामुळे 'प्रेरित' होण्यापासून ''उत्पादन खर्चावर'' (मजुरी आणि वार्षिक नफ्याची बेरीज) अवलंबून असतील, &quot;वस्तूचे मूल्य आणि किंमत केवळ योगायोगाने आणि अपवादात्मक परिस्थितीतच जुळतात.&quot; पण, बोम-बावेर्क पहिल्या खंडात वस्तूचे मूल्य आणि किंमत यांच्यातील संबंधात मांडलेला विरोधाभास निदर्शनास आणतात, त्यामुळे मार्क्सवादी सिद्धांत विरोधाभासी आणि श्रमाधारित-मूल्य सिद्धांत अतार्किक वाटतो. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Karl Marx and the Close of his System|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|year=2011|isbn=978-1466347687|pages=19|language=en|quote=The value [of labour] was declared to be 'the common factor which appears in the exchange relation of commodities' (i. 13). We were told, in the form and with the emphasis of a stringent syllogistic conclusion, allowing of no exception, that to set down two commodities as equivalents in exchange implied that 'a common factor of the same magnitude' existed in both, to which each of the two 'must be reducible' (i. 11). (...) And now in the third volume (...) that individual commodities do and must exchange with each other in a proportion different from that of the labour incorporated in them, and this not accidentally and temporarily, but of necessity and permanently. I cannot help myself; I see here no explanation and reconciliation of a contradiction, but the bare contradiction itself. Marx's third volume contradicts the first. The theory of the average rate of profit and of the prices of production cannot be reconciled with the theory of value. This is the impression which must, I believe, be received by every logical thinker. And it seems to have been very generally accepted. Loria, in his lively and picturesque style, states that he feels himself forced to the 'harsh but just judgment' that Marx 'instead of a solution has presented a mystification.'|orig-year=1896}}&lt;/ref&gt;

बोम-बावेर्क यांचे ''भांडवलाचे साकारात्मक सिद्धांत(Positive Theorie des Kapitals),'' &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=MacVane|first=S.M.|date=1890|title=Boehm-Bawerk on Value and Wages|url=https://www.jstor.org/stable/1880831|journal=The Quarterly Journal of Economics|volume=5|issue=1|pages=24–43|doi=10.2307/1880831|issn=0033-5533|jstor=1880831|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20240427010246/https://www.jstor.org/stable/1880831|archive-date=2024-04-27|access-date=2024-04-27}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/library/book/positive-theory-capital|title=The Positive Theory of Capital|date=1889|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241213231302/https://mises.org/library/book/positive-theory-capital|archive-date=2024-12-13|access-date=2024-12-11}}&lt;/ref&gt; जे ''भांडवल आणि व्याजाचे'' दुसरा खंड म्हणून सादर केले गेले, त्यात अर्थव्यवस्थेच्या वेळखाऊ उत्पादन प्रक्रिया आणि त्यातून मिळणाऱ्या व्याज देयकांवर सविस्तर विवेचन केले आहे. ''परिशिष्टे (Exkurse)'' (१९२१) हा तिसरा खंड होता, जो दुसऱ्या खंडाच्या परिशिष्टांमधून तयार झाला. तिसरे पुस्तक (दुसऱ्या खंडाचा भाग), ''मूल्य आणि किंमत'' मेंगारच्या ''अर्थशास्त्राचे तत्त्वेमध्ये'' मांडलेल्या सीमांत उपयोगितेच्या कल्पनांचा विकास करते आणि असा युक्तिवाद करते की व्यक्तिनिष्ठ मूल्याची कल्पना सीमांतवादाशी संबंधित आहे, कारण वस्तूंना तेव्हाच मूल्य असते जेव्हा लोकांना त्या वस्तू हव्या असतात. हे तत्त्व स्पष्ट करण्यास, बोम-बावेर्क यांनी एका शेतकऱ्याचे व्यावहारिक उदाहरण वापरले, ज्याच्याकडे कापणीनंतर पुढच्या कापणीपर्यंत गरजा भागवण्यास पाच गोणी मका शिल्लक राहतो: &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=|title=The Positive Theory of Capital|last=Böhm-Bawerk, Eugen v.|publisher=Macmillan and Co.|year=1891|location=London|translator-last=William A. Smart|translator-link=William Smart (economist)|via=[[Internet Archive]]}}&lt;/ref&gt;


&quot;मितव्ययी असून, तो या गोण्यांच्या वर्षभरातील उपयोगासाठी आपल्या योजना आखतो. पुढच्या पिकापर्यंत आपल्या पोटा-पाणीसाठी त्याला एक गोणी ठेवणे आवश्यक आहे. स्वतःला ताकदवान आणि उत्साही ठेवण्यास, किंवा किमान जगण्याला पूरक म्हणून त्याला दुसरी गोणी लागते. यापेक्षा जास्त धान्य, मग ते भाकरीच्या स्वरूपात असो किंवा इतर पदार्थांच्या स्वरूपात, त्याला नको आहे. दुसरीकडे, काही प्राणीजन्य आहार असणे खूप बरे ठरेल, आणि म्हणूनच, कोंबडींसाठी तो तिसरी गोणी बाजूला ठेवतो. चौथी गोणी तो कडक दारू बनवण्यासाठी राखून ठेवतो. समजा... पाचव्या गोणीचा उपयोग करण्यापेक्षा त्याला काही चांगले सुचत नाही, म्हणून तो ती गोणी काही पोपटांना खाऊ घालतो, ज्यांच्या खोड्या त्याला हसवतात. धान्य वापरण्याच्या या विविध पद्धती महत्त्वाच्या बाबतीत समान नाहीत.... आणि आता, आपण कल्पनेत त्या शेतकऱ्याच्या जागी स्वतःला ठेवून विचारूया की, अशा परिस्थितीत, त्याच्या कल्याणाच्या दृष्टीने एका गोणी धान्याचे महत्त्व काय असेल?&lt;ref&gt;III.IV.9&lt;/ref&gt;


..  जर एक गोणी धान्य हरवले तर त्याला किती उपयुक्ततेचे नुकसान होईल? समजा आपण याचा सविस्तर विचार केला. जर त्याने हरवलेली गोणी स्वतःच्या वापरातून वजा करण्याचा विचार केला आणि दारू बनवण्यासाठी व पोपटांना खाऊ घालण्यासाठी धान्य वापरत राहून स्वतःचे आरोग्य आणि जीवन धोक्यात घातले, तर आपला शेतकरी फारसा शहाणा ठरणार नाही, हे स्पष्ट आहे. विचार करून आपल्याला हेच दिसेल की केवळ एकच मार्ग शक्य आहे: उरलेल्या चार गोण्यांसह, आपला शेतकरी चार सर्वात तातडीच्या गरजा पूर्ण करेल आणि केवळ शेवटच्या व सर्वात कमी महत्त्वाच्या गरजेची पूर्तता सोडून देईल, म्हणजेच सीमांत उपयोगिता — येथे, पोपट पाळणे.&quot;&lt;ref&gt;III.IV.10&lt;/ref&gt;

बोम-बावेर्कच्या मार्क्सच्या सिद्धांतांवरील टीकेवर मार्क्सवादी अर्थशास्त्रज्ञ निकोलाई बुखारीन यांनी टीका केली होती. त्यांच्या ''ऐतखाऊ वर्गाचे आर्थिक सिद्धांत(Политическая экономия рантье)'' (१९२७) मध्ये, &lt;ref&gt;[https://www.marxists.org/archive/bukharin/works/1927/leisure-economics/index.htm Economic Theory of the Leisure Class by Nikolai Bukharin 1927] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220606190031/https://www.marxists.org/archive/bukharin/works/1927/leisure-economics/index.htm}} at www.marxists.org&lt;/ref&gt; बुखारीन असे म्हणतात की बोम-बावेर्क यांची भूमिका &quot;बुर्जुआ राजकीय अर्थशास्त्राचा दिवाळखोरपणा व्यक्त करते&quot; आणि &quot;ऐतिहासिक गोष्टींकडे दुर्लक्ष करते&quot;. याउलट, ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञांनी बोम-बावेर्कच्या मार्क्सवरील टीकेला निर्णायक मानले आहे. &lt;ref&gt; [[Gottfried Haberler]] in [[Milorad M. Drachkovitch]] (ed.), ''Marxist Ideology in the Contemporary World – Its Appeals and Paradoxes'' (New York: Praeger, 1966), p. 124&lt;/ref&gt;

१८८० ते १९४७ दरम्यान बोम-बावेर्क यांनी कार्ल मेंगर यांनी १८४० ते १९२१ दरम्यान प्रथम स्पष्ट केलेल्या आरोपण सिद्धांतावर काम केले. या सिद्धांतानुसार, घटकांच्या किमती उत्पादनाच्या किमतींवरून ठरवल्या जातात. बोम-बावेर्क यांनी या सिद्धांताचा एक असा प्रकार सादर केला जो उद्योजकांना लक्ष्य करत होता आणि त्याचे तीन उदाहरणांमध्ये वर्गीकरण केले: 


१. जिथे a + b हे संयोजन असे असते की, स्वतःपणे a किंवा b यापैकी कोणताही घटक काहीही मूल्य निर्माण करत नाही. म्हणून, जर a किंवा b मुळे तोटा झाला, तर पूर्ण 'समूहा'चा दुसरा भाग पूर्णपणे मूल्यहीन होतो. याचा अर्थ असा होतो की, प्रत्येक घटकाचे मूल्य संपूर्ण समूहाएवढे असू शकते किंवा पर्यायाने त्याचे काहीही मूल्य नसू शकते (काउडर १७९). 


२. जिथे a + b + c हे संयोजन असे असते की, प्रत्येक भागाची पर्यायाने कमी उपयोगिता किंवा त्याहून कमी उपयोगिता असलेली दोन मूल्ये असतात. मग ही दोन मूल्ये कमाल आणि किमान मानली जातात. यामध्ये कमाल मूल्य हे समूहाचे मूल्य असते आणि किमान मूल्य हे स्वतंत्रपणे वापरल्या जाणाऱ्या प्रत्येक घटकाचे मूल्य असते. &quot;समजा की उरलेला हातमोजा चांदीची भांडी पॉलिश करण्यासाठी वापरला जाऊ शकतो. तर कमाल मूल्य हे संपूर्ण जोडीच्या मूल्यातून पॉलिशर म्हणून होणारा वापर वजा केल्यावर मिळणारे मूल्य असेल, आणि किमान मूल्य हे पॉलिशर म्हणून मिळणारे मूल्य असेल&quot; (काउडर १७९). 


३. हे फक्त हेच सांगते की दोन पूरक वस्तू मूळ संयोजनाच्या बाहेर कशा वापरल्या जाऊ शकतात आणि गमावलेल्या उत्पादक घटकांची जागा इतर घटकांनी भरून मूळ संयोजन कसे टिकवून ठेवता येते.

=== ग्रंथसूची ===

* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/rechteundverhlt00bhgoog|title=Rechte und Verhältnisse vom Standpunkt der volkswirtschaftlichen Güterlehre|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|date=1881|publisher=Wagnersche Universitäts-Buchhandlung|location=Innsbruck|language=de|access-date=17 August 2018}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/kapitalundkapit00bhgoog|title=Kapital und Kapitalzins|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|date=1884|publisher=Wagner'schen Universitäts-Buchhandlung|location=Innsbruck|language=de|access-date=17 August 2018}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/capitalandinter00smargoog|title=Capital and Interest, a critical history of economical theory|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|date=1890|publisher=Macmillan and Co.|location=London, New York|language=en|translator-last=Smart, William|access-date=17 August 2018|translator-link=William Smart (economist)}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/ultimatestandard00bh|title=The Ultimate Standard of Value|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|date=1890|publisher=American Academy of Political and Social Science|location=Philadelphia|language=en|access-date=17 August 2018}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/festgabenfurkarl00boen|title=Festgaben für Karl Knies zur fünfundsiebzigsten Wiederkehr seines Geburtstages in dankbarer Verehrung dargebracht von Eugen v. Böhm-Bawerk ... O.v. Boenigk ... J.B. Clark ... [u.a.] [microform]|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|last2=Knies|first2=Carl|last3=Boenigk|first3=Otto Freiherr von|date=1896|publisher=O. Haering|location=Berlin|language=de|access-date=17 August 2018}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/karlmarxandclos00macdgoog|title=Karl Marx and the Close of His System: A Criticism|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|date=1898|publisher=T. Fisher Unwin|location=London|language=en|translator-last=Macdonald, Alice M.|access-date=17 August 2018|translator-link=}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/einigestrittige00bhgoog|title=Einige strittige Fragen der Capitalstheorie: Drei Abhandlungen|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|date=1900|publisher=W. Braumüller|location=Wien|language=de|access-date=17 August 2018}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/recentliterature00bhuoft|title=Recent Literature on Interest|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|last2=Scott|first2=William A.|last3=Feilbogen|first3=Siegmund|date=1903|publisher=MacMillan|location=New York|language=en|access-date=17 August 2018}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/ControlOrEconomicLaw|title=Control or Economic Law|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|last2=Metz|first2=John R.|date=2010|publisher=Ludwig von Mises Institute|isbn=978-1933550718|language=en|access-date=17 August 2018}}
* {{स्रोत पुस्तक|title=Positive Theorie des Kapitals. 1. (Buch I–IV)|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|date=1921|publisher=G. Fischer|location=Jena|language=de}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/positivetheoryof00bhuoft|title=The Positive Theory of Capital|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|date=1923|publisher=G.E. Stechert|location=New York|language=en|translator-last=Smart, William|access-date=17 August 2018|translator-link=William Smart (economist)}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:इ.स. १९१४ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:इ.स. १८५१ मधील जन्म]]
[[वर्ग:ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञ]]</text>
      <sha1>gsbura8e85ozh87qqa6bcz40ummtefx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690504</id>
      <parentid>2690503</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:53:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2690504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41889" sha1="pz3oyibtifj9ztwuz9jl95izerhxr7i" xml:space="preserve">
{{माहितीचौकट अर्थशास्त्रज्ञ|school_tradition=[[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवाद]]|institution=|doctoral_advisor=[[कार्ल क्नीस]], [[विल्हेल्म रॉशर]], [[ब्रुनो हिल्डेब्रांड]]|academic_advisors=|doctoral_students=|notable_students=[[जोसेफ शुमपीटर]], [[लुडविग फॉन मिसेस]], [[हेन्रिक ग्रोसमन]]|field=[[राजकीय अर्थव्यवस्था]]|alma_mater=[[हायडेलबर्ग विद्यापीठ]]&lt;br&gt;[[लाइपझिग विद्यापीठ]]&lt;br&gt;[[येना विद्यापीठ]]&lt;br&gt;[[युनिव्हर्सिटी ऑफ व्हियेना|व्हिएन्ना विद्यापीठ]]|influences=[[कार्ल्म मेंगर]]|contributions=[[गुंतागुंतीची उत्पादन पद्धती]]&lt;br&gt;[[काल-प्राधान्य]]&lt;br&gt; [[कार्ल मार्क्स]] यांच्या [[शोषण सिद्धांत|शोषण सिद्धांताचे]] टीका|awards=}}'''एउगेन बोम रिटर फॉन बावेर्क''' &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=|url=https://geschichte.univie.ac.at/en/persons/eugen-boehm-ritter-von-bawerk|title=Eugen Böhm Ritter von Bawerk, Prof. Dr.|date=2017-01-19|work=University of Vienna|language=en|access-date=2025-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250123194346/https://geschichte.univie.ac.at/en/persons/eugen-boehm-ritter-von-bawerk|archive-date=2025-01-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (लघु रूप: '''एउगेन फॉन बोम-बावेर्क''',  '''एउगेन बोम''' (जन्म १२ फेब्रुवारी १८५१ – २७ ऑगस्ट १९१४) हे [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन-स्कूलचे]] एक विचारवंत आणि राजकीय अर्थशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी १८९५ ते १९०४ दरम्यान ऑस्ट्रियाचे अर्थमंत्री म्हणून अधूनमधून काम केले. बोम-बावेर्क हे गुंतागुंतीची उत्पादन पद्धतीच्या सिद्धांतासाठी ओळखले जातात, जो उत्पादकता वाढवण्यास [[भांडवल|भांडवली वस्तूंच्या]] गुंतवणुकीच्या केवळ भांडवली केंद्रिततेवरच नव्हे, तर काल-केंद्रिततेवरही भर देतो. त्यांनी काल-प्राधान्यावर केंद्रित असलेला व्याजदर सिद्धांत मांडला. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://oll.libertyfund.org/titles/smart-the-positive-theory-of-capital|title=The Positive Theory of Capital|last=von Böhm-Bawerk|first=Eugen|publisher=Liberty Fund|year=2007|page=239|translator-last=William Smart|chapter=Book V, Chapter I|quote=Present goods are, as a rule, preferred to future goods of equal quantity and quality. This proposition is the kernel and centre of the interest-theory which I have to present|author-link=Eugen von Böhm-Bawerk|access-date=November 25, 2025|orig-year=1889|translator-link=William Smart (economist)}}&lt;/ref&gt; त्यांनी [[मार्क्सवाद]] आणि मार्क्सच्या श्रमाधारित मूल्य सिद्धांतावर एक मोठी टीका देखील लिहिली.

== चरित्र ==
[[चित्र:Böhm-Bawerk_-_Karl_Marx_and_the_close_of_his_system,_1949_-_5832246_IT-ICCU-TO0-0319327_0005_h.tif|इवलेसे|''कार्ल मार्क्स आणि त्याच्या प्रणालीचा समारोप'' या लेखाचे [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजीत]] मुखपृष्ठ]]
एउगेन बोम यांचा जन्म १२ फेब्रुवारी १८५१ रोजी [[ब्रनो]] (जर्मन: ''Brünn''), मोराव्हिया, [[ऑस्ट्रियन साम्राज्य]] येथे झाला. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/articles-interest/biography-eugen-von-bohm-bawerk-1851-1914|title=Mises Institute: Eugen von Bohm Bawerk|date=August 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250213101943/https://mises.org/articles-interest/biography-eugen-von-bohm-bawerk-1851-1914|archive-date=2025-02-13|access-date=2024-12-11}}&lt;/ref&gt; [[युनिव्हर्सिटी ऑफ व्हियेना|व्हिएन्ना विद्यापीठात]] वकिलीचे शिक्षण घेत असताना, बोम-बावेर्क यांनी कार्ल मेंगर यांचे ''अर्थशास्त्राचे तत्त्वे (प्रिन्सिपल्स ऑफ इकॉनॉमिक्स)'' वाचले आणि त्यांच्या सिद्धांतांचे अनुयायी बनले, जरी त्यांनी कधीही त्यांच्या हाताखाली शिक्षण घेतले नाही. जोसेफ शुमपीटर यांनी बोम-बावेर्क यांना &quot;मेंगरचे इतके उत्साही शिष्य की इतर प्रभावांचा शोधायची काही गरजच आहे.&quot; व्हिएन्ना विद्यापीठातील त्यांच्या काळात, ते फ्रेडरिक फॉन वीजर यांचे चांगले मित्र बनले, जे नंतर त्यांचे मेहुणे झाले. व्हिएन्नानंतर, त्यांनी [[हायडेलबर्ग विद्यापीठ|हायडेलबर्ग]], लाइपझिग आणि येना विद्यापीठांमध्ये राजकीय अर्थशास्त्र आणि [[सामाजिक शास्त्र|समाजशास्त्राचा]] शिकले, &lt;ref name=&quot;amer&quot;&gt;{{Americana|wstitle=Böhm Bawerk, Eugen von|year=1920}} &lt;/ref&gt; कार्ल क्नीस, विल्हेल्म रॉशर आणि ब्रुनो हिल्डेब्रांडच्या हाताखाली. &lt;ref name=&quot;nie&quot;&gt;{{Cite NIE|wstitle=Boehm von Bawerk, Eugen|year=1905}} &lt;/ref&gt;

१८८९ मध्ये बोम-बावेर्क व्हिएन्नामध्ये अर्थ मंत्रालयात सल्लागार बनले आणि त्यांनी कर आकारणीच्या सर्व प्रश्नांवर कनिष्ठ सभागृहात सरकारचे प्रतिनिधि बनले. &lt;ref name=&quot;eb1911&quot;&gt;{{Cite EB1911|wstitle=Boehm von Bawerk, Eugen}}  &lt;/ref&gt; त्यांनी एका प्रत्यक्ष कर सुधारणेसाठी एक प्रस्ताव तयार केला. त्यावेळी ऑस्ट्रियन प्रणालीनुसार उत्पादनावर, विशेषतः युद्धकाळात, मोठ्या प्रमाणात कर आकारला जात होता, ज्यामुळे गुंतवणुकीला मोठा परावर्तक येत होता. बोम-बावेर्कच्या प्रस्तावात आधुनिक आयकर प्रणालीची मागणी केली होती, जी लवकरच मंजूर झाली आणि पुढील काही वर्षांत यशस्वी ठरली.

बोम-बावेर्क १८९५ मध्ये थोड्या काळासाठी [[ऑस्ट्रिया|ऑस्ट्रियाचे]] अर्थमंत्री बनले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://miwi-institut.de/archives/3052#:~:text=In%201895%2C%20B%C3%B6hm%2DBawerk%20was,an%20upper%20level%20government%20body.|title=The life and works of Böhm-Bawerk|date=25 December 2023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203080845/https://miwi-institut.de/archives/3052#:~:text=In%201895%2C%20B%C3%B6hm%2DBawerk%20was,an%20upper%20level%20government%20body.|archive-date=3 December 2024|access-date=11 December 2024}}&lt;/ref&gt; या पदावर दुसऱ्यांदा थोड्या काळासाठी राहिल्यानंतर, तिसऱ्यांदा नियुक्ती झाल्यावर ते १९०० ते १९०४ पर्यंत या पदावर राहिले. तेथे त्यांनी कायदेशीररित्या निश्चित केलेल्या [[सुवर्ण विनिमय परिमाण|सुवर्ण मानकाचे]] आणि संतुलित अर्थसंकल्पाचे काटेकोरपणे पालन करण्यास सतत वाद घातला. १९०२ मध्ये त्यांनी साखरेवरील अनुदान रद्द केले, जे जवळजवळ दोन शतकांपासून ऑस्ट्रियाच्या अर्थव्यवस्थेचे एक वैशिष्ट्य होते. शेवटी १९०४ मध्ये त्यांनी राजीनामा दिला, जेव्हा सैन्याकडून वाढलेल्या आर्थिक मागण्यांमुळे अर्थसंकल्प असंतुलित होण्याची शक्यता निर्माण झाली. आर्थिक इतिहासकार आलेक्सांदेर गेर्शेनक्रोन यांनी त्यांच्या &quot;चिंगूस, 'एकही पैसा जास्ती खर्च न करण्याच्या'&quot; धोरणांवर टीका केली आणि सार्वजनिक कामांवर जास्त खर्च करण्याच्या बोम-बावेर्क यांच्या अनिच्छेवरही टीका केली. जोसेफ शुमपीटर यांनी &quot;देशाच्या आर्थिक स्थिरतेसाठी&quot; बोम-बावेर्क यांनी केलेल्या प्रयत्नांची प्रशंसा केली. १९८४ पासून २००२ मध्ये [[युरो]] चलनात येईपर्यंत शंभर शिलिंगच्या नोटेवर त्यांचे चित्र झळकत होते.

त्यांनी १८८० आणि १८९० च्या दशकात [[कार्ल मार्क्स|कार्ल मार्क्सच्या]] अर्थशास्त्रावर अतिशय टीका लिहिल्या आणि रुडॉल्फ हिल्फरडिंगसह अनेक प्रमुख मार्क्सवादी १९०५-०६ मध्ये त्यांच्या परिसंवादाला आले होते. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/podcasts/marx-and-marxism/eugen-von-boehm-bawerks-critique-karl-marx|title=Eugen von Boehm-Bawerk's Critique of Karl Marx|date=29 May 2004|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203102311/https://mises.org/podcasts/marx-and-marxism/eugen-von-boehm-bawerks-critique-karl-marx|archive-date=3 December 2024|access-date=11 December 2024}}&lt;/ref&gt; तो १९०४ मध्ये व्हिएन्ना विद्यापीठात प्राध्यापक पदावर रुजू होऊन पुन्हा शिकवू लागले. तेथील त्यांच्या अनेक विद्यार्थ्यांमध्ये जोसेफ शुमपीटर, लुडविग फॉन मिसेस आणि हेन्रिक ग्रोसमन यांचा समावेश होता. १९१४ मध्ये त्यांचे निधन झाले.

जॉर्ज रेसमन यांनी त्यांना &quot;लुडविग फॉन मिसेस यांच्यानंतर&quot; दुसरे सर्वात महत्त्वाचे ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञ असे संबोधले आहे. &lt;ref name=&quot;reisman&quot;&gt; [[George Reisman]]. https://mises.org/journals/qjae/pdf/qjae5_3_4.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212194326/http://mises.org/journals/qjae/pdf/qjae5_3_4.pdf}} (2/8/2012).&lt;/ref&gt; यापुढे:&lt;blockquote&gt;मला हे पूर्णपणे शक्य वाटते की मिसेस यांनी बोम-बावेर्क यांना सर्वात महत्त्वाचे ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञ संबोधले असेल. &lt;/blockquote&gt;

== साहित्य ==
लुडविग फॉन मिसेस यांनी &quot;आधुनिक आर्थिक सिद्धांतातील सर्वात उत्कृष्ट योगदान&quot; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/library/economic-freedom-and-interventionism/html/p/133|title=Books / Digital Text|website=Mises Institute|language=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204023954/https://mises.org/library/economic-freedom-and-interventionism/html/p/133|archive-date=2023-12-04|access-date=2021-01-03}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jstor.org/stable/1817363?seq=1|title=Reviewed Work: Capital und Capitalzins by Eugen von Böhm-Bawerk Review by: Frank A. Fetter|jstor=1817363}}&lt;/ref&gt; असे घोषित केलेल्या ''भांडवल आणि व्याज (Capital und Capitalzins)'' च्या पहिल्या खंडाचे शीर्षक ''व्याजू सिद्धांतांचे इतिहास आणि टीका(Geschichte und Kritik der Capitalzinstheorien)'' असे होते. हा [[व्याज|व्याजाच्या]] पर्यायी उपचारांचा एक सखोल अभ्यास आहे: उपयोग सिद्धांत, उत्पादकता सिद्धांत, संयम सिद्धांत इत्यादी.

यात [[कार्ल मार्क्स|मार्क्सच्या]] शोषण सिद्धांतावरील टीकासुद्धा केली. बोम-बावेर्क असे म्हणाले की भांडवलदार आपल्या कामगारांचे शोषण करत नाहीत; उलट, ते कामगारांना त्यांच्या उत्पादित वस्तूंच्या महसुलाच्या खूप आधीच उत्पन्न देऊन मदत करतात. ते म्हणतात, &quot;भांडवलाच्या खर्चावर श्रम आपला वाटा वाढवू शकत नाही.&quot; विशेषतः, ते असे म्हणाले की मार्क्सवादी शोषण सिद्धांत [[उत्पादन (अर्थशास्त्र)|उत्पादनातील]] कालाच्या आयामाकडे दुर्लक्ष करतो, ज्याची चर्चा त्यांनी त्यांच्या गुंतागुंतीची उत्पादन पद्धतीच्या सिद्धांतात केली आहे, आणि भांडवलशाही उद्योगांमधील नफ्याचे पुनर्वितरण हे चलनविषयक धोरणासाठी एक महत्त्वपूर्ण साधन म्हणून व्याजदराचे महत्त्व कमी करेल. बोम-बावेर्कच्या मते, या टीकेतून असा निष्कर्ष निघतो की, उत्पादनाचे संपूर्ण मूल्य कामगाराद्वारे निर्माण होत नाही, तर श्रमाला केवळ कोणत्याही अपेक्षित उत्पादनाच्या वर्तमान मूल्यावरच मोबदला दिला जाऊ शकतो.

''मार्क्स आणि त्यांच्या प्रणालीचा निष्कर्ष (Zum Abschluss des Marxschen Systems)'' (१८९६) या ग्रंथात मार्क्सच्या मूल्याच्या विश्लेषणाचे परीक्षण केले आहे. यात असा दावा केला आहे की मार्क्सच्या प्रणालीतील मूळ चूक ही त्याच्या मूल्याच्या नियमातील स्व-विरोधाभासामुळे निर्माण झाली आहे, म्हणजेच मार्क्सच्या ''[[दास कॅपिटल|कापिटालच्या]]'' तिसऱ्या खंडातील नफ्याचा दर आणि उत्पादनाच्या किमती पहिल्या खंडातील मार्क्सच्या मूल्य सिद्धांताशी कशा विसंगत आहेत. तसेच, स्थायी किंमत निश्चित करण्यात [[मागणी व पुरवठा|पुरवठा आणि मागणीच्या]] प्रभावाला कमी लेखल्याबद्दल आणि अशा संकल्पनांबाबत हेतुपुरस्सर संदिग्धता ठेवल्याबद्दलही तो मार्क्सवर टीका करतो.

कापिटालच्या पहिल्या खंडाच्या पहिल्या धडात, कार्ल मार्क्सने असे प्रतिज्ञा मांडले की कोणत्याही वस्तूचे मूल्य सामान्यतः त्यासाठी लागणाऱ्या श्रमाच्या प्रमाणावरून ठरते, आणि विषमता हा केवळ एक तात्पुरता अपवाद असतो. म्हणजे, निर्माण होणाऱ्या मूल्याची पातळी ही कंपनीच्या भांडवलाच्या प्रमाणापासून पूर्णपणे स्वतंत्र असते. अर्थात, एका कंपनीच्या भांडवलाच्या सेंद्रिय रचनेचा (म्हणजे भांडवलाचे प्रमाण आणि श्रमाचे प्रमाण यांचे गुणोत्तर) निर्माण होणाऱ्या नफ्यावर कोणताही परिणाम होत नाही. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Karl Marx and the Close of his System|last=Böhm Bawerk|first=Eugen von|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|year=2011|isbn=978-1466347687|page=13|language=en|quote=According [to Karl Marx], given an equal rate of surplus value, every branch of production must show a different, a special rate of profit, on the condition certainly, which Marx has hitherto always assumed, that commodities exchange with each other 'according to their values', or in proportion to the work embodied in them.|orig-year=1896}}&lt;/ref&gt; तरीही, मार्क्सवादी अर्थशास्त्रज्ञ कॉनरॅड श्मिट असे म्हणाले की सांख्यिकीय विश्लेषण दाखवते की नफ्याची पातळी ही कंपनीच्या भांडवलाच्या प्रमाणाच्या समानुपाती असते. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Die Durschschnittsprofitrate auf Grundlage des Marxschen Wertgesetzes|last=Schmidt|first=Conrad|year=1889|language=de}}&lt;/ref&gt; या विरोधाभासाला सामोरे जाताना, कार्ल मार्क्स कापिटालच्या तिसऱ्या खंडात स्पष्ट करतात की उत्पादनानंतर, भांडवलदार आपले भांडवल अशा कंपन्यांकडे पुनर्वितरित करतील ज्यांनी सर्वाधिक अतिरिक्त मूल्य दर निर्माण केले आहेत, जोपर्यंत उत्पादन क्षेत्रातील सर्व कंपन्यांसाठी अतिरिक्त मूल्याचा दर स्थिर होत नाही (कारण मार्क्सच्या मते भांडवल हे मूल्याचा आणि म्हणूनच नफ्याचा स्रोत नाही). यामुळे, वस्तूंच्या किमती श्रमाच्या मूल्यामुळे 'प्रेरित' होण्यापासून ''उत्पादन खर्चावर'' (मजुरी आणि वार्षिक नफ्याची बेरीज) अवलंबून असतील, &quot;वस्तूचे मूल्य आणि किंमत केवळ योगायोगाने आणि अपवादात्मक परिस्थितीतच जुळतात.&quot; पण, बोम-बावेर्क पहिल्या खंडात वस्तूचे मूल्य आणि किंमत यांच्यातील संबंधात मांडलेला विरोधाभास निदर्शनास आणतात, त्यामुळे मार्क्सवादी सिद्धांत विरोधाभासी आणि श्रमाधारित-मूल्य सिद्धांत अतार्किक वाटतो. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Karl Marx and the Close of his System|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|year=2011|isbn=978-1466347687|pages=19|language=en|quote=The value [of labour] was declared to be 'the common factor which appears in the exchange relation of commodities' (i. 13). We were told, in the form and with the emphasis of a stringent syllogistic conclusion, allowing of no exception, that to set down two commodities as equivalents in exchange implied that 'a common factor of the same magnitude' existed in both, to which each of the two 'must be reducible' (i. 11). (...) And now in the third volume (...) that individual commodities do and must exchange with each other in a proportion different from that of the labour incorporated in them, and this not accidentally and temporarily, but of necessity and permanently. I cannot help myself; I see here no explanation and reconciliation of a contradiction, but the bare contradiction itself. Marx's third volume contradicts the first. The theory of the average rate of profit and of the prices of production cannot be reconciled with the theory of value. This is the impression which must, I believe, be received by every logical thinker. And it seems to have been very generally accepted. Loria, in his lively and picturesque style, states that he feels himself forced to the 'harsh but just judgment' that Marx 'instead of a solution has presented a mystification.'|orig-year=1896}}&lt;/ref&gt;

बोम-बावेर्क यांचे ''भांडवलाचे साकारात्मक सिद्धांत(Positive Theorie des Kapitals),'' &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=MacVane|first=S.M.|date=1890|title=Boehm-Bawerk on Value and Wages|url=https://www.jstor.org/stable/1880831|journal=The Quarterly Journal of Economics|volume=5|issue=1|pages=24–43|doi=10.2307/1880831|issn=0033-5533|jstor=1880831|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20240427010246/https://www.jstor.org/stable/1880831|archive-date=2024-04-27|access-date=2024-04-27}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/library/book/positive-theory-capital|title=The Positive Theory of Capital|date=1889|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241213231302/https://mises.org/library/book/positive-theory-capital|archive-date=2024-12-13|access-date=2024-12-11}}&lt;/ref&gt; जे ''भांडवल आणि व्याजाचे'' दुसरा खंड म्हणून सादर केले गेले, त्यात अर्थव्यवस्थेच्या वेळखाऊ उत्पादन प्रक्रिया आणि त्यातून मिळणाऱ्या व्याज देयकांवर सविस्तर विवेचन केले आहे. ''परिशिष्टे (Exkurse)'' (१९२१) हा तिसरा खंड होता, जो दुसऱ्या खंडाच्या परिशिष्टांमधून तयार झाला. तिसरे पुस्तक (दुसऱ्या खंडाचा भाग), ''मूल्य आणि किंमत'' मेंगारच्या ''अर्थशास्त्राचे तत्त्वेमध्ये'' मांडलेल्या सीमांत उपयोगितेच्या कल्पनांचा विकास करते आणि असा युक्तिवाद करते की व्यक्तिनिष्ठ मूल्याची कल्पना सीमांतवादाशी संबंधित आहे, कारण वस्तूंना तेव्हाच मूल्य असते जेव्हा लोकांना त्या वस्तू हव्या असतात. हे तत्त्व स्पष्ट करण्यास, बोम-बावेर्क यांनी एका शेतकऱ्याचे व्यावहारिक उदाहरण वापरले, ज्याच्याकडे कापणीनंतर पुढच्या कापणीपर्यंत गरजा भागवण्यास पाच गोणी मका शिल्लक राहतो: &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=|title=The Positive Theory of Capital|last=Böhm-Bawerk, Eugen v.|publisher=Macmillan and Co.|year=1891|location=London|translator-last=William A. Smart|translator-link=William Smart (economist)|via=[[Internet Archive]]}}&lt;/ref&gt;


&quot;मितव्ययी असून, तो या गोण्यांच्या वर्षभरातील उपयोगासाठी आपल्या योजना आखतो. पुढच्या पिकापर्यंत आपल्या पोटा-पाणीसाठी त्याला एक गोणी ठेवणे आवश्यक आहे. स्वतःला ताकदवान आणि उत्साही ठेवण्यास, किंवा किमान जगण्याला पूरक म्हणून त्याला दुसरी गोणी लागते. यापेक्षा जास्त धान्य, मग ते भाकरीच्या स्वरूपात असो किंवा इतर पदार्थांच्या स्वरूपात, त्याला नको आहे. दुसरीकडे, काही प्राणीजन्य आहार असणे खूप बरे ठरेल, आणि म्हणूनच, कोंबडींसाठी तो तिसरी गोणी बाजूला ठेवतो. चौथी गोणी तो कडक दारू बनवण्यासाठी राखून ठेवतो. समजा... पाचव्या गोणीचा उपयोग करण्यापेक्षा त्याला काही चांगले सुचत नाही, म्हणून तो ती गोणी काही पोपटांना खाऊ घालतो, ज्यांच्या खोड्या त्याला हसवतात. धान्य वापरण्याच्या या विविध पद्धती महत्त्वाच्या बाबतीत समान नाहीत.... आणि आता, आपण कल्पनेत त्या शेतकऱ्याच्या जागी स्वतःला ठेवून विचारूया की, अशा परिस्थितीत, त्याच्या कल्याणाच्या दृष्टीने एका गोणी धान्याचे महत्त्व काय असेल?&lt;ref&gt;III.IV.9&lt;/ref&gt;


..  जर एक गोणी धान्य हरवले तर त्याला किती उपयुक्ततेचे नुकसान होईल? समजा आपण याचा सविस्तर विचार केला. जर त्याने हरवलेली गोणी स्वतःच्या वापरातून वजा करण्याचा विचार केला आणि दारू बनवण्यासाठी व पोपटांना खाऊ घालण्यासाठी धान्य वापरत राहून स्वतःचे आरोग्य आणि जीवन धोक्यात घातले, तर आपला शेतकरी फारसा शहाणा ठरणार नाही, हे स्पष्ट आहे. विचार करून आपल्याला हेच दिसेल की केवळ एकच मार्ग शक्य आहे: उरलेल्या चार गोण्यांसह, आपला शेतकरी चार सर्वात तातडीच्या गरजा पूर्ण करेल आणि केवळ शेवटच्या व सर्वात कमी महत्त्वाच्या गरजेची पूर्तता सोडून देईल, म्हणजेच सीमांत उपयोगिता — येथे, पोपट पाळणे.&quot;&lt;ref&gt;III.IV.10&lt;/ref&gt;

बोम-बावेर्कच्या मार्क्सच्या सिद्धांतांवरील टीकेवर मार्क्सवादी अर्थशास्त्रज्ञ निकोलाई बुखारीन यांनी टीका केली होती. त्यांच्या ''ऐतखाऊ वर्गाचे आर्थिक सिद्धांत(Политическая экономия рантье)'' (१९२७) मध्ये, &lt;ref&gt;[https://www.marxists.org/archive/bukharin/works/1927/leisure-economics/index.htm Economic Theory of the Leisure Class by Nikolai Bukharin 1927] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220606190031/https://www.marxists.org/archive/bukharin/works/1927/leisure-economics/index.htm}} at www.marxists.org&lt;/ref&gt; बुखारीन असे म्हणतात की बोम-बावेर्क यांची भूमिका &quot;बुर्जुआ राजकीय अर्थशास्त्राचा दिवाळखोरपणा व्यक्त करते&quot; आणि &quot;ऐतिहासिक गोष्टींकडे दुर्लक्ष करते&quot;. याउलट, ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञांनी बोम-बावेर्कच्या मार्क्सवरील टीकेला निर्णायक मानले आहे. &lt;ref&gt; [[Gottfried Haberler]] in [[Milorad M. Drachkovitch]] (ed.), ''Marxist Ideology in the Contemporary World – Its Appeals and Paradoxes'' (New York: Praeger, 1966), p. 124&lt;/ref&gt;

१८८० ते १९४७ दरम्यान बोम-बावेर्क यांनी कार्ल मेंगर यांनी १८४० ते १९२१ दरम्यान प्रथम स्पष्ट केलेल्या आरोपण सिद्धांतावर काम केले. या सिद्धांतानुसार, घटकांच्या किमती उत्पादनाच्या किमतींवरून ठरवल्या जातात. बोम-बावेर्क यांनी या सिद्धांताचा एक असा प्रकार सादर केला जो उद्योजकांना लक्ष्य करत होता आणि त्याचे तीन उदाहरणांमध्ये वर्गीकरण केले: 


१. जिथे a + b हे संयोजन असे असते की, स्वतःपणे a किंवा b यापैकी कोणताही घटक काहीही मूल्य निर्माण करत नाही. म्हणून, जर a किंवा b मुळे तोटा झाला, तर पूर्ण 'समूहा'चा दुसरा भाग पूर्णपणे मूल्यहीन होतो. याचा अर्थ असा होतो की, प्रत्येक घटकाचे मूल्य संपूर्ण समूहाएवढे असू शकते किंवा पर्यायाने त्याचे काहीही मूल्य नसू शकते (काउडर १७९). 


२. जिथे a + b + c हे संयोजन असे असते की, प्रत्येक भागाची पर्यायाने कमी उपयोगिता किंवा त्याहून कमी उपयोगिता असलेली दोन मूल्ये असतात. मग ही दोन मूल्ये कमाल आणि किमान मानली जातात. यामध्ये कमाल मूल्य हे समूहाचे मूल्य असते आणि किमान मूल्य हे स्वतंत्रपणे वापरल्या जाणाऱ्या प्रत्येक घटकाचे मूल्य असते. &quot;समजा की उरलेला हातमोजा चांदीची भांडी पॉलिश करण्यासाठी वापरला जाऊ शकतो. तर कमाल मूल्य हे संपूर्ण जोडीच्या मूल्यातून पॉलिशर म्हणून होणारा वापर वजा केल्यावर मिळणारे मूल्य असेल, आणि किमान मूल्य हे पॉलिशर म्हणून मिळणारे मूल्य असेल&quot; (काउडर १७९). 


३. हे फक्त हेच सांगते की दोन पूरक वस्तू मूळ संयोजनाच्या बाहेर कशा वापरल्या जाऊ शकतात आणि गमावलेल्या उत्पादक घटकांची जागा इतर घटकांनी भरून मूळ संयोजन कसे टिकवून ठेवता येते.

=== ग्रंथसूची ===

* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/rechteundverhlt00bhgoog|title=Rechte und Verhältnisse vom Standpunkt der volkswirtschaftlichen Güterlehre|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|date=1881|publisher=Wagnersche Universitäts-Buchhandlung|location=Innsbruck|language=de|access-date=17 August 2018}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/kapitalundkapit00bhgoog|title=Kapital und Kapitalzins|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|date=1884|publisher=Wagner'schen Universitäts-Buchhandlung|location=Innsbruck|language=de|access-date=17 August 2018}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/capitalandinter00smargoog|title=Capital and Interest, a critical history of economical theory|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|date=1890|publisher=Macmillan and Co.|location=London, New York|language=en|translator-last=Smart, William|access-date=17 August 2018|translator-link=William Smart (economist)}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/ultimatestandard00bh|title=The Ultimate Standard of Value|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|date=1890|publisher=American Academy of Political and Social Science|location=Philadelphia|language=en|access-date=17 August 2018}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/festgabenfurkarl00boen|title=Festgaben für Karl Knies zur fünfundsiebzigsten Wiederkehr seines Geburtstages in dankbarer Verehrung dargebracht von Eugen v. Böhm-Bawerk ... O.v. Boenigk ... J.B. Clark ... [u.a.] [microform]|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|last2=Knies|first2=Carl|last3=Boenigk|first3=Otto Freiherr von|date=1896|publisher=O. Haering|location=Berlin|language=de|access-date=17 August 2018}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/karlmarxandclos00macdgoog|title=Karl Marx and the Close of His System: A Criticism|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|date=1898|publisher=T. Fisher Unwin|location=London|language=en|translator-last=Macdonald, Alice M.|access-date=17 August 2018|translator-link=}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/einigestrittige00bhgoog|title=Einige strittige Fragen der Capitalstheorie: Drei Abhandlungen|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|date=1900|publisher=W. Braumüller|location=Wien|language=de|access-date=17 August 2018}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/recentliterature00bhuoft|title=Recent Literature on Interest|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|last2=Scott|first2=William A.|last3=Feilbogen|first3=Siegmund|date=1903|publisher=MacMillan|location=New York|language=en|access-date=17 August 2018}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/ControlOrEconomicLaw|title=Control or Economic Law|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|last2=Metz|first2=John R.|date=2010|publisher=Ludwig von Mises Institute|isbn=978-1933550718|language=en|access-date=17 August 2018}}
* {{स्रोत पुस्तक|title=Positive Theorie des Kapitals. 1. (Buch I–IV)|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|date=1921|publisher=G. Fischer|location=Jena|language=de}}
* {{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/positivetheoryof00bhuoft|title=The Positive Theory of Capital|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|date=1923|publisher=G.E. Stechert|location=New York|language=en|translator-last=Smart, William|access-date=17 August 2018|translator-link=William Smart (economist)}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:इ.स. १९१४ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:इ.स. १८५१ मधील जन्म]]
[[वर्ग:ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञ]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>pz3oyibtifj9ztwuz9jl95izerhxr7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Sumit kakde p</title>
    <ns>3</ns>
    <id>380747</id>
    <revision>
      <id>2690428</id>
      <timestamp>2026-06-21T13:41:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2690428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="274" sha1="quzvcg9nl741yaobcnpx2d5yjjrzfnc" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Sumit kakde p}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १९:११, २१ जून २०२६ (IST)</text>
      <sha1>quzvcg9nl741yaobcnpx2d5yjjrzfnc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>संतोषी माता</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380748</id>
    <revision>
      <id>2690430</id>
      <timestamp>2026-06-21T14:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>[[:en:Santoshi Mata|Santoshi Mata]] पासून भाषांतरित</comment>
      <origin>2690430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1656" sha1="cei2q5ukr1iqju9nwyt1wdhd9bp6xp1" xml:space="preserve">'''संतोषी माता''' किंवा '''संतोषी माँ'''  ही एक [[हिंदू]] [[देवता]] आहे, जिला &quot;समाधानाची माता&quot; म्हणून ओळखले आणि पुजले जाते.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;/&gt; संतोषी मातेची पूजा विशेषतः [[उत्तर भारत]] आणि [[नेपाळ]] मधील महिलांद्वारे मोठ्या प्रमाणावर केली जाते. देवीची कृपा मिळवण्यासाठी महिलांद्वारे सलग १६ शुक्रवारी 'संतोषी मातेचेव्रत' राखले जाते.

संतोषी मातेची महती सुरुवातीला तोंडी, व्रत स्वरूपातील साहित्याद्वारे पसरली. तथापि, १९७५ साली [[जय संतोषी माँ]] नावाचा [[बॉलिवूड]] चित्रपट प्रदर्शित झाला, ज्यामुळे ही देवी घरोघरी पोहोचली. हा चित्रपट जसजसा लोकप्रिय होत गेला, तसतशी संतोषी माता अखिल भारतीय हिंदू देवतेच्या पंथात सामील झाली आणि तिची मंदिरे गावागावात उभी केली गेली.</text>
      <sha1>cei2q5ukr1iqju9nwyt1wdhd9bp6xp1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690431</id>
      <parentid>2690430</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:17:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2690431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6092" sha1="fta620osgxc8ybf8g48p0sjhju44dxk" xml:space="preserve">'''संतोषी माता''' किंवा '''संतोषी माँ'''  ही हिंदू धर्मातील एक अत्यंत लोकप्रिय आणि पूजनीय देवी आहे. विशेषतः विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात, चित्रपट आणि प्रसारमाध्यमांमुळे या देवीची लोकप्रियता घराघरांत पोहोचली. संतोषी माता ही प्रामुख्याने 'समाधानाची' आणि 'सुखाची' देवी मानली जाते. तिच्या नावाचा अर्थच 'संतोष देणारी माता' असा होतो.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;/&gt; संतोषी मातेची पूजा विशेषतः [[उत्तर भारत]] आणि [[नेपाळ]] मधील महिलांद्वारे मोठ्या प्रमाणावर केली जाते. देवीची कृपा मिळवण्यासाठी महिलांद्वारे सलग १६ शुक्रवारी 'संतोषी मातेचेव्रत' राखले जाते.

संतोषी मातेची महती सुरुवातीला तोंडी, व्रत स्वरूपातील साहित्याद्वारे पसरली. तथापि, १९७५ मध्ये प्रदर्शित झालेला [[जय संतोषी माँ]] हा चित्रपट संतोषी मातेच्या लोकप्रियतेचे मुख्य कारण ठरला. या चित्रपटामुळे संतोषी माता केवळ एका विशिष्ट क्षेत्रापुरती मर्यादित न राहता संपूर्ण भारताची आराध्य देवता बनली. हा चित्रपट जसजसा लोकप्रिय होत गेला, तसतशी संतोषी माता अखिल भारतीय हिंदू देवतेच्या पंथात सामील झाली आणि तिची मंदिरे गावागावात उभी केली गेली.

== उत्पत्ती आणि स्वरूप ==
पौराणिक कथांनुसार, संतोषी माता ही भगवान गणेश आणि त्यांची पत्नी रिद्धी-सिद्धी यांची कन्या मानली जाते. गणेशभक्तांच्या मते, गणेशाच्या मनातून किंवा त्यांच्या भक्तीतून या देवीचा जन्म झाला. ती गणेशाची 'मानसकन्या' म्हणून ओळखली जाते.

संतोषी मातेचे रूप अत्यंत सौम्य, शांत आणि तेजस्वी आहे. तिने पिवळ्या रंगाची वस्त्रे परिधान केलेली असतात. तिच्या चार भुजा असून एका हातात ती त्रिशूल, दुसऱ्या हातात तलवार आणि इतर दोन हातांत ती आशीर्वाद देणारी मुद्रा किंवा कलश धारण करते. ती कमळावर विराजमान असते, जे पवित्रता आणि ज्ञानाचे प्रतीक आहे.

संतोषी मातेची उपासना प्रामुख्याने 'संतोष' म्हणजेच मनःशांती मिळवण्यासाठी केली जाते. धावपळीच्या आणि तणावपूर्ण जीवनात माणसाला ज्या मानसिक शांततेची गरज आहे, ती संतोषी मातेच्या आशीर्वादाने मिळते अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. या उपासने द्वारे तिच्या भाजताना कौटुंबिक सुख, संकट निवारण तसेच यश आणि प्रगती असे लाभ होतात अशी मान्यता आहे.
== १६ शुक्रवारचे व्रत ==
भक्‍त सलग १६ शुक्रवारी हे व्रत पाळतात. शुक्रवारी सकाळी लवकर उठून स्नान करून देवीची मूर्ती किंवा फोटोची स्थापना केली जाते. मातेला गूळ आणि हरभरा (भिजवलेला) अर्पण करणे हे या पूजेचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. या व्रतामध्ये आंबट पदार्थ खाणे निषिद्ध आहे. नैवेद्यामध्ये किंवा आहारात लिंबू, चिंच, दही किंवा कोणताही आंबट पदार्थ वर्ज्य मानला जातो. १६ शुक्रवार पूर्ण झाल्यावर १७ व्या शुक्रवारी व्रताचे उद्यापन केले जाते, ज्यामध्ये ८ लहान मुलांना जेवण (सात्त्विक अन्न) दिले जाते.</text>
      <sha1>fta620osgxc8ybf8g48p0sjhju44dxk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690434</id>
      <parentid>2690431</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:21:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2690434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6435" sha1="6howhmh9cnvinaarh7c1equh0reoed9" xml:space="preserve">'''संतोषी माता''' किंवा '''संतोषी माँ'''  ही हिंदू धर्मातील एक अत्यंत लोकप्रिय आणि पूजनीय देवी आहे. विशेषतः विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात, चित्रपट आणि प्रसारमाध्यमांमुळे या देवीची लोकप्रियता घराघरांत पोहोचली. संतोषी माता ही प्रामुख्याने 'समाधानाची' आणि 'सुखाची' देवी मानली जाते. तिच्या नावाचा अर्थच 'संतोष देणारी माता' असा होतो.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;/&gt; संतोषी मातेची पूजा विशेषतः [[उत्तर भारत]] आणि [[नेपाळ]] मधील महिलांद्वारे मोठ्या प्रमाणावर केली जाते. देवीची कृपा मिळवण्यासाठी महिलांद्वारे सलग १६ शुक्रवारी 'संतोषी मातेचेव्रत' राखले जाते.

संतोषी मातेची महती सुरुवातीला तोंडी, व्रत स्वरूपातील साहित्याद्वारे पसरली. तथापि, १९७५ मध्ये प्रदर्शित झालेला [[जय संतोषी माँ]] हा चित्रपट संतोषी मातेच्या लोकप्रियतेचे मुख्य कारण ठरला. या चित्रपटामुळे संतोषी माता केवळ एका विशिष्ट क्षेत्रापुरती मर्यादित न राहता संपूर्ण भारताची आराध्य देवता बनली. हा चित्रपट जसजसा लोकप्रिय होत गेला, तसतशी संतोषी माता अखिल भारतीय हिंदू देवतेच्या पंथात सामील झाली आणि तिची मंदिरे गावागावात उभी केली गेली.

== उत्पत्ती आणि स्वरूप ==
पौराणिक कथांनुसार, संतोषी माता ही भगवान गणेश आणि त्यांची पत्नी रिद्धी-सिद्धी यांची कन्या मानली जाते. गणेशभक्तांच्या मते, गणेशाच्या मनातून किंवा त्यांच्या भक्तीतून या देवीचा जन्म झाला. ती गणेशाची 'मानसकन्या' म्हणून ओळखली जाते.

संतोषी मातेचे रूप अत्यंत सौम्य, शांत आणि तेजस्वी आहे. तिने पिवळ्या रंगाची वस्त्रे परिधान केलेली असतात. तिच्या चार भुजा असून एका हातात ती त्रिशूल, दुसऱ्या हातात तलवार आणि इतर दोन हातांत ती आशीर्वाद देणारी मुद्रा किंवा कलश धारण करते. ती कमळावर विराजमान असते, जे पवित्रता आणि ज्ञानाचे प्रतीक आहे.

संतोषी मातेची उपासना प्रामुख्याने 'संतोष' म्हणजेच मनःशांती मिळवण्यासाठी केली जाते. धावपळीच्या आणि तणावपूर्ण जीवनात माणसाला ज्या मानसिक शांततेची गरज आहे, ती संतोषी मातेच्या आशीर्वादाने मिळते अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. या उपासने द्वारे तिच्या भाजताना कौटुंबिक सुख, संकट निवारण तसेच यश आणि प्रगती असे लाभ होतात अशी मान्यता आहे.
== १६ शुक्रवारचे व्रत ==
भक्‍त सलग १६ शुक्रवारी हे व्रत पाळतात. शुक्रवारी सकाळी लवकर उठून स्नान करून देवीची मूर्ती किंवा फोटोची स्थापना केली जाते. मातेला गूळ आणि हरभरा (भिजवलेला) अर्पण करणे हे या पूजेचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. या व्रतामध्ये आंबट पदार्थ खाणे निषिद्ध आहे. नैवेद्यामध्ये किंवा आहारात लिंबू, चिंच, दही किंवा कोणताही आंबट पदार्थ वर्ज्य मानला जातो. १६ शुक्रवार पूर्ण झाल्यावर १७ व्या शुक्रवारी व्रताचे उद्यापन केले जाते, ज्यामध्ये ८ लहान मुलांना जेवण (सात्त्विक अन्न) दिले जाते.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;&gt;{{cite journal|last=Lutgendorf|first=Philip|title=A 'Made to Satisfaction Goddess': Jai Santoshi Maa Revisited (Part Two)|journal=[[Manushi]]|issue=131|pages=24–37|url=http://www.manushi-india.org/pdfs_issues/PDF%20ISSUE%20131%283.4%29/5.%20A%20Made%20to%20Satisfaction%20Goddess.pdf|date = July–August 2002}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>6howhmh9cnvinaarh7c1equh0reoed9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690435</id>
      <parentid>2690434</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:28:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2690435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12253" sha1="ilsea0u8w761zkh74pwj9hpjgx10fxb" xml:space="preserve">'''संतोषी माता''' किंवा '''संतोषी माँ'''  ही हिंदू धर्मातील एक अत्यंत लोकप्रिय आणि पूजनीय देवी आहे. विशेषतः विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात, चित्रपट आणि प्रसारमाध्यमांमुळे या देवीची लोकप्रियता घराघरांत पोहोचली. संतोषी माता ही प्रामुख्याने 'समाधानाची' आणि 'सुखाची' देवी मानली जाते. तिच्या नावाचा अर्थच 'संतोष देणारी माता' असा होतो.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;/&gt; संतोषी मातेची पूजा विशेषतः [[उत्तर भारत]] आणि [[नेपाळ]] मधील महिलांद्वारे मोठ्या प्रमाणावर केली जाते. देवीची कृपा मिळवण्यासाठी महिलांद्वारे सलग १६ शुक्रवारी 'संतोषी मातेचेव्रत' राखले जाते.

संतोषी मातेची महती सुरुवातीला तोंडी, व्रत स्वरूपातील साहित्याद्वारे पसरली. तथापि, १९७५ मध्ये प्रदर्शित झालेला [[जय संतोषी माँ]] हा चित्रपट संतोषी मातेच्या लोकप्रियतेचे मुख्य कारण ठरला. या चित्रपटामुळे संतोषी माता केवळ एका विशिष्ट क्षेत्रापुरती मर्यादित न राहता संपूर्ण भारताची आराध्य देवता बनली. हा चित्रपट जसजसा लोकप्रिय होत गेला, तसतशी संतोषी माता अखिल भारतीय हिंदू देवतेच्या पंथात सामील झाली आणि तिची मंदिरे गावागावात उभी केली गेली.

== उत्पत्ती आणि स्वरूप ==
पौराणिक कथांनुसार, संतोषी माता ही भगवान गणेश आणि त्यांची पत्नी रिद्धी-सिद्धी यांची कन्या मानली जाते. गणेशभक्तांच्या मते, गणेशाच्या मनातून किंवा त्यांच्या भक्तीतून या देवीचा जन्म झाला. ती गणेशाची 'मानसकन्या' म्हणून ओळखली जाते.

संतोषी मातेचे रूप अत्यंत सौम्य, शांत आणि तेजस्वी आहे. तिने पिवळ्या रंगाची वस्त्रे परिधान केलेली असतात. तिच्या चार भुजा असून एका हातात ती त्रिशूल, दुसऱ्या हातात तलवार आणि इतर दोन हातांत ती आशीर्वाद देणारी मुद्रा किंवा कलश धारण करते. ती कमळावर विराजमान असते, जे पवित्रता आणि ज्ञानाचे प्रतीक आहे.

संतोषी मातेची उपासना प्रामुख्याने 'संतोष' म्हणजेच मनःशांती मिळवण्यासाठी केली जाते. धावपळीच्या आणि तणावपूर्ण जीवनात माणसाला ज्या मानसिक शांततेची गरज आहे, ती संतोषी मातेच्या आशीर्वादाने मिळते अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. या उपासने द्वारे तिच्या भाजताना कौटुंबिक सुख, संकट निवारण तसेच यश आणि प्रगती असे लाभ होतात अशी मान्यता आहे.
== १६ शुक्रवारचे व्रत ==
भक्‍त सलग १६ शुक्रवारी हे व्रत पाळतात. शुक्रवारी सकाळी लवकर उठून स्नान करून देवीची मूर्ती किंवा फोटोची स्थापना केली जाते. मातेला गूळ आणि हरभरा (भिजवलेला) अर्पण करणे हे या पूजेचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. या व्रतामध्ये आंबट पदार्थ खाणे निषिद्ध आहे. नैवेद्यामध्ये किंवा आहारात लिंबू, चिंच, दही किंवा कोणताही आंबट पदार्थ वर्ज्य मानला जातो. १६ शुक्रवार पूर्ण झाल्यावर १७ व्या शुक्रवारी व्रताचे उद्यापन केले जाते, ज्यामध्ये ८ लहान मुलांना जेवण (सात्त्विक अन्न) दिले जाते.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;&gt;{{cite journal|last=Lutgendorf|first=Philip|title=A 'Made to Satisfaction Goddess': Jai Santoshi Maa Revisited (Part Two)|journal=[[Manushi]]|issue=131|pages=24–37|url=http://www.manushi-india.org/pdfs_issues/PDF%20ISSUE%20131%283.4%29/5.%20A%20Made%20to%20Satisfaction%20Goddess.pdf|date = July–August 2002}}&lt;/ref&gt;

== चित्रपट- जय संतोषी मा (१९७५) ==
{{मुख्य|जय संतोषी मा}}
हा चित्रपट संतोषी मातेचा जन्म [[राखी पौर्णिमा]] या सणाशी जोडतो. रक्षाबंधनाला बहीण भावाच्या हातावर 'राखी' बांधते आणि बदल्यात भाऊ तिला भेटवस्तू देऊन आयुष्यभर तिचे रक्षण करण्याचे वचन देतो. चित्रपटात, गणेशाची बहीण मनसा देवी जेव्हा त्याच्यासोबत हा सण साजरा करते, तेव्हा गणेशाची मुले त्याला आपल्यालाही एक बहीण हवी, अशी हट्टाने मागणी करतात. सुरुवातीला गणेश नकार देतो, पण आपल्या मुलांच्या आग्रहास्तव आणि पत्नी रिद्धी-सिद्धी, बहीण मनसा व देवर्षी [[नारद]] यांच्या विनंतीनुसार, गणेश आपल्या पत्नींच्या तेजातून (दोन ज्वालांच्या स्वरूपात) संतोषी मातेची निर्मिती करतो. ही गणेशाची मानसकन्या सर्वांच्या इच्छा पूर्ण करेल, म्हणून तिचे नाव 'संतोषी माँ' (आनंद किंवा समाधानाची माता) ठेवले जाते, असे नारद जाहीर करतात.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Das&quot;/&gt; यानंतर चित्रपटाची कथा स्वर्गातून पृथ्वीवर येते, जिथे संतोषी मातेची निस्सीम भक्त 'सत्यवती' हिची गोष्ट पाहायला मिळते. सत्यवतीचे बिरजूवर प्रेम असते आणि ती त्याच्याशी लग्न व्हावे म्हणून देवीची प्रार्थना करते. तिची इच्छा पूर्ण झाल्यावर, ती पतीसह संतोषी मातेच्या मंदिरांची तीर्थयात्रा करते. यादरम्यान, नारद मुनी हिंदू धर्मातील प्रमुख देवी त्रयी - [[सरस्वती]], [[लक्ष्मी]] आणि [[पार्वती]] यांच्या मनात या &quot;नवीन&quot; देवीबद्दल हेवा निर्माण करतात. त्यामुळे या देवी त्रयी सत्यवतीला त्रास देण्याचे ठरवतात. 'व्रत कथे'प्रमाणेच, बिरजू पैसे कमावण्यासाठी परदेशी जातो. इकडे देवी त्रयी अफवा पसरवतात की बिरजू मरण पावला आहे, त्यामुळे सत्यवतीचे आयुष्य दुःखी होते आणि तिचे नातेवाईक तिला छळतात. बिरजू सत्यवतीला विसरून जातो, पण सत्यवतीने मनापासून शुक्रवारी उपवास केल्यामुळे, संतोषी माता बिरजूच्या स्वप्नात येते आणि त्याला पत्नीची आठवण करून देते. बिरजू श्रीमंत होऊन घरी परततो आणि सत्यवतीसोबत सुखाने राहू लागतो. पुढे, 'उद्यापन' समारंभात सत्यवतीच्या नणंदा विधीच्या अन्नात मुद्दाम आंबट पदार्थ मिसळतात, ज्यामुळे घरातील मुले बेशुद्ध पडतात आणि नणंदांना शारीरिक त्रास होतो. सत्यवतीला दोष दिला जातो, पण शेवटी जेव्हा ती देवीची प्रार्थना करते, तेव्हा संतोषी माता प्रत्यक्ष प्रकट होते; ती मुलांना जिवंत करते आणि सर्वांचे दोष दूर करते. त्यानंतर सत्यवतीचे नातेवाईक देवीची माफी मागतात. शेवटी, देवी त्रयींनाही आपल्या चुकीची जाणीव होते आणि त्या सांगतात की त्या केवळ सत्यवतीच्या भक्तीची परीक्षा घेत होत्या. शेवटी नारद मुनी सर्वांना संतोषी मातेला आशीर्वाद देण्याची विनंती करतात.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Das&quot;/&gt;</text>
      <sha1>ilsea0u8w761zkh74pwj9hpjgx10fxb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690436</id>
      <parentid>2690435</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:30:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2690436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12507" sha1="fiemgogpl9ucxn682fv334clu9p725r" xml:space="preserve">'''संतोषी माता''' किंवा '''संतोषी माँ'''  ही हिंदू धर्मातील एक अत्यंत लोकप्रिय आणि पूजनीय देवी आहे. विशेषतः विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात, चित्रपट आणि प्रसारमाध्यमांमुळे या देवीची लोकप्रियता घराघरांत पोहोचली. संतोषी माता ही प्रामुख्याने 'समाधानाची' आणि 'सुखाची' देवी मानली जाते. तिच्या नावाचा अर्थच 'संतोष देणारी माता' असा होतो.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;/&gt; संतोषी मातेची पूजा विशेषतः [[उत्तर भारत]] आणि [[नेपाळ]] मधील महिलांद्वारे मोठ्या प्रमाणावर केली जाते. देवीची कृपा मिळवण्यासाठी महिलांद्वारे सलग १६ शुक्रवारी 'संतोषी मातेचेव्रत' राखले जाते.

संतोषी मातेची महती सुरुवातीला तोंडी, व्रत स्वरूपातील साहित्याद्वारे पसरली. तथापि, १९७५ मध्ये प्रदर्शित झालेला [[जय संतोषी माँ]] हा चित्रपट संतोषी मातेच्या लोकप्रियतेचे मुख्य कारण ठरला. या चित्रपटामुळे संतोषी माता केवळ एका विशिष्ट क्षेत्रापुरती मर्यादित न राहता संपूर्ण भारताची आराध्य देवता बनली. हा चित्रपट जसजसा लोकप्रिय होत गेला, तसतशी संतोषी माता अखिल भारतीय हिंदू देवतेच्या पंथात सामील झाली आणि तिची मंदिरे गावागावात उभी केली गेली.

== उत्पत्ती आणि स्वरूप ==
पौराणिक कथांनुसार, संतोषी माता ही भगवान गणेश आणि त्यांची पत्नी रिद्धी-सिद्धी यांची कन्या मानली जाते. गणेशभक्तांच्या मते, गणेशाच्या मनातून किंवा त्यांच्या भक्तीतून या देवीचा जन्म झाला. ती गणेशाची 'मानसकन्या' म्हणून ओळखली जाते.

संतोषी मातेचे रूप अत्यंत सौम्य, शांत आणि तेजस्वी आहे. तिने पिवळ्या रंगाची वस्त्रे परिधान केलेली असतात. तिच्या चार भुजा असून एका हातात ती त्रिशूल, दुसऱ्या हातात तलवार आणि इतर दोन हातांत ती आशीर्वाद देणारी मुद्रा किंवा कलश धारण करते. ती कमळावर विराजमान असते, जे पवित्रता आणि ज्ञानाचे प्रतीक आहे.

संतोषी मातेची उपासना प्रामुख्याने 'संतोष' म्हणजेच मनःशांती मिळवण्यासाठी केली जाते. धावपळीच्या आणि तणावपूर्ण जीवनात माणसाला ज्या मानसिक शांततेची गरज आहे, ती संतोषी मातेच्या आशीर्वादाने मिळते अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. या उपासने द्वारे तिच्या भाजताना कौटुंबिक सुख, संकट निवारण तसेच यश आणि प्रगती असे लाभ होतात अशी मान्यता आहे.
== १६ शुक्रवारचे व्रत ==
भक्‍त सलग १६ शुक्रवारी हे व्रत पाळतात. शुक्रवारी सकाळी लवकर उठून स्नान करून देवीची मूर्ती किंवा फोटोची स्थापना केली जाते. मातेला गूळ आणि हरभरा (भिजवलेला) अर्पण करणे हे या पूजेचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. या व्रतामध्ये आंबट पदार्थ खाणे निषिद्ध आहे. नैवेद्यामध्ये किंवा आहारात लिंबू, चिंच, दही किंवा कोणताही आंबट पदार्थ वर्ज्य मानला जातो. १६ शुक्रवार पूर्ण झाल्यावर १७ व्या शुक्रवारी व्रताचे उद्यापन केले जाते, ज्यामध्ये ८ लहान मुलांना जेवण (सात्त्विक अन्न) दिले जाते.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;&gt;{{cite journal|last=Lutgendorf|first=Philip|title=A 'Made to Satisfaction Goddess': Jai Santoshi Maa Revisited (Part Two)|journal=[[Manushi]]|issue=131|pages=24–37|url=http://www.manushi-india.org/pdfs_issues/PDF%20ISSUE%20131%283.4%29/5.%20A%20Made%20to%20Satisfaction%20Goddess.pdf|date = July–August 2002}}&lt;/ref&gt;

== चित्रपट- जय संतोषी मा (१९७५) ==
{{मुख्य|जय संतोषी मा}}
हा चित्रपट संतोषी मातेचा जन्म [[राखी पौर्णिमा]] या सणाशी जोडतो. रक्षाबंधनाला बहीण भावाच्या हातावर 'राखी' बांधते आणि बदल्यात भाऊ तिला भेटवस्तू देऊन आयुष्यभर तिचे रक्षण करण्याचे वचन देतो. चित्रपटात, गणेशाची बहीण मनसा देवी जेव्हा त्याच्यासोबत हा सण साजरा करते, तेव्हा गणेशाची मुले त्याला आपल्यालाही एक बहीण हवी, अशी हट्टाने मागणी करतात. सुरुवातीला गणेश नकार देतो, पण आपल्या मुलांच्या आग्रहास्तव आणि पत्नी रिद्धी-सिद्धी, बहीण मनसा व देवर्षी [[नारद]] यांच्या विनंतीनुसार, गणेश आपल्या पत्नींच्या तेजातून (दोन ज्वालांच्या स्वरूपात) संतोषी मातेची निर्मिती करतो. ही गणेशाची मानसकन्या सर्वांच्या इच्छा पूर्ण करेल, म्हणून तिचे नाव 'संतोषी माँ' (आनंद किंवा समाधानाची माता) ठेवले जाते, असे नारद जाहीर करतात.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Das&quot;&gt;{{cite journal|last=Das|first=Veena|title=Shakti Versus Sati —A Reading of The Santoshi Ma Cult|journal=[[Manushi]]|issue=49|pages=26–30|url=http://www.manushi-india.org/pdfs_issues/PDF%20files%2049/shakti_versus_sati.pdf|date = Nov–Dec 1988}}&lt;/ref&gt; यानंतर चित्रपटाची कथा स्वर्गातून पृथ्वीवर येते, जिथे संतोषी मातेची निस्सीम भक्त 'सत्यवती' हिची गोष्ट पाहायला मिळते. सत्यवतीचे बिरजूवर प्रेम असते आणि ती त्याच्याशी लग्न व्हावे म्हणून देवीची प्रार्थना करते. तिची इच्छा पूर्ण झाल्यावर, ती पतीसह संतोषी मातेच्या मंदिरांची तीर्थयात्रा करते. यादरम्यान, नारद मुनी हिंदू धर्मातील प्रमुख देवी त्रयी - [[सरस्वती]], [[लक्ष्मी]] आणि [[पार्वती]] यांच्या मनात या &quot;नवीन&quot; देवीबद्दल हेवा निर्माण करतात. त्यामुळे या देवी त्रयी सत्यवतीला त्रास देण्याचे ठरवतात. 'व्रत कथे'प्रमाणेच, बिरजू पैसे कमावण्यासाठी परदेशी जातो. इकडे देवी त्रयी अफवा पसरवतात की बिरजू मरण पावला आहे, त्यामुळे सत्यवतीचे आयुष्य दुःखी होते आणि तिचे नातेवाईक तिला छळतात. बिरजू सत्यवतीला विसरून जातो, पण सत्यवतीने मनापासून शुक्रवारी उपवास केल्यामुळे, संतोषी माता बिरजूच्या स्वप्नात येते आणि त्याला पत्नीची आठवण करून देते. बिरजू श्रीमंत होऊन घरी परततो आणि सत्यवतीसोबत सुखाने राहू लागतो. पुढे, 'उद्यापन' समारंभात सत्यवतीच्या नणंदा विधीच्या अन्नात मुद्दाम आंबट पदार्थ मिसळतात, ज्यामुळे घरातील मुले बेशुद्ध पडतात आणि नणंदांना शारीरिक त्रास होतो. सत्यवतीला दोष दिला जातो, पण शेवटी जेव्हा ती देवीची प्रार्थना करते, तेव्हा संतोषी माता प्रत्यक्ष प्रकट होते; ती मुलांना जिवंत करते आणि सर्वांचे दोष दूर करते. त्यानंतर सत्यवतीचे नातेवाईक देवीची माफी मागतात. शेवटी, देवी त्रयींनाही आपल्या चुकीची जाणीव होते आणि त्या सांगतात की त्या केवळ सत्यवतीच्या भक्तीची परीक्षा घेत होत्या. शेवटी नारद मुनी सर्वांना संतोषी मातेला आशीर्वाद देण्याची विनंती करतात.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Das&quot;/&gt;</text>
      <sha1>fiemgogpl9ucxn682fv334clu9p725r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690437</id>
      <parentid>2690436</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:32:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2690437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12564" sha1="r0ojlkl3i4s1jslr9e0318nyyu8umyj" xml:space="preserve">'''संतोषी माता''' किंवा '''संतोषी माँ'''  ही हिंदू धर्मातील एक अत्यंत लोकप्रिय आणि पूजनीय देवी आहे. विशेषतः विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात, चित्रपट आणि प्रसारमाध्यमांमुळे या देवीची लोकप्रियता घराघरांत पोहोचली. संतोषी माता ही प्रामुख्याने 'समाधानाची' आणि 'सुखाची' देवी मानली जाते. तिच्या नावाचा अर्थच 'संतोष देणारी माता' असा होतो.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;/&gt; संतोषी मातेची पूजा विशेषतः [[उत्तर भारत]] आणि [[नेपाळ]] मधील महिलांद्वारे मोठ्या प्रमाणावर केली जाते. देवीची कृपा मिळवण्यासाठी महिलांद्वारे सलग १६ शुक्रवारी 'संतोषी मातेचेव्रत' राखले जाते.

संतोषी मातेची महती सुरुवातीला तोंडी, व्रत स्वरूपातील साहित्याद्वारे पसरली. तथापि, १९७५ मध्ये प्रदर्शित झालेला [[जय संतोषी माँ]] हा चित्रपट संतोषी मातेच्या लोकप्रियतेचे मुख्य कारण ठरला. या चित्रपटामुळे संतोषी माता केवळ एका विशिष्ट क्षेत्रापुरती मर्यादित न राहता संपूर्ण भारताची आराध्य देवता बनली. हा चित्रपट जसजसा लोकप्रिय होत गेला, तसतशी संतोषी माता अखिल भारतीय हिंदू देवतेच्या पंथात सामील झाली आणि तिची मंदिरे गावागावात उभी केली गेली.

== उत्पत्ती आणि स्वरूप ==
पौराणिक कथांनुसार, संतोषी माता ही भगवान गणेश आणि त्यांची पत्नी रिद्धी-सिद्धी यांची कन्या मानली जाते. गणेशभक्तांच्या मते, गणेशाच्या मनातून किंवा त्यांच्या भक्तीतून या देवीचा जन्म झाला. ती गणेशाची 'मानसकन्या' म्हणून ओळखली जाते.

संतोषी मातेचे रूप अत्यंत सौम्य, शांत आणि तेजस्वी आहे. तिने पिवळ्या रंगाची वस्त्रे परिधान केलेली असतात. तिच्या चार भुजा असून एका हातात ती त्रिशूल, दुसऱ्या हातात तलवार आणि इतर दोन हातांत ती आशीर्वाद देणारी मुद्रा किंवा कलश धारण करते. ती कमळावर विराजमान असते, जे पवित्रता आणि ज्ञानाचे प्रतीक आहे.

संतोषी मातेची उपासना प्रामुख्याने 'संतोष' म्हणजेच मनःशांती मिळवण्यासाठी केली जाते. धावपळीच्या आणि तणावपूर्ण जीवनात माणसाला ज्या मानसिक शांततेची गरज आहे, ती संतोषी मातेच्या आशीर्वादाने मिळते अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. या उपासने द्वारे तिच्या भाजताना कौटुंबिक सुख, संकट निवारण तसेच यश आणि प्रगती असे लाभ होतात अशी मान्यता आहे.
== १६ शुक्रवारचे व्रत ==
भक्‍त सलग १६ शुक्रवारी हे व्रत पाळतात. शुक्रवारी सकाळी लवकर उठून स्नान करून देवीची मूर्ती किंवा फोटोची स्थापना केली जाते. मातेला गूळ आणि हरभरा (भिजवलेला) अर्पण करणे हे या पूजेचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. या व्रतामध्ये आंबट पदार्थ खाणे निषिद्ध आहे. नैवेद्यामध्ये किंवा आहारात लिंबू, चिंच, दही किंवा कोणताही आंबट पदार्थ वर्ज्य मानला जातो. १६ शुक्रवार पूर्ण झाल्यावर १७ व्या शुक्रवारी व्रताचे उद्यापन केले जाते, ज्यामध्ये ८ लहान मुलांना जेवण (सात्त्विक अन्न) दिले जाते.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;&gt;{{cite journal|last=Lutgendorf|first=Philip|title=A 'Made to Satisfaction Goddess': Jai Santoshi Maa Revisited (Part Two)|journal=[[Manushi]]|issue=131|pages=24–37|url=http://www.manushi-india.org/pdfs_issues/PDF%20ISSUE%20131%283.4%29/5.%20A%20Made%20to%20Satisfaction%20Goddess.pdf|date = July–August 2002}}&lt;/ref&gt;

== चित्रपट- जय संतोषी मा (१९७५) ==
{{मुख्य|जय संतोषी मा}}
हा चित्रपट संतोषी मातेचा जन्म [[राखी पौर्णिमा]] या सणाशी जोडतो. रक्षाबंधनाला बहीण भावाच्या हातावर 'राखी' बांधते आणि बदल्यात भाऊ तिला भेटवस्तू देऊन आयुष्यभर तिचे रक्षण करण्याचे वचन देतो. चित्रपटात, गणेशाची बहीण मनसा देवी जेव्हा त्याच्यासोबत हा सण साजरा करते, तेव्हा गणेशाची मुले त्याला आपल्यालाही एक बहीण हवी, अशी हट्टाने मागणी करतात. सुरुवातीला गणेश नकार देतो, पण आपल्या मुलांच्या आग्रहास्तव आणि पत्नी रिद्धी-सिद्धी, बहीण मनसा व देवर्षी [[नारद]] यांच्या विनंतीनुसार, गणेश आपल्या पत्नींच्या तेजातून (दोन ज्वालांच्या स्वरूपात) संतोषी मातेची निर्मिती करतो. ही गणेशाची मानसकन्या सर्वांच्या इच्छा पूर्ण करेल, म्हणून तिचे नाव 'संतोषी माँ' (आनंद किंवा समाधानाची माता) ठेवले जाते, असे नारद जाहीर करतात.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Das&quot;&gt;{{cite journal|last=Das|first=Veena|title=Shakti Versus Sati —A Reading of The Santoshi Ma Cult|journal=[[Manushi]]|issue=49|pages=26–30|url=http://www.manushi-india.org/pdfs_issues/PDF%20files%2049/shakti_versus_sati.pdf|date = Nov–Dec 1988}}&lt;/ref&gt; यानंतर चित्रपटाची कथा स्वर्गातून पृथ्वीवर येते, जिथे संतोषी मातेची निस्सीम भक्त 'सत्यवती' हिची गोष्ट पाहायला मिळते. सत्यवतीचे बिरजूवर प्रेम असते आणि ती त्याच्याशी लग्न व्हावे म्हणून देवीची प्रार्थना करते. तिची इच्छा पूर्ण झाल्यावर, ती पतीसह संतोषी मातेच्या मंदिरांची तीर्थयात्रा करते. यादरम्यान, नारद मुनी हिंदू धर्मातील प्रमुख देवी त्रयी - [[सरस्वती]], [[लक्ष्मी]] आणि [[पार्वती]] यांच्या मनात या &quot;नवीन&quot; देवीबद्दल हेवा निर्माण करतात. त्यामुळे या देवी त्रयी सत्यवतीला त्रास देण्याचे ठरवतात. 'व्रत कथे'प्रमाणेच, बिरजू पैसे कमावण्यासाठी परदेशी जातो. इकडे देवी त्रयी अफवा पसरवतात की बिरजू मरण पावला आहे, त्यामुळे सत्यवतीचे आयुष्य दुःखी होते आणि तिचे नातेवाईक तिला छळतात. बिरजू सत्यवतीला विसरून जातो, पण सत्यवतीने मनापासून शुक्रवारी उपवास केल्यामुळे, संतोषी माता बिरजूच्या स्वप्नात येते आणि त्याला पत्नीची आठवण करून देते. बिरजू श्रीमंत होऊन घरी परततो आणि सत्यवतीसोबत सुखाने राहू लागतो. पुढे, 'उद्यापन' समारंभात सत्यवतीच्या नणंदा विधीच्या अन्नात मुद्दाम आंबट पदार्थ मिसळतात, ज्यामुळे घरातील मुले बेशुद्ध पडतात आणि नणंदांना शारीरिक त्रास होतो. सत्यवतीला दोष दिला जातो, पण शेवटी जेव्हा ती देवीची प्रार्थना करते, तेव्हा संतोषी माता प्रत्यक्ष प्रकट होते; ती मुलांना जिवंत करते आणि सर्वांचे दोष दूर करते. त्यानंतर सत्यवतीचे नातेवाईक देवीची माफी मागतात. शेवटी, देवी त्रयींनाही आपल्या चुकीची जाणीव होते आणि त्या सांगतात की त्या केवळ सत्यवतीच्या भक्तीची परीक्षा घेत होत्या. शेवटी नारद मुनी सर्वांना संतोषी मातेला आशीर्वाद देण्याची विनंती करतात.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Das&quot;/&gt;

[[वर्ग:हिंदू लोक दैवत]]</text>
      <sha1>r0ojlkl3i4s1jslr9e0318nyyu8umyj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690438</id>
      <parentid>2690437</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:32:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2690438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12610" sha1="fbx3wd8eyas11jca75rutmbepsixdua" xml:space="preserve">'''संतोषी माता''' किंवा '''संतोषी माँ'''  ही हिंदू धर्मातील एक अत्यंत लोकप्रिय आणि पूजनीय देवी आहे. विशेषतः विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात, चित्रपट आणि प्रसारमाध्यमांमुळे या देवीची लोकप्रियता घराघरांत पोहोचली. संतोषी माता ही प्रामुख्याने 'समाधानाची' आणि 'सुखाची' देवी मानली जाते. तिच्या नावाचा अर्थच 'संतोष देणारी माता' असा होतो.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;/&gt; संतोषी मातेची पूजा विशेषतः [[उत्तर भारत]] आणि [[नेपाळ]] मधील महिलांद्वारे मोठ्या प्रमाणावर केली जाते. देवीची कृपा मिळवण्यासाठी महिलांद्वारे सलग १६ शुक्रवारी 'संतोषी मातेचेव्रत' राखले जाते.

संतोषी मातेची महती सुरुवातीला तोंडी, व्रत स्वरूपातील साहित्याद्वारे पसरली. तथापि, १९७५ मध्ये प्रदर्शित झालेला [[जय संतोषी माँ]] हा चित्रपट संतोषी मातेच्या लोकप्रियतेचे मुख्य कारण ठरला. या चित्रपटामुळे संतोषी माता केवळ एका विशिष्ट क्षेत्रापुरती मर्यादित न राहता संपूर्ण भारताची आराध्य देवता बनली. हा चित्रपट जसजसा लोकप्रिय होत गेला, तसतशी संतोषी माता अखिल भारतीय हिंदू देवतेच्या पंथात सामील झाली आणि तिची मंदिरे गावागावात उभी केली गेली.

== उत्पत्ती आणि स्वरूप ==
पौराणिक कथांनुसार, संतोषी माता ही भगवान गणेश आणि त्यांची पत्नी रिद्धी-सिद्धी यांची कन्या मानली जाते. गणेशभक्तांच्या मते, गणेशाच्या मनातून किंवा त्यांच्या भक्तीतून या देवीचा जन्म झाला. ती गणेशाची 'मानसकन्या' म्हणून ओळखली जाते.

संतोषी मातेचे रूप अत्यंत सौम्य, शांत आणि तेजस्वी आहे. तिने पिवळ्या रंगाची वस्त्रे परिधान केलेली असतात. तिच्या चार भुजा असून एका हातात ती त्रिशूल, दुसऱ्या हातात तलवार आणि इतर दोन हातांत ती आशीर्वाद देणारी मुद्रा किंवा कलश धारण करते. ती कमळावर विराजमान असते, जे पवित्रता आणि ज्ञानाचे प्रतीक आहे.

संतोषी मातेची उपासना प्रामुख्याने 'संतोष' म्हणजेच मनःशांती मिळवण्यासाठी केली जाते. धावपळीच्या आणि तणावपूर्ण जीवनात माणसाला ज्या मानसिक शांततेची गरज आहे, ती संतोषी मातेच्या आशीर्वादाने मिळते अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. या उपासने द्वारे तिच्या भाजताना कौटुंबिक सुख, संकट निवारण तसेच यश आणि प्रगती असे लाभ होतात अशी मान्यता आहे.
== १६ शुक्रवारचे व्रत ==
भक्‍त सलग १६ शुक्रवारी हे व्रत पाळतात. शुक्रवारी सकाळी लवकर उठून स्नान करून देवीची मूर्ती किंवा फोटोची स्थापना केली जाते. मातेला गूळ आणि हरभरा (भिजवलेला) अर्पण करणे हे या पूजेचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. या व्रतामध्ये आंबट पदार्थ खाणे निषिद्ध आहे. नैवेद्यामध्ये किंवा आहारात लिंबू, चिंच, दही किंवा कोणताही आंबट पदार्थ वर्ज्य मानला जातो. १६ शुक्रवार पूर्ण झाल्यावर १७ व्या शुक्रवारी व्रताचे उद्यापन केले जाते, ज्यामध्ये ८ लहान मुलांना जेवण (सात्त्विक अन्न) दिले जाते.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;&gt;{{cite journal|last=Lutgendorf|first=Philip|title=A 'Made to Satisfaction Goddess': Jai Santoshi Maa Revisited (Part Two)|journal=[[Manushi]]|issue=131|pages=24–37|url=http://www.manushi-india.org/pdfs_issues/PDF%20ISSUE%20131%283.4%29/5.%20A%20Made%20to%20Satisfaction%20Goddess.pdf|date = July–August 2002}}&lt;/ref&gt;

== चित्रपट- जय संतोषी मा (१९७५) ==
{{मुख्य|जय संतोषी मा}}
हा चित्रपट संतोषी मातेचा जन्म [[राखी पौर्णिमा]] या सणाशी जोडतो. रक्षाबंधनाला बहीण भावाच्या हातावर 'राखी' बांधते आणि बदल्यात भाऊ तिला भेटवस्तू देऊन आयुष्यभर तिचे रक्षण करण्याचे वचन देतो. चित्रपटात, गणेशाची बहीण मनसा देवी जेव्हा त्याच्यासोबत हा सण साजरा करते, तेव्हा गणेशाची मुले त्याला आपल्यालाही एक बहीण हवी, अशी हट्टाने मागणी करतात. सुरुवातीला गणेश नकार देतो, पण आपल्या मुलांच्या आग्रहास्तव आणि पत्नी रिद्धी-सिद्धी, बहीण मनसा व देवर्षी [[नारद]] यांच्या विनंतीनुसार, गणेश आपल्या पत्नींच्या तेजातून (दोन ज्वालांच्या स्वरूपात) संतोषी मातेची निर्मिती करतो. ही गणेशाची मानसकन्या सर्वांच्या इच्छा पूर्ण करेल, म्हणून तिचे नाव 'संतोषी माँ' (आनंद किंवा समाधानाची माता) ठेवले जाते, असे नारद जाहीर करतात.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Das&quot;&gt;{{cite journal|last=Das|first=Veena|title=Shakti Versus Sati —A Reading of The Santoshi Ma Cult|journal=[[Manushi]]|issue=49|pages=26–30|url=http://www.manushi-india.org/pdfs_issues/PDF%20files%2049/shakti_versus_sati.pdf|date = Nov–Dec 1988}}&lt;/ref&gt; यानंतर चित्रपटाची कथा स्वर्गातून पृथ्वीवर येते, जिथे संतोषी मातेची निस्सीम भक्त 'सत्यवती' हिची गोष्ट पाहायला मिळते. सत्यवतीचे बिरजूवर प्रेम असते आणि ती त्याच्याशी लग्न व्हावे म्हणून देवीची प्रार्थना करते. तिची इच्छा पूर्ण झाल्यावर, ती पतीसह संतोषी मातेच्या मंदिरांची तीर्थयात्रा करते. यादरम्यान, नारद मुनी हिंदू धर्मातील प्रमुख देवी त्रयी - [[सरस्वती]], [[लक्ष्मी]] आणि [[पार्वती]] यांच्या मनात या &quot;नवीन&quot; देवीबद्दल हेवा निर्माण करतात. त्यामुळे या देवी त्रयी सत्यवतीला त्रास देण्याचे ठरवतात. 'व्रत कथे'प्रमाणेच, बिरजू पैसे कमावण्यासाठी परदेशी जातो. इकडे देवी त्रयी अफवा पसरवतात की बिरजू मरण पावला आहे, त्यामुळे सत्यवतीचे आयुष्य दुःखी होते आणि तिचे नातेवाईक तिला छळतात. बिरजू सत्यवतीला विसरून जातो, पण सत्यवतीने मनापासून शुक्रवारी उपवास केल्यामुळे, संतोषी माता बिरजूच्या स्वप्नात येते आणि त्याला पत्नीची आठवण करून देते. बिरजू श्रीमंत होऊन घरी परततो आणि सत्यवतीसोबत सुखाने राहू लागतो. पुढे, 'उद्यापन' समारंभात सत्यवतीच्या नणंदा विधीच्या अन्नात मुद्दाम आंबट पदार्थ मिसळतात, ज्यामुळे घरातील मुले बेशुद्ध पडतात आणि नणंदांना शारीरिक त्रास होतो. सत्यवतीला दोष दिला जातो, पण शेवटी जेव्हा ती देवीची प्रार्थना करते, तेव्हा संतोषी माता प्रत्यक्ष प्रकट होते; ती मुलांना जिवंत करते आणि सर्वांचे दोष दूर करते. त्यानंतर सत्यवतीचे नातेवाईक देवीची माफी मागतात. शेवटी, देवी त्रयींनाही आपल्या चुकीची जाणीव होते आणि त्या सांगतात की त्या केवळ सत्यवतीच्या भक्तीची परीक्षा घेत होत्या. शेवटी नारद मुनी सर्वांना संतोषी मातेला आशीर्वाद देण्याची विनंती करतात.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Das&quot;/&gt;

[[वर्ग:हिंदू लोक दैवत]]
[[वर्ग:हिंदू देवी]]</text>
      <sha1>fbx3wd8eyas11jca75rutmbepsixdua</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690439</id>
      <parentid>2690438</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:34:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2690439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12794" sha1="49fmmhsqnaxeblilbibdboi4iu7c4ic" xml:space="preserve">'''संतोषी माता''' किंवा '''संतोषी माँ'''  ही हिंदू धर्मातील एक अत्यंत लोकप्रिय आणि पूजनीय देवी आहे. विशेषतः विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात, चित्रपट आणि प्रसारमाध्यमांमुळे या देवीची लोकप्रियता घराघरांत पोहोचली. संतोषी माता ही प्रामुख्याने 'समाधानाची' आणि 'सुखाची' देवी मानली जाते. तिच्या नावाचा अर्थच 'संतोष देणारी माता' असा होतो.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;/&gt; संतोषी मातेची पूजा विशेषतः [[उत्तर भारत]] आणि [[नेपाळ]] मधील महिलांद्वारे मोठ्या प्रमाणावर केली जाते. देवीची कृपा मिळवण्यासाठी महिलांद्वारे सलग १६ शुक्रवारी 'संतोषी मातेचेव्रत' राखले जाते.

संतोषी मातेची महती सुरुवातीला तोंडी, व्रत स्वरूपातील साहित्याद्वारे पसरली. तथापि, १९७५ मध्ये प्रदर्शित झालेला [[जय संतोषी माँ]] हा चित्रपट संतोषी मातेच्या लोकप्रियतेचे मुख्य कारण ठरला. या चित्रपटामुळे संतोषी माता केवळ एका विशिष्ट क्षेत्रापुरती मर्यादित न राहता संपूर्ण भारताची आराध्य देवता बनली. हा चित्रपट जसजसा लोकप्रिय होत गेला, तसतशी संतोषी माता अखिल भारतीय हिंदू देवतेच्या पंथात सामील झाली आणि तिची मंदिरे गावागावात उभी केली गेली.

== उत्पत्ती आणि स्वरूप ==
पौराणिक कथांनुसार, संतोषी माता ही भगवान गणेश आणि त्यांची पत्नी रिद्धी-सिद्धी यांची कन्या मानली जाते. गणेशभक्तांच्या मते, गणेशाच्या मनातून किंवा त्यांच्या भक्तीतून या देवीचा जन्म झाला. ती गणेशाची 'मानसकन्या' म्हणून ओळखली जाते.

संतोषी मातेचे रूप अत्यंत सौम्य, शांत आणि तेजस्वी आहे. तिने पिवळ्या रंगाची वस्त्रे परिधान केलेली असतात. तिच्या चार भुजा असून एका हातात ती त्रिशूल, दुसऱ्या हातात तलवार आणि इतर दोन हातांत ती आशीर्वाद देणारी मुद्रा किंवा कलश धारण करते. ती कमळावर विराजमान असते, जे पवित्रता आणि ज्ञानाचे प्रतीक आहे.

संतोषी मातेची उपासना प्रामुख्याने 'संतोष' म्हणजेच मनःशांती मिळवण्यासाठी केली जाते. धावपळीच्या आणि तणावपूर्ण जीवनात माणसाला ज्या मानसिक शांततेची गरज आहे, ती संतोषी मातेच्या आशीर्वादाने मिळते अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. या उपासने द्वारे तिच्या भाजताना कौटुंबिक सुख, संकट निवारण तसेच यश आणि प्रगती असे लाभ होतात अशी मान्यता आहे.
== १६ शुक्रवारचे व्रत ==
भक्‍त सलग १६ शुक्रवारी हे व्रत पाळतात. शुक्रवारी सकाळी लवकर उठून स्नान करून देवीची मूर्ती किंवा फोटोची स्थापना केली जाते. मातेला गूळ आणि हरभरा (भिजवलेला) अर्पण करणे हे या पूजेचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. या व्रतामध्ये आंबट पदार्थ खाणे निषिद्ध आहे. नैवेद्यामध्ये किंवा आहारात लिंबू, चिंच, दही किंवा कोणताही आंबट पदार्थ वर्ज्य मानला जातो. १६ शुक्रवार पूर्ण झाल्यावर १७ व्या शुक्रवारी व्रताचे उद्यापन केले जाते, ज्यामध्ये ८ लहान मुलांना जेवण (सात्त्विक अन्न) दिले जाते.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;&gt;{{cite journal|last=Lutgendorf|first=Philip|title=A 'Made to Satisfaction Goddess': Jai Santoshi Maa Revisited (Part Two)|journal=[[Manushi]]|issue=131|pages=24–37|url=http://www.manushi-india.org/pdfs_issues/PDF%20ISSUE%20131%283.4%29/5.%20A%20Made%20to%20Satisfaction%20Goddess.pdf|date = July–August 2002}}&lt;/ref&gt;

== चित्रपट- जय संतोषी मा (१९७५) ==
{{मुख्य|जय संतोषी मा}}
हा चित्रपट संतोषी मातेचा जन्म [[राखी पौर्णिमा]] या सणाशी जोडतो. रक्षाबंधनाला बहीण भावाच्या हातावर 'राखी' बांधते आणि बदल्यात भाऊ तिला भेटवस्तू देऊन आयुष्यभर तिचे रक्षण करण्याचे वचन देतो. चित्रपटात, गणेशाची बहीण मनसा देवी जेव्हा त्याच्यासोबत हा सण साजरा करते, तेव्हा गणेशाची मुले त्याला आपल्यालाही एक बहीण हवी, अशी हट्टाने मागणी करतात. सुरुवातीला गणेश नकार देतो, पण आपल्या मुलांच्या आग्रहास्तव आणि पत्नी रिद्धी-सिद्धी, बहीण मनसा व देवर्षी [[नारद]] यांच्या विनंतीनुसार, गणेश आपल्या पत्नींच्या तेजातून (दोन ज्वालांच्या स्वरूपात) संतोषी मातेची निर्मिती करतो. ही गणेशाची मानसकन्या सर्वांच्या इच्छा पूर्ण करेल, म्हणून तिचे नाव 'संतोषी माँ' (आनंद किंवा समाधानाची माता) ठेवले जाते, असे नारद जाहीर करतात.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Das&quot;&gt;{{cite journal|last=Das|first=Veena|title=Shakti Versus Sati —A Reading of The Santoshi Ma Cult|journal=[[Manushi]]|issue=49|pages=26–30|url=http://www.manushi-india.org/pdfs_issues/PDF%20files%2049/shakti_versus_sati.pdf|date = Nov–Dec 1988}}&lt;/ref&gt; यानंतर चित्रपटाची कथा स्वर्गातून पृथ्वीवर येते, जिथे संतोषी मातेची निस्सीम भक्त 'सत्यवती' हिची गोष्ट पाहायला मिळते. सत्यवतीचे बिरजूवर प्रेम असते आणि ती त्याच्याशी लग्न व्हावे म्हणून देवीची प्रार्थना करते. तिची इच्छा पूर्ण झाल्यावर, ती पतीसह संतोषी मातेच्या मंदिरांची तीर्थयात्रा करते. यादरम्यान, नारद मुनी हिंदू धर्मातील प्रमुख देवी त्रयी - [[सरस्वती]], [[लक्ष्मी]] आणि [[पार्वती]] यांच्या मनात या &quot;नवीन&quot; देवीबद्दल हेवा निर्माण करतात. त्यामुळे या देवी त्रयी सत्यवतीला त्रास देण्याचे ठरवतात. 'व्रत कथे'प्रमाणेच, बिरजू पैसे कमावण्यासाठी परदेशी जातो. इकडे देवी त्रयी अफवा पसरवतात की बिरजू मरण पावला आहे, त्यामुळे सत्यवतीचे आयुष्य दुःखी होते आणि तिचे नातेवाईक तिला छळतात. बिरजू सत्यवतीला विसरून जातो, पण सत्यवतीने मनापासून शुक्रवारी उपवास केल्यामुळे, संतोषी माता बिरजूच्या स्वप्नात येते आणि त्याला पत्नीची आठवण करून देते. बिरजू श्रीमंत होऊन घरी परततो आणि सत्यवतीसोबत सुखाने राहू लागतो. पुढे, 'उद्यापन' समारंभात सत्यवतीच्या नणंदा विधीच्या अन्नात मुद्दाम आंबट पदार्थ मिसळतात, ज्यामुळे घरातील मुले बेशुद्ध पडतात आणि नणंदांना शारीरिक त्रास होतो. सत्यवतीला दोष दिला जातो, पण शेवटी जेव्हा ती देवीची प्रार्थना करते, तेव्हा संतोषी माता प्रत्यक्ष प्रकट होते; ती मुलांना जिवंत करते आणि सर्वांचे दोष दूर करते. त्यानंतर सत्यवतीचे नातेवाईक देवीची माफी मागतात. शेवटी, देवी त्रयींनाही आपल्या चुकीची जाणीव होते आणि त्या सांगतात की त्या केवळ सत्यवतीच्या भक्तीची परीक्षा घेत होत्या. शेवटी नारद मुनी सर्वांना संतोषी मातेला आशीर्वाद देण्याची विनंती करतात.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Das&quot;/&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य  दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Santoṣī Mātā|संतोषी माता}}

[[वर्ग:हिंदू लोक दैवत]]
[[वर्ग:हिंदू देवी]]</text>
      <sha1>49fmmhsqnaxeblilbibdboi4iu7c4ic</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690440</id>
      <parentid>2690439</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:35:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2690440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12836" sha1="7iin3do9o7m6rci48txxrzylgn1if6o" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''संतोषी माता''' किंवा '''संतोषी माँ'''  ही हिंदू धर्मातील एक अत्यंत लोकप्रिय आणि पूजनीय देवी आहे. विशेषतः विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात, चित्रपट आणि प्रसारमाध्यमांमुळे या देवीची लोकप्रियता घराघरांत पोहोचली. संतोषी माता ही प्रामुख्याने 'समाधानाची' आणि 'सुखाची' देवी मानली जाते. तिच्या नावाचा अर्थच 'संतोष देणारी माता' असा होतो.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;/&gt; संतोषी मातेची पूजा विशेषतः [[उत्तर भारत]] आणि [[नेपाळ]] मधील महिलांद्वारे मोठ्या प्रमाणावर केली जाते. देवीची कृपा मिळवण्यासाठी महिलांद्वारे सलग १६ शुक्रवारी 'संतोषी मातेचेव्रत' राखले जाते.

संतोषी मातेची महती सुरुवातीला तोंडी, व्रत स्वरूपातील साहित्याद्वारे पसरली. तथापि, १९७५ मध्ये प्रदर्शित झालेला [[जय संतोषी माँ]] हा चित्रपट संतोषी मातेच्या लोकप्रियतेचे मुख्य कारण ठरला. या चित्रपटामुळे संतोषी माता केवळ एका विशिष्ट क्षेत्रापुरती मर्यादित न राहता संपूर्ण भारताची आराध्य देवता बनली. हा चित्रपट जसजसा लोकप्रिय होत गेला, तसतशी संतोषी माता अखिल भारतीय हिंदू देवतेच्या पंथात सामील झाली आणि तिची मंदिरे गावागावात उभी केली गेली.

== उत्पत्ती आणि स्वरूप ==
पौराणिक कथांनुसार, संतोषी माता ही भगवान गणेश आणि त्यांची पत्नी रिद्धी-सिद्धी यांची कन्या मानली जाते. गणेशभक्तांच्या मते, गणेशाच्या मनातून किंवा त्यांच्या भक्तीतून या देवीचा जन्म झाला. ती गणेशाची 'मानसकन्या' म्हणून ओळखली जाते.

संतोषी मातेचे रूप अत्यंत सौम्य, शांत आणि तेजस्वी आहे. तिने पिवळ्या रंगाची वस्त्रे परिधान केलेली असतात. तिच्या चार भुजा असून एका हातात ती त्रिशूल, दुसऱ्या हातात तलवार आणि इतर दोन हातांत ती आशीर्वाद देणारी मुद्रा किंवा कलश धारण करते. ती कमळावर विराजमान असते, जे पवित्रता आणि ज्ञानाचे प्रतीक आहे.

संतोषी मातेची उपासना प्रामुख्याने 'संतोष' म्हणजेच मनःशांती मिळवण्यासाठी केली जाते. धावपळीच्या आणि तणावपूर्ण जीवनात माणसाला ज्या मानसिक शांततेची गरज आहे, ती संतोषी मातेच्या आशीर्वादाने मिळते अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. या उपासने द्वारे तिच्या भाजताना कौटुंबिक सुख, संकट निवारण तसेच यश आणि प्रगती असे लाभ होतात अशी मान्यता आहे.
== १६ शुक्रवारचे व्रत ==
भक्‍त सलग १६ शुक्रवारी हे व्रत पाळतात. शुक्रवारी सकाळी लवकर उठून स्नान करून देवीची मूर्ती किंवा फोटोची स्थापना केली जाते. मातेला गूळ आणि हरभरा (भिजवलेला) अर्पण करणे हे या पूजेचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. या व्रतामध्ये आंबट पदार्थ खाणे निषिद्ध आहे. नैवेद्यामध्ये किंवा आहारात लिंबू, चिंच, दही किंवा कोणताही आंबट पदार्थ वर्ज्य मानला जातो. १६ शुक्रवार पूर्ण झाल्यावर १७ व्या शुक्रवारी व्रताचे उद्यापन केले जाते, ज्यामध्ये ८ लहान मुलांना जेवण (सात्त्विक अन्न) दिले जाते.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;&gt;{{cite journal|last=Lutgendorf|first=Philip|title=A 'Made to Satisfaction Goddess': Jai Santoshi Maa Revisited (Part Two)|journal=[[Manushi]]|issue=131|pages=24–37|url=http://www.manushi-india.org/pdfs_issues/PDF%20ISSUE%20131%283.4%29/5.%20A%20Made%20to%20Satisfaction%20Goddess.pdf|date = July–August 2002}}&lt;/ref&gt;

== चित्रपट- जय संतोषी मा (१९७५) ==
{{मुख्य|जय संतोषी मा}}
हा चित्रपट संतोषी मातेचा जन्म [[राखी पौर्णिमा]] या सणाशी जोडतो. रक्षाबंधनाला बहीण भावाच्या हातावर 'राखी' बांधते आणि बदल्यात भाऊ तिला भेटवस्तू देऊन आयुष्यभर तिचे रक्षण करण्याचे वचन देतो. चित्रपटात, गणेशाची बहीण मनसा देवी जेव्हा त्याच्यासोबत हा सण साजरा करते, तेव्हा गणेशाची मुले त्याला आपल्यालाही एक बहीण हवी, अशी हट्टाने मागणी करतात. सुरुवातीला गणेश नकार देतो, पण आपल्या मुलांच्या आग्रहास्तव आणि पत्नी रिद्धी-सिद्धी, बहीण मनसा व देवर्षी [[नारद]] यांच्या विनंतीनुसार, गणेश आपल्या पत्नींच्या तेजातून (दोन ज्वालांच्या स्वरूपात) संतोषी मातेची निर्मिती करतो. ही गणेशाची मानसकन्या सर्वांच्या इच्छा पूर्ण करेल, म्हणून तिचे नाव 'संतोषी माँ' (आनंद किंवा समाधानाची माता) ठेवले जाते, असे नारद जाहीर करतात.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Das&quot;&gt;{{cite journal|last=Das|first=Veena|title=Shakti Versus Sati —A Reading of The Santoshi Ma Cult|journal=[[Manushi]]|issue=49|pages=26–30|url=http://www.manushi-india.org/pdfs_issues/PDF%20files%2049/shakti_versus_sati.pdf|date = Nov–Dec 1988}}&lt;/ref&gt; यानंतर चित्रपटाची कथा स्वर्गातून पृथ्वीवर येते, जिथे संतोषी मातेची निस्सीम भक्त 'सत्यवती' हिची गोष्ट पाहायला मिळते. सत्यवतीचे बिरजूवर प्रेम असते आणि ती त्याच्याशी लग्न व्हावे म्हणून देवीची प्रार्थना करते. तिची इच्छा पूर्ण झाल्यावर, ती पतीसह संतोषी मातेच्या मंदिरांची तीर्थयात्रा करते. यादरम्यान, नारद मुनी हिंदू धर्मातील प्रमुख देवी त्रयी - [[सरस्वती]], [[लक्ष्मी]] आणि [[पार्वती]] यांच्या मनात या &quot;नवीन&quot; देवीबद्दल हेवा निर्माण करतात. त्यामुळे या देवी त्रयी सत्यवतीला त्रास देण्याचे ठरवतात. 'व्रत कथे'प्रमाणेच, बिरजू पैसे कमावण्यासाठी परदेशी जातो. इकडे देवी त्रयी अफवा पसरवतात की बिरजू मरण पावला आहे, त्यामुळे सत्यवतीचे आयुष्य दुःखी होते आणि तिचे नातेवाईक तिला छळतात. बिरजू सत्यवतीला विसरून जातो, पण सत्यवतीने मनापासून शुक्रवारी उपवास केल्यामुळे, संतोषी माता बिरजूच्या स्वप्नात येते आणि त्याला पत्नीची आठवण करून देते. बिरजू श्रीमंत होऊन घरी परततो आणि सत्यवतीसोबत सुखाने राहू लागतो. पुढे, 'उद्यापन' समारंभात सत्यवतीच्या नणंदा विधीच्या अन्नात मुद्दाम आंबट पदार्थ मिसळतात, ज्यामुळे घरातील मुले बेशुद्ध पडतात आणि नणंदांना शारीरिक त्रास होतो. सत्यवतीला दोष दिला जातो, पण शेवटी जेव्हा ती देवीची प्रार्थना करते, तेव्हा संतोषी माता प्रत्यक्ष प्रकट होते; ती मुलांना जिवंत करते आणि सर्वांचे दोष दूर करते. त्यानंतर सत्यवतीचे नातेवाईक देवीची माफी मागतात. शेवटी, देवी त्रयींनाही आपल्या चुकीची जाणीव होते आणि त्या सांगतात की त्या केवळ सत्यवतीच्या भक्तीची परीक्षा घेत होत्या. शेवटी नारद मुनी सर्वांना संतोषी मातेला आशीर्वाद देण्याची विनंती करतात.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Das&quot;/&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य  दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Santoṣī Mātā|संतोषी माता}}

[[वर्ग:हिंदू लोक दैवत]]
[[वर्ग:हिंदू देवी]]</text>
      <sha1>7iin3do9o7m6rci48txxrzylgn1if6o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690459</id>
      <parentid>2690440</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:43:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* १६ शुक्रवारचे व्रत */</comment>
      <origin>2690459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13013" sha1="sp944j1u7enaoqjdnhq9rrxngqh0cp8" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''संतोषी माता''' किंवा '''संतोषी माँ'''  ही हिंदू धर्मातील एक अत्यंत लोकप्रिय आणि पूजनीय देवी आहे. विशेषतः विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात, चित्रपट आणि प्रसारमाध्यमांमुळे या देवीची लोकप्रियता घराघरांत पोहोचली. संतोषी माता ही प्रामुख्याने 'समाधानाची' आणि 'सुखाची' देवी मानली जाते. तिच्या नावाचा अर्थच 'संतोष देणारी माता' असा होतो.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;/&gt; संतोषी मातेची पूजा विशेषतः [[उत्तर भारत]] आणि [[नेपाळ]] मधील महिलांद्वारे मोठ्या प्रमाणावर केली जाते. देवीची कृपा मिळवण्यासाठी महिलांद्वारे सलग १६ शुक्रवारी 'संतोषी मातेचेव्रत' राखले जाते.

संतोषी मातेची महती सुरुवातीला तोंडी, व्रत स्वरूपातील साहित्याद्वारे पसरली. तथापि, १९७५ मध्ये प्रदर्शित झालेला [[जय संतोषी माँ]] हा चित्रपट संतोषी मातेच्या लोकप्रियतेचे मुख्य कारण ठरला. या चित्रपटामुळे संतोषी माता केवळ एका विशिष्ट क्षेत्रापुरती मर्यादित न राहता संपूर्ण भारताची आराध्य देवता बनली. हा चित्रपट जसजसा लोकप्रिय होत गेला, तसतशी संतोषी माता अखिल भारतीय हिंदू देवतेच्या पंथात सामील झाली आणि तिची मंदिरे गावागावात उभी केली गेली.

== उत्पत्ती आणि स्वरूप ==
पौराणिक कथांनुसार, संतोषी माता ही भगवान गणेश आणि त्यांची पत्नी रिद्धी-सिद्धी यांची कन्या मानली जाते. गणेशभक्तांच्या मते, गणेशाच्या मनातून किंवा त्यांच्या भक्तीतून या देवीचा जन्म झाला. ती गणेशाची 'मानसकन्या' म्हणून ओळखली जाते.

संतोषी मातेचे रूप अत्यंत सौम्य, शांत आणि तेजस्वी आहे. तिने पिवळ्या रंगाची वस्त्रे परिधान केलेली असतात. तिच्या चार भुजा असून एका हातात ती त्रिशूल, दुसऱ्या हातात तलवार आणि इतर दोन हातांत ती आशीर्वाद देणारी मुद्रा किंवा कलश धारण करते. ती कमळावर विराजमान असते, जे पवित्रता आणि ज्ञानाचे प्रतीक आहे.

संतोषी मातेची उपासना प्रामुख्याने 'संतोष' म्हणजेच मनःशांती मिळवण्यासाठी केली जाते. धावपळीच्या आणि तणावपूर्ण जीवनात माणसाला ज्या मानसिक शांततेची गरज आहे, ती संतोषी मातेच्या आशीर्वादाने मिळते अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. या उपासने द्वारे तिच्या भाजताना कौटुंबिक सुख, संकट निवारण तसेच यश आणि प्रगती असे लाभ होतात अशी मान्यता आहे.
== १६ शुक्रवारचे व्रत ==
भक्‍त सलग १६ शुक्रवारी हे व्रत पाळतात. शुक्रवारी सकाळी लवकर उठून स्नान करून देवीची मूर्ती किंवा फोटोची स्थापना केली जाते. मातेला गूळ आणि हरभरा (भिजवलेला) अर्पण करणे हे या पूजेचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. या व्रतामध्ये आंबट पदार्थ खाणे निषिद्ध आहे. नैवेद्यामध्ये किंवा आहारात लिंबू, चिंच, दही किंवा कोणताही आंबट पदार्थ वर्ज्य मानला जातो. १६ शुक्रवार पूर्ण झाल्यावर १७ व्या शुक्रवारी व्रताचे उद्यापन केले जाते, ज्यामध्ये ८ लहान मुलांना जेवण (सात्त्विक अन्न) दिले जाते.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;&gt;{{cite journal|last=Lutgendorf|first=Philip|title=A 'Made to Satisfaction Goddess': Jai Santoshi Maa Revisited (Part Two)|journal=[[Manushi]]|issue=131|pages=24–37|url=http://www.manushi-india.org/pdfs_issues/PDF%20ISSUE%20131%283.4%29/5.%20A%20Made%20to%20Satisfaction%20Goddess.pdf|date = July–August 2002}}&lt;/ref&gt;

{{listen
 | filename     = Aarti Puja, deity Santoshi.ogg
 | title        = संतोषी मातेची आरती 
 | description  = 
 | format       = [[Ogg]]
}}

== चित्रपट- जय संतोषी मा (१९७५) ==
{{मुख्य|जय संतोषी मा}}
हा चित्रपट संतोषी मातेचा जन्म [[राखी पौर्णिमा]] या सणाशी जोडतो. रक्षाबंधनाला बहीण भावाच्या हातावर 'राखी' बांधते आणि बदल्यात भाऊ तिला भेटवस्तू देऊन आयुष्यभर तिचे रक्षण करण्याचे वचन देतो. चित्रपटात, गणेशाची बहीण मनसा देवी जेव्हा त्याच्यासोबत हा सण साजरा करते, तेव्हा गणेशाची मुले त्याला आपल्यालाही एक बहीण हवी, अशी हट्टाने मागणी करतात. सुरुवातीला गणेश नकार देतो, पण आपल्या मुलांच्या आग्रहास्तव आणि पत्नी रिद्धी-सिद्धी, बहीण मनसा व देवर्षी [[नारद]] यांच्या विनंतीनुसार, गणेश आपल्या पत्नींच्या तेजातून (दोन ज्वालांच्या स्वरूपात) संतोषी मातेची निर्मिती करतो. ही गणेशाची मानसकन्या सर्वांच्या इच्छा पूर्ण करेल, म्हणून तिचे नाव 'संतोषी माँ' (आनंद किंवा समाधानाची माता) ठेवले जाते, असे नारद जाहीर करतात.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Das&quot;&gt;{{cite journal|last=Das|first=Veena|title=Shakti Versus Sati —A Reading of The Santoshi Ma Cult|journal=[[Manushi]]|issue=49|pages=26–30|url=http://www.manushi-india.org/pdfs_issues/PDF%20files%2049/shakti_versus_sati.pdf|date = Nov–Dec 1988}}&lt;/ref&gt; यानंतर चित्रपटाची कथा स्वर्गातून पृथ्वीवर येते, जिथे संतोषी मातेची निस्सीम भक्त 'सत्यवती' हिची गोष्ट पाहायला मिळते. सत्यवतीचे बिरजूवर प्रेम असते आणि ती त्याच्याशी लग्न व्हावे म्हणून देवीची प्रार्थना करते. तिची इच्छा पूर्ण झाल्यावर, ती पतीसह संतोषी मातेच्या मंदिरांची तीर्थयात्रा करते. यादरम्यान, नारद मुनी हिंदू धर्मातील प्रमुख देवी त्रयी - [[सरस्वती]], [[लक्ष्मी]] आणि [[पार्वती]] यांच्या मनात या &quot;नवीन&quot; देवीबद्दल हेवा निर्माण करतात. त्यामुळे या देवी त्रयी सत्यवतीला त्रास देण्याचे ठरवतात. 'व्रत कथे'प्रमाणेच, बिरजू पैसे कमावण्यासाठी परदेशी जातो. इकडे देवी त्रयी अफवा पसरवतात की बिरजू मरण पावला आहे, त्यामुळे सत्यवतीचे आयुष्य दुःखी होते आणि तिचे नातेवाईक तिला छळतात. बिरजू सत्यवतीला विसरून जातो, पण सत्यवतीने मनापासून शुक्रवारी उपवास केल्यामुळे, संतोषी माता बिरजूच्या स्वप्नात येते आणि त्याला पत्नीची आठवण करून देते. बिरजू श्रीमंत होऊन घरी परततो आणि सत्यवतीसोबत सुखाने राहू लागतो. पुढे, 'उद्यापन' समारंभात सत्यवतीच्या नणंदा विधीच्या अन्नात मुद्दाम आंबट पदार्थ मिसळतात, ज्यामुळे घरातील मुले बेशुद्ध पडतात आणि नणंदांना शारीरिक त्रास होतो. सत्यवतीला दोष दिला जातो, पण शेवटी जेव्हा ती देवीची प्रार्थना करते, तेव्हा संतोषी माता प्रत्यक्ष प्रकट होते; ती मुलांना जिवंत करते आणि सर्वांचे दोष दूर करते. त्यानंतर सत्यवतीचे नातेवाईक देवीची माफी मागतात. शेवटी, देवी त्रयींनाही आपल्या चुकीची जाणीव होते आणि त्या सांगतात की त्या केवळ सत्यवतीच्या भक्तीची परीक्षा घेत होत्या. शेवटी नारद मुनी सर्वांना संतोषी मातेला आशीर्वाद देण्याची विनंती करतात.&lt;ref name=&quot;Lutgendorf2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Das&quot;/&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य  दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Santoṣī Mātā|संतोषी माता}}

[[वर्ग:हिंदू लोक दैवत]]
[[वर्ग:हिंदू देवी]]</text>
      <sha1>sp944j1u7enaoqjdnhq9rrxngqh0cp8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>संतोषी माँ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380749</id>
    <redirect title="संतोषी माता" />
    <revision>
      <id>2690441</id>
      <timestamp>2026-06-21T14:44:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>[[संतोषी माता]] कडे पुनर्निर्देशित</comment>
      <origin>2690441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="q6qm06c42eb4f25sdilu8bk8yylfeeg" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[संतोषी माता]]</text>
      <sha1>q6qm06c42eb4f25sdilu8bk8yylfeeg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>संतोषी मा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380750</id>
    <redirect title="संतोषी माता" />
    <revision>
      <id>2690442</id>
      <timestamp>2026-06-21T14:44:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>[[संतोषी माता]] कडे पुनर्निर्देशित</comment>
      <origin>2690442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="q6qm06c42eb4f25sdilu8bk8yylfeeg" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[संतोषी माता]]</text>
      <sha1>q6qm06c42eb4f25sdilu8bk8yylfeeg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ब्रूस लॉ. बेन्सन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380751</id>
    <revision>
      <id>2690447</id>
      <timestamp>2026-06-21T16:28:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1349906766|Bruce L. Benson]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2690447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8752" sha1="couwuaguz7gzy3jsgqvxjp2uhpaaeoo" xml:space="preserve">
{{माहितीचौकट अर्थशास्त्रज्ञ|school_tradition=[[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवाद]]|field=[[अर्थशास्त्र]], [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवादl]], [[बहुकेंद्रित कायदा]], [[खाजगी कायदा]], [[व्यावसायिक कायदा]], [[गुन्हेगारी न्याय]], [[मुक्त बाजारी पर्यावरणवाद]]|institution=[[फ्लोरिडा राज्य विद्यापीठ]]|alma_mater=[[माँटानाचे विद्यापीठ]], [[टेक्सास ए ॲंड एम]]|contributions=|influences=[[जेम्स मॅ. ब्युकॅनन]], [[डेव्हिड डि. फ्रीडमन]], [[ॲवनर ग्रीफ]], [[मरे रॉथबार्ड]]|awards=[[ॲडम स्मिथ पुरस्कार]]|repec_prefix=e|repec_id=pbe162}}

'''ब्रूस लॉ. बेन्सन''' (जन्म १८ मार्च १९४९) हे एक अमेरिकेचे शैक्षणिक अर्थशास्त्रज्ञ आहेत. ते फ्लोरिडा राज्य विद्यापीठात अर्थशास्त्र विभागाचे अध्यक्ष, डेव्हो एल. मूर प्रोफेसर, प्रतिष्ठित संशोधन प्राध्यापक आणि कायद्याचे मानद प्राध्यापक आहेत. तसेच त्यांना असोसिएशन ऑफ प्रायव्हेट एंटरप्राइज एज्युकेशनतर्फे दिला जाणारा सर्वोच्च सन्मान, २००६ चा ॲडम स्मिथ पुरस्कार मिळाला आहे. ते स्वतंत्र संस्थेत वरिष्ठ फेलो आहेत आणि अलीकडेच ते [[चेक प्रजासत्ताक|चेक प्रजासत्ताकमध्ये]] फुलब्राइट वरिष्ठ विशेषज्ञ, विद्यापीठ दी पारीस पान्थेओनॉन अस्सास येथे अभ्यागत प्राध्यापक, मालमत्ता-व-वातावरण-संशोधन-केंद्राचे ज्युलियन सायमन फेलो आणि आर्थिक संशोधनासाठी अमेरिकन संस्था येथे अभ्यागत संशोधन फेलो राहिले आहेत.

== शिक्षण ==
बेन्सनने १९७८ मध्ये टेक्सास ए अँड एम विद्यापीठातून वाचस्पती पदवी प्राप्त केली.

== प्रकाशने ==
बेन्सन हे चार पुस्तकांचे लेखक, एका पुस्तकाचे सह-संपादक, १२५ हून अधिक समकक्ष-समीक्षित लेखांचे लेखक, संपादित पुस्तकांमधील ६५ हून अधिक प्रकरणांचे लेखक आहेत आणि त्यांनी असंख्य विद्वत्तापूर्ण शोधनिबंध सादर केले आहेत. त्यांनी नियमन, गुन्हेगारीकरण, व्यावसायिक कायदा आणि आदिवासी अमेरिकन कायदा यांवर काही प्रमुख स्वातंत्र्यवादी कायदा आणि अर्थशास्त्रीय दृष्टिकोन लिहिले आहेत (हे सुद्धा पहा: खाजगी कायदा, बहुकेंद्रित कायदा ). त्यांच्या पुस्तकांमध्ये:

* ''अमेरिकन अविश्वासू कायदा सिद्धांत आणि व्यवहारात'' ''(American Antitrust Law in Theory and in Practice)'' (मेल्विन एल. ग्रीनहट यांच्यासह), अल्डरशॉट, इंग्लंड: एव्हबरी, १९८९, २६५ आणि १३ पृष्ठे.
* ''कायद्याचा उपक्रम: राज्याशिवाय न्याय (The Enterprise of Law: Justice Without the State)'', सॅन फ्रान्सिस्को: पॅसिफिक रिसर्च इन्स्टिट्यूट फॉर पब्लिक पॉलिसी, १९९०, ३९७ आणि ८ पृष्ठे (पुरस्कार: १९९१ सन्माननीय-उल्लेख उपविजेता (५ अंतिम स्पर्धकांपैकी), फ्री प्रेस असोसिएशन &quot;एचएल मेंकेन राष्ट्रीय पुस्तक पुरस्कार.&quot;).
* ''ड्रग वॉरचे आर्थिक विश्लेषण: सामाईक मालमत्तेतील गुन्हेगारी न्याय(The Economic Anatomy of a Drug War: Criminal Justice in the Commons'' (डेव्हिड डब्ल्यू. रासमुसेन यांच्यासह), लॅनहॅम, एमडी: रोवमन अँड लिटलफिल्ड, 1994, 265 आणि ८ पृष्ठे.
* ''सेवा आणि संरक्षण: फौजदारी न्यायातील खाजगीकरण आणि समुदाय'', न्यूयॉर्क: न्यूयॉर्क युनिव्हर्सिटी प्रेस, १९९८, ३७२ आणि २७ पृष्ठे; मार्विन ई. वुल्फगँग, संचालक, सेंटर फॉर स्टडीज इन क्रिमिनोलॉजी, युनिव्हर्सिटी ऑफ पेनसिल्व्हेनिया यांच्या प्रस्तावनेसह. संपादित मालिका: &quot;ऑस्ट्रियन स्कूलची राजकीय अर्थव्यवस्था&quot; मालिका, मारिओ रिझो, सर्वसाधारण संपादक (पुरस्कार: द ॲटलस इकॉनॉमिक रिसर्च फाउंडेशनचा २००० चा सर अँटनी फिशर आंतरराष्ट्रीय स्मृती पुरस्कार, जो &quot;१९९८ किंवा १९९९ मध्ये असे पुस्तक प्रकाशित करणाऱ्या संस्थेला दिला जातो, ज्याने न्यायाधीशांच्या मते, मुक्त अर्थव्यवस्थेबद्दलच्या सार्वजनिक समजात सर्वात मोठे योगदान दिले आहे&quot; (हे पुस्तक इंडिपेंडेंट इन्स्टिट्यूटसाठी लिहिले गेले होते)).
* ''Justicia Sin Estado'' (Madrid: Unión Editorial, 2000) (The Enterprise of Law: Justice Without the State चे स्पॅनिश भाषांतर, José Ignacio del Castillo आणि Jesús Gomez द्वारे स्पॅनिश मध्ये अनुवादित)
* ''आत्मनिर्णय: मूळ अमेरिकन लोकांसाठी दुसरा मार्ग'', एक संपादित खंड (टेरी अँडरसन आणि टॉम फ्लॅनॅगन यांच्या सह-संपादित), स्टॅनफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस, २००६, ३३२ आणि १५ पृष्ठे.

== नोंदी आणि संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:इ.स. १९४९ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>couwuaguz7gzy3jsgqvxjp2uhpaaeoo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690448</id>
      <parentid>2690447</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:28:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — शहराचे अचूक नाव ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#शहराचे अचूक नाव|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2690448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8754" sha1="2xymialf1vuv31s0dcgqz3htp6yux3i" xml:space="preserve">
{{माहितीचौकट अर्थशास्त्रज्ञ|school_tradition=[[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवाद]]|field=[[अर्थशास्त्र]], [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवादl]], [[बहुकेंद्रित कायदा]], [[खाजगी कायदा]], [[व्यावसायिक कायदा]], [[गुन्हेगारी न्याय]], [[मुक्त बाजारी पर्यावरणवाद]]|institution=[[फ्लोरिडा राज्य विद्यापीठ]]|alma_mater=[[माँटानाचे विद्यापीठ]], [[टेक्सास ए ॲंड एम]]|contributions=|influences=[[जेम्स मॅ. ब्युकॅनन]], [[डेव्हिड डि. फ्रीडमन]], [[ॲवनर ग्रीफ]], [[मरे रॉथबार्ड]]|awards=[[ॲडम स्मिथ पुरस्कार]]|repec_prefix=e|repec_id=pbe162}}

'''ब्रूस लॉ. बेन्सन''' (जन्म १८ मार्च १९४९) हे एक अमेरिकेचे शैक्षणिक अर्थशास्त्रज्ञ आहेत. ते फ्लोरिडा राज्य विद्यापीठात अर्थशास्त्र विभागाचे अध्यक्ष, डेव्हो एल. मूर प्रोफेसर, प्रतिष्ठित संशोधन प्राध्यापक आणि कायद्याचे मानद प्राध्यापक आहेत. तसेच त्यांना असोसिएशन ऑफ प्रायव्हेट एंटरप्राइज एज्युकेशनतर्फे दिला जाणारा सर्वोच्च सन्मान, २००६ चा ॲडम स्मिथ पुरस्कार मिळाला आहे. ते स्वतंत्र संस्थेत वरिष्ठ फेलो आहेत आणि अलीकडेच ते [[चेक प्रजासत्ताक|चेक प्रजासत्ताकमध्ये]] फुलब्राइट वरिष्ठ विशेषज्ञ, विद्यापीठ दी पारीस पान्थेओनॉन अस्सास येथे अभ्यागत प्राध्यापक, मालमत्ता-व-वातावरण-संशोधन-केंद्राचे ज्युलियन सायमन फेलो आणि आर्थिक संशोधनासाठी अमेरिकन संस्था येथे अभ्यागत संशोधन फेलो राहिले आहेत.

== शिक्षण ==
बेन्सनने १९७८ मध्ये टेक्सास ए अँड एम विद्यापीठातून वाचस्पती पदवी प्राप्त केली.

== प्रकाशने ==
बेन्सन हे चार पुस्तकांचे लेखक, एका पुस्तकाचे सह-संपादक, १२५ हून अधिक समकक्ष-समीक्षित लेखांचे लेखक, संपादित पुस्तकांमधील ६५ हून अधिक प्रकरणांचे लेखक आहेत आणि त्यांनी असंख्य विद्वत्तापूर्ण शोधनिबंध सादर केले आहेत. त्यांनी नियमन, गुन्हेगारीकरण, व्यावसायिक कायदा आणि आदिवासी अमेरिकन कायदा यांवर काही प्रमुख स्वातंत्र्यवादी कायदा आणि अर्थशास्त्रीय दृष्टिकोन लिहिले आहेत (हे सुद्धा पहा: खाजगी कायदा, बहुकेंद्रित कायदा ). त्यांच्या पुस्तकांमध्ये:

* ''अमेरिकन अविश्वासू कायदा सिद्धांत आणि व्यवहारात'' ''(American Antitrust Law in Theory and in Practice)'' (मेल्विन एल. ग्रीनहट यांच्यासह), अल्डरशॉट, इंग्लंड: एव्हबरी, १९८९, २६५ आणि १३ पृष्ठे.
* ''कायद्याचा उपक्रम: राज्याशिवाय न्याय (The Enterprise of Law: Justice Without the State)'', सॅन फ्रान्सिस्को: पॅसिफिक रिसर्च इन्स्टिट्यूट फॉर पब्लिक पॉलिसी, १९९०, ३९७ आणि ८ पृष्ठे (पुरस्कार: १९९१ सन्माननीय-उल्लेख उपविजेता (५ अंतिम स्पर्धकांपैकी), फ्री प्रेस असोसिएशन &quot;एचएल मेंकेन राष्ट्रीय पुस्तक पुरस्कार.&quot;).
* ''ड्रग वॉरचे आर्थिक विश्लेषण: सामाईक मालमत्तेतील गुन्हेगारी न्याय(The Economic Anatomy of a Drug War: Criminal Justice in the Commons'' (डेव्हिड डब्ल्यू. रासमुसेन यांच्यासह), लॅनहॅम, एमडी: रोवमन अँड लिटलफिल्ड, 1994, 265 आणि ८ पृष्ठे.
* ''सेवा आणि संरक्षण: फौजदारी न्यायातील खाजगीकरण आणि समुदाय'', न्यू यॉर्क: न्यू यॉर्क युनिव्हर्सिटी प्रेस, १९९८, ३७२ आणि २७ पृष्ठे; मार्विन ई. वुल्फगँग, संचालक, सेंटर फॉर स्टडीज इन क्रिमिनोलॉजी, युनिव्हर्सिटी ऑफ पेनसिल्व्हेनिया यांच्या प्रस्तावनेसह. संपादित मालिका: &quot;ऑस्ट्रियन स्कूलची राजकीय अर्थव्यवस्था&quot; मालिका, मारिओ रिझो, सर्वसाधारण संपादक (पुरस्कार: द ॲटलस इकॉनॉमिक रिसर्च फाउंडेशनचा २००० चा सर अँटनी फिशर आंतरराष्ट्रीय स्मृती पुरस्कार, जो &quot;१९९८ किंवा १९९९ मध्ये असे पुस्तक प्रकाशित करणाऱ्या संस्थेला दिला जातो, ज्याने न्यायाधीशांच्या मते, मुक्त अर्थव्यवस्थेबद्दलच्या सार्वजनिक समजात सर्वात मोठे योगदान दिले आहे&quot; (हे पुस्तक इंडिपेंडेंट इन्स्टिट्यूटसाठी लिहिले गेले होते)).
* ''Justicia Sin Estado'' (Madrid: Unión Editorial, 2000) (The Enterprise of Law: Justice Without the State चे स्पॅनिश भाषांतर, José Ignacio del Castillo आणि Jesús Gomez द्वारे स्पॅनिश मध्ये अनुवादित)
* ''आत्मनिर्णय: मूळ अमेरिकन लोकांसाठी दुसरा मार्ग'', एक संपादित खंड (टेरी अँडरसन आणि टॉम फ्लॅनॅगन यांच्या सह-संपादित), स्टॅनफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस, २००६, ३३२ आणि १५ पृष्ठे.

== नोंदी आणि संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:इ.स. १९४९ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>2xymialf1vuv31s0dcgqz3htp6yux3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रॉथबार्ड</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380752</id>
    <redirect title="मरे रॉथबार्ड" />
    <revision>
      <id>2690450</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:14:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <comment>[[मरे रॉथबार्ड]] कडे पुनर्निर्देशित</comment>
      <origin>2690450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="a23jmea7zbodsxzdbsmmongbbddve1p" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[मरे रॉथबार्ड]]</text>
      <sha1>a23jmea7zbodsxzdbsmmongbbddve1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जय संतोषी मा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380753</id>
    <revision>
      <id>2690461</id>
      <timestamp>2026-06-21T18:45:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>[[:en:Jai Santoshi Maa|Jai Santoshi Maa]] पासून भाषांतरित</comment>
      <origin>2690461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1654" sha1="m3r1lnc4p00qqc4vxe6e1ffpa1y1zhy" xml:space="preserve">'''जय संतोषी मा''' हा १९७५ चा एक भारतीय हिंदी भाषेतील भक्तीपट आहे, ज्याचे दिग्दर्शन विजय शर्मा यांनी केले असून लेखन आर. प्रियदर्शी यांनी केले आहे. [[संतोषी माता]] ही समाधानाची देवी आहे. या चित्रपटाची गाणी [[उषा मंगेशकर]], [[महेेंद्र कपूर]], मन्ना डे आणि प्रसिद्ध कवी [[कवी प्रदीप]], यांनी गायले असून कवी प्रदीप यांनी गाण्यांचे बोल लिहिले होते. कमी बजेटमध्ये बनलेला हा चित्रपट भारतीय बॉक्स ऑफिसवर सर्वात यशस्वी चित्रपटांपैकी एक ठरला आणि त्या काळी ६७ कोटी रुपयांहून अधिक कमाई केली.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=all_time_earners&amp;PHPSESSID=acf9ee5f8bfa6ce3981b264d0506916a |title=BoxOffice India.com&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=18 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080317191819/http://www.boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=all_time_earners&amp;PHPSESSID=b754628e151e869b2426dfd035eb7581 |archive-date=17 March 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>m3r1lnc4p00qqc4vxe6e1ffpa1y1zhy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690465</id>
      <parentid>2690461</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:04:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2690465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8474" sha1="5dsbzc6udbq74w4v2r5eidihnxjno30" xml:space="preserve">'''जय संतोषी मा''' हा १९७५ चा एक भारतीय हिंदी भाषेतील भक्तीपट आहे, ज्याचे दिग्दर्शन विजय शर्मा यांनी केले असून लेखन आर. प्रियदर्शी यांनी केले आहे. [[संतोषी माता]] ही समाधानाची देवी आहे. या चित्रपटाची गाणी [[उषा मंगेशकर]], [[महेेंद्र कपूर]], मन्ना डे आणि प्रसिद्ध कवी [[कवी प्रदीप]], यांनी गायले असून कवी प्रदीप यांनी गाण्यांचे बोल लिहिले होते. कमी बजेटमध्ये बनलेला हा चित्रपट भारतीय बॉक्स ऑफिसवर सर्वात यशस्वी चित्रपटांपैकी एक ठरला आणि त्या काळी ६७ कोटी रुपयांहून अधिक कमाई केली.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=all_time_earners&amp;PHPSESSID=acf9ee5f8bfa6ce3981b264d0506916a |title=BoxOffice India.com&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=18 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080317191819/http://www.boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=all_time_earners&amp;PHPSESSID=b754628e151e869b2426dfd035eb7581 |archive-date=17 March 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==कथानक==
चित्रपटाची सुरुवात [[देवलोक|देवलोका]]पासून होते, जिथे आपण संतोषी मातेचा &quot;जन्म&quot; पाहतो. त्या [[गणेश|गणपतीच्या]] कन्या आहेत. गणेशाच्या दोन पत्नी रिद्धी आणि सिद्धी (&quot;समृद्धी&quot; आणि &quot;आध्यात्मिक शक्ती&quot;) या संतोषी मातेच्या आई असून क्षेम व लाभ (&quot;सुरक्षा&quot; आणि &quot;नफा&quot;) हे मातेचे भाऊ आहेत.

[[विष्णू]] भक्त [[नारद]] यात महत्त्वाची भूमिका बजावतो, जो नियमितपणे चित्रपटातील मानवी आणि दैवी अशा दोन्ही समांतर कथानकांना पुढे नेण्यासाठी हस्तक्षेप करतो.

आता कथानक १८ व्या शतकातील कन्या सत्यवती शर्मा ([[काणन कौशल]]) हिच्या जवळ येऊन ठेपते. सत्यवती ही संतोषी मातेची सर्वात मोठी भक्त आहे. मातेच्या कृपेने, सत्यवती लवकरच बिरजू (बृजमोहन) याच्या प्रेमात पडते. बिरजू हा एका समृद्ध व्यास ब्राह्मण शेतकरी कुटुंबातील सात भावांपैकी सर्वात लहान, कलासक्त आणि गाण्याची आवड असलेला तरुण आहे. बिरजूच्या सहा भावजयींपैकी दुर्गा आणि माया या बिरजू आणि सत्यवतीचा द्वेष करतात. परिस्थिती तेव्हा अधिक बिघडते जेव्हा, नारद मुनी तीन प्रमुख देवी, [[लक्ष्मी]], [[पार्वती]] आणि [[सरस्वती]] यांच्या  मनात संतोषी मातेविरुद्ध &quot;मत्सर&quot; निर्माण करतात. या देवी संतोषी मातेच्या मुख्य भक्ताचे जीवन दुःखी करून तिची श्रद्धा (परीक्षा) घेण्याचे ठरवतात. अर्थात, हे सर्व एक नाटक असते आणि त्या त्रिदेवी केवळ सत्यवतीच्या भक्तीची परीक्षा घेण्यासाठी संतोषी मातेबद्दल मत्सर असल्याचे ढोंग करत असतात.

आपल्या नातेवाईकांशी भांडण झाल्यानंतर, बिरजू आपले नशीब आजमावण्यासाठी घर सोडतो. वाटेत, पत्नीच्या संतोषी मातेवरील भक्तीमुळे तो मृत्यूच्या सापळ्यातून थोडक्यात वाचतो. परंतु बिरजूच्या कुटुंबाला तो मेला असल्याचे वाटते. सत्यवतीची नणंद आणि भावजयी तिला गुलामसारखी वागणूक देतात, मारहाण करतात, उपाशी ठेवतात आणि एक स्थानिक गुंड तिच्यावर अत्याचार करण्याचा प्रयत्न करतो. परंतु संतोषी माता मात्र नेहमी तिचे रक्षण करते. शेवटी जेव्हा सत्यवती आत्महत्येचा प्रयत्न करते, तेव्हा नारद तिला थांबवतात आणि संतोषी मातेच्या १६ शुक्रवारच्या व्रताबद्दल सांगतात. सत्यवती महत्प्रयासाने हे व्रत पूर्ण करते. स्मृती गेलेल्या  बिरजूला संतोषी मातेच्या कृपेने, पुन्हा गतस्मृती प्राप्त  होते आणि तो धनसंपत्ती घेऊन घरी परततो. वापस  आल्यावर त्याला आपल्या पत्नीला मिळालेल्या वाईट वागणुकीबद्दल समजते. तो स्वतःसाठी एक आलिशान घर बांधतो, ज्यामध्ये आईच्या मंदिराचाही समावेश असतो. सत्यवती व्रत पूर्ण झाल्यावर या घरात एका मोठ्या समारंभाचे आयोजन करते आणि सासरच्या मंडळींना आमंत्रित करते. परंतु, स्वर्गातील देवी आणि दुष्ट भावजयी तिचा अपमान करण्याचा शेवटचा प्रयत्न करतात आणि अन्नामध्ये लिंबाचा रस पिळतात (संतोषी मातेच्या व्रताच्या नियमांनुसार कोणतेही आंबट किंवा कडू पदार्थ खाणे किंवा देणे निषिद्ध असते). सर्वत्र गोंधळ उडतो, परंतु शेवटी पृथ्वी आणि स्वर्गात शांतता प्रस्थापित होते आणि संतोषी मातेला देवकुलमध्ये मानाचे स्थान मिळते, कारण लक्ष्मी, सरस्वती आणि पार्वती या तिघींनाही सत्यवतीच्या भक्तीची खात्री पटते.</text>
      <sha1>5dsbzc6udbq74w4v2r5eidihnxjno30</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690466</id>
      <parentid>2690465</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:07:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2690466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9730" sha1="em109c42tcb54xxsgi0l1l7fa7p6uvq" xml:space="preserve">'''जय संतोषी मा''' हा १९७५ चा एक भारतीय हिंदी भाषेतील भक्तीपट आहे, ज्याचे दिग्दर्शन विजय शर्मा यांनी केले असून लेखन आर. प्रियदर्शी यांनी केले आहे. [[संतोषी माता]] ही समाधानाची देवी आहे. या चित्रपटाची गाणी [[उषा मंगेशकर]], [[महेेंद्र कपूर]], मन्ना डे आणि प्रसिद्ध कवी [[कवी प्रदीप]], यांनी गायले असून कवी प्रदीप यांनी गाण्यांचे बोल लिहिले होते. कमी बजेटमध्ये बनलेला हा चित्रपट भारतीय बॉक्स ऑफिसवर सर्वात यशस्वी चित्रपटांपैकी एक ठरला आणि त्या काळी ६७ कोटी रुपयांहून अधिक कमाई केली.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=all_time_earners&amp;PHPSESSID=acf9ee5f8bfa6ce3981b264d0506916a |title=BoxOffice India.com&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=18 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080317191819/http://www.boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=all_time_earners&amp;PHPSESSID=b754628e151e869b2426dfd035eb7581 |archive-date=17 March 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==कथानक==
चित्रपटाची सुरुवात [[देवलोक|देवलोका]]पासून होते, जिथे आपण संतोषी मातेचा &quot;जन्म&quot; पाहतो. त्या [[गणेश|गणपतीच्या]] कन्या आहेत. गणेशाच्या दोन पत्नी रिद्धी आणि सिद्धी (&quot;समृद्धी&quot; आणि &quot;आध्यात्मिक शक्ती&quot;) या संतोषी मातेच्या आई असून क्षेम व लाभ (&quot;सुरक्षा&quot; आणि &quot;नफा&quot;) हे मातेचे भाऊ आहेत.

[[विष्णू]] भक्त [[नारद]] यात महत्त्वाची भूमिका बजावतो, जो नियमितपणे चित्रपटातील मानवी आणि दैवी अशा दोन्ही समांतर कथानकांना पुढे नेण्यासाठी हस्तक्षेप करतो.

आता कथानक १८ व्या शतकातील कन्या सत्यवती शर्मा ([[काणन कौशल]]) हिच्या जवळ येऊन ठेपते. सत्यवती ही संतोषी मातेची सर्वात मोठी भक्त आहे. मातेच्या कृपेने, सत्यवती लवकरच बिरजू (बृजमोहन) याच्या प्रेमात पडते. बिरजू हा एका समृद्ध व्यास ब्राह्मण शेतकरी कुटुंबातील सात भावांपैकी सर्वात लहान, कलासक्त आणि गाण्याची आवड असलेला तरुण आहे. बिरजूच्या सहा भावजयींपैकी दुर्गा आणि माया या बिरजू आणि सत्यवतीचा द्वेष करतात. परिस्थिती तेव्हा अधिक बिघडते जेव्हा, नारद मुनी तीन प्रमुख देवी, [[लक्ष्मी]], [[पार्वती]] आणि [[सरस्वती]] यांच्या  मनात संतोषी मातेविरुद्ध &quot;मत्सर&quot; निर्माण करतात. या देवी संतोषी मातेच्या मुख्य भक्ताचे जीवन दुःखी करून तिची श्रद्धा (परीक्षा) घेण्याचे ठरवतात. अर्थात, हे सर्व एक नाटक असते आणि त्या त्रिदेवी केवळ सत्यवतीच्या भक्तीची परीक्षा घेण्यासाठी संतोषी मातेबद्दल मत्सर असल्याचे ढोंग करत असतात.

आपल्या नातेवाईकांशी भांडण झाल्यानंतर, बिरजू आपले नशीब आजमावण्यासाठी घर सोडतो. वाटेत, पत्नीच्या संतोषी मातेवरील भक्तीमुळे तो मृत्यूच्या सापळ्यातून थोडक्यात वाचतो. परंतु बिरजूच्या कुटुंबाला तो मेला असल्याचे वाटते. सत्यवतीची नणंद आणि भावजयी तिला गुलामसारखी वागणूक देतात, मारहाण करतात, उपाशी ठेवतात आणि एक स्थानिक गुंड तिच्यावर अत्याचार करण्याचा प्रयत्न करतो. परंतु संतोषी माता मात्र नेहमी तिचे रक्षण करते. शेवटी जेव्हा सत्यवती आत्महत्येचा प्रयत्न करते, तेव्हा नारद तिला थांबवतात आणि संतोषी मातेच्या १६ शुक्रवारच्या व्रताबद्दल सांगतात. सत्यवती महत्प्रयासाने हे व्रत पूर्ण करते. स्मृती गेलेल्या  बिरजूला संतोषी मातेच्या कृपेने, पुन्हा गतस्मृती प्राप्त  होते आणि तो धनसंपत्ती घेऊन घरी परततो. वापस  आल्यावर त्याला आपल्या पत्नीला मिळालेल्या वाईट वागणुकीबद्दल समजते. तो स्वतःसाठी एक आलिशान घर बांधतो, ज्यामध्ये आईच्या मंदिराचाही समावेश असतो. सत्यवती व्रत पूर्ण झाल्यावर या घरात एका मोठ्या समारंभाचे आयोजन करते आणि सासरच्या मंडळींना आमंत्रित करते. परंतु, स्वर्गातील देवी आणि दुष्ट भावजयी तिचा अपमान करण्याचा शेवटचा प्रयत्न करतात आणि अन्नामध्ये लिंबाचा रस पिळतात (संतोषी मातेच्या व्रताच्या नियमांनुसार कोणतेही आंबट किंवा कडू पदार्थ खाणे किंवा देणे निषिद्ध असते). सर्वत्र गोंधळ उडतो, परंतु शेवटी पृथ्वी आणि स्वर्गात शांतता प्रस्थापित होते आणि संतोषी मातेला देवकुलमध्ये मानाचे स्थान मिळते, कारण लक्ष्मी, सरस्वती आणि पार्वती या तिघींनाही सत्यवतीच्या भक्तीची खात्री पटते.

==कलाकार==
* [[काणन कौशल]] - सत्यवती व्यास (माहेरचे आडनाव शर्मा)
* आशिष कुमार - बृजमोहन (&quot;बिरजू&quot;) व्यास
* [[अनिता गुहा]] - श्री संतोषी माता
* [[भारत भूषण]] - पंडित देवीदत्त शर्मा, सत्यवतीचे वडील
* रजनी बाला - गीता
* [[त्रिलोक कपूर]] - भगवान शिव
* [[बेला बोस]] - दुर्गा व्यास
* [[बी.एम. व्यास]] - गीताचे वडील आणि दागिने व्यापारी
* राजन हक्सर - भैरव &quot;भैरवराम&quot; व्यास
* मनोहर देसाई - दयाकर (&quot;दयाराम&quot;) व्यास
* दिलीप दत्ता
* [[महिपाल (अभिनेता)|महिपाल]] - [[नारद|देवर्षी नारद]]
* [[पद्माराणी]] - देवी माता ब्रह्माणी
* [[लीला मिश्रा]]
* सुशीला देवी</text>
      <sha1>em109c42tcb54xxsgi0l1l7fa7p6uvq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690467</id>
      <parentid>2690466</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:10:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* कलाकार */</comment>
      <origin>2690467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9734" sha1="17tury746siu2ve1tqbxacpg20vaqet" xml:space="preserve">'''जय संतोषी मा''' हा १९७५ चा एक भारतीय हिंदी भाषेतील भक्तीपट आहे, ज्याचे दिग्दर्शन विजय शर्मा यांनी केले असून लेखन आर. प्रियदर्शी यांनी केले आहे. [[संतोषी माता]] ही समाधानाची देवी आहे. या चित्रपटाची गाणी [[उषा मंगेशकर]], [[महेेंद्र कपूर]], मन्ना डे आणि प्रसिद्ध कवी [[कवी प्रदीप]], यांनी गायले असून कवी प्रदीप यांनी गाण्यांचे बोल लिहिले होते. कमी बजेटमध्ये बनलेला हा चित्रपट भारतीय बॉक्स ऑफिसवर सर्वात यशस्वी चित्रपटांपैकी एक ठरला आणि त्या काळी ६७ कोटी रुपयांहून अधिक कमाई केली.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=all_time_earners&amp;PHPSESSID=acf9ee5f8bfa6ce3981b264d0506916a |title=BoxOffice India.com&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=18 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080317191819/http://www.boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=all_time_earners&amp;PHPSESSID=b754628e151e869b2426dfd035eb7581 |archive-date=17 March 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==कथानक==
चित्रपटाची सुरुवात [[देवलोक|देवलोका]]पासून होते, जिथे आपण संतोषी मातेचा &quot;जन्म&quot; पाहतो. त्या [[गणेश|गणपतीच्या]] कन्या आहेत. गणेशाच्या दोन पत्नी रिद्धी आणि सिद्धी (&quot;समृद्धी&quot; आणि &quot;आध्यात्मिक शक्ती&quot;) या संतोषी मातेच्या आई असून क्षेम व लाभ (&quot;सुरक्षा&quot; आणि &quot;नफा&quot;) हे मातेचे भाऊ आहेत.

[[विष्णू]] भक्त [[नारद]] यात महत्त्वाची भूमिका बजावतो, जो नियमितपणे चित्रपटातील मानवी आणि दैवी अशा दोन्ही समांतर कथानकांना पुढे नेण्यासाठी हस्तक्षेप करतो.

आता कथानक १८ व्या शतकातील कन्या सत्यवती शर्मा ([[काणन कौशल]]) हिच्या जवळ येऊन ठेपते. सत्यवती ही संतोषी मातेची सर्वात मोठी भक्त आहे. मातेच्या कृपेने, सत्यवती लवकरच बिरजू (बृजमोहन) याच्या प्रेमात पडते. बिरजू हा एका समृद्ध व्यास ब्राह्मण शेतकरी कुटुंबातील सात भावांपैकी सर्वात लहान, कलासक्त आणि गाण्याची आवड असलेला तरुण आहे. बिरजूच्या सहा भावजयींपैकी दुर्गा आणि माया या बिरजू आणि सत्यवतीचा द्वेष करतात. परिस्थिती तेव्हा अधिक बिघडते जेव्हा, नारद मुनी तीन प्रमुख देवी, [[लक्ष्मी]], [[पार्वती]] आणि [[सरस्वती]] यांच्या  मनात संतोषी मातेविरुद्ध &quot;मत्सर&quot; निर्माण करतात. या देवी संतोषी मातेच्या मुख्य भक्ताचे जीवन दुःखी करून तिची श्रद्धा (परीक्षा) घेण्याचे ठरवतात. अर्थात, हे सर्व एक नाटक असते आणि त्या त्रिदेवी केवळ सत्यवतीच्या भक्तीची परीक्षा घेण्यासाठी संतोषी मातेबद्दल मत्सर असल्याचे ढोंग करत असतात.

आपल्या नातेवाईकांशी भांडण झाल्यानंतर, बिरजू आपले नशीब आजमावण्यासाठी घर सोडतो. वाटेत, पत्नीच्या संतोषी मातेवरील भक्तीमुळे तो मृत्यूच्या सापळ्यातून थोडक्यात वाचतो. परंतु बिरजूच्या कुटुंबाला तो मेला असल्याचे वाटते. सत्यवतीची नणंद आणि भावजयी तिला गुलामसारखी वागणूक देतात, मारहाण करतात, उपाशी ठेवतात आणि एक स्थानिक गुंड तिच्यावर अत्याचार करण्याचा प्रयत्न करतो. परंतु संतोषी माता मात्र नेहमी तिचे रक्षण करते. शेवटी जेव्हा सत्यवती आत्महत्येचा प्रयत्न करते, तेव्हा नारद तिला थांबवतात आणि संतोषी मातेच्या १६ शुक्रवारच्या व्रताबद्दल सांगतात. सत्यवती महत्प्रयासाने हे व्रत पूर्ण करते. स्मृती गेलेल्या  बिरजूला संतोषी मातेच्या कृपेने, पुन्हा गतस्मृती प्राप्त  होते आणि तो धनसंपत्ती घेऊन घरी परततो. वापस  आल्यावर त्याला आपल्या पत्नीला मिळालेल्या वाईट वागणुकीबद्दल समजते. तो स्वतःसाठी एक आलिशान घर बांधतो, ज्यामध्ये आईच्या मंदिराचाही समावेश असतो. सत्यवती व्रत पूर्ण झाल्यावर या घरात एका मोठ्या समारंभाचे आयोजन करते आणि सासरच्या मंडळींना आमंत्रित करते. परंतु, स्वर्गातील देवी आणि दुष्ट भावजयी तिचा अपमान करण्याचा शेवटचा प्रयत्न करतात आणि अन्नामध्ये लिंबाचा रस पिळतात (संतोषी मातेच्या व्रताच्या नियमांनुसार कोणतेही आंबट किंवा कडू पदार्थ खाणे किंवा देणे निषिद्ध असते). सर्वत्र गोंधळ उडतो, परंतु शेवटी पृथ्वी आणि स्वर्गात शांतता प्रस्थापित होते आणि संतोषी मातेला देवकुलमध्ये मानाचे स्थान मिळते, कारण लक्ष्मी, सरस्वती आणि पार्वती या तिघींनाही सत्यवतीच्या भक्तीची खात्री पटते.

==कलाकार==
* [[कानन कौशल]] - सत्यवती व्यास (माहेरचे आडनाव शर्मा)
* आशिष कुमार - बृजमोहन (&quot;बिरजू&quot;) व्यास
* [[अनिता गुहा]] - श्री संतोषी माता
* [[भारत भूषण]] - पंडित देवीदत्त शर्मा, सत्यवतीचे वडील
* रजनी बाला - गीता
* [[त्रिलोक कपूर]] - भगवान शिव
* [[बेला बोस]] - दुर्गा व्यास
* बृज मोहन व्यास - गीताचे वडील आणि दागिने व्यापारी
* राजन हक्सर - भैरव &quot;भैरवराम&quot; व्यास
* मनोहर देसाई - दयाकर (&quot;दयाराम&quot;) व्यास
* दिलीप दत्ता
* [[महिपाल (अभिनेता)|महिपाल]] - [[नारद|देवर्षी नारद]]
* [[पद्माराणी]] - देवी माता ब्रह्माणी
* [[लीला मिश्रा]]
* सुशीला देवी</text>
      <sha1>17tury746siu2ve1tqbxacpg20vaqet</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690468</id>
      <parentid>2690467</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:11:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2690468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9795" sha1="ogw3wg4f7two704rkzxfm3261q9d3uj" xml:space="preserve">'''जय संतोषी मा''' हा १९७५ चा एक भारतीय हिंदी भाषेतील भक्तीपट आहे, ज्याचे दिग्दर्शन विजय शर्मा यांनी केले असून लेखन आर. प्रियदर्शी यांनी केले आहे. [[संतोषी माता]] ही समाधानाची देवी आहे. या चित्रपटाची गाणी [[उषा मंगेशकर]], [[महेेंद्र कपूर]], मन्ना डे आणि प्रसिद्ध कवी [[कवी प्रदीप]], यांनी गायले असून कवी प्रदीप यांनी गाण्यांचे बोल लिहिले होते. कमी बजेटमध्ये बनलेला हा चित्रपट भारतीय बॉक्स ऑफिसवर सर्वात यशस्वी चित्रपटांपैकी एक ठरला आणि त्या काळी ६७ कोटी रुपयांहून अधिक कमाई केली.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=all_time_earners&amp;PHPSESSID=acf9ee5f8bfa6ce3981b264d0506916a |title=BoxOffice India.com&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=18 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080317191819/http://www.boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=all_time_earners&amp;PHPSESSID=b754628e151e869b2426dfd035eb7581 |archive-date=17 March 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==कथानक==
चित्रपटाची सुरुवात [[देवलोक|देवलोका]]पासून होते, जिथे आपण संतोषी मातेचा &quot;जन्म&quot; पाहतो. त्या [[गणेश|गणपतीच्या]] कन्या आहेत. गणेशाच्या दोन पत्नी रिद्धी आणि सिद्धी (&quot;समृद्धी&quot; आणि &quot;आध्यात्मिक शक्ती&quot;) या संतोषी मातेच्या आई असून क्षेम व लाभ (&quot;सुरक्षा&quot; आणि &quot;नफा&quot;) हे मातेचे भाऊ आहेत.

[[विष्णू]] भक्त [[नारद]] यात महत्त्वाची भूमिका बजावतो, जो नियमितपणे चित्रपटातील मानवी आणि दैवी अशा दोन्ही समांतर कथानकांना पुढे नेण्यासाठी हस्तक्षेप करतो.

आता कथानक १८ व्या शतकातील कन्या सत्यवती शर्मा ([[काणन कौशल]]) हिच्या जवळ येऊन ठेपते. सत्यवती ही संतोषी मातेची सर्वात मोठी भक्त आहे. मातेच्या कृपेने, सत्यवती लवकरच बिरजू (बृजमोहन) याच्या प्रेमात पडते. बिरजू हा एका समृद्ध व्यास ब्राह्मण शेतकरी कुटुंबातील सात भावांपैकी सर्वात लहान, कलासक्त आणि गाण्याची आवड असलेला तरुण आहे. बिरजूच्या सहा भावजयींपैकी दुर्गा आणि माया या बिरजू आणि सत्यवतीचा द्वेष करतात. परिस्थिती तेव्हा अधिक बिघडते जेव्हा, नारद मुनी तीन प्रमुख देवी, [[लक्ष्मी]], [[पार्वती]] आणि [[सरस्वती]] यांच्या  मनात संतोषी मातेविरुद्ध &quot;मत्सर&quot; निर्माण करतात. या देवी संतोषी मातेच्या मुख्य भक्ताचे जीवन दुःखी करून तिची श्रद्धा (परीक्षा) घेण्याचे ठरवतात. अर्थात, हे सर्व एक नाटक असते आणि त्या त्रिदेवी केवळ सत्यवतीच्या भक्तीची परीक्षा घेण्यासाठी संतोषी मातेबद्दल मत्सर असल्याचे ढोंग करत असतात.

आपल्या नातेवाईकांशी भांडण झाल्यानंतर, बिरजू आपले नशीब आजमावण्यासाठी घर सोडतो. वाटेत, पत्नीच्या संतोषी मातेवरील भक्तीमुळे तो मृत्यूच्या सापळ्यातून थोडक्यात वाचतो. परंतु बिरजूच्या कुटुंबाला तो मेला असल्याचे वाटते. सत्यवतीची नणंद आणि भावजयी तिला गुलामसारखी वागणूक देतात, मारहाण करतात, उपाशी ठेवतात आणि एक स्थानिक गुंड तिच्यावर अत्याचार करण्याचा प्रयत्न करतो. परंतु संतोषी माता मात्र नेहमी तिचे रक्षण करते. शेवटी जेव्हा सत्यवती आत्महत्येचा प्रयत्न करते, तेव्हा नारद तिला थांबवतात आणि संतोषी मातेच्या १६ शुक्रवारच्या व्रताबद्दल सांगतात. सत्यवती महत्प्रयासाने हे व्रत पूर्ण करते. स्मृती गेलेल्या  बिरजूला संतोषी मातेच्या कृपेने, पुन्हा गतस्मृती प्राप्त  होते आणि तो धनसंपत्ती घेऊन घरी परततो. वापस  आल्यावर त्याला आपल्या पत्नीला मिळालेल्या वाईट वागणुकीबद्दल समजते. तो स्वतःसाठी एक आलिशान घर बांधतो, ज्यामध्ये आईच्या मंदिराचाही समावेश असतो. सत्यवती व्रत पूर्ण झाल्यावर या घरात एका मोठ्या समारंभाचे आयोजन करते आणि सासरच्या मंडळींना आमंत्रित करते. परंतु, स्वर्गातील देवी आणि दुष्ट भावजयी तिचा अपमान करण्याचा शेवटचा प्रयत्न करतात आणि अन्नामध्ये लिंबाचा रस पिळतात (संतोषी मातेच्या व्रताच्या नियमांनुसार कोणतेही आंबट किंवा कडू पदार्थ खाणे किंवा देणे निषिद्ध असते). सर्वत्र गोंधळ उडतो, परंतु शेवटी पृथ्वी आणि स्वर्गात शांतता प्रस्थापित होते आणि संतोषी मातेला देवकुलमध्ये मानाचे स्थान मिळते, कारण लक्ष्मी, सरस्वती आणि पार्वती या तिघींनाही सत्यवतीच्या भक्तीची खात्री पटते.

==कलाकार==
* [[कानन कौशल]] - सत्यवती व्यास (माहेरचे आडनाव शर्मा)
* आशिष कुमार - बृजमोहन (&quot;बिरजू&quot;) व्यास
* [[अनिता गुहा]] - श्री संतोषी माता
* [[भारत भूषण]] - पंडित देवीदत्त शर्मा, सत्यवतीचे वडील
* रजनी बाला - गीता
* [[त्रिलोक कपूर]] - भगवान शिव
* [[बेला बोस]] - दुर्गा व्यास
* बृज मोहन व्यास - गीताचे वडील आणि दागिने व्यापारी
* राजन हक्सर - भैरव &quot;भैरवराम&quot; व्यास
* मनोहर देसाई - दयाकर (&quot;दयाराम&quot;) व्यास
* दिलीप दत्ता
* [[महिपाल (अभिनेता)|महिपाल]] - [[नारद|देवर्षी नारद]]
* [[पद्माराणी]] - देवी माता ब्रह्माणी
* [[लीला मिश्रा]]
* सुशीला देवी

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}</text>
      <sha1>ogw3wg4f7two704rkzxfm3261q9d3uj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690469</id>
      <parentid>2690468</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:11:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* संदर्भ */</comment>
      <origin>2690469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9857" sha1="lq6bq551fbxyhqltwm8d6gahkx4nk22" xml:space="preserve">'''जय संतोषी मा''' हा १९७५ चा एक भारतीय हिंदी भाषेतील भक्तीपट आहे, ज्याचे दिग्दर्शन विजय शर्मा यांनी केले असून लेखन आर. प्रियदर्शी यांनी केले आहे. [[संतोषी माता]] ही समाधानाची देवी आहे. या चित्रपटाची गाणी [[उषा मंगेशकर]], [[महेेंद्र कपूर]], मन्ना डे आणि प्रसिद्ध कवी [[कवी प्रदीप]], यांनी गायले असून कवी प्रदीप यांनी गाण्यांचे बोल लिहिले होते. कमी बजेटमध्ये बनलेला हा चित्रपट भारतीय बॉक्स ऑफिसवर सर्वात यशस्वी चित्रपटांपैकी एक ठरला आणि त्या काळी ६७ कोटी रुपयांहून अधिक कमाई केली.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=all_time_earners&amp;PHPSESSID=acf9ee5f8bfa6ce3981b264d0506916a |title=BoxOffice India.com&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=18 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080317191819/http://www.boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=all_time_earners&amp;PHPSESSID=b754628e151e869b2426dfd035eb7581 |archive-date=17 March 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==कथानक==
चित्रपटाची सुरुवात [[देवलोक|देवलोका]]पासून होते, जिथे आपण संतोषी मातेचा &quot;जन्म&quot; पाहतो. त्या [[गणेश|गणपतीच्या]] कन्या आहेत. गणेशाच्या दोन पत्नी रिद्धी आणि सिद्धी (&quot;समृद्धी&quot; आणि &quot;आध्यात्मिक शक्ती&quot;) या संतोषी मातेच्या आई असून क्षेम व लाभ (&quot;सुरक्षा&quot; आणि &quot;नफा&quot;) हे मातेचे भाऊ आहेत.

[[विष्णू]] भक्त [[नारद]] यात महत्त्वाची भूमिका बजावतो, जो नियमितपणे चित्रपटातील मानवी आणि दैवी अशा दोन्ही समांतर कथानकांना पुढे नेण्यासाठी हस्तक्षेप करतो.

आता कथानक १८ व्या शतकातील कन्या सत्यवती शर्मा ([[काणन कौशल]]) हिच्या जवळ येऊन ठेपते. सत्यवती ही संतोषी मातेची सर्वात मोठी भक्त आहे. मातेच्या कृपेने, सत्यवती लवकरच बिरजू (बृजमोहन) याच्या प्रेमात पडते. बिरजू हा एका समृद्ध व्यास ब्राह्मण शेतकरी कुटुंबातील सात भावांपैकी सर्वात लहान, कलासक्त आणि गाण्याची आवड असलेला तरुण आहे. बिरजूच्या सहा भावजयींपैकी दुर्गा आणि माया या बिरजू आणि सत्यवतीचा द्वेष करतात. परिस्थिती तेव्हा अधिक बिघडते जेव्हा, नारद मुनी तीन प्रमुख देवी, [[लक्ष्मी]], [[पार्वती]] आणि [[सरस्वती]] यांच्या  मनात संतोषी मातेविरुद्ध &quot;मत्सर&quot; निर्माण करतात. या देवी संतोषी मातेच्या मुख्य भक्ताचे जीवन दुःखी करून तिची श्रद्धा (परीक्षा) घेण्याचे ठरवतात. अर्थात, हे सर्व एक नाटक असते आणि त्या त्रिदेवी केवळ सत्यवतीच्या भक्तीची परीक्षा घेण्यासाठी संतोषी मातेबद्दल मत्सर असल्याचे ढोंग करत असतात.

आपल्या नातेवाईकांशी भांडण झाल्यानंतर, बिरजू आपले नशीब आजमावण्यासाठी घर सोडतो. वाटेत, पत्नीच्या संतोषी मातेवरील भक्तीमुळे तो मृत्यूच्या सापळ्यातून थोडक्यात वाचतो. परंतु बिरजूच्या कुटुंबाला तो मेला असल्याचे वाटते. सत्यवतीची नणंद आणि भावजयी तिला गुलामसारखी वागणूक देतात, मारहाण करतात, उपाशी ठेवतात आणि एक स्थानिक गुंड तिच्यावर अत्याचार करण्याचा प्रयत्न करतो. परंतु संतोषी माता मात्र नेहमी तिचे रक्षण करते. शेवटी जेव्हा सत्यवती आत्महत्येचा प्रयत्न करते, तेव्हा नारद तिला थांबवतात आणि संतोषी मातेच्या १६ शुक्रवारच्या व्रताबद्दल सांगतात. सत्यवती महत्प्रयासाने हे व्रत पूर्ण करते. स्मृती गेलेल्या  बिरजूला संतोषी मातेच्या कृपेने, पुन्हा गतस्मृती प्राप्त  होते आणि तो धनसंपत्ती घेऊन घरी परततो. वापस  आल्यावर त्याला आपल्या पत्नीला मिळालेल्या वाईट वागणुकीबद्दल समजते. तो स्वतःसाठी एक आलिशान घर बांधतो, ज्यामध्ये आईच्या मंदिराचाही समावेश असतो. सत्यवती व्रत पूर्ण झाल्यावर या घरात एका मोठ्या समारंभाचे आयोजन करते आणि सासरच्या मंडळींना आमंत्रित करते. परंतु, स्वर्गातील देवी आणि दुष्ट भावजयी तिचा अपमान करण्याचा शेवटचा प्रयत्न करतात आणि अन्नामध्ये लिंबाचा रस पिळतात (संतोषी मातेच्या व्रताच्या नियमांनुसार कोणतेही आंबट किंवा कडू पदार्थ खाणे किंवा देणे निषिद्ध असते). सर्वत्र गोंधळ उडतो, परंतु शेवटी पृथ्वी आणि स्वर्गात शांतता प्रस्थापित होते आणि संतोषी मातेला देवकुलमध्ये मानाचे स्थान मिळते, कारण लक्ष्मी, सरस्वती आणि पार्वती या तिघींनाही सत्यवतीच्या भक्तीची खात्री पटते.

==कलाकार==
* [[कानन कौशल]] - सत्यवती व्यास (माहेरचे आडनाव शर्मा)
* आशिष कुमार - बृजमोहन (&quot;बिरजू&quot;) व्यास
* [[अनिता गुहा]] - श्री संतोषी माता
* [[भारत भूषण]] - पंडित देवीदत्त शर्मा, सत्यवतीचे वडील
* रजनी बाला - गीता
* [[त्रिलोक कपूर]] - भगवान शिव
* [[बेला बोस]] - दुर्गा व्यास
* बृज मोहन व्यास - गीताचे वडील आणि दागिने व्यापारी
* राजन हक्सर - भैरव &quot;भैरवराम&quot; व्यास
* मनोहर देसाई - दयाकर (&quot;दयाराम&quot;) व्यास
* दिलीप दत्ता
* [[महिपाल (अभिनेता)|महिपाल]] - [[नारद|देवर्षी नारद]]
* [[पद्माराणी]] - देवी माता ब्रह्माणी
* [[लीला मिश्रा]]
* सुशीला देवी

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे ==
*{{IMDb title|id=0073191}}</text>
      <sha1>lq6bq551fbxyhqltwm8d6gahkx4nk22</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690496</id>
      <parentid>2690469</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2690496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9899" sha1="kpf8rxn45bw23mx2gty2r72twj6b0aq" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''जय संतोषी मा''' हा १९७५ चा एक भारतीय हिंदी भाषेतील भक्तीपट आहे, ज्याचे दिग्दर्शन विजय शर्मा यांनी केले असून लेखन आर. प्रियदर्शी यांनी केले आहे. [[संतोषी माता]] ही समाधानाची देवी आहे. या चित्रपटाची गाणी [[उषा मंगेशकर]], [[महेेंद्र कपूर]], मन्ना डे आणि प्रसिद्ध कवी [[कवी प्रदीप]], यांनी गायले असून कवी प्रदीप यांनी गाण्यांचे बोल लिहिले होते. कमी बजेटमध्ये बनलेला हा चित्रपट भारतीय बॉक्स ऑफिसवर सर्वात यशस्वी चित्रपटांपैकी एक ठरला आणि त्या काळी ६७ कोटी रुपयांहून अधिक कमाई केली.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=all_time_earners&amp;PHPSESSID=acf9ee5f8bfa6ce3981b264d0506916a |title=BoxOffice India.com&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=18 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080317191819/http://www.boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=all_time_earners&amp;PHPSESSID=b754628e151e869b2426dfd035eb7581 |archive-date=17 March 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==कथानक==
चित्रपटाची सुरुवात [[देवलोक|देवलोका]]पासून होते, जिथे आपण संतोषी मातेचा &quot;जन्म&quot; पाहतो. त्या [[गणेश|गणपतीच्या]] कन्या आहेत. गणेशाच्या दोन पत्नी रिद्धी आणि सिद्धी (&quot;समृद्धी&quot; आणि &quot;आध्यात्मिक शक्ती&quot;) या संतोषी मातेच्या आई असून क्षेम व लाभ (&quot;सुरक्षा&quot; आणि &quot;नफा&quot;) हे मातेचे भाऊ आहेत.

[[विष्णू]] भक्त [[नारद]] यात महत्त्वाची भूमिका बजावतो, जो नियमितपणे चित्रपटातील मानवी आणि दैवी अशा दोन्ही समांतर कथानकांना पुढे नेण्यासाठी हस्तक्षेप करतो.

आता कथानक १८ व्या शतकातील कन्या सत्यवती शर्मा ([[काणन कौशल]]) हिच्या जवळ येऊन ठेपते. सत्यवती ही संतोषी मातेची सर्वात मोठी भक्त आहे. मातेच्या कृपेने, सत्यवती लवकरच बिरजू (बृजमोहन) याच्या प्रेमात पडते. बिरजू हा एका समृद्ध व्यास ब्राह्मण शेतकरी कुटुंबातील सात भावांपैकी सर्वात लहान, कलासक्त आणि गाण्याची आवड असलेला तरुण आहे. बिरजूच्या सहा भावजयींपैकी दुर्गा आणि माया या बिरजू आणि सत्यवतीचा द्वेष करतात. परिस्थिती तेव्हा अधिक बिघडते जेव्हा, नारद मुनी तीन प्रमुख देवी, [[लक्ष्मी]], [[पार्वती]] आणि [[सरस्वती]] यांच्या  मनात संतोषी मातेविरुद्ध &quot;मत्सर&quot; निर्माण करतात. या देवी संतोषी मातेच्या मुख्य भक्ताचे जीवन दुःखी करून तिची श्रद्धा (परीक्षा) घेण्याचे ठरवतात. अर्थात, हे सर्व एक नाटक असते आणि त्या त्रिदेवी केवळ सत्यवतीच्या भक्तीची परीक्षा घेण्यासाठी संतोषी मातेबद्दल मत्सर असल्याचे ढोंग करत असतात.

आपल्या नातेवाईकांशी भांडण झाल्यानंतर, बिरजू आपले नशीब आजमावण्यासाठी घर सोडतो. वाटेत, पत्नीच्या संतोषी मातेवरील भक्तीमुळे तो मृत्यूच्या सापळ्यातून थोडक्यात वाचतो. परंतु बिरजूच्या कुटुंबाला तो मेला असल्याचे वाटते. सत्यवतीची नणंद आणि भावजयी तिला गुलामसारखी वागणूक देतात, मारहाण करतात, उपाशी ठेवतात आणि एक स्थानिक गुंड तिच्यावर अत्याचार करण्याचा प्रयत्न करतो. परंतु संतोषी माता मात्र नेहमी तिचे रक्षण करते. शेवटी जेव्हा सत्यवती आत्महत्येचा प्रयत्न करते, तेव्हा नारद तिला थांबवतात आणि संतोषी मातेच्या १६ शुक्रवारच्या व्रताबद्दल सांगतात. सत्यवती महत्प्रयासाने हे व्रत पूर्ण करते. स्मृती गेलेल्या  बिरजूला संतोषी मातेच्या कृपेने, पुन्हा गतस्मृती प्राप्त  होते आणि तो धनसंपत्ती घेऊन घरी परततो. वापस  आल्यावर त्याला आपल्या पत्नीला मिळालेल्या वाईट वागणुकीबद्दल समजते. तो स्वतःसाठी एक आलिशान घर बांधतो, ज्यामध्ये आईच्या मंदिराचाही समावेश असतो. सत्यवती व्रत पूर्ण झाल्यावर या घरात एका मोठ्या समारंभाचे आयोजन करते आणि सासरच्या मंडळींना आमंत्रित करते. परंतु, स्वर्गातील देवी आणि दुष्ट भावजयी तिचा अपमान करण्याचा शेवटचा प्रयत्न करतात आणि अन्नामध्ये लिंबाचा रस पिळतात (संतोषी मातेच्या व्रताच्या नियमांनुसार कोणतेही आंबट किंवा कडू पदार्थ खाणे किंवा देणे निषिद्ध असते). सर्वत्र गोंधळ उडतो, परंतु शेवटी पृथ्वी आणि स्वर्गात शांतता प्रस्थापित होते आणि संतोषी मातेला देवकुलमध्ये मानाचे स्थान मिळते, कारण लक्ष्मी, सरस्वती आणि पार्वती या तिघींनाही सत्यवतीच्या भक्तीची खात्री पटते.

==कलाकार==
* [[कानन कौशल]] - सत्यवती व्यास (माहेरचे आडनाव शर्मा)
* आशिष कुमार - बृजमोहन (&quot;बिरजू&quot;) व्यास
* [[अनिता गुहा]] - श्री संतोषी माता
* [[भारत भूषण]] - पंडित देवीदत्त शर्मा, सत्यवतीचे वडील
* रजनी बाला - गीता
* [[त्रिलोक कपूर]] - भगवान शिव
* [[बेला बोस]] - दुर्गा व्यास
* बृज मोहन व्यास - गीताचे वडील आणि दागिने व्यापारी
* राजन हक्सर - भैरव &quot;भैरवराम&quot; व्यास
* मनोहर देसाई - दयाकर (&quot;दयाराम&quot;) व्यास
* दिलीप दत्ता
* [[महिपाल (अभिनेता)|महिपाल]] - [[नारद|देवर्षी नारद]]
* [[पद्माराणी]] - देवी माता ब्रह्माणी
* [[लीला मिश्रा]]
* सुशीला देवी

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे ==
*{{IMDb title|id=0073191}}</text>
      <sha1>kpf8rxn45bw23mx2gty2r72twj6b0aq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690507</id>
      <parentid>2690496</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:13:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* कलाकार */</comment>
      <origin>2690507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10847" sha1="hvvnyp88cmon7jkn5s2qa6mueqiwdrg" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''जय संतोषी मा''' हा १९७५ चा एक भारतीय हिंदी भाषेतील भक्तीपट आहे, ज्याचे दिग्दर्शन विजय शर्मा यांनी केले असून लेखन आर. प्रियदर्शी यांनी केले आहे. [[संतोषी माता]] ही समाधानाची देवी आहे. या चित्रपटाची गाणी [[उषा मंगेशकर]], [[महेेंद्र कपूर]], मन्ना डे आणि प्रसिद्ध कवी [[कवी प्रदीप]], यांनी गायले असून कवी प्रदीप यांनी गाण्यांचे बोल लिहिले होते. कमी बजेटमध्ये बनलेला हा चित्रपट भारतीय बॉक्स ऑफिसवर सर्वात यशस्वी चित्रपटांपैकी एक ठरला आणि त्या काळी ६७ कोटी रुपयांहून अधिक कमाई केली.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=all_time_earners&amp;PHPSESSID=acf9ee5f8bfa6ce3981b264d0506916a |title=BoxOffice India.com&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=18 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080317191819/http://www.boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=all_time_earners&amp;PHPSESSID=b754628e151e869b2426dfd035eb7581 |archive-date=17 March 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==कथानक==
चित्रपटाची सुरुवात [[देवलोक|देवलोका]]पासून होते, जिथे आपण संतोषी मातेचा &quot;जन्म&quot; पाहतो. त्या [[गणेश|गणपतीच्या]] कन्या आहेत. गणेशाच्या दोन पत्नी रिद्धी आणि सिद्धी (&quot;समृद्धी&quot; आणि &quot;आध्यात्मिक शक्ती&quot;) या संतोषी मातेच्या आई असून क्षेम व लाभ (&quot;सुरक्षा&quot; आणि &quot;नफा&quot;) हे मातेचे भाऊ आहेत.

[[विष्णू]] भक्त [[नारद]] यात महत्त्वाची भूमिका बजावतो, जो नियमितपणे चित्रपटातील मानवी आणि दैवी अशा दोन्ही समांतर कथानकांना पुढे नेण्यासाठी हस्तक्षेप करतो.

आता कथानक १८ व्या शतकातील कन्या सत्यवती शर्मा ([[काणन कौशल]]) हिच्या जवळ येऊन ठेपते. सत्यवती ही संतोषी मातेची सर्वात मोठी भक्त आहे. मातेच्या कृपेने, सत्यवती लवकरच बिरजू (बृजमोहन) याच्या प्रेमात पडते. बिरजू हा एका समृद्ध व्यास ब्राह्मण शेतकरी कुटुंबातील सात भावांपैकी सर्वात लहान, कलासक्त आणि गाण्याची आवड असलेला तरुण आहे. बिरजूच्या सहा भावजयींपैकी दुर्गा आणि माया या बिरजू आणि सत्यवतीचा द्वेष करतात. परिस्थिती तेव्हा अधिक बिघडते जेव्हा, नारद मुनी तीन प्रमुख देवी, [[लक्ष्मी]], [[पार्वती]] आणि [[सरस्वती]] यांच्या  मनात संतोषी मातेविरुद्ध &quot;मत्सर&quot; निर्माण करतात. या देवी संतोषी मातेच्या मुख्य भक्ताचे जीवन दुःखी करून तिची श्रद्धा (परीक्षा) घेण्याचे ठरवतात. अर्थात, हे सर्व एक नाटक असते आणि त्या त्रिदेवी केवळ सत्यवतीच्या भक्तीची परीक्षा घेण्यासाठी संतोषी मातेबद्दल मत्सर असल्याचे ढोंग करत असतात.

आपल्या नातेवाईकांशी भांडण झाल्यानंतर, बिरजू आपले नशीब आजमावण्यासाठी घर सोडतो. वाटेत, पत्नीच्या संतोषी मातेवरील भक्तीमुळे तो मृत्यूच्या सापळ्यातून थोडक्यात वाचतो. परंतु बिरजूच्या कुटुंबाला तो मेला असल्याचे वाटते. सत्यवतीची नणंद आणि भावजयी तिला गुलामसारखी वागणूक देतात, मारहाण करतात, उपाशी ठेवतात आणि एक स्थानिक गुंड तिच्यावर अत्याचार करण्याचा प्रयत्न करतो. परंतु संतोषी माता मात्र नेहमी तिचे रक्षण करते. शेवटी जेव्हा सत्यवती आत्महत्येचा प्रयत्न करते, तेव्हा नारद तिला थांबवतात आणि संतोषी मातेच्या १६ शुक्रवारच्या व्रताबद्दल सांगतात. सत्यवती महत्प्रयासाने हे व्रत पूर्ण करते. स्मृती गेलेल्या  बिरजूला संतोषी मातेच्या कृपेने, पुन्हा गतस्मृती प्राप्त  होते आणि तो धनसंपत्ती घेऊन घरी परततो. वापस  आल्यावर त्याला आपल्या पत्नीला मिळालेल्या वाईट वागणुकीबद्दल समजते. तो स्वतःसाठी एक आलिशान घर बांधतो, ज्यामध्ये आईच्या मंदिराचाही समावेश असतो. सत्यवती व्रत पूर्ण झाल्यावर या घरात एका मोठ्या समारंभाचे आयोजन करते आणि सासरच्या मंडळींना आमंत्रित करते. परंतु, स्वर्गातील देवी आणि दुष्ट भावजयी तिचा अपमान करण्याचा शेवटचा प्रयत्न करतात आणि अन्नामध्ये लिंबाचा रस पिळतात (संतोषी मातेच्या व्रताच्या नियमांनुसार कोणतेही आंबट किंवा कडू पदार्थ खाणे किंवा देणे निषिद्ध असते). सर्वत्र गोंधळ उडतो, परंतु शेवटी पृथ्वी आणि स्वर्गात शांतता प्रस्थापित होते आणि संतोषी मातेला देवकुलमध्ये मानाचे स्थान मिळते, कारण लक्ष्मी, सरस्वती आणि पार्वती या तिघींनाही सत्यवतीच्या भक्तीची खात्री पटते.

==कलाकार==
* [[कानन कौशल]] - सत्यवती व्यास (माहेरचे आडनाव शर्मा)
* आशिष कुमार - बृजमोहन (&quot;बिरजू&quot;) व्यास
* [[अनिता गुहा]] - श्री संतोषी माता
* [[भारत भूषण]] - पंडित देवीदत्त शर्मा, सत्यवतीचे वडील
* रजनी बाला - गीता
* [[त्रिलोक कपूर]] - भगवान शिव
* [[बेला बोस]] - दुर्गा व्यास
* बृज मोहन व्यास - गीताचे वडील आणि दागिने व्यापारी
* राजन हक्सर - भैरव &quot;भैरवराम&quot; व्यास
* मनोहर देसाई - दयाकर (&quot;दयाराम&quot;) व्यास
* दिलीप दत्ता
* [[महिपाल (अभिनेता)|महिपाल]] - [[नारद|देवर्षी नारद]]
* [[पद्माराणी]] - देवी माता ब्रह्माणी
* [[लीला मिश्रा]]
* सुशीला देवी

== ध्वनीमुद्रण ==
;गीतकार: कवी प्रदीप
;संगीतकार: सी अर्जुन

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! गाणे !! गायक
|-
| &quot;करती हूं तुम्हारा व्रत मै&quot; || [[उषा मंगेशकर]]
|-
| &quot;यहां वहां जहां तहां मत पूछो कहां&quot; – १ || कवी प्रदीप
|-
| &quot;मैं तो आरती उतारु रे&quot; || उषा मंगेशकर
|-
| &quot;मदद करो संतोषी माता&quot; || उषा मंगेशकर
|-
| &quot;जय संतोषी मां&quot; || कवी प्रदीप
|-
| &quot;मत रो मत रो आज राधिके&quot;  || [[मन्ना डे]]
|-
| &quot;यहां वहां जहां तहां मत पूछो कहां&quot; – २  || [[महेंद्र कपूर]]
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे ==
*{{IMDb title|id=0073191}}</text>
      <sha1>hvvnyp88cmon7jkn5s2qa6mueqiwdrg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690508</id>
      <parentid>2690507</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:13:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* ध्वनीमुद्रण */</comment>
      <origin>2690508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10849" sha1="6lh9j2sf2jb0sqmkb6uzie711h10kt0" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''जय संतोषी मा''' हा १९७५ चा एक भारतीय हिंदी भाषेतील भक्तीपट आहे, ज्याचे दिग्दर्शन विजय शर्मा यांनी केले असून लेखन आर. प्रियदर्शी यांनी केले आहे. [[संतोषी माता]] ही समाधानाची देवी आहे. या चित्रपटाची गाणी [[उषा मंगेशकर]], [[महेेंद्र कपूर]], मन्ना डे आणि प्रसिद्ध कवी [[कवी प्रदीप]], यांनी गायले असून कवी प्रदीप यांनी गाण्यांचे बोल लिहिले होते. कमी बजेटमध्ये बनलेला हा चित्रपट भारतीय बॉक्स ऑफिसवर सर्वात यशस्वी चित्रपटांपैकी एक ठरला आणि त्या काळी ६७ कोटी रुपयांहून अधिक कमाई केली.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=all_time_earners&amp;PHPSESSID=acf9ee5f8bfa6ce3981b264d0506916a |title=BoxOffice India.com&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=18 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080317191819/http://www.boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=all_time_earners&amp;PHPSESSID=b754628e151e869b2426dfd035eb7581 |archive-date=17 March 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==कथानक==
चित्रपटाची सुरुवात [[देवलोक|देवलोका]]पासून होते, जिथे आपण संतोषी मातेचा &quot;जन्म&quot; पाहतो. त्या [[गणेश|गणपतीच्या]] कन्या आहेत. गणेशाच्या दोन पत्नी रिद्धी आणि सिद्धी (&quot;समृद्धी&quot; आणि &quot;आध्यात्मिक शक्ती&quot;) या संतोषी मातेच्या आई असून क्षेम व लाभ (&quot;सुरक्षा&quot; आणि &quot;नफा&quot;) हे मातेचे भाऊ आहेत.

[[विष्णू]] भक्त [[नारद]] यात महत्त्वाची भूमिका बजावतो, जो नियमितपणे चित्रपटातील मानवी आणि दैवी अशा दोन्ही समांतर कथानकांना पुढे नेण्यासाठी हस्तक्षेप करतो.

आता कथानक १८ व्या शतकातील कन्या सत्यवती शर्मा ([[काणन कौशल]]) हिच्या जवळ येऊन ठेपते. सत्यवती ही संतोषी मातेची सर्वात मोठी भक्त आहे. मातेच्या कृपेने, सत्यवती लवकरच बिरजू (बृजमोहन) याच्या प्रेमात पडते. बिरजू हा एका समृद्ध व्यास ब्राह्मण शेतकरी कुटुंबातील सात भावांपैकी सर्वात लहान, कलासक्त आणि गाण्याची आवड असलेला तरुण आहे. बिरजूच्या सहा भावजयींपैकी दुर्गा आणि माया या बिरजू आणि सत्यवतीचा द्वेष करतात. परिस्थिती तेव्हा अधिक बिघडते जेव्हा, नारद मुनी तीन प्रमुख देवी, [[लक्ष्मी]], [[पार्वती]] आणि [[सरस्वती]] यांच्या  मनात संतोषी मातेविरुद्ध &quot;मत्सर&quot; निर्माण करतात. या देवी संतोषी मातेच्या मुख्य भक्ताचे जीवन दुःखी करून तिची श्रद्धा (परीक्षा) घेण्याचे ठरवतात. अर्थात, हे सर्व एक नाटक असते आणि त्या त्रिदेवी केवळ सत्यवतीच्या भक्तीची परीक्षा घेण्यासाठी संतोषी मातेबद्दल मत्सर असल्याचे ढोंग करत असतात.

आपल्या नातेवाईकांशी भांडण झाल्यानंतर, बिरजू आपले नशीब आजमावण्यासाठी घर सोडतो. वाटेत, पत्नीच्या संतोषी मातेवरील भक्तीमुळे तो मृत्यूच्या सापळ्यातून थोडक्यात वाचतो. परंतु बिरजूच्या कुटुंबाला तो मेला असल्याचे वाटते. सत्यवतीची नणंद आणि भावजयी तिला गुलामसारखी वागणूक देतात, मारहाण करतात, उपाशी ठेवतात आणि एक स्थानिक गुंड तिच्यावर अत्याचार करण्याचा प्रयत्न करतो. परंतु संतोषी माता मात्र नेहमी तिचे रक्षण करते. शेवटी जेव्हा सत्यवती आत्महत्येचा प्रयत्न करते, तेव्हा नारद तिला थांबवतात आणि संतोषी मातेच्या १६ शुक्रवारच्या व्रताबद्दल सांगतात. सत्यवती महत्प्रयासाने हे व्रत पूर्ण करते. स्मृती गेलेल्या  बिरजूला संतोषी मातेच्या कृपेने, पुन्हा गतस्मृती प्राप्त  होते आणि तो धनसंपत्ती घेऊन घरी परततो. वापस  आल्यावर त्याला आपल्या पत्नीला मिळालेल्या वाईट वागणुकीबद्दल समजते. तो स्वतःसाठी एक आलिशान घर बांधतो, ज्यामध्ये आईच्या मंदिराचाही समावेश असतो. सत्यवती व्रत पूर्ण झाल्यावर या घरात एका मोठ्या समारंभाचे आयोजन करते आणि सासरच्या मंडळींना आमंत्रित करते. परंतु, स्वर्गातील देवी आणि दुष्ट भावजयी तिचा अपमान करण्याचा शेवटचा प्रयत्न करतात आणि अन्नामध्ये लिंबाचा रस पिळतात (संतोषी मातेच्या व्रताच्या नियमांनुसार कोणतेही आंबट किंवा कडू पदार्थ खाणे किंवा देणे निषिद्ध असते). सर्वत्र गोंधळ उडतो, परंतु शेवटी पृथ्वी आणि स्वर्गात शांतता प्रस्थापित होते आणि संतोषी मातेला देवकुलमध्ये मानाचे स्थान मिळते, कारण लक्ष्मी, सरस्वती आणि पार्वती या तिघींनाही सत्यवतीच्या भक्तीची खात्री पटते.

==कलाकार==
* [[कानन कौशल]] - सत्यवती व्यास (माहेरचे आडनाव शर्मा)
* आशिष कुमार - बृजमोहन (&quot;बिरजू&quot;) व्यास
* [[अनिता गुहा]] - श्री संतोषी माता
* [[भारत भूषण]] - पंडित देवीदत्त शर्मा, सत्यवतीचे वडील
* रजनी बाला - गीता
* [[त्रिलोक कपूर]] - भगवान शिव
* [[बेला बोस]] - दुर्गा व्यास
* बृज मोहन व्यास - गीताचे वडील आणि दागिने व्यापारी
* राजन हक्सर - भैरव &quot;भैरवराम&quot; व्यास
* मनोहर देसाई - दयाकर (&quot;दयाराम&quot;) व्यास
* दिलीप दत्ता
* [[महिपाल (अभिनेता)|महिपाल]] - [[नारद|देवर्षी नारद]]
* [[पद्माराणी]] - देवी माता ब्रह्माणी
* [[लीला मिश्रा]]
* सुशीला देवी

== ध्वनीमुद्रण ==
* गीतकार: कवी प्रदीप
* संगीतकार: सी अर्जुन

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! गाणे !! गायक
|-
| &quot;करती हूं तुम्हारा व्रत मै&quot; || [[उषा मंगेशकर]]
|-
| &quot;यहां वहां जहां तहां मत पूछो कहां&quot; – १ || कवी प्रदीप
|-
| &quot;मैं तो आरती उतारु रे&quot; || उषा मंगेशकर
|-
| &quot;मदद करो संतोषी माता&quot; || उषा मंगेशकर
|-
| &quot;जय संतोषी मां&quot; || कवी प्रदीप
|-
| &quot;मत रो मत रो आज राधिके&quot;  || [[मन्ना डे]]
|-
| &quot;यहां वहां जहां तहां मत पूछो कहां&quot; – २  || [[महेंद्र कपूर]]
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे ==
*{{IMDb title|id=0073191}}</text>
      <sha1>6lh9j2sf2jb0sqmkb6uzie711h10kt0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>महेेंद्र कपूर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380754</id>
    <redirect title="महेंद्र कपूर" />
    <revision>
      <id>2690462</id>
      <timestamp>2026-06-21T18:46:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>[[महेंद्र कपूर]] कडे पुनर्निर्देशित</comment>
      <origin>2690462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="arfgg814hcai60rus7kh5sqnxguduza" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[महेंद्र कपूर]]</text>
      <sha1>arfgg814hcai60rus7kh5sqnxguduza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वॉल्टर ब्लॉक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380755</id>
    <revision>
      <id>2690472</id>
      <timestamp>2026-06-21T19:32:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1358871936|Walter Block]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2690472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73382" sha1="mx9jt8doz2oxrd8p5ceddcq0e8rsx5v" xml:space="preserve">
{{माहितीचौकट अर्थशास्त्रज्ञ|school_tradition=[[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवाद]]|doctoral_advisor=[[गॅरी बेकर]], [[विल्यम लॅंडेस]]|contributions=[[निष्कासनवाद]]|field=[[राजकीय अर्थशात्र]], [[पर्यावरणीय अर्थशास्त्र]], [[वाहतूक अर्थशास्त्र]], [[राजकीय तत्त्वज्ञान]]|influences=[[लुडविग फॉन मिसेस]], [[मरे रॉथबार्ड]], [[आयन रॅंड]], [[मिल्टन फ्रीडमन]], [[फ्रीडरिश हायेक]], [[हान्स-हेर्मान हॉप]], [[रॉन पॉल]], [[ल्यु रॉकवेल]], [[हे. लु. मेंकेन]]}}'''वॉल्टर एडवर्ड ब्लॉक''' (जन्म २१ ऑगस्ट १९४१) हे एक अमेरिकन [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवादाचे]] अर्थशास्त्रज्ञ आणि अराजक-भांडवलशाही सिद्धांतकार आहेत. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.walterblock.com/about/|title=About Walter Block|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229160325/http://www.walterblock.com/about/|archive-date=December 29, 2016|access-date=March 27, 2014}}&lt;/ref&gt; ते  न्यू ऑर्लिन्सचे लॉयोला विद्यापीठ येथील व्यावसाय शाळेत हॅरोल्ड ई. विर्थ एमिनेंट स्कॉलर एंडाऊड चेअर इन इकॉनॉमिक्स आहेत आणि ऑबर्न, अलाबामा येथील मिसेस संस्था या गैर-लाभकारी विचार मंचाचे माजी वरिष्ठ फेलो आहेत. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/faculty|title=Mises Institute Faculty Listing|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728094916/http://mises.org/Faculty|archive-date=July 28, 2013|access-date=July 31, 2013}}&lt;/ref&gt;

== वैयक्तिक जीवन ==
वॉल्टर ब्लॉक यांचा जन्म [[ब्रुकलिन|ब्रुकलिन, न्यूयॉर्क]] येथे [[ज्यू लोक|यहूदी]] पालक अब्राहम ब्लॉक, एक प्रमाणित सार्वजनिक लेखापाल, आणि रुथ ब्लॉक, एक कायदा सहाय्यक, यांच्या पोटी झाला, ज्यांना ब्लॉक यांनी उदारमतवादी संबोधले आहे. &lt;ref name=&quot;autobiography&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.lewrockwell.com/block/block21.html|title=On Autobiography|last=Block|first=Walter|date=December 4, 2002|website=LewRockwell.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618073109/http://archive.lewrockwell.com/block/block21.html|archive-date=June 18, 2015}}&lt;/ref&gt; त्यांनी जेम्स मॅडिसन माध्यमिकमध्ये शिक्षण घेतले, जिथे [[बर्नी सँडर्स]] त्यांच्या धावपटूंच्या संघात होते. &lt;ref name=&quot;thetabletstraightouttabrooklyn&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Chana|first=Jas|url=http://www.tabletmag.com/jewish-news-and-politics/192931/bernie-sanders-story|title=Straight Outta Brooklyn, by Way of Vermont: The Bernie Sanders Story|date=August 20, 2015|work=The Tablet|quote=At James Madison, Bernie Sanders was a talented athlete and a natural leader. Block recalled how the high school's freshmen would look up to him during their senior year track sessions.|access-date=February 12, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212080317/http://www.tabletmag.com/jewish-news-and-politics/192931/bernie-sanders-story|archive-date=February 12, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ब्लॉक यांनी [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठातून]] अर्थशास्त्रामध्ये [[विद्यावाचस्पती]] मिळवली आणि गॅरी बेकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली अमेरिकेतील भाडे नियंत्रणावर आपला प्रबंध लिहिला. &lt;ref name=&quot;walterblock&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|title=Walter Block|website=WalterBlock.com|page=2|type=Curriculum vitae|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819031635/http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|archive-date=August 19, 2019}}&lt;/ref&gt; ब्लॉक स्वतःला &quot;कट्टर [[नास्तिकता|नास्तिक]] &quot; मानतात. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.lewrockwell.com/block/block94.html|title=Open Letter to Ron Paul by Walter Block|last=Block|first=Walter|date=December 28, 2007|website=LewRockwell.com}}&lt;/ref&gt; ते कॅनेडियन नागरिकसुद्धा आहेत. &lt;ref name=&quot;youtubeinterview&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=JZGjQ1ywE0s|title=Walter Block|website=youtube.com|type=Interview|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318192554/https://www.youtube.com/watch?v=JZGjQ1ywE0s|archive-date=March 18, 2026}}&lt;/ref&gt;

एका मुलाखतीत ब्लॉक म्हणाले, &quot;५० आणि ६० च्या दशकात, मी [[ब्रुकलिन|ब्रुकलिनमध्ये]] राहणारा एक साधा साम्यवादी होतो.&quot; &lt;ref&gt;{{Cite magazine|date=Summer 1999|title=Radical Economics: An Interview with Walter Block|url=https://www.mises.org/journals/aen/aen19_2_1.asp|magazine=Austrian Economics Newsletter|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914021920/https://www.mises.org/journals/aen/aen19_2_1.asp|archive-date=September 14, 2014}}&lt;/ref&gt; ब्लॉक आपल्या स्वातंत्र्यवादाकडे वळण्याचे श्रेय [[आयन रँड]] यांच्या व्याख्यानाला उपस्थित राहण्याला देतात. &lt;ref name=&quot;autobiography&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.lewrockwell.com/block/block21.html|title=On Autobiography|last=Block|first=Walter|date=December 4, 2002|website=LewRockwell.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618073109/http://archive.lewrockwell.com/block/block21.html|archive-date=June 18, 2015}}&lt;/ref&gt; नंतर ब्लॉक यांनी रँड, नॅथॅनियल ब्रँडन आणि लिओनार्ड पेकॉफ यांच्यासोबत एका स्नेहभोजनाला हजेरी लावली, जिथे ब्रँडनने ब्लॉक यांना आयन रँड यांचे ''ॲटलासने खांदे उडवले(ॲटलास श्रग्ड)'' आणि हेन्री हॅझलिट यांचे ''एका धड्यात अर्थशास्त्र(इकॉनॉमिक्स इन वन लेसन)'' वाचण्याचा सल्ला दिला. &lt;ref name=&quot;autobiography&quot; /&gt; ते म्हणतात की त्यांच्या धर्मांतराला अंतिम चालना [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवाद]] आणि अराजक-भांडवलशाही सिद्धांतकार [[मरे रॉथबार्ड]] यांना भेटल्यामुळे मिळाली. &lt;ref name=&quot;autobiography&quot; /&gt; ब्लॉक हे अराजक-भांडवलवादी असले आणि आयन रँडच्या वस्तुनिष्ठवाद अनुयायांप्रमाणे मर्यादित किंवा न्यूनतम सरकारला विरोध करत असले, आणि तिच्या चळवळीवर &quot;पंथासारखी&quot; म्हणून टीका करत असले तरी, ब्लॉक स्वतःला रँडचा &quot;मोठा चाहता&quot; मानतात आणि ''ॲटलासने खांदे उडवले'' &quot;आतापर्यंत लिहिलेली सर्वोत्कृष्ट कादंबरी&quot; मानतात. &lt;ref&gt;{{Cite AV media}} &lt;/ref&gt; &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to better sources. (October 2020)&quot;&gt;चांगले&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;स्रोत&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;आवश्यक&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

== व्यावसायिक कारकीर्द ==
[[चित्र:Walterblock.jpg|डावे|इवलेसे|ब्लॉकची तसवीर]]
वॉल्टर ब्लॉक यांनी १९६४ मध्ये ब्रुकलिन विद्यापीठातून तत्त्वज्ञानात कला पदवी आणि १९७२ मध्ये [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठातून]] अर्थशास्त्रात विद्यावर्चस्पती मिळवली. त्यांनी सेंट्रल आर्कान्सा विद्यापीठ, होली क्रॉस विद्यापीठ, बारूक विद्यापीठ आणि रटगर्स विद्यापीठात शिकवले. ते सध्या न्यू ऑर्लिन्स येथील लॉयोला विद्यापीठाच्या बट व्यवसाय शाळेत हॅरोल्ड ई. विर्थ एमिनेंट स्कॉलर एंडाऊड चेअर इन इकॉनॉमिक्स हे पद भूषवतात. &lt;ref name=&quot;Facultypage&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|title=Walter Block faculty page|website=[[Loyola University New Orleans]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|archive-date=November 23, 2013|access-date=July 31, 2013}}&lt;/ref&gt;

१९७९ ते १९९१ पर्यंत, ब्लॉक फ्रेझर संस्थेर वरिष्ठ अर्थशास्त्रज्ञ होते. &lt;ref name=&quot;walterblock&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|title=Walter Block|website=WalterBlock.com|page=2|type=Curriculum vitae|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819031635/http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|archive-date=August 19, 2019}}&lt;/ref&gt; ते २००० ते २०२४ पर्यंत लुडविग फॉन मिसेस संस्था या विचार मंचेत वरिष्ठ फेलो देखील होते, जिथे त्यांनी विविध ब्लॉग पोस्ट, शोधनिबंध आणि पुस्तके प्रकाशित केली आहेत. &lt;ref name=&quot;Facultypage&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|title=Walter Block faculty page|website=[[Loyola University New Orleans]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|archive-date=November 23, 2013|access-date=July 31, 2013}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/daily/author/443|title=Walter Block|website=[[Ludwig von Mises Institute]] website|archive-url=https://web.archive.org/web/20141008002549/https://mises.org/daily/author/443|archive-date=October 8, 2014}}&lt;/ref&gt;

=== पुस्तके ===
वॉल्टर ब्लॉक यांनी दोन डझन पुस्तके लिहिली आहेत. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|title=Walter Block|website=WalterBlock.com|page=1|type=Curriculum vitae|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819031635/http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|archive-date=August 19, 2019}}&lt;/ref&gt; ते त्यांच्या १९७६ च्या ''असमर्थनीयसाठी समर्थन (डिफेंडिंग द अनडिफेंडेबल)'' या पुस्तकासाठी जास्ती ओळखले जातात. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Murphy|first=Robert P.|date=2006|title=A Note on Walter Block's Defending the Undefendable|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1536-7150.2006.00459.x|journal=American Journal of Economics and Sociology|language=en|volume=65|issue=2|pages=463–467|doi=10.1111/j.1536-7150.2006.00459.x|issn=1536-7150|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414223557/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1536-7150.2006.00459.x|archive-date=April 14, 2021|access-date=2021-04-14|quote=Walter Block's amusing and popular Defending the Undefendable offers an intentionally shocking collection of short chapters, each praising a different &quot;rogue&quot; of modern society}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.independent.org/news/article.asp?id=13228|title=Happy Birthday to Libertarian Firebrand Walter Block|last=Carden|first=Art|date=August 22, 2020|website=independent.org|publisher=Independent Institute|publication-place=Oakland, California|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414122103/https://www.independent.org/news/article.asp?id=13228|archive-date=April 14, 2021|access-date=14 April 2021|quote=As befits someone who is probably best known for a book titled Defending the Undefendable, Block is no stranger to controversy.}}&lt;/ref&gt; या पुस्तकाचे १० भाषांमध्ये भाषांतर झाले आहे. &lt;ref name=&quot;Facultypage&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|title=Walter Block faculty page|website=[[Loyola University New Orleans]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|archive-date=November 23, 2013|access-date=July 31, 2013}}&lt;/ref&gt; फॉक्स बिझनेस चॅनलचे विश्लेषक जॉन स्टॉसेल यांनी लिहिले की, ब्लॉक यांच्या &quot;डोळे उघडणाऱ्या&quot; पुस्तकाने त्यांना हे पाहण्यास प्रेरित केले की अर्थशास्त्र &quot;व्यवहारज्ञान ज्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करते त्यावर प्रकाश टाकते.&quot; &lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Stossel|first=John|author-link=John Stossel|date=August 25, 2011|title=Almost Everything We're Taught Is Wrong, Using economics to explode fallacies|url=http://reason.com/archives/2011/08/25/almost-everything-were-taught|magazine=[[Reason (magazine)|Reason]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702113323/http://reason.com/archives/2011/08/25/almost-everything-were-taught|archive-date=July 2, 2017}}&lt;/ref&gt;

== दृष्टिकोन ==

==== &quot;स्वैच्छिक गुलाम करार&quot; ====
ब्लॉकचा असा विश्वास आहे की, स्वातंत्र्यवादी कायदेशीर व्यवस्थेत, लोकांना स्वतःला गुलामगिरीत विकत घेतलेल्या किंवा स्वतःला गुलामगिरीत विकलेल्या गुलामांना विकत घेऊन ठेवण्याचा कायदेशीर हक्क असावा. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.wsj.com/articles/some-students-want-me-fired-for-a-thought-experiment-11594854800|title=Some Students Want Me Fired for a Thought Experiment|last=Block|first=Walter|date=July 15, 2020|website=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;

नैसर्गिक आणि कायदेशीर अधिकारांच्या &quot;अहस्तांतरणीयते&quot;वरील एका निबंधात, ब्लॉक ज्याला ते &quot; स्वैच्छिक गुलाम करार &quot; संबोधतात त्याचे समर्थन करतात, आणि असे म्हणतात की तो &quot;एक सद्भावपूर्ण करार आहे जिथे प्रतिफलाची देवाणघेवाण होते; जेव्हा तो रद्द केला जातो, तेव्हा चोरी होते&quot;. ते नमूद करतात की [[रॉबर्ट नोझिक]] त्यांच्याशी सहमत आहेत, आणि असहमत असलेल्या स्वातंत्र्यवाद्यांच्या मतांवर टीका करतो. ब्लॉक &quot;एक लहानसा बदल&quot; करू पाहतो जो &quot;स्वातंत्र्यवादाला अधिक अंतर्गत सुसंगत बनवून त्याला बळकट करतो.&quot; तो असा युक्तिवाद करतो की त्याची भूमिका हे दाखवते की &quot; [[खाजगी मालमत्ता|खाजगी मालमत्तेवर]] आधारित करार मानवी परस्परसंवादाच्या दूरगामी क्षेत्रांपर्यंत, अगदी स्वैच्छिक गुलाम करारांपर्यंतसुद्धा पोहोचू शकतो.&quot; &lt;ref name=&quot;slavery&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=Spring 2003|title=Towards a Libertarian Theory of Inalienability: A Critique of Rothbard, Barnett, Smith, Kinsella, Gordon, and Epstein|url=https://mises.org/journals/jls/17_2/17_2_3.pdf|journal=[[Journal of Libertarian Studies]]|volume=17|pages=44, 46, 82|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702052835/http://mises.org/journals/jls/17_2/17_2_3.pdf|archive-date=July 2, 2014}}&lt;/ref&gt;

==== अमेरिकेतील गुलामगिरी आणि नागरी अधिकार ====
''न्यूयॉर्क टाइम्समधील'' जानेवारी २०१४ च्या एका लेखानुसार, ब्लॉकने &quot;एका मुलाखतीत असे सुचवले की गुलामांचे दैनंदिन जीवन 'फारसे वाईट नव्हते - तुम्ही कापूस वेचायचा आणि गाणी गायची.'&quot; &lt;ref name=&quot;rand&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Tanenhaus|first=Sam|url=https://www.nytimes.com/2014/01/26/us/politics/rand-pauls-mixed-inheritance.html?_r=0|title=Rand Paul's Mixed Inheritance|last2=Ruttenberg|first2=Jim|date=January 25, 2014|work=The New York Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216044301/https://www.nytimes.com/2014/01/26/us/politics/rand-pauls-mixed-inheritance.html?_r=0|archive-date=February 16, 2020}}&lt;/ref&gt; त्या लेखात असेही लिहिले होते की ब्लॉकने म्हटले होते की वूलवर्थला कृष्णवर्णीय लोकांना त्यांच्या लंच काउंटरमधून वगळण्याचा अधिकार आहे, आणि असा दावा केला होता की &quot;कोणालाही त्यांच्या इच्छेविरुद्ध लोकांसोबत संबंध ठेवण्यासाठी भाग पाडले जात नाही.&quot; ब्लॉकने या लेखाला उत्तर देताना, ''टाइम्सवर'' संदर्भाबाहेर अवतरणे घेतल्याबद्दल मानहानीचा आरोप केला आणि नंतरचे अवतरण अचूक नसल्याचा दावा केला. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.lewrockwell.com/2014/01/walter-e-block/scurrilous-libelous-venomous/|title=Reply to the Scurrilous, Libelous, Venomous, Scandalous New York Times Smear Campaign|last=Block|first=Walter|date=January 30, 2014|website=LewRockwell.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703012155/https://www.lewrockwell.com/2014/01/walter-e-block/scurrilous-libelous-venomous/|archive-date=July 3, 2020}}&lt;/ref&gt; आपल्या उत्तरात, त्याने गुलामगिरीला &quot;विकृत आणि राक्षसी&quot; म्हटले आणि असे म्हणाले की गुलामांच्या कामाचे स्वरूप गुलामगिरीला राक्षसी बनवत नाही, तर त्यांना ते काम करण्यास भाग पाडले जाते आणि त्यांना तेथून निघून जाण्याचे स्वातंत्र्य नसते, ही वस्तुस्थिती गुलामगिरीला राक्षसी बनवते. ब्लॉकच्यानुसार, गुलामाला सुखद कामे करण्यास भाग पाडणे हे तितकेच राक्षसी ठरेल कारण ते देखील स्वातंत्र्यवादी अनाक्रमण तत्त्वाचे उल्लंघन करते. ''इन्साइड हायर एडच्या'' एका लेखात असे नमूद केले आहे की, या बातमीला प्रतिसाद म्हणून, ब्लॉकच्या विद्यापीठातील सतरा प्राध्यापकांनी &quot;सर्वांच्या नागरी हक्कांवर वारंवार होणाऱ्या सार्वजनिक हल्ल्यां&quot;बद्दल त्यांची निंदा करण्याची सार्वजनिक मागणी केली. या लेखात असेही वृत्त दिले आहे की, ब्लॉकच्या विद्यापीठाचे अध्यक्ष, रेव्हरंड केविन वाइल्ड्स यांनी त्यांचे युक्तिवाद तर्कदोषपूर्ण असल्याचे जाहीरपणे टीका करण्याचे &quot;विचित्र पाऊल&quot; उचलले. &lt;ref name=&quot;ihe&quot;&gt;{{Cite magazine|last=Jaschik|first=Scott|date=February 24, 2014|title=Professor Who Defends Segregation|url=http://www.insidehighered.com/news/2014/02/24/loyola-new-orleans-discusses-professor-who-defends-segregation|magazine=Inside Higher Education|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407144922/https://www.insidehighered.com/news/2014/02/24/loyola-new-orleans-discusses-professor-who-defends-segregation|archive-date=April 7, 2020}}&lt;/ref&gt; खटल्याच्या तडजोडीचा भाग म्हणून, न्यूयॉर्क टाइम्सने लेखात खालील संपादकीय टीप जोडण्यास सहमती दर्शवली: &quot;या लेखाच्या पूर्वीच्या आवृत्तीत वॉल्टर ब्लॉक यांच्या गुलामगिरीवरील मतांचा चुकीचा उल्लेख करण्यात आला होता. श्री. ब्लॉक यांनी गुलामांचे दैनंदिन जीवन 'फारसे वाईट नव्हते' असे म्हटले असले तरी, ते गुलामगिरीला विरोध करतात कारण ती अनैच्छिक आहे आणि त्यांच्या मते नुकसान भरपाई दिली पाहिजे.&quot; &lt;ref&gt; https://www.nytimes.com/2014/01/26/us/politics/rand-pauls-mixed-inheritance.html&lt;/ref&gt;

=== कृष्णवर्णीय आणि महिलांमधील वेतनातील तफावत ===
बाल्टिमोरच्या लोयोला कॉलेजच्या अर्थशास्त्र विभागाच्या ॲडम स्मिथ समाजाच्या आमंत्रणावरून सादर केलेल्या &quot;सामाजिक न्यायाच्या राजकारण आणि अर्थशास्त्रातील अन्याय&quot; नावाच्या २००८ च्या व्याख्यानात ब्लॉक म्हणाले की &quot;कृष्णवर्णीय आणि महिला&quot; यांना श्वेतवर्णीयांपेक्षा कमी पगार दिला जातो कारण ते &quot;कमी उत्पादक&quot; आहेत. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite magazine|last=Guess|first=Andy|date=November 19, 2008|title=When Austrian Economics and Jesuit Theology Don't Mix|url=http://www.insidehighered.com/news/2008/11/19/loyola|magazine=[[Inside Higher Education]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220151811/http://www.insidehighered.com/news/2008/11/19/loyola|archive-date=2008-12-20}}&lt;/ref&gt;

व्याख्यानात, ब्लॉकने महिलांविषयीच्या आपल्या मतांचा बचाव करत म्हटले की, तरुण आणि अविवाहित महिलांमध्ये उत्पन्नाची तफावत जवळजवळ नाहीच. एका उपस्थिताने कृष्णवर्णीय आणि श्वेतवर्णीय यांच्या उत्पादकतेतील फरक स्पष्ट करण्यासाठी सांगितले असता, ते म्हणाले की एक अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून ते ही तफावत स्पष्ट करण्यास पात्र नाहीत. ब्लॉकने या तफावतीचे स्पष्टीकरण देऊ शकतील असे दोन विचार मांडले: पहिला, ज्याला त्यांनी &quot;राजकीयदृष्ट्या बरोबर&quot; स्पष्टीकरण म्हटले, म्हणजेच सामाजिक-आर्थिक विषमता आणि कृष्णवर्णीयांवरील ऐतिहासिक अन्याय; दुसऱ्या विचारासाठी, ज्याला ते &quot;राजकीयदृष्ट्या अयोग्य&quot; म्हणतात, त्यांनी आर. हर्नस्टाईन आणि सी. मरे यांच्या &quot;घंटाकार वक्र(द बेल कर्व्ह)&quot; या पुस्तकाचा संदर्भ दिला. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite magazine|last=Guess|first=Andy|date=November 19, 2008|title=When Austrian Economics and Jesuit Theology Don't Mix|url=http://www.insidehighered.com/news/2008/11/19/loyola|magazine=[[Inside Higher Education]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220151811/http://www.insidehighered.com/news/2008/11/19/loyola|archive-date=2008-12-20}}&lt;/ref&gt;

=== लैंगिक अत्याचार ===
ब्लॉक असे प्रतिज्ञा मांडतात की, &quot;सचिव आणि तिच्या बॉसमध्ये होणारा लैंगिक छळ हा सार्वजनिक ठिकाणी होणाऱ्या चिमटा काढण्यासारखी जबरदस्तीची कृती नाही.&quot; ते असा दावा करतात की, असे यासाठी आहे कारण सचिव &quot;जेव्हा नोकरी स्वीकारायला तयार होते आणि विशेषतः जेव्हा ती नोकरी टिकवून ठेवायला तयार होते, तेव्हा ती नोकरीच्या सर्व बाबींना सहमती देते&quot;. ते याला &quot;पॅकेज-डील&quot;(एकत्रित सौदा) म्हणतात. ते पुढे सार्वजनिक ठिकाणी होणाऱ्या गोष्टींपेक्षा हे वेगळे ठरवतात, कारण ती ठिकाणे खाजगी मालकीची नसतात आणि म्हणूनच, ते ज्याला &quot;पॅकेज-डील&quot; म्हणतात, त्याला कोणतीही सहमती असू शकत नाही, आणि चिमटा काढणारी व्यक्ती ही खाजगी मालक नसते. ते असा युक्तिवाद करतात की, &quot;जर खाजगी ठिकाणी चिमटा काढणे आणि लैंगिक छळ बेकायदेशीर ठरवले गेले, तर जे लोक स्वेच्छेने अशा गोष्टींमध्ये सहभागी होऊ इच्छितात, त्यांच्या अधिकारांचे उल्लंघन होते.&quot; ब्लॉक असा युक्तिवाद करतात की खाजगी ठिकाणी अशा कृत्याच्या &quot;ऐच्छिक&quot; स्वरूपाचा पुरावा हा आहे की &quot;धोक्यात असलेल्या व्यक्तीचा&quot; (पीडित महिलेचा) &quot;प्रश्नातील खाजगी जागेवर कोणताही हक्क नसतो [...] जर ती ज्या ठिकाणी तिचा विनयभंग होतो त्या ठिकाणी जाणे किंवा काम करत राहते, तर ते केवळ ऐच्छिकच असू शकते.&quot; &lt;ref name=&quot;women&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=September 1975|title=On The Women's Liberation, or the Male Chauvinist Pig as Hero|journal=[[The Libertarian Forum]]|volume=8|pages=5–8, at p. 6}} Republished in {{स्रोत पुस्तक|url=https://cdn.mises.org/Libertarian%20Forum_Volume_1.pdf#page=624|title=The Complete Libertarian Forum (1969–1984) Volume 1: 1969–1975|date=2006|publisher=Ludwig von Mises Institute|isbn=978-1-933550-02-2|editor-last=Rothbard|editor-first=Murray Newton|publication-place=Auburn, Alabama|pages=601–604, at p. 602|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211202355/https://cdn.mises.org/Libertarian%20Forum_Volume_1.pdf#page=624|archive-date=2019-12-11}}&lt;/ref&gt;

=== महामार्ग खाजगीकरण ===
ब्लॉक म्हणतात की रस्ते आणि महामार्गांचे सरकारी व्यवस्थापन केवळ अकार्यक्षमच नाही, तर प्राणघातक देखील आहे. ते म्हणतात की &quot;रस्ते समाजवाद&quot; अमेरिकेत दरवर्षी ३५,०००+ लोकांना मारतो. जरी बरेच लोक महामार्गावरील मृत्यूंसाठी मद्यपान, असुरक्षित वाहने किंवा अतिवेगाला दोष देत असले तरी, ब्लॉक हा दोष महामार्ग प्रणालीचे व्यवस्थापन करणाऱ्या सरकारी अधिकाऱ्यांवर टाकतात. &quot;हे शक्य आहे की वेग आणि मद्यपान सुरक्षित वाहन चालवण्यास हानिकारक आहेत; परंतु सुरक्षिततेच्या या पैलूंबाबत योग्य मानके राखली जात आहेत याची खात्री करणे हे रस्ता व्यवस्थापकाचे काम आहे. जर एखाद्या खाजगी, बहुमजली पार्किंग लॉटमध्ये, किंवा शॉपिंग मॉलमध्ये, किंवा दुकानाच्या गल्ल्यांमध्ये असुरक्षित परिस्थिती असेल, तर संबंधित मालकाला जबाबदार धरले जाते.&quot; &lt;ref&gt;{{Cite report|url=http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/The%20Privatization%20of%20Roads%20and%20Highways.pdf|title=The Privatization of Roads and Highways: Human and Economic Factors|last=Block|first=Walter|date=2009|publisher=The Mises Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216184313/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/The%20Privatization%20of%20Roads%20and%20Highways.pdf|archive-date=December 16, 2014}}&lt;/ref&gt;

=== सरकारी कर्मचाऱ्यांची शिक्षा ===
ब्लॉकने &quot;राज्यवादी, सरकारी किंवा इतर गुंडगिरीच्या कारवायांमध्ये&quot; गुंतलेल्यांना [[शिक्षा|शिक्षा देण्याबद्दल]] लिहिले आहे. ते असे म्हणतात की &quot;सर्व सरकारी कर्मचारी मानवतेविरुद्धच्या गुन्ह्यासाठी दोषी आहेत असे गृहीत धरले पाहिजे,&quot; तरीही ते नमूद करतात की हे गृहीतक अनेक प्रकरणांमध्ये खोडून काढले जाऊ शकते, जसे की अमेरिकन काँग्रेसमन आणि मिसेस इन्स्टिट्यूटचे वरिष्ठ फेलो [[रॉन पॉल]] यांच्या बाबतीत. ब्लॉक अधिग्रहणाधिकाराद्वारे घेतलेल्या जमिनीची परतफेड आणि सरकारी कार्यात सहकार्य करणाऱ्या राजकारणी, आयआरएस कर्मचारी आणि इतरांविरुद्ध संभाव्य सूड यांसारख्या मुद्द्यांची तपासणी करतात. ते अशा वैधांचे वर्णन करतात ज्यानुसार स्वातंत्र्यवादी &quot; न्युरेमबर्ग खटले &quot; चालवले जातील. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2011|title=Toward a Libertarian Theory of Guilt and Punishment for the Crime of Statism|url=https://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_33.pdf|journal=Journal of Libertarian Studies|volume=22|pages=665|archive-url=https://web.archive.org/web/20130911030610/http://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_33.pdf|archive-date=September 11, 2013}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2009|title=Libertarian Punishment Theory: Working for, and Donating to, the State|url=https://mises.org/document/3974/|journal=Libertarian Papers|volume=1|pages=1–31|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914004054/https://mises.org/document/3974/|archive-date=September 14, 2014}}&lt;/ref&gt;

=== निष्कासनवाद (गर्भपाताच्या बाबतीत) ===
ब्लॉकच्या नैतिक सिद्धांतानुसार, गर्भपाताला संकल्पनात्मकदृष्ट्या गर्भाशयातून [[गर्भावस्था|गर्भावस्थेला]] बाहेर काढणे आणि गर्भावस्थेला मारणे या दोन कृतींमध्ये विभागले पाहिजे. अतिक्रमण आणि [[हत्या|हत्येविरुद्धच्या]] स्वातंत्र्यवादी भूमिकेवर आधारित, ब्लॉक पहिल्या कृतीच्या अधिकाराचे समर्थन करतो, पण, काही विशिष्ट परिस्थिती सोडून, दुसऱ्या कृतीच्या अधिकाराचे नाही. ब्लॉकचा विश्वास आहे की जर गर्भ गर्भाशयाच्या बाहेर जगू शकत नसेल, किंवा महिलेने जगाला गर्भाच्या संरक्षणाचा अधिकार सोडून दिल्याचे जाहीर केले असेल आणि इतर कोणीही गर्भाची काळजी घेण्याची तयारी दाखवून तो अधिकार &quot; गृहनिर्माणित &quot; केले नसेल, तर महिला कायदेशीररित्या गर्भपात करू शकते. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|last2=Whitehead|first2=Roy|date=2005|title=Compromising the uncompromisable: A private property rights approach to resolving the abortion controversy|url=http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/publications/block-whitehead_abortion-2005.pdf|journal=Appalachian Journal of Law|volume=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016080039/http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/publications/block-whitehead_abortion-2005.pdf|archive-date=October 16, 2022}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
{{जर्नल स्रोत|last=Wisniewski|first=Jakub Bozydar|date=2010|title=A Critique of Block on Abortion and Child Abandonment|url=http://libertarianpapers.org/articles/2010/lp-2-16.pdf|journal=Libertarian Papers|publisher=[[Ludwig Von Mises Institute]]|volume=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016080040/http://libertarianpapers.org/articles/2010/lp-2-16.pdf|archive-date=October 16, 2022}}&lt;/ref&gt;

मूळ पेशी संशोधन म्हणजे हत्या आहे असे मानणारे आणि त्याचे समर्थन करणारे यांच्यात तडजोड कशी साधायची यावरही त्यांनी लिहिले आहे. फलित अंड्यांनाही मानवाधिकार असतात आणि संशोधक व ती अंडी दत्तक घेऊ इच्छिणाऱ्यांमधील स्पर्धा हे संबंधित मुद्दे आहेत, या त्यांच्या गृहीतकाला ते खाजगी मालमत्ता अधिकारांचा स्वातंत्र्यवादी सिद्धांत लागू करतात. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2010|title=A Libertarian Perspective on the Stem Cell Debate: Compromising the Uncompromisible|journal=Journal of Medicine and Philosophy|volume=35|issue=4|pages=429–448|doi=10.1093/jmp/jhq033|pmid=20624766}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2010|title=Objections to the Libertarian Stem Cell Compromise|url=http://libertarianpapers.org/articles/2010/lp-2-34.pdf|journal=Libertarian Papers|volume=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305024719/http://libertarianpapers.org/articles/2010/lp-2-34.pdf|archive-date=March 5, 2012}}&lt;/ref&gt;

=== गृहनिर्माण ===

==== ब्लॉकी तरतूद ====
ब्लॉक असे म्हाणतात की जर मालमत्ता इतरांना वापरण्यास &quot;आवश्यक&quot; असेल, मालकी नसलेल्या मालमत्तेपर्यंत पोहोचण्यास, तर त्यांना त्यावर सुलभता अधिकार मिळतो आणि त्यांनी त्याची तुलना अशा व्यक्तीशी केली आहे जी मुलाला खायला न घालता त्याची हत्या करते . &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/wire/blockean-proviso|title=The Blockean Proviso|last=Kinsella|first=Stephan|date=September 11, 2007|website=Mises Wire|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210314170432/https://mises.org/wire/blockean-proviso|archive-date=March 14, 2021|access-date=August 7, 2021}}&lt;/ref&gt; ते डोनटच्या जमीन असलेल्या अशा व्यक्तीचे उदाहरण देतात, जो कोणालाही आपल्या जमिनीच्या मध्यभागी येऊ देत नाही आणि हे गृहनिर्माणाच्या सिद्धांताशी विसंगत आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://libertarianpapers.org/wp-content/uploads/2017/05/post/2017/05/lp-9-1-6.pdf|title=The Blockian Proviso and Rationality of Property Rights|last=Dominiak|first=Lukasz|date=2017|website=Libertarian Papers}}&lt;/ref&gt;


&quot;समजा एक बागेल (किंवा डोनट) आहे, ज्याला मध्ये एक छिद्र आहे. मध्यभागी असलेल्या या छिद्राला 'A', स्वतः बागेलला 'B' आणि बागेलच्या बाहेरच्या परिसराला 'C' असे नाव द्या. समजा 'Mr. B' नावाच्या व्यक्तीने 'B' द्वारे दर्शविलेल्या जमिनीवर गृहनिर्माणित केला आहे. या 'B' भूप्रदेशाच्या खालून बोगदा खोदणे, त्यावर पूल बांधणे किंवा उडणे या सर्व शक्यता सोडून समजा. अशा स्थितीत, 'Mr. B' कडे 'A' क्षेत्राचे नियंत्रण येते, तरीही त्याने 'A' या जमिनीवर ताबा मिळवण्यास बोटही हलवलेली नाही. हो, सध्या 'Mr. B' 'A' चा मालक नाही. पण, आपल्या गृहितकांनुसार, तो जेव्हा हवे तेव्हा या क्षेत्रावर ताबा मिळवू शकतो. 'Mr. B ला 'A' च्या इतर सर्व संभाव्य दावेदारांच्या तुलनेत एक अनुचित फायदा मिळाला आहे. हे दावेदार आता 'C' प्रदेशात राहत आहेत आणि 'Mr. B' च्या मालमत्तेवर (B वर) अतिक्रमण केल्याशिवाय ते 'A' पर्यंत पोहोचू शकत नाहीत. हे गृहनिर्माणाच्या तर्काशी विसंगत आहे, असे माझे मत आहे.&quot;

ब्लॉकशी असहमत असलेल्या स्टीफन किन्सेला यांनी लॉकी तरतूदवरून ब्लॉकी तरतूद हे नाव ठेवले . तेव्हापासून याला ब्लॉकी तरतूद म्हटले गेले आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://repozytorium.uni.wroc.pl/Content/94352/PDF/03_Block_W_E_Butt_J_A_Forestalling_Positive_Obligations_and_the_Lockean_and_Blockian_Provisos_Rejoinder_to_Stephan_Kinsella.pdf|title=Forestalling, Positive Obligations and the Lockean and Blockean Provisos: Rejoinder to Stephan Kinsella*|last=Block|first=Walter E.|last2=Butt|first2=Joseph A.|date=2016|website=Ekonomia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807082625/https://repozytorium.uni.wroc.pl/Content/94352/PDF/03_Block_W_E_Butt_J_A_Forestalling_Positive_Obligations_and_the_Lockean_and_Blockian_Provisos_Rejoinder_to_Stephan_Kinsella.pdf|archive-date=August 7, 2021|access-date=August 7, 2021}}&lt;/ref&gt;

==== नकारात्मक गृहनिर्माण ====
ब्लॉकने असा सिद्धांत मांडला आहे की, स्वसंरक्षण करणारी व्यक्ती आक्रमणकर्त्याने वापरलेल्या मानवी ढाल किंवा ओलिसाला इजा पोहोचवू शकते का. ब्लॉकच्या मते हे वैध आहे कारण मानवी ढाल ही आक्रमणकर्त्याची पहिली बळी असते आणि त्यामुळे, तिला तिचे दुःख बचाव करणाऱ्या व्यक्तीपर्यंत, म्हणजेच आक्रमणकर्त्याच्या इच्छित दुसऱ्या बळीपर्यंत, पोहोचवण्याची परवानगी नाही. ब्लॉक याला &quot;नकारात्मक गृहनिर्माण सिद्धांत&quot; संबोधतात. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Jakobsson|first=Carl|date=2010|title=The Negative Homesteading Theory: Rejoinder to Walter Block on Human Body Shields|url=https://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_6.pdf|journal=Journal of Libertarian Studies|volume=22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130910233301/http://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_6.pdf|archive-date=September 10, 2013}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2011|title=The Human Body Shield|url=https://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_30.pdf|journal=Journal of Libertarian Studies|volume=22|pages=625–630|archive-url=https://web.archive.org/web/20130910232417/http://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_30.pdf|archive-date=September 10, 2013}}&lt;/ref&gt;

=== परराष्ट्र धोरण ===
२०१४ मध्ये ब्लॉक यांनी अहस्तक्षेपवादी परराष्ट्र धोरणाचे समर्थन केले. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/library/toward-libertarian-society|title=Toward a Libertarian Society|date=2014-06-06|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021195305/https://mises.org/library/toward-libertarian-society|archive-date=October 21, 2020|access-date=March 30, 2017}}&lt;/ref&gt; २०१७ मध्ये ''LewRockwell.com'' वर, त्यांनी अध्यक्षपदाचे उमेदवार [[रॉन पॉल]] आणि परराष्ट्र धोरणावरील रँडी बार्नेट यांच्या ''[[वॉल स्ट्रीट जर्नल|वॉल स्ट्रीट जर्नलच्या]]'' संपादकीयावर टीका केली. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lewrockwell.com/2007/07/walter-e-block/libertarianism-vs-war/|title=Libertarianism vs. War|website=LewRockwell|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407144917/https://www.lewrockwell.com/2007/07/walter-e-block/libertarianism-vs-war/|archive-date=April 7, 2020|access-date=March 30, 2017}}&lt;/ref&gt;

किमान २०२३ पासून, ब्लॉकच्या मते हमासविरुद्धच्या लढाईत इस्राएलला पश्चिमेकडून संपूर्ण आणि निर्बंधरहित पाठिंबा मिळण्याचा अधिकार आहे. &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://walterblock.substack.com/p/the-moral-duty-to-destroy-hamas|title=The Moral Duty to Destroy Hamas|last=Block|first=Walter|date=2023-10-12|website=Walter’s Newsletter|access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;

१३ एप्रिल, २०२६ रोजी ब्लॉकने जेम्स डेलमोर यांच्यासोबत लिहिलेल्या एका लेखात [[२०२६ इस्रायल-अमेरिकेचा इराणवर हल्ला|इराणविरुद्धच्या अमेरिकेच्या युद्धाला]] आपला पाठिंबा दिल. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.washingtonexaminer.com/restoring-america/courage-strength-optimism/4524738/libertarian-case-trump-iran-war-persians-have-natural-rights/|title=The libertarian case for Trump's Iran war: Persians have natural rights, too|last=Block|first=James Delmore and Walter E.|date=2026-04-13|website=Washington Examiner|language=en-US|access-date=2026-04-20}}&lt;/ref&gt;

=== इस्राएल-फिलिस्तीन संघर्ष ===
ब्लॉकचा विश्वास आहे की &quot;इस्राएलने २००५ मध्ये गाझामधून आपल्याच लोकांना हाकलून दिले जेणेकरून फिलिस्तीन अरब त्यांचे स्वतःचे राज्य उभारण्यास सुरुवात करू शकल्यामुळे. त्याऐवजी त्यांनी हमास निवडले.&quot;, म्हणून इस्राएलला पश्चिमेकडून &quot;संपूर्ण, निर्बंधरहित समर्थनाची&quot; गरज आहे. ब्लॉक असे म्हणतात की &quot;आपल्या शेजारी राहणाऱ्या या दुष्ट शक्तीला मुळापासून उखडून टाकण्यास जे काही आवश्यक आहे ते करण्याचा इस्राएलला अधिकार आहे.&quot; आणि &quot;अर्थात, इस्राएलच्या संपूर्ण, एकूण आणि निर्णायक विजयाला पाठिंबा देणे आवश्यक आहे. जर याचा अर्थ प्रचंड, अभूतपूर्व लष्करी शक्तीचा वापर करणे असेल, असो. कोणत्याही नागरिकांच्या जीवितहानीसाठी हमास जबाबदार आहे आणि राहील. कार्यकारणभाव. त्यांनी स्वतःचा विनाश आणि त्याचे परिणाम स्वतःच निर्माण केले.&quot;. &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://walterblock.substack.com/p/the-moral-duty-to-destroy-hamas|title=The Moral Duty to Destroy Hamas|last=Block|first=Walter|date=2023-10-12|website=Walter’s Newsletter|access-date=2026-04-19}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFBlock2023&quot;&gt;Block, Walter (October 12, 2023). [https://walterblock.substack.com/p/the-moral-duty-to-destroy-hamas &quot;The Moral Duty to Destroy Hamas&quot;]. ''Walter’s Newsletter''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;April 19,&lt;/span&gt; 2026&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

=== ''असमर्थनीयसाठी समर्थन'' ===
त्यांच्या &quot;असमर्थनीयसाठी समर्थन(डिफेंडिंग दी अंडिफेंडबल)&quot; या पुस्तकात, ब्लॉक अशा लोकांबद्दल बोलतात ज्यांना &quot;सर्वसाधारणपणे खलनायक मानले जाते, आणि ते करत असलेली कार्ये हानिकारक असतात&quot;, &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|title=Defending the Undefendable|website=library.freecapitalists.org|page=xiii|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|archive-date=2014-12-16|access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt; जसे की दलाल, झोपडपट्टी मालक, सैडिस्ट, वेश्या, पुरुषप्रधानतावादी, ड्रग विक्रेते, ब्लॅकमेलर, तिकीट काळाबाजार करणारे, सट्टेबाज, भ्रष्ट पोलीस, कचरा टाकणारे, उधळपट्टी करणारे, बदनामी करणारे, नफेखोर, मध्यस्थ, संपफोड्या आणि बालमजुरी करणारे, आणि असे म्हणतात की:&lt;blockquote&gt;१. त्यांनी हिंसक स्वरूपाचा कोणताही गैरप्रकार केलेला नाही;

 २. जवळजवळ प्रत्येक बाबतीत, त्यांच्यामुळे समाजाला खरेतर फायदाच लाभतो;

 3. जर आपण त्यांच्या कारवायांवर बंदी घातली तर ते आपलेच नुकसान आहे &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|title=Defending the Undefendable|website=library.freecapitalists.org|page=xiii|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|archive-date=2014-12-16|access-date=2026-04-19}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf &quot;Defending the Undefendable&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. ''library.freecapitalists.org''. p.&amp;nbsp;xiii. Archived from [http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf the original] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt; on December 16, 2014&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;April 19,&lt;/span&gt; 2026&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;अराजक भांडवलवादी अर्थशास्त्रज्ञ [[मरे रॉथबार्ड]] यांना असे वाटले की, सीमान्त परिस्थितींवर भर देऊन, ''असमर्थनीयसाठी समर्थन'' हे पुस्तक &quot;अधिक प्रतिष्ठित उद्योग आणि उपक्रमांवरील हजारो गंभीर ग्रंथांपेक्षा [[मुक्त बाजार|मुक्त बाजाराची]] कार्यक्षमता आणि नैतिकता अधिक चांगल्या प्रकारे सिद्ध करते. अत्यंत टोकाच्या प्रकरणांची चाचणी करून आणि ती सिद्ध करून, ते या सिद्धांताचे अधिक स्पष्टीकरण देतात आणि त्याला समर्थन देतात.&quot;, आणि त्यांनी संबंधित भूमिका साकारणाऱ्यांना &quot;नायक&quot; संबोधले. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|title=Defending the Undefendable|website=library.freecapitalists.org|pages=ix, x, xi|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|archive-date=2014-12-16|access-date=2026-04-20}}&lt;/ref&gt;

=== संमतीचे वय ===
''वस्तुनिष्ठवाद विरुद्ध स्वातंत्र्यवाद; पीटर श्वार्ट्झ यांच्यासाठी उत्तर (लिबरटेरिअनिझम व्हर्सेस ऑब्जेक्टिव्हिझम; अ रिस्पॉन्स टू पीटर श्वार्ट्झ)'' या लेखात वॉल्टर ब्लॉक म्हणतात की, ते [[मरे रॉथबार्ड]] यांच्या या विचाराशी सहमत आहेत की, एखादी व्यक्ती विशिष्ट वयात प्रौढ होत नाही, तर जेव्हा ती घर सोडून स्वतःच्या पायावर उभी राहते (म्हणजेच 'होमेस्टिंग' करते), तेव्हा ती प्रौढ होते. अशी व्यक्ती, जरी ती १८ वर्षांपेक्षा कमी वयाची असली तरी, इतर कोणत्याही कायदेशीर प्रौढ व्यक्तीसोबत लैंगिक संबंधांना संमती देण्याचा हक्कदार असते आणि याउलटही. &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://reasonpapers.com/pdf/26/rp_26_4.pdf|title=Libertarianism vs Objectivism; A Response to Peter Schwartz|pages=57, 58}}&lt;/ref&gt;

त्याच मजकुरात ब्लॉक असे म्हणतात की, जेव्हा कायदेशीर प्रौढ नसलेला अल्पवयीन मुलगा आपले जीवन जगण्यास मदत म्हणून प्रौढ व्यक्तीसोबत लैंगिक संबंध ठेवू शकतो, तेव्हा या नियमाला एक अपवाद असू शकतो.&lt;blockquote&gt;समजा, उपासमारीची परिस्थिती आहे आणि चार वर्षांच्या मुलाच्या (जो प्रौढ नाही आहे) पालकाकडे त्याला खाऊ-पिऊ घालायला पुरेसे पैसे नाहीत. एक श्रीमंत NAMBLA माणूस त्या पालकाला, जर त्याने मुलासोबत लैंगिक संबंध ठेवण्यास संमती दिली तर, स्वतःला आणि आपल्या कुटुंबाला जिवंत ठेवण्यासाठी पुरेसे पैसे देतो. आपण पुढे असे गृहीत धरतो की, त्या चार वर्षांच्या मुलाचा जीव वाचवण्याचा हा एकमेव मार्ग आहे. त्या पालकाने ही ऑफर स्वीकारणे हा बाल अत्याचाराचा गुन्हा ठरेल का? स्वातंत्र्यवादी दृष्टिकोनातून नाही.&lt;/blockquote&gt;ब्लॉकच्या मते, जो पालक अशा टोकाच्या उपायांनी आपल्या मुलाला जिवंत ठेवू शकला असता, पण त्याच्या मृत्यूला संमती देतो, तोच खरा शोषक असेल. &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://reasonpapers.com/pdf/26/rp_26_4.pdf|title=Libertarianism vs Objectivism; A Response to Peter Schwartz|pages=57, 58}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://reasonpapers.com/pdf/26/rp_26_4.pdf &quot;Libertarianism vs Objectivism; A Response to Peter Schwartz&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. pp.&amp;nbsp;57, 58.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== प्रकाशने ==

=== लेखक म्हणून ===

* ''[https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf असमर्थनीय गोष्टींचे रक्षण]'' (१९७६; दहा परदेशी भाषांमध्ये अनुवादित. &lt;ref name=&quot;Facultypage&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|title=Walter Block faculty page|website=[[Loyola University New Orleans]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|archive-date=November 23, 2013|access-date=July 31, 2013}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block &quot;Walter Block faculty page&quot;]. ''[[Loyola University New Orleans]]''. Archived from [http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block the original] on November 23, 2013&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;July 31,&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ) 
* ''संयुक्त संस्थान अन्वेषण अधिनियम (१९८२) मध्ये सुधारणा करण्यासाठीच्या आराखडा दस्तऐवजाला दिलेला प्रतिसाद''
* ''अर्थशास्त्र आणि कॅनेडियन बिशपांवर लक्ष केंद्रित करणे'' (१९८३)
* ''रोजगार समानतेवर लक्ष केंद्रित करणे: रोजगारातील समानतेवरील अबेला रॉयल कमिशनचे टीकात्मक परीक्षण'' ( मायकल ए. वॉकर यांच्यासोबत; १९८५)
* ''अमेरिकेचे बिशप आणि त्यांचे टीकाकार: एक आर्थिक आणि नैतिक दृष्टिकोन'' (१९८६). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0889750852|&lt;bdi&gt;९७८-०८८९७५०८५२&lt;/bdi&gt;]] . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&amp;nbsp;[[oclc:15348791|१५३४८७९१]]
* ''आर्थिक विचारांचा शब्दकोश'' (मायकल ए. वॉकर यांच्यासोबत; १९८८)  . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&amp;nbsp;[[oclc:246846272|२४६८४६२७२]]
* ''जगाचे आर्थिक स्वातंत्र्य, १९७५-१९९५'' (जेम्स ग्वार्टनी, रॉबर्ट लॉसन यांच्यासह; १९९६)
* ''मुक्त बाजारपेठेच्या दृष्टिकोनातून श्रम अर्थशास्त्र: अकार्यक्षम लोकांना रोजगार देणे'' (२००८). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-9812705686|&lt;bdi&gt;९७८-९८१२७०५६८६&lt;/bdi&gt;]] . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&amp;nbsp;[[oclc:169873717|१६९८७३७१७]]
* ''[https://web.archive.org/web/20141216184313/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/The%20Privatization%20of%20Roads%20and%20Highways.pdf रस्ते आणि महामार्गांचे खाजगीकरण: मानवी आणि आर्थिक घटक]'' (२००९). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0773458413|&lt;bdi&gt;९७८-०७७३४५८४१३&lt;/bdi&gt;]] . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&amp;nbsp;[[oclc:64487353|६४४८७३५३]]
* ''उच्च शिक्षणातील भिन्न जागतिक दृष्टिकोन: दोन विद्वान न्याय शिक्षणाबद्दल सहकार्याने युक्तिवाद करतात'' (२०१०) 
* ''[https://web.archive.org/web/20141216191125/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Building%20Blocks%20for%20Liberty.pdf स्वातंत्र्याचे आधारस्तंभ]'' (२०१०). लुडविग फॉन मिसेस इन्स्टिट्यूट,  . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&amp;nbsp;[[oclc:717747069|७१७७४७०६९]]
* 
* ''रॉन पॉल आणि स्वातंत्र्याला होकार'' (२०१२). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-4871873239|&lt;bdi&gt;९७८-४८७१८७३२३९&lt;/bdi&gt;]] . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&amp;nbsp;[[oclc:810904922|८१०९०४९२२]]
* ''असमर्थितांचे रक्षण भाग २'' (२०१३). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1908089373|&lt;bdi&gt;९७८-१९०८०८९३७३&lt;/bdi&gt;]] .
* ''जल भांडवलशाही: महासागर, नद्या, तलाव आणि भूजल साठ्यांच्या खाजगीकरणाची बाजू'' (२०१६). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1498518826|&lt;bdi&gt;९७८-१४९८५१८८२६&lt;/bdi&gt;]] .
* ''अवकाश भांडवलशाही: मानव ग्रह, चंद्र आणि लघुग्रहांवर वसाहती कशा स्थापन करतील'' (२०१८). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-3319746500|&lt;bdi&gt;९७८-३३१९७४६५००&lt;/bdi&gt;]] .
* ''इस्रायलसाठीचा अभिजात उदारमतवादी युक्तिवाद'' (२०२१) (ॲलन जी. फुटरमन यांच्यासोबत). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9789811639531|&lt;bdi&gt;९७८९८११६३९५३१&lt;/bdi&gt;]] .

=== संपादक म्हणून ===

* ''क्षेत्रनियोजन: त्याचा खर्च आणि १९८० च्या दशकातील प्रासंगिकता'' (संपादित; १९८०)
* ''भाडे नियंत्रण: गैरसमज आणि वास्तव'' (एडगर ओल्सेन यांच्यासोबत संपादित; १९८१)
* ''भेदभाव, सकारात्मक कृती आणि समान संधी'' ( मायकल ए. वॉकर यांच्यासोबत संपादित; १९८२)
* ''कर आकारणी: एक आंतरराष्ट्रीय दृष्टिकोन'' ( मायकल ए. वॉकर यांच्यासोबत संपादित; १९८४)
* ''अर्थशास्त्र आणि पर्यावरण: एक समन्वय'' (संपादित; १९८५; पोर्तुगीजमध्ये अनुवादित १९९२) 
* ''बाजाराची नैतिकता: धार्मिक आणि आर्थिक दृष्टिकोन'' ( जेफ्री ब्रेनन, केनेथ एल्झिंगा यांच्यासोबत संपादित; १९८५)
* ''धर्मशास्त्र, तिसऱ्या जगाचा विकास आणि आर्थिक न्याय'' ( डोनाल्ड शॉ यांच्यासोबत संपादित; १९८५)
* ''प्रतिक्रिया: नवीन संयुक्त कंपन्या तपास कायदा'' (संपादित; १९८६)
* ''धर्म, अर्थशास्त्र आणि सामाजिक विचार'' ( इर्विंग हेक्सहॅम यांच्यासोबत संपादित; १९८६)
* ''[https://www.mises.org/books/maneconomyliberty.pdf माणूस, अर्थव्यवस्था आणि स्वातंत्र्य: मरे एन. रॉथबार्ड यांच्या सन्मानार्थ निबंध]'' ( ल्यू रॉकवेल यांच्यासोबत संपादित; १९८८)
* ''बंधने तोडणे; निर्नियमनाचे अर्थशास्त्र: अमेरिका आणि कॅनडाच्या अनुभवांची तुलना'' (जॉर्ज लर्मर यांच्यासोबत संपादित; १९९१)
* ''आर्थिक स्वातंत्र्य: मापनाच्या सिद्धांताकडे'' (संपादित; १९९१)
* ''स्वातंत्र्यवादी आत्मचरित्रे'' (संपादित; लवकरच प्रकाशित होणार)

== नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>mx9jt8doz2oxrd8p5ceddcq0e8rsx5v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690473</id>
      <parentid>2690472</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — शहराचे अचूक नाव ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#शहराचे अचूक नाव|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2690473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73385" sha1="635839vimlckysa41o9fqm9ocif81w6" xml:space="preserve">
{{माहितीचौकट अर्थशास्त्रज्ञ|school_tradition=[[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवाद]]|doctoral_advisor=[[गॅरी बेकर]], [[विल्यम लॅंडेस]]|contributions=[[निष्कासनवाद]]|field=[[राजकीय अर्थशात्र]], [[पर्यावरणीय अर्थशास्त्र]], [[वाहतूक अर्थशास्त्र]], [[राजकीय तत्त्वज्ञान]]|influences=[[लुडविग फॉन मिसेस]], [[मरे रॉथबार्ड]], [[आयन रॅंड]], [[मिल्टन फ्रीडमन]], [[फ्रीडरिश हायेक]], [[हान्स-हेर्मान हॉप]], [[रॉन पॉल]], [[ल्यु रॉकवेल]], [[हे. लु. मेंकेन]]}}'''वॉल्टर एडवर्ड ब्लॉक''' (जन्म २१ ऑगस्ट १९४१) हे एक अमेरिकन [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवादाचे]] अर्थशास्त्रज्ञ आणि अराजक-भांडवलशाही सिद्धांतकार आहेत. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.walterblock.com/about/|title=About Walter Block|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229160325/http://www.walterblock.com/about/|archive-date=December 29, 2016|access-date=March 27, 2014}}&lt;/ref&gt; ते  न्यू ऑर्लिन्सचे लॉयोला विद्यापीठ येथील व्यावसाय शाळेत हॅरोल्ड ई. विर्थ एमिनेंट स्कॉलर एंडाऊड चेअर इन इकॉनॉमिक्स आहेत आणि ऑबर्न, अलाबामा येथील मिसेस संस्था या गैर-लाभकारी विचार मंचाचे माजी वरिष्ठ फेलो आहेत. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/faculty|title=Mises Institute Faculty Listing|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728094916/http://mises.org/Faculty|archive-date=July 28, 2013|access-date=July 31, 2013}}&lt;/ref&gt;

== वैयक्तिक जीवन ==
वॉल्टर ब्लॉक यांचा जन्म [[ब्रुकलिन|ब्रुकलिन, न्यू यॉर्क]] येथे [[ज्यू लोक|यहूदी]] पालक अब्राहम ब्लॉक, एक प्रमाणित सार्वजनिक लेखापाल, आणि रुथ ब्लॉक, एक कायदा सहाय्यक, यांच्या पोटी झाला, ज्यांना ब्लॉक यांनी उदारमतवादी संबोधले आहे. &lt;ref name=&quot;autobiography&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.lewrockwell.com/block/block21.html|title=On Autobiography|last=Block|first=Walter|date=December 4, 2002|website=LewRockwell.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618073109/http://archive.lewrockwell.com/block/block21.html|archive-date=June 18, 2015}}&lt;/ref&gt; त्यांनी जेम्स मॅडिसन माध्यमिकमध्ये शिक्षण घेतले, जिथे [[बर्नी सँडर्स]] त्यांच्या धावपटूंच्या संघात होते. &lt;ref name=&quot;thetabletstraightouttabrooklyn&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Chana|first=Jas|url=http://www.tabletmag.com/jewish-news-and-politics/192931/bernie-sanders-story|title=Straight Outta Brooklyn, by Way of Vermont: The Bernie Sanders Story|date=August 20, 2015|work=The Tablet|quote=At James Madison, Bernie Sanders was a talented athlete and a natural leader. Block recalled how the high school's freshmen would look up to him during their senior year track sessions.|access-date=February 12, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212080317/http://www.tabletmag.com/jewish-news-and-politics/192931/bernie-sanders-story|archive-date=February 12, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ब्लॉक यांनी [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठातून]] अर्थशास्त्रामध्ये [[विद्यावाचस्पती]] मिळवली आणि गॅरी बेकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली अमेरिकेतील भाडे नियंत्रणावर आपला प्रबंध लिहिला. &lt;ref name=&quot;walterblock&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|title=Walter Block|website=WalterBlock.com|page=2|type=Curriculum vitae|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819031635/http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|archive-date=August 19, 2019}}&lt;/ref&gt; ब्लॉक स्वतःला &quot;कट्टर [[नास्तिकता|नास्तिक]] &quot; मानतात. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.lewrockwell.com/block/block94.html|title=Open Letter to Ron Paul by Walter Block|last=Block|first=Walter|date=December 28, 2007|website=LewRockwell.com}}&lt;/ref&gt; ते कॅनेडियन नागरिकसुद्धा आहेत. &lt;ref name=&quot;youtubeinterview&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=JZGjQ1ywE0s|title=Walter Block|website=youtube.com|type=Interview|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318192554/https://www.youtube.com/watch?v=JZGjQ1ywE0s|archive-date=March 18, 2026}}&lt;/ref&gt;

एका मुलाखतीत ब्लॉक म्हणाले, &quot;५० आणि ६० च्या दशकात, मी [[ब्रुकलिन|ब्रुकलिनमध्ये]] राहणारा एक साधा साम्यवादी होतो.&quot; &lt;ref&gt;{{Cite magazine|date=Summer 1999|title=Radical Economics: An Interview with Walter Block|url=https://www.mises.org/journals/aen/aen19_2_1.asp|magazine=Austrian Economics Newsletter|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914021920/https://www.mises.org/journals/aen/aen19_2_1.asp|archive-date=September 14, 2014}}&lt;/ref&gt; ब्लॉक आपल्या स्वातंत्र्यवादाकडे वळण्याचे श्रेय [[आयन रँड]] यांच्या व्याख्यानाला उपस्थित राहण्याला देतात. &lt;ref name=&quot;autobiography&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.lewrockwell.com/block/block21.html|title=On Autobiography|last=Block|first=Walter|date=December 4, 2002|website=LewRockwell.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618073109/http://archive.lewrockwell.com/block/block21.html|archive-date=June 18, 2015}}&lt;/ref&gt; नंतर ब्लॉक यांनी रँड, नॅथॅनियल ब्रँडन आणि लिओनार्ड पेकॉफ यांच्यासोबत एका स्नेहभोजनाला हजेरी लावली, जिथे ब्रँडनने ब्लॉक यांना आयन रँड यांचे ''ॲटलासने खांदे उडवले(ॲटलास श्रग्ड)'' आणि हेन्री हॅझलिट यांचे ''एका धड्यात अर्थशास्त्र(इकॉनॉमिक्स इन वन लेसन)'' वाचण्याचा सल्ला दिला. &lt;ref name=&quot;autobiography&quot; /&gt; ते म्हणतात की त्यांच्या धर्मांतराला अंतिम चालना [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवाद]] आणि अराजक-भांडवलशाही सिद्धांतकार [[मरे रॉथबार्ड]] यांना भेटल्यामुळे मिळाली. &lt;ref name=&quot;autobiography&quot; /&gt; ब्लॉक हे अराजक-भांडवलवादी असले आणि आयन रँडच्या वस्तुनिष्ठवाद अनुयायांप्रमाणे मर्यादित किंवा न्यूनतम सरकारला विरोध करत असले, आणि तिच्या चळवळीवर &quot;पंथासारखी&quot; म्हणून टीका करत असले तरी, ब्लॉक स्वतःला रँडचा &quot;मोठा चाहता&quot; मानतात आणि ''ॲटलासने खांदे उडवले'' &quot;आतापर्यंत लिहिलेली सर्वोत्कृष्ट कादंबरी&quot; मानतात. &lt;ref&gt;{{Cite AV media}} &lt;/ref&gt; &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to better sources. (October 2020)&quot;&gt;चांगले&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;स्रोत&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;आवश्यक&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

== व्यावसायिक कारकीर्द ==
[[चित्र:Walterblock.jpg|डावे|इवलेसे|ब्लॉकची तसवीर]]
वॉल्टर ब्लॉक यांनी १९६४ मध्ये ब्रुकलिन विद्यापीठातून तत्त्वज्ञानात कला पदवी आणि १९७२ मध्ये [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठातून]] अर्थशास्त्रात विद्यावर्चस्पती मिळवली. त्यांनी सेंट्रल आर्कान्सा विद्यापीठ, होली क्रॉस विद्यापीठ, बारूक विद्यापीठ आणि रटगर्स विद्यापीठात शिकवले. ते सध्या न्यू ऑर्लिन्स येथील लॉयोला विद्यापीठाच्या बट व्यवसाय शाळेत हॅरोल्ड ई. विर्थ एमिनेंट स्कॉलर एंडाऊड चेअर इन इकॉनॉमिक्स हे पद भूषवतात. &lt;ref name=&quot;Facultypage&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|title=Walter Block faculty page|website=[[Loyola University New Orleans]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|archive-date=November 23, 2013|access-date=July 31, 2013}}&lt;/ref&gt;

१९७९ ते १९९१ पर्यंत, ब्लॉक फ्रेझर संस्थेर वरिष्ठ अर्थशास्त्रज्ञ होते. &lt;ref name=&quot;walterblock&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|title=Walter Block|website=WalterBlock.com|page=2|type=Curriculum vitae|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819031635/http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|archive-date=August 19, 2019}}&lt;/ref&gt; ते २००० ते २०२४ पर्यंत लुडविग फॉन मिसेस संस्था या विचार मंचेत वरिष्ठ फेलो देखील होते, जिथे त्यांनी विविध ब्लॉग पोस्ट, शोधनिबंध आणि पुस्तके प्रकाशित केली आहेत. &lt;ref name=&quot;Facultypage&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|title=Walter Block faculty page|website=[[Loyola University New Orleans]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|archive-date=November 23, 2013|access-date=July 31, 2013}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/daily/author/443|title=Walter Block|website=[[Ludwig von Mises Institute]] website|archive-url=https://web.archive.org/web/20141008002549/https://mises.org/daily/author/443|archive-date=October 8, 2014}}&lt;/ref&gt;

=== पुस्तके ===
वॉल्टर ब्लॉक यांनी दोन डझन पुस्तके लिहिली आहेत. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|title=Walter Block|website=WalterBlock.com|page=1|type=Curriculum vitae|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819031635/http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|archive-date=August 19, 2019}}&lt;/ref&gt; ते त्यांच्या १९७६ च्या ''असमर्थनीयसाठी समर्थन (डिफेंडिंग द अनडिफेंडेबल)'' या पुस्तकासाठी जास्ती ओळखले जातात. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Murphy|first=Robert P.|date=2006|title=A Note on Walter Block's Defending the Undefendable|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1536-7150.2006.00459.x|journal=American Journal of Economics and Sociology|language=en|volume=65|issue=2|pages=463–467|doi=10.1111/j.1536-7150.2006.00459.x|issn=1536-7150|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414223557/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1536-7150.2006.00459.x|archive-date=April 14, 2021|access-date=2021-04-14|quote=Walter Block's amusing and popular Defending the Undefendable offers an intentionally shocking collection of short chapters, each praising a different &quot;rogue&quot; of modern society}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.independent.org/news/article.asp?id=13228|title=Happy Birthday to Libertarian Firebrand Walter Block|last=Carden|first=Art|date=August 22, 2020|website=independent.org|publisher=Independent Institute|publication-place=Oakland, California|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414122103/https://www.independent.org/news/article.asp?id=13228|archive-date=April 14, 2021|access-date=14 April 2021|quote=As befits someone who is probably best known for a book titled Defending the Undefendable, Block is no stranger to controversy.}}&lt;/ref&gt; या पुस्तकाचे १० भाषांमध्ये भाषांतर झाले आहे. &lt;ref name=&quot;Facultypage&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|title=Walter Block faculty page|website=[[Loyola University New Orleans]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|archive-date=November 23, 2013|access-date=July 31, 2013}}&lt;/ref&gt; फॉक्स बिझनेस चॅनलचे विश्लेषक जॉन स्टॉसेल यांनी लिहिले की, ब्लॉक यांच्या &quot;डोळे उघडणाऱ्या&quot; पुस्तकाने त्यांना हे पाहण्यास प्रेरित केले की अर्थशास्त्र &quot;व्यवहारज्ञान ज्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करते त्यावर प्रकाश टाकते.&quot; &lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Stossel|first=John|author-link=John Stossel|date=August 25, 2011|title=Almost Everything We're Taught Is Wrong, Using economics to explode fallacies|url=http://reason.com/archives/2011/08/25/almost-everything-were-taught|magazine=[[Reason (magazine)|Reason]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702113323/http://reason.com/archives/2011/08/25/almost-everything-were-taught|archive-date=July 2, 2017}}&lt;/ref&gt;

== दृष्टिकोन ==

==== &quot;स्वैच्छिक गुलाम करार&quot; ====
ब्लॉकचा असा विश्वास आहे की, स्वातंत्र्यवादी कायदेशीर व्यवस्थेत, लोकांना स्वतःला गुलामगिरीत विकत घेतलेल्या किंवा स्वतःला गुलामगिरीत विकलेल्या गुलामांना विकत घेऊन ठेवण्याचा कायदेशीर हक्क असावा. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.wsj.com/articles/some-students-want-me-fired-for-a-thought-experiment-11594854800|title=Some Students Want Me Fired for a Thought Experiment|last=Block|first=Walter|date=July 15, 2020|website=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;

नैसर्गिक आणि कायदेशीर अधिकारांच्या &quot;अहस्तांतरणीयते&quot;वरील एका निबंधात, ब्लॉक ज्याला ते &quot; स्वैच्छिक गुलाम करार &quot; संबोधतात त्याचे समर्थन करतात, आणि असे म्हणतात की तो &quot;एक सद्भावपूर्ण करार आहे जिथे प्रतिफलाची देवाणघेवाण होते; जेव्हा तो रद्द केला जातो, तेव्हा चोरी होते&quot;. ते नमूद करतात की [[रॉबर्ट नोझिक]] त्यांच्याशी सहमत आहेत, आणि असहमत असलेल्या स्वातंत्र्यवाद्यांच्या मतांवर टीका करतो. ब्लॉक &quot;एक लहानसा बदल&quot; करू पाहतो जो &quot;स्वातंत्र्यवादाला अधिक अंतर्गत सुसंगत बनवून त्याला बळकट करतो.&quot; तो असा युक्तिवाद करतो की त्याची भूमिका हे दाखवते की &quot; [[खाजगी मालमत्ता|खाजगी मालमत्तेवर]] आधारित करार मानवी परस्परसंवादाच्या दूरगामी क्षेत्रांपर्यंत, अगदी स्वैच्छिक गुलाम करारांपर्यंतसुद्धा पोहोचू शकतो.&quot; &lt;ref name=&quot;slavery&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=Spring 2003|title=Towards a Libertarian Theory of Inalienability: A Critique of Rothbard, Barnett, Smith, Kinsella, Gordon, and Epstein|url=https://mises.org/journals/jls/17_2/17_2_3.pdf|journal=[[Journal of Libertarian Studies]]|volume=17|pages=44, 46, 82|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702052835/http://mises.org/journals/jls/17_2/17_2_3.pdf|archive-date=July 2, 2014}}&lt;/ref&gt;

==== अमेरिकेतील गुलामगिरी आणि नागरी अधिकार ====
''न्यू यॉर्क टाइम्समधील'' जानेवारी २०१४ च्या एका लेखानुसार, ब्लॉकने &quot;एका मुलाखतीत असे सुचवले की गुलामांचे दैनंदिन जीवन 'फारसे वाईट नव्हते - तुम्ही कापूस वेचायचा आणि गाणी गायची.'&quot; &lt;ref name=&quot;rand&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Tanenhaus|first=Sam|url=https://www.nytimes.com/2014/01/26/us/politics/rand-pauls-mixed-inheritance.html?_r=0|title=Rand Paul's Mixed Inheritance|last2=Ruttenberg|first2=Jim|date=January 25, 2014|work=The New York Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216044301/https://www.nytimes.com/2014/01/26/us/politics/rand-pauls-mixed-inheritance.html?_r=0|archive-date=February 16, 2020}}&lt;/ref&gt; त्या लेखात असेही लिहिले होते की ब्लॉकने म्हटले होते की वूलवर्थला कृष्णवर्णीय लोकांना त्यांच्या लंच काउंटरमधून वगळण्याचा अधिकार आहे, आणि असा दावा केला होता की &quot;कोणालाही त्यांच्या इच्छेविरुद्ध लोकांसोबत संबंध ठेवण्यासाठी भाग पाडले जात नाही.&quot; ब्लॉकने या लेखाला उत्तर देताना, ''टाइम्सवर'' संदर्भाबाहेर अवतरणे घेतल्याबद्दल मानहानीचा आरोप केला आणि नंतरचे अवतरण अचूक नसल्याचा दावा केला. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.lewrockwell.com/2014/01/walter-e-block/scurrilous-libelous-venomous/|title=Reply to the Scurrilous, Libelous, Venomous, Scandalous New York Times Smear Campaign|last=Block|first=Walter|date=January 30, 2014|website=LewRockwell.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703012155/https://www.lewrockwell.com/2014/01/walter-e-block/scurrilous-libelous-venomous/|archive-date=July 3, 2020}}&lt;/ref&gt; आपल्या उत्तरात, त्याने गुलामगिरीला &quot;विकृत आणि राक्षसी&quot; म्हटले आणि असे म्हणाले की गुलामांच्या कामाचे स्वरूप गुलामगिरीला राक्षसी बनवत नाही, तर त्यांना ते काम करण्यास भाग पाडले जाते आणि त्यांना तेथून निघून जाण्याचे स्वातंत्र्य नसते, ही वस्तुस्थिती गुलामगिरीला राक्षसी बनवते. ब्लॉकच्यानुसार, गुलामाला सुखद कामे करण्यास भाग पाडणे हे तितकेच राक्षसी ठरेल कारण ते देखील स्वातंत्र्यवादी अनाक्रमण तत्त्वाचे उल्लंघन करते. ''इन्साइड हायर एडच्या'' एका लेखात असे नमूद केले आहे की, या बातमीला प्रतिसाद म्हणून, ब्लॉकच्या विद्यापीठातील सतरा प्राध्यापकांनी &quot;सर्वांच्या नागरी हक्कांवर वारंवार होणाऱ्या सार्वजनिक हल्ल्यां&quot;बद्दल त्यांची निंदा करण्याची सार्वजनिक मागणी केली. या लेखात असेही वृत्त दिले आहे की, ब्लॉकच्या विद्यापीठाचे अध्यक्ष, रेव्हरंड केविन वाइल्ड्स यांनी त्यांचे युक्तिवाद तर्कदोषपूर्ण असल्याचे जाहीरपणे टीका करण्याचे &quot;विचित्र पाऊल&quot; उचलले. &lt;ref name=&quot;ihe&quot;&gt;{{Cite magazine|last=Jaschik|first=Scott|date=February 24, 2014|title=Professor Who Defends Segregation|url=http://www.insidehighered.com/news/2014/02/24/loyola-new-orleans-discusses-professor-who-defends-segregation|magazine=Inside Higher Education|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407144922/https://www.insidehighered.com/news/2014/02/24/loyola-new-orleans-discusses-professor-who-defends-segregation|archive-date=April 7, 2020}}&lt;/ref&gt; खटल्याच्या तडजोडीचा भाग म्हणून, न्यू यॉर्क टाइम्सने लेखात खालील संपादकीय टीप जोडण्यास सहमती दर्शवली: &quot;या लेखाच्या पूर्वीच्या आवृत्तीत वॉल्टर ब्लॉक यांच्या गुलामगिरीवरील मतांचा चुकीचा उल्लेख करण्यात आला होता. श्री. ब्लॉक यांनी गुलामांचे दैनंदिन जीवन 'फारसे वाईट नव्हते' असे म्हटले असले तरी, ते गुलामगिरीला विरोध करतात कारण ती अनैच्छिक आहे आणि त्यांच्या मते नुकसान भरपाई दिली पाहिजे.&quot; &lt;ref&gt; https://www.nytimes.com/2014/01/26/us/politics/rand-pauls-mixed-inheritance.html&lt;/ref&gt;

=== कृष्णवर्णीय आणि महिलांमधील वेतनातील तफावत ===
बाल्टिमोरच्या लोयोला कॉलेजच्या अर्थशास्त्र विभागाच्या ॲडम स्मिथ समाजाच्या आमंत्रणावरून सादर केलेल्या &quot;सामाजिक न्यायाच्या राजकारण आणि अर्थशास्त्रातील अन्याय&quot; नावाच्या २००८ च्या व्याख्यानात ब्लॉक म्हणाले की &quot;कृष्णवर्णीय आणि महिला&quot; यांना श्वेतवर्णीयांपेक्षा कमी पगार दिला जातो कारण ते &quot;कमी उत्पादक&quot; आहेत. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite magazine|last=Guess|first=Andy|date=November 19, 2008|title=When Austrian Economics and Jesuit Theology Don't Mix|url=http://www.insidehighered.com/news/2008/11/19/loyola|magazine=[[Inside Higher Education]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220151811/http://www.insidehighered.com/news/2008/11/19/loyola|archive-date=2008-12-20}}&lt;/ref&gt;

व्याख्यानात, ब्लॉकने महिलांविषयीच्या आपल्या मतांचा बचाव करत म्हटले की, तरुण आणि अविवाहित महिलांमध्ये उत्पन्नाची तफावत जवळजवळ नाहीच. एका उपस्थिताने कृष्णवर्णीय आणि श्वेतवर्णीय यांच्या उत्पादकतेतील फरक स्पष्ट करण्यासाठी सांगितले असता, ते म्हणाले की एक अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून ते ही तफावत स्पष्ट करण्यास पात्र नाहीत. ब्लॉकने या तफावतीचे स्पष्टीकरण देऊ शकतील असे दोन विचार मांडले: पहिला, ज्याला त्यांनी &quot;राजकीयदृष्ट्या बरोबर&quot; स्पष्टीकरण म्हटले, म्हणजेच सामाजिक-आर्थिक विषमता आणि कृष्णवर्णीयांवरील ऐतिहासिक अन्याय; दुसऱ्या विचारासाठी, ज्याला ते &quot;राजकीयदृष्ट्या अयोग्य&quot; म्हणतात, त्यांनी आर. हर्नस्टाईन आणि सी. मरे यांच्या &quot;घंटाकार वक्र(द बेल कर्व्ह)&quot; या पुस्तकाचा संदर्भ दिला. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite magazine|last=Guess|first=Andy|date=November 19, 2008|title=When Austrian Economics and Jesuit Theology Don't Mix|url=http://www.insidehighered.com/news/2008/11/19/loyola|magazine=[[Inside Higher Education]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220151811/http://www.insidehighered.com/news/2008/11/19/loyola|archive-date=2008-12-20}}&lt;/ref&gt;

=== लैंगिक अत्याचार ===
ब्लॉक असे प्रतिज्ञा मांडतात की, &quot;सचिव आणि तिच्या बॉसमध्ये होणारा लैंगिक छळ हा सार्वजनिक ठिकाणी होणाऱ्या चिमटा काढण्यासारखी जबरदस्तीची कृती नाही.&quot; ते असा दावा करतात की, असे यासाठी आहे कारण सचिव &quot;जेव्हा नोकरी स्वीकारायला तयार होते आणि विशेषतः जेव्हा ती नोकरी टिकवून ठेवायला तयार होते, तेव्हा ती नोकरीच्या सर्व बाबींना सहमती देते&quot;. ते याला &quot;पॅकेज-डील&quot;(एकत्रित सौदा) म्हणतात. ते पुढे सार्वजनिक ठिकाणी होणाऱ्या गोष्टींपेक्षा हे वेगळे ठरवतात, कारण ती ठिकाणे खाजगी मालकीची नसतात आणि म्हणूनच, ते ज्याला &quot;पॅकेज-डील&quot; म्हणतात, त्याला कोणतीही सहमती असू शकत नाही, आणि चिमटा काढणारी व्यक्ती ही खाजगी मालक नसते. ते असा युक्तिवाद करतात की, &quot;जर खाजगी ठिकाणी चिमटा काढणे आणि लैंगिक छळ बेकायदेशीर ठरवले गेले, तर जे लोक स्वेच्छेने अशा गोष्टींमध्ये सहभागी होऊ इच्छितात, त्यांच्या अधिकारांचे उल्लंघन होते.&quot; ब्लॉक असा युक्तिवाद करतात की खाजगी ठिकाणी अशा कृत्याच्या &quot;ऐच्छिक&quot; स्वरूपाचा पुरावा हा आहे की &quot;धोक्यात असलेल्या व्यक्तीचा&quot; (पीडित महिलेचा) &quot;प्रश्नातील खाजगी जागेवर कोणताही हक्क नसतो [...] जर ती ज्या ठिकाणी तिचा विनयभंग होतो त्या ठिकाणी जाणे किंवा काम करत राहते, तर ते केवळ ऐच्छिकच असू शकते.&quot; &lt;ref name=&quot;women&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=September 1975|title=On The Women's Liberation, or the Male Chauvinist Pig as Hero|journal=[[The Libertarian Forum]]|volume=8|pages=5–8, at p. 6}} Republished in {{स्रोत पुस्तक|url=https://cdn.mises.org/Libertarian%20Forum_Volume_1.pdf#page=624|title=The Complete Libertarian Forum (1969–1984) Volume 1: 1969–1975|date=2006|publisher=Ludwig von Mises Institute|isbn=978-1-933550-02-2|editor-last=Rothbard|editor-first=Murray Newton|publication-place=Auburn, Alabama|pages=601–604, at p. 602|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211202355/https://cdn.mises.org/Libertarian%20Forum_Volume_1.pdf#page=624|archive-date=2019-12-11}}&lt;/ref&gt;

=== महामार्ग खाजगीकरण ===
ब्लॉक म्हणतात की रस्ते आणि महामार्गांचे सरकारी व्यवस्थापन केवळ अकार्यक्षमच नाही, तर प्राणघातक देखील आहे. ते म्हणतात की &quot;रस्ते समाजवाद&quot; अमेरिकेत दरवर्षी ३५,०००+ लोकांना मारतो. जरी बरेच लोक महामार्गावरील मृत्यूंसाठी मद्यपान, असुरक्षित वाहने किंवा अतिवेगाला दोष देत असले तरी, ब्लॉक हा दोष महामार्ग प्रणालीचे व्यवस्थापन करणाऱ्या सरकारी अधिकाऱ्यांवर टाकतात. &quot;हे शक्य आहे की वेग आणि मद्यपान सुरक्षित वाहन चालवण्यास हानिकारक आहेत; परंतु सुरक्षिततेच्या या पैलूंबाबत योग्य मानके राखली जात आहेत याची खात्री करणे हे रस्ता व्यवस्थापकाचे काम आहे. जर एखाद्या खाजगी, बहुमजली पार्किंग लॉटमध्ये, किंवा शॉपिंग मॉलमध्ये, किंवा दुकानाच्या गल्ल्यांमध्ये असुरक्षित परिस्थिती असेल, तर संबंधित मालकाला जबाबदार धरले जाते.&quot; &lt;ref&gt;{{Cite report|url=http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/The%20Privatization%20of%20Roads%20and%20Highways.pdf|title=The Privatization of Roads and Highways: Human and Economic Factors|last=Block|first=Walter|date=2009|publisher=The Mises Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216184313/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/The%20Privatization%20of%20Roads%20and%20Highways.pdf|archive-date=December 16, 2014}}&lt;/ref&gt;

=== सरकारी कर्मचाऱ्यांची शिक्षा ===
ब्लॉकने &quot;राज्यवादी, सरकारी किंवा इतर गुंडगिरीच्या कारवायांमध्ये&quot; गुंतलेल्यांना [[शिक्षा|शिक्षा देण्याबद्दल]] लिहिले आहे. ते असे म्हणतात की &quot;सर्व सरकारी कर्मचारी मानवतेविरुद्धच्या गुन्ह्यासाठी दोषी आहेत असे गृहीत धरले पाहिजे,&quot; तरीही ते नमूद करतात की हे गृहीतक अनेक प्रकरणांमध्ये खोडून काढले जाऊ शकते, जसे की अमेरिकन काँग्रेसमन आणि मिसेस इन्स्टिट्यूटचे वरिष्ठ फेलो [[रॉन पॉल]] यांच्या बाबतीत. ब्लॉक अधिग्रहणाधिकाराद्वारे घेतलेल्या जमिनीची परतफेड आणि सरकारी कार्यात सहकार्य करणाऱ्या राजकारणी, आयआरएस कर्मचारी आणि इतरांविरुद्ध संभाव्य सूड यांसारख्या मुद्द्यांची तपासणी करतात. ते अशा वैधांचे वर्णन करतात ज्यानुसार स्वातंत्र्यवादी &quot; न्युरेमबर्ग खटले &quot; चालवले जातील. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2011|title=Toward a Libertarian Theory of Guilt and Punishment for the Crime of Statism|url=https://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_33.pdf|journal=Journal of Libertarian Studies|volume=22|pages=665|archive-url=https://web.archive.org/web/20130911030610/http://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_33.pdf|archive-date=September 11, 2013}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2009|title=Libertarian Punishment Theory: Working for, and Donating to, the State|url=https://mises.org/document/3974/|journal=Libertarian Papers|volume=1|pages=1–31|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914004054/https://mises.org/document/3974/|archive-date=September 14, 2014}}&lt;/ref&gt;

=== निष्कासनवाद (गर्भपाताच्या बाबतीत) ===
ब्लॉकच्या नैतिक सिद्धांतानुसार, गर्भपाताला संकल्पनात्मकदृष्ट्या गर्भाशयातून [[गर्भावस्था|गर्भावस्थेला]] बाहेर काढणे आणि गर्भावस्थेला मारणे या दोन कृतींमध्ये विभागले पाहिजे. अतिक्रमण आणि [[हत्या|हत्येविरुद्धच्या]] स्वातंत्र्यवादी भूमिकेवर आधारित, ब्लॉक पहिल्या कृतीच्या अधिकाराचे समर्थन करतो, पण, काही विशिष्ट परिस्थिती सोडून, दुसऱ्या कृतीच्या अधिकाराचे नाही. ब्लॉकचा विश्वास आहे की जर गर्भ गर्भाशयाच्या बाहेर जगू शकत नसेल, किंवा महिलेने जगाला गर्भाच्या संरक्षणाचा अधिकार सोडून दिल्याचे जाहीर केले असेल आणि इतर कोणीही गर्भाची काळजी घेण्याची तयारी दाखवून तो अधिकार &quot; गृहनिर्माणित &quot; केले नसेल, तर महिला कायदेशीररित्या गर्भपात करू शकते. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|last2=Whitehead|first2=Roy|date=2005|title=Compromising the uncompromisable: A private property rights approach to resolving the abortion controversy|url=http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/publications/block-whitehead_abortion-2005.pdf|journal=Appalachian Journal of Law|volume=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016080039/http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/publications/block-whitehead_abortion-2005.pdf|archive-date=October 16, 2022}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
{{जर्नल स्रोत|last=Wisniewski|first=Jakub Bozydar|date=2010|title=A Critique of Block on Abortion and Child Abandonment|url=http://libertarianpapers.org/articles/2010/lp-2-16.pdf|journal=Libertarian Papers|publisher=[[Ludwig Von Mises Institute]]|volume=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016080040/http://libertarianpapers.org/articles/2010/lp-2-16.pdf|archive-date=October 16, 2022}}&lt;/ref&gt;

मूळ पेशी संशोधन म्हणजे हत्या आहे असे मानणारे आणि त्याचे समर्थन करणारे यांच्यात तडजोड कशी साधायची यावरही त्यांनी लिहिले आहे. फलित अंड्यांनाही मानवाधिकार असतात आणि संशोधक व ती अंडी दत्तक घेऊ इच्छिणाऱ्यांमधील स्पर्धा हे संबंधित मुद्दे आहेत, या त्यांच्या गृहीतकाला ते खाजगी मालमत्ता अधिकारांचा स्वातंत्र्यवादी सिद्धांत लागू करतात. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2010|title=A Libertarian Perspective on the Stem Cell Debate: Compromising the Uncompromisible|journal=Journal of Medicine and Philosophy|volume=35|issue=4|pages=429–448|doi=10.1093/jmp/jhq033|pmid=20624766}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2010|title=Objections to the Libertarian Stem Cell Compromise|url=http://libertarianpapers.org/articles/2010/lp-2-34.pdf|journal=Libertarian Papers|volume=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305024719/http://libertarianpapers.org/articles/2010/lp-2-34.pdf|archive-date=March 5, 2012}}&lt;/ref&gt;

=== गृहनिर्माण ===

==== ब्लॉकी तरतूद ====
ब्लॉक असे म्हाणतात की जर मालमत्ता इतरांना वापरण्यास &quot;आवश्यक&quot; असेल, मालकी नसलेल्या मालमत्तेपर्यंत पोहोचण्यास, तर त्यांना त्यावर सुलभता अधिकार मिळतो आणि त्यांनी त्याची तुलना अशा व्यक्तीशी केली आहे जी मुलाला खायला न घालता त्याची हत्या करते . &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/wire/blockean-proviso|title=The Blockean Proviso|last=Kinsella|first=Stephan|date=September 11, 2007|website=Mises Wire|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210314170432/https://mises.org/wire/blockean-proviso|archive-date=March 14, 2021|access-date=August 7, 2021}}&lt;/ref&gt; ते डोनटच्या जमीन असलेल्या अशा व्यक्तीचे उदाहरण देतात, जो कोणालाही आपल्या जमिनीच्या मध्यभागी येऊ देत नाही आणि हे गृहनिर्माणाच्या सिद्धांताशी विसंगत आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://libertarianpapers.org/wp-content/uploads/2017/05/post/2017/05/lp-9-1-6.pdf|title=The Blockian Proviso and Rationality of Property Rights|last=Dominiak|first=Lukasz|date=2017|website=Libertarian Papers}}&lt;/ref&gt;


&quot;समजा एक बागेल (किंवा डोनट) आहे, ज्याला मध्ये एक छिद्र आहे. मध्यभागी असलेल्या या छिद्राला 'A', स्वतः बागेलला 'B' आणि बागेलच्या बाहेरच्या परिसराला 'C' असे नाव द्या. समजा 'Mr. B' नावाच्या व्यक्तीने 'B' द्वारे दर्शविलेल्या जमिनीवर गृहनिर्माणित केला आहे. या 'B' भूप्रदेशाच्या खालून बोगदा खोदणे, त्यावर पूल बांधणे किंवा उडणे या सर्व शक्यता सोडून समजा. अशा स्थितीत, 'Mr. B' कडे 'A' क्षेत्राचे नियंत्रण येते, तरीही त्याने 'A' या जमिनीवर ताबा मिळवण्यास बोटही हलवलेली नाही. हो, सध्या 'Mr. B' 'A' चा मालक नाही. पण, आपल्या गृहितकांनुसार, तो जेव्हा हवे तेव्हा या क्षेत्रावर ताबा मिळवू शकतो. 'Mr. B ला 'A' च्या इतर सर्व संभाव्य दावेदारांच्या तुलनेत एक अनुचित फायदा मिळाला आहे. हे दावेदार आता 'C' प्रदेशात राहत आहेत आणि 'Mr. B' च्या मालमत्तेवर (B वर) अतिक्रमण केल्याशिवाय ते 'A' पर्यंत पोहोचू शकत नाहीत. हे गृहनिर्माणाच्या तर्काशी विसंगत आहे, असे माझे मत आहे.&quot;

ब्लॉकशी असहमत असलेल्या स्टीफन किन्सेला यांनी लॉकी तरतूदवरून ब्लॉकी तरतूद हे नाव ठेवले . तेव्हापासून याला ब्लॉकी तरतूद म्हटले गेले आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://repozytorium.uni.wroc.pl/Content/94352/PDF/03_Block_W_E_Butt_J_A_Forestalling_Positive_Obligations_and_the_Lockean_and_Blockian_Provisos_Rejoinder_to_Stephan_Kinsella.pdf|title=Forestalling, Positive Obligations and the Lockean and Blockean Provisos: Rejoinder to Stephan Kinsella*|last=Block|first=Walter E.|last2=Butt|first2=Joseph A.|date=2016|website=Ekonomia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807082625/https://repozytorium.uni.wroc.pl/Content/94352/PDF/03_Block_W_E_Butt_J_A_Forestalling_Positive_Obligations_and_the_Lockean_and_Blockian_Provisos_Rejoinder_to_Stephan_Kinsella.pdf|archive-date=August 7, 2021|access-date=August 7, 2021}}&lt;/ref&gt;

==== नकारात्मक गृहनिर्माण ====
ब्लॉकने असा सिद्धांत मांडला आहे की, स्वसंरक्षण करणारी व्यक्ती आक्रमणकर्त्याने वापरलेल्या मानवी ढाल किंवा ओलिसाला इजा पोहोचवू शकते का. ब्लॉकच्या मते हे वैध आहे कारण मानवी ढाल ही आक्रमणकर्त्याची पहिली बळी असते आणि त्यामुळे, तिला तिचे दुःख बचाव करणाऱ्या व्यक्तीपर्यंत, म्हणजेच आक्रमणकर्त्याच्या इच्छित दुसऱ्या बळीपर्यंत, पोहोचवण्याची परवानगी नाही. ब्लॉक याला &quot;नकारात्मक गृहनिर्माण सिद्धांत&quot; संबोधतात. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Jakobsson|first=Carl|date=2010|title=The Negative Homesteading Theory: Rejoinder to Walter Block on Human Body Shields|url=https://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_6.pdf|journal=Journal of Libertarian Studies|volume=22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130910233301/http://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_6.pdf|archive-date=September 10, 2013}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2011|title=The Human Body Shield|url=https://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_30.pdf|journal=Journal of Libertarian Studies|volume=22|pages=625–630|archive-url=https://web.archive.org/web/20130910232417/http://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_30.pdf|archive-date=September 10, 2013}}&lt;/ref&gt;

=== परराष्ट्र धोरण ===
२०१४ मध्ये ब्लॉक यांनी अहस्तक्षेपवादी परराष्ट्र धोरणाचे समर्थन केले. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/library/toward-libertarian-society|title=Toward a Libertarian Society|date=2014-06-06|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021195305/https://mises.org/library/toward-libertarian-society|archive-date=October 21, 2020|access-date=March 30, 2017}}&lt;/ref&gt; २०१७ मध्ये ''LewRockwell.com'' वर, त्यांनी अध्यक्षपदाचे उमेदवार [[रॉन पॉल]] आणि परराष्ट्र धोरणावरील रँडी बार्नेट यांच्या ''[[वॉल स्ट्रीट जर्नल|वॉल स्ट्रीट जर्नलच्या]]'' संपादकीयावर टीका केली. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lewrockwell.com/2007/07/walter-e-block/libertarianism-vs-war/|title=Libertarianism vs. War|website=LewRockwell|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407144917/https://www.lewrockwell.com/2007/07/walter-e-block/libertarianism-vs-war/|archive-date=April 7, 2020|access-date=March 30, 2017}}&lt;/ref&gt;

किमान २०२३ पासून, ब्लॉकच्या मते हमासविरुद्धच्या लढाईत इस्राएलला पश्चिमेकडून संपूर्ण आणि निर्बंधरहित पाठिंबा मिळण्याचा अधिकार आहे. &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://walterblock.substack.com/p/the-moral-duty-to-destroy-hamas|title=The Moral Duty to Destroy Hamas|last=Block|first=Walter|date=2023-10-12|website=Walter’s Newsletter|access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;

१३ एप्रिल, २०२६ रोजी ब्लॉकने जेम्स डेलमोर यांच्यासोबत लिहिलेल्या एका लेखात [[२०२६ इस्रायल-अमेरिकेचा इराणवर हल्ला|इराणविरुद्धच्या अमेरिकेच्या युद्धाला]] आपला पाठिंबा दिल. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.washingtonexaminer.com/restoring-america/courage-strength-optimism/4524738/libertarian-case-trump-iran-war-persians-have-natural-rights/|title=The libertarian case for Trump's Iran war: Persians have natural rights, too|last=Block|first=James Delmore and Walter E.|date=2026-04-13|website=Washington Examiner|language=en-US|access-date=2026-04-20}}&lt;/ref&gt;

=== इस्राएल-फिलिस्तीन संघर्ष ===
ब्लॉकचा विश्वास आहे की &quot;इस्राएलने २००५ मध्ये गाझामधून आपल्याच लोकांना हाकलून दिले जेणेकरून फिलिस्तीन अरब त्यांचे स्वतःचे राज्य उभारण्यास सुरुवात करू शकल्यामुळे. त्याऐवजी त्यांनी हमास निवडले.&quot;, म्हणून इस्राएलला पश्चिमेकडून &quot;संपूर्ण, निर्बंधरहित समर्थनाची&quot; गरज आहे. ब्लॉक असे म्हणतात की &quot;आपल्या शेजारी राहणाऱ्या या दुष्ट शक्तीला मुळापासून उखडून टाकण्यास जे काही आवश्यक आहे ते करण्याचा इस्राएलला अधिकार आहे.&quot; आणि &quot;अर्थात, इस्राएलच्या संपूर्ण, एकूण आणि निर्णायक विजयाला पाठिंबा देणे आवश्यक आहे. जर याचा अर्थ प्रचंड, अभूतपूर्व लष्करी शक्तीचा वापर करणे असेल, असो. कोणत्याही नागरिकांच्या जीवितहानीसाठी हमास जबाबदार आहे आणि राहील. कार्यकारणभाव. त्यांनी स्वतःचा विनाश आणि त्याचे परिणाम स्वतःच निर्माण केले.&quot;. &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://walterblock.substack.com/p/the-moral-duty-to-destroy-hamas|title=The Moral Duty to Destroy Hamas|last=Block|first=Walter|date=2023-10-12|website=Walter’s Newsletter|access-date=2026-04-19}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFBlock2023&quot;&gt;Block, Walter (October 12, 2023). [https://walterblock.substack.com/p/the-moral-duty-to-destroy-hamas &quot;The Moral Duty to Destroy Hamas&quot;]. ''Walter’s Newsletter''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;April 19,&lt;/span&gt; 2026&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

=== ''असमर्थनीयसाठी समर्थन'' ===
त्यांच्या &quot;असमर्थनीयसाठी समर्थन(डिफेंडिंग दी अंडिफेंडबल)&quot; या पुस्तकात, ब्लॉक अशा लोकांबद्दल बोलतात ज्यांना &quot;सर्वसाधारणपणे खलनायक मानले जाते, आणि ते करत असलेली कार्ये हानिकारक असतात&quot;, &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|title=Defending the Undefendable|website=library.freecapitalists.org|page=xiii|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|archive-date=2014-12-16|access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt; जसे की दलाल, झोपडपट्टी मालक, सैडिस्ट, वेश्या, पुरुषप्रधानतावादी, ड्रग विक्रेते, ब्लॅकमेलर, तिकीट काळाबाजार करणारे, सट्टेबाज, भ्रष्ट पोलीस, कचरा टाकणारे, उधळपट्टी करणारे, बदनामी करणारे, नफेखोर, मध्यस्थ, संपफोड्या आणि बालमजुरी करणारे, आणि असे म्हणतात की:&lt;blockquote&gt;१. त्यांनी हिंसक स्वरूपाचा कोणताही गैरप्रकार केलेला नाही;

 २. जवळजवळ प्रत्येक बाबतीत, त्यांच्यामुळे समाजाला खरेतर फायदाच लाभतो;

 3. जर आपण त्यांच्या कारवायांवर बंदी घातली तर ते आपलेच नुकसान आहे &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|title=Defending the Undefendable|website=library.freecapitalists.org|page=xiii|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|archive-date=2014-12-16|access-date=2026-04-19}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf &quot;Defending the Undefendable&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. ''library.freecapitalists.org''. p.&amp;nbsp;xiii. Archived from [http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf the original] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt; on December 16, 2014&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;April 19,&lt;/span&gt; 2026&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;अराजक भांडवलवादी अर्थशास्त्रज्ञ [[मरे रॉथबार्ड]] यांना असे वाटले की, सीमान्त परिस्थितींवर भर देऊन, ''असमर्थनीयसाठी समर्थन'' हे पुस्तक &quot;अधिक प्रतिष्ठित उद्योग आणि उपक्रमांवरील हजारो गंभीर ग्रंथांपेक्षा [[मुक्त बाजार|मुक्त बाजाराची]] कार्यक्षमता आणि नैतिकता अधिक चांगल्या प्रकारे सिद्ध करते. अत्यंत टोकाच्या प्रकरणांची चाचणी करून आणि ती सिद्ध करून, ते या सिद्धांताचे अधिक स्पष्टीकरण देतात आणि त्याला समर्थन देतात.&quot;, आणि त्यांनी संबंधित भूमिका साकारणाऱ्यांना &quot;नायक&quot; संबोधले. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|title=Defending the Undefendable|website=library.freecapitalists.org|pages=ix, x, xi|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|archive-date=2014-12-16|access-date=2026-04-20}}&lt;/ref&gt;

=== संमतीचे वय ===
''वस्तुनिष्ठवाद विरुद्ध स्वातंत्र्यवाद; पीटर श्वार्ट्झ यांच्यासाठी उत्तर (लिबरटेरिअनिझम व्हर्सेस ऑब्जेक्टिव्हिझम; अ रिस्पॉन्स टू पीटर श्वार्ट्झ)'' या लेखात वॉल्टर ब्लॉक म्हणतात की, ते [[मरे रॉथबार्ड]] यांच्या या विचाराशी सहमत आहेत की, एखादी व्यक्ती विशिष्ट वयात प्रौढ होत नाही, तर जेव्हा ती घर सोडून स्वतःच्या पायावर उभी राहते (म्हणजेच 'होमेस्टिंग' करते), तेव्हा ती प्रौढ होते. अशी व्यक्ती, जरी ती १८ वर्षांपेक्षा कमी वयाची असली तरी, इतर कोणत्याही कायदेशीर प्रौढ व्यक्तीसोबत लैंगिक संबंधांना संमती देण्याचा हक्कदार असते आणि याउलटही. &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://reasonpapers.com/pdf/26/rp_26_4.pdf|title=Libertarianism vs Objectivism; A Response to Peter Schwartz|pages=57, 58}}&lt;/ref&gt;

त्याच मजकुरात ब्लॉक असे म्हणतात की, जेव्हा कायदेशीर प्रौढ नसलेला अल्पवयीन मुलगा आपले जीवन जगण्यास मदत म्हणून प्रौढ व्यक्तीसोबत लैंगिक संबंध ठेवू शकतो, तेव्हा या नियमाला एक अपवाद असू शकतो.&lt;blockquote&gt;समजा, उपासमारीची परिस्थिती आहे आणि चार वर्षांच्या मुलाच्या (जो प्रौढ नाही आहे) पालकाकडे त्याला खाऊ-पिऊ घालायला पुरेसे पैसे नाहीत. एक श्रीमंत NAMBLA माणूस त्या पालकाला, जर त्याने मुलासोबत लैंगिक संबंध ठेवण्यास संमती दिली तर, स्वतःला आणि आपल्या कुटुंबाला जिवंत ठेवण्यासाठी पुरेसे पैसे देतो. आपण पुढे असे गृहीत धरतो की, त्या चार वर्षांच्या मुलाचा जीव वाचवण्याचा हा एकमेव मार्ग आहे. त्या पालकाने ही ऑफर स्वीकारणे हा बाल अत्याचाराचा गुन्हा ठरेल का? स्वातंत्र्यवादी दृष्टिकोनातून नाही.&lt;/blockquote&gt;ब्लॉकच्या मते, जो पालक अशा टोकाच्या उपायांनी आपल्या मुलाला जिवंत ठेवू शकला असता, पण त्याच्या मृत्यूला संमती देतो, तोच खरा शोषक असेल. &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://reasonpapers.com/pdf/26/rp_26_4.pdf|title=Libertarianism vs Objectivism; A Response to Peter Schwartz|pages=57, 58}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://reasonpapers.com/pdf/26/rp_26_4.pdf &quot;Libertarianism vs Objectivism; A Response to Peter Schwartz&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. pp.&amp;nbsp;57, 58.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== प्रकाशने ==

=== लेखक म्हणून ===

* ''[https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf असमर्थनीय गोष्टींचे रक्षण]'' (१९७६; दहा परदेशी भाषांमध्ये अनुवादित. &lt;ref name=&quot;Facultypage&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|title=Walter Block faculty page|website=[[Loyola University New Orleans]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|archive-date=November 23, 2013|access-date=July 31, 2013}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block &quot;Walter Block faculty page&quot;]. ''[[Loyola University New Orleans]]''. Archived from [http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block the original] on November 23, 2013&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;July 31,&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ) 
* ''संयुक्त संस्थान अन्वेषण अधिनियम (१९८२) मध्ये सुधारणा करण्यासाठीच्या आराखडा दस्तऐवजाला दिलेला प्रतिसाद''
* ''अर्थशास्त्र आणि कॅनेडियन बिशपांवर लक्ष केंद्रित करणे'' (१९८३)
* ''रोजगार समानतेवर लक्ष केंद्रित करणे: रोजगारातील समानतेवरील अबेला रॉयल कमिशनचे टीकात्मक परीक्षण'' ( मायकल ए. वॉकर यांच्यासोबत; १९८५)
* ''अमेरिकेचे बिशप आणि त्यांचे टीकाकार: एक आर्थिक आणि नैतिक दृष्टिकोन'' (१९८६). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0889750852|&lt;bdi&gt;९७८-०८८९७५०८५२&lt;/bdi&gt;]] . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&amp;nbsp;[[oclc:15348791|१५३४८७९१]]
* ''आर्थिक विचारांचा शब्दकोश'' (मायकल ए. वॉकर यांच्यासोबत; १९८८)  . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&amp;nbsp;[[oclc:246846272|२४६८४६२७२]]
* ''जगाचे आर्थिक स्वातंत्र्य, १९७५-१९९५'' (जेम्स ग्वार्टनी, रॉबर्ट लॉसन यांच्यासह; १९९६)
* ''मुक्त बाजारपेठेच्या दृष्टिकोनातून श्रम अर्थशास्त्र: अकार्यक्षम लोकांना रोजगार देणे'' (२००८). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-9812705686|&lt;bdi&gt;९७८-९८१२७०५६८६&lt;/bdi&gt;]] . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&amp;nbsp;[[oclc:169873717|१६९८७३७१७]]
* ''[https://web.archive.org/web/20141216184313/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/The%20Privatization%20of%20Roads%20and%20Highways.pdf रस्ते आणि महामार्गांचे खाजगीकरण: मानवी आणि आर्थिक घटक]'' (२००९). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0773458413|&lt;bdi&gt;९७८-०७७३४५८४१३&lt;/bdi&gt;]] . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&amp;nbsp;[[oclc:64487353|६४४८७३५३]]
* ''उच्च शिक्षणातील भिन्न जागतिक दृष्टिकोन: दोन विद्वान न्याय शिक्षणाबद्दल सहकार्याने युक्तिवाद करतात'' (२०१०) 
* ''[https://web.archive.org/web/20141216191125/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Building%20Blocks%20for%20Liberty.pdf स्वातंत्र्याचे आधारस्तंभ]'' (२०१०). लुडविग फॉन मिसेस इन्स्टिट्यूट,  . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&amp;nbsp;[[oclc:717747069|७१७७४७०६९]]
* 
* ''रॉन पॉल आणि स्वातंत्र्याला होकार'' (२०१२). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-4871873239|&lt;bdi&gt;९७८-४८७१८७३२३९&lt;/bdi&gt;]] . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&amp;nbsp;[[oclc:810904922|८१०९०४९२२]]
* ''असमर्थितांचे रक्षण भाग २'' (२०१३). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1908089373|&lt;bdi&gt;९७८-१९०८०८९३७३&lt;/bdi&gt;]] .
* ''जल भांडवलशाही: महासागर, नद्या, तलाव आणि भूजल साठ्यांच्या खाजगीकरणाची बाजू'' (२०१६). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1498518826|&lt;bdi&gt;९७८-१४९८५१८८२६&lt;/bdi&gt;]] .
* ''अवकाश भांडवलशाही: मानव ग्रह, चंद्र आणि लघुग्रहांवर वसाहती कशा स्थापन करतील'' (२०१८). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-3319746500|&lt;bdi&gt;९७८-३३१९७४६५००&lt;/bdi&gt;]] .
* ''इस्रायलसाठीचा अभिजात उदारमतवादी युक्तिवाद'' (२०२१) (ॲलन जी. फुटरमन यांच्यासोबत). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9789811639531|&lt;bdi&gt;९७८९८११६३९५३१&lt;/bdi&gt;]] .

=== संपादक म्हणून ===

* ''क्षेत्रनियोजन: त्याचा खर्च आणि १९८० च्या दशकातील प्रासंगिकता'' (संपादित; १९८०)
* ''भाडे नियंत्रण: गैरसमज आणि वास्तव'' (एडगर ओल्सेन यांच्यासोबत संपादित; १९८१)
* ''भेदभाव, सकारात्मक कृती आणि समान संधी'' ( मायकल ए. वॉकर यांच्यासोबत संपादित; १९८२)
* ''कर आकारणी: एक आंतरराष्ट्रीय दृष्टिकोन'' ( मायकल ए. वॉकर यांच्यासोबत संपादित; १९८४)
* ''अर्थशास्त्र आणि पर्यावरण: एक समन्वय'' (संपादित; १९८५; पोर्तुगीजमध्ये अनुवादित १९९२) 
* ''बाजाराची नैतिकता: धार्मिक आणि आर्थिक दृष्टिकोन'' ( जेफ्री ब्रेनन, केनेथ एल्झिंगा यांच्यासोबत संपादित; १९८५)
* ''धर्मशास्त्र, तिसऱ्या जगाचा विकास आणि आर्थिक न्याय'' ( डोनाल्ड शॉ यांच्यासोबत संपादित; १९८५)
* ''प्रतिक्रिया: नवीन संयुक्त कंपन्या तपास कायदा'' (संपादित; १९८६)
* ''धर्म, अर्थशास्त्र आणि सामाजिक विचार'' ( इर्विंग हेक्सहॅम यांच्यासोबत संपादित; १९८६)
* ''[https://www.mises.org/books/maneconomyliberty.pdf माणूस, अर्थव्यवस्था आणि स्वातंत्र्य: मरे एन. रॉथबार्ड यांच्या सन्मानार्थ निबंध]'' ( ल्यू रॉकवेल यांच्यासोबत संपादित; १९८८)
* ''बंधने तोडणे; निर्नियमनाचे अर्थशास्त्र: अमेरिका आणि कॅनडाच्या अनुभवांची तुलना'' (जॉर्ज लर्मर यांच्यासोबत संपादित; १९९१)
* ''आर्थिक स्वातंत्र्य: मापनाच्या सिद्धांताकडे'' (संपादित; १९९१)
* ''स्वातंत्र्यवादी आत्मचरित्रे'' (संपादित; लवकरच प्रकाशित होणार)

== नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>635839vimlckysa41o9fqm9ocif81w6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690513</id>
      <parentid>2690473</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:03:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:हयात व्यक्ती]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2690513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73415" sha1="l4wv0ing668j42ws58aes07al164do8" xml:space="preserve">
{{माहितीचौकट अर्थशास्त्रज्ञ|school_tradition=[[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवाद]]|doctoral_advisor=[[गॅरी बेकर]], [[विल्यम लॅंडेस]]|contributions=[[निष्कासनवाद]]|field=[[राजकीय अर्थशात्र]], [[पर्यावरणीय अर्थशास्त्र]], [[वाहतूक अर्थशास्त्र]], [[राजकीय तत्त्वज्ञान]]|influences=[[लुडविग फॉन मिसेस]], [[मरे रॉथबार्ड]], [[आयन रॅंड]], [[मिल्टन फ्रीडमन]], [[फ्रीडरिश हायेक]], [[हान्स-हेर्मान हॉप]], [[रॉन पॉल]], [[ल्यु रॉकवेल]], [[हे. लु. मेंकेन]]}}'''वॉल्टर एडवर्ड ब्लॉक''' (जन्म २१ ऑगस्ट १९४१) हे एक अमेरिकन [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवादाचे]] अर्थशास्त्रज्ञ आणि अराजक-भांडवलशाही सिद्धांतकार आहेत. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.walterblock.com/about/|title=About Walter Block|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229160325/http://www.walterblock.com/about/|archive-date=December 29, 2016|access-date=March 27, 2014}}&lt;/ref&gt; ते  न्यू ऑर्लिन्सचे लॉयोला विद्यापीठ येथील व्यावसाय शाळेत हॅरोल्ड ई. विर्थ एमिनेंट स्कॉलर एंडाऊड चेअर इन इकॉनॉमिक्स आहेत आणि ऑबर्न, अलाबामा येथील मिसेस संस्था या गैर-लाभकारी विचार मंचाचे माजी वरिष्ठ फेलो आहेत. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/faculty|title=Mises Institute Faculty Listing|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728094916/http://mises.org/Faculty|archive-date=July 28, 2013|access-date=July 31, 2013}}&lt;/ref&gt;

== वैयक्तिक जीवन ==
वॉल्टर ब्लॉक यांचा जन्म [[ब्रुकलिन|ब्रुकलिन, न्यू यॉर्क]] येथे [[ज्यू लोक|यहूदी]] पालक अब्राहम ब्लॉक, एक प्रमाणित सार्वजनिक लेखापाल, आणि रुथ ब्लॉक, एक कायदा सहाय्यक, यांच्या पोटी झाला, ज्यांना ब्लॉक यांनी उदारमतवादी संबोधले आहे. &lt;ref name=&quot;autobiography&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.lewrockwell.com/block/block21.html|title=On Autobiography|last=Block|first=Walter|date=December 4, 2002|website=LewRockwell.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618073109/http://archive.lewrockwell.com/block/block21.html|archive-date=June 18, 2015}}&lt;/ref&gt; त्यांनी जेम्स मॅडिसन माध्यमिकमध्ये शिक्षण घेतले, जिथे [[बर्नी सँडर्स]] त्यांच्या धावपटूंच्या संघात होते. &lt;ref name=&quot;thetabletstraightouttabrooklyn&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Chana|first=Jas|url=http://www.tabletmag.com/jewish-news-and-politics/192931/bernie-sanders-story|title=Straight Outta Brooklyn, by Way of Vermont: The Bernie Sanders Story|date=August 20, 2015|work=The Tablet|quote=At James Madison, Bernie Sanders was a talented athlete and a natural leader. Block recalled how the high school's freshmen would look up to him during their senior year track sessions.|access-date=February 12, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212080317/http://www.tabletmag.com/jewish-news-and-politics/192931/bernie-sanders-story|archive-date=February 12, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ब्लॉक यांनी [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठातून]] अर्थशास्त्रामध्ये [[विद्यावाचस्पती]] मिळवली आणि गॅरी बेकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली अमेरिकेतील भाडे नियंत्रणावर आपला प्रबंध लिहिला. &lt;ref name=&quot;walterblock&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|title=Walter Block|website=WalterBlock.com|page=2|type=Curriculum vitae|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819031635/http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|archive-date=August 19, 2019}}&lt;/ref&gt; ब्लॉक स्वतःला &quot;कट्टर [[नास्तिकता|नास्तिक]] &quot; मानतात. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.lewrockwell.com/block/block94.html|title=Open Letter to Ron Paul by Walter Block|last=Block|first=Walter|date=December 28, 2007|website=LewRockwell.com}}&lt;/ref&gt; ते कॅनेडियन नागरिकसुद्धा आहेत. &lt;ref name=&quot;youtubeinterview&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=JZGjQ1ywE0s|title=Walter Block|website=youtube.com|type=Interview|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318192554/https://www.youtube.com/watch?v=JZGjQ1ywE0s|archive-date=March 18, 2026}}&lt;/ref&gt;

एका मुलाखतीत ब्लॉक म्हणाले, &quot;५० आणि ६० च्या दशकात, मी [[ब्रुकलिन|ब्रुकलिनमध्ये]] राहणारा एक साधा साम्यवादी होतो.&quot; &lt;ref&gt;{{Cite magazine|date=Summer 1999|title=Radical Economics: An Interview with Walter Block|url=https://www.mises.org/journals/aen/aen19_2_1.asp|magazine=Austrian Economics Newsletter|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914021920/https://www.mises.org/journals/aen/aen19_2_1.asp|archive-date=September 14, 2014}}&lt;/ref&gt; ब्लॉक आपल्या स्वातंत्र्यवादाकडे वळण्याचे श्रेय [[आयन रँड]] यांच्या व्याख्यानाला उपस्थित राहण्याला देतात. &lt;ref name=&quot;autobiography&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.lewrockwell.com/block/block21.html|title=On Autobiography|last=Block|first=Walter|date=December 4, 2002|website=LewRockwell.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618073109/http://archive.lewrockwell.com/block/block21.html|archive-date=June 18, 2015}}&lt;/ref&gt; नंतर ब्लॉक यांनी रँड, नॅथॅनियल ब्रँडन आणि लिओनार्ड पेकॉफ यांच्यासोबत एका स्नेहभोजनाला हजेरी लावली, जिथे ब्रँडनने ब्लॉक यांना आयन रँड यांचे ''ॲटलासने खांदे उडवले(ॲटलास श्रग्ड)'' आणि हेन्री हॅझलिट यांचे ''एका धड्यात अर्थशास्त्र(इकॉनॉमिक्स इन वन लेसन)'' वाचण्याचा सल्ला दिला. &lt;ref name=&quot;autobiography&quot; /&gt; ते म्हणतात की त्यांच्या धर्मांतराला अंतिम चालना [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवाद]] आणि अराजक-भांडवलशाही सिद्धांतकार [[मरे रॉथबार्ड]] यांना भेटल्यामुळे मिळाली. &lt;ref name=&quot;autobiography&quot; /&gt; ब्लॉक हे अराजक-भांडवलवादी असले आणि आयन रँडच्या वस्तुनिष्ठवाद अनुयायांप्रमाणे मर्यादित किंवा न्यूनतम सरकारला विरोध करत असले, आणि तिच्या चळवळीवर &quot;पंथासारखी&quot; म्हणून टीका करत असले तरी, ब्लॉक स्वतःला रँडचा &quot;मोठा चाहता&quot; मानतात आणि ''ॲटलासने खांदे उडवले'' &quot;आतापर्यंत लिहिलेली सर्वोत्कृष्ट कादंबरी&quot; मानतात. &lt;ref&gt;{{Cite AV media}} &lt;/ref&gt; &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to better sources. (October 2020)&quot;&gt;चांगले&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;स्रोत&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;आवश्यक&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

== व्यावसायिक कारकीर्द ==
[[चित्र:Walterblock.jpg|डावे|इवलेसे|ब्लॉकची तसवीर]]
वॉल्टर ब्लॉक यांनी १९६४ मध्ये ब्रुकलिन विद्यापीठातून तत्त्वज्ञानात कला पदवी आणि १९७२ मध्ये [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठातून]] अर्थशास्त्रात विद्यावर्चस्पती मिळवली. त्यांनी सेंट्रल आर्कान्सा विद्यापीठ, होली क्रॉस विद्यापीठ, बारूक विद्यापीठ आणि रटगर्स विद्यापीठात शिकवले. ते सध्या न्यू ऑर्लिन्स येथील लॉयोला विद्यापीठाच्या बट व्यवसाय शाळेत हॅरोल्ड ई. विर्थ एमिनेंट स्कॉलर एंडाऊड चेअर इन इकॉनॉमिक्स हे पद भूषवतात. &lt;ref name=&quot;Facultypage&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|title=Walter Block faculty page|website=[[Loyola University New Orleans]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|archive-date=November 23, 2013|access-date=July 31, 2013}}&lt;/ref&gt;

१९७९ ते १९९१ पर्यंत, ब्लॉक फ्रेझर संस्थेर वरिष्ठ अर्थशास्त्रज्ञ होते. &lt;ref name=&quot;walterblock&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|title=Walter Block|website=WalterBlock.com|page=2|type=Curriculum vitae|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819031635/http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|archive-date=August 19, 2019}}&lt;/ref&gt; ते २००० ते २०२४ पर्यंत लुडविग फॉन मिसेस संस्था या विचार मंचेत वरिष्ठ फेलो देखील होते, जिथे त्यांनी विविध ब्लॉग पोस्ट, शोधनिबंध आणि पुस्तके प्रकाशित केली आहेत. &lt;ref name=&quot;Facultypage&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|title=Walter Block faculty page|website=[[Loyola University New Orleans]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|archive-date=November 23, 2013|access-date=July 31, 2013}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/daily/author/443|title=Walter Block|website=[[Ludwig von Mises Institute]] website|archive-url=https://web.archive.org/web/20141008002549/https://mises.org/daily/author/443|archive-date=October 8, 2014}}&lt;/ref&gt;

=== पुस्तके ===
वॉल्टर ब्लॉक यांनी दोन डझन पुस्तके लिहिली आहेत. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|title=Walter Block|website=WalterBlock.com|page=1|type=Curriculum vitae|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819031635/http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|archive-date=August 19, 2019}}&lt;/ref&gt; ते त्यांच्या १९७६ च्या ''असमर्थनीयसाठी समर्थन (डिफेंडिंग द अनडिफेंडेबल)'' या पुस्तकासाठी जास्ती ओळखले जातात. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Murphy|first=Robert P.|date=2006|title=A Note on Walter Block's Defending the Undefendable|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1536-7150.2006.00459.x|journal=American Journal of Economics and Sociology|language=en|volume=65|issue=2|pages=463–467|doi=10.1111/j.1536-7150.2006.00459.x|issn=1536-7150|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414223557/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1536-7150.2006.00459.x|archive-date=April 14, 2021|access-date=2021-04-14|quote=Walter Block's amusing and popular Defending the Undefendable offers an intentionally shocking collection of short chapters, each praising a different &quot;rogue&quot; of modern society}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.independent.org/news/article.asp?id=13228|title=Happy Birthday to Libertarian Firebrand Walter Block|last=Carden|first=Art|date=August 22, 2020|website=independent.org|publisher=Independent Institute|publication-place=Oakland, California|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414122103/https://www.independent.org/news/article.asp?id=13228|archive-date=April 14, 2021|access-date=14 April 2021|quote=As befits someone who is probably best known for a book titled Defending the Undefendable, Block is no stranger to controversy.}}&lt;/ref&gt; या पुस्तकाचे १० भाषांमध्ये भाषांतर झाले आहे. &lt;ref name=&quot;Facultypage&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|title=Walter Block faculty page|website=[[Loyola University New Orleans]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|archive-date=November 23, 2013|access-date=July 31, 2013}}&lt;/ref&gt; फॉक्स बिझनेस चॅनलचे विश्लेषक जॉन स्टॉसेल यांनी लिहिले की, ब्लॉक यांच्या &quot;डोळे उघडणाऱ्या&quot; पुस्तकाने त्यांना हे पाहण्यास प्रेरित केले की अर्थशास्त्र &quot;व्यवहारज्ञान ज्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करते त्यावर प्रकाश टाकते.&quot; &lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Stossel|first=John|author-link=John Stossel|date=August 25, 2011|title=Almost Everything We're Taught Is Wrong, Using economics to explode fallacies|url=http://reason.com/archives/2011/08/25/almost-everything-were-taught|magazine=[[Reason (magazine)|Reason]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702113323/http://reason.com/archives/2011/08/25/almost-everything-were-taught|archive-date=July 2, 2017}}&lt;/ref&gt;

== दृष्टिकोन ==

==== &quot;स्वैच्छिक गुलाम करार&quot; ====
ब्लॉकचा असा विश्वास आहे की, स्वातंत्र्यवादी कायदेशीर व्यवस्थेत, लोकांना स्वतःला गुलामगिरीत विकत घेतलेल्या किंवा स्वतःला गुलामगिरीत विकलेल्या गुलामांना विकत घेऊन ठेवण्याचा कायदेशीर हक्क असावा. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.wsj.com/articles/some-students-want-me-fired-for-a-thought-experiment-11594854800|title=Some Students Want Me Fired for a Thought Experiment|last=Block|first=Walter|date=July 15, 2020|website=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;

नैसर्गिक आणि कायदेशीर अधिकारांच्या &quot;अहस्तांतरणीयते&quot;वरील एका निबंधात, ब्लॉक ज्याला ते &quot; स्वैच्छिक गुलाम करार &quot; संबोधतात त्याचे समर्थन करतात, आणि असे म्हणतात की तो &quot;एक सद्भावपूर्ण करार आहे जिथे प्रतिफलाची देवाणघेवाण होते; जेव्हा तो रद्द केला जातो, तेव्हा चोरी होते&quot;. ते नमूद करतात की [[रॉबर्ट नोझिक]] त्यांच्याशी सहमत आहेत, आणि असहमत असलेल्या स्वातंत्र्यवाद्यांच्या मतांवर टीका करतो. ब्लॉक &quot;एक लहानसा बदल&quot; करू पाहतो जो &quot;स्वातंत्र्यवादाला अधिक अंतर्गत सुसंगत बनवून त्याला बळकट करतो.&quot; तो असा युक्तिवाद करतो की त्याची भूमिका हे दाखवते की &quot; [[खाजगी मालमत्ता|खाजगी मालमत्तेवर]] आधारित करार मानवी परस्परसंवादाच्या दूरगामी क्षेत्रांपर्यंत, अगदी स्वैच्छिक गुलाम करारांपर्यंतसुद्धा पोहोचू शकतो.&quot; &lt;ref name=&quot;slavery&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=Spring 2003|title=Towards a Libertarian Theory of Inalienability: A Critique of Rothbard, Barnett, Smith, Kinsella, Gordon, and Epstein|url=https://mises.org/journals/jls/17_2/17_2_3.pdf|journal=[[Journal of Libertarian Studies]]|volume=17|pages=44, 46, 82|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702052835/http://mises.org/journals/jls/17_2/17_2_3.pdf|archive-date=July 2, 2014}}&lt;/ref&gt;

==== अमेरिकेतील गुलामगिरी आणि नागरी अधिकार ====
''न्यू यॉर्क टाइम्समधील'' जानेवारी २०१४ च्या एका लेखानुसार, ब्लॉकने &quot;एका मुलाखतीत असे सुचवले की गुलामांचे दैनंदिन जीवन 'फारसे वाईट नव्हते - तुम्ही कापूस वेचायचा आणि गाणी गायची.'&quot; &lt;ref name=&quot;rand&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Tanenhaus|first=Sam|url=https://www.nytimes.com/2014/01/26/us/politics/rand-pauls-mixed-inheritance.html?_r=0|title=Rand Paul's Mixed Inheritance|last2=Ruttenberg|first2=Jim|date=January 25, 2014|work=The New York Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216044301/https://www.nytimes.com/2014/01/26/us/politics/rand-pauls-mixed-inheritance.html?_r=0|archive-date=February 16, 2020}}&lt;/ref&gt; त्या लेखात असेही लिहिले होते की ब्लॉकने म्हटले होते की वूलवर्थला कृष्णवर्णीय लोकांना त्यांच्या लंच काउंटरमधून वगळण्याचा अधिकार आहे, आणि असा दावा केला होता की &quot;कोणालाही त्यांच्या इच्छेविरुद्ध लोकांसोबत संबंध ठेवण्यासाठी भाग पाडले जात नाही.&quot; ब्लॉकने या लेखाला उत्तर देताना, ''टाइम्सवर'' संदर्भाबाहेर अवतरणे घेतल्याबद्दल मानहानीचा आरोप केला आणि नंतरचे अवतरण अचूक नसल्याचा दावा केला. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.lewrockwell.com/2014/01/walter-e-block/scurrilous-libelous-venomous/|title=Reply to the Scurrilous, Libelous, Venomous, Scandalous New York Times Smear Campaign|last=Block|first=Walter|date=January 30, 2014|website=LewRockwell.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703012155/https://www.lewrockwell.com/2014/01/walter-e-block/scurrilous-libelous-venomous/|archive-date=July 3, 2020}}&lt;/ref&gt; आपल्या उत्तरात, त्याने गुलामगिरीला &quot;विकृत आणि राक्षसी&quot; म्हटले आणि असे म्हणाले की गुलामांच्या कामाचे स्वरूप गुलामगिरीला राक्षसी बनवत नाही, तर त्यांना ते काम करण्यास भाग पाडले जाते आणि त्यांना तेथून निघून जाण्याचे स्वातंत्र्य नसते, ही वस्तुस्थिती गुलामगिरीला राक्षसी बनवते. ब्लॉकच्यानुसार, गुलामाला सुखद कामे करण्यास भाग पाडणे हे तितकेच राक्षसी ठरेल कारण ते देखील स्वातंत्र्यवादी अनाक्रमण तत्त्वाचे उल्लंघन करते. ''इन्साइड हायर एडच्या'' एका लेखात असे नमूद केले आहे की, या बातमीला प्रतिसाद म्हणून, ब्लॉकच्या विद्यापीठातील सतरा प्राध्यापकांनी &quot;सर्वांच्या नागरी हक्कांवर वारंवार होणाऱ्या सार्वजनिक हल्ल्यां&quot;बद्दल त्यांची निंदा करण्याची सार्वजनिक मागणी केली. या लेखात असेही वृत्त दिले आहे की, ब्लॉकच्या विद्यापीठाचे अध्यक्ष, रेव्हरंड केविन वाइल्ड्स यांनी त्यांचे युक्तिवाद तर्कदोषपूर्ण असल्याचे जाहीरपणे टीका करण्याचे &quot;विचित्र पाऊल&quot; उचलले. &lt;ref name=&quot;ihe&quot;&gt;{{Cite magazine|last=Jaschik|first=Scott|date=February 24, 2014|title=Professor Who Defends Segregation|url=http://www.insidehighered.com/news/2014/02/24/loyola-new-orleans-discusses-professor-who-defends-segregation|magazine=Inside Higher Education|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407144922/https://www.insidehighered.com/news/2014/02/24/loyola-new-orleans-discusses-professor-who-defends-segregation|archive-date=April 7, 2020}}&lt;/ref&gt; खटल्याच्या तडजोडीचा भाग म्हणून, न्यू यॉर्क टाइम्सने लेखात खालील संपादकीय टीप जोडण्यास सहमती दर्शवली: &quot;या लेखाच्या पूर्वीच्या आवृत्तीत वॉल्टर ब्लॉक यांच्या गुलामगिरीवरील मतांचा चुकीचा उल्लेख करण्यात आला होता. श्री. ब्लॉक यांनी गुलामांचे दैनंदिन जीवन 'फारसे वाईट नव्हते' असे म्हटले असले तरी, ते गुलामगिरीला विरोध करतात कारण ती अनैच्छिक आहे आणि त्यांच्या मते नुकसान भरपाई दिली पाहिजे.&quot; &lt;ref&gt; https://www.nytimes.com/2014/01/26/us/politics/rand-pauls-mixed-inheritance.html&lt;/ref&gt;

=== कृष्णवर्णीय आणि महिलांमधील वेतनातील तफावत ===
बाल्टिमोरच्या लोयोला कॉलेजच्या अर्थशास्त्र विभागाच्या ॲडम स्मिथ समाजाच्या आमंत्रणावरून सादर केलेल्या &quot;सामाजिक न्यायाच्या राजकारण आणि अर्थशास्त्रातील अन्याय&quot; नावाच्या २००८ च्या व्याख्यानात ब्लॉक म्हणाले की &quot;कृष्णवर्णीय आणि महिला&quot; यांना श्वेतवर्णीयांपेक्षा कमी पगार दिला जातो कारण ते &quot;कमी उत्पादक&quot; आहेत. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite magazine|last=Guess|first=Andy|date=November 19, 2008|title=When Austrian Economics and Jesuit Theology Don't Mix|url=http://www.insidehighered.com/news/2008/11/19/loyola|magazine=[[Inside Higher Education]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220151811/http://www.insidehighered.com/news/2008/11/19/loyola|archive-date=2008-12-20}}&lt;/ref&gt;

व्याख्यानात, ब्लॉकने महिलांविषयीच्या आपल्या मतांचा बचाव करत म्हटले की, तरुण आणि अविवाहित महिलांमध्ये उत्पन्नाची तफावत जवळजवळ नाहीच. एका उपस्थिताने कृष्णवर्णीय आणि श्वेतवर्णीय यांच्या उत्पादकतेतील फरक स्पष्ट करण्यासाठी सांगितले असता, ते म्हणाले की एक अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून ते ही तफावत स्पष्ट करण्यास पात्र नाहीत. ब्लॉकने या तफावतीचे स्पष्टीकरण देऊ शकतील असे दोन विचार मांडले: पहिला, ज्याला त्यांनी &quot;राजकीयदृष्ट्या बरोबर&quot; स्पष्टीकरण म्हटले, म्हणजेच सामाजिक-आर्थिक विषमता आणि कृष्णवर्णीयांवरील ऐतिहासिक अन्याय; दुसऱ्या विचारासाठी, ज्याला ते &quot;राजकीयदृष्ट्या अयोग्य&quot; म्हणतात, त्यांनी आर. हर्नस्टाईन आणि सी. मरे यांच्या &quot;घंटाकार वक्र(द बेल कर्व्ह)&quot; या पुस्तकाचा संदर्भ दिला. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite magazine|last=Guess|first=Andy|date=November 19, 2008|title=When Austrian Economics and Jesuit Theology Don't Mix|url=http://www.insidehighered.com/news/2008/11/19/loyola|magazine=[[Inside Higher Education]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220151811/http://www.insidehighered.com/news/2008/11/19/loyola|archive-date=2008-12-20}}&lt;/ref&gt;

=== लैंगिक अत्याचार ===
ब्लॉक असे प्रतिज्ञा मांडतात की, &quot;सचिव आणि तिच्या बॉसमध्ये होणारा लैंगिक छळ हा सार्वजनिक ठिकाणी होणाऱ्या चिमटा काढण्यासारखी जबरदस्तीची कृती नाही.&quot; ते असा दावा करतात की, असे यासाठी आहे कारण सचिव &quot;जेव्हा नोकरी स्वीकारायला तयार होते आणि विशेषतः जेव्हा ती नोकरी टिकवून ठेवायला तयार होते, तेव्हा ती नोकरीच्या सर्व बाबींना सहमती देते&quot;. ते याला &quot;पॅकेज-डील&quot;(एकत्रित सौदा) म्हणतात. ते पुढे सार्वजनिक ठिकाणी होणाऱ्या गोष्टींपेक्षा हे वेगळे ठरवतात, कारण ती ठिकाणे खाजगी मालकीची नसतात आणि म्हणूनच, ते ज्याला &quot;पॅकेज-डील&quot; म्हणतात, त्याला कोणतीही सहमती असू शकत नाही, आणि चिमटा काढणारी व्यक्ती ही खाजगी मालक नसते. ते असा युक्तिवाद करतात की, &quot;जर खाजगी ठिकाणी चिमटा काढणे आणि लैंगिक छळ बेकायदेशीर ठरवले गेले, तर जे लोक स्वेच्छेने अशा गोष्टींमध्ये सहभागी होऊ इच्छितात, त्यांच्या अधिकारांचे उल्लंघन होते.&quot; ब्लॉक असा युक्तिवाद करतात की खाजगी ठिकाणी अशा कृत्याच्या &quot;ऐच्छिक&quot; स्वरूपाचा पुरावा हा आहे की &quot;धोक्यात असलेल्या व्यक्तीचा&quot; (पीडित महिलेचा) &quot;प्रश्नातील खाजगी जागेवर कोणताही हक्क नसतो [...] जर ती ज्या ठिकाणी तिचा विनयभंग होतो त्या ठिकाणी जाणे किंवा काम करत राहते, तर ते केवळ ऐच्छिकच असू शकते.&quot; &lt;ref name=&quot;women&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=September 1975|title=On The Women's Liberation, or the Male Chauvinist Pig as Hero|journal=[[The Libertarian Forum]]|volume=8|pages=5–8, at p. 6}} Republished in {{स्रोत पुस्तक|url=https://cdn.mises.org/Libertarian%20Forum_Volume_1.pdf#page=624|title=The Complete Libertarian Forum (1969–1984) Volume 1: 1969–1975|date=2006|publisher=Ludwig von Mises Institute|isbn=978-1-933550-02-2|editor-last=Rothbard|editor-first=Murray Newton|publication-place=Auburn, Alabama|pages=601–604, at p. 602|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211202355/https://cdn.mises.org/Libertarian%20Forum_Volume_1.pdf#page=624|archive-date=2019-12-11}}&lt;/ref&gt;

=== महामार्ग खाजगीकरण ===
ब्लॉक म्हणतात की रस्ते आणि महामार्गांचे सरकारी व्यवस्थापन केवळ अकार्यक्षमच नाही, तर प्राणघातक देखील आहे. ते म्हणतात की &quot;रस्ते समाजवाद&quot; अमेरिकेत दरवर्षी ३५,०००+ लोकांना मारतो. जरी बरेच लोक महामार्गावरील मृत्यूंसाठी मद्यपान, असुरक्षित वाहने किंवा अतिवेगाला दोष देत असले तरी, ब्लॉक हा दोष महामार्ग प्रणालीचे व्यवस्थापन करणाऱ्या सरकारी अधिकाऱ्यांवर टाकतात. &quot;हे शक्य आहे की वेग आणि मद्यपान सुरक्षित वाहन चालवण्यास हानिकारक आहेत; परंतु सुरक्षिततेच्या या पैलूंबाबत योग्य मानके राखली जात आहेत याची खात्री करणे हे रस्ता व्यवस्थापकाचे काम आहे. जर एखाद्या खाजगी, बहुमजली पार्किंग लॉटमध्ये, किंवा शॉपिंग मॉलमध्ये, किंवा दुकानाच्या गल्ल्यांमध्ये असुरक्षित परिस्थिती असेल, तर संबंधित मालकाला जबाबदार धरले जाते.&quot; &lt;ref&gt;{{Cite report|url=http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/The%20Privatization%20of%20Roads%20and%20Highways.pdf|title=The Privatization of Roads and Highways: Human and Economic Factors|last=Block|first=Walter|date=2009|publisher=The Mises Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216184313/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/The%20Privatization%20of%20Roads%20and%20Highways.pdf|archive-date=December 16, 2014}}&lt;/ref&gt;

=== सरकारी कर्मचाऱ्यांची शिक्षा ===
ब्लॉकने &quot;राज्यवादी, सरकारी किंवा इतर गुंडगिरीच्या कारवायांमध्ये&quot; गुंतलेल्यांना [[शिक्षा|शिक्षा देण्याबद्दल]] लिहिले आहे. ते असे म्हणतात की &quot;सर्व सरकारी कर्मचारी मानवतेविरुद्धच्या गुन्ह्यासाठी दोषी आहेत असे गृहीत धरले पाहिजे,&quot; तरीही ते नमूद करतात की हे गृहीतक अनेक प्रकरणांमध्ये खोडून काढले जाऊ शकते, जसे की अमेरिकन काँग्रेसमन आणि मिसेस इन्स्टिट्यूटचे वरिष्ठ फेलो [[रॉन पॉल]] यांच्या बाबतीत. ब्लॉक अधिग्रहणाधिकाराद्वारे घेतलेल्या जमिनीची परतफेड आणि सरकारी कार्यात सहकार्य करणाऱ्या राजकारणी, आयआरएस कर्मचारी आणि इतरांविरुद्ध संभाव्य सूड यांसारख्या मुद्द्यांची तपासणी करतात. ते अशा वैधांचे वर्णन करतात ज्यानुसार स्वातंत्र्यवादी &quot; न्युरेमबर्ग खटले &quot; चालवले जातील. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2011|title=Toward a Libertarian Theory of Guilt and Punishment for the Crime of Statism|url=https://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_33.pdf|journal=Journal of Libertarian Studies|volume=22|pages=665|archive-url=https://web.archive.org/web/20130911030610/http://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_33.pdf|archive-date=September 11, 2013}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2009|title=Libertarian Punishment Theory: Working for, and Donating to, the State|url=https://mises.org/document/3974/|journal=Libertarian Papers|volume=1|pages=1–31|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914004054/https://mises.org/document/3974/|archive-date=September 14, 2014}}&lt;/ref&gt;

=== निष्कासनवाद (गर्भपाताच्या बाबतीत) ===
ब्लॉकच्या नैतिक सिद्धांतानुसार, गर्भपाताला संकल्पनात्मकदृष्ट्या गर्भाशयातून [[गर्भावस्था|गर्भावस्थेला]] बाहेर काढणे आणि गर्भावस्थेला मारणे या दोन कृतींमध्ये विभागले पाहिजे. अतिक्रमण आणि [[हत्या|हत्येविरुद्धच्या]] स्वातंत्र्यवादी भूमिकेवर आधारित, ब्लॉक पहिल्या कृतीच्या अधिकाराचे समर्थन करतो, पण, काही विशिष्ट परिस्थिती सोडून, दुसऱ्या कृतीच्या अधिकाराचे नाही. ब्लॉकचा विश्वास आहे की जर गर्भ गर्भाशयाच्या बाहेर जगू शकत नसेल, किंवा महिलेने जगाला गर्भाच्या संरक्षणाचा अधिकार सोडून दिल्याचे जाहीर केले असेल आणि इतर कोणीही गर्भाची काळजी घेण्याची तयारी दाखवून तो अधिकार &quot; गृहनिर्माणित &quot; केले नसेल, तर महिला कायदेशीररित्या गर्भपात करू शकते. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|last2=Whitehead|first2=Roy|date=2005|title=Compromising the uncompromisable: A private property rights approach to resolving the abortion controversy|url=http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/publications/block-whitehead_abortion-2005.pdf|journal=Appalachian Journal of Law|volume=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016080039/http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/publications/block-whitehead_abortion-2005.pdf|archive-date=October 16, 2022}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
{{जर्नल स्रोत|last=Wisniewski|first=Jakub Bozydar|date=2010|title=A Critique of Block on Abortion and Child Abandonment|url=http://libertarianpapers.org/articles/2010/lp-2-16.pdf|journal=Libertarian Papers|publisher=[[Ludwig Von Mises Institute]]|volume=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016080040/http://libertarianpapers.org/articles/2010/lp-2-16.pdf|archive-date=October 16, 2022}}&lt;/ref&gt;

मूळ पेशी संशोधन म्हणजे हत्या आहे असे मानणारे आणि त्याचे समर्थन करणारे यांच्यात तडजोड कशी साधायची यावरही त्यांनी लिहिले आहे. फलित अंड्यांनाही मानवाधिकार असतात आणि संशोधक व ती अंडी दत्तक घेऊ इच्छिणाऱ्यांमधील स्पर्धा हे संबंधित मुद्दे आहेत, या त्यांच्या गृहीतकाला ते खाजगी मालमत्ता अधिकारांचा स्वातंत्र्यवादी सिद्धांत लागू करतात. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2010|title=A Libertarian Perspective on the Stem Cell Debate: Compromising the Uncompromisible|journal=Journal of Medicine and Philosophy|volume=35|issue=4|pages=429–448|doi=10.1093/jmp/jhq033|pmid=20624766}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2010|title=Objections to the Libertarian Stem Cell Compromise|url=http://libertarianpapers.org/articles/2010/lp-2-34.pdf|journal=Libertarian Papers|volume=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305024719/http://libertarianpapers.org/articles/2010/lp-2-34.pdf|archive-date=March 5, 2012}}&lt;/ref&gt;

=== गृहनिर्माण ===

==== ब्लॉकी तरतूद ====
ब्लॉक असे म्हाणतात की जर मालमत्ता इतरांना वापरण्यास &quot;आवश्यक&quot; असेल, मालकी नसलेल्या मालमत्तेपर्यंत पोहोचण्यास, तर त्यांना त्यावर सुलभता अधिकार मिळतो आणि त्यांनी त्याची तुलना अशा व्यक्तीशी केली आहे जी मुलाला खायला न घालता त्याची हत्या करते . &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/wire/blockean-proviso|title=The Blockean Proviso|last=Kinsella|first=Stephan|date=September 11, 2007|website=Mises Wire|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210314170432/https://mises.org/wire/blockean-proviso|archive-date=March 14, 2021|access-date=August 7, 2021}}&lt;/ref&gt; ते डोनटच्या जमीन असलेल्या अशा व्यक्तीचे उदाहरण देतात, जो कोणालाही आपल्या जमिनीच्या मध्यभागी येऊ देत नाही आणि हे गृहनिर्माणाच्या सिद्धांताशी विसंगत आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://libertarianpapers.org/wp-content/uploads/2017/05/post/2017/05/lp-9-1-6.pdf|title=The Blockian Proviso and Rationality of Property Rights|last=Dominiak|first=Lukasz|date=2017|website=Libertarian Papers}}&lt;/ref&gt;


&quot;समजा एक बागेल (किंवा डोनट) आहे, ज्याला मध्ये एक छिद्र आहे. मध्यभागी असलेल्या या छिद्राला 'A', स्वतः बागेलला 'B' आणि बागेलच्या बाहेरच्या परिसराला 'C' असे नाव द्या. समजा 'Mr. B' नावाच्या व्यक्तीने 'B' द्वारे दर्शविलेल्या जमिनीवर गृहनिर्माणित केला आहे. या 'B' भूप्रदेशाच्या खालून बोगदा खोदणे, त्यावर पूल बांधणे किंवा उडणे या सर्व शक्यता सोडून समजा. अशा स्थितीत, 'Mr. B' कडे 'A' क्षेत्राचे नियंत्रण येते, तरीही त्याने 'A' या जमिनीवर ताबा मिळवण्यास बोटही हलवलेली नाही. हो, सध्या 'Mr. B' 'A' चा मालक नाही. पण, आपल्या गृहितकांनुसार, तो जेव्हा हवे तेव्हा या क्षेत्रावर ताबा मिळवू शकतो. 'Mr. B ला 'A' च्या इतर सर्व संभाव्य दावेदारांच्या तुलनेत एक अनुचित फायदा मिळाला आहे. हे दावेदार आता 'C' प्रदेशात राहत आहेत आणि 'Mr. B' च्या मालमत्तेवर (B वर) अतिक्रमण केल्याशिवाय ते 'A' पर्यंत पोहोचू शकत नाहीत. हे गृहनिर्माणाच्या तर्काशी विसंगत आहे, असे माझे मत आहे.&quot;

ब्लॉकशी असहमत असलेल्या स्टीफन किन्सेला यांनी लॉकी तरतूदवरून ब्लॉकी तरतूद हे नाव ठेवले . तेव्हापासून याला ब्लॉकी तरतूद म्हटले गेले आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://repozytorium.uni.wroc.pl/Content/94352/PDF/03_Block_W_E_Butt_J_A_Forestalling_Positive_Obligations_and_the_Lockean_and_Blockian_Provisos_Rejoinder_to_Stephan_Kinsella.pdf|title=Forestalling, Positive Obligations and the Lockean and Blockean Provisos: Rejoinder to Stephan Kinsella*|last=Block|first=Walter E.|last2=Butt|first2=Joseph A.|date=2016|website=Ekonomia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807082625/https://repozytorium.uni.wroc.pl/Content/94352/PDF/03_Block_W_E_Butt_J_A_Forestalling_Positive_Obligations_and_the_Lockean_and_Blockian_Provisos_Rejoinder_to_Stephan_Kinsella.pdf|archive-date=August 7, 2021|access-date=August 7, 2021}}&lt;/ref&gt;

==== नकारात्मक गृहनिर्माण ====
ब्लॉकने असा सिद्धांत मांडला आहे की, स्वसंरक्षण करणारी व्यक्ती आक्रमणकर्त्याने वापरलेल्या मानवी ढाल किंवा ओलिसाला इजा पोहोचवू शकते का. ब्लॉकच्या मते हे वैध आहे कारण मानवी ढाल ही आक्रमणकर्त्याची पहिली बळी असते आणि त्यामुळे, तिला तिचे दुःख बचाव करणाऱ्या व्यक्तीपर्यंत, म्हणजेच आक्रमणकर्त्याच्या इच्छित दुसऱ्या बळीपर्यंत, पोहोचवण्याची परवानगी नाही. ब्लॉक याला &quot;नकारात्मक गृहनिर्माण सिद्धांत&quot; संबोधतात. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Jakobsson|first=Carl|date=2010|title=The Negative Homesteading Theory: Rejoinder to Walter Block on Human Body Shields|url=https://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_6.pdf|journal=Journal of Libertarian Studies|volume=22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130910233301/http://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_6.pdf|archive-date=September 10, 2013}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2011|title=The Human Body Shield|url=https://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_30.pdf|journal=Journal of Libertarian Studies|volume=22|pages=625–630|archive-url=https://web.archive.org/web/20130910232417/http://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_30.pdf|archive-date=September 10, 2013}}&lt;/ref&gt;

=== परराष्ट्र धोरण ===
२०१४ मध्ये ब्लॉक यांनी अहस्तक्षेपवादी परराष्ट्र धोरणाचे समर्थन केले. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/library/toward-libertarian-society|title=Toward a Libertarian Society|date=2014-06-06|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021195305/https://mises.org/library/toward-libertarian-society|archive-date=October 21, 2020|access-date=March 30, 2017}}&lt;/ref&gt; २०१७ मध्ये ''LewRockwell.com'' वर, त्यांनी अध्यक्षपदाचे उमेदवार [[रॉन पॉल]] आणि परराष्ट्र धोरणावरील रँडी बार्नेट यांच्या ''[[वॉल स्ट्रीट जर्नल|वॉल स्ट्रीट जर्नलच्या]]'' संपादकीयावर टीका केली. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lewrockwell.com/2007/07/walter-e-block/libertarianism-vs-war/|title=Libertarianism vs. War|website=LewRockwell|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407144917/https://www.lewrockwell.com/2007/07/walter-e-block/libertarianism-vs-war/|archive-date=April 7, 2020|access-date=March 30, 2017}}&lt;/ref&gt;

किमान २०२३ पासून, ब्लॉकच्या मते हमासविरुद्धच्या लढाईत इस्राएलला पश्चिमेकडून संपूर्ण आणि निर्बंधरहित पाठिंबा मिळण्याचा अधिकार आहे. &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://walterblock.substack.com/p/the-moral-duty-to-destroy-hamas|title=The Moral Duty to Destroy Hamas|last=Block|first=Walter|date=2023-10-12|website=Walter’s Newsletter|access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;

१३ एप्रिल, २०२६ रोजी ब्लॉकने जेम्स डेलमोर यांच्यासोबत लिहिलेल्या एका लेखात [[२०२६ इस्रायल-अमेरिकेचा इराणवर हल्ला|इराणविरुद्धच्या अमेरिकेच्या युद्धाला]] आपला पाठिंबा दिल. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.washingtonexaminer.com/restoring-america/courage-strength-optimism/4524738/libertarian-case-trump-iran-war-persians-have-natural-rights/|title=The libertarian case for Trump's Iran war: Persians have natural rights, too|last=Block|first=James Delmore and Walter E.|date=2026-04-13|website=Washington Examiner|language=en-US|access-date=2026-04-20}}&lt;/ref&gt;

=== इस्राएल-फिलिस्तीन संघर्ष ===
ब्लॉकचा विश्वास आहे की &quot;इस्राएलने २००५ मध्ये गाझामधून आपल्याच लोकांना हाकलून दिले जेणेकरून फिलिस्तीन अरब त्यांचे स्वतःचे राज्य उभारण्यास सुरुवात करू शकल्यामुळे. त्याऐवजी त्यांनी हमास निवडले.&quot;, म्हणून इस्राएलला पश्चिमेकडून &quot;संपूर्ण, निर्बंधरहित समर्थनाची&quot; गरज आहे. ब्लॉक असे म्हणतात की &quot;आपल्या शेजारी राहणाऱ्या या दुष्ट शक्तीला मुळापासून उखडून टाकण्यास जे काही आवश्यक आहे ते करण्याचा इस्राएलला अधिकार आहे.&quot; आणि &quot;अर्थात, इस्राएलच्या संपूर्ण, एकूण आणि निर्णायक विजयाला पाठिंबा देणे आवश्यक आहे. जर याचा अर्थ प्रचंड, अभूतपूर्व लष्करी शक्तीचा वापर करणे असेल, असो. कोणत्याही नागरिकांच्या जीवितहानीसाठी हमास जबाबदार आहे आणि राहील. कार्यकारणभाव. त्यांनी स्वतःचा विनाश आणि त्याचे परिणाम स्वतःच निर्माण केले.&quot;. &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://walterblock.substack.com/p/the-moral-duty-to-destroy-hamas|title=The Moral Duty to Destroy Hamas|last=Block|first=Walter|date=2023-10-12|website=Walter’s Newsletter|access-date=2026-04-19}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFBlock2023&quot;&gt;Block, Walter (October 12, 2023). [https://walterblock.substack.com/p/the-moral-duty-to-destroy-hamas &quot;The Moral Duty to Destroy Hamas&quot;]. ''Walter’s Newsletter''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;April 19,&lt;/span&gt; 2026&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

=== ''असमर्थनीयसाठी समर्थन'' ===
त्यांच्या &quot;असमर्थनीयसाठी समर्थन(डिफेंडिंग दी अंडिफेंडबल)&quot; या पुस्तकात, ब्लॉक अशा लोकांबद्दल बोलतात ज्यांना &quot;सर्वसाधारणपणे खलनायक मानले जाते, आणि ते करत असलेली कार्ये हानिकारक असतात&quot;, &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|title=Defending the Undefendable|website=library.freecapitalists.org|page=xiii|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|archive-date=2014-12-16|access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt; जसे की दलाल, झोपडपट्टी मालक, सैडिस्ट, वेश्या, पुरुषप्रधानतावादी, ड्रग विक्रेते, ब्लॅकमेलर, तिकीट काळाबाजार करणारे, सट्टेबाज, भ्रष्ट पोलीस, कचरा टाकणारे, उधळपट्टी करणारे, बदनामी करणारे, नफेखोर, मध्यस्थ, संपफोड्या आणि बालमजुरी करणारे, आणि असे म्हणतात की:&lt;blockquote&gt;१. त्यांनी हिंसक स्वरूपाचा कोणताही गैरप्रकार केलेला नाही;

 २. जवळजवळ प्रत्येक बाबतीत, त्यांच्यामुळे समाजाला खरेतर फायदाच लाभतो;

 3. जर आपण त्यांच्या कारवायांवर बंदी घातली तर ते आपलेच नुकसान आहे &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|title=Defending the Undefendable|website=library.freecapitalists.org|page=xiii|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|archive-date=2014-12-16|access-date=2026-04-19}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf &quot;Defending the Undefendable&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. ''library.freecapitalists.org''. p.&amp;nbsp;xiii. Archived from [http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf the original] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt; on December 16, 2014&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;April 19,&lt;/span&gt; 2026&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;अराजक भांडवलवादी अर्थशास्त्रज्ञ [[मरे रॉथबार्ड]] यांना असे वाटले की, सीमान्त परिस्थितींवर भर देऊन, ''असमर्थनीयसाठी समर्थन'' हे पुस्तक &quot;अधिक प्रतिष्ठित उद्योग आणि उपक्रमांवरील हजारो गंभीर ग्रंथांपेक्षा [[मुक्त बाजार|मुक्त बाजाराची]] कार्यक्षमता आणि नैतिकता अधिक चांगल्या प्रकारे सिद्ध करते. अत्यंत टोकाच्या प्रकरणांची चाचणी करून आणि ती सिद्ध करून, ते या सिद्धांताचे अधिक स्पष्टीकरण देतात आणि त्याला समर्थन देतात.&quot;, आणि त्यांनी संबंधित भूमिका साकारणाऱ्यांना &quot;नायक&quot; संबोधले. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|title=Defending the Undefendable|website=library.freecapitalists.org|pages=ix, x, xi|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|archive-date=2014-12-16|access-date=2026-04-20}}&lt;/ref&gt;

=== संमतीचे वय ===
''वस्तुनिष्ठवाद विरुद्ध स्वातंत्र्यवाद; पीटर श्वार्ट्झ यांच्यासाठी उत्तर (लिबरटेरिअनिझम व्हर्सेस ऑब्जेक्टिव्हिझम; अ रिस्पॉन्स टू पीटर श्वार्ट्झ)'' या लेखात वॉल्टर ब्लॉक म्हणतात की, ते [[मरे रॉथबार्ड]] यांच्या या विचाराशी सहमत आहेत की, एखादी व्यक्ती विशिष्ट वयात प्रौढ होत नाही, तर जेव्हा ती घर सोडून स्वतःच्या पायावर उभी राहते (म्हणजेच 'होमेस्टिंग' करते), तेव्हा ती प्रौढ होते. अशी व्यक्ती, जरी ती १८ वर्षांपेक्षा कमी वयाची असली तरी, इतर कोणत्याही कायदेशीर प्रौढ व्यक्तीसोबत लैंगिक संबंधांना संमती देण्याचा हक्कदार असते आणि याउलटही. &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://reasonpapers.com/pdf/26/rp_26_4.pdf|title=Libertarianism vs Objectivism; A Response to Peter Schwartz|pages=57, 58}}&lt;/ref&gt;

त्याच मजकुरात ब्लॉक असे म्हणतात की, जेव्हा कायदेशीर प्रौढ नसलेला अल्पवयीन मुलगा आपले जीवन जगण्यास मदत म्हणून प्रौढ व्यक्तीसोबत लैंगिक संबंध ठेवू शकतो, तेव्हा या नियमाला एक अपवाद असू शकतो.&lt;blockquote&gt;समजा, उपासमारीची परिस्थिती आहे आणि चार वर्षांच्या मुलाच्या (जो प्रौढ नाही आहे) पालकाकडे त्याला खाऊ-पिऊ घालायला पुरेसे पैसे नाहीत. एक श्रीमंत NAMBLA माणूस त्या पालकाला, जर त्याने मुलासोबत लैंगिक संबंध ठेवण्यास संमती दिली तर, स्वतःला आणि आपल्या कुटुंबाला जिवंत ठेवण्यासाठी पुरेसे पैसे देतो. आपण पुढे असे गृहीत धरतो की, त्या चार वर्षांच्या मुलाचा जीव वाचवण्याचा हा एकमेव मार्ग आहे. त्या पालकाने ही ऑफर स्वीकारणे हा बाल अत्याचाराचा गुन्हा ठरेल का? स्वातंत्र्यवादी दृष्टिकोनातून नाही.&lt;/blockquote&gt;ब्लॉकच्या मते, जो पालक अशा टोकाच्या उपायांनी आपल्या मुलाला जिवंत ठेवू शकला असता, पण त्याच्या मृत्यूला संमती देतो, तोच खरा शोषक असेल. &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://reasonpapers.com/pdf/26/rp_26_4.pdf|title=Libertarianism vs Objectivism; A Response to Peter Schwartz|pages=57, 58}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://reasonpapers.com/pdf/26/rp_26_4.pdf &quot;Libertarianism vs Objectivism; A Response to Peter Schwartz&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. pp.&amp;nbsp;57, 58.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== प्रकाशने ==

=== लेखक म्हणून ===

* ''[https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf असमर्थनीय गोष्टींचे रक्षण]'' (१९७६; दहा परदेशी भाषांमध्ये अनुवादित. &lt;ref name=&quot;Facultypage&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|title=Walter Block faculty page|website=[[Loyola University New Orleans]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|archive-date=November 23, 2013|access-date=July 31, 2013}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block &quot;Walter Block faculty page&quot;]. ''[[Loyola University New Orleans]]''. Archived from [http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block the original] on November 23, 2013&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;July 31,&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ) 
* ''संयुक्त संस्थान अन्वेषण अधिनियम (१९८२) मध्ये सुधारणा करण्यासाठीच्या आराखडा दस्तऐवजाला दिलेला प्रतिसाद''
* ''अर्थशास्त्र आणि कॅनेडियन बिशपांवर लक्ष केंद्रित करणे'' (१९८३)
* ''रोजगार समानतेवर लक्ष केंद्रित करणे: रोजगारातील समानतेवरील अबेला रॉयल कमिशनचे टीकात्मक परीक्षण'' ( मायकल ए. वॉकर यांच्यासोबत; १९८५)
* ''अमेरिकेचे बिशप आणि त्यांचे टीकाकार: एक आर्थिक आणि नैतिक दृष्टिकोन'' (१९८६). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0889750852|&lt;bdi&gt;९७८-०८८९७५०८५२&lt;/bdi&gt;]] . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&amp;nbsp;[[oclc:15348791|१५३४८७९१]]
* ''आर्थिक विचारांचा शब्दकोश'' (मायकल ए. वॉकर यांच्यासोबत; १९८८)  . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&amp;nbsp;[[oclc:246846272|२४६८४६२७२]]
* ''जगाचे आर्थिक स्वातंत्र्य, १९७५-१९९५'' (जेम्स ग्वार्टनी, रॉबर्ट लॉसन यांच्यासह; १९९६)
* ''मुक्त बाजारपेठेच्या दृष्टिकोनातून श्रम अर्थशास्त्र: अकार्यक्षम लोकांना रोजगार देणे'' (२००८). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-9812705686|&lt;bdi&gt;९७८-९८१२७०५६८६&lt;/bdi&gt;]] . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&amp;nbsp;[[oclc:169873717|१६९८७३७१७]]
* ''[https://web.archive.org/web/20141216184313/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/The%20Privatization%20of%20Roads%20and%20Highways.pdf रस्ते आणि महामार्गांचे खाजगीकरण: मानवी आणि आर्थिक घटक]'' (२००९). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0773458413|&lt;bdi&gt;९७८-०७७३४५८४१३&lt;/bdi&gt;]] . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&amp;nbsp;[[oclc:64487353|६४४८७३५३]]
* ''उच्च शिक्षणातील भिन्न जागतिक दृष्टिकोन: दोन विद्वान न्याय शिक्षणाबद्दल सहकार्याने युक्तिवाद करतात'' (२०१०) 
* ''[https://web.archive.org/web/20141216191125/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Building%20Blocks%20for%20Liberty.pdf स्वातंत्र्याचे आधारस्तंभ]'' (२०१०). लुडविग फॉन मिसेस इन्स्टिट्यूट,  . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&amp;nbsp;[[oclc:717747069|७१७७४७०६९]]
* 
* ''रॉन पॉल आणि स्वातंत्र्याला होकार'' (२०१२). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-4871873239|&lt;bdi&gt;९७८-४८७१८७३२३९&lt;/bdi&gt;]] . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&amp;nbsp;[[oclc:810904922|८१०९०४९२२]]
* ''असमर्थितांचे रक्षण भाग २'' (२०१३). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1908089373|&lt;bdi&gt;९७८-१९०८०८९३७३&lt;/bdi&gt;]] .
* ''जल भांडवलशाही: महासागर, नद्या, तलाव आणि भूजल साठ्यांच्या खाजगीकरणाची बाजू'' (२०१६). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1498518826|&lt;bdi&gt;९७८-१४९८५१८८२६&lt;/bdi&gt;]] .
* ''अवकाश भांडवलशाही: मानव ग्रह, चंद्र आणि लघुग्रहांवर वसाहती कशा स्थापन करतील'' (२०१८). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-3319746500|&lt;bdi&gt;९७८-३३१९७४६५००&lt;/bdi&gt;]] .
* ''इस्रायलसाठीचा अभिजात उदारमतवादी युक्तिवाद'' (२०२१) (ॲलन जी. फुटरमन यांच्यासोबत). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9789811639531|&lt;bdi&gt;९७८९८११६३९५३१&lt;/bdi&gt;]] .

=== संपादक म्हणून ===

* ''क्षेत्रनियोजन: त्याचा खर्च आणि १९८० च्या दशकातील प्रासंगिकता'' (संपादित; १९८०)
* ''भाडे नियंत्रण: गैरसमज आणि वास्तव'' (एडगर ओल्सेन यांच्यासोबत संपादित; १९८१)
* ''भेदभाव, सकारात्मक कृती आणि समान संधी'' ( मायकल ए. वॉकर यांच्यासोबत संपादित; १९८२)
* ''कर आकारणी: एक आंतरराष्ट्रीय दृष्टिकोन'' ( मायकल ए. वॉकर यांच्यासोबत संपादित; १९८४)
* ''अर्थशास्त्र आणि पर्यावरण: एक समन्वय'' (संपादित; १९८५; पोर्तुगीजमध्ये अनुवादित १९९२) 
* ''बाजाराची नैतिकता: धार्मिक आणि आर्थिक दृष्टिकोन'' ( जेफ्री ब्रेनन, केनेथ एल्झिंगा यांच्यासोबत संपादित; १९८५)
* ''धर्मशास्त्र, तिसऱ्या जगाचा विकास आणि आर्थिक न्याय'' ( डोनाल्ड शॉ यांच्यासोबत संपादित; १९८५)
* ''प्रतिक्रिया: नवीन संयुक्त कंपन्या तपास कायदा'' (संपादित; १९८६)
* ''धर्म, अर्थशास्त्र आणि सामाजिक विचार'' ( इर्विंग हेक्सहॅम यांच्यासोबत संपादित; १९८६)
* ''[https://www.mises.org/books/maneconomyliberty.pdf माणूस, अर्थव्यवस्था आणि स्वातंत्र्य: मरे एन. रॉथबार्ड यांच्या सन्मानार्थ निबंध]'' ( ल्यू रॉकवेल यांच्यासोबत संपादित; १९८८)
* ''बंधने तोडणे; निर्नियमनाचे अर्थशास्त्र: अमेरिका आणि कॅनडाच्या अनुभवांची तुलना'' (जॉर्ज लर्मर यांच्यासोबत संपादित; १९९१)
* ''आर्थिक स्वातंत्र्य: मापनाच्या सिद्धांताकडे'' (संपादित; १९९१)
* ''स्वातंत्र्यवादी आत्मचरित्रे'' (संपादित; लवकरच प्रकाशित होणार)

== नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:अमेरिकन अर्थशास्त्रज्ञ]]
[[वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>l4wv0ing668j42ws58aes07al164do8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690514</id>
      <parentid>2690513</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:03:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>साचा</comment>
      <origin>2690514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73435" sha1="bw1n22u511111f6spb5atq7l9l2tmhf" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट अर्थशास्त्रज्ञ|school_tradition=[[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवाद]]|doctoral_advisor=[[गॅरी बेकर]], [[विल्यम लॅंडेस]]|contributions=[[निष्कासनवाद]]|field=[[राजकीय अर्थशात्र]], [[पर्यावरणीय अर्थशास्त्र]], [[वाहतूक अर्थशास्त्र]], [[राजकीय तत्त्वज्ञान]]|influences=[[लुडविग फॉन मिसेस]], [[मरे रॉथबार्ड]], [[आयन रॅंड]], [[मिल्टन फ्रीडमन]], [[फ्रीडरिश हायेक]], [[हान्स-हेर्मान हॉप]], [[रॉन पॉल]], [[ल्यु रॉकवेल]], [[हे. लु. मेंकेन]]}}
{{मट्रा}}
'''वॉल्टर एडवर्ड ब्लॉक''' (जन्म २१ ऑगस्ट १९४१) हे एक अमेरिकन [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवादाचे]] अर्थशास्त्रज्ञ आणि अराजक-भांडवलशाही सिद्धांतकार आहेत. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.walterblock.com/about/|title=About Walter Block|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229160325/http://www.walterblock.com/about/|archive-date=December 29, 2016|access-date=March 27, 2014}}&lt;/ref&gt; ते  न्यू ऑर्लिन्सचे लॉयोला विद्यापीठ येथील व्यावसाय शाळेत हॅरोल्ड ई. विर्थ एमिनेंट स्कॉलर एंडाऊड चेअर इन इकॉनॉमिक्स आहेत आणि ऑबर्न, अलाबामा येथील मिसेस संस्था या गैर-लाभकारी विचार मंचाचे माजी वरिष्ठ फेलो आहेत. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/faculty|title=Mises Institute Faculty Listing|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728094916/http://mises.org/Faculty|archive-date=July 28, 2013|access-date=July 31, 2013}}&lt;/ref&gt;

== वैयक्तिक जीवन ==
वॉल्टर ब्लॉक यांचा जन्म [[ब्रुकलिन|ब्रुकलिन, न्यू यॉर्क]] येथे [[ज्यू लोक|यहूदी]] पालक अब्राहम ब्लॉक, एक प्रमाणित सार्वजनिक लेखापाल, आणि रुथ ब्लॉक, एक कायदा सहाय्यक, यांच्या पोटी झाला, ज्यांना ब्लॉक यांनी उदारमतवादी संबोधले आहे. &lt;ref name=&quot;autobiography&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.lewrockwell.com/block/block21.html|title=On Autobiography|last=Block|first=Walter|date=December 4, 2002|website=LewRockwell.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618073109/http://archive.lewrockwell.com/block/block21.html|archive-date=June 18, 2015}}&lt;/ref&gt; त्यांनी जेम्स मॅडिसन माध्यमिकमध्ये शिक्षण घेतले, जिथे [[बर्नी सँडर्स]] त्यांच्या धावपटूंच्या संघात होते. &lt;ref name=&quot;thetabletstraightouttabrooklyn&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Chana|first=Jas|url=http://www.tabletmag.com/jewish-news-and-politics/192931/bernie-sanders-story|title=Straight Outta Brooklyn, by Way of Vermont: The Bernie Sanders Story|date=August 20, 2015|work=The Tablet|quote=At James Madison, Bernie Sanders was a talented athlete and a natural leader. Block recalled how the high school's freshmen would look up to him during their senior year track sessions.|access-date=February 12, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212080317/http://www.tabletmag.com/jewish-news-and-politics/192931/bernie-sanders-story|archive-date=February 12, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ब्लॉक यांनी [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठातून]] अर्थशास्त्रामध्ये [[विद्यावाचस्पती]] मिळवली आणि गॅरी बेकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली अमेरिकेतील भाडे नियंत्रणावर आपला प्रबंध लिहिला. &lt;ref name=&quot;walterblock&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|title=Walter Block|website=WalterBlock.com|page=2|type=Curriculum vitae|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819031635/http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|archive-date=August 19, 2019}}&lt;/ref&gt; ब्लॉक स्वतःला &quot;कट्टर [[नास्तिकता|नास्तिक]] &quot; मानतात. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.lewrockwell.com/block/block94.html|title=Open Letter to Ron Paul by Walter Block|last=Block|first=Walter|date=December 28, 2007|website=LewRockwell.com}}&lt;/ref&gt; ते कॅनेडियन नागरिकसुद्धा आहेत. &lt;ref name=&quot;youtubeinterview&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=JZGjQ1ywE0s|title=Walter Block|website=youtube.com|type=Interview|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318192554/https://www.youtube.com/watch?v=JZGjQ1ywE0s|archive-date=March 18, 2026}}&lt;/ref&gt;

एका मुलाखतीत ब्लॉक म्हणाले, &quot;५० आणि ६० च्या दशकात, मी [[ब्रुकलिन|ब्रुकलिनमध्ये]] राहणारा एक साधा साम्यवादी होतो.&quot; &lt;ref&gt;{{Cite magazine|date=Summer 1999|title=Radical Economics: An Interview with Walter Block|url=https://www.mises.org/journals/aen/aen19_2_1.asp|magazine=Austrian Economics Newsletter|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914021920/https://www.mises.org/journals/aen/aen19_2_1.asp|archive-date=September 14, 2014}}&lt;/ref&gt; ब्लॉक आपल्या स्वातंत्र्यवादाकडे वळण्याचे श्रेय [[आयन रँड]] यांच्या व्याख्यानाला उपस्थित राहण्याला देतात. &lt;ref name=&quot;autobiography&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.lewrockwell.com/block/block21.html|title=On Autobiography|last=Block|first=Walter|date=December 4, 2002|website=LewRockwell.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618073109/http://archive.lewrockwell.com/block/block21.html|archive-date=June 18, 2015}}&lt;/ref&gt; नंतर ब्लॉक यांनी रँड, नॅथॅनियल ब्रँडन आणि लिओनार्ड पेकॉफ यांच्यासोबत एका स्नेहभोजनाला हजेरी लावली, जिथे ब्रँडनने ब्लॉक यांना आयन रँड यांचे ''ॲटलासने खांदे उडवले(ॲटलास श्रग्ड)'' आणि हेन्री हॅझलिट यांचे ''एका धड्यात अर्थशास्त्र(इकॉनॉमिक्स इन वन लेसन)'' वाचण्याचा सल्ला दिला. &lt;ref name=&quot;autobiography&quot; /&gt; ते म्हणतात की त्यांच्या धर्मांतराला अंतिम चालना [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवाद]] आणि अराजक-भांडवलशाही सिद्धांतकार [[मरे रॉथबार्ड]] यांना भेटल्यामुळे मिळाली. &lt;ref name=&quot;autobiography&quot; /&gt; ब्लॉक हे अराजक-भांडवलवादी असले आणि आयन रँडच्या वस्तुनिष्ठवाद अनुयायांप्रमाणे मर्यादित किंवा न्यूनतम सरकारला विरोध करत असले, आणि तिच्या चळवळीवर &quot;पंथासारखी&quot; म्हणून टीका करत असले तरी, ब्लॉक स्वतःला रँडचा &quot;मोठा चाहता&quot; मानतात आणि ''ॲटलासने खांदे उडवले'' &quot;आतापर्यंत लिहिलेली सर्वोत्कृष्ट कादंबरी&quot; मानतात. &lt;ref&gt;{{Cite AV media}} &lt;/ref&gt; &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to better sources. (October 2020)&quot;&gt;चांगले&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;स्रोत&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;आवश्यक&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

== व्यावसायिक कारकीर्द ==
[[चित्र:Walterblock.jpg|डावे|इवलेसे|ब्लॉकची तसवीर]]
वॉल्टर ब्लॉक यांनी १९६४ मध्ये ब्रुकलिन विद्यापीठातून तत्त्वज्ञानात कला पदवी आणि १९७२ मध्ये [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठातून]] अर्थशास्त्रात विद्यावर्चस्पती मिळवली. त्यांनी सेंट्रल आर्कान्सा विद्यापीठ, होली क्रॉस विद्यापीठ, बारूक विद्यापीठ आणि रटगर्स विद्यापीठात शिकवले. ते सध्या न्यू ऑर्लिन्स येथील लॉयोला विद्यापीठाच्या बट व्यवसाय शाळेत हॅरोल्ड ई. विर्थ एमिनेंट स्कॉलर एंडाऊड चेअर इन इकॉनॉमिक्स हे पद भूषवतात. &lt;ref name=&quot;Facultypage&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|title=Walter Block faculty page|website=[[Loyola University New Orleans]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|archive-date=November 23, 2013|access-date=July 31, 2013}}&lt;/ref&gt;

१९७९ ते १९९१ पर्यंत, ब्लॉक फ्रेझर संस्थेर वरिष्ठ अर्थशास्त्रज्ञ होते. &lt;ref name=&quot;walterblock&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|title=Walter Block|website=WalterBlock.com|page=2|type=Curriculum vitae|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819031635/http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|archive-date=August 19, 2019}}&lt;/ref&gt; ते २००० ते २०२४ पर्यंत लुडविग फॉन मिसेस संस्था या विचार मंचेत वरिष्ठ फेलो देखील होते, जिथे त्यांनी विविध ब्लॉग पोस्ट, शोधनिबंध आणि पुस्तके प्रकाशित केली आहेत. &lt;ref name=&quot;Facultypage&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|title=Walter Block faculty page|website=[[Loyola University New Orleans]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|archive-date=November 23, 2013|access-date=July 31, 2013}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/daily/author/443|title=Walter Block|website=[[Ludwig von Mises Institute]] website|archive-url=https://web.archive.org/web/20141008002549/https://mises.org/daily/author/443|archive-date=October 8, 2014}}&lt;/ref&gt;

=== पुस्तके ===
वॉल्टर ब्लॉक यांनी दोन डझन पुस्तके लिहिली आहेत. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|title=Walter Block|website=WalterBlock.com|page=1|type=Curriculum vitae|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819031635/http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/cv/block_cv.pdf|archive-date=August 19, 2019}}&lt;/ref&gt; ते त्यांच्या १९७६ च्या ''असमर्थनीयसाठी समर्थन (डिफेंडिंग द अनडिफेंडेबल)'' या पुस्तकासाठी जास्ती ओळखले जातात. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Murphy|first=Robert P.|date=2006|title=A Note on Walter Block's Defending the Undefendable|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1536-7150.2006.00459.x|journal=American Journal of Economics and Sociology|language=en|volume=65|issue=2|pages=463–467|doi=10.1111/j.1536-7150.2006.00459.x|issn=1536-7150|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414223557/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1536-7150.2006.00459.x|archive-date=April 14, 2021|access-date=2021-04-14|quote=Walter Block's amusing and popular Defending the Undefendable offers an intentionally shocking collection of short chapters, each praising a different &quot;rogue&quot; of modern society}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.independent.org/news/article.asp?id=13228|title=Happy Birthday to Libertarian Firebrand Walter Block|last=Carden|first=Art|date=August 22, 2020|website=independent.org|publisher=Independent Institute|publication-place=Oakland, California|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414122103/https://www.independent.org/news/article.asp?id=13228|archive-date=April 14, 2021|access-date=14 April 2021|quote=As befits someone who is probably best known for a book titled Defending the Undefendable, Block is no stranger to controversy.}}&lt;/ref&gt; या पुस्तकाचे १० भाषांमध्ये भाषांतर झाले आहे. &lt;ref name=&quot;Facultypage&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|title=Walter Block faculty page|website=[[Loyola University New Orleans]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|archive-date=November 23, 2013|access-date=July 31, 2013}}&lt;/ref&gt; फॉक्स बिझनेस चॅनलचे विश्लेषक जॉन स्टॉसेल यांनी लिहिले की, ब्लॉक यांच्या &quot;डोळे उघडणाऱ्या&quot; पुस्तकाने त्यांना हे पाहण्यास प्रेरित केले की अर्थशास्त्र &quot;व्यवहारज्ञान ज्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करते त्यावर प्रकाश टाकते.&quot; &lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Stossel|first=John|author-link=John Stossel|date=August 25, 2011|title=Almost Everything We're Taught Is Wrong, Using economics to explode fallacies|url=http://reason.com/archives/2011/08/25/almost-everything-were-taught|magazine=[[Reason (magazine)|Reason]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702113323/http://reason.com/archives/2011/08/25/almost-everything-were-taught|archive-date=July 2, 2017}}&lt;/ref&gt;

== दृष्टिकोन ==

==== &quot;स्वैच्छिक गुलाम करार&quot; ====
ब्लॉकचा असा विश्वास आहे की, स्वातंत्र्यवादी कायदेशीर व्यवस्थेत, लोकांना स्वतःला गुलामगिरीत विकत घेतलेल्या किंवा स्वतःला गुलामगिरीत विकलेल्या गुलामांना विकत घेऊन ठेवण्याचा कायदेशीर हक्क असावा. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.wsj.com/articles/some-students-want-me-fired-for-a-thought-experiment-11594854800|title=Some Students Want Me Fired for a Thought Experiment|last=Block|first=Walter|date=July 15, 2020|website=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;

नैसर्गिक आणि कायदेशीर अधिकारांच्या &quot;अहस्तांतरणीयते&quot;वरील एका निबंधात, ब्लॉक ज्याला ते &quot; स्वैच्छिक गुलाम करार &quot; संबोधतात त्याचे समर्थन करतात, आणि असे म्हणतात की तो &quot;एक सद्भावपूर्ण करार आहे जिथे प्रतिफलाची देवाणघेवाण होते; जेव्हा तो रद्द केला जातो, तेव्हा चोरी होते&quot;. ते नमूद करतात की [[रॉबर्ट नोझिक]] त्यांच्याशी सहमत आहेत, आणि असहमत असलेल्या स्वातंत्र्यवाद्यांच्या मतांवर टीका करतो. ब्लॉक &quot;एक लहानसा बदल&quot; करू पाहतो जो &quot;स्वातंत्र्यवादाला अधिक अंतर्गत सुसंगत बनवून त्याला बळकट करतो.&quot; तो असा युक्तिवाद करतो की त्याची भूमिका हे दाखवते की &quot; [[खाजगी मालमत्ता|खाजगी मालमत्तेवर]] आधारित करार मानवी परस्परसंवादाच्या दूरगामी क्षेत्रांपर्यंत, अगदी स्वैच्छिक गुलाम करारांपर्यंतसुद्धा पोहोचू शकतो.&quot; &lt;ref name=&quot;slavery&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=Spring 2003|title=Towards a Libertarian Theory of Inalienability: A Critique of Rothbard, Barnett, Smith, Kinsella, Gordon, and Epstein|url=https://mises.org/journals/jls/17_2/17_2_3.pdf|journal=[[Journal of Libertarian Studies]]|volume=17|pages=44, 46, 82|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702052835/http://mises.org/journals/jls/17_2/17_2_3.pdf|archive-date=July 2, 2014}}&lt;/ref&gt;

==== अमेरिकेतील गुलामगिरी आणि नागरी अधिकार ====
''न्यू यॉर्क टाइम्समधील'' जानेवारी २०१४ च्या एका लेखानुसार, ब्लॉकने &quot;एका मुलाखतीत असे सुचवले की गुलामांचे दैनंदिन जीवन 'फारसे वाईट नव्हते - तुम्ही कापूस वेचायचा आणि गाणी गायची.'&quot; &lt;ref name=&quot;rand&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Tanenhaus|first=Sam|url=https://www.nytimes.com/2014/01/26/us/politics/rand-pauls-mixed-inheritance.html?_r=0|title=Rand Paul's Mixed Inheritance|last2=Ruttenberg|first2=Jim|date=January 25, 2014|work=The New York Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216044301/https://www.nytimes.com/2014/01/26/us/politics/rand-pauls-mixed-inheritance.html?_r=0|archive-date=February 16, 2020}}&lt;/ref&gt; त्या लेखात असेही लिहिले होते की ब्लॉकने म्हटले होते की वूलवर्थला कृष्णवर्णीय लोकांना त्यांच्या लंच काउंटरमधून वगळण्याचा अधिकार आहे, आणि असा दावा केला होता की &quot;कोणालाही त्यांच्या इच्छेविरुद्ध लोकांसोबत संबंध ठेवण्यासाठी भाग पाडले जात नाही.&quot; ब्लॉकने या लेखाला उत्तर देताना, ''टाइम्सवर'' संदर्भाबाहेर अवतरणे घेतल्याबद्दल मानहानीचा आरोप केला आणि नंतरचे अवतरण अचूक नसल्याचा दावा केला. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.lewrockwell.com/2014/01/walter-e-block/scurrilous-libelous-venomous/|title=Reply to the Scurrilous, Libelous, Venomous, Scandalous New York Times Smear Campaign|last=Block|first=Walter|date=January 30, 2014|website=LewRockwell.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703012155/https://www.lewrockwell.com/2014/01/walter-e-block/scurrilous-libelous-venomous/|archive-date=July 3, 2020}}&lt;/ref&gt; आपल्या उत्तरात, त्याने गुलामगिरीला &quot;विकृत आणि राक्षसी&quot; म्हटले आणि असे म्हणाले की गुलामांच्या कामाचे स्वरूप गुलामगिरीला राक्षसी बनवत नाही, तर त्यांना ते काम करण्यास भाग पाडले जाते आणि त्यांना तेथून निघून जाण्याचे स्वातंत्र्य नसते, ही वस्तुस्थिती गुलामगिरीला राक्षसी बनवते. ब्लॉकच्यानुसार, गुलामाला सुखद कामे करण्यास भाग पाडणे हे तितकेच राक्षसी ठरेल कारण ते देखील स्वातंत्र्यवादी अनाक्रमण तत्त्वाचे उल्लंघन करते. ''इन्साइड हायर एडच्या'' एका लेखात असे नमूद केले आहे की, या बातमीला प्रतिसाद म्हणून, ब्लॉकच्या विद्यापीठातील सतरा प्राध्यापकांनी &quot;सर्वांच्या नागरी हक्कांवर वारंवार होणाऱ्या सार्वजनिक हल्ल्यां&quot;बद्दल त्यांची निंदा करण्याची सार्वजनिक मागणी केली. या लेखात असेही वृत्त दिले आहे की, ब्लॉकच्या विद्यापीठाचे अध्यक्ष, रेव्हरंड केविन वाइल्ड्स यांनी त्यांचे युक्तिवाद तर्कदोषपूर्ण असल्याचे जाहीरपणे टीका करण्याचे &quot;विचित्र पाऊल&quot; उचलले. &lt;ref name=&quot;ihe&quot;&gt;{{Cite magazine|last=Jaschik|first=Scott|date=February 24, 2014|title=Professor Who Defends Segregation|url=http://www.insidehighered.com/news/2014/02/24/loyola-new-orleans-discusses-professor-who-defends-segregation|magazine=Inside Higher Education|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407144922/https://www.insidehighered.com/news/2014/02/24/loyola-new-orleans-discusses-professor-who-defends-segregation|archive-date=April 7, 2020}}&lt;/ref&gt; खटल्याच्या तडजोडीचा भाग म्हणून, न्यू यॉर्क टाइम्सने लेखात खालील संपादकीय टीप जोडण्यास सहमती दर्शवली: &quot;या लेखाच्या पूर्वीच्या आवृत्तीत वॉल्टर ब्लॉक यांच्या गुलामगिरीवरील मतांचा चुकीचा उल्लेख करण्यात आला होता. श्री. ब्लॉक यांनी गुलामांचे दैनंदिन जीवन 'फारसे वाईट नव्हते' असे म्हटले असले तरी, ते गुलामगिरीला विरोध करतात कारण ती अनैच्छिक आहे आणि त्यांच्या मते नुकसान भरपाई दिली पाहिजे.&quot; &lt;ref&gt; https://www.nytimes.com/2014/01/26/us/politics/rand-pauls-mixed-inheritance.html&lt;/ref&gt;

=== कृष्णवर्णीय आणि महिलांमधील वेतनातील तफावत ===
बाल्टिमोरच्या लोयोला कॉलेजच्या अर्थशास्त्र विभागाच्या ॲडम स्मिथ समाजाच्या आमंत्रणावरून सादर केलेल्या &quot;सामाजिक न्यायाच्या राजकारण आणि अर्थशास्त्रातील अन्याय&quot; नावाच्या २००८ च्या व्याख्यानात ब्लॉक म्हणाले की &quot;कृष्णवर्णीय आणि महिला&quot; यांना श्वेतवर्णीयांपेक्षा कमी पगार दिला जातो कारण ते &quot;कमी उत्पादक&quot; आहेत. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite magazine|last=Guess|first=Andy|date=November 19, 2008|title=When Austrian Economics and Jesuit Theology Don't Mix|url=http://www.insidehighered.com/news/2008/11/19/loyola|magazine=[[Inside Higher Education]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220151811/http://www.insidehighered.com/news/2008/11/19/loyola|archive-date=2008-12-20}}&lt;/ref&gt;

व्याख्यानात, ब्लॉकने महिलांविषयीच्या आपल्या मतांचा बचाव करत म्हटले की, तरुण आणि अविवाहित महिलांमध्ये उत्पन्नाची तफावत जवळजवळ नाहीच. एका उपस्थिताने कृष्णवर्णीय आणि श्वेतवर्णीय यांच्या उत्पादकतेतील फरक स्पष्ट करण्यासाठी सांगितले असता, ते म्हणाले की एक अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून ते ही तफावत स्पष्ट करण्यास पात्र नाहीत. ब्लॉकने या तफावतीचे स्पष्टीकरण देऊ शकतील असे दोन विचार मांडले: पहिला, ज्याला त्यांनी &quot;राजकीयदृष्ट्या बरोबर&quot; स्पष्टीकरण म्हटले, म्हणजेच सामाजिक-आर्थिक विषमता आणि कृष्णवर्णीयांवरील ऐतिहासिक अन्याय; दुसऱ्या विचारासाठी, ज्याला ते &quot;राजकीयदृष्ट्या अयोग्य&quot; म्हणतात, त्यांनी आर. हर्नस्टाईन आणि सी. मरे यांच्या &quot;घंटाकार वक्र(द बेल कर्व्ह)&quot; या पुस्तकाचा संदर्भ दिला. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite magazine|last=Guess|first=Andy|date=November 19, 2008|title=When Austrian Economics and Jesuit Theology Don't Mix|url=http://www.insidehighered.com/news/2008/11/19/loyola|magazine=[[Inside Higher Education]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220151811/http://www.insidehighered.com/news/2008/11/19/loyola|archive-date=2008-12-20}}&lt;/ref&gt;

=== लैंगिक अत्याचार ===
ब्लॉक असे प्रतिज्ञा मांडतात की, &quot;सचिव आणि तिच्या बॉसमध्ये होणारा लैंगिक छळ हा सार्वजनिक ठिकाणी होणाऱ्या चिमटा काढण्यासारखी जबरदस्तीची कृती नाही.&quot; ते असा दावा करतात की, असे यासाठी आहे कारण सचिव &quot;जेव्हा नोकरी स्वीकारायला तयार होते आणि विशेषतः जेव्हा ती नोकरी टिकवून ठेवायला तयार होते, तेव्हा ती नोकरीच्या सर्व बाबींना सहमती देते&quot;. ते याला &quot;पॅकेज-डील&quot;(एकत्रित सौदा) म्हणतात. ते पुढे सार्वजनिक ठिकाणी होणाऱ्या गोष्टींपेक्षा हे वेगळे ठरवतात, कारण ती ठिकाणे खाजगी मालकीची नसतात आणि म्हणूनच, ते ज्याला &quot;पॅकेज-डील&quot; म्हणतात, त्याला कोणतीही सहमती असू शकत नाही, आणि चिमटा काढणारी व्यक्ती ही खाजगी मालक नसते. ते असा युक्तिवाद करतात की, &quot;जर खाजगी ठिकाणी चिमटा काढणे आणि लैंगिक छळ बेकायदेशीर ठरवले गेले, तर जे लोक स्वेच्छेने अशा गोष्टींमध्ये सहभागी होऊ इच्छितात, त्यांच्या अधिकारांचे उल्लंघन होते.&quot; ब्लॉक असा युक्तिवाद करतात की खाजगी ठिकाणी अशा कृत्याच्या &quot;ऐच्छिक&quot; स्वरूपाचा पुरावा हा आहे की &quot;धोक्यात असलेल्या व्यक्तीचा&quot; (पीडित महिलेचा) &quot;प्रश्नातील खाजगी जागेवर कोणताही हक्क नसतो [...] जर ती ज्या ठिकाणी तिचा विनयभंग होतो त्या ठिकाणी जाणे किंवा काम करत राहते, तर ते केवळ ऐच्छिकच असू शकते.&quot; &lt;ref name=&quot;women&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=September 1975|title=On The Women's Liberation, or the Male Chauvinist Pig as Hero|journal=[[The Libertarian Forum]]|volume=8|pages=5–8, at p. 6}} Republished in {{स्रोत पुस्तक|url=https://cdn.mises.org/Libertarian%20Forum_Volume_1.pdf#page=624|title=The Complete Libertarian Forum (1969–1984) Volume 1: 1969–1975|date=2006|publisher=Ludwig von Mises Institute|isbn=978-1-933550-02-2|editor-last=Rothbard|editor-first=Murray Newton|publication-place=Auburn, Alabama|pages=601–604, at p. 602|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211202355/https://cdn.mises.org/Libertarian%20Forum_Volume_1.pdf#page=624|archive-date=2019-12-11}}&lt;/ref&gt;

=== महामार्ग खाजगीकरण ===
ब्लॉक म्हणतात की रस्ते आणि महामार्गांचे सरकारी व्यवस्थापन केवळ अकार्यक्षमच नाही, तर प्राणघातक देखील आहे. ते म्हणतात की &quot;रस्ते समाजवाद&quot; अमेरिकेत दरवर्षी ३५,०००+ लोकांना मारतो. जरी बरेच लोक महामार्गावरील मृत्यूंसाठी मद्यपान, असुरक्षित वाहने किंवा अतिवेगाला दोष देत असले तरी, ब्लॉक हा दोष महामार्ग प्रणालीचे व्यवस्थापन करणाऱ्या सरकारी अधिकाऱ्यांवर टाकतात. &quot;हे शक्य आहे की वेग आणि मद्यपान सुरक्षित वाहन चालवण्यास हानिकारक आहेत; परंतु सुरक्षिततेच्या या पैलूंबाबत योग्य मानके राखली जात आहेत याची खात्री करणे हे रस्ता व्यवस्थापकाचे काम आहे. जर एखाद्या खाजगी, बहुमजली पार्किंग लॉटमध्ये, किंवा शॉपिंग मॉलमध्ये, किंवा दुकानाच्या गल्ल्यांमध्ये असुरक्षित परिस्थिती असेल, तर संबंधित मालकाला जबाबदार धरले जाते.&quot; &lt;ref&gt;{{Cite report|url=http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/The%20Privatization%20of%20Roads%20and%20Highways.pdf|title=The Privatization of Roads and Highways: Human and Economic Factors|last=Block|first=Walter|date=2009|publisher=The Mises Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216184313/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/The%20Privatization%20of%20Roads%20and%20Highways.pdf|archive-date=December 16, 2014}}&lt;/ref&gt;

=== सरकारी कर्मचाऱ्यांची शिक्षा ===
ब्लॉकने &quot;राज्यवादी, सरकारी किंवा इतर गुंडगिरीच्या कारवायांमध्ये&quot; गुंतलेल्यांना [[शिक्षा|शिक्षा देण्याबद्दल]] लिहिले आहे. ते असे म्हणतात की &quot;सर्व सरकारी कर्मचारी मानवतेविरुद्धच्या गुन्ह्यासाठी दोषी आहेत असे गृहीत धरले पाहिजे,&quot; तरीही ते नमूद करतात की हे गृहीतक अनेक प्रकरणांमध्ये खोडून काढले जाऊ शकते, जसे की अमेरिकन काँग्रेसमन आणि मिसेस इन्स्टिट्यूटचे वरिष्ठ फेलो [[रॉन पॉल]] यांच्या बाबतीत. ब्लॉक अधिग्रहणाधिकाराद्वारे घेतलेल्या जमिनीची परतफेड आणि सरकारी कार्यात सहकार्य करणाऱ्या राजकारणी, आयआरएस कर्मचारी आणि इतरांविरुद्ध संभाव्य सूड यांसारख्या मुद्द्यांची तपासणी करतात. ते अशा वैधांचे वर्णन करतात ज्यानुसार स्वातंत्र्यवादी &quot; न्युरेमबर्ग खटले &quot; चालवले जातील. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2011|title=Toward a Libertarian Theory of Guilt and Punishment for the Crime of Statism|url=https://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_33.pdf|journal=Journal of Libertarian Studies|volume=22|pages=665|archive-url=https://web.archive.org/web/20130911030610/http://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_33.pdf|archive-date=September 11, 2013}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2009|title=Libertarian Punishment Theory: Working for, and Donating to, the State|url=https://mises.org/document/3974/|journal=Libertarian Papers|volume=1|pages=1–31|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914004054/https://mises.org/document/3974/|archive-date=September 14, 2014}}&lt;/ref&gt;

=== निष्कासनवाद (गर्भपाताच्या बाबतीत) ===
ब्लॉकच्या नैतिक सिद्धांतानुसार, गर्भपाताला संकल्पनात्मकदृष्ट्या गर्भाशयातून [[गर्भावस्था|गर्भावस्थेला]] बाहेर काढणे आणि गर्भावस्थेला मारणे या दोन कृतींमध्ये विभागले पाहिजे. अतिक्रमण आणि [[हत्या|हत्येविरुद्धच्या]] स्वातंत्र्यवादी भूमिकेवर आधारित, ब्लॉक पहिल्या कृतीच्या अधिकाराचे समर्थन करतो, पण, काही विशिष्ट परिस्थिती सोडून, दुसऱ्या कृतीच्या अधिकाराचे नाही. ब्लॉकचा विश्वास आहे की जर गर्भ गर्भाशयाच्या बाहेर जगू शकत नसेल, किंवा महिलेने जगाला गर्भाच्या संरक्षणाचा अधिकार सोडून दिल्याचे जाहीर केले असेल आणि इतर कोणीही गर्भाची काळजी घेण्याची तयारी दाखवून तो अधिकार &quot; गृहनिर्माणित &quot; केले नसेल, तर महिला कायदेशीररित्या गर्भपात करू शकते. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|last2=Whitehead|first2=Roy|date=2005|title=Compromising the uncompromisable: A private property rights approach to resolving the abortion controversy|url=http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/publications/block-whitehead_abortion-2005.pdf|journal=Appalachian Journal of Law|volume=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016080039/http://www.walterblock.com/wp-content/uploads/publications/block-whitehead_abortion-2005.pdf|archive-date=October 16, 2022}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
{{जर्नल स्रोत|last=Wisniewski|first=Jakub Bozydar|date=2010|title=A Critique of Block on Abortion and Child Abandonment|url=http://libertarianpapers.org/articles/2010/lp-2-16.pdf|journal=Libertarian Papers|publisher=[[Ludwig Von Mises Institute]]|volume=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016080040/http://libertarianpapers.org/articles/2010/lp-2-16.pdf|archive-date=October 16, 2022}}&lt;/ref&gt;

मूळ पेशी संशोधन म्हणजे हत्या आहे असे मानणारे आणि त्याचे समर्थन करणारे यांच्यात तडजोड कशी साधायची यावरही त्यांनी लिहिले आहे. फलित अंड्यांनाही मानवाधिकार असतात आणि संशोधक व ती अंडी दत्तक घेऊ इच्छिणाऱ्यांमधील स्पर्धा हे संबंधित मुद्दे आहेत, या त्यांच्या गृहीतकाला ते खाजगी मालमत्ता अधिकारांचा स्वातंत्र्यवादी सिद्धांत लागू करतात. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2010|title=A Libertarian Perspective on the Stem Cell Debate: Compromising the Uncompromisible|journal=Journal of Medicine and Philosophy|volume=35|issue=4|pages=429–448|doi=10.1093/jmp/jhq033|pmid=20624766}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2010|title=Objections to the Libertarian Stem Cell Compromise|url=http://libertarianpapers.org/articles/2010/lp-2-34.pdf|journal=Libertarian Papers|volume=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305024719/http://libertarianpapers.org/articles/2010/lp-2-34.pdf|archive-date=March 5, 2012}}&lt;/ref&gt;

=== गृहनिर्माण ===

==== ब्लॉकी तरतूद ====
ब्लॉक असे म्हाणतात की जर मालमत्ता इतरांना वापरण्यास &quot;आवश्यक&quot; असेल, मालकी नसलेल्या मालमत्तेपर्यंत पोहोचण्यास, तर त्यांना त्यावर सुलभता अधिकार मिळतो आणि त्यांनी त्याची तुलना अशा व्यक्तीशी केली आहे जी मुलाला खायला न घालता त्याची हत्या करते . &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/wire/blockean-proviso|title=The Blockean Proviso|last=Kinsella|first=Stephan|date=September 11, 2007|website=Mises Wire|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210314170432/https://mises.org/wire/blockean-proviso|archive-date=March 14, 2021|access-date=August 7, 2021}}&lt;/ref&gt; ते डोनटच्या जमीन असलेल्या अशा व्यक्तीचे उदाहरण देतात, जो कोणालाही आपल्या जमिनीच्या मध्यभागी येऊ देत नाही आणि हे गृहनिर्माणाच्या सिद्धांताशी विसंगत आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://libertarianpapers.org/wp-content/uploads/2017/05/post/2017/05/lp-9-1-6.pdf|title=The Blockian Proviso and Rationality of Property Rights|last=Dominiak|first=Lukasz|date=2017|website=Libertarian Papers}}&lt;/ref&gt;


&quot;समजा एक बागेल (किंवा डोनट) आहे, ज्याला मध्ये एक छिद्र आहे. मध्यभागी असलेल्या या छिद्राला 'A', स्वतः बागेलला 'B' आणि बागेलच्या बाहेरच्या परिसराला 'C' असे नाव द्या. समजा 'Mr. B' नावाच्या व्यक्तीने 'B' द्वारे दर्शविलेल्या जमिनीवर गृहनिर्माणित केला आहे. या 'B' भूप्रदेशाच्या खालून बोगदा खोदणे, त्यावर पूल बांधणे किंवा उडणे या सर्व शक्यता सोडून समजा. अशा स्थितीत, 'Mr. B' कडे 'A' क्षेत्राचे नियंत्रण येते, तरीही त्याने 'A' या जमिनीवर ताबा मिळवण्यास बोटही हलवलेली नाही. हो, सध्या 'Mr. B' 'A' चा मालक नाही. पण, आपल्या गृहितकांनुसार, तो जेव्हा हवे तेव्हा या क्षेत्रावर ताबा मिळवू शकतो. 'Mr. B ला 'A' च्या इतर सर्व संभाव्य दावेदारांच्या तुलनेत एक अनुचित फायदा मिळाला आहे. हे दावेदार आता 'C' प्रदेशात राहत आहेत आणि 'Mr. B' च्या मालमत्तेवर (B वर) अतिक्रमण केल्याशिवाय ते 'A' पर्यंत पोहोचू शकत नाहीत. हे गृहनिर्माणाच्या तर्काशी विसंगत आहे, असे माझे मत आहे.&quot;

ब्लॉकशी असहमत असलेल्या स्टीफन किन्सेला यांनी लॉकी तरतूदवरून ब्लॉकी तरतूद हे नाव ठेवले . तेव्हापासून याला ब्लॉकी तरतूद म्हटले गेले आहे. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://repozytorium.uni.wroc.pl/Content/94352/PDF/03_Block_W_E_Butt_J_A_Forestalling_Positive_Obligations_and_the_Lockean_and_Blockian_Provisos_Rejoinder_to_Stephan_Kinsella.pdf|title=Forestalling, Positive Obligations and the Lockean and Blockean Provisos: Rejoinder to Stephan Kinsella*|last=Block|first=Walter E.|last2=Butt|first2=Joseph A.|date=2016|website=Ekonomia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807082625/https://repozytorium.uni.wroc.pl/Content/94352/PDF/03_Block_W_E_Butt_J_A_Forestalling_Positive_Obligations_and_the_Lockean_and_Blockian_Provisos_Rejoinder_to_Stephan_Kinsella.pdf|archive-date=August 7, 2021|access-date=August 7, 2021}}&lt;/ref&gt;

==== नकारात्मक गृहनिर्माण ====
ब्लॉकने असा सिद्धांत मांडला आहे की, स्वसंरक्षण करणारी व्यक्ती आक्रमणकर्त्याने वापरलेल्या मानवी ढाल किंवा ओलिसाला इजा पोहोचवू शकते का. ब्लॉकच्या मते हे वैध आहे कारण मानवी ढाल ही आक्रमणकर्त्याची पहिली बळी असते आणि त्यामुळे, तिला तिचे दुःख बचाव करणाऱ्या व्यक्तीपर्यंत, म्हणजेच आक्रमणकर्त्याच्या इच्छित दुसऱ्या बळीपर्यंत, पोहोचवण्याची परवानगी नाही. ब्लॉक याला &quot;नकारात्मक गृहनिर्माण सिद्धांत&quot; संबोधतात. &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Jakobsson|first=Carl|date=2010|title=The Negative Homesteading Theory: Rejoinder to Walter Block on Human Body Shields|url=https://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_6.pdf|journal=Journal of Libertarian Studies|volume=22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130910233301/http://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_6.pdf|archive-date=September 10, 2013}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Block|first=Walter|date=2011|title=The Human Body Shield|url=https://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_30.pdf|journal=Journal of Libertarian Studies|volume=22|pages=625–630|archive-url=https://web.archive.org/web/20130910232417/http://mises.org/journals/jls/22_1/22_1_30.pdf|archive-date=September 10, 2013}}&lt;/ref&gt;

=== परराष्ट्र धोरण ===
२०१४ मध्ये ब्लॉक यांनी अहस्तक्षेपवादी परराष्ट्र धोरणाचे समर्थन केले. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/library/toward-libertarian-society|title=Toward a Libertarian Society|date=2014-06-06|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021195305/https://mises.org/library/toward-libertarian-society|archive-date=October 21, 2020|access-date=March 30, 2017}}&lt;/ref&gt; २०१७ मध्ये ''LewRockwell.com'' वर, त्यांनी अध्यक्षपदाचे उमेदवार [[रॉन पॉल]] आणि परराष्ट्र धोरणावरील रँडी बार्नेट यांच्या ''[[वॉल स्ट्रीट जर्नल|वॉल स्ट्रीट जर्नलच्या]]'' संपादकीयावर टीका केली. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lewrockwell.com/2007/07/walter-e-block/libertarianism-vs-war/|title=Libertarianism vs. War|website=LewRockwell|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407144917/https://www.lewrockwell.com/2007/07/walter-e-block/libertarianism-vs-war/|archive-date=April 7, 2020|access-date=March 30, 2017}}&lt;/ref&gt;

किमान २०२३ पासून, ब्लॉकच्या मते हमासविरुद्धच्या लढाईत इस्राएलला पश्चिमेकडून संपूर्ण आणि निर्बंधरहित पाठिंबा मिळण्याचा अधिकार आहे. &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://walterblock.substack.com/p/the-moral-duty-to-destroy-hamas|title=The Moral Duty to Destroy Hamas|last=Block|first=Walter|date=2023-10-12|website=Walter’s Newsletter|access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;

१३ एप्रिल, २०२६ रोजी ब्लॉकने जेम्स डेलमोर यांच्यासोबत लिहिलेल्या एका लेखात [[२०२६ इस्रायल-अमेरिकेचा इराणवर हल्ला|इराणविरुद्धच्या अमेरिकेच्या युद्धाला]] आपला पाठिंबा दिल. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.washingtonexaminer.com/restoring-america/courage-strength-optimism/4524738/libertarian-case-trump-iran-war-persians-have-natural-rights/|title=The libertarian case for Trump's Iran war: Persians have natural rights, too|last=Block|first=James Delmore and Walter E.|date=2026-04-13|website=Washington Examiner|language=en-US|access-date=2026-04-20}}&lt;/ref&gt;

=== इस्राएल-फिलिस्तीन संघर्ष ===
ब्लॉकचा विश्वास आहे की &quot;इस्राएलने २००५ मध्ये गाझामधून आपल्याच लोकांना हाकलून दिले जेणेकरून फिलिस्तीन अरब त्यांचे स्वतःचे राज्य उभारण्यास सुरुवात करू शकल्यामुळे. त्याऐवजी त्यांनी हमास निवडले.&quot;, म्हणून इस्राएलला पश्चिमेकडून &quot;संपूर्ण, निर्बंधरहित समर्थनाची&quot; गरज आहे. ब्लॉक असे म्हणतात की &quot;आपल्या शेजारी राहणाऱ्या या दुष्ट शक्तीला मुळापासून उखडून टाकण्यास जे काही आवश्यक आहे ते करण्याचा इस्राएलला अधिकार आहे.&quot; आणि &quot;अर्थात, इस्राएलच्या संपूर्ण, एकूण आणि निर्णायक विजयाला पाठिंबा देणे आवश्यक आहे. जर याचा अर्थ प्रचंड, अभूतपूर्व लष्करी शक्तीचा वापर करणे असेल, असो. कोणत्याही नागरिकांच्या जीवितहानीसाठी हमास जबाबदार आहे आणि राहील. कार्यकारणभाव. त्यांनी स्वतःचा विनाश आणि त्याचे परिणाम स्वतःच निर्माण केले.&quot;. &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://walterblock.substack.com/p/the-moral-duty-to-destroy-hamas|title=The Moral Duty to Destroy Hamas|last=Block|first=Walter|date=2023-10-12|website=Walter’s Newsletter|access-date=2026-04-19}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFBlock2023&quot;&gt;Block, Walter (October 12, 2023). [https://walterblock.substack.com/p/the-moral-duty-to-destroy-hamas &quot;The Moral Duty to Destroy Hamas&quot;]. ''Walter’s Newsletter''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;April 19,&lt;/span&gt; 2026&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

=== ''असमर्थनीयसाठी समर्थन'' ===
त्यांच्या &quot;असमर्थनीयसाठी समर्थन(डिफेंडिंग दी अंडिफेंडबल)&quot; या पुस्तकात, ब्लॉक अशा लोकांबद्दल बोलतात ज्यांना &quot;सर्वसाधारणपणे खलनायक मानले जाते, आणि ते करत असलेली कार्ये हानिकारक असतात&quot;, &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|title=Defending the Undefendable|website=library.freecapitalists.org|page=xiii|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|archive-date=2014-12-16|access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt; जसे की दलाल, झोपडपट्टी मालक, सैडिस्ट, वेश्या, पुरुषप्रधानतावादी, ड्रग विक्रेते, ब्लॅकमेलर, तिकीट काळाबाजार करणारे, सट्टेबाज, भ्रष्ट पोलीस, कचरा टाकणारे, उधळपट्टी करणारे, बदनामी करणारे, नफेखोर, मध्यस्थ, संपफोड्या आणि बालमजुरी करणारे, आणि असे म्हणतात की:&lt;blockquote&gt;१. त्यांनी हिंसक स्वरूपाचा कोणताही गैरप्रकार केलेला नाही;

 २. जवळजवळ प्रत्येक बाबतीत, त्यांच्यामुळे समाजाला खरेतर फायदाच लाभतो;

 3. जर आपण त्यांच्या कारवायांवर बंदी घातली तर ते आपलेच नुकसान आहे &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|title=Defending the Undefendable|website=library.freecapitalists.org|page=xiii|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|archive-date=2014-12-16|access-date=2026-04-19}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf &quot;Defending the Undefendable&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. ''library.freecapitalists.org''. p.&amp;nbsp;xiii. Archived from [http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf the original] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt; on December 16, 2014&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;April 19,&lt;/span&gt; 2026&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;अराजक भांडवलवादी अर्थशास्त्रज्ञ [[मरे रॉथबार्ड]] यांना असे वाटले की, सीमान्त परिस्थितींवर भर देऊन, ''असमर्थनीयसाठी समर्थन'' हे पुस्तक &quot;अधिक प्रतिष्ठित उद्योग आणि उपक्रमांवरील हजारो गंभीर ग्रंथांपेक्षा [[मुक्त बाजार|मुक्त बाजाराची]] कार्यक्षमता आणि नैतिकता अधिक चांगल्या प्रकारे सिद्ध करते. अत्यंत टोकाच्या प्रकरणांची चाचणी करून आणि ती सिद्ध करून, ते या सिद्धांताचे अधिक स्पष्टीकरण देतात आणि त्याला समर्थन देतात.&quot;, आणि त्यांनी संबंधित भूमिका साकारणाऱ्यांना &quot;नायक&quot; संबोधले. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|title=Defending the Undefendable|website=library.freecapitalists.org|pages=ix, x, xi|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf|archive-date=2014-12-16|access-date=2026-04-20}}&lt;/ref&gt;

=== संमतीचे वय ===
''वस्तुनिष्ठवाद विरुद्ध स्वातंत्र्यवाद; पीटर श्वार्ट्झ यांच्यासाठी उत्तर (लिबरटेरिअनिझम व्हर्सेस ऑब्जेक्टिव्हिझम; अ रिस्पॉन्स टू पीटर श्वार्ट्झ)'' या लेखात वॉल्टर ब्लॉक म्हणतात की, ते [[मरे रॉथबार्ड]] यांच्या या विचाराशी सहमत आहेत की, एखादी व्यक्ती विशिष्ट वयात प्रौढ होत नाही, तर जेव्हा ती घर सोडून स्वतःच्या पायावर उभी राहते (म्हणजेच 'होमेस्टिंग' करते), तेव्हा ती प्रौढ होते. अशी व्यक्ती, जरी ती १८ वर्षांपेक्षा कमी वयाची असली तरी, इतर कोणत्याही कायदेशीर प्रौढ व्यक्तीसोबत लैंगिक संबंधांना संमती देण्याचा हक्कदार असते आणि याउलटही. &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://reasonpapers.com/pdf/26/rp_26_4.pdf|title=Libertarianism vs Objectivism; A Response to Peter Schwartz|pages=57, 58}}&lt;/ref&gt;

त्याच मजकुरात ब्लॉक असे म्हणतात की, जेव्हा कायदेशीर प्रौढ नसलेला अल्पवयीन मुलगा आपले जीवन जगण्यास मदत म्हणून प्रौढ व्यक्तीसोबत लैंगिक संबंध ठेवू शकतो, तेव्हा या नियमाला एक अपवाद असू शकतो.&lt;blockquote&gt;समजा, उपासमारीची परिस्थिती आहे आणि चार वर्षांच्या मुलाच्या (जो प्रौढ नाही आहे) पालकाकडे त्याला खाऊ-पिऊ घालायला पुरेसे पैसे नाहीत. एक श्रीमंत NAMBLA माणूस त्या पालकाला, जर त्याने मुलासोबत लैंगिक संबंध ठेवण्यास संमती दिली तर, स्वतःला आणि आपल्या कुटुंबाला जिवंत ठेवण्यासाठी पुरेसे पैसे देतो. आपण पुढे असे गृहीत धरतो की, त्या चार वर्षांच्या मुलाचा जीव वाचवण्याचा हा एकमेव मार्ग आहे. त्या पालकाने ही ऑफर स्वीकारणे हा बाल अत्याचाराचा गुन्हा ठरेल का? स्वातंत्र्यवादी दृष्टिकोनातून नाही.&lt;/blockquote&gt;ब्लॉकच्या मते, जो पालक अशा टोकाच्या उपायांनी आपल्या मुलाला जिवंत ठेवू शकला असता, पण त्याच्या मृत्यूला संमती देतो, तोच खरा शोषक असेल. &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://reasonpapers.com/pdf/26/rp_26_4.pdf|title=Libertarianism vs Objectivism; A Response to Peter Schwartz|pages=57, 58}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://reasonpapers.com/pdf/26/rp_26_4.pdf &quot;Libertarianism vs Objectivism; A Response to Peter Schwartz&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. pp.&amp;nbsp;57, 58.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== प्रकाशने ==

=== लेखक म्हणून ===

* ''[https://web.archive.org/web/20141216184103/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Defending%20the%20Undefendable.pdf असमर्थनीय गोष्टींचे रक्षण]'' (१९७६; दहा परदेशी भाषांमध्ये अनुवादित. &lt;ref name=&quot;Facultypage&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|title=Walter Block faculty page|website=[[Loyola University New Orleans]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block|archive-date=November 23, 2013|access-date=July 31, 2013}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20131123011315/http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block &quot;Walter Block faculty page&quot;]. ''[[Loyola University New Orleans]]''. Archived from [http://www.business.loyno.edu/bio/walter-block the original] on November 23, 2013&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;July 31,&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ) 
* ''संयुक्त संस्थान अन्वेषण अधिनियम (१९८२) मध्ये सुधारणा करण्यासाठीच्या आराखडा दस्तऐवजाला दिलेला प्रतिसाद''
* ''अर्थशास्त्र आणि कॅनेडियन बिशपांवर लक्ष केंद्रित करणे'' (१९८३)
* ''रोजगार समानतेवर लक्ष केंद्रित करणे: रोजगारातील समानतेवरील अबेला रॉयल कमिशनचे टीकात्मक परीक्षण'' ( मायकल ए. वॉकर यांच्यासोबत; १९८५)
* ''अमेरिकेचे बिशप आणि त्यांचे टीकाकार: एक आर्थिक आणि नैतिक दृष्टिकोन'' (१९८६). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0889750852|&lt;bdi&gt;९७८-०८८९७५०८५२&lt;/bdi&gt;]] . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&amp;nbsp;[[oclc:15348791|१५३४८७९१]]
* ''आर्थिक विचारांचा शब्दकोश'' (मायकल ए. वॉकर यांच्यासोबत; १९८८)  . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&amp;nbsp;[[oclc:246846272|२४६८४६२७२]]
* ''जगाचे आर्थिक स्वातंत्र्य, १९७५-१९९५'' (जेम्स ग्वार्टनी, रॉबर्ट लॉसन यांच्यासह; १९९६)
* ''मुक्त बाजारपेठेच्या दृष्टिकोनातून श्रम अर्थशास्त्र: अकार्यक्षम लोकांना रोजगार देणे'' (२००८). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-9812705686|&lt;bdi&gt;९७८-९८१२७०५६८६&lt;/bdi&gt;]] . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&amp;nbsp;[[oclc:169873717|१६९८७३७१७]]
* ''[https://web.archive.org/web/20141216184313/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/The%20Privatization%20of%20Roads%20and%20Highways.pdf रस्ते आणि महामार्गांचे खाजगीकरण: मानवी आणि आर्थिक घटक]'' (२००९). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0773458413|&lt;bdi&gt;९७८-०७७३४५८४१३&lt;/bdi&gt;]] . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&amp;nbsp;[[oclc:64487353|६४४८७३५३]]
* ''उच्च शिक्षणातील भिन्न जागतिक दृष्टिकोन: दोन विद्वान न्याय शिक्षणाबद्दल सहकार्याने युक्तिवाद करतात'' (२०१०) 
* ''[https://web.archive.org/web/20141216191125/http://library.freecapitalists.org/books/Walter%20Block/Building%20Blocks%20for%20Liberty.pdf स्वातंत्र्याचे आधारस्तंभ]'' (२०१०). लुडविग फॉन मिसेस इन्स्टिट्यूट,  . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&amp;nbsp;[[oclc:717747069|७१७७४७०६९]]
* 
* ''रॉन पॉल आणि स्वातंत्र्याला होकार'' (२०१२). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-4871873239|&lt;bdi&gt;९७८-४८७१८७३२३९&lt;/bdi&gt;]] . [[OCLC (identifier)|ओसीएलसी]]&amp;nbsp;[[oclc:810904922|८१०९०४९२२]]
* ''असमर्थितांचे रक्षण भाग २'' (२०१३). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1908089373|&lt;bdi&gt;९७८-१९०८०८९३७३&lt;/bdi&gt;]] .
* ''जल भांडवलशाही: महासागर, नद्या, तलाव आणि भूजल साठ्यांच्या खाजगीकरणाची बाजू'' (२०१६). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1498518826|&lt;bdi&gt;९७८-१४९८५१८८२६&lt;/bdi&gt;]] .
* ''अवकाश भांडवलशाही: मानव ग्रह, चंद्र आणि लघुग्रहांवर वसाहती कशा स्थापन करतील'' (२०१८). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-3319746500|&lt;bdi&gt;९७८-३३१९७४६५००&lt;/bdi&gt;]] .
* ''इस्रायलसाठीचा अभिजात उदारमतवादी युक्तिवाद'' (२०२१) (ॲलन जी. फुटरमन यांच्यासोबत). [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9789811639531|&lt;bdi&gt;९७८९८११६३९५३१&lt;/bdi&gt;]] .

=== संपादक म्हणून ===

* ''क्षेत्रनियोजन: त्याचा खर्च आणि १९८० च्या दशकातील प्रासंगिकता'' (संपादित; १९८०)
* ''भाडे नियंत्रण: गैरसमज आणि वास्तव'' (एडगर ओल्सेन यांच्यासोबत संपादित; १९८१)
* ''भेदभाव, सकारात्मक कृती आणि समान संधी'' ( मायकल ए. वॉकर यांच्यासोबत संपादित; १९८२)
* ''कर आकारणी: एक आंतरराष्ट्रीय दृष्टिकोन'' ( मायकल ए. वॉकर यांच्यासोबत संपादित; १९८४)
* ''अर्थशास्त्र आणि पर्यावरण: एक समन्वय'' (संपादित; १९८५; पोर्तुगीजमध्ये अनुवादित १९९२) 
* ''बाजाराची नैतिकता: धार्मिक आणि आर्थिक दृष्टिकोन'' ( जेफ्री ब्रेनन, केनेथ एल्झिंगा यांच्यासोबत संपादित; १९८५)
* ''धर्मशास्त्र, तिसऱ्या जगाचा विकास आणि आर्थिक न्याय'' ( डोनाल्ड शॉ यांच्यासोबत संपादित; १९८५)
* ''प्रतिक्रिया: नवीन संयुक्त कंपन्या तपास कायदा'' (संपादित; १९८६)
* ''धर्म, अर्थशास्त्र आणि सामाजिक विचार'' ( इर्विंग हेक्सहॅम यांच्यासोबत संपादित; १९८६)
* ''[https://www.mises.org/books/maneconomyliberty.pdf माणूस, अर्थव्यवस्था आणि स्वातंत्र्य: मरे एन. रॉथबार्ड यांच्या सन्मानार्थ निबंध]'' ( ल्यू रॉकवेल यांच्यासोबत संपादित; १९८८)
* ''बंधने तोडणे; निर्नियमनाचे अर्थशास्त्र: अमेरिका आणि कॅनडाच्या अनुभवांची तुलना'' (जॉर्ज लर्मर यांच्यासोबत संपादित; १९९१)
* ''आर्थिक स्वातंत्र्य: मापनाच्या सिद्धांताकडे'' (संपादित; १९९१)
* ''स्वातंत्र्यवादी आत्मचरित्रे'' (संपादित; लवकरच प्रकाशित होणार)

== नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:अमेरिकन अर्थशास्त्रज्ञ]]
[[वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>bw1n22u511111f6spb5atq7l9l2tmhf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कृतीशास्त्र</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380756</id>
    <revision>
      <id>2690476</id>
      <timestamp>2026-06-21T20:02:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1359202559|Praxeology]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2690476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16001" sha1="tjyrblftznd2jlzh3fcbmkf8f56k8ll" xml:space="preserve">
[[तत्त्वज्ञान|तत्त्वज्ञानात]], '''कृतीशास्त्र''' हा मानवी कृतीचा सिद्धांत आहे, जो या कल्पनेवर आधारित आहे की मनुष्य प्रतिक्षिप्त वर्तन आणि इतर अहेतुपूर्ण वर्तनाच्या (प्रतिक्रिया, क्रिया/कृती''विरुद्ध'') विपरीत, हेतुपूर्ण वर्तनात गुंतलेला असतो.

== ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्र ==
लुडविग फॉन मिसेस यांच्या परंपरेतील [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्र]] आपल्या आर्थिक सिद्धांतांच्या विकासात कृतीशास्त्रावर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असते. &lt;ref name=&quot;rothmeth&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=The Foundations of Modern Austrian Economics|last=Rothbard|first=Murray N.|date=1976|pages=19–39|chapter=Praxeology: The Methodology of Austrian Economics|chapter-url=https://mises.org/library/praxeology-methodology-austrian-economics}}&lt;/ref&gt; मिसेसच्या अर्थशास्त्राला कृतीशास्त्राची एक उपशाखा मानलेले जाते. &lt;ref name=&quot;Misestandh&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Theory and History|last=Mises|first=Ludwig von|date=1957|pages=[https://archive.org/details/theoryhistoryint0000vonm/page/272 272]|chapter=Psychology and Thymology|chapter-url=https://archive.org/details/theoryhistoryint0000vonm}}&lt;/ref&gt; ऑस्ट्रियन संप्रदायाचे अर्थशास्त्रज्ञ, मिसेस यांचे अनुसरण करून, आर्थिक तत्त्वे निश्चित करण्यास अनुभवजन्य अभ्यासाऐवजी कृतीशास्त्र आणि निगमन वापरतात. या सिद्धांतकारांनुसार, कृती स्वयंसिद्धाला प्रारंभ मानून, मानवी वर्तनाबद्दल असे निष्कर्ष काढणे शक्य आहे जे वस्तुनिष्ठ आणि सार्वत्रिक दोन्ही आहेत. उदा., मानव निवडीच्या कृतींमध्ये गुंतलेला असतो या कल्पनेचा अर्थ असा होतो की त्यांच्या काही पसंती असतात, आणि हे हेतुपुरस्सर वर्तन करणाऱ्या प्रत्येकासाठी खरे असले पाहिजे. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Human Action|last=Mises|first=Ludwig|publisher=Liberty Fund|year=2011|isbn=978-1-61487-026-5|edition=4th (Kindle)|location=Indianapolis|publication-date=2011|pages=chapter 1, paragraph 6|language=English}}&lt;/ref&gt;

कृतीशास्त्रचे समर्थक असेही प्रतिज्ञा मांडतात की ते नीतिशास्त्रासाठी अंतर्दृष्टी प्रदान करते. &lt;ref&gt;Rothbard, Murray N. &quot;Praxeology, value judgments, and public policy.&quot; ''The Foundations of Modern Austrian Economics'' (1976): 89–114.&lt;/ref&gt;

=== उपविभाग ===
१९५१ मध्ये, [[मरे रॉथबार्ड]] यांनी कृतीशास्त्राच्या उपक्षेत्रांची विभागणी अशी केली:

: अ. एकाकी व्यक्तीचा सिद्धांत ( क्रुसोचे अर्थशास्त्र )
: आ. ऐच्छिक आंतरवैयक्तिक विनिमयाचा सिद्धांत ( विनिमयशास्त्र, किंवा बाजाराचे अर्थशास्त्र)
:: १. वस्तूविनिमय
:: २. विनिमयाच्या माध्यमासह
::: अ. [[मुक्त बाजार|निर्बंधमुक्त बाजारावर]]
::: ब. बाजारातील [[सरकार|आक्रमक हस्तक्षेपाचे]] परिणाम
::: क. बाजारपेठेच्या हिंसक निर्मूलनाचे परिणाम (समाजवाद)
: इ. [[युद्ध|युद्धाचा]] सिद्धांत – शत्रुत्वपूर्ण कारवाई
: ई. खेळांचा सिद्धांत ( खेळाचे सिद्धांत ) (उदा., [[जॉन फोन न्यूमन|फॉन न्यूमन]] आणि मॉर्गेनस्टेर्न )
: उ. अज्ञात

त्या काळी, रोथबार्ड यांनी इ, ई, आणि उ यांना खुल्या संशोधन समस्या मानले होते. &lt;ref&gt;Murray N. Rothbard. [https://www.mises.org/library/praxeology-reply-mr-schuller &quot;Praxeology: Reply to Mr. Schuller&quot;], ''[[American Economic Review]]'', December 1951, pp. 943–946.&lt;/ref&gt;

टी. एल. हल्सी ऑस्ट्रियन कृतीशास्त्रची पाचवी श्रेणी मांडतात, जिला संरचनातंत्र म्हणतात, जी मूल्यांचा व्यक्तिनिष्ठ सिद्धांत राजकारणाला लागू करते. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=The Constitution of Non-State Government: Field Guide to Texas Secession|last=Hulsey|first=T.L.|publisher=Stagirite Press|year=2026|isbn=978-1883853112|edition=2nd|publication-date=2026|page=118|language=English}}&lt;/ref&gt; संरचनातंत्र मांडते की, कोणत्याही सरकारने काही मूल्यांचा संच लागू केलाच पाहिजे हे स्वयंसिद्ध सत्य असले तरी, अशी मूल्ये सार्वत्रिकरित्या वैध असतात हे असत्य आहे: सरकार फक्त स्थानिक, सामुदायिक वैधतेची आकांक्षा बाळगू शकते, तेही अशा लहान शासनप्रणालीमध्ये, जिची मूल्ये संविधानावर आधारित सकारात्मक कायद्याने नव्हे, तर प्रथेने लागू केली जातात. स्थानिक प्रथा बदलल्याप्रमाणे प्रथागत कायदाही बदलतो, तर सकारात्मक कायद्याला त्याच्या संपूर्ण प्रशासकीय विस्तारावरील शक्तीच्या मक्तेदारीसाठी सार्वत्रिक वैधतेचा दावा करणाऱ्या घटक शासनप्रणालींना डावलावे लागते. यामुळे, सरकार एक सततची हिंसक स्पर्धा बनते, कारण प्रत्येक प्रदेश आपली मूल्ये जपण्यास सत्तेची सूत्रे मिळवण्याचा प्रयत्न करतो. सरकारची सर्वात सर्वमान्य मूलभूत कार्ये – जसे की न्यायालये, पोलीस आणि सैन्य – सुद्धा प्रत्येक गट सत्तेवर आल्यावर तीव्र वादात सापडतात. हे गट न्यायालयांचा वापर कायदेशीर लढाईसाठी, पोलिसांचा वापर विरोधकांविरुद्ध निवडक अंमलबजावणीसाठी आणि सैन्याला परदेशातील तथाकथित शत्रूंविरुद्ध परकीय साहसी कारवायांसाठी वापरणे किंवा देशांतर्गत फुटीरतावादी शासनप्रणालींना घाबरवण्यास करतात.

=== टीका ===
थॉमस मेयर असे म्हणतात की, कृतीशास्त्राच्या सिद्धांतांच्या विकासात [[प्रत्यक्षार्थवाद|प्रत्यक्षवाद]] आणि [[अनुभववाद]] नाकारल्यामुळे, ती वैज्ञानिक पद्धतीचा अस्वीकार करण्यापेक्षा कमी नाही. मेयरच्या मते, यामुळे [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्र मतवादाच्या]] पद्धती अवैध ठरतात. &lt;ref name=&quot;Mayer1998&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Mayer|first=Thomas|date=Winter 1998|title=Boettke's Austrian critique of mainstream economics: An empiricist's response|url=http://repec.dss.ucdavis.edu/files/EGjEeA8SVQ1MFG5ZVtRNhJCV/97-31.pdf|journal=Critical Review|volume=12|issue=1–2|pages=151–171|doi=10.1080/08913819808443491}}{{Subscription required}} &lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Newton1999&quot;&gt;&quot;Rules for the study of [[natural philosophy]]&quot;, {{Harvard citation no brackets|Newton|1999}}, from Book '''3''', ''The System of the World''.&lt;/ref&gt; ऑस्ट्रियन असे उत्तर देतात की अर्थशास्त्राचे वर्णन करण्यास अनुभवजन्य माहिती स्वतःच अपुरा आहे; व यामुळे अनुभवजन्य माहिती आर्थिक सिद्धांताला खरे किंवा खोटे ठरवू शकत नाही; प्रत्यक्षवाद मानवी कृतीचा अंदाज लावू शकत नाही किंवा त्याचे स्पष्टीकरण देऊ शकत नाही; आणि आर्थिक प्रश्नांसाठी प्रत्यक्षवादाच्या पद्धतशीर आवश्यकता पूर्ण करणे अशक्य आहे. &lt;ref name=&quot;EpProbs&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://mises.org/library/epistemological-problems-economics|title=Epistemological Problems of Economics|last=Mises|first=Ludwig von|date=2003|publisher=Ludwig von Mises Institute|isbn=0945466366|edition=3rd|translator-last=Reisman|translator-first=George|access-date=31 January 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;rothmeth&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=The Foundations of Modern Austrian Economics|last=Rothbard|first=Murray N.|date=1976|pages=19–39|chapter=Praxeology: The Methodology of Austrian Economics|chapter-url=https://mises.org/library/praxeology-methodology-austrian-economics}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFRothbard1976&quot;&gt;Rothbard, Murray N. (1976). [https://mises.org/library/praxeology-methodology-austrian-economics &quot;Praxeology: The Methodology of Austrian Economics&quot;]. ''The Foundations of Modern Austrian Economics''. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;19–&lt;/span&gt;39.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; विशेषतः लुडविग फॉन मिसेस यांनी सर्वसाधारणपणे सामाजिक शास्त्रांमधील अनुभववादी दृष्टिकोनांविरुद्ध वाद घातला, कारण मानवी घटना अद्वितीय आणि अपुनरावर्तनीय असतात, तर भौतिक विज्ञानातील प्रयोग आवश्यकपणे पुनरुत्पादनीय असतात. &lt;ref name=&quot;EpProbs&quot; /&gt;

तरीही, अर्थशास्त्रज्ञ अँटोनी डेव्हिस असे म्हणतात की सांख्यिकीय चाचण्या सिद्धांताच्या स्वतंत्र विकासावर आधारित असल्यामुळे, नमुना निवडीसाठी कोणत्यातरी स्वरूपातील कृतीशास्त्र आवश्यक आहे; याउलट, कृतीशास्त्र आर्थिक नमुनांचे आश्चर्यकारक तात्विक परिणाम स्पष्ट करू शकते. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cato-unbound.org/2012/09/12/antony-davies/complementary-approaches|title=Complementary Approaches|last=Davies|first=Antony|date=12 September 2012|website=Cato Unbound|access-date=27 December 2016}}&lt;/ref&gt;

अर्जेंटिनियन-कॅनेडियन तत्त्वज्ञ मारिओ बुंगे यांनी मिसेसच्या कृतीशास्त्राच्या आवृत्तीला &quot;व्यक्तिनिष्ठ उपयुक्ततेच्या महत्तमतेचे तत्त्व—अहंवादाची एक आकर्षक प्रकार याशिवाय काही नाही&quot; असे म्हणून फेटाळून लावले. &lt;ref name=&quot;Bunge&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Between Two Worlds: Memoirs of a Philosopher-Scientist|last=Bunge|first=Mario|date=2016|publisher=[[Springer-Verlag]]|isbn=978-3319292502|series=Springer Biographies|location=Berlin; New York|doi=10.1007/978-3-319-29251-9|oclc=950889848|author-link=Mario Bunge}}&lt;/ref&gt;  बुंगे, जे [[छद्म विज्ञान|छद्मविज्ञानाचे]] कट्टर टीकाकारही होते, त्यांनी असा इशारा दिला होता की, जेव्हा &quot;अत्यंत सामान्य संज्ञांमध्ये संकल्पित केले जाते आणि नीतीशास्त्र व विज्ञान या दोन्हींपासून वेगळे केले जाते, तेव्हा कृतीशास्त्राला क्वचितच काही व्यावहारिक मूल्य असते&quot;. &lt;ref name=&quot;Bunge&quot; /&gt;

== संदर्भ ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;'''संदर्भ'''&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:शैक्षणिक विद्याशाखा]]
[[वर्ग:सामाजिक शास्त्रे]]
[[वर्ग:CS1: long volume value]]</text>
      <sha1>tjyrblftznd2jlzh3fcbmkf8f56k8ll</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690477</id>
      <parentid>2690476</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T20:05:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>'कृतीशास्त्र' या संज्ञाचे अर्थ कधीकधी 'सक्रियतावाद', अर्थात 'activism', असेही असू शकते</comment>
      <origin>2690477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16053" sha1="89dvrf1c2opq0wrvzlqglcvct7tpwyl" xml:space="preserve">
{{Distinguish| सक्रियतावाद}}

[[तत्त्वज्ञान|तत्त्वज्ञानात]], '''कृतीशास्त्र''' हा मानवी कृतीचा सिद्धांत आहे, जो या कल्पनेवर आधारित आहे की मनुष्य प्रतिक्षिप्त वर्तन आणि इतर अहेतुपूर्ण वर्तनाच्या (प्रतिक्रिया, क्रिया/कृती''विरुद्ध'') विपरीत, हेतुपूर्ण वर्तनात गुंतलेला असतो.

== ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्र ==
लुडविग फॉन मिसेस यांच्या परंपरेतील [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्र]] आपल्या आर्थिक सिद्धांतांच्या विकासात कृतीशास्त्रावर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असते. &lt;ref name=&quot;rothmeth&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=The Foundations of Modern Austrian Economics|last=Rothbard|first=Murray N.|date=1976|pages=19–39|chapter=Praxeology: The Methodology of Austrian Economics|chapter-url=https://mises.org/library/praxeology-methodology-austrian-economics}}&lt;/ref&gt; मिसेसच्या अर्थशास्त्राला कृतीशास्त्राची एक उपशाखा मानलेले जाते. &lt;ref name=&quot;Misestandh&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Theory and History|last=Mises|first=Ludwig von|date=1957|pages=[https://archive.org/details/theoryhistoryint0000vonm/page/272 272]|chapter=Psychology and Thymology|chapter-url=https://archive.org/details/theoryhistoryint0000vonm}}&lt;/ref&gt; ऑस्ट्रियन संप्रदायाचे अर्थशास्त्रज्ञ, मिसेस यांचे अनुसरण करून, आर्थिक तत्त्वे निश्चित करण्यास अनुभवजन्य अभ्यासाऐवजी कृतीशास्त्र आणि निगमन वापरतात. या सिद्धांतकारांनुसार, कृती स्वयंसिद्धाला प्रारंभ मानून, मानवी वर्तनाबद्दल असे निष्कर्ष काढणे शक्य आहे जे वस्तुनिष्ठ आणि सार्वत्रिक दोन्ही आहेत. उदा., मानव निवडीच्या कृतींमध्ये गुंतलेला असतो या कल्पनेचा अर्थ असा होतो की त्यांच्या काही पसंती असतात, आणि हे हेतुपुरस्सर वर्तन करणाऱ्या प्रत्येकासाठी खरे असले पाहिजे. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Human Action|last=Mises|first=Ludwig|publisher=Liberty Fund|year=2011|isbn=978-1-61487-026-5|edition=4th (Kindle)|location=Indianapolis|publication-date=2011|pages=chapter 1, paragraph 6|language=English}}&lt;/ref&gt;

कृतीशास्त्रचे समर्थक असेही प्रतिज्ञा मांडतात की ते नीतिशास्त्रासाठी अंतर्दृष्टी प्रदान करते. &lt;ref&gt;Rothbard, Murray N. &quot;Praxeology, value judgments, and public policy.&quot; ''The Foundations of Modern Austrian Economics'' (1976): 89–114.&lt;/ref&gt;

=== उपविभाग ===
१९५१ मध्ये, [[मरे रॉथबार्ड]] यांनी कृतीशास्त्राच्या उपक्षेत्रांची विभागणी अशी केली:

: अ. एकाकी व्यक्तीचा सिद्धांत ( क्रुसोचे अर्थशास्त्र )
: आ. ऐच्छिक आंतरवैयक्तिक विनिमयाचा सिद्धांत ( विनिमयशास्त्र, किंवा बाजाराचे अर्थशास्त्र)
:: १. वस्तूविनिमय
:: २. विनिमयाच्या माध्यमासह
::: अ. [[मुक्त बाजार|निर्बंधमुक्त बाजारावर]]
::: ब. बाजारातील [[सरकार|आक्रमक हस्तक्षेपाचे]] परिणाम
::: क. बाजारपेठेच्या हिंसक निर्मूलनाचे परिणाम (समाजवाद)
: इ. [[युद्ध|युद्धाचा]] सिद्धांत – शत्रुत्वपूर्ण कारवाई
: ई. खेळांचा सिद्धांत ( खेळाचे सिद्धांत ) (उदा., [[जॉन फोन न्यूमन|फॉन न्यूमन]] आणि मॉर्गेनस्टेर्न )
: उ. अज्ञात

त्या काळी, रोथबार्ड यांनी इ, ई, आणि उ यांना खुल्या संशोधन समस्या मानले होते. &lt;ref&gt;Murray N. Rothbard. [https://www.mises.org/library/praxeology-reply-mr-schuller &quot;Praxeology: Reply to Mr. Schuller&quot;], ''[[American Economic Review]]'', December 1951, pp. 943–946.&lt;/ref&gt;

टी. एल. हल्सी ऑस्ट्रियन कृतीशास्त्रची पाचवी श्रेणी मांडतात, जिला संरचनातंत्र म्हणतात, जी मूल्यांचा व्यक्तिनिष्ठ सिद्धांत राजकारणाला लागू करते. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=The Constitution of Non-State Government: Field Guide to Texas Secession|last=Hulsey|first=T.L.|publisher=Stagirite Press|year=2026|isbn=978-1883853112|edition=2nd|publication-date=2026|page=118|language=English}}&lt;/ref&gt; संरचनातंत्र मांडते की, कोणत्याही सरकारने काही मूल्यांचा संच लागू केलाच पाहिजे हे स्वयंसिद्ध सत्य असले तरी, अशी मूल्ये सार्वत्रिकरित्या वैध असतात हे असत्य आहे: सरकार फक्त स्थानिक, सामुदायिक वैधतेची आकांक्षा बाळगू शकते, तेही अशा लहान शासनप्रणालीमध्ये, जिची मूल्ये संविधानावर आधारित सकारात्मक कायद्याने नव्हे, तर प्रथेने लागू केली जातात. स्थानिक प्रथा बदलल्याप्रमाणे प्रथागत कायदाही बदलतो, तर सकारात्मक कायद्याला त्याच्या संपूर्ण प्रशासकीय विस्तारावरील शक्तीच्या मक्तेदारीसाठी सार्वत्रिक वैधतेचा दावा करणाऱ्या घटक शासनप्रणालींना डावलावे लागते. यामुळे, सरकार एक सततची हिंसक स्पर्धा बनते, कारण प्रत्येक प्रदेश आपली मूल्ये जपण्यास सत्तेची सूत्रे मिळवण्याचा प्रयत्न करतो. सरकारची सर्वात सर्वमान्य मूलभूत कार्ये – जसे की न्यायालये, पोलीस आणि सैन्य – सुद्धा प्रत्येक गट सत्तेवर आल्यावर तीव्र वादात सापडतात. हे गट न्यायालयांचा वापर कायदेशीर लढाईसाठी, पोलिसांचा वापर विरोधकांविरुद्ध निवडक अंमलबजावणीसाठी आणि सैन्याला परदेशातील तथाकथित शत्रूंविरुद्ध परकीय साहसी कारवायांसाठी वापरणे किंवा देशांतर्गत फुटीरतावादी शासनप्रणालींना घाबरवण्यास करतात.

=== टीका ===
थॉमस मेयर असे म्हणतात की, कृतीशास्त्राच्या सिद्धांतांच्या विकासात [[प्रत्यक्षार्थवाद|प्रत्यक्षवाद]] आणि [[अनुभववाद]] नाकारल्यामुळे, ती वैज्ञानिक पद्धतीचा अस्वीकार करण्यापेक्षा कमी नाही. मेयरच्या मते, यामुळे [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्र मतवादाच्या]] पद्धती अवैध ठरतात. &lt;ref name=&quot;Mayer1998&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Mayer|first=Thomas|date=Winter 1998|title=Boettke's Austrian critique of mainstream economics: An empiricist's response|url=http://repec.dss.ucdavis.edu/files/EGjEeA8SVQ1MFG5ZVtRNhJCV/97-31.pdf|journal=Critical Review|volume=12|issue=1–2|pages=151–171|doi=10.1080/08913819808443491}}{{Subscription required}} &lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Newton1999&quot;&gt;&quot;Rules for the study of [[natural philosophy]]&quot;, {{Harvard citation no brackets|Newton|1999}}, from Book '''3''', ''The System of the World''.&lt;/ref&gt; ऑस्ट्रियन असे उत्तर देतात की अर्थशास्त्राचे वर्णन करण्यास अनुभवजन्य माहिती स्वतःच अपुरा आहे; व यामुळे अनुभवजन्य माहिती आर्थिक सिद्धांताला खरे किंवा खोटे ठरवू शकत नाही; प्रत्यक्षवाद मानवी कृतीचा अंदाज लावू शकत नाही किंवा त्याचे स्पष्टीकरण देऊ शकत नाही; आणि आर्थिक प्रश्नांसाठी प्रत्यक्षवादाच्या पद्धतशीर आवश्यकता पूर्ण करणे अशक्य आहे. &lt;ref name=&quot;EpProbs&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://mises.org/library/epistemological-problems-economics|title=Epistemological Problems of Economics|last=Mises|first=Ludwig von|date=2003|publisher=Ludwig von Mises Institute|isbn=0945466366|edition=3rd|translator-last=Reisman|translator-first=George|access-date=31 January 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;rothmeth&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=The Foundations of Modern Austrian Economics|last=Rothbard|first=Murray N.|date=1976|pages=19–39|chapter=Praxeology: The Methodology of Austrian Economics|chapter-url=https://mises.org/library/praxeology-methodology-austrian-economics}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFRothbard1976&quot;&gt;Rothbard, Murray N. (1976). [https://mises.org/library/praxeology-methodology-austrian-economics &quot;Praxeology: The Methodology of Austrian Economics&quot;]. ''The Foundations of Modern Austrian Economics''. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;19–&lt;/span&gt;39.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; विशेषतः लुडविग फॉन मिसेस यांनी सर्वसाधारणपणे सामाजिक शास्त्रांमधील अनुभववादी दृष्टिकोनांविरुद्ध वाद घातला, कारण मानवी घटना अद्वितीय आणि अपुनरावर्तनीय असतात, तर भौतिक विज्ञानातील प्रयोग आवश्यकपणे पुनरुत्पादनीय असतात. &lt;ref name=&quot;EpProbs&quot; /&gt;

तरीही, अर्थशास्त्रज्ञ अँटोनी डेव्हिस असे म्हणतात की सांख्यिकीय चाचण्या सिद्धांताच्या स्वतंत्र विकासावर आधारित असल्यामुळे, नमुना निवडीसाठी कोणत्यातरी स्वरूपातील कृतीशास्त्र आवश्यक आहे; याउलट, कृतीशास्त्र आर्थिक नमुनांचे आश्चर्यकारक तात्विक परिणाम स्पष्ट करू शकते. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cato-unbound.org/2012/09/12/antony-davies/complementary-approaches|title=Complementary Approaches|last=Davies|first=Antony|date=12 September 2012|website=Cato Unbound|access-date=27 December 2016}}&lt;/ref&gt;

अर्जेंटिनियन-कॅनेडियन तत्त्वज्ञ मारिओ बुंगे यांनी मिसेसच्या कृतीशास्त्राच्या आवृत्तीला &quot;व्यक्तिनिष्ठ उपयुक्ततेच्या महत्तमतेचे तत्त्व—अहंवादाची एक आकर्षक प्रकार याशिवाय काही नाही&quot; असे म्हणून फेटाळून लावले. &lt;ref name=&quot;Bunge&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Between Two Worlds: Memoirs of a Philosopher-Scientist|last=Bunge|first=Mario|date=2016|publisher=[[Springer-Verlag]]|isbn=978-3319292502|series=Springer Biographies|location=Berlin; New York|doi=10.1007/978-3-319-29251-9|oclc=950889848|author-link=Mario Bunge}}&lt;/ref&gt;  बुंगे, जे [[छद्म विज्ञान|छद्मविज्ञानाचे]] कट्टर टीकाकारही होते, त्यांनी असा इशारा दिला होता की, जेव्हा &quot;अत्यंत सामान्य संज्ञांमध्ये संकल्पित केले जाते आणि नीतीशास्त्र व विज्ञान या दोन्हींपासून वेगळे केले जाते, तेव्हा कृतीशास्त्राला क्वचितच काही व्यावहारिक मूल्य असते&quot;. &lt;ref name=&quot;Bunge&quot; /&gt;

== संदर्भ ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;'''संदर्भ'''&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:शैक्षणिक विद्याशाखा]]
[[वर्ग:सामाजिक शास्त्रे]]
[[वर्ग:CS1: long volume value]]</text>
      <sha1>89dvrf1c2opq0wrvzlqglcvct7tpwyl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भांडवल आणि व्याज (ग्रंथ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380757</id>
    <revision>
      <id>2690489</id>
      <timestamp>2026-06-21T22:28:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1335435953|Capital and Interest]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2690489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9004" sha1="tpc51nh7qnw6y7lgh6h882iwvlojmzn" xml:space="preserve">
 {{Infobox book|चित्र=Kapital_und_Kapitalzins_(book_cover).jpg|लेखक=एउगेन फॉन बोम-बावेर्क|मूळ_नाव=Kapital und Kapitalzins|नाव=भांडवल आणि व्याज}}

'''''भांडवल आणि व्याज''''' ([[जर्मन भाषा|जर्मन]]: Kapital und Kapitalzins) हा [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञ]] [[एउगेन फॉन बोम-बावेर्क]] (१८५१-१९१४) यांनी प्रकाशित केलेला वित्तावरील तीन खंडांचा ग्रंथ आहे.

== सारांश ==
बोम-बावेर्क जेव्हा इन्सब्रुक विद्यापीठात शिकवत होते, तेव्हा १८८० च्या दशकात पहिले दोन खंड प्रकाशित झाले.

भांडवल आणि व्याजचा पहिला खंड, ज्याचे शीर्षक ''व्याजू सिद्धांतांचे इतिहास आणि टीका'' (१८८४) आहे, हा [[व्याज|व्याजाच्या]] घटनेच्या पर्यायी मांडणीचा एक मोठा आढावा आहे: उपयोग सिद्धांत, उत्पादकता सिद्धांत, संयम सिद्धांत आणि इतर अनेक असे गोष्टी.

या कामात बोम-बावेर्क यांनी कार्ल मेंगर यांच्या काल-प्राधान्याच्या सिद्धांतांवर आधारित असे प्रतिज्ञा मांडले की, समान गुणवत्ता, प्रमाण आणि स्वरूप असलेल्या वर्तमान [[व्यापारमाल|वस्तू]] आणि भविष्यकालीन वस्तू यांच्या मूल्यात नेहमीच फरक असतो. इतकेच नव्हे तर, भविष्यकालीन वस्तू पूर्ण होण्यास लागणारा कालावधी जसजसा वाढतो, तसतसे त्यांचे मूल्य कमी होत जाते.

बोम-बावेर्कने मूल्यांमधील या फरकाचे तीन कारणे सांगितली. 

१. वाढत्या [[अर्थशास्त्र|अर्थव्यवस्थेत]] वस्तूंचा पुरवठा वर्तमानापेक्षा भविष्यात नेहमीच जास्त असतो. 

२. निष्काळजीपणा आणि दूरदृष्टीच्या अभावामुळे लोकांमध्ये आपल्या भविष्यातील गरजा कमी लेखण्याची प्रवृत्ती असते. 

३. उद्योजक भविष्यातील वस्तूंची वाट पाहून उत्पादन लांबवण्याऐवजी, सध्या उपलब्ध असलेल्या वस्तूंपासून उत्पादन सुरू करण्यास प्राधान्य देतात.

त्यात [[कार्ल मार्क्स|मार्क्सच्या]] शोषण सिद्धांतावरील टीकाही होती. बोम-बावेर्क असे म्हणाले की भांडवलदार कामगारांचे शोषण करत नाहीत; परंतु ते कामगारांना सामावून घेतात – म्हणजेच, त्यांनी उत्पादन करण्यास मदत केलेल्या उत्पादनातून मिळणाऱ्या महसुलाच्या खूप आधीच त्यांना उत्पन्न प्रदान करतात.

बोहम-बावेर्कचा ''भांडवलाचे सकारात्मक सिद्धांत'' (१८८९), जो भांडवल आणि व्याजचा दुसरा खंड म्हणून सादर केला, त्यात अर्थव्यवस्थेच्या वेळखाऊ उत्पादन प्रक्रिया आणि त्यातून उद्भवणाऱ्या व्याज देयकांचे सविस्तर विवेचन केले आहे. तिसरा खंड, मूल्य आणि किंमत, हा मेंगरच्या तत्त्वांवर आधारित असून, त्यात सीमांतवादाची एक वैशिष्ट्यपूर्ण ऑस्ट्रियन आवृत्ती सादर केली आहे. सीमांतवादाचे उदाहरण देण्यास, त्यांनी खालील उदाहरण दिले:


&quot;पुढच्या पिकापर्यंत आपल्या पोटा-पाणीसाठी त्याला एक गोणी ठेवणे आवश्यक आहे. स्वतःला ताकदवान आणि उत्साही ठेवण्यास, किंवा किमान जगण्याला पूरक म्हणून त्याला दुसरी गोणी लागते. यापेक्षा जास्त धान्य, मग ते भाकरीच्या स्वरूपात असो किंवा इतर पदार्थांच्या स्वरूपात, त्याला नको आहे. दुसरीकडे, काही प्राणीजन्य आहार असणे खूप बरे ठरेल, आणि म्हणूनच, कोंबडींसाठी तो तिसरी गोणी बाजूला ठेवतो. चौथी गोणी तो कडक दारू बनवण्यासाठी राखून ठेवतो. समजा... पाचव्या गोणीचा उपयोग करण्यापेक्षा त्याला काही चांगले सुचत नाही, म्हणून तो ती गोणी काही पोपटांना खाऊ घालतो, ज्यांच्या खोड्या त्याला हसवतात. जर एक गोणी धान्य हरवले तर त्याला किती उपयुक्ततेचे नुकसान होईल? समजा आपण याचा सविस्तर विचार केला. जर त्याने हरवलेली गोणी स्वतःच्या वापरातून वजा करण्याचा विचार केला आणि दारू बनवण्यासाठी व पोपटांना खाऊ घालण्यासाठी धान्य वापरत राहून स्वतःचे आरोग्य आणि जीवन धोक्यात घातले, तर आपला शेतकरी फारसा शहाणा ठरणार नाही, हे स्पष्ट आहे. विचार करून आपल्याला हेच दिसेल की केवळ एकच मार्ग शक्य आहे: उरलेल्या चार गोण्यांसह, आपला शेतकरी चार सर्वात तातडीच्या गरजा पूर्ण करेल आणि केवळ शेवटच्या व सर्वात कमी महत्त्वाच्या गरजेची पूर्तता सोडून देईल, म्हणजेच सीमांत उपयोगिता — येथे, पोपट पाळणे. आणि अशा सीमंताप्रमाणे, व सगळं पाहून नाही, आपण आर्थिक निर्णय घेतो.

''परिशिष्टे'' (१९२१) हे दुसऱ्या खंडाचे परिशिष्ट म्हणूनच सुरू केले होते, परंतु ते तिसरा खंड म्हणून प्रकाशित झाले.</text>
      <sha1>tpc51nh7qnw6y7lgh6h882iwvlojmzn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690517</id>
      <parentid>2690489</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:22:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने लेख [[भांडवल आणि व्याज]] वरुन [[भांडवल आणि व्याज (ग्रंथ)]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक</comment>
      <origin>2690489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9004" sha1="tpc51nh7qnw6y7lgh6h882iwvlojmzn" xml:space="preserve">
 {{Infobox book|चित्र=Kapital_und_Kapitalzins_(book_cover).jpg|लेखक=एउगेन फॉन बोम-बावेर्क|मूळ_नाव=Kapital und Kapitalzins|नाव=भांडवल आणि व्याज}}

'''''भांडवल आणि व्याज''''' ([[जर्मन भाषा|जर्मन]]: Kapital und Kapitalzins) हा [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञ]] [[एउगेन फॉन बोम-बावेर्क]] (१८५१-१९१४) यांनी प्रकाशित केलेला वित्तावरील तीन खंडांचा ग्रंथ आहे.

== सारांश ==
बोम-बावेर्क जेव्हा इन्सब्रुक विद्यापीठात शिकवत होते, तेव्हा १८८० च्या दशकात पहिले दोन खंड प्रकाशित झाले.

भांडवल आणि व्याजचा पहिला खंड, ज्याचे शीर्षक ''व्याजू सिद्धांतांचे इतिहास आणि टीका'' (१८८४) आहे, हा [[व्याज|व्याजाच्या]] घटनेच्या पर्यायी मांडणीचा एक मोठा आढावा आहे: उपयोग सिद्धांत, उत्पादकता सिद्धांत, संयम सिद्धांत आणि इतर अनेक असे गोष्टी.

या कामात बोम-बावेर्क यांनी कार्ल मेंगर यांच्या काल-प्राधान्याच्या सिद्धांतांवर आधारित असे प्रतिज्ञा मांडले की, समान गुणवत्ता, प्रमाण आणि स्वरूप असलेल्या वर्तमान [[व्यापारमाल|वस्तू]] आणि भविष्यकालीन वस्तू यांच्या मूल्यात नेहमीच फरक असतो. इतकेच नव्हे तर, भविष्यकालीन वस्तू पूर्ण होण्यास लागणारा कालावधी जसजसा वाढतो, तसतसे त्यांचे मूल्य कमी होत जाते.

बोम-बावेर्कने मूल्यांमधील या फरकाचे तीन कारणे सांगितली. 

१. वाढत्या [[अर्थशास्त्र|अर्थव्यवस्थेत]] वस्तूंचा पुरवठा वर्तमानापेक्षा भविष्यात नेहमीच जास्त असतो. 

२. निष्काळजीपणा आणि दूरदृष्टीच्या अभावामुळे लोकांमध्ये आपल्या भविष्यातील गरजा कमी लेखण्याची प्रवृत्ती असते. 

३. उद्योजक भविष्यातील वस्तूंची वाट पाहून उत्पादन लांबवण्याऐवजी, सध्या उपलब्ध असलेल्या वस्तूंपासून उत्पादन सुरू करण्यास प्राधान्य देतात.

त्यात [[कार्ल मार्क्स|मार्क्सच्या]] शोषण सिद्धांतावरील टीकाही होती. बोम-बावेर्क असे म्हणाले की भांडवलदार कामगारांचे शोषण करत नाहीत; परंतु ते कामगारांना सामावून घेतात – म्हणजेच, त्यांनी उत्पादन करण्यास मदत केलेल्या उत्पादनातून मिळणाऱ्या महसुलाच्या खूप आधीच त्यांना उत्पन्न प्रदान करतात.

बोहम-बावेर्कचा ''भांडवलाचे सकारात्मक सिद्धांत'' (१८८९), जो भांडवल आणि व्याजचा दुसरा खंड म्हणून सादर केला, त्यात अर्थव्यवस्थेच्या वेळखाऊ उत्पादन प्रक्रिया आणि त्यातून उद्भवणाऱ्या व्याज देयकांचे सविस्तर विवेचन केले आहे. तिसरा खंड, मूल्य आणि किंमत, हा मेंगरच्या तत्त्वांवर आधारित असून, त्यात सीमांतवादाची एक वैशिष्ट्यपूर्ण ऑस्ट्रियन आवृत्ती सादर केली आहे. सीमांतवादाचे उदाहरण देण्यास, त्यांनी खालील उदाहरण दिले:


&quot;पुढच्या पिकापर्यंत आपल्या पोटा-पाणीसाठी त्याला एक गोणी ठेवणे आवश्यक आहे. स्वतःला ताकदवान आणि उत्साही ठेवण्यास, किंवा किमान जगण्याला पूरक म्हणून त्याला दुसरी गोणी लागते. यापेक्षा जास्त धान्य, मग ते भाकरीच्या स्वरूपात असो किंवा इतर पदार्थांच्या स्वरूपात, त्याला नको आहे. दुसरीकडे, काही प्राणीजन्य आहार असणे खूप बरे ठरेल, आणि म्हणूनच, कोंबडींसाठी तो तिसरी गोणी बाजूला ठेवतो. चौथी गोणी तो कडक दारू बनवण्यासाठी राखून ठेवतो. समजा... पाचव्या गोणीचा उपयोग करण्यापेक्षा त्याला काही चांगले सुचत नाही, म्हणून तो ती गोणी काही पोपटांना खाऊ घालतो, ज्यांच्या खोड्या त्याला हसवतात. जर एक गोणी धान्य हरवले तर त्याला किती उपयुक्ततेचे नुकसान होईल? समजा आपण याचा सविस्तर विचार केला. जर त्याने हरवलेली गोणी स्वतःच्या वापरातून वजा करण्याचा विचार केला आणि दारू बनवण्यासाठी व पोपटांना खाऊ घालण्यासाठी धान्य वापरत राहून स्वतःचे आरोग्य आणि जीवन धोक्यात घातले, तर आपला शेतकरी फारसा शहाणा ठरणार नाही, हे स्पष्ट आहे. विचार करून आपल्याला हेच दिसेल की केवळ एकच मार्ग शक्य आहे: उरलेल्या चार गोण्यांसह, आपला शेतकरी चार सर्वात तातडीच्या गरजा पूर्ण करेल आणि केवळ शेवटच्या व सर्वात कमी महत्त्वाच्या गरजेची पूर्तता सोडून देईल, म्हणजेच सीमांत उपयोगिता — येथे, पोपट पाळणे. आणि अशा सीमंताप्रमाणे, व सगळं पाहून नाही, आपण आर्थिक निर्णय घेतो.

''परिशिष्टे'' (१९२१) हे दुसऱ्या खंडाचे परिशिष्ट म्हणूनच सुरू केले होते, परंतु ते तिसरा खंड म्हणून प्रकाशित झाले.</text>
      <sha1>tpc51nh7qnw6y7lgh6h882iwvlojmzn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690520</id>
      <parentid>2690517</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:27:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* सारांश */</comment>
      <origin>2690520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9024" sha1="8txum3ar9eif13a8wlwr7puhwrtmjvm" xml:space="preserve">
 {{Infobox book|चित्र=Kapital_und_Kapitalzins_(book_cover).jpg|लेखक=एउगेन फॉन बोम-बावेर्क|मूळ_नाव=Kapital und Kapitalzins|नाव=भांडवल आणि व्याज}}

'''''भांडवल आणि व्याज''''' ([[जर्मन भाषा|जर्मन]]: Kapital und Kapitalzins) हा [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञ]] [[एउगेन फॉन बोम-बावेर्क]] (१८५१-१९१४) यांनी प्रकाशित केलेला वित्तावरील तीन खंडांचा ग्रंथ आहे.

{{मट्रा}}
== सारांश ==
बोम-बावेर्क जेव्हा इन्सब्रुक विद्यापीठात शिकवत होते, तेव्हा १८८० च्या दशकात पहिले दोन खंड प्रकाशित झाले.

भांडवल आणि व्याजचा पहिला खंड, ज्याचे शीर्षक ''व्याजू सिद्धांतांचे इतिहास आणि टीका'' (१८८४) आहे, हा [[व्याज|व्याजाच्या]] घटनेच्या पर्यायी मांडणीचा एक मोठा आढावा आहे: उपयोग सिद्धांत, उत्पादकता सिद्धांत, संयम सिद्धांत आणि इतर अनेक असे गोष्टी.

या कामात बोम-बावेर्क यांनी कार्ल मेंगर यांच्या काल-प्राधान्याच्या सिद्धांतांवर आधारित असे प्रतिज्ञा मांडले की, समान गुणवत्ता, प्रमाण आणि स्वरूप असलेल्या वर्तमान [[व्यापारमाल|वस्तू]] आणि भविष्यकालीन वस्तू यांच्या मूल्यात नेहमीच फरक असतो. इतकेच नव्हे तर, भविष्यकालीन वस्तू पूर्ण होण्यास लागणारा कालावधी जसजसा वाढतो, तसतसे त्यांचे मूल्य कमी होत जाते.

बोम-बावेर्कने मूल्यांमधील या फरकाचे तीन कारणे सांगितली. 

१. वाढत्या [[अर्थशास्त्र|अर्थव्यवस्थेत]] वस्तूंचा पुरवठा वर्तमानापेक्षा भविष्यात नेहमीच जास्त असतो. 

२. निष्काळजीपणा आणि दूरदृष्टीच्या अभावामुळे लोकांमध्ये आपल्या भविष्यातील गरजा कमी लेखण्याची प्रवृत्ती असते. 

३. उद्योजक भविष्यातील वस्तूंची वाट पाहून उत्पादन लांबवण्याऐवजी, सध्या उपलब्ध असलेल्या वस्तूंपासून उत्पादन सुरू करण्यास प्राधान्य देतात.

त्यात [[कार्ल मार्क्स|मार्क्सच्या]] शोषण सिद्धांतावरील टीकाही होती. बोम-बावेर्क असे म्हणाले की भांडवलदार कामगारांचे शोषण करत नाहीत; परंतु ते कामगारांना सामावून घेतात – म्हणजेच, त्यांनी उत्पादन करण्यास मदत केलेल्या उत्पादनातून मिळणाऱ्या महसुलाच्या खूप आधीच त्यांना उत्पन्न प्रदान करतात.

बोहम-बावेर्कचा ''भांडवलाचे सकारात्मक सिद्धांत'' (१८८९), जो भांडवल आणि व्याजचा दुसरा खंड म्हणून सादर केला, त्यात अर्थव्यवस्थेच्या वेळखाऊ उत्पादन प्रक्रिया आणि त्यातून उद्भवणाऱ्या व्याज देयकांचे सविस्तर विवेचन केले आहे. तिसरा खंड, मूल्य आणि किंमत, हा मेंगरच्या तत्त्वांवर आधारित असून, त्यात सीमांतवादाची एक वैशिष्ट्यपूर्ण ऑस्ट्रियन आवृत्ती सादर केली आहे. सीमांतवादाचे उदाहरण देण्यास, त्यांनी खालील उदाहरण दिले:


&quot;पुढच्या पिकापर्यंत आपल्या पोटा-पाणीसाठी त्याला एक गोणी ठेवणे आवश्यक आहे. स्वतःला ताकदवान आणि उत्साही ठेवण्यास, किंवा किमान जगण्याला पूरक म्हणून त्याला दुसरी गोणी लागते. यापेक्षा जास्त धान्य, मग ते भाकरीच्या स्वरूपात असो किंवा इतर पदार्थांच्या स्वरूपात, त्याला नको आहे. दुसरीकडे, काही प्राणीजन्य आहार असणे खूप बरे ठरेल, आणि म्हणूनच, कोंबडींसाठी तो तिसरी गोणी बाजूला ठेवतो. चौथी गोणी तो कडक दारू बनवण्यासाठी राखून ठेवतो. समजा... पाचव्या गोणीचा उपयोग करण्यापेक्षा त्याला काही चांगले सुचत नाही, म्हणून तो ती गोणी काही पोपटांना खाऊ घालतो, ज्यांच्या खोड्या त्याला हसवतात. जर एक गोणी धान्य हरवले तर त्याला किती उपयुक्ततेचे नुकसान होईल? समजा आपण याचा सविस्तर विचार केला. जर त्याने हरवलेली गोणी स्वतःच्या वापरातून वजा करण्याचा विचार केला आणि दारू बनवण्यासाठी व पोपटांना खाऊ घालण्यासाठी धान्य वापरत राहून स्वतःचे आरोग्य आणि जीवन धोक्यात घातले, तर आपला शेतकरी फारसा शहाणा ठरणार नाही, हे स्पष्ट आहे. विचार करून आपल्याला हेच दिसेल की केवळ एकच मार्ग शक्य आहे: उरलेल्या चार गोण्यांसह, आपला शेतकरी चार सर्वात तातडीच्या गरजा पूर्ण करेल आणि केवळ शेवटच्या व सर्वात कमी महत्त्वाच्या गरजेची पूर्तता सोडून देईल, म्हणजेच सीमांत उपयोगिता — येथे, पोपट पाळणे. आणि अशा सीमंताप्रमाणे, व सगळं पाहून नाही, आपण आर्थिक निर्णय घेतो.

''परिशिष्टे'' (१९२१) हे दुसऱ्या खंडाचे परिशिष्ट म्हणूनच सुरू केले होते, परंतु ते तिसरा खंड म्हणून प्रकाशित झाले.</text>
      <sha1>8txum3ar9eif13a8wlwr7puhwrtmjvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जय संतोषी माँ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380758</id>
    <redirect title="जय संतोषी मा" />
    <revision>
      <id>2690495</id>
      <timestamp>2026-06-22T01:24:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>[[जय संतोषी मा]] कडे पुनर्निर्देशित</comment>
      <origin>2690495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="8kviwdy8jfb9rvw6j8nutvfxkvovec6" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[जय संतोषी मा]]</text>
      <sha1>8kviwdy8jfb9rvw6j8nutvfxkvovec6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आल्फ्रेड अमॉन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380759</id>
    <redirect title="आल्फ्रेड आमॉन" />
    <revision>
      <id>2690502</id>
      <timestamp>2026-06-22T01:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2690502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="fvin54sjxblg3xl8zjrdmayxl6o4dk7" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[आल्फ्रेड आमॉन]]</text>
      <sha1>fvin54sjxblg3xl8zjrdmayxl6o4dk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ब्रूस एल. बेन्सन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380760</id>
    <redirect title="ब्रूस लॉ. बेन्सन" />
    <revision>
      <id>2690505</id>
      <timestamp>2026-06-22T01:54:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2690505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="r3ic24vr5xm6u7cfyyih9iawnlv6y3q" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[ब्रूस लॉ. बेन्सन]]</text>
      <sha1>r3ic24vr5xm6u7cfyyih9iawnlv6y3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वॉल्टर एडवर्ड ब्लॉक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380761</id>
    <redirect title="वॉल्टर ब्लॉक" />
    <revision>
      <id>2690515</id>
      <timestamp>2026-06-22T04:06:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पूर्ण नाव</comment>
      <origin>2690515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="rfxj52rl2zvh81nc0eqvzkkrb3ds3o9" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[वॉल्टर ब्लॉक]]</text>
      <sha1>rfxj52rl2zvh81nc0eqvzkkrb3ds3o9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भांडवल आणि व्याज</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380762</id>
    <redirect title="भांडवल आणि व्याज (ग्रंथ)" />
    <revision>
      <id>2690518</id>
      <timestamp>2026-06-22T04:22:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>अभय नातू ने लेख [[भांडवल आणि व्याज]] वरुन [[भांडवल आणि व्याज (ग्रंथ)]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक</comment>
      <origin>2690518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="drpqdccl1xxho98m65l5743facj14f3" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[भांडवल आणि व्याज (ग्रंथ)]]</text>
      <sha1>drpqdccl1xxho98m65l5743facj14f3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सुभाषिनी अली</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380763</id>
    <revision>
      <id>2690523</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:13:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = सुभाषिनी अली | चित्र नाव = Subhashini_Ali_(2019).jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर]] | कार्यकाळ_आरंभ = १९८९ | कार्यकाळ_समा...</comment>
      <origin>2690523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1943" sha1="icowj9qjxreb50t61ko306jbu6m41o4" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = सुभाषिनी अली
| चित्र नाव = Subhashini_Ali_(2019).jpg
| चित्र आकारमान = 250px
| पद = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ = [[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ = १९८९
| कार्यकाळ_समाप्ती = १९९१
| मागील = [[नरेशचंद्र चतुर्वेदी]]
| पुढील = [[जगतवीरसिंग द्रोण]]
| जन्मदिनांक      = {{जन्म दिनांक आणि वय|1947|12|29}}
| जन्मस्थान      = [[भिंड]]
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]]
| पती         = [[मुझफ्फर अली]]
| निवास   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''सुभाषिनी अली''' ह्या एक भारतीय राजकारणी, माजी [लोकसभा]] सदस्य व [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]]ाच्या पॉलिटब्युरो सदस्य आहेत. त्या [[१९८९ लोकसभा निवडणुका]]ंमध्ये [[उत्तर प्रदेश]]च्या [[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर]] मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेल्या होत्या. 

[[वर्ग:९ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:कानपूरचे खासदार]]</text>
      <sha1>icowj9qjxreb50t61ko306jbu6m41o4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690531</id>
      <parentid>2690523</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:28:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>दुवा</comment>
      <origin>2690531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1944" sha1="3071xm2xxlvu26yvw0jknm7sm0qbz2x" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = सुभाषिनी अली
| चित्र नाव = Subhashini_Ali_(2019).jpg
| चित्र आकारमान = 250px
| पद = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ = [[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ = १९८९
| कार्यकाळ_समाप्ती = १९९१
| मागील = [[नरेशचंद्र चतुर्वेदी]]
| पुढील = [[जगतवीरसिंग द्रोण]]
| जन्मदिनांक      = {{जन्म दिनांक आणि वय|1947|12|29}}
| जन्मस्थान      = [[भिंड]]
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]]
| पती         = [[मुझफ्फर अली]]
| निवास   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''सुभाषिनी अली''' ह्या एक भारतीय राजकारणी, माजी [[लोकसभा]] सदस्य व [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]]ाच्या पॉलिटब्युरो सदस्य आहेत. त्या [[१९८९ लोकसभा निवडणुका]]ंमध्ये [[उत्तर प्रदेश]]च्या [[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर]] मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेल्या होत्या. 

[[वर्ग:९ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:कानपूरचे खासदार]]</text>
      <sha1>3071xm2xxlvu26yvw0jknm7sm0qbz2x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690554</id>
      <parentid>2690531</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:47:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2690554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1951" sha1="91m5yv50w1454jjh2iqjusfn9rivy44" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = सुभाषिनी अली
| चित्र नाव = Subhashini_Ali_(2019).jpg
| चित्र आकारमान = 250px
| पद = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ = [[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ = १९८९
| कार्यकाळ_समाप्ती = १९९१
| मागील = [[नरेशचंद्र चतुर्वेदी]]
| पुढील = [[जगतवीरसिंग द्रोण]]
| जन्मदिनांक      = {{जन्म दिनांक आणि वय|1947|12|29}}
| जन्मस्थान      = [[कानपूर ]]
| मृत्युदिनांक      = 
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]]
| पती         = [[मुझफ्फर अली]]
| निवास   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''सुभाषिनी अली''' ह्या एक भारतीय राजकारणी, माजी [[लोकसभा]] सदस्य व [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]]ाच्या पॉलिटब्युरो सदस्य आहेत. त्या [[१९८९ लोकसभा निवडणुका]]ंमध्ये [[उत्तर प्रदेश]]च्या [[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर]] मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेल्या होत्या. 

[[वर्ग:९ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:कानपूरचे खासदार]]</text>
      <sha1>91m5yv50w1454jjh2iqjusfn9rivy44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सुभाषिनी सेहगल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380764</id>
    <redirect title="सुभाषिनी अली" />
    <revision>
      <id>2690526</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:25:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>मूळ नाव</comment>
      <origin>2690526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="ioxyipweoeugoxucmtmld30z4mwcniz" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[सुभाषिनी अली]]</text>
      <sha1>ioxyipweoeugoxucmtmld30z4mwcniz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>प्रवीण अर्लेकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380765</id>
    <revision>
      <id>2690536</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:39:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1350120800|Pravin Arlekar]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2690536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2082" sha1="j73ek0icsmh4jkja3tdmhf7sqfps46w" xml:space="preserve">
{{संदर्भयादी}}'''प्रवीण प्रभाकर अर्लेकर''' हे एक भारतीय राजकारणी आणि [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेचे]] सदस्य आहेत. त्यांनी [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२ च्या गोवा विधानसभेच्या निवडणुकीत]] [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाच्या]] तिकिटावर [[पेडणे विधानसभा मतदारसंघ|पेडणे विधानसभा मतदारसंघातून]] विजय मिळवला.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/in-ajgaonkars-pernem-bjp-inducts-mgp-probable-pravin-arlekar/articleshow/88654285.cms|title=In Ajgaonkar's Pernem, BJP inducts MGP probable Pravin Arlekar|date=3 January 2022|work=[[The Times of India]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.prudentmedia.in/politics/mgp-leader-pravin-arlekar-shifts-residence-now-a-pednekar/18266.html|title=MGP LEADER PRAVIN ARLEKAR SHIFTS RESIDENCE, NOW A 'PEDNEKAR'|website=Prudent Media}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://myneta.info/goa2022/candidate.php?candidate_id=131|title=Pravin Arlekar (Criminal &amp; Asset Declaration)|website=My Neta.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/bjp-inducts-mgps-candidate-arlekar/articleshow/88675394.cms|title=BJP inducts MGP's candidate Arlekar|date=4 January 2022|work=[[The Times of India]]}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:इ.स. १९७५ मधील जन्म]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]</text>
      <sha1>j73ek0icsmh4jkja3tdmhf7sqfps46w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690540</id>
      <parentid>2690536</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:43:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{माहिती संचिका}}</comment>
      <origin>2690540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2089" sha1="8veww2rzkoch5lq2yqn5fskjcx465wk" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''प्रवीण प्रभाकर अर्लेकर''' हे एक भारतीय राजकारणी आणि [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेचे]] सदस्य आहेत. त्यांनी [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२ च्या गोवा विधानसभेच्या निवडणुकीत]] [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाच्या]] तिकिटावर [[पेडणे विधानसभा मतदारसंघ|पेडणे विधानसभा मतदारसंघातून]] विजय मिळवला.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/in-ajgaonkars-pernem-bjp-inducts-mgp-probable-pravin-arlekar/articleshow/88654285.cms|title=In Ajgaonkar's Pernem, BJP inducts MGP probable Pravin Arlekar|date=3 January 2022|work=[[The Times of India]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.prudentmedia.in/politics/mgp-leader-pravin-arlekar-shifts-residence-now-a-pednekar/18266.html|title=MGP LEADER PRAVIN ARLEKAR SHIFTS RESIDENCE, NOW A 'PEDNEKAR'|website=Prudent Media}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://myneta.info/goa2022/candidate.php?candidate_id=131|title=Pravin Arlekar (Criminal &amp; Asset Declaration)|website=My Neta.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/bjp-inducts-mgps-candidate-arlekar/articleshow/88675394.cms|title=BJP inducts MGP's candidate Arlekar|date=4 January 2022|work=[[The Times of India]]}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:इ.स. १९७५ मधील जन्म]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]</text>
      <sha1>8veww2rzkoch5lq2yqn5fskjcx465wk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690588</id>
      <parentid>2690540</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2690588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2144" sha1="ifvncl426yapxqjzdt5dbruivkm5gv3" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''प्रवीण प्रभाकर अर्लेकर''' हे एक भारतीय राजकारणी आणि [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेचे]] सदस्य आहेत. त्यांनी [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२ च्या गोवा विधानसभेच्या निवडणुकीत]] [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाच्या]] तिकिटावर [[पेडणे विधानसभा मतदारसंघ|पेडणे विधानसभा मतदारसंघातून]] विजय मिळवला.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/in-ajgaonkars-pernem-bjp-inducts-mgp-probable-pravin-arlekar/articleshow/88654285.cms|title=In Ajgaonkar's Pernem, BJP inducts MGP probable Pravin Arlekar|date=3 January 2022|work=[[The Times of India]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.prudentmedia.in/politics/mgp-leader-pravin-arlekar-shifts-residence-now-a-pednekar/18266.html|title=MGP LEADER PRAVIN ARLEKAR SHIFTS RESIDENCE, NOW A 'PEDNEKAR'|website=Prudent Media}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://myneta.info/goa2022/candidate.php?candidate_id=131|title=Pravin Arlekar (Criminal &amp; Asset Declaration)|website=My Neta.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/bjp-inducts-mgps-candidate-arlekar/articleshow/88675394.cms|title=BJP inducts MGP's candidate Arlekar|date=4 January 2022|work=[[The Times of India]]}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:इ.स. १९७५ मधील जन्म]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]
[[वर्ग:पेडणेचे आमदार]]</text>
      <sha1>ifvncl426yapxqjzdt5dbruivkm5gv3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लेप्झिग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380766</id>
    <redirect title="लाइपझिश" />
    <revision>
      <id>2690537</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:42:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2690537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="1u189we0blbucwbkf4horzko8wh5ot9" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[लाइपझिश]]</text>
      <sha1>1u189we0blbucwbkf4horzko8wh5ot9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चंद्रकांत शेट्ये</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380767</id>
    <revision>
      <id>2690538</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:42:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1349816942|Chandrakant Shetye]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2690538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1869" sha1="692l1j4k619ewx8bx4rx89g2o5xamd1" xml:space="preserve">
'''चंद्रकांत शेट्ये''' हे एक भारतीय राजकारणी आणि [[नेत्रशल्यचिकित्सा|नेत्ररोगतज्ञ]] आहेत, जे [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेचे]] सदस्य आहेत. शेट्ये यांनी [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२ च्या गोवा विधानसभा निवडणुकीत]] [[अपक्ष]] म्हणून [[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली विधानसभा मतदारसंघातून]] विजय मिळवला. त्यांनी [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्षाचे]] नरेश सावळ यांचा ३१८ मतांनी पराभव केला.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/dr-shetye-to-contest-from-bicholim/articleshow/88461667.cms|title=Dr Shetye to contest from Bicholim|date=24 December 2021|work=[[The Times of India]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://myneta.info/goa2022/candidate.php?candidate_id=131|title=Dr. Chandrakant Shetye (Criminal &amp; Asset Declaration)|website=My Neta.com}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:इ.स. १९७२ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:अपक्ष राजकारणी]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]
[[वर्ग:नेत्रतज्ज्ञ]]</text>
      <sha1>692l1j4k619ewx8bx4rx89g2o5xamd1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690539</id>
      <parentid>2690538</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:43:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{माहिती संचिका}}</comment>
      <origin>2690539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1910" sha1="6t7amv6ih35hwlrg725nv0h2pao1qbv" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''चंद्रकांत शेट्ये''' हे एक भारतीय राजकारणी आणि [[नेत्रशल्यचिकित्सा|नेत्ररोगतज्ञ]] आहेत, जे [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेचे]] सदस्य आहेत. शेट्ये यांनी [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२ च्या गोवा विधानसभा निवडणुकीत]] [[अपक्ष]] म्हणून [[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली विधानसभा मतदारसंघातून]] विजय मिळवला. त्यांनी [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्षाचे]] नरेश सावळ यांचा ३१८ मतांनी पराभव केला.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/dr-shetye-to-contest-from-bicholim/articleshow/88461667.cms|title=Dr Shetye to contest from Bicholim|date=24 December 2021|work=[[The Times of India]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://myneta.info/goa2022/candidate.php?candidate_id=131|title=Dr. Chandrakant Shetye (Criminal &amp; Asset Declaration)|website=My Neta.com}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:इ.स. १९७२ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:अपक्ष राजकारणी]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]
[[वर्ग:नेत्रतज्ज्ञ]]</text>
      <sha1>6t7amv6ih35hwlrg725nv0h2pao1qbv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690589</id>
      <parentid>2690539</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:32:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2690589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1968" sha1="hfqa8uqoalbkfsw4ej3gkohxc1gaeil" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''चंद्रकांत शेट्ये''' हे एक भारतीय राजकारणी आणि [[नेत्रशल्यचिकित्सा|नेत्ररोगतज्ञ]] आहेत, जे [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेचे]] सदस्य आहेत. शेट्ये यांनी [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२ च्या गोवा विधानसभा निवडणुकीत]] [[अपक्ष]] म्हणून [[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली विधानसभा मतदारसंघातून]] विजय मिळवला. त्यांनी [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्षाचे]] नरेश सावळ यांचा ३१८ मतांनी पराभव केला.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/dr-shetye-to-contest-from-bicholim/articleshow/88461667.cms|title=Dr Shetye to contest from Bicholim|date=24 December 2021|work=[[The Times of India]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://myneta.info/goa2022/candidate.php?candidate_id=131|title=Dr. Chandrakant Shetye (Criminal &amp; Asset Declaration)|website=My Neta.com}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:इ.स. १९७२ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:अपक्ष राजकारणी]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]
[[वर्ग:नेत्रतज्ज्ञ]]
[[वर्ग:डिचोलीचे आमदार]]</text>
      <sha1>hfqa8uqoalbkfsw4ej3gkohxc1gaeil</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690590</id>
      <parentid>2690589</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:32:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:नेत्रतज्ज्ञ]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2690590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1987" sha1="ex76ftyireynighy5n1ogmj1dhhou5p" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''चंद्रकांत शेट्ये''' हे एक भारतीय राजकारणी आणि [[नेत्रशल्यचिकित्सा|नेत्ररोगतज्ञ]] आहेत, जे [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेचे]] सदस्य आहेत. शेट्ये यांनी [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२ च्या गोवा विधानसभा निवडणुकीत]] [[अपक्ष]] म्हणून [[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली विधानसभा मतदारसंघातून]] विजय मिळवला. त्यांनी [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्षाचे]] नरेश सावळ यांचा ३१८ मतांनी पराभव केला.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/dr-shetye-to-contest-from-bicholim/articleshow/88461667.cms|title=Dr Shetye to contest from Bicholim|date=24 December 2021|work=[[The Times of India]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://myneta.info/goa2022/candidate.php?candidate_id=131|title=Dr. Chandrakant Shetye (Criminal &amp; Asset Declaration)|website=My Neta.com}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:इ.स. १९७२ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:अपक्ष राजकारणी]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]
[[वर्ग:भारतीय नेत्रतज्ज्ञ]]
[[वर्ग:डिचोलीचे आमदार]]</text>
      <sha1>ex76ftyireynighy5n1ogmj1dhhou5p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जोशुआ डिसूझा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380768</id>
    <revision>
      <id>2690549</id>
      <timestamp>2026-06-22T06:39:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1359839784|Joshua De Souza]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2690549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3988" sha1="swvdxep427tgv17au9f9332m6eaj62s" xml:space="preserve">
'''जोशुआ पीटर डिसूझा''' (जन्म १२ नोव्हेंबर १९८८) हे एक भारतीय राजकारणी आणि उद्योगपती आहे&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.myneta.info/goa2022/candidate.php?candidate_id=101|title=Joshua Peter De Souza(Bharatiya Janata Party(BJP)):Constituency- MAPUSA(NORTH GOA) - Affidavit Information of Candidate:|website=www.myneta.info|access-date=2026-02-10}}&lt;/ref&gt; जे २०१९ पासून [[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ|म्हापसा]] मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व करत [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेचे]] सदस्य आहेत. ते [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] सदस्य आहेत. २२ जुलै २०२२ रोजी, सिओलिमच्या आमदार डेलायला लोबो यांच्या विरोधात २४-१२ मतांच्या बहुमताने डी सूझा गोवा विधानसभेचे उपसभापती म्हणून निवडून आले.

डिसूझा हे [[गोव्याच्या उपमुख्यमंत्र्यांची यादी|गोव्याचे माजी उपमुख्यमंत्री]] [[फ्रान्सिस डिसूझा]] यांचे पुत्र आहेत. त्यांनी गोव्यातील म्हापसा येथील सेंट झेवियर्स कॉलेजमधून [[वाणिज्य|बी.कॉम]] पूर्ण केले.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.myneta.info/goa2022/candidate.php?candidate_id=101|title=Joshua Peter De Souza(Bharatiya Janata Party(BJP)):Constituency- MAPUSA(NORTH GOA) - Affidavit Information of Candidate:|website=www.myneta.info|access-date=2026-02-10}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://www.myneta.info/goa2022/candidate.php?candidate_id=101 &quot;Joshua Peter De Souza(Bharatiya Janata Party(BJP)):Constituency- MAPUSA(NORTH GOA) - Affidavit Information of Candidate:&quot;]. ''www.myneta.info''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;10 February&lt;/span&gt; 2026&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

डिसूझा यांच्या वडिलांचे १४ फेब्रुवारी २०१९ रोजी वयाच्या ६४ व्या वर्षी, [[कर्करोग|कर्करोगाशी]] झुंज दिल्यानंतर निधन झाले. त्यांच्या निधनानंतर, त्यांनी २०१९ मध्ये आपली पहिली [[पोटनिवडणूक]] लढवण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी २०१९ ची पोटनिवडणूक जिंकली आणि ते [[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ|म्हापसा विधानसभा मतदारसंघाचे]] आमदार म्हणून निवडून आले. [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२ च्या गोवा विधानसभेच्या निवडणुकीत]] ते पुन्हा निवडून आले.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:इ.स. १९८८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]</text>
      <sha1>swvdxep427tgv17au9f9332m6eaj62s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690552</id>
      <parentid>2690549</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:44:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <origin>2690552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3857" sha1="kir9geye5kebvwtn7pkjmf0k0u7ju6v" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''जोशुआ पीटर डिसूझा''' (जन्म १२ नोव्हेंबर १९८८) हे एक भारतीय राजकारणी आणि उद्योगपती आहे&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.myneta.info/goa2022/candidate.php?candidate_id=101|title=Joshua Peter De Souza(Bharatiya Janata Party(BJP)):Constituency- MAPUSA(NORTH GOA) - Affidavit Information of Candidate:|website=www.myneta.info|access-date=2026-02-10}}&lt;/ref&gt; जे २०१९ पासून [[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ|म्हापसा]] मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व करत [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेचे]] सदस्य आहेत. ते [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] सदस्य आहेत. २२ जुलै २०२२ रोजी, सिओलिमच्या आमदार डेलायला लोबो यांच्या विरोधात २४-१२ मतांच्या बहुमताने डी सूझा गोवा विधानसभेचे उपसभापती म्हणून निवडून आले.

डिसूझा हे [[गोव्याच्या उपमुख्यमंत्र्यांची यादी|गोव्याचे माजी उपमुख्यमंत्री]] [[फ्रान्सिस डिसूझा]] यांचे पुत्र आहेत. त्यांनी गोव्यातील म्हापसा येथील सेंट झेवियर्स कॉलेजमधून [[वाणिज्य|बी.कॉम]] पूर्ण केले.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

डिसूझा यांच्या वडिलांचे १४ फेब्रुवारी २०१९ रोजी वयाच्या ६४ व्या वर्षी, [[कर्करोग|कर्करोगाशी]] झुंज दिल्यानंतर निधन झाले. त्यांच्या निधनानंतर, त्यांनी २०१९ मध्ये आपली पहिली [[पोटनिवडणूक]] लढवण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी २०१९ ची पोटनिवडणूक जिंकली आणि ते [[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ|म्हापसा विधानसभा मतदारसंघाचे]] आमदार म्हणून निवडून आले. [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२ च्या गोवा विधानसभेच्या निवडणुकीत]] ते पुन्हा निवडून आले.&lt;ref&gt;[https://timesofindia.indiatimes.com/elections/lok-sabha-elections-2019/goa/news/parsekar-backs-joshua-in-mapusa/articleshow/68880548.cms Laxmikant Parsekar backs Joshua de Souza in Mapusa]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/bjp-gives-joshua-mapusa-bypoll-ticket-no-surprises-elsewhere/articleshow/68542295.cms BJP gives Joshua Mapusa bypoll ticket, no surprises elsewhere]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://myneta.info/goa2017/candidate.php?candidate_id=300 My Neta]&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:इ.स. १९८८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]</text>
      <sha1>kir9geye5kebvwtn7pkjmf0k0u7ju6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आर्टीकल १५ (चित्रपट)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380769</id>
    <redirect title="आर्टिकल १५ (चित्रपट)" />
    <revision>
      <id>2690551</id>
      <timestamp>2026-06-22T06:41:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2690551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="bgznlvxcj7rjju0a6w6xbql2fmuci5b" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[आर्टिकल १५ (चित्रपट)]]</text>
      <sha1>bgznlvxcj7rjju0a6w6xbql2fmuci5b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:कानपूर जिल्हा</title>
    <ns>14</ns>
    <id>380770</id>
    <redirect title="वर्ग:कानपूर नगर जिल्हा" />
    <revision>
      <id>2690558</id>
      <timestamp>2026-06-22T06:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <comment>Abhijitsathe ने लेख [[वर्ग:कानपूर जिल्हा]] वरुन [[वर्ग:कानपूर नगर जिल्हा]] ला हलविला</comment>
      <origin>2690558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106" sha1="4hu04otuf2nuti3b2fuqt1t4g65o0pk" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[:वर्ग:कानपूर नगर जिल्हा]]</text>
      <sha1>4hu04otuf2nuti3b2fuqt1t4g65o0pk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कानपूर जिल्हा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380771</id>
    <redirect title="कानपूर नगर जिल्हा" />
    <revision>
      <id>2690561</id>
      <timestamp>2026-06-22T06:52:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <comment>Abhijitsathe ने पुनर्निर्देशन ठेउन लेख [[कानपूर जिल्हा]] वरुन [[कानपूर नगर जिल्हा]] ला हलविला</comment>
      <origin>2690561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="pc131b8hcj83wv6bzspw8qxvac3m3zc" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[कानपूर नगर जिल्हा]]</text>
      <sha1>pc131b8hcj83wv6bzspw8qxvac3m3zc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>डेलायला लोबो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380772</id>
    <revision>
      <id>2690564</id>
      <timestamp>2026-06-22T06:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1349851436|Delilah Lobo]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2690564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3173" sha1="oitxyd4hc3kbvt35bbq042jspbqqaim" xml:space="preserve">
'''डेलायला मायकेल लोबो''' (जन्म २३ एप्रिल १९७७) या एक भारतीय राजकारणी आणि व्यावसायिक महिला आहेत, ज्या [[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली विधानसभा मतदारसंघाचे]] प्रतिनिधित्व करत [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेच्या]] सदस्य आहेत. लोबो यांनी [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२ च्या गोवा विधानसभा निवडणुकीत]] [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या]] तिकिटावर शिवोली मतदारसंघ जिंकला. त्यांनी [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] चार वेळा आमदार राहिलेले दयानंद मांद्रेकर यांचा १,७२७ मतांच्या फरकाने पराभव केला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indiatoday.in/know-your-candidatesgoa-assembly-election-2022/siolim-constituency-candidates-list/|title=Delilah Michael Lobo from INC Won Siolim Assembly Election Result 2022: Candidates List and Winner in Siolim Constituency|website=indiatoday.in|language=en|access-date=2022-07-31}}&lt;/ref&gt; १४ सप्टेंबर २०२२ रोजी, लोबो यांनी त्यांचे पती आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाच्या इतर सहा आमदारांसह पक्षाचा राजीनामा देऊन [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षात]] (भाजप) प्रवेश केला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/at-centre-of-goa-defection-storm-michael-lobo-returns-to-haunt-congress-again-8150392/|title=At centre of Goa defection storm, Michael Lobo returns to haunt Congress again|date=2022-09-14|website=The Indian Express|language=en|access-date=2022-11-24}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय महिला राजकारणी]]
[[वर्ग:इ.स. १९७८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>oitxyd4hc3kbvt35bbq042jspbqqaim</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690565</id>
      <parentid>2690564</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:57:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{माहिती संचिका}}</comment>
      <origin>2690565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3214" sha1="2jgztxw01w2o12kdna0oroaalpczfkc" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''डेलायला मायकेल लोबो''' (जन्म २३ एप्रिल १९७७) या एक भारतीय राजकारणी आणि व्यावसायिक महिला आहेत, ज्या [[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली विधानसभा मतदारसंघाचे]] प्रतिनिधित्व करत [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेच्या]] सदस्य आहेत. लोबो यांनी [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२ च्या गोवा विधानसभा निवडणुकीत]] [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या]] तिकिटावर शिवोली मतदारसंघ जिंकला. त्यांनी [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] चार वेळा आमदार राहिलेले दयानंद मांद्रेकर यांचा १,७२७ मतांच्या फरकाने पराभव केला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indiatoday.in/know-your-candidatesgoa-assembly-election-2022/siolim-constituency-candidates-list/|title=Delilah Michael Lobo from INC Won Siolim Assembly Election Result 2022: Candidates List and Winner in Siolim Constituency|website=indiatoday.in|language=en|access-date=2022-07-31}}&lt;/ref&gt; १४ सप्टेंबर २०२२ रोजी, लोबो यांनी त्यांचे पती आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाच्या इतर सहा आमदारांसह पक्षाचा राजीनामा देऊन [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षात]] (भाजप) प्रवेश केला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/at-centre-of-goa-defection-storm-michael-lobo-returns-to-haunt-congress-again-8150392/|title=At centre of Goa defection storm, Michael Lobo returns to haunt Congress again|date=2022-09-14|website=The Indian Express|language=en|access-date=2022-11-24}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय महिला राजकारणी]]
[[वर्ग:इ.स. १९७८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>2jgztxw01w2o12kdna0oroaalpczfkc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690586</id>
      <parentid>2690565</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:29:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2690586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3272" sha1="iixhacz2tini9w38jt0uflitdsgpv7e" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''डेलायला मायकेल लोबो''' (जन्म २३ एप्रिल १९७७) या एक भारतीय राजकारणी आणि व्यावसायिक महिला आहेत, ज्या [[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली विधानसभा मतदारसंघाचे]] प्रतिनिधित्व करत [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेच्या]] सदस्य आहेत. लोबो यांनी [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२ च्या गोवा विधानसभा निवडणुकीत]] [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या]] तिकिटावर शिवोली मतदारसंघ जिंकला. त्यांनी [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] चार वेळा आमदार राहिलेले दयानंद मांद्रेकर यांचा १,७२७ मतांच्या फरकाने पराभव केला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indiatoday.in/know-your-candidatesgoa-assembly-election-2022/siolim-constituency-candidates-list/|title=Delilah Michael Lobo from INC Won Siolim Assembly Election Result 2022: Candidates List and Winner in Siolim Constituency|website=indiatoday.in|language=en|access-date=2022-07-31}}&lt;/ref&gt; १४ सप्टेंबर २०२२ रोजी, लोबो यांनी त्यांचे पती आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाच्या इतर सहा आमदारांसह पक्षाचा राजीनामा देऊन [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षात]] (भाजप) प्रवेश केला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/at-centre-of-goa-defection-storm-michael-lobo-returns-to-haunt-congress-again-8150392/|title=At centre of Goa defection storm, Michael Lobo returns to haunt Congress again|date=2022-09-14|website=The Indian Express|language=en|access-date=2022-11-24}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय महिला राजकारणी]]
[[वर्ग:इ.स. १९७८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:शिवोलीचे आमदार]]</text>
      <sha1>iixhacz2tini9w38jt0uflitdsgpv7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मास्टर दीनानाथ मंगेशकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380773</id>
    <redirect title="दीनानाथ मंगेशकर" />
    <revision>
      <id>2690568</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:04:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2690568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="1jf8gk4c0e7rj2rlg1lpx0nhv4rf9ve" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[दीनानाथ मंगेशकर]]</text>
      <sha1>1jf8gk4c0e7rj2rlg1lpx0nhv4rf9ve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जोशुआ पीटर डिसूझा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380774</id>
    <redirect title="जोशुआ डिसूझा" />
    <revision>
      <id>2690569</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पूर्ण नाव</comment>
      <origin>2690569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="q660m6ydt3hciobplennwsxnhwofek2" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[जोशुआ डिसूझा]]</text>
      <sha1>q660m6ydt3hciobplennwsxnhwofek2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जोशुआ डि सूझा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380775</id>
    <redirect title="जोशुआ डिसूझा" />
    <revision>
      <id>2690570</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:08:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2690570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="q660m6ydt3hciobplennwsxnhwofek2" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[जोशुआ डिसूझा]]</text>
      <sha1>q660m6ydt3hciobplennwsxnhwofek2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मांड (राग)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380776</id>
    <redirect title="राग मांड" />
    <revision>
      <id>2690572</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:11:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2690572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="c6llvn2isuqspmilmzmp8i0o3yl7uu2" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[राग मांड]]</text>
      <sha1>c6llvn2isuqspmilmzmp8i0o3yl7uu2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>काफी (राग)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380777</id>
    <redirect title="राग काफी" />
    <revision>
      <id>2690574</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:14:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2690574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="a5t4qcrise310cqdx9c6qqne6h9x93k" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[राग काफी]]</text>
      <sha1>a5t4qcrise310cqdx9c6qqne6h9x93k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>राग असावरी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380778</id>
    <redirect title="राग आसावरी" />
    <revision>
      <id>2690575</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:15:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2690575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="cu29bf84zd4m4fb2emtzetsx946wwki" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[राग आसावरी]]</text>
      <sha1>cu29bf84zd4m4fb2emtzetsx946wwki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>राग पीलू</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380779</id>
    <redirect title="राग पिलू" />
    <revision>
      <id>2690576</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:15:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2690576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="knklxnld6biaycvx7q9zn4xgkypp4eo" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[राग पिलू]]</text>
      <sha1>knklxnld6biaycvx7q9zn4xgkypp4eo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लैला आणि मजनू</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380780</id>
    <redirect title="लैला आणि मजनू (लोककथा)" />
    <revision>
      <id>2690578</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:20:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>अभय नातू ने लेख [[लैला आणि मजनू]] वरुन [[लैला आणि मजनू (लोककथा)]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक</comment>
      <origin>2690578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="3x0lij8n066kiihffyp2y6vnwgsn9gj" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[लैला आणि मजनू (लोककथा)]]</text>
      <sha1>3x0lij8n066kiihffyp2y6vnwgsn9gj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चर्चा:लैला आणि मजनू</title>
    <ns>1</ns>
    <id>380781</id>
    <redirect title="चर्चा:लैला आणि मजनू (लोककथा)" />
    <revision>
      <id>2690580</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:20:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>अभय नातू ने लेख [[चर्चा:लैला आणि मजनू]] वरुन [[चर्चा:लैला आणि मजनू (लोककथा)]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक</comment>
      <origin>2690580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="86ib12oqylz3pjwnh00whta95idryxv" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[चर्चा:लैला आणि मजनू (लोककथा)]]</text>
      <sha1>86ib12oqylz3pjwnh00whta95idryxv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>केदार नाईक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380782</id>
    <revision>
      <id>2690581</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1350019313|Kedar Naik]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2690581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3416" sha1="tccrdlsysx69beopn3or2j8pzayytez" xml:space="preserve">
'''केदार जयप्रकाश नाईक''' (जन्म ९ नोव्हेंबर १९७८) हे एक भारतीय राजकारणी आणि उद्योगपती आहेत, जे [[साळगांव विधानसभा मतदारसंघ|साळगांव विधानसभा मतदारसंघाचे]] प्रतिनिधित्व करणारे [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेचे]] सदस्य आहेत. त्यांनी [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२ च्या गोवा विधानसभेच्या निवडणुकीत]] [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या]] तिकिटावर निवडणूक लढवून ही जागा जिंकली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ourneta.com/neta/kedar-naik/|title=Kedar Naik, INC MLA from Saligao – Our Neta|language=en-US|access-date=2022-07-31}}&lt;/ref&gt; नाईक यांनी [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] माजी आमदार जयेश साळगावकर यांचा १८९९ मतांच्या फरकाने पराभव केला. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/politics/saligao-election-result-2022-live-updates-winner-loser-leading-trailing-mla-margin-4852451.html|title=Saligao Election Result 2022 LIVE Updates: Kedar Jayprakash Naik of INC Wins|date=2022-03-10|website=News18|language=en|access-date=2022-07-31}}&lt;/ref&gt; ते सप्टेंबर २०२२ मध्ये [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षात]] (भाजप) सामील झाले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/at-centre-of-goa-defection-storm-michael-lobo-returns-to-haunt-congress-again-8150392/|title=At centre of Goa defection storm, Michael Lobo returns to haunt Congress again|date=2022-09-14|website=The Indian Express|language=en|access-date=2022-11-24}}&lt;/ref&gt;

२०२२ मध्ये साळगांव मतदारसंघ जिंकण्यापूर्वी नाईक हे रेईस मागोस पंचायतीचे [[सरपंच]] होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rdxgoa.com/reis-magos-sarpanch-kedar-naiks-birthday-celebration/|title=Reis Magos Sarpanch Kedar Naik's Birthday Celebration|date=2021-11-09|website=RDX Goa|language=en-US|access-date=2022-07-31}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:इ.स. १९७८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]</text>
      <sha1>tccrdlsysx69beopn3or2j8pzayytez</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690582</id>
      <parentid>2690581</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:20:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{माहिती संचिका}}</comment>
      <origin>2690582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3457" sha1="dhoqbp47xta34pdw5w9u05odjv58afx" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''केदार जयप्रकाश नाईक''' (जन्म ९ नोव्हेंबर १९७८) हे एक भारतीय राजकारणी आणि उद्योगपती आहेत, जे [[साळगांव विधानसभा मतदारसंघ|साळगांव विधानसभा मतदारसंघाचे]] प्रतिनिधित्व करणारे [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेचे]] सदस्य आहेत. त्यांनी [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२ च्या गोवा विधानसभेच्या निवडणुकीत]] [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या]] तिकिटावर निवडणूक लढवून ही जागा जिंकली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ourneta.com/neta/kedar-naik/|title=Kedar Naik, INC MLA from Saligao – Our Neta|language=en-US|access-date=2022-07-31}}&lt;/ref&gt; नाईक यांनी [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] माजी आमदार जयेश साळगावकर यांचा १८९९ मतांच्या फरकाने पराभव केला. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/politics/saligao-election-result-2022-live-updates-winner-loser-leading-trailing-mla-margin-4852451.html|title=Saligao Election Result 2022 LIVE Updates: Kedar Jayprakash Naik of INC Wins|date=2022-03-10|website=News18|language=en|access-date=2022-07-31}}&lt;/ref&gt; ते सप्टेंबर २०२२ मध्ये [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षात]] (भाजप) सामील झाले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/at-centre-of-goa-defection-storm-michael-lobo-returns-to-haunt-congress-again-8150392/|title=At centre of Goa defection storm, Michael Lobo returns to haunt Congress again|date=2022-09-14|website=The Indian Express|language=en|access-date=2022-11-24}}&lt;/ref&gt;

२०२२ मध्ये साळगांव मतदारसंघ जिंकण्यापूर्वी नाईक हे रेईस मागोस पंचायतीचे [[सरपंच]] होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rdxgoa.com/reis-magos-sarpanch-kedar-naiks-birthday-celebration/|title=Reis Magos Sarpanch Kedar Naik's Birthday Celebration|date=2021-11-09|website=RDX Goa|language=en-US|access-date=2022-07-31}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:इ.स. १९७८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]</text>
      <sha1>dhoqbp47xta34pdw5w9u05odjv58afx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690584</id>
      <parentid>2690582</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:24:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2690584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3518" sha1="eqgi1qlbxpzehgf5799mdramgq89t1h" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''केदार जयप्रकाश नाईक''' (जन्म ९ नोव्हेंबर १९७८) हे एक भारतीय राजकारणी आणि उद्योगपती आहेत, जे [[साळगांव विधानसभा मतदारसंघ|साळगांव विधानसभा मतदारसंघाचे]] प्रतिनिधित्व करणारे [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेचे]] सदस्य आहेत. त्यांनी [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२ च्या गोवा विधानसभेच्या निवडणुकीत]] [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या]] तिकिटावर निवडणूक लढवून ही जागा जिंकली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ourneta.com/neta/kedar-naik/|title=Kedar Naik, INC MLA from Saligao – Our Neta|language=en-US|access-date=2022-07-31}}&lt;/ref&gt; नाईक यांनी [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] माजी आमदार जयेश साळगावकर यांचा १८९९ मतांच्या फरकाने पराभव केला. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/politics/saligao-election-result-2022-live-updates-winner-loser-leading-trailing-mla-margin-4852451.html|title=Saligao Election Result 2022 LIVE Updates: Kedar Jayprakash Naik of INC Wins|date=2022-03-10|website=News18|language=en|access-date=2022-07-31}}&lt;/ref&gt; ते सप्टेंबर २०२२ मध्ये [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षात]] (भाजप) सामील झाले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/at-centre-of-goa-defection-storm-michael-lobo-returns-to-haunt-congress-again-8150392/|title=At centre of Goa defection storm, Michael Lobo returns to haunt Congress again|date=2022-09-14|website=The Indian Express|language=en|access-date=2022-11-24}}&lt;/ref&gt;

२०२२ मध्ये साळगांव मतदारसंघ जिंकण्यापूर्वी नाईक हे रेईस मागोस पंचायतीचे [[सरपंच]] होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rdxgoa.com/reis-magos-sarpanch-kedar-naiks-birthday-celebration/|title=Reis Magos Sarpanch Kedar Naik's Birthday Celebration|date=2021-11-09|website=RDX Goa|language=en-US|access-date=2022-07-31}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:इ.स. १९७८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]
[[वर्ग:साळगांवचे आमदार]]</text>
      <sha1>eqgi1qlbxpzehgf5799mdramgq89t1h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>केदार जयप्रकाश नाईक</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380783</id>
    <redirect title="केदार नाईक" />
    <revision>
      <id>2690583</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:22:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पूर्ण नाव</comment>
      <origin>2690583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="c1azhxcvtv2utdsznq12mjuadsbv2e2" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[केदार नाईक]]</text>
      <sha1>c1azhxcvtv2utdsznq12mjuadsbv2e2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>डेलायला मायकेल लोबो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380784</id>
    <redirect title="डेलायला लोबो" />
    <revision>
      <id>2690585</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:28:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पूर्ण नाव</comment>
      <origin>2690585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="0ejj19f9jt8xakmcpsmgsksclre8hfg" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[डेलायला लोबो]]</text>
      <sha1>0ejj19f9jt8xakmcpsmgsksclre8hfg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>प्रवीण प्रभाकर अर्लेकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380785</id>
    <redirect title="प्रवीण अर्लेकर" />
    <revision>
      <id>2690587</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:31:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पूर्ण नाव</comment>
      <origin>2690587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="7xtsm6cguh5s31x1wecywc7lfld87eo" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[प्रवीण अर्लेकर]]</text>
      <sha1>7xtsm6cguh5s31x1wecywc7lfld87eo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>योग आणि महिलांचे आरोग्य</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380786</id>
    <redirect title="मसुदा:योग आणि महिलांचे आरोग्य" />
    <revision>
      <id>2690594</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:50:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>अभय नातू ने लेख [[योग आणि महिलांचे आरोग्य]] वरुन [[मसुदा:योग आणि महिलांचे आरोग्य]] ला हलविला</comment>
      <origin>2690594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124" sha1="993eb6lw5nbiqq5aa5wi286ar0w7xyl" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[मसुदा:योग आणि महिलांचे आरोग्य]]</text>
      <sha1>993eb6lw5nbiqq5aa5wi286ar0w7xyl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>यारीना यारोस्लाविव्हना चोर्नोहुझ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380787</id>
    <redirect title="यारीना चोर्नोहुझ" />
    <revision>
      <id>2690597</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:55:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पूर्ण नाव</comment>
      <origin>2690597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="97d3erz5im1a41djcgc4anyxk71cvjf" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[यारीना चोर्नोहुझ]]</text>
      <sha1>97d3erz5im1a41djcgc4anyxk71cvjf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रोहन खौंटे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380788</id>
    <revision>
      <id>2690603</id>
      <timestamp>2026-06-22T08:22:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1356045923|Rohan Khaunte]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2690603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3851" sha1="ckobyqvzaj5mg0fe19dyzhlpbnpaerg" xml:space="preserve">
'''रोहन अशोक खौंटे''' (जन्म २५ फेब्रुवारी १९७४) हे एक भारतीय राजकारणी आहेत जे गोवा सरकारमध्ये पर्यटन, माहिती तंत्रज्ञान, इलेक्ट्रॉनिक्स आणि कम्युनिकेशन आणि मुद्रण आणि स्टेशनरी मंत्री म्हणून कार्यरत आहेत. ते २०१२ पासून [[पर्वरी विधानसभा मतदारसंघ|पर्वरी मतदारसंघाचे]] प्रतिनिधित्व करणारे [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेचे]] सदस्य आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.goavidhansabha.gov.in/member_profile.php?mem_id=38|title=Goa Legislative Assembly|website=www.goavidhansabha.gov.in|access-date=2021-10-06}}&lt;/ref&gt; खौंटे यांनी यापूर्वी मनोहर पर्रीकर यांच्या मंत्रिमंडळात माहिती तंत्रज्ञान, महसूल, कामगार आणि रोजगार आणि नियोजन आणि सांख्यिकी आणि मूल्यांकन मंत्री म्हणून काम पाहिले आहे.

खौंटे यांनी २०१२ मध्ये नव्याने स्थापन झालेल्या पर्वरी मतदारसंघातून अपक्ष उमेदवार म्हणून गोवा विधानसभेची निवडणूक प्रथम लढवली.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/32-panchayat-secretaries-posts-to-be-filled/articleshow/19485723.cms|title=32 panchayat secretaries posts to be filled - Times of India|date=11 April 2013|work=[[The Times of India]]|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/elections/goa-assembly-elections-2017/goa-election-results-2012-full-list-of-winners-of-all-constituencies-in-assembly-elections-of-goa-and-how-it-can-change-in-2017-4560713/|title=Goa Election Results 2012: Full list of winners of all constituencies in assembly elections of Goa and how it can change in 2017|date=2017-03-11|website=The Indian Express|language=en|access-date=2021-10-06}}&lt;/ref&gt; त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीत, खौंटे यांनी पर्वरी युथ वेल्फेअर ट्रस्ट आणि स्पोर्टिंग क्लबचे अध्यक्ष म्हणून [[कल्याणकारी योजना|सार्वजनिक कल्याणासाठी]] अनेक सामाजिक उपक्रम सुरू केले आहेत.  २०१७ मध्ये, ते गोव्यातून पुन्हा निवडून आलेले पहिले अपक्ष आमदार ठरले. २०२२ मध्ये ते भारतीय जनता पक्षाचे उमेदवार म्हणून पुन्हा निवडून आले.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:इ.स. १९७४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]</text>
      <sha1>ckobyqvzaj5mg0fe19dyzhlpbnpaerg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690609</id>
      <parentid>2690603</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:28:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{माहिती संचिका}}</comment>
      <origin>2690609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3892" sha1="t6ijrg406kgjk6jqaz4yv9i8uri1y8s" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''रोहन अशोक खौंटे''' (जन्म २५ फेब्रुवारी १९७४) हे एक भारतीय राजकारणी आहेत जे गोवा सरकारमध्ये पर्यटन, माहिती तंत्रज्ञान, इलेक्ट्रॉनिक्स आणि कम्युनिकेशन आणि मुद्रण आणि स्टेशनरी मंत्री म्हणून कार्यरत आहेत. ते २०१२ पासून [[पर्वरी विधानसभा मतदारसंघ|पर्वरी मतदारसंघाचे]] प्रतिनिधित्व करणारे [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेचे]] सदस्य आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.goavidhansabha.gov.in/member_profile.php?mem_id=38|title=Goa Legislative Assembly|website=www.goavidhansabha.gov.in|access-date=2021-10-06}}&lt;/ref&gt; खौंटे यांनी यापूर्वी मनोहर पर्रीकर यांच्या मंत्रिमंडळात माहिती तंत्रज्ञान, महसूल, कामगार आणि रोजगार आणि नियोजन आणि सांख्यिकी आणि मूल्यांकन मंत्री म्हणून काम पाहिले आहे.

खौंटे यांनी २०१२ मध्ये नव्याने स्थापन झालेल्या पर्वरी मतदारसंघातून अपक्ष उमेदवार म्हणून गोवा विधानसभेची निवडणूक प्रथम लढवली.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/32-panchayat-secretaries-posts-to-be-filled/articleshow/19485723.cms|title=32 panchayat secretaries posts to be filled - Times of India|date=11 April 2013|work=[[The Times of India]]|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/elections/goa-assembly-elections-2017/goa-election-results-2012-full-list-of-winners-of-all-constituencies-in-assembly-elections-of-goa-and-how-it-can-change-in-2017-4560713/|title=Goa Election Results 2012: Full list of winners of all constituencies in assembly elections of Goa and how it can change in 2017|date=2017-03-11|website=The Indian Express|language=en|access-date=2021-10-06}}&lt;/ref&gt; त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीत, खौंटे यांनी पर्वरी युथ वेल्फेअर ट्रस्ट आणि स्पोर्टिंग क्लबचे अध्यक्ष म्हणून [[कल्याणकारी योजना|सार्वजनिक कल्याणासाठी]] अनेक सामाजिक उपक्रम सुरू केले आहेत.  २०१७ मध्ये, ते गोव्यातून पुन्हा निवडून आलेले पहिले अपक्ष आमदार ठरले. २०२२ मध्ये ते भारतीय जनता पक्षाचे उमेदवार म्हणून पुन्हा निवडून आले.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:इ.स. १९७४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]</text>
      <sha1>t6ijrg406kgjk6jqaz4yv9i8uri1y8s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मायकल लोबो (राजकारणी)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380789</id>
    <revision>
      <id>2690623</id>
      <timestamp>2026-06-22T08:49:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1350077912|Michael Lobo (politician)]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2690623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6420" sha1="9bqc6hdfmyb7nypwvs8klbv55lv49h1" xml:space="preserve">
'''मायकल व्हिन्सेंट लोबो''' (जन्म १८ जून १९७६) हे एक भारतीय राजकारणी आणि उद्योगपती आहेत. ते [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] सदस्य असून २०१२ पासून [[कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ|कळंगुट मतदारसंघातून]] [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेचे]] आमदार आहेत. ते गोवा विधानसभेतील माजी विरोधी पक्षनेते देखील आहेत.

लोबो यांनी कांदोळीममध्ये भारतातील पहिला [[प्लेबॉय]] क्लब उघडण्यास विरोध केला.&lt;ref name=&quot;TOIApril2013&quot;&gt;{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-12/goa/38490413_1_playboy-cafe-playboy-club-playboy-website|title=No joy for Playboy, protests pour in|date=12 April 2013|work=[[The Times of India]]|access-date=9 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109073516/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-12/goa/38490413_1_playboy-cafe-playboy-club-playboy-website|archive-date=9 November 2013|url-status=dead|agency=Times News Network}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IndiaToday&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/west/story/goa-refuses-permission-to-open-playboy-club-on-candolim-beach-158978-2013-04-15|title=Goa refuses permission to open India's first Playboy club on Candolim beach|date=16 April 2013|work=[[India Today]]|access-date=9 November 2013|agency=[[Associated Press]]}}&lt;/ref&gt; लोबो यांनी भारतीय जनता पक्षाकडून [[कळंगुट|कळंगुटचे]] आमदार म्हणून राजीनामा दिला. त्यानंतर ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये]] सामील झाले आणि [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२ च्या गोवा विधानसभेच्या]] कळंगुट मतदारसंघातून त्यांना उमेदवार बनवण्यात आले. निवडणुकीनंतर त्यांनी [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षात]] परत प्रवेश केला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/at-centre-of-goa-defection-storm-michael-lobo-returns-to-haunt-congress-again-8150392/|title=At centre of Goa defection storm, Michael Lobo returns to haunt Congress again|date=2022-09-14|website=The Indian Express|language=en|access-date=2022-11-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Profile&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.goavidhansabha.gov.in/uploads/members/143_profile_MLobo-12.pdf|title=Members&amp;nbsp;– Michael Vincent Lobo|publisher=Goavidhansabha.gov.in. [[Goa Legislative Assembly]]|access-date=7 November 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-today-insight/story/why-defection-of-michael-lobo-could-be-problematic-for-bjp-in-goa-1900742-2022-01-16|title=Why defection of Michael Lobo could be problematic for BJP in Goa|last=Tare|first=Kiran|date=2022-01-16|website=India Today|language=en|access-date=2025-12-24}}&lt;/ref&gt;

लोबो यांचे लग्न [[डेलायला लोबो]] यांच्याशी झाले असून त्यांना दोन मुले आहेत.&lt;ref name=&quot;Profile&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.goavidhansabha.gov.in/uploads/members/143_profile_MLobo-12.pdf|title=Members&amp;nbsp;– Michael Vincent Lobo|publisher=Goavidhansabha.gov.in. [[Goa Legislative Assembly]]|access-date=7 November 2013}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://www.goavidhansabha.gov.in/uploads/members/143_profile_MLobo-12.pdf &quot;Members&amp;nbsp;– Michael Vincent Lobo&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. Goavidhansabha.gov.in. [[गोवा विधानसभा|Goa Legislative Assembly]]&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;7 November&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; डेलायला या सध्या [[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली विधानसभा मतदारसंघाच्या]] गोवा विधानसभेच्या सदस्य आहेत.&lt;ref name=&quot;BusinessStandard2013&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/current-affairs/nigerians-in-goa-feel-the-heat-after-police-action-113110101048_1.html|title=Nigerians in Goa feel the heat after police action|date=1 November 2013|work=[[Business Standard]]|access-date=7 November 2013|agency=[[Press Trust of India]]}}&lt;/ref&gt; ते [[कॅथलिक चर्च|रोमन कॅथोलिक धर्माचे]] पालन करतात.&lt;ref name=&quot;TOI2013&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-28/mangalore/38878130_1_21-mlas-nilesh-cabral-communal-party|title=BJP ropes in Goan Christian MLAs|date=28 April 2013|work=[[The Times of India]]|location=Mangalore|access-date=8 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109073536/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-28/mangalore/38878130_1_21-mlas-nilesh-cabral-communal-party|archive-date=9 November 2013|url-status=dead|agency=Times News Network}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी|30em}}
[[वर्ग:इ.स. १९७६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]</text>
      <sha1>9bqc6hdfmyb7nypwvs8klbv55lv49h1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690624</id>
      <parentid>2690623</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{माहिती संचिका}}</comment>
      <origin>2690624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5799" sha1="my09u6mqixdahnhz4g8g0gdi0do8s1o" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''मायकल व्हिन्सेंट लोबो''' (जन्म १८ जून १९७६) हे एक भारतीय राजकारणी आणि उद्योगपती आहेत. ते [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] सदस्य असून २०१२ पासून [[कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ|कळंगुट मतदारसंघातून]] [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेचे]] आमदार आहेत. ते गोवा विधानसभेतील माजी विरोधी पक्षनेते देखील आहेत.

लोबो यांनी कांदोळीममध्ये भारतातील पहिला [[प्लेबॉय]] क्लब उघडण्यास विरोध केला.&lt;ref name=&quot;TOIApril2013&quot;&gt;{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-12/goa/38490413_1_playboy-cafe-playboy-club-playboy-website|title=No joy for Playboy, protests pour in|date=12 April 2013|work=[[The Times of India]]|access-date=9 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109073516/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-12/goa/38490413_1_playboy-cafe-playboy-club-playboy-website|archive-date=9 November 2013|url-status=dead|agency=Times News Network}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IndiaToday&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/west/story/goa-refuses-permission-to-open-playboy-club-on-candolim-beach-158978-2013-04-15|title=Goa refuses permission to open India's first Playboy club on Candolim beach|date=16 April 2013|work=[[India Today]]|access-date=9 November 2013|agency=[[Associated Press]]}}&lt;/ref&gt; लोबो यांनी भारतीय जनता पक्षाकडून [[कळंगुट|कळंगुटचे]] आमदार म्हणून राजीनामा दिला. त्यानंतर ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये]] सामील झाले आणि [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२ च्या गोवा विधानसभेच्या]] कळंगुट मतदारसंघातून त्यांना उमेदवार बनवण्यात आले. निवडणुकीनंतर त्यांनी [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षात]] परत प्रवेश केला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/at-centre-of-goa-defection-storm-michael-lobo-returns-to-haunt-congress-again-8150392/|title=At centre of Goa defection storm, Michael Lobo returns to haunt Congress again|date=2022-09-14|website=The Indian Express|language=en|access-date=2022-11-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Profile&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.goavidhansabha.gov.in/uploads/members/143_profile_MLobo-12.pdf|title=Members&amp;nbsp;– Michael Vincent Lobo|publisher=Goavidhansabha.gov.in. [[Goa Legislative Assembly]]|access-date=7 November 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-today-insight/story/why-defection-of-michael-lobo-could-be-problematic-for-bjp-in-goa-1900742-2022-01-16|title=Why defection of Michael Lobo could be problematic for BJP in Goa|last=Tare|first=Kiran|date=2022-01-16|website=India Today|language=en|access-date=2025-12-24}}&lt;/ref&gt;

लोबो यांचे लग्न [[डेलायला लोबो]] यांच्याशी झाले असून त्यांना दोन मुले आहेत.&lt;ref name=&quot;Profile&quot;/&gt; डेलायला या सध्या [[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली विधानसभा मतदारसंघाच्या]] गोवा विधानसभेच्या सदस्य आहेत.&lt;ref name=&quot;BusinessStandard2013&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/current-affairs/nigerians-in-goa-feel-the-heat-after-police-action-113110101048_1.html|title=Nigerians in Goa feel the heat after police action|date=1 November 2013|work=[[Business Standard]]|access-date=7 November 2013|agency=[[Press Trust of India]]}}&lt;/ref&gt; ते [[कॅथलिक चर्च|रोमन कॅथोलिक धर्माचे]] पालन करतात.&lt;ref name=&quot;TOI2013&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-28/mangalore/38878130_1_21-mlas-nilesh-cabral-communal-party|title=BJP ropes in Goan Christian MLAs|date=28 April 2013|work=[[The Times of India]]|location=Mangalore|access-date=8 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109073536/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-28/mangalore/38878130_1_21-mlas-nilesh-cabral-communal-party|archive-date=9 November 2013|url-status=dead|agency=Times News Network}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी|30em}}
[[वर्ग:इ.स. १९७६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]</text>
      <sha1>my09u6mqixdahnhz4g8g0gdi0do8s1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कार्लोस आल्वारेस फरेरा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380790</id>
    <revision>
      <id>2690631</id>
      <timestamp>2026-06-22T09:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1349811031|Carlos Álvares Ferreira]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2690631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5360" sha1="n5jv5qy2g6w3e048epwf9jarqml9lyh" xml:space="preserve">
'''कार्लोस आल्वारेस फरेरा''' (जन्म २५ जून १९६६) हे एक भारतीय ज्येष्ठ वकील आणि राजकारणी आहेत, जे २०२२ पासून [[हळदोणे विधानसभा मतदारसंघ|हळदोणे विधानसभा मतदारसंघाचे]] प्रतिनिधित्व करत [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेचे]] सदस्य आहेत. ते [[भारताचे महान्यायअभिकर्ता|भारताचे सहाय्यक सॉलिसिटर जनरल]], सरकारी वकील आणि गोव्याचे [[महाधिवक्ता|ॲडव्होकेट जनरल]] होते.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thegoan.net//former-ag-ferreira-is-chief-of-legal-dept/48361.html|title=Former AG Ferreira is chief of Legal dept|website=The Goan EveryDay|language=en|access-date=2022-07-31}}&lt;/ref&gt; फरेरा यांनी [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२ च्या गोवा विधानसभेच्या निवडणुकीत]] [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या]] तिकिटावर निवडणूक लढवली आणि ते विजयी झाले. त्यांनी दोन वेळा निवडून आलेले [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] आमदार ग्लेन टिकलो यांचा १,८२३ मतांच्या फरकाने पराभव केला.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ourneta.com/neta/adv-carlos-alvares-ferreira/|title=Adv. Carlos Alvares Ferreira, INC MLA from Aldona – Our Neta|language=en-US|access-date=2022-07-31}}&lt;/ref&gt;

फरेरा हे एक वरिष्ठ वकील आहेत  जे गोव्यातील [[मुंबई उच्च न्यायालय|मुंबई उच्च न्यायालयात]] आणि [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयात]] वकिली करतात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/5-goa-advocates-get-senior-status/articleshow/112252919.cms|title=5 Goa advocates get senior status|work=The Times of India|issn=0971-8257|access-date=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.soolegal.com/ferreiracarlosalvaresassociatemember61|title=Carlos Ferreira profile|website=Soolegal}}&lt;/ref&gt; ते भारतीय इतिहासातील सर्वात तरुण महाधिवक्त्यांपैकी एक आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nizgoenkar.com/newsDetails.php?id=3011|title=NIZ GOENKAR|website=www.nizgoenkar.com|access-date=2022-07-31}}&lt;/ref&gt; फरेरा यांनी गोव्यातील मुंबई उच्च न्यायालयात राज्य सरकारी वकील म्हणूनही काम पाहिले आहे आणि २००४ ते २०१४ या काळात तत्कालीन पंतप्रधान [[मनमोहन सिंग]] यांच्या नेतृत्वाखालील भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या अंतर्गत भारताचे सहाय्यक सॉलिसिटर जनरल म्हणूनही काम केले आहे.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thegoan.net//former-ag-ferreira-is-chief-of-legal-dept/48361.html|title=Former AG Ferreira is chief of Legal dept|website=The Goan EveryDay|language=en|access-date=2022-07-31}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://www.thegoan.net//former-ag-ferreira-is-chief-of-legal-dept/48361.html &quot;Former AG Ferreira is chief of Legal dept&quot;]. ''The Goan EveryDay''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;31 July&lt;/span&gt; 2022&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय वकील]]
[[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय वकील]]
[[वर्ग:भारतीय सर्वोच्च न्यायालयाचे वकील]]
[[वर्ग:भारतातील ज्येष्ठ वकील]]
[[वर्ग:इ.स. १९६६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]</text>
      <sha1>n5jv5qy2g6w3e048epwf9jarqml9lyh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690632</id>
      <parentid>2690631</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:29:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{माहिती संचिका}}</comment>
      <origin>2690632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4861" sha1="h739antsdrm1srea3nxz6h6kslwhef3" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''कार्लोस आल्वारेस फरेरा''' (जन्म २५ जून १९६६) हे एक भारतीय ज्येष्ठ वकील आणि राजकारणी आहेत, जे २०२२ पासून [[हळदोणे विधानसभा मतदारसंघ|हळदोणे विधानसभा मतदारसंघाचे]] प्रतिनिधित्व करत [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेचे]] सदस्य आहेत. ते [[भारताचे महान्यायअभिकर्ता|भारताचे सहाय्यक सॉलिसिटर जनरल]], सरकारी वकील आणि गोव्याचे [[महाधिवक्ता|ॲडव्होकेट जनरल]] होते.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thegoan.net//former-ag-ferreira-is-chief-of-legal-dept/48361.html|title=Former AG Ferreira is chief of Legal dept|website=The Goan EveryDay|language=en|access-date=2022-07-31}}&lt;/ref&gt; फरेरा यांनी [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२ च्या गोवा विधानसभेच्या निवडणुकीत]] [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या]] तिकिटावर निवडणूक लढवली आणि ते विजयी झाले. त्यांनी दोन वेळा निवडून आलेले [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] आमदार ग्लेन टिकलो यांचा १,८२३ मतांच्या फरकाने पराभव केला.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ourneta.com/neta/adv-carlos-alvares-ferreira/|title=Adv. Carlos Alvares Ferreira, INC MLA from Aldona – Our Neta|language=en-US|access-date=2022-07-31}}&lt;/ref&gt;

फरेरा हे एक वरिष्ठ वकील आहेत  जे गोव्यातील [[मुंबई उच्च न्यायालय|मुंबई उच्च न्यायालयात]] आणि [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयात]] वकिली करतात.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/5-goa-advocates-get-senior-status/articleshow/112252919.cms|title=5 Goa advocates get senior status|work=The Times of India|issn=0971-8257|access-date=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.soolegal.com/ferreiracarlosalvaresassociatemember61|title=Carlos Ferreira profile|website=Soolegal}}&lt;/ref&gt; ते भारतीय इतिहासातील सर्वात तरुण महाधिवक्त्यांपैकी एक आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nizgoenkar.com/newsDetails.php?id=3011|title=NIZ GOENKAR|website=www.nizgoenkar.com|access-date=2022-07-31}}&lt;/ref&gt; फरेरा यांनी गोव्यातील मुंबई उच्च न्यायालयात राज्य सरकारी वकील म्हणूनही काम पाहिले आहे आणि २००४ ते २०१४ या काळात तत्कालीन पंतप्रधान [[मनमोहन सिंग]] यांच्या नेतृत्वाखालील भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या अंतर्गत भारताचे सहाय्यक सॉलिसिटर जनरल म्हणूनही काम केले आहे.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय वकील]]
[[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय वकील]]
[[वर्ग:भारतीय सर्वोच्च न्यायालयाचे वकील]]
[[वर्ग:भारतातील ज्येष्ठ वकील]]
[[वर्ग:इ.स. १९६६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]</text>
      <sha1>h739antsdrm1srea3nxz6h6kslwhef3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:गोव्याचे आमदार</title>
    <ns>14</ns>
    <id>380791</id>
    <revision>
      <id>2690634</id>
      <timestamp>2026-06-22T09:33:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: [[वर्ग:आमदार]] [[वर्ग:गोव्यामधील राजकारण]]</comment>
      <origin>2690634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="5a9m1uxpw5lc0swhfvz12migpka7whs" xml:space="preserve">[[वर्ग:आमदार]]
[[वर्ग:गोव्यामधील राजकारण]]</text>
      <sha1>5a9m1uxpw5lc0swhfvz12migpka7whs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>निर्मला सावंत</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380792</id>
    <revision>
      <id>2690640</id>
      <timestamp>2026-06-22T11:44:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1350102405|Nirmala Sawant]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2690640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2480" sha1="10jma7d3v1x6dotxcynbt2kjolcmaxh" xml:space="preserve">
'''निर्मला सावंत''' या गोव्यातील एक भारतीय राजकारणी आणि पर्यावरण कार्यकर्त्या आहेत. त्यांनी १९९९ मध्ये [[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघातून]] [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेच्या]] सदस्य म्हणून काम केले असून त्या विविध सामाजिक आणि पर्यावरणीय कार्यांमध्ये सक्रियपणे सहभागी आहेत.&lt;ref name=&quot;VidhanSabhabiodata&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.goavidhansabha.gov.in/uploads/members/99_promember_Nirmala-Sawant99.pdf|title=BIO-DATA OF SMT. NIRMALA SAWANT|website=Goa Vidhan Sabha}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.heraldgoa.in/goa/na/1500-bogus-voters-could-change-the-scene-in-cumbharjua-nirmala-sawant/52611|title=1500 bogus voters could change the scene in Cumbharjua - Nirmala Sawant|date=2012-01-31|website=Herald Goa|access-date=2025-02-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HeraldMhadeiVote24&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.heraldgoa.in/News-Today/Vote-for-the-candidate-who-will-work-to-save-Mhadei-raise-Mhadei-issue-in-Parliament/221016|title=Vote for the candidate who will work to save Mhadei, raise Mhadei issue in Parliament|date=2024-05-04|website=Herald Goa|access-date=2025-02-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.heraldgoa.in/goa/nirmala-urges-govt-to-request-for-exclusive-date-on-mhadei-issue/418781|title=Nirmala urges govt to request for exclusive date on Mhadei issue|date=2025-01-09|website=Herald Goa|access-date=2025-02-26}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय महिला राजकारणी]]
[[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला राजकारणी]]
[[वर्ग:इ.स. १९४६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]
[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]</text>
      <sha1>10jma7d3v1x6dotxcynbt2kjolcmaxh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2690641</id>
      <parentid>2690640</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:45:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>{{माहिती संचिका}}</comment>
      <origin>2690641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2521" sha1="6isx97vby168xsowp93894dg049x7m7" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''निर्मला सावंत''' या गोव्यातील एक भारतीय राजकारणी आणि पर्यावरण कार्यकर्त्या आहेत. त्यांनी १९९९ मध्ये [[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघातून]] [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेच्या]] सदस्य म्हणून काम केले असून त्या विविध सामाजिक आणि पर्यावरणीय कार्यांमध्ये सक्रियपणे सहभागी आहेत.&lt;ref name=&quot;VidhanSabhabiodata&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.goavidhansabha.gov.in/uploads/members/99_promember_Nirmala-Sawant99.pdf|title=BIO-DATA OF SMT. NIRMALA SAWANT|website=Goa Vidhan Sabha}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.heraldgoa.in/goa/na/1500-bogus-voters-could-change-the-scene-in-cumbharjua-nirmala-sawant/52611|title=1500 bogus voters could change the scene in Cumbharjua - Nirmala Sawant|date=2012-01-31|website=Herald Goa|access-date=2025-02-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HeraldMhadeiVote24&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.heraldgoa.in/News-Today/Vote-for-the-candidate-who-will-work-to-save-Mhadei-raise-Mhadei-issue-in-Parliament/221016|title=Vote for the candidate who will work to save Mhadei, raise Mhadei issue in Parliament|date=2024-05-04|website=Herald Goa|access-date=2025-02-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.heraldgoa.in/goa/nirmala-urges-govt-to-request-for-exclusive-date-on-mhadei-issue/418781|title=Nirmala urges govt to request for exclusive date on Mhadei issue|date=2025-01-09|website=Herald Goa|access-date=2025-02-26}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय महिला राजकारणी]]
[[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला राजकारणी]]
[[वर्ग:इ.स. १९४६ मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:गोव्याचे आमदार]]
[[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]]</text>
      <sha1>6isx97vby168xsowp93894dg049x7m7</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>