विकिपीडिया mrwiki https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा मसुदा मसुदा चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 0 3192 2691137 2577018 2026-06-24T13:11:34Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691137 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट मुख्यमंत्री | नाव = वसंतदादा बंडूजी पाटील | चित्र= Kamaluddin with Vasantdada Patil.jpg | चित्र आकारमान= 150px | चित्र शीर्षक = बहरैनचे राजदूत कमालुद्दीन यांच्या बरोबर वसंतदादा पाटील (डावीकडे) | क्रम = | पद = [[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे ६वे मुख्यमंत्री]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[१७ एप्रिल]], [[इ.स. १९७७]] | कार्यकाळ_समाप्ती = [[८ जुलै]], [[इ.स. १९७८]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = [[२ फेब्रुवारी]], [[इ.स. १९८३]] | कार्यकाळ_समाप्ती2 = [[१ जून]], [[इ.स. १९८५]] | राज्यपाल = | पुढील =[[शरद पवार]] | पुढील2 =[[शिवाजीराव निलंगेकर]] | जन्मदिनांक = [[१३ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९१७]] | जन्मस्थान = [[पद्माळे]], [[सांगली जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्युदिनांक = [[१ मार्च]], [[इ.स. १९८९]] | मृत्युस्थान =मुंबई | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|अखिल भारतीय काँग्रेस]] | पत्नी= प्रथम पत्नी - मालतीबाई पाटील द्वितीय पत्नी - शालिनीताई पाटील | नाते = [[प्रतीक पाटील]] (नातू) | अपत्ये= [[प्रकाशबापू पाटील]] | निवास =सांगली | शाळा_महाविद्यालय = | धंदा = | व्यवसाय = राजकारणी | धर्म =हिंदू | सही = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = |वडील=बंडूजी पाटील|आई=रुक्मिणीबाई बंडूजी पाटील}} {{बदल}} {{दृष्टिकोन}} '''परिचय''' : महाराष्ट्रातील सहकार क्षेत्राला एक वेगळे, निर्णायक वळण देऊन विकास साधणारे नेते म्हणजे वसंतदादा बंडूजी पाटील होत. क्रांतिकारक, स्वातंत्र्यसैनिक ते विधायक कार्य करणारे, पक्ष संघटना वाढवणारे राजकीय नेते, प्रभावी मुख्यमंत्री व सहकार महर्षी - असा त्यांचा जीवन प्रवास आपल्याला थक्क करतो. *त्यांचे वडील बंडूजी व आई रुक्मिणीबाई यांच्या पोटी जन्मलेल्या वसंतदादांचे शिक्षण जेमतेम सातवीपर्यंत झाले. सांगली जिल्ह्यातील, मिरज तालुक्यातील पद्माळे या छोट्या गावी जन्मलेले वसंतदादा १९७७ ते १९८५ या काळात चार वेळा महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री झाले. एकूण सुमारे ४ वर्षे त्यांनी राज्याचे मुख्यमंत्रिपद सांभाळले. ते काही काळ राजस्थानचे राज्यपालही होते. त्या आधी १९७२ मध्ये ते प्रथम मंत्री झाले होते. तसेच स्वतंत्र भारतातल्या पहिल्या निवडणुकीतच ते सांगलीतून आमदार म्हणून निवडून आले होते. पुढील काळात सुमारे २५ वर्षे त्यांनी सांगलीचेच प्रतिनिधित्व (विधानसभेत व लोकसभेत) केले. राजकीय जीवनात त्यांनी महाराष्ट्र राज्य सहकारी बँक, राष्ट्रीय मिल मजदूर संघ, व महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस आदी संस्था-संघटनांची अध्यक्षपदे सांभाळली. पक्ष कार्याला त्यांनी विशेष महत्त्व दिले. वसंतदादांनंतर काँग्रेस पक्ष संघटनेला एवढे बळ देणारा नेता पुढे काँग्रेसला महाराष्ट्रात मिळालाच नाही. (तसेच प्रामुख्याने ग्रामीण महाराष्ट्रात काँग्रेसचा प्रभाव कायम राहण्यात व वाढण्यात दादांचाच वाटा मोठा आहे,) असे राजकीय निरीक्षक म्हणतात. सत्तेची हाव नसलेला सत्ताधारी, असे दादांबद्दल म्हणले जाते. महाराष्ट्राचे नेतृत्व करताना दादांनी अनेक समाजहितकारक, दूरगामी परिणाम साधणारे निर्णय घेतले. १९८३ मध्ये त्यांनी वैद्यकीय, अभियांत्रिकी महाविद्यालये व तंत्रनिकेतन विद्यालये विनाअनुदान तत्त्वावर स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला. या निर्णयाने शैक्षणिक क्षेत्रात क्रांती घडवली. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना संधी उपलब्ध होण्याबरोबरच, या निर्णयामुळे शैक्षणिक व (पर्यायाने) औद्योगिक विकासालाही चालना मिळाली. वसंतदादांनी राज्याचा विकासविषयक आढावा घेण्यासाठी अर्थतज्ज्ञ वि. म. दांडेकर यांची सत्यशोधन समिती नेमली. यातूनच समतोल विकास, विदर्भ-मराठवाड्याचा अनुशेष (बॅकलॉग) अशा संज्ञा पुढे आल्या. शालेय विद्यार्थ्यांना मोफत एस.टी. प्रवास, परगावी शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांच्या जेवणाच्या डब्यांची मोफत वाहतूक, शेतकऱ्यांना कमी व्याज दराने कर्जपुरवठा इत्यादी महत्त्वाचे निर्णय दादांनी त्यांच्या काळात घेतले. पाणी अडवा, पाणी जिरवा हे सूत्र प्रथम दादांनी महाराष्ट्रासमोर आणले. दादांच्या या लोकहितकारक निर्णयांची बीजे त्यांच्या देशभक्तीत व त्यांनी केलेल्या क्रांतिकार्यांत आढळतात. वसंतदादा अगदी लहान वयातही (१९३०) स्वातंत्र्य चळवळीत सामील झाले होते. १९४० पासून त्यांनी लढ्यात जोमाने सहभाग घेतला. फोनच्या तारा तोडणे, पोस्ट जाळणे, रेल्वेचे नुकसान करणे, पिस्तुल-बाँबचा वापर करून ब्रिटिशांमध्ये दहशत निर्माण करणे इत्यादी कामांच्या माध्यमातून त्यांनी सांगली जिल्ह्यात, १९४२ मध्ये आपला ब्रिटिश विरोध प्रखर केला. कायदेभंग चळवळीच्या काळात सोलापूरला चार युवक हुतात्मे झाले. या हौतात्म्याची आठवण म्हणून दादांनी चहा सोडला होता. दादा काही काळ भूमिगत होते. त्यांना सुमारे ३ वर्षे तुरुंगवासही भोगावा लागला. १९४३ मध्ये दादांनी तुरुंगातून निसटण्याचा प्रयत्‍न केला असता, त्यांना खांद्याला गोळी लागली होती, व त्यांना पुन्हा तुरुंगवास भोगावा लागला होता. दादांच्या सुटकेसाठी सांगलीकरांनी सभा-मोर्चा या माध्यमातून प्रयत्न केले होते. या प्रयत्‍नांत रामानंद भारती, बॅ. नाथ पै देखील सहभागी होते. सातारा-सांगली या भागांत दादा स्वातंत्र्यलढ्यात क्रांतिसिंह नाना पाटील, यशवंतराव चव्हाण यांच्याबरोबर आघाडीवर होते. स्वातंत्र्य मिळाल्यावर स्थानिक स्वातंत्र्य-सैनिकांकडून शस्त्रास्त्रे परत घेऊन, त्यांच्यामध्ये विधायक कार्य करण्याची प्रेरणा निर्माण करण्याचे महत्त्वपूर्ण काम दादांनी केले होते. वसंतदादांचे महाराष्ट्राच्या उभारणीतील सर्वांत महत्त्वाचे कार्य म्हणजे त्यांनी सहकार क्षेत्राचा केलेला विकास व विस्तार होय. त्यांनी सहकाराच्या माध्यमातून ग्रामीण विकास, कृषी विकास व कृषी-उद्योग विकास साधण्याचा यशस्वी प्रयत्न केला. कुक्कुटपालन, दुग्धविकास या क्षेत्रांत सहकाराचा प्रसार प्रामुख्याने दादांनी केला. खत कारखाने, सूत गिरण्या, तेल गिरण्या, कागद कारखाने, सिमेंट पाईपचे कारखाने, कृषी अवजारांचे उत्पादन व कृषी प्रक्रिया उद्योग इत्यादी उद्योग राज्यात वसंतदादांनी सहकारी तत्त्वावर सुरू केले. १९५६-५७ मध्येच त्यांनी शेतकरी सहकारी साखर कारखान्याची स्थापना केली होती. त्या वेळी त्यांनी स्वतःशेतांमध्ये जाऊन ऊस कसा लावायचा, याचे शेतकऱ्यांना प्रात्यक्षिक दिले होते. सहकारी साखर कारखान्यांनी साखरेसह उप-उत्पादनांचीही निर्मिती करावी असा आग्रह दादांनी धरला. तसेच कारखान्याच्या परिसरात शिक्षण, आरोग्य, इतर उद्योग व मूलभूत सोयीसुविधा या क्षेत्रांत विकास साधण्यासाठी विकास निधी वेगळा काढण्याची कल्पना त्यांनी रुजवली. त्यामुळे आज महाराष्ट्रात कारखान्यांना जोडून निर्माण झालेली विकास केंद्रे आपल्याला दिसतात. दादांनी डेक्कन शुगर इन्स्टिट्यूटची स्थापना करून संशोधनाला चालना दिली. याच संस्थेचे नाव आज वसंतदादा पाटील शुगर इन्स्टिटयूट आहे. आज राज्यात छोट्या-मोठ्या सहकारी पतसंस्थांचे जाळे उभे राहिलेले दिसते. यामध्येही वसंतदादांचा मोठा वाटा आहे. सहकार क्षेत्रातील या अद्वितीय कामगिरीमुळेच १९६७ मध्ये त्यांना पद्मभूषण या पुरस्काराने गौरवण्यात आले. वसंतदादा १९५२ पासून लोकप्रतिनिधी होते, १९७२ मध्ये ते प्रथम मंत्री झाले, व नंतर मंत्री -मुख्यमंत्री असा त्यांचा राजकीय प्रवास झाला. विशेष म्हणजे १९५२ ते १९७२ दरम्यान त्यांनी सहकार क्षेत्रातील बहुतांश कार्य केले. या पार्श्वभूमीवर दादांनी ज्या काळात सहकार क्षेत्राची पायाभरणी व विस्तार केला तो काळ १९५२ ते १९७२ असल्याचे लक्षात येते. विशेष म्हणजे सत्तास्थानांवर नसताना त्यांनी सहकाराचा प्रचार-प्रसार-विकास केला हे लक्षणीय ठरते. स्वातंत्र्यपूर्व काळापासूनच्या विविध प्रकारच्या अनुभवांचे संचित, स्मरणशक्ती, नेतृत्वगुण, संघटनकौशल्य, समाजमन-आकलन शक्ती, निर्णयक्षमता, शेतकरी व ग्रामीण समाजजीवनाची अचूक, परिपूर्ण जाणीव - इत्यादी गुणांच्या आधारे वसंतदादांनी महाराष्ट्राचा विकास साधला. * १९१८ मध्ये प्लेगच्या साथीत दादांच्या आई-वडिलांचा एकाच दिवशी मृत्यू झाला होता. त्या वेळी केवळ एक वर्षाचे असणाऱ्या दादांचा सांभाळ, पुढील आयुष्यात त्यांच्या आजीने केला होता. या परिस्थितीत दादा जास्त शिकू शकले नाहीत. पण पुढील आयुष्यात त्यांनी केलेल्या विकास-कार्याची फळे आज महाराष्ट्र चाखतो आहे. म्हणूनच दुर्दैवाने फार शिकू न शकलेला, पण तरीही सर्वांत शहाणा नेता या समर्पक शब्दांत त्यांचे वर्णन केले जाते. ==वसंतदादा पाटील यांच्या नावाच्या संस्था== * वसंतदादा पाटील साखर कारखाना * वसंतदादा पाटील शुगर इन्स्टिट्यूट (आधीचे नाव डेक्कन शुगर इन्स्टिट्यूट), वाकडेवाडी (पुणे) * डॉ. वसंतदादा पाटील माध्यमिक विद्यानिकेतन, शुक्रवार पेठ (पुणे) * पद्मभूषण डॉ वसंतदादा पाटील कॉलेज ऒफ आर्किटेक्चर, पिरंगूट (पुणे) * वसंतदादा पाटील इंजिनिअरिंग कॉलेज, सायन (मुंबई) * वसंतदादा पाटील इंजिनिअरिंग कॉलेज, बुधगाव (सांगली) * वसंत दादा पाटील विद्यालय व जुनियर कॉलेज, रहिमतपूर * पद्मभूषण वसंतदादा पाटील इन्स्टिट्यूट ऒफ टेक्नोलोजी बुधगाव (सांगली) ==वसंतदादा पाटील यांनी भूषविलेली पदे== * महाराष्ट्र राज्य सहकारी साखर कारखाना संघाचे अध्यक्ष (१९६५) * राष्ट्रीय सहकारी साखर कारखाना महासंधाचे संचालक व अध्यक्ष (१९७०-७२) * साखर निर्यात मंडळाचे अध्यक्ष (१९७०-७१) होते. * राज्य सहकारी बँक, राष्ट्रीय मिल मजदूर संघ आदी संस्थांचेही ते कैक वर्षे अध्यक्ष होते. * महाराष्ट्र प्रांतिक काँग्रेसचे अध्यक्ष म्हणून त्यांची निवड झाली (१९६७) * १९६९ साली काँग्रेसचे विभाजन झाले. त्याच वर्षी डिसेंबरमध्ये मुंबईस काँग्रेसचे अधिवेशन झाले. त्यांनी स्वागताध्यक्ष म्हणून काम केले. * १९७१ मध्ये अमेरिकेतील लुइझिॲना येथे भरलेल्या चौदाव्या आंतरराष्ट्रीय ऊस तज्‍ज्ञांच्या परिषदेस भारतीय शिष्टमंडळाचे नेते म्हणून हजर राहिले. यापूर्वी तीन वेळा त्यांनी जागतिक प्रवास केला होता. {{क्रम-सुरू}} {{क्रम-मागील|मागील=[[शंकरराव चव्हाण]]}} {{क्रम-शीर्षक|शीर्षक=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[मे १७]],[[इ.स. १९७७]] - [[जुलै १८]],[[इ.स. १९७८]]}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[शरद पवार]]}} {{क्रम-मागील|मागील=[[बाबासाहेब भोसले]]}} {{क्रम-शीर्षक|शीर्षक=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]]|वर्ष=[[फेब्रुवारी २]],[[इ.स. १९८३]] - [[मार्च ६]],[[इ.स. १९८६]]}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[शिवाजीराव निलंगेकर]]}} {{क्रम-शेवट}} {{महाराष्ट्र मुख्यमंत्री}} {{DEFAULTSORT:पाटील, वसंतराव दादा}} [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी|पाटील, वसंतराव दादा]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|पाटील, वसंतराव दादा]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:सांगलीचे खासदार]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे खासदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीचे अध्यक्ष]] i84yrvfq95l5q0s3dzo2yc44l8lskqo 0 3487 2691222 2326631 2026-06-25T04:09:30Z ~2026-32459-97 183722 /* */ 2691222 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''कागल''' हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] कोल्हापूर [[कोल्हापूर जिल्हा|जिल्ह्यातील]] [[कागल तालुका|कागल तालुक्याचे]] मुख्य गाव आहे. महाराष्ट्र व [[कर्नाटक]]च्या सीमेवरील गाव आहे. ही राजर्षी शाहू महाराज यांची जन्मभूमी आहे. [[गोपाळ कृष्ण गोखले]] यांनी आपले प्राथमिक शिक्षण घेतले. * कागल हे [[आनंद यादव]] यांचे जन्मगाव आहे. तसेच बाळासाहेब खर्डेकर व गुणा कागलकर हे येथे वास्तव्यास होते. कागल हे अलिकडे राजकारणाचे विद्यापीठ आहे. जिल्ह्याच्या राजकारणावर प्रभाव टाकणाऱ्या प्रमुख नेत्यांमध्ये या तालुक्यातील बऱ्याच नेत्यांचा समावेश होतो. तसेच कागलच्या गैबी पीरसाहेब दर्ग्याचा उरूस खूप मोठा असतो ==व्यवसाय आणि उद्योग == कागल येथे श्री छत्रपती शाहू सहकारी साखर कारखाना आहे. तसेच येथे पंचतारांकीत एम.आय.डी.सी. आहे. ==प्रेक्षणीय स्थळे== * [[जयसिंगराव तलाव]] * [[राम मंदिर, कागल|राम मंदिर]] [[वर्ग:कागल तालुका]] [[वर्ग:कोल्हापूर जिल्ह्यातील शहरे]] [[वर्ग:कागल तालुक्यातील गावे]] 5b9punmg2au0b01yduj4tirg5r5joxc 0 3675 2691237 2653679 2026-06-25T10:32:33Z ~2026-36673-37 184603 /* संघराज्य प्रणाली */ दुवे जोडले 2691237 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संविधान |दस्तऐवज_नाव= भारताचे संविधान |प्रतिमा= Constitution of India.jpg |चित्र_नाव = [[भारतीय संविधान उद्देशिका]] |प्रतिमा_आकार= |प्रतिमा_alt= |caption= [[भारतीय संविधानाची उद्देशिका]] |प्रतिमा_मथळा = [https://www.wdl.org/en/item/2672/view/1/1/ Original text] of the [[भारताच्या संविधानाची उद्देशिका| उद्देशिका]] |title_orig={{lang|hi|भारतीय संविधान}} |मूळ_शीर्षक={{lang|hi|भारतीय संविधान}} {{noitalics|([[International Alphabet of Sanskrit Transliteration|IAST]]:}} {{IAST|Bhāratīya Saṃvidhāna}}{{noitalics|){{efn|The Constitution of India was originally written in Hindi and English, so, both Hindi and English are its 'original' languages.}}}} |मूळ_भाषा_कोड=hi |न्यायक्षेत्र=भारत |स्वीकारल्याचा_दिनांक= २६ नोव्हेंबर १९४९ |अंमलबजावणीचा_दिनांक= २६ जानेवारी १९५० |शासनप्रणाली= [[संघराज्य|संघीय]], [[संसदीय]], [[घटनात्मक प्रजासत्ताक]] |शाखा= तीन (कार्यकारी, विधिमंडळ आणि न्यायपालिका) |वैधानिक_संस्था= [[भारतीय संसद|दोन]] ([[राज्यसभा]] आणि [[लोकसभा]]) |कार्यकारी= [[भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधान]] - [[लोकसभा|कनिष्ठ सभागृह]] [[भारतीय संसद|संसद]]ेचे जबाबदार नेतृत्व करणारे मंत्रीमंडळ |न्यायपालिका= [[सर्वोच्च न्यायालय]], [[भारतातील उच्च न्यायालयांची यादी|उच्च न्यायालये]] आणि [[भारतातील जिल्हा न्यायालये|जिल्हा न्यायालये]] |संघराज्य= संघराज्य |निवडणूक_गण= [[निवडणूक गण (भारत)|होय]], राष्ट्रपती आणि उपराष्ट्रपती निवडणुकीसाठी |अंतर्भूत_कलम= २ |एकूण_घटनादुरुस्त्या= [[भारतीय संविधानाच्या दुरुस्त्यांची यादी|१०५]] |शेवटची_घटनादुरूस्ती= १५ ऑगस्ट २०२१ (१०५ वी) |स्थान= |दस्तऐवज_जतन_स्थान= [[संसद भवन]], [[नवी दिल्ली]], [[भारत]] |स्वाक्षरीकर्ते= संविधानसभेचे २८४ सदस्य |पुनर्स्थित_करा= [[भारत सरकारचा कायदा १९३५]] <br /> [[भारतीय स्वातंत्र्य कायदा १९४७]] }} {{भारताचे संविधान||expanded=|selected=}} [[File:भारत का संविधान (१९५७).djvu|150px|thumb|right|१९५७ पर्यंतचे भारताचे संविधान (हिंदी)]] [[File:Dr. Ambedkar and the constitution 2015 stamp of India.jpg|thumb|[[बाबासाहेब आंबेडकर]] आणि २०१५ च्या भारतीय टपाल तिकिटावर भारतीय संविधान]] [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar, chairman of the Drafting Committee, presenting the final draft of the Indian Constitution to Dr Rajendra Prasad on 25 November, 1949.jpg|thumb|घटनाकार [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] भारताची राज्यघटनेची प्रत संविधान सभेचे अध्यक्ष [[डॉ. राजेंद्र प्रसाद]] यांना सूपूर्द करतांना, २६ नोव्हेंबर १९४९]] '''भारताचे संविधान''' (अन्य नावे: '''भारताची राज्यघटना''', '''भारताची घटना''') हा भारताचा सर्वोच्च [[कायदा]] आहे. हा दस्तऐवज मूलभूत राजकीय संहिता, संरचना, कार्यपद्धती, अधिकार आणि सरकारी संस्थांची कर्तव्ये आणि [[मूलभूत अधिकार]], [[मार्गदर्शक तत्त्वे]] आणि नागरिकांची कर्तव्ये निर्धारित करणारी चौकट मांडतो. हे जगातील सर्वात मोठे लिखित राष्ट्रीय संविधान आहे. [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] हे भारतीय संविधानाचे शिल्पकार आहेत. घटना ही ''संवैधानिक वर्चस्व'' प्रदान करते (''संसदीय वर्चस्व'' नाही, कारण ते [[भारतीय संसद|संसदेऐवजी]] [[भारताची संविधान सभा|संविधान सभेने]] तयार केले होते) आणि लोकांद्वारे त्याच्या प्रस्तावनेत घोषणेसह स्वीकारले गेले. [[संसद]] राज्यघटनेला डावलू शकत नाही. हे [[२६ नोव्हेंबर]] १९४९ रोजी भारताच्या संविधान सभेने स्वीकारले आणि [[२६ जानेवारी]] १९५० रोजी लागू झाले. राज्यघटनेने [[भारत सरकार कायदा १९३५]] ची जागा देशाचा मूलभूत प्रशासकीय दस्तऐवज म्हणून घेतली आणि भारताचे अधिराज्य हे भारताचे प्रजासत्ताक बनले. संवैधानिक स्वायत्तता सुनिश्चित करण्यासाठी, त्याच्या रचनाकारांनी कलम ३९५ मध्ये [[इंग्लडची संसद|ब्रिटिश संसदेचे]] पूर्वीचे कायदे रद्द केले. भारत [[जानेवारी २६|२६ जानेवारीला]] [[भारतीय प्रजासत्ताक दिन|प्रजासत्ताक दिन]] म्हणून आपले संविधान साजरे करतो. संविधान भारताला सार्वभौम, [[समाजवादी]], [[धर्मनिरपेक्ष]], आणि [[लोकशाही]] [[प्रजासत्ताक]] घोषित करते, तेथील नागरिकांना न्याय, समानता आणि स्वातंत्र्य आणि बंधुत्वाला चालना देण्यासाठी प्रयत्नांची हमी देते. १९५०चे मूळ संविधान [[हेलियम|हेलियमने]] भरलेल्या केसमध्ये [[नवी दिल्ली|नवी दिल्लीतील]] [[संसद भवन|संसद भवनात]] जतन केले आहे. [[आणीबाणी (भारत)|आणीबाणीच्या]] काळात १९७६ मध्ये [[भारतीय संविधानाची ४२वी घटनादुरुस्ती|४२व्या घटनादुरुस्ती कायद्याद्वारे]] "[[धर्मनिरपेक्ष]]" आणि "[[समाजवादी]]" हे शब्द प्रस्तावनामध्ये जोडले गेले. [[चित्र:Jawaharlal_Nehru_signing_Indian_Constitution.jpg|इवलेसे|भारताचे पहिले पंतप्रधान [[पंडित जवाहरलाल नेहरू]] संविधानावर स्वाक्षरी करताना]] == इतिहास == {{मुख्य|भारताची संविधान सभा}} [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar Chairman, Drafting Committee of the Indian Constitution with other members on Aug. 29, 1947.jpg|thumb|भारतीय संविधानाच्या मसूदा समितीचे अध्यक्ष डॉ. [[बाबासाहेब आंबेडकर]] समितीच्या इतर सदस्यांसमवेत. (बसलेल्यांपैकी डावीकडून) एन. माधवराव, सय्यद सदुल्ला, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (अध्यक्ष), अल्लादी कृष्णास्वामी अय्यर, सर बेनेगल नरसिंह राव. (उभे असलेल्यांपैकी डावीकडून) एस.एन. मुखर्जी, जुगल किशोर खन्ना व केवल कृष्णन् (२९ जानेवारी इ.स. १९४७)]] [[चित्र:India70-the-people-who-wrote-the-constitution-of-india.jpg|इवलेसे|संविधान सभेचे सदस्य]] १९५० साली अंमलात आलेले भारतीय संविधान मुख्यत्वे १९३५ च्या भारत सरकार कायद्यावर आधारित आहे. १९३५ सालच्या या कायद्यान्वये भारताच्या अंतर्गत स्वशासनाचा पाया घातला गेला होता. ब्रिटिश पंतप्रधान क्लेमंट ॲटली यांच्या शिष्टमंडळाच्या ''स्वतंत्र भारताच्या संविधानाची निर्मिती करण्यासाठी एका मसुदा समितीच्या स्थापनेविषयीच्या'' कल्पनेस [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा|भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या]] नेत्यांनी सहमती दर्शविली होती. १९४६ च्या उन्हाळ्यात या समितीची स्थापना झाली व तिची पहिली बैठक ९ डिसेंबर १९४६ रोजी [[सच्चिदानंद सिन्हा]] यांच्या अध्यक्षतेखाली तर फ्रँक अँथनी यांच्या उपाध्यक्षतेखाली नवी दिल्ली येथील संविधान सभागृहात झाली. ११ डिसेंबर रोजी सर्व सदस्यांच्या सहमतीने डॉ. राजेंद्रप्रसाद यांची अध्यक्षस्थानी तर आशुतोष मुखर्जी यांची उपाध्यक्ष स्थानी निवड करण्यात आली. हे सभागृह आज सेंट्रल हॉल या नावाने परिचित आहे. पहिल्या बैठकीला ९ महिलांसह एकूण २११ सदस्य उपस्थित होते. १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारतास स्वातंत्र्य मिळाल्यावर अल्पकाळ या समितीने ''भारताचे प्रतिनिधी'' या रूपात काम केले होते. २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी [[बाबासाहेब आंबेडकर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्या नेतृत्वाखाली मसुदा समितीची स्थापन झाली. मसुदा समिती ही सर्वात महत्त्वाची समिती होते. हिचे काम संविधान निर्मिती करणे हे होते. अनेक बैठकांनंतर या समितीने सादर केलेला अंतिम मसुदा २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी संविधान सभेद्वारे स्वीकारला गेला. त्यामुळे भारतात २६ नोव्हेंबर हा दिवस "[[भारतीय संविधान दिन]]" म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.mahadiscom.com/AdministrativeCircular-hr/Adm_Cir_287.pdf | title = संविधान दिन शासनादेश २४ नोव्हेंबर २००८ | भाषा = मराठी | access-date = 2011-11-23 | archive-date = 2011-12-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111212152938/http://mahadiscom.com/AdministrativeCircular-hr/Adm_Cir_287.pdf | url-status = dead }}</ref> [[नागरिकत्व]], [[निवडणुका]] व अंतरिम संसदेविषयीचे आणि इतर काही तात्पुरत्या बाबी तत्काळ लागू झाल्या. संविधान संपूर्ण रूपाने २६ जानेवारी १९५० रोजी लागू झाले. त्यामुळे २६ जानेवारी हा दिवस "[[भारतीय प्रजासत्ताक दिन]]" म्हणून साजरा केला जातो. == राज्यघटनेतील भाग == राज्यघटनेत एकूण २५ भाग आणि १२ अनुसूची आहेत.{{संदर्भ}} {|class="wikitable" |- ! भाग ! कलम ! बाबी |- | भाग I | कलम १ ते ४ | संघराज्य व त्यांचे राज्य क्षेत्र |- | भाग II | कलम ५ ते ११ | नागरिकत्व |- | भाग III | कलम १२ ते ३५ | मूलभूत अधिकार |- | भाग IV | कलम ३६ ते ५१ | राज्याचे मार्गदर्शक तत्त्वे |- | भाग IVA | कलम ५१ A | मूलभूत कर्तव्ये |- | भाग V | कलम ५२ ते १५१ | केंद्र सरकार (संघराज्य) |- | भाग VI | कलम १५२ ते २३७ | राज्य सरकार |- | भाग VII | ७ वी घटनादुरुस्ती | ''(रद्द)'' |- | भाग VIII | कलम २३९-२४२ | केंद्रशासित प्रदेश क्षेत्र |- | भाग IX | कलम २४३-२४३O | पंचायतराज – ग्रामपंचायत , पंचायत समिती , जिल्हा परिषद – नगर पंचायत |- | भाग IX A | कलम २४३P – २४३ZG | नगरपालिका |- | भाग IX B | कलम ZH – कलम ZT | सहकारी संस्था |- | भाग X | कलम २४४-२४४A | अनुसूचित जाती व जमाती प्रदेश/क्षेत्र, आदिवासी क्षेत्र |- | भाग XI | कलम २४५-२६३ | केंद्र - राज्य संबंध |- | भाग XII | कलम २६४-३००A | महसूल - वित्त, मालमत्ता, करार व फिर्याद |- | भाग XIII | कलम ३०१-३०७ | व्यापार, वाणिज्य आणि आंतरराज्य संबंध |- | भाग XIV | कलम ३०८-३२३ | केंद्र आणि राज्यांतर्गत सेवा, प्रशासकीय लोकसेवा आयोग |- | भाग XIV A | ३२३A, ३२३B | न्यायाधिकरण |- | भाग XV | कलम ३२४-३२९A | निवडणूक आयोग |- | भाग XVI | कलम ३३०-३४२ | अनुसूचित जाती, जमाती, इतर मागासवर्गीयांसाठी आणि अँग्लो इंडियन्ससाठी विशेष सोयी |- | भाग XVII | कलम ३४३-३५१ | कार्यालयीन भाषा |- | भाग XVIII | कलम ३५२-३६० | आणीबाणी विषयक तरतुदी |- | भाग XIX | कलम ३६१-३६७ | संकीर्ण |- | भाग XX | कलम ३६८ | संविधान दुरुस्ती बाबत |- | भाग XXI | कलम ३६९-३९२ | अस्थायी, संक्रमाणि (?) आणि विशेष तरतुदी |- | भाग XXII | कलम ३९३-३९५ | संक्षिप्त रूपे, प्रारंभ आणि निरसने |- |} == राज्यघटनेतील अनुसूची == {|class="wikitable" |- ! अ.क्र. ! अनुसूची ! बाबी |- | १. | अनुसूची I | राज्य व केंद्र शासित प्रदेश. |- | २. | अनुसूची II | वेतन आणि मानधन (राष्ट्रपती, राज्यपाल, लोकसभेचे सभापती व उपसभापती, राज्यसभेचा अध्यक्ष व उपाध्यक्ष, राज्यातील विधानसभांचे सभापती व उपसभापती, राज्यांतील विधानपरिषदेचे अध्यक्ष व उपाध्यक्ष, सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश, उच्च न्यायालयांचे न्यायाधीश, भारताचा नियंत्रक व महालेखापरीक्षक-Controller and Auditor General) |- | ३. | अनुसूची III | पदग्रहण शपथा (केंद्रीय मंत्री, संसदेच्या निवडणुकीतील उमेदवार, संसद सदस्य, सर्वोच्च नायालयाचे न्यायाधीश, भारताचा नियंत्रक व महालेखापरीक्षक, राज्यांतील मंत्री, विधिमंडळांच्या निवडणुकीतील उमेदवार, राज्य विधिमंडळ सदस्य, उच्च न्यायालयांचे न्यायाधीश) |- | ४. | अनुसूची IV | राज्यसभेच्या जागांची राज्ये आणि संघराज्य प्रदेशांत वाटणी |- | ५. | अनुसूची V | अनुसूचित क्षेत्रे व अनुसूचित जमाती यांचे प्रशासन व नियंत्रण यांबाबत तरतुदी |- | ६. | अनुसूची VI | आसाम, मेघालय, त्रिपुरा व मिझोरम या राज्यातील आदिवासी क्षेत्रांच्या प्रशासनाबाबत तरतुदी |- | ७. | अनुसूची VII | केंद्र आणि राज्य सरकारांमधील सूची (केंद्र सूची – ९८ विषय [सुरुवातीला ९७ विषय होते]; राज्यसूची – ५९ विषय [सुरुवातीला ६६ विषय होते]. समवर्ती सूची ५२ विषय [सुरुवातीला ४७ विषय होते]) |- | ८. | अनुसूची VIII | भाषा (राज्यघटनेने मान्यता दिलेल्या भाषांची संख्या: सध्या या परिशिष्टात २२ भाषा आहेत [पूर्वी ही संख्या १४ इतकी होती]) |- | ९. | अनुसूची IX | कायद्यांचे अंमलीकरण. हे परिशिष्ट पहिली घटनादुरुस्ती अधिनियम, १९५१ अन्वये समाविष्ट करण्यात आले. |- | १०. | अनुसूची X | पक्षांतर केल्यामुळे संसद व राज्य विधानसभांचे सदस्यत्व रद्द करण्याविषयीच्या तरतुदी यात आहेत. सन १९८५ च्या ५२ व्या घटनादुरुस्ती कायद्यान्वये याचा समावेश करण्यात आला. हे परिशिष्ट पक्षांतर विरोधी कायदा म्हणूनच ओळखले जाते. |- | ११. | अनुसूची XI | पंचायत राजचे अधिकार व जबाबदाऱ्या यात आहेत. यात २९ विषय आहेत. हे परिशिष्ट सन १९९२ मधील ७३ व्या घटनादुरुस्ती कायद्यान्वये समाविष्ट करण्यात आले. |- | १२. | अनुसूची XII | हे परिशिष्ट सन १९९२ मधील ७४ व्या घटनादुरुस्ती कायद्यान्वये समाविष्ट करण्यात आले. नगरपालिकांचे अधिकार व जबाबदाऱ्या यात आहेत. यात १८ विषय आहेत. |- |} == भारतीय राज्यघटनेचे स्रोत == {|class="wikitable" |- ! अ.क्र. ! इतर देशांच्या राज्यघटना ! भारतीय संविधानात घेतलेल्या बाबी |- | १. | [[भारत सरकार कायदा १९३५]] | संघराज्यीय योजना, न्यायव्यवस्था, लोकसेवा आयोग, आणीबाणीच्या तरतुदी, राज्यपालाचे पद, प्रशासकीय तपशील |- | २. | ब्रिटिश राज्यघटना | संसदीय शासन व्यवस्था (संसदीय लोकशाही), कॅबिनेट व्यवस्था, द्विगृही संसद, कायद्याचे राज्य, एकेरी नागरिकत्व, एकेरी न्यायव्यवस्था, संसदीय विशेषाधिकार, कायद्यासमोर समानता |- | ३. | अमेरिकेची राज्यघटना | कायद्यापुढे समान संरक्षण, उपराष्ट्रपती, मूलभूत हक्क, संघराज्य, न्यायव्यवस्थेचे स्वातंत्र्य, न्यायिक/न्यायालयीन पुनर्विलोकन, राष्ट्रपतींवरील महाभियोग पद्धत, सर्वोच्च न्यायालय व उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशास पदावरून दूर करण्याची पद्धत, प्रस्तावनेची भाषा |- | ४. | कॅनडाची घटना | प्रभावी केंद्रसत्ता असलेले संघराज्य, केंद्राकडे शेषाधिकार, केंद्रातर्फे राज्यपालांची नेमणूक, सर्वोच्च न्यायालयाचे सल्लागार अधिकार क्षेत्र, केंद्रसूची, राज्यसूची |- | ५. | आयर्लंडची राज्यघटना | राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे, राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीची पद्धत, राज्यसभेवरील काही सदस्यांचे नामनिर्देशन (२५० पैकी १२ सदस्य ) |- | ६. | ऑस्ट्रेलियाची राज्यघटना | समवर्ती/सामाईक सूची, व्यापार व वाणिज्य व्यवहारांचे स्वातंत्र्य, संसदेच्या दोन्ही गृहांचे संयुक्त अधिवेशन, संसदीय सदस्यांचे विशेषाधिकार |- | ७. | जर्मनीची राज्यघटना | आणीबाणी (या दरम्यान मूलभूत हक्क स्थगित होणे) |- | ८. | जपानची राज्यघटना | कायद्याने प्रस्तावित पद्धत |- | ९. | सोव्हिएत रशियाची राज्यघटना | मूलभूत कर्तव्ये आणि सरनाम्यातील सामाजिक आर्थिक व राजकीय न्यायाचे आदर्श |- | १०. | दक्षिण आक्रिकेची राज्यघटना | घटनादुरुस्ती पद्धत, राज्यसभेच्या सदस्यांची निवडणूक |- | ११. | फ्रान्सची राज्यघटना | गणराज्य पद्धती आणि प्रास्ताविकेतील स्वातंत्र्य, समता व बंधुता यांचे आदर्श |- |} == कालानुक्रम == * '''''६ डिसेंबर १९४६:''''' संविधान सभेची स्थापना ''(फ्रेंच प्रथेनुसार)'' * '''''९ डिसेंबर १९४६:''''' घटना सभागृहात ''(आताच्या संसद भवनचा सेंट्रल हॉल)'' पहिली बैठक झाली. संविधान सभेला संबोधित करणारे पहिली व्यक्ती जे बी. कृपलानी. सच्चिदानंद सिन्हा तात्पुरते अध्यक्ष झाले. ''(वेगळ्या राज्याची मागणी करत मुस्लिम लीगने संविधान सभेवर बहिष्कार टाकला.)'' * '''''११ डिसेंबर १९४६:''''' संविधान सभेने राजेंद्र प्रसाद यांना घटना समितीचे अध्यक्ष, हरेंद्रकुमार मुखर्जी यांना उपाध्यक्ष आणि बी.एन. राव यांना घटनात्मक कायदेशीर सल्लागार म्हणून नियुक्त केले. ''(सुरुवातीला तेथे एकूण ३८९ सदस्य होते, ते फाळणीनंतर २९९ वर घसरले. ३८९ सदस्यांपैकी २९२ सरकारी प्रांतातील, ४ मुख्य आयुक्त प्रांतांचे आणि ९३ राज्यांतील होते.)'' * '''''१३ डिसेंबर १९४६:''''' जवाहरलाल नेहरूंनी एक 'वस्तुनिष्ठ ठराव' सादर केला आणि मूलभूत तत्त्वे मांडली. हीच नंतर राज्यघटनेची प्रस्तावना ठरली. * '''''२२ जानेवारी १९४७:''''' वस्तुनिष्ठ ठराव सर्वानुमते मंजूर करण्यात आला. * '''''२२ जुलै १९४७:''''' नवा राष्ट्रीय ध्वज स्वीकारला गेला. * '''''१५ ऑगस्ट १९४७:''''' स्वातंत्र्य प्राप्त झाले. भारत भारताचे वर्चस्व आणि पाकिस्तानचे वर्चस्व असे विभागले गेले. * '''''२९ ऑगस्ट १९४७:''''' बी.आर. आंबेडकर मसुदा समितीच्या अध्यक्षपदी नियुक्त. समितीचे अन्य सदस्य - मुन्शी, मुहम्मद सदुल्ला, अल्लादी कृष्णस्वामी अय्यर, एन. गोपालस्वामी अय्यंगार, टी. टी. कृष्णम्माचारी (१९४८ साली निधन झालेल्या डी. पी. खेतान यांच्या जागेवर). एन. माधवराव यांनी प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे राजीनामा दिलेल्या बी.एल. मित्तर यांची जागा घेतली. * '''''१६ जुलै १९४८:''''' हरेंद्रकुमार मुखर्जी यांच्याप्रमाणेच, व्ही. टी. कृष्णमाचारी यांना विधानसभेचे दुसरे उपाध्यक्ष म्हणून निवडले गेले. * '''''२६ नोव्हेंबर १९४९:''''' भारतीय राज्यघटनेचे विधेयक संसदेने संमत आणि मंजूर केले. * '''''२४ जानेवारी १९५०:''''' संविधान सभेची अखेरची बैठक. ३९५ लेख, ८ अनुसूची व २२ भाग असलेल्या राज्यघटनेवर स्वाक्षरी झाली व तिला मान्यता मिळाली. * '''''२६ जानेवारी १९५०:''''' राज्यघटना अस्तित्वात आली. ''(या प्रक्रियेस २ वर्षे, ११ महिने आणि १८ दिवस लागले - एकूण ६४ लाख रुपये खर्च.)'' == राज्यघटनेतील समित्या व उपसमित्या == {|class="wikitable" |- ! अ.क्र. ! समिती/उपसमिती ! अध्यक्ष |- |१ |मसुदा समिती |[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] |- | २ | संचालन समिती | [[डॉ. राजेंद्र प्रसाद]] |- | ३ | कार्यपद्धती नियम समिती | [[डॉ. राजेंद्र प्रसाद]] |- | ४ | वित्त व स्टाफ समिती | [[डॉ. राजेंद्र प्रसाद]] |- | ५ | राष्ट्रध्वज संबंधी तदर्थ समिती | [[डॉ. राजेंद्र प्रसाद]] |- | ६ | संघराज्य संविधान समिती | पंडित [[जवाहरलाल नेहरू]] |- | ७ | संघराज्य अधिकार समिती | पंडित [[जवाहरलाल नेहरू]] |- | ८ | प्रांतिक संविधान समिती | सरदार [[वल्लभभाई पटेल]] |- | ९ | मुलभूत अधिकार व अल्पसंख्यांक हक्क समिती | सरदार [[वल्लभभाई पटेल]] |- | १० | झेंडा समिती | [[राजेंद्र प्रसाद]] |- | ११ | सुकाणू समिती | [[राजेंद्र प्रसाद]] |- | १२ | मूलभूत अधिकार उपसमिती | [[जे.बी. कृपलानी]] |- | १३ | अल्पसंख्यांक हक्क उपसमिती | [[एच.सी. मुखर्जी]] |- | १४ | वित्त व स्टाफ उपसमिती | [[ए.एल. सिन्हा]] |- | १५ | राज्यघटना समितीचे कार्य | [[ग.वा. मावळणकर]] |- | १६ | गृह समिती | [[डॉ. बी. पट्टाभीसीतारामय्या]] |- | १७ | भाषा समिती | [[मोटुरी सत्यनारायण]] |} == स्वरूप == [[चित्र:Constitution_of_India_(calligraphic)_455.jpg|इवलेसे|संविधान सभेच्या सदस्यांनी केलेल्या स्वाक्षऱ्या]] भारताची राज्यघटना उद्देशिका (सरनामा), मुख्य भाग व १२ पुरवण्या (परिशिष्टे) अशा स्वरूपात विभागली आहे. मुख्य संविधानाचे २५ भाग असून त्यांची अनेक प्रकरणांमध्ये विभागणी केलेली आहे. सुरुवातीच्या ३९५ कलमांपैकीची काही कलमे आता कालबाह्य झाली आहेत. सध्या (जानेवारी २०२०) राज्यघटनेत ४४८ कलमे असून भारतीय संविधान हे विस्ताराने जगातले सर्वांत मोठे संविधान आहे. भारताची राज्यघटना ही काहिशी लवचीक व काहिशी ताठर आहे. आपल्या घटनेने भारतीय नागरिकाला एकेरी नागरिकत्व दिले आहे व प्रत्येकाला एका मताचा अधिकार दिला आहे. == तोंडओळख व महत्त्वाची अंगे == भारतीय संविधानात अनेक पाश्चात्य देशांच्या उदारमतवादी राज्यघटनांचा व ब्रिटिश वसाहतवादी संविधानाच्या पायाभूत तत्त्वांशी मेळ घालण्यात आला आहे. ब्रिटिशकालीन् [[भारत]]ाच्या [[व्हाइसरॉय]]कडे असलेले प्रमुख पद नव्या व्यवस्थेत [[राष्ट्रपती]]ंकडे सोपवण्यात आले व [[व्हाईसरॉय]]चे प्रशासकीय [[पंतप्रधान]]ांकडे देण्यात आले आहेत. राज्यघटनेच्या ७४व्या कलमानुसार [[राष्ट्रपती]]ंचे अधिकार मर्यादित असून ते केवळ [[मंत्रिमंडळ]]ास सल्ला देऊ शकतात. [[राष्ट्रपती]] हे तीनही सैन्यदलांचे प्रमुख असतात. ब्रिटिश व्यवस्थेप्रमाणे [[भारतीय संसद]]ही द्विगृही आहे. === उद्देशिका === {{Main|भारतीय संविधान उद्देशिका}} ''भारतीय संविधानाच्या उद्देशिके''प्रमाणे [[भारत]] हे ''सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, [[लोकशाही]], प्रजासत्ताक'' आहे.<ref>"''WE, THE PEOPLE OF INDIA, having solemnly resolved to constitute India into a SOVEREIGN SOCIALIST DEMOCRATIC REPUBLIC Secular'' '([http://www.advocatekhoj.com/library/bareacts/constitutionofindia/preamble.php from the Preamble of Indian Constitution])</ref> उद्देशिका [[फ्रेंच राज्यक्रांती]]च्या आदर्शांना अनुसरून नागरिकांस - * सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय न्याय * आचार,विचार, धर्म, श्रद्धा यांचे स्वातंत्र्य * आणि राजकीय समानता व समान संधी देण्याचे अभिवचन देते. मूळ उद्देशिकेत [[समाजवादी]], [[धर्मनिरपेक्ष]] व एकात्मता हे शब्द नव्हते. राज्यघटनेच्या ४२व्या दुरुस्तीद्वारे ते उद्देशिकेत घालण्यात आले. === मूलभूत अधिकार === भारतीय राज्यघटनेच्या उदारमतवादी रूपाची प्रचिती विभाग ३ मधील मूलभूत अधिकारांच्या तरतुदीवरून येते. या अधिकारांमध्ये सामान्य मानवी अधिकारांचा समावेश आहे जसे - कायद्यासमोर नागरिकांची समानता किंवा धर्म, वंश, जात, लिंग वा प्रांत आदी मुद्द्यांधारे न केला जाणारा भेदभाव (कलमे १२ -१८) दलितांवरच्या अत्याचाराविरुद्धचे कलम १७ विशेष महत्त्वाचे आहे. ''अस्पृश्यता पाळणे'' हा या कलमाने दंडनीय गुन्हा आहे. घटनेत पाच मूलभूत प्रकारचे अधिकार ओळखण्यात आले आहेत. # [[स्वातंत्र्य]] (कलम १९-२२) : [[भाषणस्वातंत्र्य]] आणि [[अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य]] सभा वा संघटना स्थापण्याचे स्वातंत्र्य, पेशा निवडण्याचे स्वातंत्र्य (कलम १९) # कायदा (कलम २०), जीविताचा अधिकार (कलम २१), काही बाबींमध्ये अटक वा कैदेचे स्वातंत्र्य (कलम २२) # शोषणाविरुद्ध संरक्षण (कलम २३ व २४) : [[बालमजुरी]] व मानवी तस्करी पासून सं‍रक्षण # धर्मस्वातंत्र्य (कलम २५-२८) : पूजा व आचरणाचे स्वातंत्र्य # अल्पसंख्याकांचे अधिकार (कलम २९ व ३०) : अल्पसंख्याकांना संरक्षण व स्वतःच्या शिक्षणसंस्था स्थापण्याचे स्वातंत्र्य # घटनात्मक तक्रारींचा अधिकार (कलम ३२-३५) : मूलभूत अधिकारांचे हनन झाले आहे असे वाटल्यास कोणत्याही व्यक्तीस कलम ३२ अन्वये [[सर्वोच्च न्यायालय]]ात तक्रार दाखल करण्याचा हक्क आहे. मालमत्ता बाळगण्याचा अधिकार देणारे कलम ३१ हे १९७८ साली वगळण्यात आले होते. ही वगळण वादग्रस्त ठरली होती. === सरकारसाठीची मार्गदर्शक तत्वे === राज्यघटनेच्या चौथ्या विभागात राज्य व संघ स्तरावरील सरकारे तसेच संसद/विधानसभा यांच्यासाठी मार्गदर्शक तत्त्वे घालून देण्यात आली आहेत. यात सामाजिक अधिकार - जसे कामाचा अधिकार, शिक्षण व कल्याणाचा अधिकार, जीवनाचा सार्वत्रिक स्तर उंचावण्यासाठीची सरकारची सामाजिक दायित्वे, मनुष्यांना कामे करणे सुलभ होईल अशी कार्यालये आदी. कलम ४३ अन्वये समाविष्ट आहेत. कलम ४५ अन्वये १४ वर्षांपर्यंतच्या मुलांना मोफत शिक्षण हे शासनाचे दायित्व आहे. कलम ४६ अन्वये समाजातील मागास घटकांच्या (विशेषतः [[आदिवासी]] व [[दलित]] घटकांना) उन्नतीस शासन बांधील आहे. वरील सामाजिक दायित्वांशिवाय चौथ्या विभागात न्यायालयीन व प्रशासकीय अधिकारांचा कलम ५० मध्ये व [[पंचायत]] स्थापण्याचा कलम ४० मध्ये उल्लेख आहे. निसर्गरक्षण (कलम ४८-अ), स्मारकांचे जतन (कलम ४९), आंतरराष्ट्रीय शांतता व परस्पर मैत्रीसंबंधांविषयीचे कलम (कलम ५१) आदी कलमे सरकारसाठीची इतर मार्गदर्शक तत्त्वे आहेत. इतरत्र अतिशय सुस्पष्ट व तपशीलवार असणारे भारतीय संविधानाचे रूप या कलमांमध्ये अतिशय ढोबळ असे आहे. वरीलपैकी कोणतीही कलमे सरकारसाठी सक्तीची नाहीत. किंबहुना तात्त्विक मूल्ये असेच त्याचे स्वरूप आहे. === सत्ता === सत्तेचे [[भारत]]ात तीन प्रकारे विकेंद्रीकरण झाले आहे - * कार्यकारी * कायदेकारी * न्यायालयीन प्रशासकीय सत्ता पंतप्रधान/मुख्यमंत्री व मंत्रिमंडळाकडे असते. प्रशासकीय सत्ता संसदीय अधिवेशन चालू नसताना कायदे करू शकते; परंतु त्यास संसदेची मान्यता मिळणे बंधनकारक असते. [[भारत]]ात प्रशासकीय व न्यायालयीन अधिकारांच्या मर्यादा सुस्पष्टपणे आखून देण्यात आल्या आहेत. न्यायालयीन सत्तेचे सर्वोच्च केंद्र [[सर्वोच्च न्यायालय]] असते. [[भारत]]ातील संसद ही द्विगृही (Bicameral) आहे. कलम १६८ अन्वये राज्यांची विधिमंडळे एकगृही वा द्विगृही असू शकतात. द्विगृही व्यवस्थेत ''विधानसभा'' हे खालील सभागृह तर ''विधानपरिषद'' हे वरील सभागृह असते. === संघराज्य प्रणाली === [[भारत]] हे संघराज्य आहे. भारतीय संविधानाने केंद्र सरकारला अधिकारांमध्ये झुकते माप दिले आहे. विभाग ६ अन्वये राज्यांच्या सत्ता, हक्क, कर्तव्ये निश्चित करण्यात आली आहेत. राज्य सरकारचे स्वरूपही केंद्राप्रमाणेच असते. राज्यात पंतप्रधानाप्रमाणे [[मुख्यमंत्री]] हा सरकारचा कार्यकारी प्रमुख तर [[राज्यपाल]] हा [[राष्ट्रपती]]प्रमाणे घटनात्मक प्रमुख असतो. गरज पडल्यास राज्याचे शासन केंद्राद्वारे बरखास्त केले जाऊ शकते. [[भारताची फाळणी]], हिंदू-मुस्लिम दंगे अशा कारणांमुळे केंद्रीय सरकार तुलनेने सशक्त ठेवण्याची गरज घटनाकारांस भासली. राज्ये संघराज्यापासून फुटू नयेत यासाठी केंद्रीय सरकारकडे जादा अधिकार देण्यात आले आहेत. गाव व तालुकास्तरांवरील स्थानिक स्वराज्य संस्थांना पूर्णतः स्वायत्तता देण्यास याच कारणास्तव उशीर झाला. अधिकृत भाषा: संघराज्याची अधिकृत भाषा कोणती असावी हा घटनासमितीतील सर्वाधिक वादाचा मुद्दा होता, असे डॉ.आंबेंडकरांनी आपल्या आठवणीत नमूद केले आहे. राज्यघटनेच्या कलम ३४३ अन्वये [[देवनागरी लिपी]]त लिहिलेली [[हिंदी भाषा]] ही संघराज्याची अधिकृत भाषा आहे. यासोबत [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी भाषेचा]] उपयोग सर्व अधिकृत कामांसाठी करण्यात येईल. [[हिंदी भाषा|हिंदी भाषेस]] घटनेने ''राष्ट्रभाषा'' नव्हे तर ''संघराज्याची अधिकृत भाषा'' असा दर्जा दिलेला आहे. या सोबत इतर २२ भाषा [[भारत]]ाच्या मान्यताप्राप्त भाषा आहेत. इंग्रजी भाषेच्या वापराविषयी दर १५ वर्षात पुनरावलोकन करावे अशी तरतूद घटनेत आहे. कलम ३४५ अन्वये राज्यांना हिंदी वा एकाधिक प्रादेशिक भाषा वापरण्याचा पर्याय आहे. कलम ३४६ अन्वये केंद्र सरकार व राज्य सरकार यांचे परस्परांशी व राज्यांचे परस्परांशी दळणवळण हिंदी वा इंग्रजीत असावे अशी तरतूद आहे. सर्वोच्च न्यायालयाची भाषा [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] आहे. [[राष्ट्रपती]]च्या अनुमतीने उच्च न्यायालयात [[हिंदी भाषा|हिंदी]] वा इतर प्रादेशिक भाषांच्या वापरास मुभा आहे. जर हिंदी व इंग्रजी भाषेतील कोणत्याही कायदेशीर दस्तात मतभेद/फरक दिसल्यास इंग्रजी भाषिक मजकूर ग्राह्य मानला जाईल असे कलम ३४८ सांगते === आणीबाणीविषयक तरतुदी === [[भारत]]ाच्या राज्यघटनेत आणीबाणीविषयकच्या अनेक तरतुदींचा उल्लेख आहे. आणीबाणीचे तीन प्रकार सांगितले आहेत. यांत - * राष्ट्रीय आणीबाणी - जेव्हा राष्ट्र वा त्याचा मोठा हिस्सा आपदकालीन स्थितीत असतो तेव्हा * प्रादेशिक आणीबाणी - जेव्हा एखाद्या राज्यातील स्थिती नियंत्रणाबाहेर जाते तेव्हा * आर्थिक आणीबाणी - जेव्हा [[भारत]]ाचे आर्थिक स्थैर्य वा पत धोक्यात असते तेव्हा. राज्यघटनेच्या ३५२व्या कलमानुसार [[भारत]]ाची अंतर्गत वा बाह्य सुरक्षितता धोक्यात आली असता [[राष्ट्रपती]] राष्ट्रीय आणीबाणी घोषित करू शकतात. ३५३व्या कलमानुसार आणीबाणीच्या परिस्थितीत सारे अधिकार [[संसद]]ेकडे एकवटतात. राज्यघटनेच्या ३५९व्या कलमानुसार [[राष्ट्रपती]] विभाग ३द्वारे नागरिकांस दिलेल्या सर्व मूलभूत अधिकारांचा प्रत्याहार (काढून घेणे) करू शकतो. ३५८व्या कलमानुसार कलम १९मधील नागरिकांचे अधिकार आणीबाणीच्या काळात आपोआप समाप्त होतात. म्हणजेच व्यवस्थेचे इतर काळी उदारमतवादी असलेले रूप या काळात अनुदार बनते. राज्यघटनेच्या ३५६व्या कलमानुसार राज्याची परिस्थिती नियंत्रणाबाहेर गेल्यास राज्याचा कारभार राष्ट्रपतींकडे दिला जातो. राज्याच्या विधिमंडळाचे काम या काळात [[संसद]] करते. या स्थितीस ''राष्ट्रपती राजवट'' असे म्हणतात. == कलमांचा गोषवारा == (हा विभाग अपूर्ण आहे. कृपया भर घालावी.) संविधानाच्या मूळ आवृत्तींचा गोषवारा - ; भाग १ - * कलम १ - संघाचे नाव आणि भूप्रदेश * कलम २ - प्रदेश किंवा नवीन राज्यांची निर्मिती ( भारतीय संघाचा भाग नसलेला नवीन राज्याची निर्मिती करणे ) **कलम २(अ) - सिक्कीम हे संघाचे सहयोगी राज्य (रद्द केले) * कलम ३ - नवीन राज्याची स्थापना, सीमा किंवा नावे बदलणे( भारतीय संघांचा भाग असलेला नवीन राज्याची निर्मिती करणे ) १ . कोणताही राज्यची सिमा बदलने , क्षेत्र बहलने , नाव बदलने , क्षेत्र वाढ करणे , दोन किवा अधिक राज्य मिळून नवीन राज्य स्थापन करणे . * कलम ४ - कलम २ आणि कलम ३ अंतर्गत केलेले बदल, कलम ३६८ अनुसार घटनादुरुस्ती समजली जाणार नाही ; भाग २ - कलमे ५ ते ११ नागरिकत्व कलम५ . जी व्यक्ती भारतात वास्तवस करीत असेल आणि खालील अटपूर्ण करीत असेल । - तिचा जन्म भारतात झाला असेल किंवा ॥ - तिच्या आई - वडिलपैकी एकाचा जन्म भारतात झाला असेल किवा 3 - राज्यघटना लागू होन्यापूर्वा लगतची ५ वर्षे सामान्यणे ती भारतात वास्तव्य करीत असेल . कलम ६ - जी व्यक्ती पाकिस्तानातून भारतात स्थळातरीत असेल व तिचा जन्म भारतात झाला असेल किंव तिच्या आई - वडील पैकी एकाचा किवा आजी - आजोबा पैकी एकाचा जन्म अविभाजित भारतात झाला असेल आणि ति व्यक्ती खालील अट पूर्ण करीम असेल १ - जर ती १९ जुलै १९४८ पूर्व भारतात स्तलांतरीत झाली असेल आणि स्थंलातरीत झाल्या पासून सामान्य पणे भारतात वास्तव करील . असेल ; भाग ३ - कलमे १२-३५ मूलभूत हक्क * कलमे १४-१८ समानतेचा हक्क, * कलमे १९-२२ स्वातंत्र्याचा हक्क, * कलमे २३-२४ शोषणाविरुद्धचा हक्क, * कलमे २५-२८ धार्मिक स्वातंत्र्याचा हक्क, * कलमे २९-३0 सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक हक्क, * कलमे ३२-३५ सांविधानिक परिहाराचा हक्क. ; भाग ४ - राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे कलमे ३६ - ५१ * कलम ४० -ग्रामपंचायतीचे संघटन * कलम ४१ - काम करण्याचा, शिक्षणाचा, गरजूंना सरकारी मदत मिळण्याचा अधिकार ** भाग ४(अ) कलम ५१ अ - प्रत्येक भारतीय नागरिकाची मूलभूत कर्तव्ये. ; भाग ५ - * '''प्रकरण १''' - कलमे ५२-७८ ** कलमे ५२-७३ राष्ट्रपती आणि उपराष्ट्रपती यांच्याबाबत, ** कलमे ७४-७५ मंत्रीमंडळविषयक ** कलम ७६ [[भारत]]ाचे मुख्य महान्यायवादी ** कलमे ७७-७८ सरकारच्या व्यवहाराबाबत * '''प्रकरण २''' - कलमे ७९-१२२ संसदेबाबत. ** कलमे ७९-८८ संसदेच्या संविधानाबाबत, ** कलमे ८९-९८ संसदेच्या अधिकारांबाबत, ** कलमे ९९ ** कलमे १०० गणपूर्ती ( कोरम ) ** कलमे १०१-१०४ सदस्यत्व रद्द करण्याबाबत होय ** कलमे १०५-१०६ संसद व खासदारांचे अधिकार आणि विशेषाधिकार यांच्या बाबत, ** कलमे १०७-१११ कायदे बनवण्याच्या रीतीसंबंधी ** कलमे ११२-११७ आर्थिक बाबींबाबत, ** कलमे ११८-१२२ * '''प्रकरण ३''' - कलम १२३ ** कलम १२३ संसदेच्या विरामकाळात राष्ट्रपतींच्या आदेशाबाबत * '''प्रकरण ४''' - कलमे १२४-१४७ ** कलमे १२४-१४७ सर्वोच्च न्यायालयची रचना आणि संविधान याबाबत * '''प्रकरण ५''' - कलमे १४८-१५१ [[भारत]]ाचे कंट्रोलर आणि ऑडिटर जनरल यांचेबाबत. ** कलमे १४८ - १५१ कंट्रोलर आणि ऑडिटर जनरल यांचे अधिकार व कर्तव्ये यांबाबत ; भाग ६ - राज्यांबाबतची कलमे. * '''प्रकरण १ '''- कलम १५२ [[भारत]]ाचे राज्यांची सामान्य व्याख्या ** कलम १५२ - [[भारत]]ाचे राज्यांची सामान्य व्याख्या - जम्मू आणि काश्मीर वगळून * '''प्रकरण २''' - कलमे १५३-१६७ कार्यांबाबत ** कलमे १५३-१६२ राज्यपालाच्या बाबत, ** कलमे १६३-१६४ मंत्रिमंडळावर, ** कलम १६५ राज्याच्या ॲडव्होकेट-जनरल यांच्याबाबत. ** कलमे १६६-१६७ सरकारच्या व्यवहारिक गरजांबाबत. * '''प्रकरण ३''' - कलमे १६८ - २१२ राज्यांच्या शासनाशी निगडित. ** कलमे १६८ - १७७ सामान्य माहिती ** कलमे १७८ - १८७ राज्यांच्या शासनाचे अधिकार ** कलमे १८८ - १८९ कार्यकालाविषयी ** कलमे १९० - १९३ सदस्यत्व रद्द करण्याबाबत ** कलमे १९४ - १९५ विधिमंडळ सदस्यांचे अधिकार, सवलती, कायदेशीर संरक्षणे ** कलमे १९६ - २०१ कार्यकाविषयी ** कलमे २०२ - २०७ अर्थिक विषयांसंबधी ** कलमे २०८ - २१२ इतर सामान्य विषयांसंबधी * '''प्रकरण ४''' - कलम २१३ राज्यपालांच्या अधिकारांबाबत ** कलम २१३ - राष्ट्रपती व अधिवेशन काळातील विधेयके. * '''प्रकरण ५''' - कलमे २१४ - २३१ राज्यांच्या उच्च न्यायालयांबाबत. ** कलमे २१४ - २३१ राज्यांच्या उच्च न्यायालयांबाबत. * '''प्रकरण ६''' - कलमे २३३ - २३७ अधीन न्यायालयांबाबत. ** कलमे २३३ - २३७ अधीन न्यायालयांच्या बाबत ; भाग ७ - राज्यांच्या बाबतील कलमे. * कलम २३८ - ; भाग ८ - केंद्रशासित प्रदेशांशी निगडित कलमे * कलमे २३९ - २४२ मंत्रिमंडळ रचना आणि उच्चन्यायालयांबाबत ; भाग ९ - पंचायती पद्धतीबाबतची कलमे * कलमे २४३ - २४३ ओ ग्रामसभा आणि पंचायती पद्धतीबाबत * भाग ९ अ - नगरपालिकांबाबतची कलमे. * कलमे २४३पी - २४३ झेड नगरपालिकांबाबत ; भाग १० - * कलमे २४४ - २४४ अ ; भाग ११ - केंद्र आणि राज्यांच्या संबंधांविषयी * '''प्रकरण १''' - कलमे २४५ - २५५ शासनाच्या अधिकारांच्या वितरणाविषयी ** कलमे २४५ - २५५ शासनाच्या अधिकारांच्या वितरणाविषयी * '''प्रकरण २''' - कलमे २५६ - २६३ ** कलमे २५६ - २६१ - सामान्य ** कलमे २६२ - पाण्याचा विवादाबाबत. ** कलमे २६३ - राज्यांचे परस्पर संबंध. ; भाग १२ - संपत्ती, मालमत्ता व दिवाणी दावे यांबाबत * '''प्रकरण १''' - कलमे २६४ - २९१ संपत्तीबाबत ** कलमे २६४ - २६७ सामान्य ** कलमे २६८ - २८१ ** कलमे २८२ - २९१ इतर * '''प्रकरण २''' - कलमे २९२ - २९३ ** कलमे २९२ - २९३ * '''प्रकरण ३''' - कलमे २९४ - ३०० ** कलमे २९४ - ३०० * '''प्रकरण ४''' - कलम ३०० अ मालमत्तेच्या अधिकारांविषयक ** कलम ३०० अ - ; भाग १३ - [[भारत]]ाच्या व्यापारविषयक आणि वाणिज्यविषयक कलमे * कलमे ३०१ - ३०५ * कलम ३०६ - * कलम ३०७ - ; भाग १४ - * '''प्रकरण १''' - कलमे ३०८ - ३१४ ** कलमे ३०८ - ३१३ ** कलम ३१४ - * '''प्रकरण २''' - ** कलमे ३१५ - ३२३ लोकसेवा आयोगाबाबतची कलमे *''' भाग १४ अ''' - आयोगांच्या बाबतची कलमे ** कलमे ३२३ अ - ३२३ बी ; भाग १५ - निवडणूकविषयक कलमे * कलमे ३२४ - ३२९ निवडणूकविषयक कलमे * कलम ३२९ अ - ; भाग १६ - * कलमे ३३० -३४२ ; भाग १७ - अधिकृत भाषेबाबतची कलमे * '''प्रकरण १''' - कलमे ३४३ - ३४४ केंद्र भाषेबाबत ** कलमे ३४३ - ३४४ केंद्राच्या अधिकृत भाषेबाबत * '''प्रकरण २''' - कलमे ३४५ - ३४७ प्रांतीय भाषांबाबत ** कलमे ३४५ -३४७ प्रांतीय भाषांबाबत * '''प्रकरण ३''' - कलमे ३४८ - ३४९ सर्वोच्च न्यायालय, उच्च न्यायालयांच्या भाषेबाबत, इत्यादी ** कलमे ३४८ - ३४९ सर्वोच्च न्यायालय, उच्च न्यायालयांच्या भाषेबाबत, इत्यादी * '''प्रकरण ४''' - कलमे ३५० - ३५१ विशेष निर्देश ** कलम ३५० - ** कलम ३५० अ - ** कलम ३५०बि - भाषिक अल्पसंख्याकांविषयीचे कलम ** कलम ३५१ - हिंदी भाषेविषयक कलम ; भाग १८ - आणीबाणी परिस्थितीबाबतची कलमे * कलमे ३५२ - ३५९ - आणीबाणी परिस्थितीबाबतची कलमे * कलम ३५९ अ - * कलम ३६० - आर्थिक आणीबाणी ; भाग १९ - इतर विषय * कलमे ३६१ - ३६१अ - इतर विषय * कलम ३६२ - * कलमे ३६३ - ३६७ - इतर ; भाग २० -घटनादुरुस्ती पद्धत * कलम ३६८ -घटनादुरुस्ती ; भाग २१ - * कलमे ३६९ -३७८ अ * कलमे ३७९ - ३९१ - * कलम ३९२ - आणीबाणीच्या परिस्थितीतील राष्ट्रपतींचे हक्क ; भाग २२ - * कलमे ३९३ -३९५ == घटनादुरुस्त्या == {{मुख्य|भारतीय संविधानातील दुरुस्त्या}} राज्यघटनेच्या ३६८व्या कलमानुसार भारतीय संसदेस घटनेतील तरतुदी वाढवण्याचा, कमी करण्याचा वा बदलण्याचा अधिकार आहे. घटनादुरुस्तीचे विधेयक संसदेच्या दोन्ही सभागृहात (लोकसभा व राज्यसभा) मांडले जाणे व २/३ बहुमताने मंजूर होणे बंधनकारक आहे. राज्यघटनेच्या काही कलमांमधील दुरुस्त्यांना संसदेशिवाय किमान निम्म्या राज्यांच्या संमतीची गरज असते. [[भारतीय संसद|संसदेच्या]] मान्यतेनंतर राष्ट्रपतीची स्वाक्षरी झाल्यावर ही दुरुस्ती अंमलात येते. == हे सुद्धा पहा == * [[भारताची संविधान सभा]] * [[बाबासाहेब आंबेडकर#भारतीय स्वातंत्र्यलढा आणि संविधानाची निर्मिती]] * [[भारतीय संविधान दिन]] * [[संविधान (मालिका)]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतीय स्वातंत्र्यलढा}} [[वर्ग:भारतीय संविधान|*]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] [[वर्ग:भारताची संविधान सभा]] 33cxlixpu5ayjxfcx1lzzd06ihs8k8z 0 4606 2691206 2686469 2026-06-25T02:46:59Z अभय नातू 206 /* "पाय" (\pi)संबंधित काही चित्तवेधक गोष्टी */ 2691206 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{बदल}} {{संदर्भहीन लेख}} [[चित्र:Pi-unrolled-720.gif|thumb|right|400 px|वर्तुळाचा व्यास १ असेल तर त्याचा परीघ <math>\pi</math> इतका आहे]] '''पाय (π)''' हा स्थिरांक [[वर्तुळ|वर्तुळाच्या]] [[परीघ]] आणि [[व्यास]] यांच्या लांबीचे [[गुणोत्तर]] दर्शवतो. या स्थिरांकाचे मूल्य अदमासे ३.१४१५९२६५४ इतके आहे. गणनाच्या (calculation) सोयीकरिता हे जवळपास २२/७ किंवा ३५५/११३ असेही धरले जाते. [[रेडियन]] या [[आंतरराष्ट्रीय गणना पद्धती]] अथवा [[मेट्रिक पद्धती]]तील [[कोन|कोनाच्या]] [[एकक|एककाचा]] पायशी जवळचा संबंध आहे. एका पूर्ण वर्तुळाचे ३६० अंश अथवा २π रेडियन होतात, असे गृहीत धरले आहे. त्यामुळे, वर्तुळाच्या ज्या दोन [[त्रिज्या|त्रिज्यांमधील]] [[कंस (चाप)|कंसाची]] लांबी त्या वर्तुळाच्या त्रिज्येइतकी आहे, अशा दोन त्रिज्यांमधील कोनाचे माप एक रेडियन होते. == "पाय" <math>(\pi)</math>संबंधित काही चित्तवेधक गोष्टी == {{विकिकरण}} पायची किंमत २५६/८१ (म्हणजे दशांश पद्धतीत ३.१६०४९३८२७) असल्याचे "रिंड पॅपिरस" ह्या नावाने आता ओळखल्या जाणाऱ्या सुमारे ४००० वर्षांपूर्वीच्या एका मिसरी (इजिप्शियन) [[भूर्जपत्र|भूर्जपत्रावर]] नमूद केले आहे.वेगवेगळ्या प्राचीन बाबिलोनी आणि मिसरी लिखाणांमध्ये पायची मोघम किंमत ३, ३-१/६ (तीन पूर्णांक एकषष्ठांश), ३-१/७, किंवा ३-१/८ अशी असल्याचे उल्लेखही आहेत. आताच्या इराक देशात प्राचीन काळी बाबिलोन शहर हे एक संस्कृतीचे माहेरघर होते. २,२४० वर्षांपूर्वी सध्याच्या [[ग्रीस|ग्रीसमधल्या]] सीरॅक्यूजमध्ये रहाणाऱ्या आर्किमिडीज ह्या अतिबुद्धिमान गणितज्ज्ञाने पायची हवी तितकी अचूक किंमत काढायची बहुकोनी आकृतींवर आधारलेली एक अभिजात पद्धत शोधून काढली, आणि तीच पद्धत पुढे सुमारे १८०० वर्षे लोक वापरत असत. [[गणित|गणितात]] "irrational" (गैरगुणोत्तरी) ह्या [[विशेषण|विशेषणाने]] आकड्यांचा एक विशिष्ट गट ओळखला जातो. पाय हा त्या गटात मोडतो. त्या गटातल्या इतर आकड्यांप्रमाणेच पाय दोन पूर्णांकाच्या गुणोत्तराने दर्शवता येत नाही. साहजिकच त्याची किंमत दशांश पद्धतीत दाखवताना आकड्यांची पुनरावृत्ती होत नाही. म्हणजे ३.१४१५९ मधल्या शेवटच्या ९ च्या उजवीकडे कितीही आकडे कितीही शोधले तरी ते आकडे पुरेसे ठरणार नाहीत, आणि त्याच्या जोडीला त्या आकड्यांमध्ये कोणतीही साचेबंद पुनरावृत्ती कदापि असणार नाही! पायची "गैरगुणोत्तरी" जोहॅन लॅंबर्ट ह्या बुद्धिमान (स्वयंशिक्षित) जर्मन गणितज्ञांनी १७६८ साली सिद्ध केली. प्राचीन [[भारत|भारतात]] [[आर्यभट]] नावाचे निदान दोन गणितज्ञ होऊन गेले. त्यांपैकी इ.स. ४७६ ते ५५० ह्या काळात आयुष्य जगलेले पहिले आर्यभट बहुधा सध्याच्या [[केरळ]] विभागात जन्मले होते आणि त्यांनी मोठेपणी बहुधा सध्याच्या [[पाटणा]] शहरात --त्यांच्या वेळच्या कुसुमपूर नगरात-- वास्तव्य केले होते. पायची किंमत त्यांनी ३.१४१६ अशी नक्की मुक्रर केली होतीच, शिवाय पाय हा एक "गैरगुणोत्तरी" अंक असल्याचेही त्यांना माहित होते. सुप्रसिद्ध भारतीय गणितज्ञ श्रीनिवास रामानुजन यांनी <math>\pi</math> साठी अनेक सूत्रे दिली आहेत. त्यातले एक याप्रमाणे आहे: <math>\frac{1}{\pi} = \frac{\sqrt{8}}{9801} \sum_{n=0}^{\infty} \frac{(4n)! (1103 + 26390n)}{(n!)^4 396^{4n} }</math> येथे <math> n! = n(n-1)(n-2) ... .3.2.1 </math> आणि <math> 0! = 1.</math> उदा० <math> 3! = 6, 4! = 24.</math> (उत्साही वाचकांनी आपल्या calculator वर वरील सूत्रातील सुरुवातीच्या काही पदांची बेरीज करून पहावी. पहिल्या २ पदांतच ८-९ दशांशापेक्षा अधिक अचूक उत्तर आपल्याला मिळेल.) पायच्या अधिकात अधिक अचूक किंमतीतले दशांश चिह्नाच्या उजवीकडचे १,२४१,१००,०००,००० इतके आकडे एका अतिप्रभावी [[संगणक|संगणकाच्या]] साह्याने शोधण्याचा अचाट उपक्रम [[जपान]]मधल्या [[टोक्यो विद्यापीठ|तोक्यो विद्यापीठातल्या]] डॉ. कनादा ह्यांनी त्यांच्या काही सहकाऱ्यांसमवेत [[इ.स. २००२]] साली केला. (ते सगळे आकडे ह्या लेखातल्या अक्षरांच्या आकारात छापण्याकरता नेहमीच्या आकाराची सुमारे ३८३,०००,००० पाने लागतील! डॉ. कनादांनी ते सगळे अंक अर्थात कागदांवर छापले नव्हते! पण ते [[अंक]] त्यांनी कोणत्या पद्धतीने ठरवले असतील आणि त्यांपैकी एकूण एक अंकांची अचूकता त्यांनी कशी ठरवली केली असेल ह्या दोन्ही बाबी कुतूहलाच्या खास आहेत.) कोणत्याही व्यासाच्या वर्तुळाचा १,२४१,१००,०००,००० दशांश अंकांपर्यंत अचूक [[परीघ]] जाणून घेण्याची जर कोणाला गरज भासली तर त्याला डॉ. कनादा मदत करू शकतील! जगातल्या सर्वांत जास्त प्रभावी संगणकाच्या कार्यक्षमतेचे परीक्षण करण्याच्या मुख्य हेतूने डॉ. कनादांनी तो उपक्रम केला होता. ह्या लेखाच्या निदान काही वाचकांना कुठल्यातरी वर्तुळाकृति गोष्टीचा [[व्यास]] मोजून तिचा परीघ निदान २७५ दशांश अंकांपर्यंत अचूक जाणून घेण्याची गरज नक्कीच असणार :), म्हणून त्यांच्याकरता पायच्या किंमतीतले पहिले २७५ दशांश अंक येथे दिले आहेत! : 3.141592653589793238462643383279502884197169399375105820974944592307816406286 20899862803482534211706798214808651328230664709384460955058223172535940812848 11174502841027019385211055596446229489549303819644288109756659334461284756482 3378678316527120190914564856692346034861045432 गणितज्ञानात सर्वांत महत्त्वाचे असे पाच अचल अंक गणितज्ञ मानतात त्यात पाय हा एक अंक आहे. 0, 1,"e", आणि "i" ही उरलेल्या अंकांची चौकडी आहे. ("e" हा पायसारखाच एक महत्त्वाचा "गैरगुणोत्तरी" अंक आहे. त्याची मोघम किंमत आहे 2.718281828459045235306....; "i" हे चिह्न "imaginary" ["काल्पनिक"] ह्या विशेषणाने ओळखल्या जाणाऱ्या अंकांकरता वापरण्याची रूढी आहे. "i"ची किंमत -1च्या वर्गमुळाइतकी असते.) "ऑइलरची एकता" ह्या नावाने गणितज्ञानात एक महत्त्वाचे समीकरण प्रसिद्ध आहे. त्या समीकरणात वरच्या नेमक्या पाच अंकांचा समावेश आहे आणि ते समीकरण आहेही कमालीचे सुटसुटीत! निसर्गातल्या एका मोठ्या आश्चर्याचे ते समीकरण असे आहे: <math>e^{i \pi} + 1 = 0.</math> [[लिओनार्ड ऑइलर]] आणि जोहॅन लॅंबर्ट एकमेकांचे आणि [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातल्या]] अल्पायुषी [[माधवराव पेशवे|माधवराव पेशव्यांचे]] समकालीन होते. == बाह्य दुवे == <br /> [[वर्ग:भूमिती]] [[वर्ग:त्रिकोणमिती]] [[वर्ग:अव्यय राशी]] ee7ftl0f68sr50v2pjxkwhfsm3j902o 0 4747 2691228 2636715 2026-06-25T06:45:15Z ~2026-32459-97 183722 /* देवनागरीतील स्वरांश-चिन्हे */ 2691228 wikitext text/x-wiki '''देवनागरी लिपी''' ही बऱ्याच [[भारत|भारतीय]] [[भाषा|भाषांची]] प्रमुख [[लेखन पद्धती]] आहे. [[मराठी]], [[भोजपुरी]], [[कोकणी]], [[संस्कृत]], [[पाली भाषा|पाली]], [[सिंधी]], [[काश्मिरी]], [[नेपाळी]], [[बोडो भाषा|बोडो]], अंगिका, [[मैथिली]], [[रोमानी]], [[हिंदी]], [[बंजारा भाषा]] इत्यादी भाषा देवनागरीत लिहिल्या जातात. * देवनागरी लिपी एकंदरीत देशातल्या व देशाबाहेरच्या एकूण १९४ भाषांसाठी वापरली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.evivek.com/Encyc/2018/11/17/devnagari-lipi-09.html|title=भाषावाहिनी देवनागरी|संकेतस्थळ=www.evivek.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2019-10-12}}</ref> [[चित्र:Devnagari used in Melbourne Australia.jpg|thumb| देवनागरी लिपीचा जाहिरातीत वापर - [[मेलबर्न]] [[ऑस्ट्रेलिया]] येथे]] [[चित्र:MarathiShilalekhYear1109Found AtParalMaharashtraIndia.jpg|इवलेसे|'''परळ, [[मुंबई]] येथे जुन्या लिपीत आढळलेला शिलालेख. हा इ.स. ११०९ मध्ये कोरला गेला आहे.''']] == देवनागरीची ओळख == [[मराठी]], [[संस्कृत]], [[हिंदी]], [[कोंकणी]], [[गुजराती]], [[काश्मिरी]], [[सिंधी]], [[नेपाळी]] आणि [[रोमानी]] यासारख्या व इतर काही भारतीय मुळं असलेल्या भाषांची प्रथम लिपी ही देवनागरी आहे. देवनागरी लिपी ही अबुगिडा लेखनपद्धतीमध्ये मोडते. जगातल्या बहुसंख्य लिपींप्रमणे देवनागरीदेखील डावीकडून उजवीकडे लिहिली जाते. देवनागरी लिपीचा विकसनकाल हा बराच मोठा असून ह्या लिपीचा ख्रिस्तपूर्व ५०० मध्ये असलेल्या ब्राह्मी लिपीपासून आताची देवनागरी लिपीचा विकास झालेला आहे. साधारणत: इसवी सनाच्या बाराव्या शतकात स्थिरावलेल्या लेखनपद्धतीस देवनागरी असे नांव उपयोजिण्यास आरंभ झाला असावा. प्रत्येक शब्दावर एक रेषा ओढली जाते. तिला शिरोरेषा म्हणतात. तिच्यामुळे लेखन नीटनेटके व सुंदर दिसते. ही एक ध्वन्यात्मक लिपी आहे व त्यामुळे इतर लिप्यांपेक्षा ([[रोमन]], [[अरबी]], [[चिनी]] इत्यादी) अधिक वैज्ञानिक आहे. मराठी देवनागरी लिपीला बालबोध लिपी म्हणतात. (बाळबोध नसलेली दुसरी मराठी लिपी म्हणजे मोडी लिपी.) [[चित्र:MarathiHandwritingByKaviDasopantYear1530.jpg|इवलेसे|मराठी लेखक व कवी [[दासोपंत]] यांचे सुमारे १५व्या शतकातील लिहिलेले मराठी.]] :जगातील विविध भाषांतील बहुतांश शब्द किंवा ध्वनी देवनागरी लिपीमध्ये जवळजवळ जसेच्या तसे लिहिता येऊ शकतात आणि रोमन किंवा इतर लिप्यांपेक्षा देवनागरीत सहज लिहिलेल्या शब्दांचा तुलनात्मकदृष्ट्या हुबेहूब उच्चार करता येतो. या लिपीत एकूण ५२ अक्षरे आहेत, ज्यात १६ [[स्वर]] आणि ३६ [[व्यंजन|व्यंजने]] आहेत. अक्षरांचा क्रमसुद्धा वैज्ञानिक आहे. स्वर-व्यंजन, कोमल-कठोर, अल्पप्राण-महाप्राण, अनुनासिक-अन्तस्थ-उष्म इत्यादी वर्गीकरणही वैज्ञानिक आहे. [[भारत]] तसेच [[आशिया]] मधील अनेक लिप्यांचे ([[उर्दू]] सोडून) संकेत देवनागरीपेक्षा वेगळे आहेत. पण उच्चारण व वर्ण-क्रम इत्यादी देवनागरीसारखेच आहेत. त्यामुळे लिप्यंतरण करणे सोपे जाते. देवनागरी लेखनाच्या दृष्टीने सरळ, सुंदर आणि वाचनाच्या दृष्टीने सुपाठ्य आहे. [[File:PublicTransportinMumbaiTicketUsingDevnagari.jpg|thumb|[[मुंबई|मुंबईतील]] [[बृहन्मुंबई विद्युतपुरवठा आणि परिवहन उपक्रम|बेस्ट]] बसच्या तिकीटावरील देवनागरीचा वापर]] [[चित्र:Marathi HandwritingRamdasSwamiYear1600.jpg|इवलेसे|[[रामदास स्वामी]] यांचे इ.स १६०० शतकातले देवनागरी हस्ताक्षर.]] == देवनागरी: नावाचा अर्थ == <center>देवलोक आणि नागरलोक यासंबंधी विविध प्रकारच्या लेखनासाठी उपयोजिली जाणारी लिपी, ती देवनागरी लिपी होय.</center> == भाषा आणि लिपी == आपले विचार शब्दांच्या किंवा कोणत्याही माध्यमातुन व्यक्त करण्याचे कार्य भाषा करते. तत्त्वतः कुठलीही भाषा कोणत्याही लिपीत लिहिता येते. प्रत्यक्षात हे बरेचसे जमले तरी पूर्णपणे शक्य होत नाही. भाषेची लिपी त्या त्या भाषेतून उच्चारलेल्या शब्दांच्या लिखाणासाठी असते. एखाद्या भाषेत जर विशिष्ट उच्चार नसतील तर तिच्या लिपीतही ते दाखवणाऱ्या अक्षरखुणा नसतात. इंग्रजीत ख, च, छ, ठ, फ, घ, ढ, भ, ष, ळ हे उच्चार नाहीत. तमिळमध्ये ख, ग, घ, छ, ज, झ, ठ, ड, ढ, थ, द, ध, फ, ब, भ, श, स, ह ही अक्षरे लिहिता येत नाहीत, पण यांच्यापैकी काही उच्चार आहेत. त्यामुळे लिप्यंतरावर मर्यादा पडतात. उदाहरणार्थ मराठीतला "पाटील" हा शब्द रोमन लिपीत Patil असा लिहिला जातो. त्याचा उच्चार पतिल/पतिळ/पॅतिल/पॅतिळ/पातिल/पातिळ/पाटिळ असा काहीही होऊ शकतो. देवनागरी लिपीत जगातल्या बहुसंख्य भाषांचे बहुतेक उच्चार जवळजवळ अचूक लिहिण्याची क्षमता असल्याने, तुलनात्मक दृष्ट्या या दृष्टिकोणातून देवनागरी ही एक उत्कृष्ट लिपी समजली जाते. :मराठीमध्ये वापरला जाणारा संगणक हा शब्द देवनागरी लिपीत 'संगणक' असा तर रोमन लिपीत 'sanganaka' असा लिहितात. तसेच त्याला इंग्लिश भाषेतला समानार्थी शब्द computer हा देवनागरीतून कम्प्यूटर किंवा कॉम्प्यूटर असा लिहिला आणि यशस्वीरीत्या वाचलाही जाऊ शकतो. == मराठी देवनागरीतले स्वर == <center> अ आ इ ई उ ऊ ऋ ॠ ऌ ॡ ए ऐ ओ औ अं अः ॲ ॲा </center> == देवनागरीतील स्वरांश-चिन्हे == <center> ा ि ी ु ू ृ ॄ ॢ ॣ े ै ो ौ ं ः ॅ ॉ ॅं ् र्‍ </center> == देवनागरी व्यंजने == <center> * '''क ख ग घ ङ''' * '''च छ ज झ ञ''' * '''ट ठ ड ढ ण''' * '''त थ द ध न''' * '''प फ ब भ म''' * '''य र ल व श''' * '''ष स ह त्र ज्ञ क्ष ळ''' </center> == देवनागरी अंक == <center> ० १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ </center> :मूळ लेख : [[युनिकोड]] {{Unicode chart Devanagari}} == संगणक-मराठी संबंधाविषयी == * संगणकाचा वापर इंग्लिश भाषेतून किंवा अधिक अचूक सांगावयाचे झाल्यास रोमन लिपीतून सुरू झाला आणि नंतर जगभर पसरला. आजमितीला तरी जगाची ज्ञानभाषा आणि संपर्कभाषा म्हणून इंग्रजी भाषेला महत्त्वाचे स्थान आहे. त्यामुळे अनेक महत्त्वाच्या तंत्रज्ञानांचा शोध आणि प्रगती इंग्लिश भाषेतून झाली. यात संगणकाचा देखील समावेश होतो. संगणकाशी निगडित प्रगती झपाट्याने होण्यामागचे एक महत्त्वाचे पण अप्रत्यक्ष कारण रोमन लिपी हे देखील आहे. ही बाब संगणक अभियंत्याना सहज समजेल. यासंबधीची अधिक माहिती [[संगणक टंक]] हा लेख देईल. या बाबीचा अप्रत्यक्ष फायदा जर्मनी, स्पेन, रशिया वगैरे देशांना (किंवा त्यांच्या भाषांना वा लिप्यांना) झाला. * [[रोमन लिपी]] ही वर्णलिपी आहे. त्यामध्ये शब्द लिहिताना एकासमोर एक वर्ण लिहितात. वेलांटी, काना, मात्रा, उकार, अनुस्वार, जोडशब्द वगैरे गुंतागुंतीच्या रचना तेथे अपवादानेच आढळतात. मुळाक्षरांना [[लिपीचिन्ह|लिपीचिन्हे]] जोडून असलेल्या लिपिवर्गामध्ये देवनागरी, [[उर्दू]], [[अरबी]], [[मोडी]], [[ब्राह्मी]], इत्यादी तर नसलेल्या लिपिवर्गामध्ये [[इंग्लिश भाषा]], [[लॅटिन]], [[जपानी]],[[चिनी]], [[रशियन]], [[जर्मन]], इ. लिपी येतात. <!-- पहिल्या वर्गाला [[:en:Basilic|बॅसिलिक(Basilic)]] तर दुसऱ्या वर्गाला [[:en:Syllabic|सिलॅबिक(Syllabic)]] असे म्हणतात. --> यातील प्रत्येक गोष्टीची व्यापक माहिती [[भाषाशास्त्र]] व [[लिपीशास्त्र]] या लेखांमध्ये मिळू शकेल. 'Complex Text Layout' किंवा 'क्लिष्ट पाठ्य मांडणी' या तांत्रिक संज्ञेप्रमाणे चिनी लिपिकुटुंबातील (ज्यामध्ये [[चिनी लिपी|चिनी]], [[जपानी लिपी|जपानी]], [[कोरिअन लिपी|कोरिअन]] येतात), देवनागरी लिपिकुटुंबातील ([[देवनागरी लिपी|देवनागरी]], [[गुरुमुखी लिपी|गुरुमुखी]], [[गुजराती लिपी|गुजराती]], [[बंगाली लिपी|बंगाली]]) आणि द्रविड कुटुंबातील (जसे [[तेलुगू लिपी|तेलुगू]], [[कन्नड लिपी|कन्नड]], [[तमिळ लिपी|तमिळ]], [[मल्याळम लिपी|मल्याळम]]) लिपी येतात. इंग्रजी लिपीसाठी अमेरिकेच्या राष्ट्रीय मानक संस्थेने पुढाकार घेऊन American Standards Code for Information Interchange ([[:en:ASCII|ASCII]]) या संकेतांकांची योजना केली ज्यामध्ये इंग्रजी लिपीतील पहिली व दुसरी बाराखडी, अंक आणि काही नेहमीच्या वापरातील चिन्हे (उदा. @, #, $,&, वगैरे) येतात. * [[युनिकोड]]चा वापर करून संगणकावर मराठी वापरता येते. * [[संगणक आणि मराठी]] या लेखात संगणकावरील मराठीचा इतिहास तसेच भविष्य याची माहिती मिळू शकेल. * [[महाजाल आणि मराठी]] या लेखात महाजालावरील मराठीचा इतिहास तसेच भविष्य याची माहिती मिळू शकेल. ==हार्दिक देवनागरी युनिकोड कसे वापरावे?== Windows 10 या ऑपरेटिंग सिस्टिममध्ये सर्व भारतीय भाषांसाठी पहिल्यापासून कळफलक उपलब्ध असतो. त्याचा वापर कसा करायचा याबद्दलची माहिती पुढीलप्रमाणे.<br /> १. सर्वप्रथम संगणकावर Control Panel मध्ये जाऊन Region यावर टिकटिकवतात.<br /> २. Regionची एक चौकट उघडेल. त्या चौकटीतील Fromat या मथळ्याखालील Language Preferences या दुव्यावर टिकटिकवतात.<br /> ३. Language Preferencesच्या चौकटीमध्ये Preferred Languageच्या अंर्तगत असणाऱ्या Add a preferred languageच्या अधिक{{key press| + }} या चिन्हावर टिचकी मारतात.<br /> ४. नवीन उघडलेल्या चौकटीतील शोधा या चौकटीत हवी असणारी देवनागरी भाषा (उदा. संस्कृत,मराठी, कोकणी, हिंदी) शोधतात व त्यावर टिकटिकवून Next या बटनावर टिकटिकवतात.<br /> ५. त्यानंतर शोधलेली भाषा Install या बटनावर टिकटिकवून आपल्या संगणकावर उतरावून घेता येते.<br /> ६. संगणकावर {{key press|Alt|Shift}} कळ दाबून हवी असलेली भाषा निवडता येते, किंवा संगणकाच्या स्क्रीनवर उजव्या बाजूस खाली किंवा वर असणाऱ्या भाषेच्या चिन्हावर टिकटिकवून हवी असलेली भाषा निवडता येते.<br /> == देवनागरी लिपी वैशिष्ट्ये आणि इतिहास == * नेहमी देवनागरी डावीकडून उजवीकडे वाचता येते तसेच लिहीता येते. * बहुतेक ध्वनींकरिता एक स्वतंत्र वर्ण/ अक्षरचिन्ह /जोडाक्षर वापरले जाते. * ध्वनी {{ब्राह्मी}} == देवनागरी अनुदेशन(सॉफ्टवेअर) == * [[बॉस ऑपरेटिंग सिस्टिम]] आणि [[आग ऑपरेटिंग सिस्टिम]] या भारतीय [[संचालन प्रणाली]] मराठी भाषेतून आहेत. * '[[#थंडरबर्ड|थंडरबर्ड]]' हे ईमेल सॉफ्टवेर मराठीतून ईमेल पाठवण्यासाठी तसेच आलेले मराठी ईमेल वाचण्यासाठी उपयुक्त आहे. हे सॉफ्टवेर [http://www.mozilla.org/ मोझीला.ऑर्ग] ह्या संकेतस्थळावरून डाउनलोड करता येईल. * [[#वॉशिंग्टन विद्यापीठ|वॉशिंग्टन विद्यापीठाकडून]] मिळालेल्या देवनागरीसाठी कळफलकाच्या (कीबोर्ड) जुळणीचे (मॅपिंग) सॉफ्टवेर उपलब्ध आहे. या जुळणीचा वापर करून युनिकोडमध्ये शब्दरचना करू शकणाऱ्या वर्डपॅडवर लिहिलेला मजकूर विकिपीडियामध्ये कॉपी - पेस्ट करता येतो. * अक्षरमाला सॉफ्टवेर [[#अक्षरमाला|अक्षरमाला]] वापरून विकिपीडियाची पाने बदलता येतात, नाहीतर [[#आय् ट्रान्स्|आय् ट्रान्स्]] या सॉफ्टवेरचाही वापर करता येऊ शकतो. * याशिवाय [[#युडिट एडिटर|युडिट एडिटर]]ही वापरता येऊ शकतो. * [[बरहा]] येथे उपलब्ध असलेल्या देवनागरी सॉफ्टवेरचाही वापर करता येतो. (बरहा फुकट नाही!) * देवनागरी लिपीत लिहिण्यासाठी [[#तख़्ती|तख़्ती]] या सॉफ्टवेरचाही वापर करता येतो. ==पुस्तके== * देवनागरी लिपी: चिन्हाची शास्त्रीय ओळख आणि आरेखन भाषा लेखक- मुकुंद गोखले. * भारतीय लिप्यांचे मौलिक एकरूप (मोडक आवृत्ती), महाराष्ट्र­ राज्य साहित्य संस्कृती मंडळ, लेखक:- गणपतीशास्त्री हेब्बार. == हे सुद्धा पहा == * [[आग ऑपरेटिंग सिस्टिम]] * [[संगणक टंक]] आणि [[टंक]] * [[:en:Wikipedia:Enabling_complex_text_support_for_Indic_scripts#Unicode_Fonts|भारतीय भाषांतील संगणक टंक कसे वापरावेत]] * [[देवनागरी लिपी]], [[मराठी]] * [[युनिकोड]], [[कॅरॅक्टर एनकोडिंग]], [[:en:Computer_font|संगणक टंक विकिपीडिया इंग्रजी आवृत्ती]] * [[संचालन प्रणाली]], [[मायक्रोसॉफ्ट विंडोज]], [[ग्‍नू लिनक्स]] * [[महाजाल|इंटरनेट]], [[ईमेल]], [[मुक्त सॉफ्टवेर]], [[मुक्त तंत्रांश]] * [[युनिकोड|युनिकोडविषयीचा लेख]] ([[:en:Unicode|इंग्रजी आवृत्ती]]) * देवनागरीवरील लेख ([[:en:Devanagari|इंग्रजी आवृत्ती]]) * [[देवनागरी]] [[सुलेखन]] कित्ता (लेखक [[अच्युत पालव]], प्रकाशक ऊर्जा) == बाह्य दुवे == * [http://www.nitinsawant.net/index.php/marathi-software/ नीतिन सावंत यांनी बनवलेले मराठी की-बोर्ड(कळपट) सॉफ्टवेर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101027051831/http://www.nitinsawant.net/index.php/marathi-software/ |date=2010-10-27 }} * <div id="अक्षरमाला">[http://www.aksharamala.com/download/free/ अक्षरमाला] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050513231007/http://www.aksharamala.com/download/free/ |date=2005-05-13 }}(विनामूल्य उतरवून/डाउनलोड करा)</div> * <div id=आय् ट्रान्स्">[http://www.aczone.com/itrans/ आय् ट्रान्स्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040202125527/http://www.aczone.com/itrans/ |date=2004-02-02 }} * <div id="छहारी">[http://www.chhahari.com/unicode/ छहारी/नेपाळी/देवनागरी टंकलेखक]{{मृत दुवा|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</div> * <div id="युडिट">[http://www.yudit.org/ युडिट]</div> * <div id="बरहा">[http://www.baraha.com/ बरहा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180913074130/http://www.baraha.com/ |date=2018-09-13 }}</div> * <div id="स्कीम">[http://www.scim-im.org/ स्किम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319034930/http://www.scim-im.org/ |date=2011-03-19 }}</div> * <div id="थंडरबर्ड">[http://www.mozilla.org/products/thunderbird/ थंडरबर्ड]</div> * <div id="वॉशिंग्टन विद्यापीठ">[http://depts.washington.edu/ebmp/software.html वॉशिंग्टन विद्यापीठ : कळपाटाच्या जुळणीचे सॉफ्टवेर]</div> * <div id="तख़्ती">{{Webarchiv | url=http://www.geocities.com/hanu_man_ji/ | wayback=20020813195109 | text=तख़्ती}}</div> [[वर्ग:लिप्या]] [[वर्ग:भाषा]] [[वर्ग:देवनागरी]] eibh8gbhuezw7tek4d76phetav3l5b1 2691229 2691228 2026-06-25T06:46:03Z ~2026-32459-97 183722 /* मराठी-देवनागरीतले स्वर */ 2691229 wikitext text/x-wiki '''देवनागरी लिपी''' ही बऱ्याच [[भारत|भारतीय]] [[भाषा|भाषांची]] प्रमुख [[लेखन पद्धती]] आहे. [[मराठी]], [[भोजपुरी]], [[कोकणी]], [[संस्कृत]], [[पाली भाषा|पाली]], [[सिंधी]], [[काश्मिरी]], [[नेपाळी]], [[बोडो भाषा|बोडो]], अंगिका, [[मैथिली]], [[रोमानी]], [[हिंदी]], [[बंजारा भाषा]] इत्यादी भाषा देवनागरीत लिहिल्या जातात. * देवनागरी लिपी एकंदरीत देशातल्या व देशाबाहेरच्या एकूण १९४ भाषांसाठी वापरली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.evivek.com/Encyc/2018/11/17/devnagari-lipi-09.html|title=भाषावाहिनी देवनागरी|संकेतस्थळ=www.evivek.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2019-10-12}}</ref> [[चित्र:Devnagari used in Melbourne Australia.jpg|thumb| देवनागरी लिपीचा जाहिरातीत वापर - [[मेलबर्न]] [[ऑस्ट्रेलिया]] येथे]] [[चित्र:MarathiShilalekhYear1109Found AtParalMaharashtraIndia.jpg|इवलेसे|'''परळ, [[मुंबई]] येथे जुन्या लिपीत आढळलेला शिलालेख. हा इ.स. ११०९ मध्ये कोरला गेला आहे.''']] == देवनागरीची ओळख == [[मराठी]], [[संस्कृत]], [[हिंदी]], [[कोंकणी]], [[गुजराती]], [[काश्मिरी]], [[सिंधी]], [[नेपाळी]] आणि [[रोमानी]] यासारख्या व इतर काही भारतीय मुळं असलेल्या भाषांची प्रथम लिपी ही देवनागरी आहे. देवनागरी लिपी ही अबुगिडा लेखनपद्धतीमध्ये मोडते. जगातल्या बहुसंख्य लिपींप्रमणे देवनागरीदेखील डावीकडून उजवीकडे लिहिली जाते. देवनागरी लिपीचा विकसनकाल हा बराच मोठा असून ह्या लिपीचा ख्रिस्तपूर्व ५०० मध्ये असलेल्या ब्राह्मी लिपीपासून आताची देवनागरी लिपीचा विकास झालेला आहे. साधारणत: इसवी सनाच्या बाराव्या शतकात स्थिरावलेल्या लेखनपद्धतीस देवनागरी असे नांव उपयोजिण्यास आरंभ झाला असावा. प्रत्येक शब्दावर एक रेषा ओढली जाते. तिला शिरोरेषा म्हणतात. तिच्यामुळे लेखन नीटनेटके व सुंदर दिसते. ही एक ध्वन्यात्मक लिपी आहे व त्यामुळे इतर लिप्यांपेक्षा ([[रोमन]], [[अरबी]], [[चिनी]] इत्यादी) अधिक वैज्ञानिक आहे. मराठी देवनागरी लिपीला बालबोध लिपी म्हणतात. (बाळबोध नसलेली दुसरी मराठी लिपी म्हणजे मोडी लिपी.) [[चित्र:MarathiHandwritingByKaviDasopantYear1530.jpg|इवलेसे|मराठी लेखक व कवी [[दासोपंत]] यांचे सुमारे १५व्या शतकातील लिहिलेले मराठी.]] :जगातील विविध भाषांतील बहुतांश शब्द किंवा ध्वनी देवनागरी लिपीमध्ये जवळजवळ जसेच्या तसे लिहिता येऊ शकतात आणि रोमन किंवा इतर लिप्यांपेक्षा देवनागरीत सहज लिहिलेल्या शब्दांचा तुलनात्मकदृष्ट्या हुबेहूब उच्चार करता येतो. या लिपीत एकूण ५२ अक्षरे आहेत, ज्यात १६ [[स्वर]] आणि ३६ [[व्यंजन|व्यंजने]] आहेत. अक्षरांचा क्रमसुद्धा वैज्ञानिक आहे. स्वर-व्यंजन, कोमल-कठोर, अल्पप्राण-महाप्राण, अनुनासिक-अन्तस्थ-उष्म इत्यादी वर्गीकरणही वैज्ञानिक आहे. [[भारत]] तसेच [[आशिया]] मधील अनेक लिप्यांचे ([[उर्दू]] सोडून) संकेत देवनागरीपेक्षा वेगळे आहेत. पण उच्चारण व वर्ण-क्रम इत्यादी देवनागरीसारखेच आहेत. त्यामुळे लिप्यंतरण करणे सोपे जाते. देवनागरी लेखनाच्या दृष्टीने सरळ, सुंदर आणि वाचनाच्या दृष्टीने सुपाठ्य आहे. [[File:PublicTransportinMumbaiTicketUsingDevnagari.jpg|thumb|[[मुंबई|मुंबईतील]] [[बृहन्मुंबई विद्युतपुरवठा आणि परिवहन उपक्रम|बेस्ट]] बसच्या तिकीटावरील देवनागरीचा वापर]] [[चित्र:Marathi HandwritingRamdasSwamiYear1600.jpg|इवलेसे|[[रामदास स्वामी]] यांचे इ.स १६०० शतकातले देवनागरी हस्ताक्षर.]] == देवनागरी: नावाचा अर्थ == <center>देवलोक आणि नागरलोक यासंबंधी विविध प्रकारच्या लेखनासाठी उपयोजिली जाणारी लिपी, ती देवनागरी लिपी होय.</center> == भाषा आणि लिपी == आपले विचार शब्दांच्या किंवा कोणत्याही माध्यमातुन व्यक्त करण्याचे कार्य भाषा करते. तत्त्वतः कुठलीही भाषा कोणत्याही लिपीत लिहिता येते. प्रत्यक्षात हे बरेचसे जमले तरी पूर्णपणे शक्य होत नाही. भाषेची लिपी त्या त्या भाषेतून उच्चारलेल्या शब्दांच्या लिखाणासाठी असते. एखाद्या भाषेत जर विशिष्ट उच्चार नसतील तर तिच्या लिपीतही ते दाखवणाऱ्या अक्षरखुणा नसतात. इंग्रजीत ख, च, छ, ठ, फ, घ, ढ, भ, ष, ळ हे उच्चार नाहीत. तमिळमध्ये ख, ग, घ, छ, ज, झ, ठ, ड, ढ, थ, द, ध, फ, ब, भ, श, स, ह ही अक्षरे लिहिता येत नाहीत, पण यांच्यापैकी काही उच्चार आहेत. त्यामुळे लिप्यंतरावर मर्यादा पडतात. उदाहरणार्थ मराठीतला "पाटील" हा शब्द रोमन लिपीत Patil असा लिहिला जातो. त्याचा उच्चार पतिल/पतिळ/पॅतिल/पॅतिळ/पातिल/पातिळ/पाटिळ असा काहीही होऊ शकतो. देवनागरी लिपीत जगातल्या बहुसंख्य भाषांचे बहुतेक उच्चार जवळजवळ अचूक लिहिण्याची क्षमता असल्याने, तुलनात्मक दृष्ट्या या दृष्टिकोणातून देवनागरी ही एक उत्कृष्ट लिपी समजली जाते. :मराठीमध्ये वापरला जाणारा संगणक हा शब्द देवनागरी लिपीत 'संगणक' असा तर रोमन लिपीत 'sanganaka' असा लिहितात. तसेच त्याला इंग्लिश भाषेतला समानार्थी शब्द computer हा देवनागरीतून कम्प्यूटर किंवा कॉम्प्यूटर असा लिहिला आणि यशस्वीरीत्या वाचलाही जाऊ शकतो. == मराठी-देवनागरीतले स्वर == <center> अ आ इ ई उ ऊ ऋ ॠ ऌ ॡ ए ऐ ओ औ अं अः ॲ ॲा </center> == देवनागरीतील स्वरांश-चिन्हे == <center> ा ि ी ु ू ृ ॄ ॢ ॣ े ै ो ौ ं ः ॅ ॉ ॅं ् र्‍ </center> == देवनागरी व्यंजने == <center> * '''क ख ग घ ङ''' * '''च छ ज झ ञ''' * '''ट ठ ड ढ ण''' * '''त थ द ध न''' * '''प फ ब भ म''' * '''य र ल व श''' * '''ष स ह त्र ज्ञ क्ष ळ''' </center> == देवनागरी अंक == <center> ० १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ </center> :मूळ लेख : [[युनिकोड]] {{Unicode chart Devanagari}} == संगणक-मराठी संबंधाविषयी == * संगणकाचा वापर इंग्लिश भाषेतून किंवा अधिक अचूक सांगावयाचे झाल्यास रोमन लिपीतून सुरू झाला आणि नंतर जगभर पसरला. आजमितीला तरी जगाची ज्ञानभाषा आणि संपर्कभाषा म्हणून इंग्रजी भाषेला महत्त्वाचे स्थान आहे. त्यामुळे अनेक महत्त्वाच्या तंत्रज्ञानांचा शोध आणि प्रगती इंग्लिश भाषेतून झाली. यात संगणकाचा देखील समावेश होतो. संगणकाशी निगडित प्रगती झपाट्याने होण्यामागचे एक महत्त्वाचे पण अप्रत्यक्ष कारण रोमन लिपी हे देखील आहे. ही बाब संगणक अभियंत्याना सहज समजेल. यासंबधीची अधिक माहिती [[संगणक टंक]] हा लेख देईल. या बाबीचा अप्रत्यक्ष फायदा जर्मनी, स्पेन, रशिया वगैरे देशांना (किंवा त्यांच्या भाषांना वा लिप्यांना) झाला. * [[रोमन लिपी]] ही वर्णलिपी आहे. त्यामध्ये शब्द लिहिताना एकासमोर एक वर्ण लिहितात. वेलांटी, काना, मात्रा, उकार, अनुस्वार, जोडशब्द वगैरे गुंतागुंतीच्या रचना तेथे अपवादानेच आढळतात. मुळाक्षरांना [[लिपीचिन्ह|लिपीचिन्हे]] जोडून असलेल्या लिपिवर्गामध्ये देवनागरी, [[उर्दू]], [[अरबी]], [[मोडी]], [[ब्राह्मी]], इत्यादी तर नसलेल्या लिपिवर्गामध्ये [[इंग्लिश भाषा]], [[लॅटिन]], [[जपानी]],[[चिनी]], [[रशियन]], [[जर्मन]], इ. लिपी येतात. <!-- पहिल्या वर्गाला [[:en:Basilic|बॅसिलिक(Basilic)]] तर दुसऱ्या वर्गाला [[:en:Syllabic|सिलॅबिक(Syllabic)]] असे म्हणतात. --> यातील प्रत्येक गोष्टीची व्यापक माहिती [[भाषाशास्त्र]] व [[लिपीशास्त्र]] या लेखांमध्ये मिळू शकेल. 'Complex Text Layout' किंवा 'क्लिष्ट पाठ्य मांडणी' या तांत्रिक संज्ञेप्रमाणे चिनी लिपिकुटुंबातील (ज्यामध्ये [[चिनी लिपी|चिनी]], [[जपानी लिपी|जपानी]], [[कोरिअन लिपी|कोरिअन]] येतात), देवनागरी लिपिकुटुंबातील ([[देवनागरी लिपी|देवनागरी]], [[गुरुमुखी लिपी|गुरुमुखी]], [[गुजराती लिपी|गुजराती]], [[बंगाली लिपी|बंगाली]]) आणि द्रविड कुटुंबातील (जसे [[तेलुगू लिपी|तेलुगू]], [[कन्नड लिपी|कन्नड]], [[तमिळ लिपी|तमिळ]], [[मल्याळम लिपी|मल्याळम]]) लिपी येतात. इंग्रजी लिपीसाठी अमेरिकेच्या राष्ट्रीय मानक संस्थेने पुढाकार घेऊन American Standards Code for Information Interchange ([[:en:ASCII|ASCII]]) या संकेतांकांची योजना केली ज्यामध्ये इंग्रजी लिपीतील पहिली व दुसरी बाराखडी, अंक आणि काही नेहमीच्या वापरातील चिन्हे (उदा. @, #, $,&, वगैरे) येतात. * [[युनिकोड]]चा वापर करून संगणकावर मराठी वापरता येते. * [[संगणक आणि मराठी]] या लेखात संगणकावरील मराठीचा इतिहास तसेच भविष्य याची माहिती मिळू शकेल. * [[महाजाल आणि मराठी]] या लेखात महाजालावरील मराठीचा इतिहास तसेच भविष्य याची माहिती मिळू शकेल. ==हार्दिक देवनागरी युनिकोड कसे वापरावे?== Windows 10 या ऑपरेटिंग सिस्टिममध्ये सर्व भारतीय भाषांसाठी पहिल्यापासून कळफलक उपलब्ध असतो. त्याचा वापर कसा करायचा याबद्दलची माहिती पुढीलप्रमाणे.<br /> १. सर्वप्रथम संगणकावर Control Panel मध्ये जाऊन Region यावर टिकटिकवतात.<br /> २. Regionची एक चौकट उघडेल. त्या चौकटीतील Fromat या मथळ्याखालील Language Preferences या दुव्यावर टिकटिकवतात.<br /> ३. Language Preferencesच्या चौकटीमध्ये Preferred Languageच्या अंर्तगत असणाऱ्या Add a preferred languageच्या अधिक{{key press| + }} या चिन्हावर टिचकी मारतात.<br /> ४. नवीन उघडलेल्या चौकटीतील शोधा या चौकटीत हवी असणारी देवनागरी भाषा (उदा. संस्कृत,मराठी, कोकणी, हिंदी) शोधतात व त्यावर टिकटिकवून Next या बटनावर टिकटिकवतात.<br /> ५. त्यानंतर शोधलेली भाषा Install या बटनावर टिकटिकवून आपल्या संगणकावर उतरावून घेता येते.<br /> ६. संगणकावर {{key press|Alt|Shift}} कळ दाबून हवी असलेली भाषा निवडता येते, किंवा संगणकाच्या स्क्रीनवर उजव्या बाजूस खाली किंवा वर असणाऱ्या भाषेच्या चिन्हावर टिकटिकवून हवी असलेली भाषा निवडता येते.<br /> == देवनागरी लिपी वैशिष्ट्ये आणि इतिहास == * नेहमी देवनागरी डावीकडून उजवीकडे वाचता येते तसेच लिहीता येते. * बहुतेक ध्वनींकरिता एक स्वतंत्र वर्ण/ अक्षरचिन्ह /जोडाक्षर वापरले जाते. * ध्वनी {{ब्राह्मी}} == देवनागरी अनुदेशन(सॉफ्टवेअर) == * [[बॉस ऑपरेटिंग सिस्टिम]] आणि [[आग ऑपरेटिंग सिस्टिम]] या भारतीय [[संचालन प्रणाली]] मराठी भाषेतून आहेत. * '[[#थंडरबर्ड|थंडरबर्ड]]' हे ईमेल सॉफ्टवेर मराठीतून ईमेल पाठवण्यासाठी तसेच आलेले मराठी ईमेल वाचण्यासाठी उपयुक्त आहे. हे सॉफ्टवेर [http://www.mozilla.org/ मोझीला.ऑर्ग] ह्या संकेतस्थळावरून डाउनलोड करता येईल. * [[#वॉशिंग्टन विद्यापीठ|वॉशिंग्टन विद्यापीठाकडून]] मिळालेल्या देवनागरीसाठी कळफलकाच्या (कीबोर्ड) जुळणीचे (मॅपिंग) सॉफ्टवेर उपलब्ध आहे. या जुळणीचा वापर करून युनिकोडमध्ये शब्दरचना करू शकणाऱ्या वर्डपॅडवर लिहिलेला मजकूर विकिपीडियामध्ये कॉपी - पेस्ट करता येतो. * अक्षरमाला सॉफ्टवेर [[#अक्षरमाला|अक्षरमाला]] वापरून विकिपीडियाची पाने बदलता येतात, नाहीतर [[#आय् ट्रान्स्|आय् ट्रान्स्]] या सॉफ्टवेरचाही वापर करता येऊ शकतो. * याशिवाय [[#युडिट एडिटर|युडिट एडिटर]]ही वापरता येऊ शकतो. * [[बरहा]] येथे उपलब्ध असलेल्या देवनागरी सॉफ्टवेरचाही वापर करता येतो. (बरहा फुकट नाही!) * देवनागरी लिपीत लिहिण्यासाठी [[#तख़्ती|तख़्ती]] या सॉफ्टवेरचाही वापर करता येतो. ==पुस्तके== * देवनागरी लिपी: चिन्हाची शास्त्रीय ओळख आणि आरेखन भाषा लेखक- मुकुंद गोखले. * भारतीय लिप्यांचे मौलिक एकरूप (मोडक आवृत्ती), महाराष्ट्र­ राज्य साहित्य संस्कृती मंडळ, लेखक:- गणपतीशास्त्री हेब्बार. == हे सुद्धा पहा == * [[आग ऑपरेटिंग सिस्टिम]] * [[संगणक टंक]] आणि [[टंक]] * [[:en:Wikipedia:Enabling_complex_text_support_for_Indic_scripts#Unicode_Fonts|भारतीय भाषांतील संगणक टंक कसे वापरावेत]] * [[देवनागरी लिपी]], [[मराठी]] * [[युनिकोड]], [[कॅरॅक्टर एनकोडिंग]], [[:en:Computer_font|संगणक टंक विकिपीडिया इंग्रजी आवृत्ती]] * [[संचालन प्रणाली]], [[मायक्रोसॉफ्ट विंडोज]], [[ग्‍नू लिनक्स]] * [[महाजाल|इंटरनेट]], [[ईमेल]], [[मुक्त सॉफ्टवेर]], [[मुक्त तंत्रांश]] * [[युनिकोड|युनिकोडविषयीचा लेख]] ([[:en:Unicode|इंग्रजी आवृत्ती]]) * देवनागरीवरील लेख ([[:en:Devanagari|इंग्रजी आवृत्ती]]) * [[देवनागरी]] [[सुलेखन]] कित्ता (लेखक [[अच्युत पालव]], प्रकाशक ऊर्जा) == बाह्य दुवे == * [http://www.nitinsawant.net/index.php/marathi-software/ नीतिन सावंत यांनी बनवलेले मराठी की-बोर्ड(कळपट) सॉफ्टवेर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101027051831/http://www.nitinsawant.net/index.php/marathi-software/ |date=2010-10-27 }} * <div id="अक्षरमाला">[http://www.aksharamala.com/download/free/ अक्षरमाला] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050513231007/http://www.aksharamala.com/download/free/ |date=2005-05-13 }}(विनामूल्य उतरवून/डाउनलोड करा)</div> * <div id=आय् ट्रान्स्">[http://www.aczone.com/itrans/ आय् ट्रान्स्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040202125527/http://www.aczone.com/itrans/ |date=2004-02-02 }} * <div id="छहारी">[http://www.chhahari.com/unicode/ छहारी/नेपाळी/देवनागरी टंकलेखक]{{मृत दुवा|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</div> * <div id="युडिट">[http://www.yudit.org/ युडिट]</div> * <div id="बरहा">[http://www.baraha.com/ बरहा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180913074130/http://www.baraha.com/ |date=2018-09-13 }}</div> * <div id="स्कीम">[http://www.scim-im.org/ स्किम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319034930/http://www.scim-im.org/ |date=2011-03-19 }}</div> * <div id="थंडरबर्ड">[http://www.mozilla.org/products/thunderbird/ थंडरबर्ड]</div> * <div id="वॉशिंग्टन विद्यापीठ">[http://depts.washington.edu/ebmp/software.html वॉशिंग्टन विद्यापीठ : कळपाटाच्या जुळणीचे सॉफ्टवेर]</div> * <div id="तख़्ती">{{Webarchiv | url=http://www.geocities.com/hanu_man_ji/ | wayback=20020813195109 | text=तख़्ती}}</div> [[वर्ग:लिप्या]] [[वर्ग:भाषा]] [[वर्ग:देवनागरी]] lejl89883l4ewihaheipa9j3nti9wv0 2691230 2691229 2026-06-25T06:50:46Z ~2026-32459-97 183722 2691230 wikitext text/x-wiki '''देवनागरी लिपी''' ही बऱ्याच [[भारत|भारतीय]] [[भाषा|भाषांची]] प्रमुख [[लेखन पद्धती]] आहे. [[मराठी]], [[भोजपुरी]], [[कोकणी]], [[संस्कृत]], [[पाली भाषा|पाली]], [[सिंधी]], [[काश्मिरी]], [[नेपाळी]], [[बोडो भाषा|बोडो]], अंगिका, [[मैथिली]], [[रोमानी]], [[हिंदी]], [[बंजारा भाषा]] इत्यादी भाषा देवनागरीत लिहिल्या जातात. * देवनागरी लिपी एकंदरीत देशातल्या व देशाबाहेरच्या एकूण १९४ भाषांसाठी वापरली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.evivek.com/Encyc/2018/11/17/devnagari-lipi-09.html|title=भाषावाहिनी देवनागरी|संकेतस्थळ=www.evivek.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2019-10-12}}</ref> [[चित्र:Devnagari used in Melbourne Australia.jpg|thumb| देवनागरी लिपीचा जाहिरातीत वापर - [[मेलबर्न]] [[ऑस्ट्रेलिया]] येथे]] [[चित्र:MarathiShilalekhYear1109Found AtParalMaharashtraIndia.jpg|इवलेसे|'''परळ, [[मुंबई]] येथे जुन्या लिपीत आढळलेला शिलालेख. हा इ.स. ११०९ मध्ये कोरला गेला आहे.''']] == देवनागरीची ओळख == [[मराठी]], [[संस्कृत]], [[हिंदी]], [[कोंकणी]], [[गुजराती]], [[काश्मिरी]], [[सिंधी]], [[नेपाळी]] आणि [[रोमानी]] यासारख्या व इतर काही भारतीय मुळं असलेल्या भाषांची प्रथम लिपी ही देवनागरी आहे. देवनागरी लिपी ही अबुगिडा लेखनपद्धतीमध्ये मोडते. जगातल्या बहुसंख्य लिपींप्रमणे देवनागरीदेखील डावीकडून उजवीकडे लिहिली जाते. देवनागरी लिपीचा विकसनकाल हा बराच मोठा असून ह्या लिपीचा ख्रिस्तपूर्व ५०० मध्ये असलेल्या ब्राह्मी लिपीपासून आताची देवनागरी लिपीचा विकास झालेला आहे. साधारणत: इसवी सनाच्या बाराव्या शतकात स्थिरावलेल्या लेखनपद्धतीस देवनागरी असे नांव उपयोजिण्यास आरंभ झाला असावा. प्रत्येक शब्दावर एक रेषा ओढली जाते. तिला शिरोरेषा म्हणतात. तिच्यामुळे लेखन नीटनेटके व सुंदर दिसते. ही एक ध्वन्यात्मक लिपी आहे व त्यामुळे इतर लिप्यांपेक्षा ([[रोमन]], [[अरबी]], [[चिनी]] इत्यादी) अधिक वैज्ञानिक आहे. मराठी देवनागरी लिपीला बालबोध लिपी म्हणतात. (बाळबोध नसलेली दुसरी मराठी लिपी म्हणजे मोडी लिपी.) [[चित्र:MarathiHandwritingByKaviDasopantYear1530.jpg|इवलेसे|मराठी लेखक व कवी [[दासोपंत]] यांचे सुमारे १५व्या शतकातील लिहिलेले मराठी.]] :जगातील विविध भाषांतील बहुतांश शब्द किंवा ध्वनी देवनागरी लिपीमध्ये जवळजवळ जसेच्या तसे लिहिता येऊ शकतात आणि रोमन किंवा इतर लिप्यांपेक्षा देवनागरीत सहज लिहिलेल्या शब्दांचा तुलनात्मकदृष्ट्या हुबेहूब उच्चार करता येतो. या लिपीत एकूण ५२ अक्षरे आहेत, ज्यात १६ [[स्वर]] आणि ३६ [[व्यंजन|व्यंजने]] आहेत. अक्षरांचा क्रमसुद्धा वैज्ञानिक आहे. स्वर-व्यंजन, कोमल-कठोर, अल्पप्राण-महाप्राण, अनुनासिक-अन्तस्थ-उष्म इत्यादी वर्गीकरणही वैज्ञानिक आहे. [[भारत]] तसेच [[आशिया]] मधील अनेक लिप्यांचे ([[उर्दू]] सोडून) संकेत देवनागरीपेक्षा वेगळे आहेत. पण उच्चारण व वर्ण-क्रम इत्यादी देवनागरीसारखेच आहेत. त्यामुळे लिप्यंतरण करणे सोपे जाते. देवनागरी लेखनाच्या दृष्टीने सरळ, सुंदर आणि वाचनाच्या दृष्टीने सुपाठ्य आहे. [[File:PublicTransportinMumbaiTicketUsingDevnagari.jpg|thumb|[[मुंबई|मुंबईतील]] [[बृहन्मुंबई विद्युतपुरवठा आणि परिवहन उपक्रम|बेस्ट]] बसच्या तिकीटावरील देवनागरीचा वापर]] [[चित्र:Marathi HandwritingRamdasSwamiYear1600.jpg|इवलेसे|[[रामदास स्वामी]] यांचे इ.स १६०० शतकातले देवनागरी हस्ताक्षर.]] == देवनागरी: नावाचा अर्थ == <center>देवलोक आणि नागरलोक यासंबंधी विविध प्रकारच्या लेखनासाठी उपयोजिली जाणारी लिपी, ती देवनागरी लिपी होय.</center> == भाषा आणि लिपी == आपले विचार शब्दांच्या किंवा कोणत्याही माध्यमातुन व्यक्त करण्याचे कार्य भाषा करते. तत्त्वतः कुठलीही भाषा कोणत्याही लिपीत लिहिता येते. प्रत्यक्षात हे बरेचसे जमले तरी पूर्णपणे शक्य होत नाही. भाषेची लिपी त्या त्या भाषेतून उच्चारलेल्या शब्दांच्या लिखाणासाठी असते. एखाद्या भाषेत जर विशिष्ट उच्चार नसतील तर तिच्या लिपीतही ते दाखवणाऱ्या अक्षरखुणा नसतात. इंग्रजीत ख, च, छ, ठ, फ, घ, ढ, भ, ष, ळ हे उच्चार नाहीत. तमिळमध्ये ख, ग, घ, छ, ज, झ, ठ, ड, ढ, थ, द, ध, फ, ब, भ, श, स, ह ही अक्षरे लिहिता येत नाहीत, पण यांच्यापैकी काही उच्चार आहेत. त्यामुळे लिप्यंतरावर मर्यादा पडतात. उदाहरणार्थ मराठीतला "पाटील" हा शब्द रोमन लिपीत Patil असा लिहिला जातो. त्याचा उच्चार पतिल/पतिळ/पॅतिल/पॅतिळ/पातिल/पातिळ/पाटिळ असा काहीही होऊ शकतो. देवनागरी लिपीत जगातल्या बहुसंख्य भाषांचे बहुतेक उच्चार जवळजवळ अचूक लिहिण्याची क्षमता असल्याने, तुलनात्मक दृष्ट्या या दृष्टिकोणातून देवनागरी ही एक उत्कृष्ट लिपी समजली जाते. :मराठीमध्ये वापरला जाणारा संगणक हा शब्द देवनागरी लिपीत 'संगणक' असा तर रोमन लिपीत 'sanganaka' असा लिहितात. तसेच त्याला इंग्लिश भाषेतला समानार्थी शब्द computer हा देवनागरीतून कम्प्यूटर किंवा कॉम्प्यूटर असा लिहिला आणि यशस्वीरीत्या वाचलाही जाऊ शकतो. == मराठी-देवनागरीतले स्वर == <center> अ आ इ ई उ ऊ ऋ ॠ ऌ ॡ ए ऐ ओ औ अं अः ॲ ॲा </center> == देवनागरीतील स्वरांश-चिन्हे == <center> ा ि ी ु ू ृ ॄ ॢ ॣ े ै ो ौ ं ः ॅ ॉ ॅं ् र्‍ </center> == देवनागरी व्यंजने == <center> * '''क ख ग घ ङ''' * '''च छ ज झ ञ''' * '''ट ठ ड ढ ण''' * '''त थ द ध न''' * '''प फ ब भ म''' * '''य र ल व श''' * '''ष स ह त्र ज्ञ क्ष ळ''' </center> == देवनागरी अंक == <center> ० १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ </center> :मूळ लेख : [[युनिकोड]] {{Unicode chart Devanagari}} == संगणक-मराठी संबंधाविषयी == * संगणकाचा वापर इंग्लिश भाषेतून किंवा अधिक अचूक सांगावयाचे झाल्यास रोमन लिपीतून सुरू झाला आणि नंतर जगभर पसरला. आजमितीला तरी जगाची ज्ञानभाषा आणि संपर्कभाषा म्हणून इंग्रजी भाषेला महत्त्वाचे स्थान आहे. त्यामुळे अनेक महत्त्वाच्या तंत्रज्ञानांचा शोध आणि प्रगती इंग्लिश भाषेतून झाली. यात संगणकाचा देखील समावेश होतो. संगणकाशी निगडित प्रगती झपाट्याने होण्यामागचे एक महत्त्वाचे पण अप्रत्यक्ष कारण रोमन लिपी हे देखील आहे. ही बाब संगणक अभियंत्याना सहज समजेल. यासंबधीची अधिक माहिती [[संगणक टंक]] हा लेख देईल. या बाबीचा अप्रत्यक्ष फायदा जर्मनी, स्पेन, रशिया वगैरे देशांना (किंवा त्यांच्या भाषांना वा लिप्यांना) झाला. * [[रोमन लिपी]] ही वर्णलिपी आहे. त्यामध्ये शब्द लिहिताना एकासमोर एक वर्ण लिहितात. वेलांटी, काना, मात्रा, उकार, अनुस्वार, जोडशब्द वगैरे गुंतागुंतीच्या रचना तेथे अपवादानेच आढळतात. मुळाक्षरांना [[लिपीचिन्ह|लिपीचिन्हे]] जोडून असलेल्या लिपिवर्गामध्ये देवनागरी, [[उर्दू]], [[अरबी]], [[मोडी]], [[ब्राह्मी]], इत्यादी तर नसलेल्या लिपिवर्गामध्ये [[इंग्लिश भाषा]], [[लॅटिन]], [[जपानी]],[[चिनी]], [[रशियन]], [[जर्मन]], इ. लिपी येतात. <!-- पहिल्या वर्गाला [[:en:Basilic|बॅसिलिक(Basilic)]] तर दुसऱ्या वर्गाला [[:en:Syllabic|सिलॅबिक(Syllabic)]] असे म्हणतात. --> यातील प्रत्येक गोष्टीची व्यापक माहिती [[भाषाशास्त्र]] व [[लिपीशास्त्र]] या लेखांमध्ये मिळू शकेल. 'Complex Text Layout' किंवा 'क्लिष्ट पाठ्य मांडणी' या तांत्रिक संज्ञेप्रमाणे चिनी लिपिकुटुंबातील (ज्यामध्ये [[चिनी लिपी|चिनी]], [[जपानी लिपी|जपानी]], [[कोरिअन लिपी|कोरिअन]] येतात), देवनागरी लिपिकुटुंबातील ([[देवनागरी लिपी|देवनागरी]], [[गुरुमुखी लिपी|गुरुमुखी]], [[गुजराती लिपी|गुजराती]], [[बंगाली लिपी|बंगाली]]) आणि द्रविड कुटुंबातील (जसे [[तेलुगू लिपी|तेलुगू]], [[कन्नड लिपी|कन्नड]], [[तमिळ लिपी|तमिळ]], [[मल्याळम लिपी|मल्याळम]]) लिपी येतात. इंग्रजी लिपीसाठी अमेरिकेच्या राष्ट्रीय मानक संस्थेने पुढाकार घेऊन American Standards Code for Information Interchange ([[:en:ASCII|ASCII]]) या संकेतांकांची योजना केली ज्यामध्ये इंग्रजी लिपीतील पहिली व दुसरी बाराखडी, अंक आणि काही नेहमीच्या वापरातील चिन्हे (उदा. @, #, $,&, वगैरे) येतात. * [[युनिकोड]]चा वापर करून संगणकावर मराठी वापरता येते. * [[संगणक आणि मराठी]] या लेखात संगणकावरील मराठीचा इतिहास तसेच भविष्य याची माहिती मिळू शकेल. * [[महाजाल आणि मराठी]] या लेखात महाजालावरील मराठीचा इतिहास तसेच भविष्य याची माहिती मिळू शकेल. ==हार्दिक देवनागरी युनिकोड कसे वापरावे?== Windows 10 या ऑपरेटिंग सिस्टिममध्ये सर्व भारतीय भाषांसाठी पहिल्यापासून कळफलक उपलब्ध असतो. त्याचा वापर कसा करायचा याबद्दलची माहिती पुढीलप्रमाणे.<br /> १. सर्वप्रथम संगणकावर Control Panel मध्ये जाऊन Region यावर टिकटिकवतात.<br /> २. Regionची एक चौकट उघडेल. त्या चौकटीतील Fromat या मथळ्याखालील Language Preferences या दुव्यावर टिकटिकवतात.<br /> ३. Language Preferencesच्या चौकटीमध्ये Preferred Languageच्या अंर्तगत असणाऱ्या Add a preferred languageच्या अधिक{{key press| + }} या चिन्हावर टिचकी मारतात.<br /> ४. नवीन उघडलेल्या चौकटीतील शोधा या चौकटीत हवी असणारी देवनागरी भाषा (उदा. संस्कृत,मराठी, कोकणी, हिंदी) शोधतात व त्यावर टिकटिकवून Next या बटनावर टिकटिकवतात.<br /> ५. त्यानंतर शोधलेली भाषा Install या बटनावर टिकटिकवून आपल्या संगणकावर उतरावून घेता येते.<br /> ६. संगणकावर {{key press|Alt|Shift}} कळ दाबून हवी असलेली भाषा निवडता येते, किंवा संगणकाच्या स्क्रीनवर उजव्या बाजूस खाली किंवा वर असणाऱ्या भाषेच्या चिन्हावर टिकटिकवून हवी असलेली भाषा निवडता येते.<br /> == देवनागरी अनुदेशन(सॉफ्टवेअर) == * [[बॉस ऑपरेटिंग सिस्टिम]] आणि [[आग ऑपरेटिंग सिस्टिम]] या भारतीय [[संचालन प्रणाली]] मराठी भाषेतून आहेत. * '[[#थंडरबर्ड|थंडरबर्ड]]' हे ईमेल सॉफ्टवेर मराठीतून ईमेल पाठवण्यासाठी तसेच आलेले मराठी ईमेल वाचण्यासाठी उपयुक्त आहे. हे सॉफ्टवेर [http://www.mozilla.org/ मोझीला.ऑर्ग] ह्या संकेतस्थळावरून डाउनलोड करता येईल. * [[#वॉशिंग्टन विद्यापीठ|वॉशिंग्टन विद्यापीठाकडून]] मिळालेल्या देवनागरीसाठी कळफलकाच्या (कीबोर्ड) जुळणीचे (मॅपिंग) सॉफ्टवेर उपलब्ध आहे. या जुळणीचा वापर करून युनिकोडमध्ये शब्दरचना करू शकणाऱ्या वर्डपॅडवर लिहिलेला मजकूर विकिपीडियामध्ये कॉपी - पेस्ट करता येतो. * अक्षरमाला सॉफ्टवेर [[#अक्षरमाला|अक्षरमाला]] वापरून विकिपीडियाची पाने बदलता येतात, नाहीतर [[#आय् ट्रान्स्|आय् ट्रान्स्]] या सॉफ्टवेरचाही वापर करता येऊ शकतो. * याशिवाय [[#युडिट एडिटर|युडिट एडिटर]]ही वापरता येऊ शकतो. * [[बरहा]] येथे उपलब्ध असलेल्या देवनागरी सॉफ्टवेरचाही वापर करता येतो. (बरहा फुकट नाही!) * देवनागरी लिपीत लिहिण्यासाठी [[#तख़्ती|तख़्ती]] या सॉफ्टवेरचाही वापर करता येतो. ==पुस्तके== * देवनागरी लिपी: चिन्हाची शास्त्रीय ओळख आणि आरेखन भाषा लेखक- मुकुंद गोखले. * भारतीय लिप्यांचे मौलिक एकरूप (मोडक आवृत्ती), महाराष्ट्र­ राज्य साहित्य संस्कृती मंडळ, लेखक:- गणपतीशास्त्री हेब्बार. == हे सुद्धा पहा == * [[आग ऑपरेटिंग सिस्टिम]] * [[संगणक टंक]] आणि [[टंक]] * [[:en:Wikipedia:Enabling_complex_text_support_for_Indic_scripts#Unicode_Fonts|भारतीय भाषांतील संगणक टंक कसे वापरावेत]] * [[देवनागरी लिपी]], [[मराठी]] * [[युनिकोड]], [[कॅरॅक्टर एनकोडिंग]], [[:en:Computer_font|संगणक टंक विकिपीडिया इंग्रजी आवृत्ती]] * [[संचालन प्रणाली]], [[मायक्रोसॉफ्ट विंडोज]], [[ग्‍नू लिनक्स]] * [[महाजाल|इंटरनेट]], [[ईमेल]], [[मुक्त सॉफ्टवेर]], [[मुक्त तंत्रांश]] * [[युनिकोड|युनिकोडविषयीचा लेख]] ([[:en:Unicode|इंग्रजी आवृत्ती]]) * देवनागरीवरील लेख ([[:en:Devanagari|इंग्रजी आवृत्ती]]) * [[देवनागरी]] [[सुलेखन]] कित्ता (लेखक [[अच्युत पालव]], प्रकाशक ऊर्जा) == बाह्य दुवे == * [http://www.nitinsawant.net/index.php/marathi-software/ नीतिन सावंत यांनी बनवलेले मराठी की-बोर्ड(कळपट) सॉफ्टवेर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101027051831/http://www.nitinsawant.net/index.php/marathi-software/ |date=2010-10-27 }} * <div id="अक्षरमाला">[http://www.aksharamala.com/download/free/ अक्षरमाला] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050513231007/http://www.aksharamala.com/download/free/ |date=2005-05-13 }}(विनामूल्य उतरवून/डाउनलोड करा)</div> * <div id=आय् ट्रान्स्">[http://www.aczone.com/itrans/ आय् ट्रान्स्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040202125527/http://www.aczone.com/itrans/ |date=2004-02-02 }} * <div id="छहारी">[http://www.chhahari.com/unicode/ छहारी/नेपाळी/देवनागरी टंकलेखक]{{मृत दुवा|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</div> * <div id="युडिट">[http://www.yudit.org/ युडिट]</div> * <div id="बरहा">[http://www.baraha.com/ बरहा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180913074130/http://www.baraha.com/ |date=2018-09-13 }}</div> * <div id="स्कीम">[http://www.scim-im.org/ स्किम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319034930/http://www.scim-im.org/ |date=2011-03-19 }}</div> * <div id="थंडरबर्ड">[http://www.mozilla.org/products/thunderbird/ थंडरबर्ड]</div> * <div id="वॉशिंग्टन विद्यापीठ">[http://depts.washington.edu/ebmp/software.html वॉशिंग्टन विद्यापीठ : कळपाटाच्या जुळणीचे सॉफ्टवेर]</div> * <div id="तख़्ती">{{Webarchiv | url=http://www.geocities.com/hanu_man_ji/ | wayback=20020813195109 | text=तख़्ती}}</div> [[वर्ग:लिप्या]] [[वर्ग:भाषा]] [[वर्ग:देवनागरी]] 1bf3flirsupj2vaw1p8ijv8n3xha7dw 2691231 2691230 2026-06-25T06:51:09Z ~2026-32459-97 183722 /* भाषा आणि लिपी */ 2691231 wikitext text/x-wiki '''देवनागरी लिपी''' ही बऱ्याच [[भारत|भारतीय]] [[भाषा|भाषांची]] प्रमुख [[लेखन पद्धती]] आहे. [[मराठी]], [[भोजपुरी]], [[कोकणी]], [[संस्कृत]], [[पाली भाषा|पाली]], [[सिंधी]], [[काश्मिरी]], [[नेपाळी]], [[बोडो भाषा|बोडो]], अंगिका, [[मैथिली]], [[रोमानी]], [[हिंदी]], [[बंजारा भाषा]] इत्यादी भाषा देवनागरीत लिहिल्या जातात. * देवनागरी लिपी एकंदरीत देशातल्या व देशाबाहेरच्या एकूण १९४ भाषांसाठी वापरली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.evivek.com/Encyc/2018/11/17/devnagari-lipi-09.html|title=भाषावाहिनी देवनागरी|संकेतस्थळ=www.evivek.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2019-10-12}}</ref> [[चित्र:Devnagari used in Melbourne Australia.jpg|thumb| देवनागरी लिपीचा जाहिरातीत वापर - [[मेलबर्न]] [[ऑस्ट्रेलिया]] येथे]] [[चित्र:MarathiShilalekhYear1109Found AtParalMaharashtraIndia.jpg|इवलेसे|'''परळ, [[मुंबई]] येथे जुन्या लिपीत आढळलेला शिलालेख. हा इ.स. ११०९ मध्ये कोरला गेला आहे.''']] == देवनागरीची ओळख == [[मराठी]], [[संस्कृत]], [[हिंदी]], [[कोंकणी]], [[गुजराती]], [[काश्मिरी]], [[सिंधी]], [[नेपाळी]] आणि [[रोमानी]] यासारख्या व इतर काही भारतीय मुळं असलेल्या भाषांची प्रथम लिपी ही देवनागरी आहे. देवनागरी लिपी ही अबुगिडा लेखनपद्धतीमध्ये मोडते. जगातल्या बहुसंख्य लिपींप्रमणे देवनागरीदेखील डावीकडून उजवीकडे लिहिली जाते. देवनागरी लिपीचा विकसनकाल हा बराच मोठा असून ह्या लिपीचा ख्रिस्तपूर्व ५०० मध्ये असलेल्या ब्राह्मी लिपीपासून आताची देवनागरी लिपीचा विकास झालेला आहे. साधारणत: इसवी सनाच्या बाराव्या शतकात स्थिरावलेल्या लेखनपद्धतीस देवनागरी असे नांव उपयोजिण्यास आरंभ झाला असावा. प्रत्येक शब्दावर एक रेषा ओढली जाते. तिला शिरोरेषा म्हणतात. तिच्यामुळे लेखन नीटनेटके व सुंदर दिसते. ही एक ध्वन्यात्मक लिपी आहे व त्यामुळे इतर लिप्यांपेक्षा ([[रोमन]], [[अरबी]], [[चिनी]] इत्यादी) अधिक वैज्ञानिक आहे. मराठी देवनागरी लिपीला बालबोध लिपी म्हणतात. (बाळबोध नसलेली दुसरी मराठी लिपी म्हणजे मोडी लिपी.) [[चित्र:MarathiHandwritingByKaviDasopantYear1530.jpg|इवलेसे|मराठी लेखक व कवी [[दासोपंत]] यांचे सुमारे १५व्या शतकातील लिहिलेले मराठी.]] :जगातील विविध भाषांतील बहुतांश शब्द किंवा ध्वनी देवनागरी लिपीमध्ये जवळजवळ जसेच्या तसे लिहिता येऊ शकतात आणि रोमन किंवा इतर लिप्यांपेक्षा देवनागरीत सहज लिहिलेल्या शब्दांचा तुलनात्मकदृष्ट्या हुबेहूब उच्चार करता येतो. या लिपीत एकूण ५२ अक्षरे आहेत, ज्यात १६ [[स्वर]] आणि ३६ [[व्यंजन|व्यंजने]] आहेत. अक्षरांचा क्रमसुद्धा वैज्ञानिक आहे. स्वर-व्यंजन, कोमल-कठोर, अल्पप्राण-महाप्राण, अनुनासिक-अन्तस्थ-उष्म इत्यादी वर्गीकरणही वैज्ञानिक आहे. [[भारत]] तसेच [[आशिया]] मधील अनेक लिप्यांचे ([[उर्दू]] सोडून) संकेत देवनागरीपेक्षा वेगळे आहेत. पण उच्चारण व वर्ण-क्रम इत्यादी देवनागरीसारखेच आहेत. त्यामुळे लिप्यंतरण करणे सोपे जाते. देवनागरी लेखनाच्या दृष्टीने सरळ, सुंदर आणि वाचनाच्या दृष्टीने सुपाठ्य आहे. [[File:PublicTransportinMumbaiTicketUsingDevnagari.jpg|thumb|[[मुंबई|मुंबईतील]] [[बृहन्मुंबई विद्युतपुरवठा आणि परिवहन उपक्रम|बेस्ट]] बसच्या तिकीटावरील देवनागरीचा वापर]] [[चित्र:Marathi HandwritingRamdasSwamiYear1600.jpg|इवलेसे|[[रामदास स्वामी]] यांचे इ.स १६०० शतकातले देवनागरी हस्ताक्षर.]] == देवनागरी: नावाचा अर्थ == <center>देवलोक आणि नागरलोक यासंबंधी विविध प्रकारच्या लेखनासाठी उपयोजिली जाणारी लिपी, ती देवनागरी लिपी होय.</center> == भाषा आणि लिपी == आपले विचार शब्दांच्या किंवा कोणत्याही माध्यमातुन व्यक्त करण्याचे कार्य भाषा करते. तत्त्वतः कुठलीही भाषा कोणत्याही लिपीत लिहिता येते. प्रत्यक्षात हे बरेचसे जमले तरी पूर्णपणे शक्य होत नाही. भाषेची लिपी त्या त्या भाषेतून उच्चारलेल्या शब्दांच्या लिखाणासाठी असते. एखाद्या भाषेत जर विशिष्ट उच्चार नसतील तर तिच्या लिपीतही ते दाखवणाऱ्या अक्षरखुणा नसतात. इंग्रजीत ख, च, छ, ठ, फ, घ, ढ, भ, ष, ळ हे उच्चार नाहीत. तमिळमध्ये ख, ग, घ, छ, ज, झ, ठ, ड, ढ, थ, द, ध, फ, ब, भ, श, स, ह ही अक्षरे लिहिता येत नाहीत, पण यांच्यापैकी काही उच्चार आहेत. त्यामुळे लिप्यंतरावर मर्यादा पडतात. उदाहरणार्थ मराठीतला "पाटील" हा शब्द रोमन लिपीत Patil असा लिहिला जातो. त्याचा उच्चार पतिल/पतिळ/पॅतिल/पॅतिळ/पातिल/पातिळ/पाटिळ असा काहीही होऊ शकतो. देवनागरी लिपीत जगातल्या बहुसंख्य भाषांचे बहुतेक उच्चार जवळजवळ अचूक लिहिण्याची क्षमता असल्याने, तुलनात्मक दृष्ट्या या दृष्टिकोणातून देवनागरी ही एक उत्कृष्ट लिपी समजली जाते. :मराठीमध्ये वापरला जाणारा संगणक हा शब्द देवनागरी लिपीत 'संगणक' असा तर रोमन लिपीत 'sanganaka' असा लिहितात. तसेच त्याला इंग्लिश भाषेतला समानार्थी शब्द computer हा देवनागरीतून कम्प्यूटर किंवा कॉम्प्यूटर असा लिहिला आणि यशस्वीरीत्या वाचलाही जाऊ शकतो. == देवनागरी लिपी वैशिष्ट्ये आणि इतिहास == * नेहमी देवनागरी डावीकडून उजवीकडे वाचता येते तसेच लिहीता येते. * बहुतेक ध्वनींकरिता एक स्वतंत्र वर्ण/ अक्षरचिन्ह /जोडाक्षर वापरले जाते. * ध्वनी {{ब्राह्मी}} == मराठी-देवनागरीतले स्वर == <center> अ आ इ ई उ ऊ ऋ ॠ ऌ ॡ ए ऐ ओ औ अं अः ॲ ॲा </center> == देवनागरीतील स्वरांश-चिन्हे == <center> ा ि ी ु ू ृ ॄ ॢ ॣ े ै ो ौ ं ः ॅ ॉ ॅं ् र्‍ </center> == देवनागरी व्यंजने == <center> * '''क ख ग घ ङ''' * '''च छ ज झ ञ''' * '''ट ठ ड ढ ण''' * '''त थ द ध न''' * '''प फ ब भ म''' * '''य र ल व श''' * '''ष स ह त्र ज्ञ क्ष ळ''' </center> == देवनागरी अंक == <center> ० १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ </center> :मूळ लेख : [[युनिकोड]] {{Unicode chart Devanagari}} == संगणक-मराठी संबंधाविषयी == * संगणकाचा वापर इंग्लिश भाषेतून किंवा अधिक अचूक सांगावयाचे झाल्यास रोमन लिपीतून सुरू झाला आणि नंतर जगभर पसरला. आजमितीला तरी जगाची ज्ञानभाषा आणि संपर्कभाषा म्हणून इंग्रजी भाषेला महत्त्वाचे स्थान आहे. त्यामुळे अनेक महत्त्वाच्या तंत्रज्ञानांचा शोध आणि प्रगती इंग्लिश भाषेतून झाली. यात संगणकाचा देखील समावेश होतो. संगणकाशी निगडित प्रगती झपाट्याने होण्यामागचे एक महत्त्वाचे पण अप्रत्यक्ष कारण रोमन लिपी हे देखील आहे. ही बाब संगणक अभियंत्याना सहज समजेल. यासंबधीची अधिक माहिती [[संगणक टंक]] हा लेख देईल. या बाबीचा अप्रत्यक्ष फायदा जर्मनी, स्पेन, रशिया वगैरे देशांना (किंवा त्यांच्या भाषांना वा लिप्यांना) झाला. * [[रोमन लिपी]] ही वर्णलिपी आहे. त्यामध्ये शब्द लिहिताना एकासमोर एक वर्ण लिहितात. वेलांटी, काना, मात्रा, उकार, अनुस्वार, जोडशब्द वगैरे गुंतागुंतीच्या रचना तेथे अपवादानेच आढळतात. मुळाक्षरांना [[लिपीचिन्ह|लिपीचिन्हे]] जोडून असलेल्या लिपिवर्गामध्ये देवनागरी, [[उर्दू]], [[अरबी]], [[मोडी]], [[ब्राह्मी]], इत्यादी तर नसलेल्या लिपिवर्गामध्ये [[इंग्लिश भाषा]], [[लॅटिन]], [[जपानी]],[[चिनी]], [[रशियन]], [[जर्मन]], इ. लिपी येतात. <!-- पहिल्या वर्गाला [[:en:Basilic|बॅसिलिक(Basilic)]] तर दुसऱ्या वर्गाला [[:en:Syllabic|सिलॅबिक(Syllabic)]] असे म्हणतात. --> यातील प्रत्येक गोष्टीची व्यापक माहिती [[भाषाशास्त्र]] व [[लिपीशास्त्र]] या लेखांमध्ये मिळू शकेल. 'Complex Text Layout' किंवा 'क्लिष्ट पाठ्य मांडणी' या तांत्रिक संज्ञेप्रमाणे चिनी लिपिकुटुंबातील (ज्यामध्ये [[चिनी लिपी|चिनी]], [[जपानी लिपी|जपानी]], [[कोरिअन लिपी|कोरिअन]] येतात), देवनागरी लिपिकुटुंबातील ([[देवनागरी लिपी|देवनागरी]], [[गुरुमुखी लिपी|गुरुमुखी]], [[गुजराती लिपी|गुजराती]], [[बंगाली लिपी|बंगाली]]) आणि द्रविड कुटुंबातील (जसे [[तेलुगू लिपी|तेलुगू]], [[कन्नड लिपी|कन्नड]], [[तमिळ लिपी|तमिळ]], [[मल्याळम लिपी|मल्याळम]]) लिपी येतात. इंग्रजी लिपीसाठी अमेरिकेच्या राष्ट्रीय मानक संस्थेने पुढाकार घेऊन American Standards Code for Information Interchange ([[:en:ASCII|ASCII]]) या संकेतांकांची योजना केली ज्यामध्ये इंग्रजी लिपीतील पहिली व दुसरी बाराखडी, अंक आणि काही नेहमीच्या वापरातील चिन्हे (उदा. @, #, $,&, वगैरे) येतात. * [[युनिकोड]]चा वापर करून संगणकावर मराठी वापरता येते. * [[संगणक आणि मराठी]] या लेखात संगणकावरील मराठीचा इतिहास तसेच भविष्य याची माहिती मिळू शकेल. * [[महाजाल आणि मराठी]] या लेखात महाजालावरील मराठीचा इतिहास तसेच भविष्य याची माहिती मिळू शकेल. ==हार्दिक देवनागरी युनिकोड कसे वापरावे?== Windows 10 या ऑपरेटिंग सिस्टिममध्ये सर्व भारतीय भाषांसाठी पहिल्यापासून कळफलक उपलब्ध असतो. त्याचा वापर कसा करायचा याबद्दलची माहिती पुढीलप्रमाणे.<br /> १. सर्वप्रथम संगणकावर Control Panel मध्ये जाऊन Region यावर टिकटिकवतात.<br /> २. Regionची एक चौकट उघडेल. त्या चौकटीतील Fromat या मथळ्याखालील Language Preferences या दुव्यावर टिकटिकवतात.<br /> ३. Language Preferencesच्या चौकटीमध्ये Preferred Languageच्या अंर्तगत असणाऱ्या Add a preferred languageच्या अधिक{{key press| + }} या चिन्हावर टिचकी मारतात.<br /> ४. नवीन उघडलेल्या चौकटीतील शोधा या चौकटीत हवी असणारी देवनागरी भाषा (उदा. संस्कृत,मराठी, कोकणी, हिंदी) शोधतात व त्यावर टिकटिकवून Next या बटनावर टिकटिकवतात.<br /> ५. त्यानंतर शोधलेली भाषा Install या बटनावर टिकटिकवून आपल्या संगणकावर उतरावून घेता येते.<br /> ६. संगणकावर {{key press|Alt|Shift}} कळ दाबून हवी असलेली भाषा निवडता येते, किंवा संगणकाच्या स्क्रीनवर उजव्या बाजूस खाली किंवा वर असणाऱ्या भाषेच्या चिन्हावर टिकटिकवून हवी असलेली भाषा निवडता येते.<br /> == देवनागरी अनुदेशन(सॉफ्टवेअर) == * [[बॉस ऑपरेटिंग सिस्टिम]] आणि [[आग ऑपरेटिंग सिस्टिम]] या भारतीय [[संचालन प्रणाली]] मराठी भाषेतून आहेत. * '[[#थंडरबर्ड|थंडरबर्ड]]' हे ईमेल सॉफ्टवेर मराठीतून ईमेल पाठवण्यासाठी तसेच आलेले मराठी ईमेल वाचण्यासाठी उपयुक्त आहे. हे सॉफ्टवेर [http://www.mozilla.org/ मोझीला.ऑर्ग] ह्या संकेतस्थळावरून डाउनलोड करता येईल. * [[#वॉशिंग्टन विद्यापीठ|वॉशिंग्टन विद्यापीठाकडून]] मिळालेल्या देवनागरीसाठी कळफलकाच्या (कीबोर्ड) जुळणीचे (मॅपिंग) सॉफ्टवेर उपलब्ध आहे. या जुळणीचा वापर करून युनिकोडमध्ये शब्दरचना करू शकणाऱ्या वर्डपॅडवर लिहिलेला मजकूर विकिपीडियामध्ये कॉपी - पेस्ट करता येतो. * अक्षरमाला सॉफ्टवेर [[#अक्षरमाला|अक्षरमाला]] वापरून विकिपीडियाची पाने बदलता येतात, नाहीतर [[#आय् ट्रान्स्|आय् ट्रान्स्]] या सॉफ्टवेरचाही वापर करता येऊ शकतो. * याशिवाय [[#युडिट एडिटर|युडिट एडिटर]]ही वापरता येऊ शकतो. * [[बरहा]] येथे उपलब्ध असलेल्या देवनागरी सॉफ्टवेरचाही वापर करता येतो. (बरहा फुकट नाही!) * देवनागरी लिपीत लिहिण्यासाठी [[#तख़्ती|तख़्ती]] या सॉफ्टवेरचाही वापर करता येतो. ==पुस्तके== * देवनागरी लिपी: चिन्हाची शास्त्रीय ओळख आणि आरेखन भाषा लेखक- मुकुंद गोखले. * भारतीय लिप्यांचे मौलिक एकरूप (मोडक आवृत्ती), महाराष्ट्र­ राज्य साहित्य संस्कृती मंडळ, लेखक:- गणपतीशास्त्री हेब्बार. == हे सुद्धा पहा == * [[आग ऑपरेटिंग सिस्टिम]] * [[संगणक टंक]] आणि [[टंक]] * [[:en:Wikipedia:Enabling_complex_text_support_for_Indic_scripts#Unicode_Fonts|भारतीय भाषांतील संगणक टंक कसे वापरावेत]] * [[देवनागरी लिपी]], [[मराठी]] * [[युनिकोड]], [[कॅरॅक्टर एनकोडिंग]], [[:en:Computer_font|संगणक टंक विकिपीडिया इंग्रजी आवृत्ती]] * [[संचालन प्रणाली]], [[मायक्रोसॉफ्ट विंडोज]], [[ग्‍नू लिनक्स]] * [[महाजाल|इंटरनेट]], [[ईमेल]], [[मुक्त सॉफ्टवेर]], [[मुक्त तंत्रांश]] * [[युनिकोड|युनिकोडविषयीचा लेख]] ([[:en:Unicode|इंग्रजी आवृत्ती]]) * देवनागरीवरील लेख ([[:en:Devanagari|इंग्रजी आवृत्ती]]) * [[देवनागरी]] [[सुलेखन]] कित्ता (लेखक [[अच्युत पालव]], प्रकाशक ऊर्जा) == बाह्य दुवे == * [http://www.nitinsawant.net/index.php/marathi-software/ नीतिन सावंत यांनी बनवलेले मराठी की-बोर्ड(कळपट) सॉफ्टवेर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101027051831/http://www.nitinsawant.net/index.php/marathi-software/ |date=2010-10-27 }} * <div id="अक्षरमाला">[http://www.aksharamala.com/download/free/ अक्षरमाला] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050513231007/http://www.aksharamala.com/download/free/ |date=2005-05-13 }}(विनामूल्य उतरवून/डाउनलोड करा)</div> * <div id=आय् ट्रान्स्">[http://www.aczone.com/itrans/ आय् ट्रान्स्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040202125527/http://www.aczone.com/itrans/ |date=2004-02-02 }} * <div id="छहारी">[http://www.chhahari.com/unicode/ छहारी/नेपाळी/देवनागरी टंकलेखक]{{मृत दुवा|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</div> * <div id="युडिट">[http://www.yudit.org/ युडिट]</div> * <div id="बरहा">[http://www.baraha.com/ बरहा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180913074130/http://www.baraha.com/ |date=2018-09-13 }}</div> * <div id="स्कीम">[http://www.scim-im.org/ स्किम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319034930/http://www.scim-im.org/ |date=2011-03-19 }}</div> * <div id="थंडरबर्ड">[http://www.mozilla.org/products/thunderbird/ थंडरबर्ड]</div> * <div id="वॉशिंग्टन विद्यापीठ">[http://depts.washington.edu/ebmp/software.html वॉशिंग्टन विद्यापीठ : कळपाटाच्या जुळणीचे सॉफ्टवेर]</div> * <div id="तख़्ती">{{Webarchiv | url=http://www.geocities.com/hanu_man_ji/ | wayback=20020813195109 | text=तख़्ती}}</div> [[वर्ग:लिप्या]] [[वर्ग:भाषा]] [[वर्ग:देवनागरी]] 78vwe1n8yjd4fkgjpp2bp66muyjt0p7 0 9332 2691146 2609755 2026-06-24T13:15:14Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691146 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट मुख्यमंत्री | नाव = डॉ. शिवाजीराव निलंगेकर | चित्र = | चित्र आकारमान = | जन्मदिनांक = ९ फेब्रुवारी, इ.स. १९३१ | जन्मस्थान = निलंगा | मृत्युदिनांक = ५ ऑगस्ट २०२० | मृत्युस्थान = पुणे | राष्ट्रीयत्व = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | क्रम = | पद = [[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे १० वे मुख्यमंत्री]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = ३ जून, इ.स. १९८५ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = ६ मार्च, इ.स. १९८६ | राज्यपाल1 = | मागील1 = [[वसंतदादा पाटील]] | पुढील1 = [[शंकरराव चव्हाण]] }} '''शिवाजीराव भाऊराव पाटील''' (९ फेब्रुवारी, इ.स. १९३१ - ५ ऑगस्ट २०२०, पुणे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/former-maharashtra-cm-shivajirao-patil-nilangekar-passes-away-in-pune/articleshow/77363195.cms|title=Shivajirao Patil-Nilangekar : माजी मुख्यमंत्री शिवाजीराव पाटील-निलंगेकर यांचं निधन|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2020-08-08}}</ref>) हे [[मराठी]], भारतीय राजकारणी होते. ३ जून, इ.स. १९८५ ते ६ मार्च, इ.स. १९८६ या कालखंडात ते [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राचे]] १०वे मुख्यमंत्री होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाचे सदस्य होते. हा कालखंड महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्रांतील काळजीवाहू सरकारांपैकी सगळ्यात छोटा कालखंड आहे.<ref>[http://www.servinghistory.com/topics/Shivajirao_Nilangekar_Patil Shivajirao Nilangekar Patil History]</ref> आपल्या मुलीच्या एम.डी. परीक्षेतील मार्क वाढवून घेण्याबद्दल झालेल्या कोर्ट केसमध्ये [[मुंबई उच्च न्यायालय|मुंबई उच्च न्यायालयाने]] कडक ताशेरे ओढल्यावर निलंगेकर यांनी मुख्यमंत्रीपदाचा राजीनामा दिला. == संक्षिप्त परिचय == * भूषविलेली अन्य पदे : राज्यमंत्रिमंडळात सार्वजनिक बांधकाम, पाटबंधारे, संसदीय कार्य, आरोग्य, तंत्रशिक्षण, दुग्धविकास, विधी व न्याय, सहकार, सांस्कृतिक कार्य. मुख्यमंत्रीपद भूषविल्यानंतर सुशीलकुमार शिंदे यांच्या मंत्रिमंडळात महसूल हे खाते. * १९९० ते १९९१ या काळात काँग्रेसचे प्रदेशाध्यक्षपद. * राजकीय वारसदार पुत्र कै. दिलीप हे आमदार होते. * सून [[रूपाताई पाटील निलंगेकर|रुपाताई पाटील]] या लातूरच्या माजी खासदार. * नातू [[संभाजी]] हे निलंग्याचे माजी आमदार. (आजोबांचा पराभव करून आमदारकी) * मुख्यमंत्रीपदाचा कालावधी: ३ जून १९८५ ते १३ मार्च १९८६ पक्ष : काँग्रेस * पहिल्यांदा आमदार १९६२ मध्ये निलंगा मतदारसंघ. {{क्रम |यादी = [[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] |पासून = ३ जून, इ.स. १९८५ |पर्यंत = ६ मार्च, इ.स. १९८६ |मागील = [[वसंतदादा पाटील]] |पुढील = [[शंकरराव चव्हाण]] }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र मुख्यमंत्री}} {{DEFAULTSORT:निलंगेकर पाटील,शिवजीराव}} [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:इ.स. १९३१ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या ८ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १० व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या ३ ऱ्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या ४ थ्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या ५ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या ६ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या ७ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:निलंगाचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीचे अध्यक्ष]] 2dw25qlrjgzuugnfbi6t7mv5p9m2egj 0 9333 2691145 2625515 2026-06-24T13:14:56Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691145 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट मुख्यमंत्री | नाव = सुशीलकुमार शिंदे | चित्र=Sushilkumar Shinde.JPG|चित्र आकारमान=200px | चित्र शीर्षक =एका कार्यक्रमात सुशील कुमार शिंदे | क्रम = | पद = [[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[जानेवारी १६]], [[इ.स. २००३]] | कार्यकाळ_समाप्ती = [[नोव्हेंबर १]], [[इ.स. २००४]] | राज्यपाल = | पुढील =[[विलासराव देशमुख]] | मागील = [[विलासराव देशमुख]] | पद2 = [[विधानसभा सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = [[इ.स. १९७४]] | कार्यकाळ_समाप्ती2 = [[इ.स. १९९२]] | मागील2 = | पुढील2 = | पद3 = [[संसद सदस्य|खासदार]] | कार्यकाळ_आरंभ3 = [[इ.स. २००९]] | कार्यकाळ_समाप्ती3 = २०१४ | मागील3 = [[सुभाष देशमुख]] | पुढील3 = [[प्रणिती शिंदे]] | मतदारसंघ3 = [[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] | कार्यकाळ_आरंभ4 = [[इ.स. १९९९]] | कार्यकाळ_समाप्ती4 = [[इ.स. २००४]] | मागील4 = सुशीलकुमार शिंदे | पुढील4 = [[सुभाष देशमुख]] | मतदारसंघ4 = [[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] | कार्यकाळ_आरंभ5 = [[इ.स. १९९८]] | कार्यकाळ_समाप्ती5 = [[इ.स. १९९९]] | मागील5 = [[लिंगराज वल्याळ]] | पुढील5 = सुशीलकुमार शिंदे | मतदारसंघ5 = [[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] | जन्मदिनांक = [[सप्टेंबर ४]], [[इ.स. १९४१]] | जन्मस्थान = [[सोलापूर]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|अखिल भारतीय कांग्रेस]] | पत्नी= उज्ज्वला शिंदे (महाजन) | नाते = | अपत्ये= ३ मुली, ([[प्रणिती शिंदे]])सह | निवास = | शाळा_महाविद्यालय = | धंदा = माजी पोलीस उपनिरीक्षक | व्यवसाय = [[राजकारणी]] | धर्म = [[हिंदू]] | सही = | संकेतस्थळ ={{Official website|shrisushilkumarshinde.com}} | तळटीपा = }} '''सुशीलकुमार संभाजीराव शिंदे''' ([[सप्टेंबर ४]], [[इ.स. १९४१]]; [[सोलापूर]], [[महाराष्ट्र]]) हे भारतीय [[मराठी]] [[राजकारण|राजकारणी]] आहेत. १६ जानेवारी इ.स. २००३ ते १ नोव्हेंबर, इ.स. २००४ या काळात ते [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राचे]] [[मुख्यमंत्री]] होते. इ.स. २००४ ते इ.स. २००६ या कालखंडात ते [[आंध्र प्रदेश|आंध्र प्रदेशाच्या]] राज्यपालपदी होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षात असून [[मनमोहनसिंग]] मंत्रिमंडळात [[भारताचे गृहमंत्री]] होते. * [[लोकसभा|लोकसभेच्या]] नेतेपदी निवड होणारे ते १ले [[महाराष्ट्रीय]] नेते आहेत. सुशीलकुमार शिंदे यांनी महाराष्ट्राचे [[अर्थमंत्री]] म्हणून सलग ९ वेळा [[अर्थसंकल्प]] मांडला. * सलग साडेसहा वर्षे केंद्रीय ऊर्जामंत्री पदावर राहणारे व [[लोकसभा|लोकसभेच्या]] नेतेपदी निवड होणारे ते पहिले [[मराठी]] नेते आहेत. ==प्रारंभी जीवन== सुशीलकुमारांचा [[बालपण]] ते [[राजकारण]]पूर्व जीवन प्रवास खडतर होता. वडिलांच्या निधनानंतर घरची परिस्थिती खालावत गेली. आठवी उत्तीर्ण झाल्यानंतर [[सोलापूर]]च्या न्यायालयात शिरस्तेदाराची (शिपाई म्हणून) नोकरी मिळाली. वकिलांना पुकारायचे ते काम होते. एकीकडे शिरस्तेदारांची नोकरी आणि दुसरीकडे [[शाळा]] सुरू होती. हातात दोन [[पैसे]] येत असल्याचे समाधान होते. नोकरी करीत असताना त्या वेळी शाळेत बसविलेल्या नाटकातही काम केले. न्यायालयात दहा वर्षे नोकरी केल्यानंतर तेथे बढती मिळून क्‍लार्कची जागा मिळाली. १९६५ मध्ये बीएची पदवी घेतल्यानंतर नोकरीचा राजीनामा दिला आणि कायद्याच्या अभ्यासासाठी [[पुणे]] गाठले. पुण्यातील लॉ कॉलेजमध्ये शिक्षण घेत असताना तेथे विद्यार्थी चळवळीतही सहभाग घेतला. त्या वेळी [[शरद पवार]]ांशी भेट झाली. काकासाहेब गाडगीळांनीही मदतीचा हात दिला. कायद्याचे शिक्षण आणि विद्यार्थी चळवळ सुरू असतानाच त्या वेळी वर्तमानपत्रात पोलीस उपनिरीक्षकपदासाठी जाहिरात प्रसिद्ध झाली होती. त्यांना उपनिरीक्षक म्हणून नोकरी मिळाली, तिच्यातूनच मुंबईत सीआयडी विभागात नवी नोकरी सुरू झाली. ही नोकरी करीत असतानाच सुशीलकुमारांनी एल्‌‍एल्‌‍बीचे शिक्षण पूर्ण केले. ==राजकीय कारकीर्द== पोलिस निरीक्षक असल्याने सुशिलकुमार शिंदे यांचा राज्यकर्त्यांशी संबंध यायचा. पुढे मुंबईत एके दिवशी शरद पवारांची दुसऱ्यांदा भेट झाली. परिचय वाढत गेला. घट्ट मैत्री झाली. राजकारणात प्रवेश करण्याविषयी विचारणा झाली. प्रदेश काँग्रेस कमिटीत कामास सुरुवात करण्याची तयारी दाखविली. पुन्हा नोकरीचा राजीनामा दिला. पवारांनी पुढे विधानसभा निवडणूक लढविण्यासाठी तयार केले. ६ नोव्हेंबर १९७१ला शिंद्यांनी नोकरीचा राजीनामा दिला आणि ९ नोव्हेंबरपासून सोशॅलिस्ट फोरमचा निमंत्रक म्हणून काम करण्यास सुरुवात केली. १९७२मध्ये सोलापूरच्या करमाळा तालुका मतदार संघातून तिकीट मिळणार होते. मात्र, ते ऐनवेळी मिळाले नाही. पुढे या मतदारसंघाचे आमदार तायप्पा सोनवणे यांचे आकस्मित निधन झाले आणि पोटनिवडणूक लागली. शिंदे यांना काँग्रेसने उमेदवारी दिली. विजय संपादन करून ते २३ एप्रिल १९७३ रोजी प्रथमच आमदार झाले. या निवडणुकीत शिंदे यांना करमाळ्याचे स्वातंत्र्यसैनिक व ज्येष्ठ पत्रकार शंकरराव येवले आणि माजी आमदार नामदेवराव जगताप यांनी निवडूण आणण्यात मोलाचे सहकार्य केले.<ref>[http://beta.esakal.com:86/news/%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0/121211/%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A4%B8-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0]{{मृत दुवा}}</ref><ref>[http://beta.esakal.com:86/news/%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0/121211/%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A4%B8-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0]{{मृत दुवा|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>[http://onlinenews1.lokmat.com/staticpages/editions/today/main/DetailedNews-All.php?nid=SolapurEdition-7-2-14-01-2013-90ac1&ndate=2013-01-14&editionname=solapur]{{मृत दुवा|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ==चरित्र== सुशील कुमार शिंदे यांची पाच-सात चरित्रे प्रकाशित झाली आहेत, त्यांतली ही तीन :- * सुशीलकुमार : एक प्रवास (रविकिरण साने) * ’सुशीलकुमार शिंदे - एका संघर्षाची वाटचाल’ (चरित्रग्रंथ) मराठी अनुवादक : [[संतोष शेणई]], प्रकाशक : अमेय प्रकाशन. (मूळ इंग्रजी पुस्तक-हू रोट माय डेस्टिनी, लेखक: डॉ.पी.आर.सुबास चंद्रन) * ’Sushilkumar Shinde: a child of destiny’ - लेखक एन.बी. घोडके ==पुरस्कार== * ५ जानेवारी १९७७ : भारतीय जयसेजने देशाच्या दहा लक्षणीय तरुणांमध्ये निवडले. * १९७८ : 'मनोहर' साप्ताहिकाने सर्वेक्षणात सर्वात लोकप्रिय मंत्री म्हणून दुसरा पर्याय. * १९८१: काँग्रेस पार्टीने "बसव भूषण पुरस्कार" म्हणून "आदर्श युवा" म्हणून सन्मानित केले. * ९ मार्च १९९6: मदर टेरेसाच्या हस्ते संसदेच्या सर्वोत्तम सदस्या म्हणून "राष्ट्रीय नागरिक पुरस्कार". * २००३: भाई बागल पुरस्कार २००३, इंडिया टुडे येथे तिसरा स्थान - वाचकांची निवड सर्वोत्तम मुख्यमंत्री. * २००५: ज्येष्ठ पत्रकार अरुण तिकेकर यांच्या हस्ते गुरुवाऱ्या शंकरराव कानिटकर पुरस्कार. * २३ जानेवारी २००७: फर्स्ट डी लिट. डी वाई पाटील युनिव्हर्सिटीकडून सन्मानित (विषय - साहित्य) * ९ सप्टेंबर २००७: २ रा डी लिट. श्रीकृष्णा देवराई विद्यापीठ, आंध्रप्रदेशने पदवी दिली. (विषय - साहित्य) * १८ फेब्रुवारी २००९: थर्ड डी लिट. राजीव गांधी टेक्निकल युनिव्हर्सिटी, भोपाळ यांनी सन्मानित केले. (विषय - विज्ञान) * ९ मे २००९: नवशक्ती टाइम्सने "नवशक्ती जीवन गौरव पुरस्कार" दिला. * सुशीलकुमार शिंदे आणि पत्‍नीला - यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठानचा यशवंत-वेणू पुरस्कार (३-१०-२०१७) == वादग्रस्त विधाने == *"हा अतिशय गंभीर विषय आहे. सिनेमाचा विषय नाही. तुम्‍ही बसा," श्री.सुशीलकुमार जया बच्चन यांना उद्देशून राज्यसभेत बोलले. नंतर त्यांनी जया बच्चन यांची माफी मागितली.<ref>[http://divyamarathi.bhaskar.com/article/NAT-sushil-kumar-shinde-apologizes-to-jaya-bachchan-3634366-NOR.html]</ref> *"लोक बऱ्याच गोष्टी विसरत असतात. भारतीय जनता पक्षाच्या नेतृत्वाखालील सरकारच्या काळात झालेले पेट्रोल पंपवाटपाचे प्रकरणही लोक विसरले. त्यामुळे कथित कोळसा प्रकरणही विसरायला वेळ लागणार नाही. कोळशाचे तर असे आहे, तो धुतला की पुन्हा स्वच्छ.''............... ' -कविवर्य नारायण सुर्वे यांच्या स्मृतिदिनानिमित्त आयोजित कार्यक्रमानंतर पत्रकारांशी बोलताना <ref>[http://beta.esakal.com:86/node/669]{{मृत दुवा|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>'' == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{संकेतस्थळ|http://164.100.47.5/newmembers/Website/Main.aspx|भारताच्या राज्यसभेच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील परिचय|इंग्रजी}} {{क्रम |यादी=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] |पासून=[[जानेवारी १६]], [[इ.स. २००३]] |पर्यंत=[[नोव्हेंबर १]], [[इ.स. २००४]] |मागील=[[विलासराव देशमुख]] |पुढील=[[विलासराव देशमुख]] }} {{महाराष्ट्र मुख्यमंत्री}} {{DEFAULTSORT:शिंदे, सुशीलकुमार}} [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] [[वर्ग:भारतीय उर्जामंत्री]] [[वर्ग:दलित राजकारणी]] [[वर्ग:दलित नेते]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:सोलापूरचे खासदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे खासदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीचे अध्यक्ष]] hayptukbt7zbdc9jp4d4wde822guxos 0 14071 2691227 2690663 2026-06-25T04:21:09Z ~2026-36631-97 184599 /* कथाबाह्य कार्यक्रम */ 2691227 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी |नाव = झी मराठी |चित्र = Zee marathi logo 2025.jpg |चित्रसाईज = 200px |चित्रमाहिती = |चित्र२ = |चित्र२साईज = |चित्र२माहिती = |सुरुवात = १५ ऑगस्ट १९९९ |शेवटचे_प्रसारण = |चित्र_प्रकार = |प्रेक्षक_संख्या = |प्रेक्षक_संख्या_सध्या = |प्रेक्षक_संख्या_माहिती = |नेटवर्क = |मालक = [[झी एंटरटेनमेंट एंटरप्राइजेस]] |ब्रीदवाक्य = मी मराठी, झी मराठी |देश = [[भारत]] |प्रसारण क्षेत्र = |मुख्यालय = १३५, कॉंटीनेंटल बिल्डींग, डॉ. ॲनी बेझंट मार्ग, [[वरळी]], [[मुंबई]], ४०००१८ |जुने नाव = अल्फा टीव्ही मराठी |बदललेले नाव = |भगिनी वाहिनी = [[झी युवा]], [[झी टॉकीज]], [[झी २४ तास]], [[झी वाजवा]], [[झी चित्रमंदिर]] |प्रसारण वेळ = दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ६.३० ते रात्री ११ (प्राइम टाइम) |संकेतस्थळ = http://www.zeemarathi.com }} '''झी मराठी''' ही [[झी एंटरटेनमेंट एंटरप्राइजेस]] समूहाच्या मालकीची भारतातील दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे. या वाहिनीची सुरुवात १५ ऑगस्ट १९९९ मध्ये झाली. २७ मार्च २००५ पर्यंत ही वाहिनी '''अल्फा टीव्ही मराठी''' या नावाने ओळखली जात होती. ही वाहिनी मराठी प्रेक्षकांमध्ये अत्यंत लोकप्रिय आहे. या वाहिनीवर दैनंदिन मालिका आणि कथाबाह्य कार्यक्रम दाखवले जातात. '''झी मराठी एचडी''' वाहिनी ही २० नोव्हेंबर २०१६ रोजी सुरू झाली. महिन्याच्या रविवारी [[झी मराठी महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात. == लोगो == [[चित्र:Zee Marathi 2025.svg|100px]] [[चित्र:Zee Marathi Official Logo.jpg|100px]] [[चित्र:Zeemarathi.gif|100px]] == माहिती == सुरुवातीला वाहिनीवर सोमवार ते शुक्रवार मालिका दाखवण्यात येत असे, पण १ जुलै २००७ पासून मालिका सोमवार ते शनिवार दाखवण्यास सुरुवात झाली. २४ जुलै २०१७ पासून झी मराठीने दुपारचा नवा प्राईम टाइम सुरू केला होता, परंतु त्यास लोकांचा प्रतिसाद न मिळाल्याने २५ नोव्हेंबर २०१७ रोजी हा प्राईम टाइम बंद करण्यात आला. १३ फेब्रुवारी २०२३ पासून "आपली दुपार, झी मराठी दुपार" नावाने पुन्हा दुपारी मालिका सुरू केल्या होत्या, पण कमी टीआरपी अभावी दुपारच्या मालिका २७ मे २०२३ रोजी बंद करण्यात आल्या. झी मराठी वाहिनीने ''[[जय मल्हार]]'' आणि ''[[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]]'' या मालिकांच्या एपिसोड्सवरून चित्रपट तयार केले आहेत. कोरोना महामारीमुळे इतिहासात पहिल्यांदाच झी मराठीचे दैनंदिन कार्यक्रम २७ मार्च २०२० ला बंद करण्यात आले, परंतु ८ जून २०२० पासून नवीन लाॅकडाऊन विशेष मालिका सुरू करण्यात आल्या. तसेच १३ जुलै २०२० पासून दैनंदिन कार्यक्रम दाखवण्यास सुरुवात झाली. त्यामुळेच त्यादिवशी मराठी मनोरंजनाच्या शुभारंभानिमित्त संपूर्ण महाराष्ट्रात उत्सव साजरा करण्याचे झी मराठीकडून आवाहन करण्यात आले होते. मुंबई पोलिसांना कामातून थोडी विश्रांती मिळावी म्हणून झी मराठी दरवर्षी '''स्वरतरंग''' हा कार्यक्रम आयोजित करत असे. एप्रिल २०१४ पासून झी मराठीने '''नक्षत्र''' या कार्यक्रमाद्वारे दर रविवारी मराठी रंगभूमीवरील अनेक प्रायोगिक आणि व्यावसायिक नाटके दाखवण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे नक्षत्र कार्यक्रम अल्पावधीतच लोकप्रिय झाला. तसेच झी मराठीने ''[[नक्षत्रांचे देणे (कार्यक्रम)|नक्षत्रांचे देणे]]'' या कार्यक्रमातून जुन्या लोकप्रिय गायकांची गाणी सादर केली आहेत. ''[[मनोरंजनाचा अधिकमास]]'' याद्वारे झी मराठीतर्फे दरवर्षी मे अथवा ऑक्टोबर महिन्याच्या दर रविवारी मालिका प्रक्षेपित करण्यात येतात. झी मराठी वाहिनीने ''[[झी मराठी दिशा]]'' हे पहिले साप्ताहिक वृत्तपत्र ९ डिसेंबर २०१७ रोजी सुरू केले, पण काही कारणास्तव १२ ऑक्टोबर २०१९ रोजी हे साप्ताहिक बंद करण्यात आले. याबरोबरच '''खाली डोकं वर पाय''' (लहान मुलांसाठी उन्हाळी सुट्टीतील मासिक), '''सुखकर्ता''' (गणेशोत्सव विशेष मासिक) आणि '''उत्सव नात्यांचा''' (दिवाळी विशेष मासिक) ही वार्षिक मासिके सुरू केली होती. तसेच नोव्हेंबर २०१५ साली महिला सक्षमीकरणासाठी झी मराठी जागृती हा नवा उपक्रम सुरू केला. === ॲप्लिकेशन्स === झी मराठीने मोबाईल ॲप्स देखील सुरू केले आहेत. # झी मराठी ॲप (ओझी ॲप / [[झी फाईव्ह]] ॲप) # तुमचं आमचं जमलं ॲप # होम मिनिस्टर ॲप # किसान अभिमान ॲप # टॅलेंट ॲप === नाटक === झी मराठीने २०१८ पासून नाटकांची प्रस्तुती करण्यास सुरुवात केली. # [[हॅम्लेट]] # आरण्यक # नटसम्राट # अलबत्या गलबत्या # एका लग्नाची पुढची गोष्ट # तिला काही सांगायचंय! # इडियट्स # राजाला जावई हवा # कापूसकोंड्याची गोष्ट # झुंड # तीसरे बादशाह हम! # इब्लिस # नियम व अटी लागू == प्रसारित मालिका == === दररोज === {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | २३ सप्टेंबर २०२४ | [[सावळ्याची जणू सावली]] | दुपारी १ वाजता | बंगाली मालिका कृष्णकोळी |- | २३ डिसेंबर २०२४ | [[लक्ष्मी निवास]] | दुपारी १.३० वाजता | कन्नड मालिका लक्ष्मी निवासा |- | १९ जानेवारी २०२६ | [[शुभ श्रावणी]] | संध्या. ६.३० वाजता | तेलुगू मालिका अम्मायी गारू |- | १५ जून २०२६ | [[कृष्णाईच्या लेकी]] | संध्या. ७ वाजता | तेलुगू मालिका राधाम्मा कुथरू |- | ११ ऑगस्ट २०२५ | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.३० वाजता | हिंदी मालिका बडे अच्छे लगते हैं |- | १३ एप्रिल २०२६ | [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]] | रात्री ८ वाजता | तमिळ मालिका वीरा |- | १६ मार्च २०२६ | [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] | रात्री ८.३० वाजता | तेलुगू मालिका वरुधिनी परिणायम |- | ३० जून २०२५ | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता | तेलुगू मालिका मुत्याला मुग्गू |- | ११ ऑगस्ट २०२५ | [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] | रात्री ९.३० वाजता | बंगाली मालिका जगद्धात्री |- | २ जून २०२५ | [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | रात्री १० वाजता | |- | लवकरच... | इच्छाधारी नागीण | {{TBA}} | हिंदी मालिका नागिन - वादों की अग्निपरीक्षा |- | १७ फेब्रुवारी २०२५ | [[तुला जपणार आहे]] | रात्री १०.३० वाजता | कन्नड मालिका ना निन्ना बिडलारे |} === कथाबाह्य कार्यक्रम === {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! कथाबाह्य कार्यक्रम ! वार ! वेळ |- | ८ जून २०२० | [[वेध भविष्याचा]] | दररोज | सकाळी ७ वाजता |- | ९ ऑगस्ट २०२५ | [[आम्ही सारे खवय्ये]] | rowspan="2"| सोम-शनि | दुपारी २.३० वाजता |- | rowspan="2"| लवकरच... | [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] | संध्या. ६ वाजता |- | [[सा रे ग म प]] | शनि-रवि | रात्री ९.३०वाजता |} == जुन्या मालिका == # [[१०० डेझ (मालिका)|१०० डेझ]] # [[३६ गुणी जोडी]] # [[४०५ आनंदवन]] # [[अंकुर (मालिका)|अंकुर]] # [[अगं अगं सूनबाई काय म्हणता सासूबाई?]] # [[अग्गंबाई सासूबाई]] # [[अग्गंबाई सूनबाई]] # [[अजूनही चांदरात आहे]] # [[अधुरी एक कहाणी]] # [[अनुबंध (मालिका)|अनुबंध]] # [[अप्पी आमची कलेक्टर]] # [[अभिलाषा (मालिका)|अभिलाषा]] # [[अमरप्रेम (मालिका)|अमरप्रेम]] # [[अरुंधती (मालिका)|अरुंधती]] # [[अल्टी पल्टी सुमडीत कल्टी]] # [[अवंतिका (मालिका)|अवंतिका]] # [[अवघाचि संसार]] # [[असंभव (मालिका)|असंभव]] # [[असे हे कन्यादान]] # [[अस्मिता (मालिका)|अस्मिता]] # [[आभाळमाया]] # [[आभास हा]] # [[उंच माझा झोका]] # [[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]] # [[एक गाव भुताचा]] # [[एका लग्नाची तिसरी गोष्ट]] # [[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]] # [[एकाच ह्या जन्मी जणू]] # [[कळत नकळत (मालिका)|कळत नकळत]] # [[का रे दुरावा]] # [[काय घडलं त्या रात्री?]] # [[कारभारी लयभारी]] # [[काहे दिया परदेस]] # [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] # [[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]] # [[कॉन्स्टेबल कामना कामतेकर]] # [[खुलता कळी खुलेना]] # [[गाव गाता गजाली]] # [[गुंतता हृदय हे]] # [[ग्रहण (मालिका)|ग्रहण]] # [[घरात बसले सारे]] # [[घेतला वसा टाकू नको]] # [[चंद्रविलास]] # [[चूकभूल द्यावी घ्यावी]] # [[जगाची वारी लयभारी]] # [[जय मल्हार]] # [[जाऊ बाई गावात: न पाहिलेली मजा]] # [[जागो मोहन प्यारे]] # [[जाडूबाई जोरात]] # [[जावई विकत घेणे आहे]] # [[जुळून येती रेशीमगाठी]] # [[टोटल हुबलाक]] # [[डिस्कव्हर महाराष्ट्र]] # [[ती परत आलीये]] # [[तुझं माझं जमेना (मालिका)|तुझं माझं जमेना]] # [[तुझं माझं ब्रेकअप]] # [[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]] # [[तुझ्यात जीव रंगला]] # [[तुझ्याविना (मालिका)|तुझ्याविना]] # [[तुला पाहते रे]] # [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] # [[तू चाल पुढं]] # [[तू तिथे मी]] # [[तू तेव्हा तशी]] # [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]] # [[दिल दोस्ती दुनियादारी]] # [[दिल दोस्ती दोबारा]] # [[दिल्या घरी तू सुखी राहा]] # [[देवमाणूस]] # [[देवमाणूस २]] # [[नकटीच्या लग्नाला यायचं हं]] # [[नवरी मिळे हिटलरला]] # [[नवा गडी नवं राज्य]] # [[नांदा सौख्य भरे]] # [[नाममात्र]] # [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]] # [[पारू (मालिका)|पारू]] # [[पाहिले न मी तुला]] # [[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]] # [[पुन्हा कर्तव्य आहे]] # [[प्रदक्षिणा (मालिका)|प्रदक्षिणा]] # [[बंधन (मालिका)|बंधन]] # [[बाजी (मालिका)|बाजी]] # [[भागो मोहन प्यारे]] # [[भाग्यलक्ष्मी (मालिका)|भाग्यलक्ष्मी]] # [[भाग्याची ही माहेरची साडी]] # [[मन उडु उडु झालं]] # [[मन झालं बाजिंद]] # [[मला सासू हवी]] # [[मस्त महाराष्ट्र]] # [[महाराष्ट्राची किचन क्वीन]] # [[माझा होशील ना]] # [[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]] # [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] # [[माझे पती सौभाग्यवती]] # [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] # [[मालवणी डेझ]] # [[मिसेस मुख्यमंत्री]] # [[यशोदा - गोष्ट श्यामच्या आईची]] # [[या सुखांनो या]] # [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] # [[रात्रीस खेळ चाले]] # [[रात्रीस खेळ चाले २]] # [[रात्रीस खेळ चाले ३]] # [[राधा ही बावरी]] # [[लवंगी मिरची (मालिका)|लवंगी मिरची]] # [[लक्ष्मणरेषा (मालिका)|लक्ष्मणरेषा]] # [[लग्नाची वाईफ वेडिंगची बायकू]] # [[लज्जा (मालिका)|लज्जा]] # [[लाखात एक आमचा दादा]] # [[लागिरं झालं जी]] # [[लाडाची मी लेक गं!]] # [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]] # [[वहिनीसाहेब]] # [[वादळवाट]] # [[वारस (मालिका)|वारस]] # [[शिवा (मालिका)|शिवा]] # [[शुभं करोति (मालिका)|शुभं करोति]] # [[शेजारी शेजारी पक्के शेजारी]] # [[श्रीयुत गंगाधर टिपरे]] # [[सत्यवान सावित्री (मालिका)|सत्यवान सावित्री]] # [[साडे माडे तीन (मालिका)|साडे माडे तीन]] # [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]] # [[सारं काही तिच्यासाठी]] # [[सावित्री (मालिका)|सावित्री]] # [[साहेब बीबी आणि मी]] # [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]] # [[हम तो तेरे आशिक है]] # [[हृदयी प्रीत जागते]] # [[होणार सून मी ह्या घरची]] # अग्निपरीक्षा # आक्रित # अल्फा स्कॉलर्स # अल्फा बातम्या # आमच्यासारखे आम्हीच # आकाश पेलताना # आम्ही ट्रॅव्हलकर # आमने सामने # अर्थ # अभियान # असा मी तसा मी # बुक शेल्फ # बुवा आला # बोल बाप्पा # भटकंती # चक्रव्यूह एक संघर्ष # कॉमेडी डॉट कॉम # क्रिकेट क्लब # शेफ व्हर्सेस फ्रीज # डार्लिंग डार्लिंग # दे धमाल # डिटेक्टिव्ह जय राम # दिलखुलास # दुहेरी # दुनियादारी # एक हा असा धागा सुखाचा # एका श्वासाचे अंतर # गहिरे पाणी # घडलंय बिघडलंय # गुडमॉर्निंग महाराष्ट्र # गीतरामायण # हा कार्यक्रम बघू नका! # हसा चकट फू # हाऊसफुल्ल # होम स्वीट होम # इंद्रधनुष्य # जगावेगळी # जल्लोष गणरायाचा # जिभेला काही हाड # जोडी नं.१ # कथाकथी # खरंच माझं चुकलं का? # किनारा # कोपरखळी # क्या बात है! # मानसी तुमच्या घरी # मेघ दाटले # मिसाळ # मिशा # मृण्मयी # मुंबई पोलीस # नमस्कार अल्फा # नायक # नुपूर # पतंजलि योग # पाऊस येता येता # पेशवाई # पिंपळपान # पोलीस फाईल्स # प्रपंच # राम राम महाराष्ट्र # रिमझिम # रेशीमगाठी # ऋणानुबंध # साईबाबा # सांजभूल # सूरताल # सौदामिनी # शॉपिंग शॉपिंग # श्रावणसरी # थरार # तुंबाडचे खोत # युनिट ९ # वाजवू का? # व्यक्ती आणि वल्ली # वस्त्रहरण # युवा # झी न्यूझ मराठी # झाले मोकळे आकाश # झुंज === अनुवादित मालिका === # [[झाशीची राणी (मालिका)|झाशीची राणी]] # [[जय भीम: एका महानायकाची गाथा]] == कथाबाह्य कार्यक्रम == # [[चला हवा येऊ द्या]] (१० पर्वे) # [[फू बाई फू]] (९ पर्वे) # [[एका पेक्षा एक]] (७ पर्वे) # [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] (४ पर्वे) # [[खुपते तिथे गुप्ते]] (३ पर्वे) # [[डान्स महाराष्ट्र डान्स]] (३ पर्वे) # [[तुफान आलंया]] (३ पर्वे) # [[किचन कल्लाकार]] (२ पर्वे) # [[बँड बाजा वरात]] (२ पर्वे) # [[मराठी पाऊल पडते पुढे]] (२ पर्वे) # [[महाराष्ट्राचा सुपरस्टार]] (२ पर्वे) # [[हप्ता बंद]] (२ पर्वे) # [[हास्यसम्राट]] (२ पर्वे) # [[ड्रामा जुनिअर्स]] # [[चल भावा सिटीत]] # [[जाऊ बाई गावात]] # [[अळी मिळी गुपचिळी]] # [[कानाला खडा]] # [[झिंग झिंग झिंगाट]] # [[डब्बा गुल]] # [[डान्सिंग क्वीन (मराठी कार्यक्रम)|डान्सिंग क्वीन]] # [[तुमचं आमचं जमलं]] # [[बस बाई बस]] # [[मधली सुट्टी (मालिका)|मधली सुट्टी]] # [[मधु इथे अन् चंद्र तिथे (मालिका)|मधु इथे अन् चंद्र तिथे]] # [[महा मिनिस्टर]] # [[महाराष्ट्राची लोकधारा]] # [[याला जीवन ऐसे नाव (मालिका)|याला जीवन ऐसे नाव]] # [[हे तर काहीच नाय]] # [[अवघा रंग एक झाला]] == रिॲलिटी शो == झी मराठीने रिॲलिटी शो ही संकल्पना मराठी वाहिनीवर पहिल्यांदा आणली आणि अल्पावधीतच प्रेक्षकांनी तिला डोक्यावर घेतले. या वाहिनीने आतापर्यंत अनेक रिॲलिटी शोजची यशस्वी पर्वे सादर केली आहेत. === चला हवा येऊ द्या === {{मुख्य|चला हवा येऊ द्या}} [[निलेश साबळे]], [[भालचंद्र कदम]], [[सागर कारंडे]], [[श्रेया बुगडे]], [[कुशल बद्रिके]], [[भारत गणेशपुरे]] आणि तुषार देवल यांनी मिळून सुरू केलेला हा कार्यक्रम आहे. याबरोबरच [[योगेश शिरसाट]], [[अंकुर वाढवे]], स्नेहल शिदम, अरविंद जगताप हे सहकलाकार असून रमेश वाणी, [[विनीत भोंडे]], शशिकांत केरकर, [[मानसी नाईक]], संदीप रेडकर यांनी देखील यात काम केलेले आहे. या कार्यक्रमाचे सुद्धा अनेक पर्वे सादर झाली आहेत. महाराष्ट्र दौरा, भारत दौरा, विश्व दौरा, होऊ दे व्हायरल, शेलिब्रिटी पॅटर्न, उत्सव हास्याचा, लेडीज जिंदाबाद, वऱ्हाड निघालंय अमेरिकेला, लहान तोंडी मोठा घास ही ती पर्वे आहेत. हा कार्यक्रम नाटक, चित्रपट, मालिका यांना प्रोत्साहित करण्याचे काम करतो. === फू बाई फू === {{मुख्य|फू बाई फू}} फू बाई फू हा झी मराठीवरील काॅमेडी शो आहे. याची ९ पर्वे सादर झाली. यात धूमधडाका, नया है यह, काॅमेडीचं आधारकार्ड, टोल फ्री कॉमेडी, जिथे असाल तिथे हसाल इत्यादी पर्वे होती. [[निलेश साबळे]], [[वैदेही परशुरामी]], [[सई ताम्हणकर]] हे सूत्रसंचालक आणि [[अश्विनी काळसेकर]], [[उमेश कामत]], [[निर्मिती सावंत]], [[महेश कोठारे]], [[रेणुका शहाणे]] व [[स्वप्नील जोशी]] या सर्वांनी परीक्षकांचे काम केले आहे. === एका पेक्षा एक === {{मुख्य|एका पेक्षा एक}} एका पेक्षा एक हा [[सचिन पिळगांवकर]] यांची निर्मिती असलेला नृत्याचा कार्यक्रम आहे. याची एकूण ७ पर्वे सादर झाली होती ज्यात अप्सरा आली हे पर्व‌ विशेष गाजले. या कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन [[आदेश बांदेकर]], [[पुष्कर श्रोत्री]] यांनी केले असून [[सचिन पिळगांवकर]] महागुरू होते. === सा रे ग म प === {{मुख्य|सा रे ग म प}} सा रे ग म प या कार्यक्रमाने तब्बल १४ पर्वे सादर केली. यामध्ये वेगवेगळी पर्व ठेवले गेले. [[पल्लवी जोशी]] हिने सूत्र संचालनाचे काम केले. त्याची संक्षिप्त माहिती पुढीलप्रमाणे:- * स्वप्न स्वरांचे : यामध्ये १८ ते २५ या वयोगटातील स्पर्धकांचा समावेश होता. हे सारेगमपचे पहिले पर्व होते. या पर्वाचा विजेता महागायक पदाचा मान कोल्हापूरचा [[अभिजीत कोसंबी]] याला मिळाला. त्यानंतरच्या पर्वाची विजेती महागायिका पदाचा मान जळगावची वैशाली भैसने-माडे हिला मिळाला. अशाचप्रकारे [[ऊर्मिला धनगर]] ही देखील विजेती होती. या पर्वांचे परीक्षक गायिका [[देवकी पंडित]], रॉकस्टार [[अवधूत गुप्ते]], संगीतकार [[अजय-अतुल]] इत्यादी दिग्गज व्यक्तींनी भूषवले. * स्वप्न स्वरांचे ४०+ : या कार्यक्रमामध्ये वय वर्ष ४० वर्षे व त्या पुढील वयाच्या स्पर्धकांनी भाग घेतला होता. या कार्यक्रमाच्या विजेता जोडीचा मान संगिता चितळे व यज्ञेश्वर लिंबेकर यांना तर उपविजेता जोडीचा मान मिरजचे गायक महेश मुतालिक व मुंबईच्या अनुजा वर्तक यांना मिळाला. * लिटील चॅम्प्स : या पर्वामध्ये लहानग्यांनी आपल्या सुरांनी जगाला मोहून टाकले. ६ ते १५ वयोगटातील स्पर्धकांनी भाग घेतला होता. या पर्वाला केवळ महाराष्ट्रातीलच नव्हे तर संपूर्ण जगातील प्रेक्षकांनी डोक्यावर घेतले. या कार्यक्रमातील एका भागाला [[लता मंगेशकर]] यांनी उपस्थिती लावून सर्व स्पर्धकांना आशीर्वाद दिला. याशिवाय इतर अनेक दिग्गज गायकांनी लहानग्यांना शाबासकीची थाप दिली. लिटील चॅम्प्सच्या पहिल्या पर्वाने मराठी संगीत विश्वाला पंचरत्न बहाल केले. पंचरत्न म्हणजे * अलिबागची लिटिल मॉनिटर [[मुग्धा वैशंपायन]] * आळंदीची लिटिल मास्टर कार्तिकी गायकवाड * लातूरचा म्युझिक डायरेक्टर [[रोहित राऊत]] * पुण्याची ॲंग्री यंगगर्ल [[आर्या आंबेकर]] * रत्‍नागिरीचा उकडीचा मोदक [[प्रथमेश लघाटे]] या कार्यक्रमातूनच घराघरांत पोहोचलेल्या [[केतकी माटेगांवकर]]ने संगीताबरोबरच मराठी चित्रपटांद्वारे प्रेक्षकांची मने जिंकली. गायिका [[वैशाली सामंत]] व गायक-संगीतकार [[अवधूत गुप्ते]] या पर्वाचे परीक्षक होते. यासोबतच "सा रे ग म प"ने अनेक यशस्वी पर्वं प्रस्तुत केली. त्यामध्ये महाराष्ट्राचा आजचा आवाज, स्वप्न स्वरांचे सूर ताऱ्यांचे, पर्व नव्हे गर्व, सूर नव्या युगाचा, घे पंगा कर दंगा, इत्यादी पर्वांचा समावेश होता. सर्वच पर्वांना प्रेक्षकांनी प्रचंड प्रतिसाद दिला. झी मराठीने "सा रे ग म प" द्वारे मराठी संगीताला एका वेगळ्या उंचीवर नेले आहे. == पुरस्कार सोहळे == {| class="wikitable" !वर्ष !पुरस्कार !संदर्भ |- |२००० – चालू |''झी चित्र गौरव पुरस्कार'' |<ref>{{Cite web|date=2019-04-03|title=झी गौरव पुरस्कारात यांनी मारली बाजी, वाचा संपूर्ण यादी|url=https://www.lokmat.com/marathi-cinema/zee-marathi-gaurav-awards-2019-winners/|access-date=2020-12-05|website=[[लोकमत]]}}</ref> |- |२००४ – चालू |''[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]'' |<ref>{{Cite web|date=2019-10-12|url=https://www.lokmat.com/television/agabai-sasubai-and-ratris-khel-chale-2-receives-maximum-awards-zee-marathi-awards-2019/|title=या मालिकेने मारली झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये बाजी, नुकतीच सुरु झालीये ही मालिका|access-date=2020-12-05|website=[[लोकमत]]}}</ref> |- |२०१३ – २०२४ |''उंच माझा झोका पुरस्कार'' |<ref>{{Cite web|date=2017-08-22|title=स्त्री कर्तृत्वाचा सन्मान ‘उंच माझा झोका पुरस्कार’|url=https://www.loksatta.com/photos/entertainment-gallery/1534718/zee-marathi-unch-maza-zoka-awards/|access-date=2020-12-05|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> |- |२०१५ – चालू |''झी नाट्य गौरव पुरस्कार'' |<ref>{{Cite web|date=2020-09-14|title=दिमाखदार सोहळ्यात संपन्न झाला 'झी नाट्य गौरव पुरस्कार'|url=https://zeenews.india.com/marathi/entertainment/zee-natya-gaurav-puraskar-2020/534751|access-date=2021-07-20|website=[[झी २४ तास]]}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]] [[वर्ग:झी प्रादेशिक वाहिन्या]] [[वर्ग:झी मराठी]] tlphtt7vg5449dx68fkw74dnlexfrgz 2691236 2691227 2026-06-25T09:07:59Z ~2026-36754-63 184602 /* कथाबाह्य कार्यक्रम */ 2691236 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी |नाव = झी मराठी |चित्र = Zee marathi logo 2025.jpg |चित्रसाईज = 200px |चित्रमाहिती = |चित्र२ = |चित्र२साईज = |चित्र२माहिती = |सुरुवात = १५ ऑगस्ट १९९९ |शेवटचे_प्रसारण = |चित्र_प्रकार = |प्रेक्षक_संख्या = |प्रेक्षक_संख्या_सध्या = |प्रेक्षक_संख्या_माहिती = |नेटवर्क = |मालक = [[झी एंटरटेनमेंट एंटरप्राइजेस]] |ब्रीदवाक्य = मी मराठी, झी मराठी |देश = [[भारत]] |प्रसारण क्षेत्र = |मुख्यालय = १३५, कॉंटीनेंटल बिल्डींग, डॉ. ॲनी बेझंट मार्ग, [[वरळी]], [[मुंबई]], ४०००१८ |जुने नाव = अल्फा टीव्ही मराठी |बदललेले नाव = |भगिनी वाहिनी = [[झी युवा]], [[झी टॉकीज]], [[झी २४ तास]], [[झी वाजवा]], [[झी चित्रमंदिर]] |प्रसारण वेळ = दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ६.३० ते रात्री ११ (प्राइम टाइम) |संकेतस्थळ = http://www.zeemarathi.com }} '''झी मराठी''' ही [[झी एंटरटेनमेंट एंटरप्राइजेस]] समूहाच्या मालकीची भारतातील दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे. या वाहिनीची सुरुवात १५ ऑगस्ट १९९९ मध्ये झाली. २७ मार्च २००५ पर्यंत ही वाहिनी '''अल्फा टीव्ही मराठी''' या नावाने ओळखली जात होती. ही वाहिनी मराठी प्रेक्षकांमध्ये अत्यंत लोकप्रिय आहे. या वाहिनीवर दैनंदिन मालिका आणि कथाबाह्य कार्यक्रम दाखवले जातात. '''झी मराठी एचडी''' वाहिनी ही २० नोव्हेंबर २०१६ रोजी सुरू झाली. महिन्याच्या रविवारी [[झी मराठी महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात. == लोगो == [[चित्र:Zee Marathi 2025.svg|100px]] [[चित्र:Zee Marathi Official Logo.jpg|100px]] [[चित्र:Zeemarathi.gif|100px]] == माहिती == सुरुवातीला वाहिनीवर सोमवार ते शुक्रवार मालिका दाखवण्यात येत असे, पण १ जुलै २००७ पासून मालिका सोमवार ते शनिवार दाखवण्यास सुरुवात झाली. २४ जुलै २०१७ पासून झी मराठीने दुपारचा नवा प्राईम टाइम सुरू केला होता, परंतु त्यास लोकांचा प्रतिसाद न मिळाल्याने २५ नोव्हेंबर २०१७ रोजी हा प्राईम टाइम बंद करण्यात आला. १३ फेब्रुवारी २०२३ पासून "आपली दुपार, झी मराठी दुपार" नावाने पुन्हा दुपारी मालिका सुरू केल्या होत्या, पण कमी टीआरपी अभावी दुपारच्या मालिका २७ मे २०२३ रोजी बंद करण्यात आल्या. झी मराठी वाहिनीने ''[[जय मल्हार]]'' आणि ''[[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]]'' या मालिकांच्या एपिसोड्सवरून चित्रपट तयार केले आहेत. कोरोना महामारीमुळे इतिहासात पहिल्यांदाच झी मराठीचे दैनंदिन कार्यक्रम २७ मार्च २०२० ला बंद करण्यात आले, परंतु ८ जून २०२० पासून नवीन लाॅकडाऊन विशेष मालिका सुरू करण्यात आल्या. तसेच १३ जुलै २०२० पासून दैनंदिन कार्यक्रम दाखवण्यास सुरुवात झाली. त्यामुळेच त्यादिवशी मराठी मनोरंजनाच्या शुभारंभानिमित्त संपूर्ण महाराष्ट्रात उत्सव साजरा करण्याचे झी मराठीकडून आवाहन करण्यात आले होते. मुंबई पोलिसांना कामातून थोडी विश्रांती मिळावी म्हणून झी मराठी दरवर्षी '''स्वरतरंग''' हा कार्यक्रम आयोजित करत असे. एप्रिल २०१४ पासून झी मराठीने '''नक्षत्र''' या कार्यक्रमाद्वारे दर रविवारी मराठी रंगभूमीवरील अनेक प्रायोगिक आणि व्यावसायिक नाटके दाखवण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे नक्षत्र कार्यक्रम अल्पावधीतच लोकप्रिय झाला. तसेच झी मराठीने ''[[नक्षत्रांचे देणे (कार्यक्रम)|नक्षत्रांचे देणे]]'' या कार्यक्रमातून जुन्या लोकप्रिय गायकांची गाणी सादर केली आहेत. ''[[मनोरंजनाचा अधिकमास]]'' याद्वारे झी मराठीतर्फे दरवर्षी मे अथवा ऑक्टोबर महिन्याच्या दर रविवारी मालिका प्रक्षेपित करण्यात येतात. झी मराठी वाहिनीने ''[[झी मराठी दिशा]]'' हे पहिले साप्ताहिक वृत्तपत्र ९ डिसेंबर २०१७ रोजी सुरू केले, पण काही कारणास्तव १२ ऑक्टोबर २०१९ रोजी हे साप्ताहिक बंद करण्यात आले. याबरोबरच '''खाली डोकं वर पाय''' (लहान मुलांसाठी उन्हाळी सुट्टीतील मासिक), '''सुखकर्ता''' (गणेशोत्सव विशेष मासिक) आणि '''उत्सव नात्यांचा''' (दिवाळी विशेष मासिक) ही वार्षिक मासिके सुरू केली होती. तसेच नोव्हेंबर २०१५ साली महिला सक्षमीकरणासाठी झी मराठी जागृती हा नवा उपक्रम सुरू केला. === ॲप्लिकेशन्स === झी मराठीने मोबाईल ॲप्स देखील सुरू केले आहेत. # झी मराठी ॲप (ओझी ॲप / [[झी फाईव्ह]] ॲप) # तुमचं आमचं जमलं ॲप # होम मिनिस्टर ॲप # किसान अभिमान ॲप # टॅलेंट ॲप === नाटक === झी मराठीने २०१८ पासून नाटकांची प्रस्तुती करण्यास सुरुवात केली. # [[हॅम्लेट]] # आरण्यक # नटसम्राट # अलबत्या गलबत्या # एका लग्नाची पुढची गोष्ट # तिला काही सांगायचंय! # इडियट्स # राजाला जावई हवा # कापूसकोंड्याची गोष्ट # झुंड # तीसरे बादशाह हम! # इब्लिस # नियम व अटी लागू == प्रसारित मालिका == === दररोज === {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | २३ सप्टेंबर २०२४ | [[सावळ्याची जणू सावली]] | दुपारी १ वाजता | बंगाली मालिका कृष्णकोळी |- | २३ डिसेंबर २०२४ | [[लक्ष्मी निवास]] | दुपारी १.३० वाजता | कन्नड मालिका लक्ष्मी निवासा |- | १९ जानेवारी २०२६ | [[शुभ श्रावणी]] | संध्या. ६.३० वाजता | तेलुगू मालिका अम्मायी गारू |- | १५ जून २०२६ | [[कृष्णाईच्या लेकी]] | संध्या. ७ वाजता | तेलुगू मालिका राधाम्मा कुथरू |- | ११ ऑगस्ट २०२५ | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.३० वाजता | हिंदी मालिका बडे अच्छे लगते हैं |- | १३ एप्रिल २०२६ | [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]] | रात्री ८ वाजता | तमिळ मालिका वीरा |- | १६ मार्च २०२६ | [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] | रात्री ८.३० वाजता | तेलुगू मालिका वरुधिनी परिणायम |- | ३० जून २०२५ | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता | तेलुगू मालिका मुत्याला मुग्गू |- | ११ ऑगस्ट २०२५ | [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] | रात्री ९.३० वाजता | बंगाली मालिका जगद्धात्री |- | २ जून २०२५ | [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | रात्री १० वाजता | |- | लवकरच... | इच्छाधारी नागीण | {{TBA}} | हिंदी मालिका नागिन - वादों की अग्निपरीक्षा |- | १७ फेब्रुवारी २०२५ | [[तुला जपणार आहे]] | रात्री १०.३० वाजता | कन्नड मालिका ना निन्ना बिडलारे |} === कथाबाह्य कार्यक्रम === {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! कथाबाह्य कार्यक्रम ! वार ! वेळ |- | ८ जून २०२० | [[वेध भविष्याचा]] | दररोज | सकाळी ७ वाजता |- | ९ ऑगस्ट २०२५ | [[आम्ही सारे खवय्ये]] | rowspan="2"| सोम-शनि | दुपारी २.३० वाजता |- | rowspan="2"| जुलै | [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] | संध्या. ६ वाजता |- | [[सा रे ग म प]] | शनि-रवि | रात्री ९.३०वाजता |} == जुन्या मालिका == # [[१०० डेझ (मालिका)|१०० डेझ]] # [[३६ गुणी जोडी]] # [[४०५ आनंदवन]] # [[अंकुर (मालिका)|अंकुर]] # [[अगं अगं सूनबाई काय म्हणता सासूबाई?]] # [[अग्गंबाई सासूबाई]] # [[अग्गंबाई सूनबाई]] # [[अजूनही चांदरात आहे]] # [[अधुरी एक कहाणी]] # [[अनुबंध (मालिका)|अनुबंध]] # [[अप्पी आमची कलेक्टर]] # [[अभिलाषा (मालिका)|अभिलाषा]] # [[अमरप्रेम (मालिका)|अमरप्रेम]] # [[अरुंधती (मालिका)|अरुंधती]] # [[अल्टी पल्टी सुमडीत कल्टी]] # [[अवंतिका (मालिका)|अवंतिका]] # [[अवघाचि संसार]] # [[असंभव (मालिका)|असंभव]] # [[असे हे कन्यादान]] # [[अस्मिता (मालिका)|अस्मिता]] # [[आभाळमाया]] # [[आभास हा]] # [[उंच माझा झोका]] # [[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]] # [[एक गाव भुताचा]] # [[एका लग्नाची तिसरी गोष्ट]] # [[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]] # [[एकाच ह्या जन्मी जणू]] # [[कळत नकळत (मालिका)|कळत नकळत]] # [[का रे दुरावा]] # [[काय घडलं त्या रात्री?]] # [[कारभारी लयभारी]] # [[काहे दिया परदेस]] # [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] # [[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]] # [[कॉन्स्टेबल कामना कामतेकर]] # [[खुलता कळी खुलेना]] # [[गाव गाता गजाली]] # [[गुंतता हृदय हे]] # [[ग्रहण (मालिका)|ग्रहण]] # [[घरात बसले सारे]] # [[घेतला वसा टाकू नको]] # [[चंद्रविलास]] # [[चूकभूल द्यावी घ्यावी]] # [[जगाची वारी लयभारी]] # [[जय मल्हार]] # [[जाऊ बाई गावात: न पाहिलेली मजा]] # [[जागो मोहन प्यारे]] # [[जाडूबाई जोरात]] # [[जावई विकत घेणे आहे]] # [[जुळून येती रेशीमगाठी]] # [[टोटल हुबलाक]] # [[डिस्कव्हर महाराष्ट्र]] # [[ती परत आलीये]] # [[तुझं माझं जमेना (मालिका)|तुझं माझं जमेना]] # [[तुझं माझं ब्रेकअप]] # [[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]] # [[तुझ्यात जीव रंगला]] # [[तुझ्याविना (मालिका)|तुझ्याविना]] # [[तुला पाहते रे]] # [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] # [[तू चाल पुढं]] # [[तू तिथे मी]] # [[तू तेव्हा तशी]] # [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]] # [[दिल दोस्ती दुनियादारी]] # [[दिल दोस्ती दोबारा]] # [[दिल्या घरी तू सुखी राहा]] # [[देवमाणूस]] # [[देवमाणूस २]] # [[नकटीच्या लग्नाला यायचं हं]] # [[नवरी मिळे हिटलरला]] # [[नवा गडी नवं राज्य]] # [[नांदा सौख्य भरे]] # [[नाममात्र]] # [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]] # [[पारू (मालिका)|पारू]] # [[पाहिले न मी तुला]] # [[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]] # [[पुन्हा कर्तव्य आहे]] # [[प्रदक्षिणा (मालिका)|प्रदक्षिणा]] # [[बंधन (मालिका)|बंधन]] # [[बाजी (मालिका)|बाजी]] # [[भागो मोहन प्यारे]] # [[भाग्यलक्ष्मी (मालिका)|भाग्यलक्ष्मी]] # [[भाग्याची ही माहेरची साडी]] # [[मन उडु उडु झालं]] # [[मन झालं बाजिंद]] # [[मला सासू हवी]] # [[मस्त महाराष्ट्र]] # [[महाराष्ट्राची किचन क्वीन]] # [[माझा होशील ना]] # [[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]] # [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] # [[माझे पती सौभाग्यवती]] # [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] # [[मालवणी डेझ]] # [[मिसेस मुख्यमंत्री]] # [[यशोदा - गोष्ट श्यामच्या आईची]] # [[या सुखांनो या]] # [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] # [[रात्रीस खेळ चाले]] # [[रात्रीस खेळ चाले २]] # [[रात्रीस खेळ चाले ३]] # [[राधा ही बावरी]] # [[लवंगी मिरची (मालिका)|लवंगी मिरची]] # [[लक्ष्मणरेषा (मालिका)|लक्ष्मणरेषा]] # [[लग्नाची वाईफ वेडिंगची बायकू]] # [[लज्जा (मालिका)|लज्जा]] # [[लाखात एक आमचा दादा]] # [[लागिरं झालं जी]] # [[लाडाची मी लेक गं!]] # [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]] # [[वहिनीसाहेब]] # [[वादळवाट]] # [[वारस (मालिका)|वारस]] # [[शिवा (मालिका)|शिवा]] # [[शुभं करोति (मालिका)|शुभं करोति]] # [[शेजारी शेजारी पक्के शेजारी]] # [[श्रीयुत गंगाधर टिपरे]] # [[सत्यवान सावित्री (मालिका)|सत्यवान सावित्री]] # [[साडे माडे तीन (मालिका)|साडे माडे तीन]] # [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]] # [[सारं काही तिच्यासाठी]] # [[सावित्री (मालिका)|सावित्री]] # [[साहेब बीबी आणि मी]] # [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]] # [[हम तो तेरे आशिक है]] # [[हृदयी प्रीत जागते]] # [[होणार सून मी ह्या घरची]] # अग्निपरीक्षा # आक्रित # अल्फा स्कॉलर्स # अल्फा बातम्या # आमच्यासारखे आम्हीच # आकाश पेलताना # आम्ही ट्रॅव्हलकर # आमने सामने # अर्थ # अभियान # असा मी तसा मी # बुक शेल्फ # बुवा आला # बोल बाप्पा # भटकंती # चक्रव्यूह एक संघर्ष # कॉमेडी डॉट कॉम # क्रिकेट क्लब # शेफ व्हर्सेस फ्रीज # डार्लिंग डार्लिंग # दे धमाल # डिटेक्टिव्ह जय राम # दिलखुलास # दुहेरी # दुनियादारी # एक हा असा धागा सुखाचा # एका श्वासाचे अंतर # गहिरे पाणी # घडलंय बिघडलंय # गुडमॉर्निंग महाराष्ट्र # गीतरामायण # हा कार्यक्रम बघू नका! # हसा चकट फू # हाऊसफुल्ल # होम स्वीट होम # इंद्रधनुष्य # जगावेगळी # जल्लोष गणरायाचा # जिभेला काही हाड # जोडी नं.१ # कथाकथी # खरंच माझं चुकलं का? # किनारा # कोपरखळी # क्या बात है! # मानसी तुमच्या घरी # मेघ दाटले # मिसाळ # मिशा # मृण्मयी # मुंबई पोलीस # नमस्कार अल्फा # नायक # नुपूर # पतंजलि योग # पाऊस येता येता # पेशवाई # पिंपळपान # पोलीस फाईल्स # प्रपंच # राम राम महाराष्ट्र # रिमझिम # रेशीमगाठी # ऋणानुबंध # साईबाबा # सांजभूल # सूरताल # सौदामिनी # शॉपिंग शॉपिंग # श्रावणसरी # थरार # तुंबाडचे खोत # युनिट ९ # वाजवू का? # व्यक्ती आणि वल्ली # वस्त्रहरण # युवा # झी न्यूझ मराठी # झाले मोकळे आकाश # झुंज === अनुवादित मालिका === # [[झाशीची राणी (मालिका)|झाशीची राणी]] # [[जय भीम: एका महानायकाची गाथा]] == कथाबाह्य कार्यक्रम == # [[चला हवा येऊ द्या]] (१० पर्वे) # [[फू बाई फू]] (९ पर्वे) # [[एका पेक्षा एक]] (७ पर्वे) # [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] (४ पर्वे) # [[खुपते तिथे गुप्ते]] (३ पर्वे) # [[डान्स महाराष्ट्र डान्स]] (३ पर्वे) # [[तुफान आलंया]] (३ पर्वे) # [[किचन कल्लाकार]] (२ पर्वे) # [[बँड बाजा वरात]] (२ पर्वे) # [[मराठी पाऊल पडते पुढे]] (२ पर्वे) # [[महाराष्ट्राचा सुपरस्टार]] (२ पर्वे) # [[हप्ता बंद]] (२ पर्वे) # [[हास्यसम्राट]] (२ पर्वे) # [[ड्रामा जुनिअर्स]] # [[चल भावा सिटीत]] # [[जाऊ बाई गावात]] # [[अळी मिळी गुपचिळी]] # [[कानाला खडा]] # [[झिंग झिंग झिंगाट]] # [[डब्बा गुल]] # [[डान्सिंग क्वीन (मराठी कार्यक्रम)|डान्सिंग क्वीन]] # [[तुमचं आमचं जमलं]] # [[बस बाई बस]] # [[मधली सुट्टी (मालिका)|मधली सुट्टी]] # [[मधु इथे अन् चंद्र तिथे (मालिका)|मधु इथे अन् चंद्र तिथे]] # [[महा मिनिस्टर]] # [[महाराष्ट्राची लोकधारा]] # [[याला जीवन ऐसे नाव (मालिका)|याला जीवन ऐसे नाव]] # [[हे तर काहीच नाय]] # [[अवघा रंग एक झाला]] == रिॲलिटी शो == झी मराठीने रिॲलिटी शो ही संकल्पना मराठी वाहिनीवर पहिल्यांदा आणली आणि अल्पावधीतच प्रेक्षकांनी तिला डोक्यावर घेतले. या वाहिनीने आतापर्यंत अनेक रिॲलिटी शोजची यशस्वी पर्वे सादर केली आहेत. === चला हवा येऊ द्या === {{मुख्य|चला हवा येऊ द्या}} [[निलेश साबळे]], [[भालचंद्र कदम]], [[सागर कारंडे]], [[श्रेया बुगडे]], [[कुशल बद्रिके]], [[भारत गणेशपुरे]] आणि तुषार देवल यांनी मिळून सुरू केलेला हा कार्यक्रम आहे. याबरोबरच [[योगेश शिरसाट]], [[अंकुर वाढवे]], स्नेहल शिदम, अरविंद जगताप हे सहकलाकार असून रमेश वाणी, [[विनीत भोंडे]], शशिकांत केरकर, [[मानसी नाईक]], संदीप रेडकर यांनी देखील यात काम केलेले आहे. या कार्यक्रमाचे सुद्धा अनेक पर्वे सादर झाली आहेत. महाराष्ट्र दौरा, भारत दौरा, विश्व दौरा, होऊ दे व्हायरल, शेलिब्रिटी पॅटर्न, उत्सव हास्याचा, लेडीज जिंदाबाद, वऱ्हाड निघालंय अमेरिकेला, लहान तोंडी मोठा घास ही ती पर्वे आहेत. हा कार्यक्रम नाटक, चित्रपट, मालिका यांना प्रोत्साहित करण्याचे काम करतो. === फू बाई फू === {{मुख्य|फू बाई फू}} फू बाई फू हा झी मराठीवरील काॅमेडी शो आहे. याची ९ पर्वे सादर झाली. यात धूमधडाका, नया है यह, काॅमेडीचं आधारकार्ड, टोल फ्री कॉमेडी, जिथे असाल तिथे हसाल इत्यादी पर्वे होती. [[निलेश साबळे]], [[वैदेही परशुरामी]], [[सई ताम्हणकर]] हे सूत्रसंचालक आणि [[अश्विनी काळसेकर]], [[उमेश कामत]], [[निर्मिती सावंत]], [[महेश कोठारे]], [[रेणुका शहाणे]] व [[स्वप्नील जोशी]] या सर्वांनी परीक्षकांचे काम केले आहे. === एका पेक्षा एक === {{मुख्य|एका पेक्षा एक}} एका पेक्षा एक हा [[सचिन पिळगांवकर]] यांची निर्मिती असलेला नृत्याचा कार्यक्रम आहे. याची एकूण ७ पर्वे सादर झाली होती ज्यात अप्सरा आली हे पर्व‌ विशेष गाजले. या कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन [[आदेश बांदेकर]], [[पुष्कर श्रोत्री]] यांनी केले असून [[सचिन पिळगांवकर]] महागुरू होते. === सा रे ग म प === {{मुख्य|सा रे ग म प}} सा रे ग म प या कार्यक्रमाने तब्बल १४ पर्वे सादर केली. यामध्ये वेगवेगळी पर्व ठेवले गेले. [[पल्लवी जोशी]] हिने सूत्र संचालनाचे काम केले. त्याची संक्षिप्त माहिती पुढीलप्रमाणे:- * स्वप्न स्वरांचे : यामध्ये १८ ते २५ या वयोगटातील स्पर्धकांचा समावेश होता. हे सारेगमपचे पहिले पर्व होते. या पर्वाचा विजेता महागायक पदाचा मान कोल्हापूरचा [[अभिजीत कोसंबी]] याला मिळाला. त्यानंतरच्या पर्वाची विजेती महागायिका पदाचा मान जळगावची वैशाली भैसने-माडे हिला मिळाला. अशाचप्रकारे [[ऊर्मिला धनगर]] ही देखील विजेती होती. या पर्वांचे परीक्षक गायिका [[देवकी पंडित]], रॉकस्टार [[अवधूत गुप्ते]], संगीतकार [[अजय-अतुल]] इत्यादी दिग्गज व्यक्तींनी भूषवले. * स्वप्न स्वरांचे ४०+ : या कार्यक्रमामध्ये वय वर्ष ४० वर्षे व त्या पुढील वयाच्या स्पर्धकांनी भाग घेतला होता. या कार्यक्रमाच्या विजेता जोडीचा मान संगिता चितळे व यज्ञेश्वर लिंबेकर यांना तर उपविजेता जोडीचा मान मिरजचे गायक महेश मुतालिक व मुंबईच्या अनुजा वर्तक यांना मिळाला. * लिटील चॅम्प्स : या पर्वामध्ये लहानग्यांनी आपल्या सुरांनी जगाला मोहून टाकले. ६ ते १५ वयोगटातील स्पर्धकांनी भाग घेतला होता. या पर्वाला केवळ महाराष्ट्रातीलच नव्हे तर संपूर्ण जगातील प्रेक्षकांनी डोक्यावर घेतले. या कार्यक्रमातील एका भागाला [[लता मंगेशकर]] यांनी उपस्थिती लावून सर्व स्पर्धकांना आशीर्वाद दिला. याशिवाय इतर अनेक दिग्गज गायकांनी लहानग्यांना शाबासकीची थाप दिली. लिटील चॅम्प्सच्या पहिल्या पर्वाने मराठी संगीत विश्वाला पंचरत्न बहाल केले. पंचरत्न म्हणजे * अलिबागची लिटिल मॉनिटर [[मुग्धा वैशंपायन]] * आळंदीची लिटिल मास्टर कार्तिकी गायकवाड * लातूरचा म्युझिक डायरेक्टर [[रोहित राऊत]] * पुण्याची ॲंग्री यंगगर्ल [[आर्या आंबेकर]] * रत्‍नागिरीचा उकडीचा मोदक [[प्रथमेश लघाटे]] या कार्यक्रमातूनच घराघरांत पोहोचलेल्या [[केतकी माटेगांवकर]]ने संगीताबरोबरच मराठी चित्रपटांद्वारे प्रेक्षकांची मने जिंकली. गायिका [[वैशाली सामंत]] व गायक-संगीतकार [[अवधूत गुप्ते]] या पर्वाचे परीक्षक होते. यासोबतच "सा रे ग म प"ने अनेक यशस्वी पर्वं प्रस्तुत केली. त्यामध्ये महाराष्ट्राचा आजचा आवाज, स्वप्न स्वरांचे सूर ताऱ्यांचे, पर्व नव्हे गर्व, सूर नव्या युगाचा, घे पंगा कर दंगा, इत्यादी पर्वांचा समावेश होता. सर्वच पर्वांना प्रेक्षकांनी प्रचंड प्रतिसाद दिला. झी मराठीने "सा रे ग म प" द्वारे मराठी संगीताला एका वेगळ्या उंचीवर नेले आहे. == पुरस्कार सोहळे == {| class="wikitable" !वर्ष !पुरस्कार !संदर्भ |- |२००० – चालू |''झी चित्र गौरव पुरस्कार'' |<ref>{{Cite web|date=2019-04-03|title=झी गौरव पुरस्कारात यांनी मारली बाजी, वाचा संपूर्ण यादी|url=https://www.lokmat.com/marathi-cinema/zee-marathi-gaurav-awards-2019-winners/|access-date=2020-12-05|website=[[लोकमत]]}}</ref> |- |२००४ – चालू |''[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]'' |<ref>{{Cite web|date=2019-10-12|url=https://www.lokmat.com/television/agabai-sasubai-and-ratris-khel-chale-2-receives-maximum-awards-zee-marathi-awards-2019/|title=या मालिकेने मारली झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये बाजी, नुकतीच सुरु झालीये ही मालिका|access-date=2020-12-05|website=[[लोकमत]]}}</ref> |- |२०१३ – २०२४ |''उंच माझा झोका पुरस्कार'' |<ref>{{Cite web|date=2017-08-22|title=स्त्री कर्तृत्वाचा सन्मान ‘उंच माझा झोका पुरस्कार’|url=https://www.loksatta.com/photos/entertainment-gallery/1534718/zee-marathi-unch-maza-zoka-awards/|access-date=2020-12-05|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> |- |२०१५ – चालू |''झी नाट्य गौरव पुरस्कार'' |<ref>{{Cite web|date=2020-09-14|title=दिमाखदार सोहळ्यात संपन्न झाला 'झी नाट्य गौरव पुरस्कार'|url=https://zeenews.india.com/marathi/entertainment/zee-natya-gaurav-puraskar-2020/534751|access-date=2021-07-20|website=[[झी २४ तास]]}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]] [[वर्ग:झी प्रादेशिक वाहिन्या]] [[वर्ग:झी मराठी]] 09zb70ikg10z2aibm8ju72k7sop6u2o 0 34429 2691191 2552547 2026-06-24T19:13:08Z अभय नातू 206 प्रस्तावना 2691191 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका सुरुवात | मालिकेचे नाव = नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा कॅनडा दौरा, २००७ | संघ१-चित्र = Flag of the Netherlands.svg | संघ१ = नेदरलँड्स | संघ२-चित्र = Flag of Canada.svg | संघ२ = कॅनडा | पासून = [[जून २८]] | पर्यंत = [[जुलै ४]] [[इ.स. २००७]] | संघनायक१ = जेरोन स्मिट्स| संघनायक२ = आशिष बगई| }} {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका एकदिवसीय | एकदिवसीय_सामने = २ | एकदिवसीय_विजय१ = १ | एकदिवसीय_विजय२ = ० | एकदिवसीय_धावा१ = [[पीटर बोरेन]] (९६)<br>[[एरिक श्वार्झिन्स्की]] (५१)<br>[[डॅरोन रीकर्स]] (४४) | एकदिवसीय_धावा२ = [[सुनील धनीराम]] (५५)<br>[[स्टीवन वेल्श]] (३२)<br>[[हेन्री ओसिंडे]] (२१) | एकदिवसीय_बळी१ = [[सुनील धनीराम]] (२)<br>[[हेन्री ओसिंडे]] (२)<br>[[केव्हिन संधेर]] (२) | एकदिवसीय_बळी२ = [[एडगर शिफेर्ली]] (३)<br>[[मुदस्सर बुखारी]] (३)<br>[[बिली स्टेलींग|बिली स्टेलिंग]] (२) | एकदिवसीय_मालिकावीर = | }} {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका अंत}} '''नेदरलँड्स क्रिकेट संघाने जून-जुलै २००७''' मध्ये तीन एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामन्यांच्या मालिकेसाठी कॅनडाचा दौरा केला. हा दौरा २८ जून ते ४ जुलै २००७ या कालावधीत आयोजित करण्यात आला होता. नेदरलँड्स संघाने या एकदिवसीय मालिकेत कॅनडाचा ३-० असा पराभव करून मालिका खिशात घातली. या दौऱ्यात एकूण तीन एकदिवसीय सामने [[टोराँटो]] येथील [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब]] मैदानावर खेळवले गेले. २८ जून रोजी झालेल्या पहिल्या सामन्यात नेदरलँड्सने कॅनडावर ११७ धावांनी मोठा विजय मिळवला. त्यानंतर ३० जून रोजी झालेल्या दुसऱ्या सामन्यात नेदरलँड्सने ९१ धावांनी विजय मिळवून मालिकेत २-० अशी विजयी आघाडी घेतली. ४ जुलै रोजी खेळवल्या गेलेल्या तिसऱ्या आणि अंतिम सामन्यात नेदरलँड्सने कॅनडाचा ४ गडी राखून पराभव करत मालिकेत ३-० असा व्हाईटवॉश दिला. ==संघ== {| |- valign="top" || {| class="wikitable" ! {{cr|CAN}} एक-दिवसीय संघ<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://content.cricinfo.com/canada/content/squad/३००३३८.html | title=Canada One-Day Squad | प्रकाशक=Cricinfo | दिनांक=[[२००७-०७-०२]] | ॲक्सेसदिनांक=२००७-०७-२०}}</ref> |- | [[आशिष बगई]] (संघनायक/यष्टीरक्षक) |- | [[जॉफ बार्नेट]] |- | [[ट्रेव्हिन बस्तियाम्पिलै]] |- | [[सुनील धनीराम]] |- | [[अशिफ मुल्ला]] |- | [[मोहसीन मुल्ला]] |- | [[हेन्री ओसिंडे]] |- | [[आशिष पटेल]] |- | [[कैसर अली]] |- | [[केव्हिन संधेर]] |- | [[शहझाद खान]] |- | [[ड्युरॅंड सोरेन]] |- | [[स्टीवन वेल्श]] |} || {| class="wikitable" ! {{cr|CAN}} [[First-class cricket|FC]] squad <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://content.cricinfo.com/canada/content/squad/२९८३०७.html | title=Canada Squad | प्रकाशक=Cricinfo | दिनांक=[[२००७-०६-१६]] | ॲक्सेसदिनांक=२००७-०७-२०}}</ref> |- | [[आशिष बगई]] (संघनायक) |- | [[जॉफ बार्नेट]] |- | [[ट्रेव्हिन बस्तियाम्पिलै]] |- | [[उमर भट्टी]] |- | [[सुनील धनीराम]] |- | [[अशिफ मुल्ला]] ([[यष्टीरक्षक]]) |- | [[हेन्री ओसिंडे]] |- | [[आशिष पटेल]] |- | [[कैसर अली]] |- | [[अब्दूल समद]] |- | [[केव्हिन संधेर]] |- | [[शहझाद अफझल]] |- | [[शहझाद खान]]<ref name="SquadError">संघाच्या अधिकृत यादीत नाव नसले तरीही एक सामन्याच्या धावफलकात याचे नाव आहे.</ref> |- | [[स्टीवन वेल्श]] |} || {| class="wikitable" ! {{cr|NED}} squad <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://content.cricinfo.com/canada/content/squad/२९८३०६.html | title=Canada v Netherlands २००७ - Netherlands Squad | प्रकाशक=Cricinfo | दिनांक=[[२००७-०७-०२]] | ॲक्सेसदिनांक=२००७-०७-२०}}</ref> |- | [[जेरोन स्मिट्स]] (संघनायक/यष्टीरक्षक) |- | [[आदिल राजा]] |- | [[पीटर बोरेन]] |- | [[मुदस्सर बुखारी]] |- | [[अट्से बूरमन]] |- | [[टॉम डि ग्रूथ]] |- | [[मार्क जोंकमन]] |- | [[अलेक्सेइ केर्वेझी]] |- | [[मोहम्मद कशिफ]] |- | [[मंगेश पंचाल]] <ref name="SquadError" /> |- | [[डॅरोन रीकर्स]] |- | [[एडगर शिफर्ली]] |- | [[बिली स्टेलींग|बिली स्टेलिंग]] |- | [[एरिक श्वार्झिन्स्की]] |} |- |} नेदरलँड्सने एकदिवसीय व प्रथम दर्जाच्या सामन्यांत तोच संघ कायम ठेवला. ==आंतरखंडीय चषक सामने== {{Main|२००७-०८ ICC Intercontinental Cup}} {{माहितीचौकट कसोटी सामने | दिनांक = [[जून २८]] - [[जुलै १]] | संघ१ = {{cr-rt|NED}} | संघ२ = {{cr|CAN}} | धावसंख्या१ = २९७ (७८.३ षटके) | धावा१ = [[ॲलेक्सी कर्वेझी]] ९८ (१४२)<br>[[मुदस्सर बुखारी]] ६६* (७१) | बळी१ = [[हेन्री ओसिंडे]] १७-६-४७-४<br>[[उमर भट्टी]] २३-६-६४-३ | धावसंख्या२ = ३३७/९ (डाव घोषित) (९३.४ षटके) | धावा२ = [[सुनील धनीराम]] ७३ (८७)<br>[[हेन्री ओसिंडे]] ६०* (७९)<br>[[केव्हिन संधेर]] ५७ (१४२)<br>[[शहझाद खान]] ५५ (११४) | बळी२ = [[मुदस्सर बुखारी]] २६-४-९८-१ | धावसंख्या३ = ३१० (९३.२ षटके) | धावा३ = [[पीटर बोर्रेन]] १०५ (१७६) | बळी३ = [[हेन्री ओसिंडे]] २८-१०-६८-३<br>[[केव्हिन संधेर]] २३.२-७-७८-३ | धावसंख्या४ = २२५ (७० षटके) | धावा४ = [[कैसर अली]] ५३ (१०३) | बळी४ = [[मंगेश पंचाल]] ११-०-५०-४ | निकाल = {{cr|NED}} ४५ धावांनी विजयी | स्थळ = [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[टोरॉंटो]] | पंच = [[रॉजर डिल]] आणि [[डॅरेल हेर]] | सामनावीर = [[पीटर बोर्रेन]] | report = [http://content.cricinfo.com/canada/engine/match/२९२२९३.html (धावफलक)] | पाऊस = }} [[Shahzad Khan]], [[Mudassar Bukhari]], [[Atse Buurman]] and [[Mangesh Panchal]] made their First-class debuts in this match. [[Peter Borren]] and [[Alexei Kervezee]] recorded career best First-class high scores.<ref name="Borren">{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://cricketarchive.com/Archive/Players/४४/४४३७५/४४३७५.html | title=Peter Borren player profile | प्रकाशक=CricketArchive | ॲक्सेसदिनांक=२००७-०७-२० }}{{मृत दुवा|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://cricketarchive.com/Archive/Players/८६/८६९६४/८६९६४.html | title=Alexei Kervezee player profile | प्रकाशक=CricketArchive | ॲक्सेसदिनांक=२००७-०७-२० }}{{मृत दुवा|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==एकदिवसीय मालिका== ===१ला एकदिवसीय सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | दिनांक = [[जुलै ३]] | संघ१ = {{cr-rt|NED}} | धावसंख्या१ = २८९/७ (५० षटके) | धावसंख्या२ = १७२ (४३ षटके) | संघ२ = {{cr|CAN}} | धावा१ = [[पीटर बोरेन]] ९६ (६९)<br>[[एरिक श्वार्झिन्स्की]] ५१ (६१) | बळी१ = [[सुनील धनीराम]] २/३९ (१० षटके) | धावा२ = [[सुनील धनीराम]] ५५ (५५) | बळी२ = [[एडगर शिफेर्ली]] ८-०-१८-३<br>[[मुदस्सर बुखारी]] ८-१-२४-३ | निकाल = {{cr|NED}} ११७ धावानंनी विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/canada/engine/match/२९६५६६.html (धावफलक)] | स्थळ = [[टोरॉंटो क्रिकेट, स्केटिंग ॲंड कर्लिंग क्लब]], [[टोरॉंटो]] | पंच = [[रॉजर डिल]] आणि [[डॅरेल हेर]] | सामनावीर = [[पीटर बोरेन]] | पाऊस = }} ===२रा एकदिवसीय सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | दिनांक = [[जुलै ४]] | संघ१ = {{cr-rt|CAN}} | धावसंख्या१ = | धावसंख्या२ = | संघ२ = {{cr|NED}} | धावा१ = | बळी१ = | धावा२ = | बळी२ = | निकाल = No निकाल | report = [http://content.cricinfo.com/canada/engine/match/२९६५६९.html (धावफलक)] | स्थळ = [[Toronto Cricket, Skating and Curling Club]], [[Toronto]] | पंच = [[Roger Dill]] and [[Darrell Hair]] | सामनावीर = | पाऊस = Match abandoned without a ball bowled due to पाऊस. }} == विक्रम == * मालिकेतील पहिल्या सामन्यात नेदरलँड्सने प्रथम फलंदाजी करताना ५० षटकांत ४ बाद २८९ धावा केल्या, जो त्यावेळचा त्यांचा एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधील सर्वोच्च सांघिक स्कोअर ठरला. * नेदरलँड्सच्या रायन टेन डोशेटने पहिल्या सामन्यात नाबाद ११४ धावांची खेळी केली, जे त्याचे एकदिवसीय कारकिर्दीतील पहिले शतक ठरले. संपूर्ण मालिकेत त्याने उत्कृष्ट कामगिरी करत एकूण २५९ धावा फटकावल्या आणि त्याला 'मालिकावीर' (प्लेअर ऑफ द सिरीज) म्हणून गौरवण्यात आले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *[http://cricketarchive.com/Archive/Seasons/CAN/2007_CAN_Netherlands_in_Canada_2007.html CricketArchive - Tour homepage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001200654/http://cricketarchive.com/Archive/Seasons/CAN/2007_CAN_Netherlands_in_Canada_2007.html |date=2007-10-01 }} *[http://uk.cricinfo.com/db/ARCHIVE/2007/NL_IN_CAN/ Cricinfo - Tour homepage]{{मृत दुवा|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २००७‎-०८]] [[वर्ग:नेदरलँड्समधील क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २००७ मधील क्रिकेट]] bw7z7gcn2vqiemtafrbqu65nzppqsfu 0 36739 2691144 2356639 2026-06-24T13:14:42Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691144 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट राष्ट्रपती | सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय = | नाव = प्रतिभा पाटील | सन्मानवाचक प्रत्यय = | चित्र =The President of India, Smt. Pratibha Patil.jpg | चित्र आकारमान = 200px | लघुचित्र = | चित्र शीर्षक = | क्रम=[[भारताचे राष्ट्रपती|भारताच्या १२व्या राष्ट्रपती]] | कार्यकाळ_आरंभ=[[जुलै २५]], [[२००७]] | कार्यकाळ_समाप्ती=[[जुलै २४]], [[२०१२]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | url=http://presidentofindia.nic.in/ph/former.html | title=भारत के पूर्व राष्ट्रपति | accessdate=२६ नोव्हेंबर २०१३ | language=हिंदी}}</ref> |पंतप्रधान = [[मनमोहन सिंग]] | उपराष्ट्रपती=[[मोहम्मद हमीद अन्सारी|हमीद अन्सारी]] | मागील=[[ए.पी.जे. अब्दुल कलाम|डॉ. अब्दुल कलाम]] | पुढील=[[प्रणव मुखर्जी]] |पद2 = [[:वर्ग:राजस्थानचे राज्यपाल|राजस्थानच्या राज्यपाल]] |कार्यकाळ_आरंभ2 = ८ नोव्हेंबर २००४ |कार्यकाळ_समाप्ती2 = २३ जुलै २००७ | मागील2 = [[मदनलाल खुराना]] |पुढील2 = [[ए.आर. किडवाई]] | जन्मदिनांक={{जन्म दिनांक आणि वय|1934|12|19}} | जन्मस्थान=नाडगाव, तालुका-[[मुक्ताईनगर]] (तेव्हाचे-एदलाबाद). जि.[[जळगाव]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्युदिनांक= | मृत्युस्थान= | पक्ष= [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | पती= [[देवीसिंह रणसिंह शेखावत]] | व्यवसाय= | धर्म= हिंदू राजपूत |}} '''प्रतिभा देवीसिंह पाटील''' ([[डिसेंबर १९]], [[इ.स. १९३४]] - हयात) या भारताच्या १२ व्या राष्ट्रपती होत्या. त्यांनी [[इ.स. २००७]] ते [[इ.स. २०१२]] मध्ये राष्ट्रपतीपदाची जबाबदारी सांभाळली होती. भारताच्या राष्ट्रपतीपदावर नेमल्या गेलेल्या त्या पहिल्या महिला होत्या. प्रतिभा पाटील यांनी आपल्या जीवनाची सुरुवात समाजकार्याने केली व नंतर [[गांधीवाद]]ी विचारामुळे सक्रीय राजकारणात सहभागी झाल्या. राष्ट्रपती होण्यापूर्वी त्या [[राजस्थान]]च्या १६व्या राज्यपाल व प्रथम महिला राजस्थान राज्यपाल होत्या. तत्पूर्वी त्या [[राज्यसभा|राज्यसभेच्या]] उपसभापती व [[इ.स. १९६२]] ते [[इ.स. १९८५]] दरम्यान [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] विधानसभेत [[आमदार]] व विविध खाताच्या मंत्री होत्या. ==राजकीय जीवन== * १९६७ पासून ते १९८५ पर्यंत प्रतिभा पाटील मुक्ताईनगर तालुक्याच्या आमदार राहून त्यांनी [[मुक्ताईनगर]] (तेव्हाचे एदलाबाद)चे प्रतिनिधित्व महाराष्ट्र विधानसभेत केले. नंतर पाटील या अमरावतीतून भारतीय लोकसभेत खासदार राहिल्या. प्रतिभा पाटील राजस्थानच्या गव्हर्नर सुद्धा राहिल्या २००७ मध्ये त्यांची भारताच्या राष्ट्रपदी निवड झाली. त्या भारताच्या इतिहासातील प्रथम महिला राष्ट्रपती बनल्या. * [[इ.स. १९६२]] साली त्या [[जळगाव विधानसभा मतदार संघ|जळगाव विधानसभा मतदार संघातून]] निवडून आल्या. त्यांची एस.टी. महामंडळाच्या अध्यक्षा म्हणून नियुक्ती झाली. ७ जुलै १९६५ला त्यांनी लग्न करून अमरावतीच्या शेखावतांच्या घरात प्रवेश केला व पहिल्यांदाच मंत्री झाल्या. त्यानंतर पुढे सतत वीस वर्षे त्या निरनिराळ्या खात्यांच्या मंत्री होत्या. आरोग्य, पर्यटन, संसदीय कामकाज, गृहनिर्माण, समाजकल्याण व सांस्कृतिक, सार्वजनिक आरोग्य व समाजकल्याण, दारुबंदी व पुनर्वसन, शिक्षणमंत्री, विधान सभेवर फेरनिवड, विधान मंडळ नेतेपदी निवड वगैरे. १९७९ ते ८० या काळात विधानसभेत विरोधी पक्षनेत्या म्हणूनही त्यांनी काम पाहिले. [[इ.स. १९८५]] साली त्या राज्यसभेवर निवडून गेल्या व राज्यसभेच्या उपाध्यक्षा झाल्या. तो त्यांचा कार्यकाल संपल्यावर अमरावतीहून १९९१ साली प्रथमच त्या [[लोकसभा सदस्य]] म्हणून निवडून गेल्या. १९८९मध्ये त्या मध्यप्रदेश काँग्रेसच्या अध्यक्षाही होत्या. १९७८ला मुक्ताईनगर (तेव्हाचे एदलाबाद) मतदार संघातून त्या काँग्रेस पक्षाच्या उमेदवार म्हणून निवडून आल्या. [[नैरोबी]]त आंतरराष्ट्रीय समाजकल्याण परिषदेस भारत सरकारच्या प्रतिनिधी म्हणून त्या गेल्या होत्या. प्रिटोरिया येथील महिला परिषद, म्युनिक येथील महिलांची जागतिक परिषद, तसेच १९८५ मध्ये दक्षिण अमेरिकेत [[बोलेव्हिया]] येथे झालेली परिषद, अशा सर्व ठिकाणी त्यांनी देशाचे प्रतिनिधित्व केले. त्यांनी महिला आर्थिक विकास महामंडळ स्थापून स्त्रियांना चरितार्थाच्या संधी उपलब्ध करून दिल्या. पाळणाघर मदत योजना स्थापन केली. महिला बँकांची स्थापना केली. [[आदिवासी विकास योजना]],[[वसंतराव नाईक महामंडळ]], [[अण्णाभाऊ साठे महामंडळ]] आणि [[ज्योतिबा फुले महामंडळ]] इ. महामंडळांची स्थापना केली. [[जळगाव]] येथे एक सुसज्ज रुग्णालय उपलब्ध करून दिले. अंधांसाठी संस्था काढून कार्य उभे केले. जळगाव येथे इंजिनियरिंग कॉलेज काढले.{{संदर्भ हवा}} == व्यक्तिगत परिचय == प्रतिभा पाटील (शेखावत) यांचा जन्म १९ डिसेंबर १९३४ रोजी खानदेशातील [[जळगाव]] जिल्ह्यात झाला. त्यांनी [[एम.जे. कॉलेज]], [[जळगाव]] येथून एम.ए.ची पदवी घेतल्यानंतर [[शासकीय विधी महाविद्यालय, चर्चगेट, मुंबई|मुंबईतील लाॅ काॅलेजातून]] येथून एल.एल.बी.ची परीक्षा देऊन त्या [[वकील]] झाल्या.<ref>[http://parliamentofindia.nic.in/ls/lok10/mp532.htm Biographical Sketch Member of Parliament X Lok Sabha]</ref>. == राजकीय जीवनातील महत्त्वाचे टप्पे == * १९६२ पासून महाराष्ट्राच्या आमदार * १९६७ ते ७२ : आरोग्य, पर्यटन, गृहनिर्माण, संसदीय कामकाज या खात्यांच्या राज्यमंत्री * १९७२ ते ७४ : समाजकल्याण मंत्री * १९७४ ते ७५ : आरोग्य आणि समाजकल्याण मंत्री * १९७५ ते ७८ : शिक्षण, सांस्कृतिक, पुनर्वसन मंत्री * १९७९ ते फेबुवारी १९८० : विधानसभेत विरोधी पक्षनेत्या * १९८२ ते ८५ : शहरविकास आणि गृहनिर्माण मंत्री * १९८३ ते ८५ : नागरी पुरवठा आणि समाजकल्याण मंत्री * १९८५ ते ९० : राज्यसभेवर निवड * १९८८ ते ९० : महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीच्या अध्यक्ष * १८ नोव्हेंबर १९८६ ते ५ नोव्हंेबर १९८८ : राज्यसभेच्या उपसभापती * १९९१ : लोकसभेच्या खासदार * ८ नोव्हेंबर २००४ : राजस्थानच्या राज्यपाल == कौटुंबिक पार्श्वभूमी == प्रतिभा पाटील यांचा १९६५ मध्ये डॉ. देवीसिंग शेखावत यांच्याशी [[विवाह]] झाला. त्यांना एक मुलगा आणि एक मुलगी आहे. पाटील एक उत्तम [[टेबलटेनिस]] खेळाडू होत्या. त्यांनी राजकारणात येण्यापूर्वी कायद्याचा अभ्यास केला होता.{{संदर्भ हवा}} == हे सुद्धा पहा == *'''१.प्रतिभा पाटील यांनी लिहिलेली पुस्तके-''' पाटील यांनी एकूण १५ पुस्तके लिहिली आहेत. त्यांत मराठीतील ’भारत जागवा’, हिंदीमधील ’भारत जगाओ’ या पुस्तकांचे प्रत्येकी ६ खंड, ’जब मैं राष्ट्रपति थीं’ (२ खंड) आणि ’स्त्री उत्कर्ष की ओर’ या पुस्तकांचा समावेश आहे. या पुस्तकांमध्ये प्रतिभाताईंनी देश-विदेशांत दिलेली हिंदी-मराठी-इंग्रजीतील भाषणे व अन् व्याख्याने समाविष्ट करण्यात आली आहेत.{{संदर्भ हवा}} * '''२.पु.रा.प्रतिभा पाटील वर लिहीली गेलेली पुस्तके-''' * * २.प्रतिभा पाटील यांच्यावर लिहिलेली पुस्तके- * प्रतिभा पाटील : भारताच्या पहिल्या महिला राष्ट्रपती (प्राची गोंधळेकर) * भारताची प्रतिभा (संपादित आठवणीसंग्रह) (प्रकाशन दिनांक ३०-१२-२०१७) झाले. * भारताच्या पहिल्या महिला राष्ट्रपती : प्रतिभा पाटील (डाॅ. नीला पांढरे) * भारताच्या पहिल्या महिला राष्ट्रपती : प्रतिभा पाटील (पंकजकुमार) * राष्ट्रपती प्रतिभाताई पाटील : वैयक्तिक व राजकीय जीवनप्रवासाचा मागोवा (डाॅ. [[छाया महाजन]]) * ३<big>. प्रतिभा पाटीलचे रेकॉर्ड</big>- प््रतिभा पाटील यांच्या नावावर अनेक विक्रम आहेत. ते ख्खा् खलील प्ररमाने- *भारताच्या इतिहासातील पहिल्या महिला राष्ट्रपती.ी *<big>राजस्थान चां इतिहासातील पहिल्या महिला राज्यपाल</big> * * * ==संदर्भ== {{संदर्भयादी|1}} == बाह्य दुवे == * {{संकेतस्थळ|http://presidentofindia.nic.in/profile.html|अधिकृत चरित्र|इंग्लिश}} * {{संकेतस्थळ|http://parliamentofindia.nic.in/ls/lok10/mp532.htm|भारतीय संसदेच्या संकेतस्थळावरील माहिती|इंग्लिश}} <!-- अंतिम टप्पा : मार्गक्रमण साचे व आंतरविकी दुवे इथे नोंदवा --> {{क्रम |यादी=[[:वर्ग:भारताचे राष्ट्रपती|भारतीय राष्ट्रपती]] |पासून=[[जुलै २५]], [[२००७]] |पर्यंत= |मागील=[[ए.पी.जे. अब्दुल कलाम|अब्दुल कलाम]] |पुढील=[[प्रणव मुखर्जी]] }} {{भारतीय राष्ट्रपती}} {{अमरावती}} {{DEFAULTSORT:पाटील,प्रतिभा देवीसिंह}} [[वर्ग:भारताचे राष्ट्रपती]] [[वर्ग:राज्यसभेचे उपसभापती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:राजस्थानचे राज्यपाल]] [[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:इ.स. १९३४ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीचे अध्यक्ष]] gj7ydrx0p3dpnf1yvrhye7p3tb6xtfh 0 40236 2691192 2647142 2026-06-24T19:20:01Z अभय नातू 206 विभाग 2691192 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट शहर | नाव =लास व्हेगास | स्थानिक = Las Vegas | चित्र =LV Valley montage.jpg | चित्र_वर्णन = | ध्वज =Flag of Las Vegas, Nevada.svg | चिन्ह = | नकाशा१ = नेव्हाडा | नकाशा२ = अमेरिका | देश = अमेरिका | राज्य = [[नेव्हाडा]] | स्थापना = [[इ.स. १९०५]] | महापौर = | क्षेत्रफळ = ३५१.७ | उंची = २,००१ | लोकसंख्या_वर्ष = २०१० | लोकसंख्या = ५,८३,७५८ | महानगर_लोकसंख्या = १९,५१,२६१ | घनता =१,६६० | वेळ = [[यूटीसी]] - ८:०० | वेब = [http://www.lasvegasnevada.gov/ www.lasvegasnevada.gov] |latd = 36 |latm = 10 |lats = 30 |latNS = N |longd = 115 |longm = 08 |longs = 11 |longEW = W }} '''लास व्हेगास''' हे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] देशाच्या [[नेव्हाडा]] राज्यामधील सर्वात मोठे शहर आहे. हे शहर नेव्हाडाच्या दक्षिण भागात [[लॉस एंजेल्स]] शहराच्या ईशान्येला २६५ मैल अंतरावर स्थित आहे. २०१० साली ५.८४ लाख शहरी व १९.५१ लाख महानगरी लोकसंख्या असलेले लास व्हेगास अमेरिकेमधील ३०वे मोठे शहर व महानगर क्षेत्र आहे. येथील असंख्य कॅसिनो, जुगार अड्डे तसेच इतर मनोरंजन सोयींसाठी लास व्हेगास जगभर प्रसिद्ध आहे. लास व्हेगासला ''जगाची विरंगुळा राजधानी'' ह्या टोपणनावाने ओळखले जाते. येथील ४.२ मैल लांबीच्या ''लास व्हेगास बुलेव्हार्ड'' (द स्ट्रिप) ह्या रस्त्यावर जगातील काही सर्वात मोठी हॉटेल्स व कॅसिनो (जुगारखाने) आहेत. == इतिहास == [[File:Southern Paiutes.jpg|thumb|left|upright|दक्षिणी पैयुट लोकांच्या मोआपा जमातीमधील स्त्री आणि मुले त्यांच्या पोशाखात. त्यांच्यातील लहान बाळ पारंपारिक पाळण्यात आहे.]] लास व्हेगसच्या प्रदेशात १०,००० वर्षांपूर्वी स्थानिक रहिवाशांचे पूर्वज राहत असल्याच्या खुणा आहेत. अंदाजे २,००० वर्षांपूर्वी [[प्राचीन पेब्लो लोक|प्राचीन पेब्लो]] आणि [[दक्षिणी पैयुट लोक]] येथ राहण्यास आले.<ref>{{cite book |last=Cordell |first=Linda |date=1994 |title=Ancient Pueblo Peoples |publisher=St. Remy Press and Smithsonian Institution |pages=18–19 |isbn=0-89599-038-5 }}</ref> लास व्हेगस शहराची स्थापना इ.स. १९०५ साली [[रेल्वे]]मार्गावरील एक गाव म्हणून करण्यात आली. इ.स. १९३५ साली येथून ३० मैल अंतरावर [[हूव्हर धरण]] बांधून पूर्ण करण्यात आले व त्यानंतर ह्य शहराचा झपाट्याने विकास झाला. == भूगोल == लास व्हेगास नेव्हाडा राज्याच्या आग्नेय भागातील [[मोहावे वाळवंट]]ाच्या अत्यंत रूक्ष परिसरात वसले असून येथील केवळ ०.०३ टक्के क्षेत्र जलव्याप्त आहे. === हवामान === लास व्हेगासमधील हवामान साधारणपणे उष्ण व रूक्ष आहे. येथील उन्हाळे तीव्र तर हिवाळे सौम्य असतात. येथे [[हिमवर्षा]] क्वचितच होते. {{Weather box |location = मॅककॅरन विमानतळ |single line = Y |Jan record high F = 77 |Feb record high F = 87 |Mar record high F = 92 |Apr record high F = 99 |May record high F = 109 |Jun record high F = 116 |Jul record high F = 117 |Aug record high F = 116 |Sep record high F = 113 |Oct record high F = 103 |Nov record high F = 87 |Dec record high F = 78 |Jan high F = 57.1 |Feb high F = 63.0 |Mar high F = 69.5 |Apr high F = 78.1 |May high F = 87.8 |Jun high F = 98.9 |Jul high F = 104.1 |Aug high F = 101.8 |Sep high F = 93.8 |Oct high F = 80.8 |Nov high F = 66.0 |Dec high F = 57.3 |Jan low F = 36.8 |Feb low F = 41.4 |Mar low F = 47.0 |Apr low F = 53.9 |May low F = 62.9 |Jun low F = 72.3 |Jul low F = 78.2 |Aug low F = 76.7 |Sep low F = 68.8 |Oct low F = 56.5 |Nov low F = 44.0 |Dec low F = 36.6 |Jan record low F = 8 |Feb record low F = 16 |Mar record low F = 19 |Apr record low F = 31 |May record low F = 38 |Jun record low F = 48 |Jul record low F = 56 |Aug record low F = 54 |Sep record low F = 43 |Oct record low F = 26 |Nov record low F = 15 |Dec record low F = 11 |Jan record low C = −13 |Feb record low C = −8.9 |Mar record low C = −7.2 |Apr record low C = −0.6 |Oct record low C = −3.3 |Nov record low C = −9.4 |Dec record low C = −12 |Jan precipitation inch = 0.59 |Feb precipitation inch = 0.69 |Mar precipitation inch = 0.59 |Apr precipitation inch = 0.15 |May precipitation inch = 0.24 |Jun precipitation inch = 0.08 |Jul precipitation inch = 0.44 |Aug precipitation inch = 0.45 |Sep precipitation inch = 0.31 |Oct precipitation inch = 0.24 |Nov precipitation inch = 0.31 |Dec precipitation inch = 0.40 |precipitation colour = green |year precipitation inch = 4.49 |Jan precipitation days = 3.4 |Feb precipitation days = 3.5 |Mar precipitation days = 3.6 |Apr precipitation days = 1.8 |May precipitation days = 1.6 |Jun precipitation days = 0.7 |Jul precipitation days = 2.6 |Aug precipitation days = 3.0 |Sep precipitation days = 1.9 |Oct precipitation days = 1.8 |Nov precipitation days = 1.8 |Dec precipitation days = 2.9 |unit precipitation days = 0.01 in |Jan sun = 244.9 |Feb sun = 248.6 |Mar sun = 313.1 |Apr sun = 345.0 |May sun = 387.5 |Jun sun = 402.0 |Jul sun = 390.6 |Aug sun = 368.9 |Sep sun = 336.0 |Oct sun = 303.8 |Nov sun = 246.0 |Dec sun = 235.6 |source 1 = NOAA<ref name= NOAAstats >{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= http://cdo.ncdc.noaa.gov/climatenormals/clim20/nv/264436.pdf | title= NCDC: U.S. Climate Normals | अ‍ॅक्सेसदिनांक=May 6, 2010 | publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] }}</ref><ref> {{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.wrh.noaa.gov/vef/climate/figure1.php |title=Record Max/Min Temperature |अ‍ॅक्सेसदिनांक=May 5, 2009 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]]}}</ref> |source 2 = HKO (sun only)<ref name= HKO >{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/n_america/us/las_vegas_e.htm | title= Climatological Normals of Las Vegas | अ‍ॅक्सेसदिनांक= May 6, 2010 | publisher= [[Hong Kong Observatory]] | archive-date= 2010-05-13 | archive-url= https://web.archive.org/web/20100513193020/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/n_america/us/las_vegas_e.htm | url-status= dead }}</ref> |date=August 2010 }} == जनसांख्यिकी == {{ऐतिहासिक लोकसंख्या |align=left |1900|25 |1910|800 |1920|2304 |1930|5165 |1940|8422 |1950|24624 |1960|64405 |1970|125787 |1980|164674 |1990|258295 |2000|478434 |2010|583756 }} २०१० च्या जनगणनेनुसार लास व्हेगास शहराची लोकसंख्या ५,८३,७५६ इतकी होती जी २००० सालापेक्षा २२ टक्क्यांनी अधिक आहे. स्थापनेपासून लास व्हेगासची लोकसंख्या सतत वाढतच राहिली आहे. येथील अनुकूल हवामान, पर्यटन उद्योगामुळे उपलब्ध असलेल्या नोकऱ्या इत्यादी कारणांस्तव अमेरिकेमधील इतर भागांमधून येथे स्थलांतर सुरूच आहे. == वस्तीविभागणी == {| class="wikitable sortable collapsible" style="font-size: 90%;" |- ! लास व्हेगसची वस्तीविभागणी !! २०१०<ref name="census"/>!! २०००<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=CF |title=Race and Hispanic or Latino: 2000 |प्रकाशक=युनायटेड स्टेट्स सेन्सस ब्युरो |access-date=2015-11-16 |archive-date=2014-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129082905/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=CF |url-status=dead }}</ref> !! १९९०<ref name="census1"/> !! १९७०<ref name="census1"/> |- | [[गोरे अमेरिकन|गोरे]] || 62.1% || 69.9% || 78.4% || 87.6% |- |&nbsp;—अहिस्पॅनिक गोरे || 47.9% || 58.0% || 72.1% || 83.1%<ref name="fifteen">From 15% sample</ref> |- | [[आफ्रिकन अमेरिकन]] || 11.1% || 10.4% || 11.4% || 11.2% |- | [[हिस्पॅनिक अमेरिकन]] (सगळ्या वंशाचे) || 31.5% || 23.6% || 12.5% || 4.6%<ref name="fifteen"/> |- | [[आशियाई अमेरिकन]] || 6.1% || 4.8% || 3.6% || 0.7% |} == अर्थव्यवस्था == पर्यटन हा लास व्हेगासमधील सर्वात मोठा उद्योग आहे. येथील रूक्ष जमिनी कोणत्याही प्रकारच्या शेतीस अनुकूल नाही. == शहर रचना == {{wide image|Las Vegas Strip panorama.jpg|900px|लास व्हेगास स्ट्रिपचे विस्तृत चित्र}} == वाहतूक == [[मॅककरान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] लास व्हेगस आणि आसपासच्या प्रदेशाला विमानसेवा पुरवतो. == हे सुद्धा पहा == * [[लास व्हेगस, न्यू मेक्सिको]] == चित्रदालन == {{चित्र दालन |title= |width= 200 |align= |File:Bellagio-front.jpg|बेलाजियो |File:Paris Las Vegas 2009.jpg|हॉटेल पॅरिस लास व्हेगासमधील [[आयफेल टॉवर]]ची प्रतिकृती |File:LasVegas-MGMgrand.jpg|एम.जी.एम. ग्रँड |File:Caesars Palace - Across Bellagio Lake.jpg|सीझर्स पॅलेस }} {{clear}} == संदर्भयादी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://www.lasvegasnevada.gov/ अधिकृत संकेतस्थळ] * [http://www.msnbc.msn.com/id/33537189/ns/travel-seasonal इतिहास] *{{wikivoyage|Las Vegas|लास व्हेगास}} {{कॉमन्स|Las Vegas|लास व्हेगास}} {{अमेरिकेमधील मोठी शहरे}} [[वर्ग:नेव्हाडामधील शहरे]] [[वर्ग:क्लार्क काउंटी (नेव्हाडा)]] 8i8nkm01p33l40znmee0e0w1uy04z8f 0 40675 2691201 2686109 2026-06-24T23:38:36Z अभय नातू 206 /* इतिहास */ 2691201 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट कंपनी | नाव = आयसीआयसीआय बँक | लोगो = ICICI Bank Logo.svg | लोगो रुंदी = | लोगो शीर्षक = आयसीआयसीआय बँक | प्रकार = बँक | स्थापना = १९९४ | संस्थापक = [[आयसीआयसीआय]] | मुख्यालय शहर = [[मुंबई]] | मुख्यालय देश = [[भारत]] | मुख्यालय स्थान = आयसीआयसीआय बँक टॉवर्स, बांद्रा-कुर्ला कॉम्लेक्स, [[मुंबई]] | स्थानिक कार्यालय संख्या = | महत्त्वाच्या व्यक्ती = के.व्ही.कामथ(चेरमन), संदीप बक्षी(कार्यकारी संचालक) | सेवांतर्गत प्रदेश = | उद्योगक्षेत्र = | उत्पादने = | सेवा = वित्तीय सेवा | महसूल = $ ३.४ बिलियन | एकूण उत्पन्न = | निव्वळ उत्पन्न = $ १.१३४ बिलियन | कर्मचारी संख्या = ७४,०५६ | पालक कंपनी = [[आयसीआयसीआय]] | विभाग = | पोटकंपनी = | मालक = | ब्रीदवाक्य = खयाल आपका | संकेतस्थळ = http://www.icicibank.com/ | विसर्जन = | तळटिपा = | आंतरराष्ट्रीय = }} '''आयसीआयसीआय बँक''' ({{मुंबई रोखे बाजार|532174}}, {{राष्ट्रीय रोखे बाजार|ICICIBANK}}) पूर्वी ह्याचे नाव '''भारतीय औद्योगिक पत आणि गुंतवणूक महामंडळ''' (इंडस्ट्रीयल क्रेडीट अँड इन्व्हेसमेंट कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया) असे होते. या डेव्हलपमेंट फायनान्स संस्थेच्या संपूर्ण भारतात 5,900 शाखा आणि 16,650 एटीएमचे जाळे आहे आणि 17 देशांमध्ये तिचे अस्तित्त्व आहे.<ref>{{cite web|title=ICICI Bank Q4FY23 results|url=https://www.livemint.com/market/stock-market-news/icici-bank-q4fy23-results-pat-rises-by-30-to-rs-9-122-cr-dividend-of-rs-8-declared-11682147036100.html}}</ref> बँकेच्या युनायटेड किंग्डम आणि कॅनडामध्ये उपकंपन्या आहेत; युनायटेड स्टेट्स, सिंगापूर, बहारीन, हाँगकाँग, कतार, ओमान, दुबई इंटरनॅशनल फायनान्स सेंटर, चीन<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-05-16/news/62239324_1_ceo-chanda-kochhar-shanghai-branch-largest-private-sector-development |title=PM Modi inaugurates ICICI Bank's first Chinese branch in Shanghai |publisher=Economic Times }}{{मृत दुवा|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> आणि दक्षिण आफ्रिका;<ref>{{cite news |url=http://zeenews.india.com/business/news/companies/icici-bank-enter-south-africa-opens-branch-in-johannesburg_1847256.html |title=ICICI Bank enter South Africa, opens branch in Johannesburg |publisher=Zee News }}</ref> तसेच संयुक्त अरब अमिराती, बांगलादेश, मलेशिया आणि इंडोनेशियामधील प्रतिनिधी कार्यालयांमध्ये शाखा आहेत. कंपनीच्या UK उपकंपनीने बेल्जियम आणि जर्मनीमध्येही शाखा स्थापन केल्या आहेत.<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/finance/icici-uk-opens-branch-in-frankfurt-news-fixed-income-jegnpydhffj.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022012353/http://www.sify.com/finance/icici-uk-opens-branch-in-frankfurt-news-fixed-income-jegnpydhffj.html |url-status=dead |archive-date=22 October 2012 |title=ICICI UK opens branch in Frankfurt |website=Sify |date=29 February 2008 |access-date=30 July 2011}}</ref> ==इतिहास== इंडस्ट्रियल क्रेडिट अँड इन्व्हेस्टमेंट कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (आयसीआय) ही 5 जानेवारी 1955 रोजी स्थापन झालेली सरकारी संस्था होती आणि सर अर्कोट रामासामी मुदलियार आयसीआयसीआय लिमिटेडचे पहिले अध्यक्ष म्हणून निवडले गेले. भारतीय उद्योगांना प्रकल्प वित्तपुरवठा करण्यासाठी जागतिक बँक, भारताच्या सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील विमा कंपन्यांचा संयुक्त उपक्रम म्हणून त्याची रचना करण्यात आली.<ref>{{cite web|title=NOS on ICICI|url=http://www.nos.org/srsec319/319-20.pdf|publisher=NOS org|access-date=5 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120322123605/http://www.nos.org/srsec319/319-20.pdf|archive-date=22 March 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=about ICICI|url=http://www.lloydstsb.com/current_accounts/india_banking_service_faqs.asp|publisher=lloydstsb|access-date=5 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121223023101/http://www.lloydstsb.com/current_accounts/india_banking_service_faqs.asp|archive-date=23 December 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=इंडस्ट्रियल क्रेडिट अँड इन्व्हेस्टमेंट कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (आयसीआय)|दुवा=https://mcamasterdata.com/company/ICICI-BANK-LIMITED/L65190GJ1994PLC021012|संकेतस्थळ=mcamasterdata.com|access-date=2023-07-27|archive-date=2023-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727162226/https://mcamasterdata.com/company/ICICI-BANK-LIMITED/L65190GJ1994PLC021012|url-status=dead}}</ref> आयसीआयसीआय बँकेची स्थापना आयसीआयसीआयने वडोदरा येथे 1994 मध्ये पूर्ण मालकीची उपकंपनी म्हणून केली होती. बँकेची स्थापना '''इंडस्ट्रियल क्रेडिट अँड इन्व्हेस्टमेंट कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया बँक''' म्हणून करण्यात आली, तिचे नाव बदलून आयसीआयसीआय बँक. ऑक्टोबर 2001 मध्ये, आयसीआयसीआय आणि आयसीआयसीआय बँकेच्या संचालक मंडळाने आयसीआयसीआय आणि त्याच्या दोन संपूर्ण मालकीच्या रिटेल फायनान्स उपकंपन्या, आयसीआयसीआय पर्सनल फायनान्शियल सर्व्हिसेस लिमिटेड आणि आयसीआयसीआय कॅपिटल सर्व्हिसेस लिमिटेडचे आयसीआयसीआय बँकेत विलीनीकरण करण्यास मान्यता दिली.<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/icici-bank-icici-ratify-merger-swap-ratio-at-12/articleshow/1283826715.cms | title=ICICI Bank, ICICI ratify merger, swap ratio at 1:2 | newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया | date=26 October 2001 }}</ref> मूळ आयसीआयसीआय लिमिटेड चे त्याच्या उपकंपनी आयसीआयसीआय बँकेत विलीनीकरणामुळे खाजगीकरण झाले. 1990 च्या दशकात, आयसीआयसीआयने आपला व्यवसाय विकास वित्तीय संस्थेतून बदलून एका वैविध्यपूर्ण वित्तीय सेवा गटाला केवळ प्रकल्प वित्तपुरवठा केला, थेट आणि अनेक उपकंपन्यांद्वारे आणि आयसीआयसीआय बँक सारख्या सहयोगी संस्थांद्वारे विविध प्रकारच्या उत्पादने आणि सेवा ऑफर केल्या. आयसीआयसीआय बँकेने 1998 मध्ये इंटरनेट बँकिंग ऑपरेशन सुरू केले.<ref>{{cite web |date=Spring 2007 |title=The CEO as CIO: An interview with K. V. Kamath of ICICI |url=https://www.yumpu.com/en/document/view/13773971/the-ceo-as-cio-an-interview-with-kv-mckinsey-company |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927094058/http://www.mckinsey.com/clientservice/bto/pointofview/pdf/MoIT11_ICICInterview_F.pdf |archive-date=27 September 2011 |access-date=29 July 2011 |website=McKinsey & Company}}</ref> 1998 मध्ये भारतातील शेअर्सच्या सार्वजनिक ऑफरद्वारे आयसीआयसीआय बँकेतील आयसीआयसीआय चे शेअरहोल्डिंग 46% पर्यंत कमी करण्यात आले, त्यानंतर 2000 मध्ये एनवायएसई वर अमेरिकन डिपॉझिटरी रिसीट्सच्या स्वरूपात इक्विटी ऑफर करण्यात आली.<ref>{{cite web| title=ICICI Bank History |url=https://economictimes.indiatimes.com/icici-bank-ltd/infocompanyhistory/companyid-9194.cms |publisher=Times Internet}}</ref> आयसीआयसीआय बँकेने 2001 मध्ये बँक ऑफ मदुरा लिमिटेड हे सर्व-स्टॉक डीलमध्ये विकत घेतले आणि 2001-02 दरम्यान संस्थात्मक गुंतवणूकदारांना अतिरिक्त स्टेक विकले.<ref>{{cite news|title=Bank of Madura, ICICI Bank merger – a synergy for better service | url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-miscellaneous/tp-others/bank-of-madura-icici-bank-merger-a-synergy-for-better-service/article28063055.ece |work=द हिंदू | date=December 28, 2000 | url-access=subscription}}</ref> 1999 मध्ये, एनवायएसई वर सूचीबद्ध होणारी आयसीआयसीआय ही पहिली भारतीय कंपनी आणि बिगर जपान आशियातील पहिली बँक किंवा वित्तीय संस्था बनली.<ref>{{cite web|title=ICICI Bank _NYSE|url=http://www.mondovisione.com/media-and-resources/news/icici-bank-joins-icic-as-indian-companies-listed-on-the-nyse/|publisher=Mondovisione|access-date=2023-07-27|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125030542/https://mondovisione.com/members-area/login/?RedirectTo=%2Fmedia-and-resources%2Fnews%2Ficici-bank-joins-icic-as-indian-companies-listed-on-the-nyse%2F|url-status=dead}}</ref> == व्यवस्थापकीय संचालक == [[आयसीआयसीआय बँक|आयसीआयसीआय बँकेच्या]] स्थापनेपासून (१९९४) आतापर्यंतच्या व्यवस्थापकीय संचालकांची आणि मुख्य कार्यकारी अधिकार्यांची यादी खालीलप्रमाणे आहे. {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" ! अनुक्रमांक !! छायाचित्र !! नाव !! कार्यकाळाची सुरुवात !! कार्यकाळाची समाप्ती !! विशेष नोंदी/संदर्भ |- | १ | | [[के.व्ही. कामत]] | १ मे १९९६ | ३० एप्रिल २००९ | त्यांनी बँकेच्या सुरुवातीच्या विस्तारात महत्त्वाची भूमिका बजावली. नंतर ते बँकेचे बिगर-कार्यकारी अध्यक्ष बनले.<ref>{{cite web |title=K.V. Kamath: Profile |url=https://www.icicibank.com/about-us/board-of-directors |website=ICICI Bank}}</ref> |- | २ | [[File:Chanda Kochhar World Economic Forum 2013.jpg|100px]] | [[चंदा कोचर]] | १ मे २००९ | ४ ऑक्टोबर २०१८ | बँकेचे नेतृत्व करणाऱ्या त्या पहिल्या महिला व्यवस्थापकीय संचालक होत्या. [[व्हिडिओकॉन कर्ज वाद|व्हिडिओकॉन कर्ज वादामुळे]] त्यांनी २०१८ मध्ये राजीनामा दिला.<ref>{{cite web |title=Chanda Kochhar resigns as ICICI Bank CEO; Sandeep Bakhshi to take over |url=https://www.thehindu.com/business/chanda-kochhar-resigns-as-icici-bank-ceo-sandeep-bakhshi-to-take-over/article25121404.ece |website=The Hindu |date=४ ऑक्टोबर २०१८}}</ref> |- | ३ | [[File:Sandeep Bakhshi.jpg|100px]] | [[संदीप बख्शी]] | १५ ऑक्टोबर २०१८ | ''पदस्थ'' | ऑक्टोबर २०१८ मध्ये त्यांची पाच वर्षांसाठी नियुक्ती झाली. त्यानंतर [[भारतीय रिझर्व बँक|रिझर्व्ह बँकेने]] त्यांच्या कार्यकाळाला ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत मुदतवाढ दिली आहे.<ref>{{cite web |title=RBI approves re-appointment of Sandeep Bakhshi as ICICI Bank MD & CEO |url=https://www.business-standard.com/finance/banking/rbi-approves-re-appointment-of-sandeep-bakhshi-as-icici-bank-md-ceo-123091100913_1.html |website=Business Standard |date=११ सप्टेंबर २०२३}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} [[वर्ग:भारतातील वित्तसंस्था]] [[वर्ग:न्यू यॉर्क रोखे बाजारातील नोंदणीकृत कंपन्या]] [[वर्ग:निफ्टी ५० घटक]] [[वर्ग:इ.स. १९९४ मधील निर्मिती]] nuy02stsacs3woqadybcsciid4u034p 2691202 2691201 2026-06-24T23:38:37Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — योग्य रकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य रकार|अधिक माहिती]]) 2691202 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट कंपनी | नाव = आयसीआयसीआय बँक | लोगो = ICICI Bank Logo.svg | लोगो रुंदी = | लोगो शीर्षक = आयसीआयसीआय बँक | प्रकार = बँक | स्थापना = १९९४ | संस्थापक = [[आयसीआयसीआय]] | मुख्यालय शहर = [[मुंबई]] | मुख्यालय देश = [[भारत]] | मुख्यालय स्थान = आयसीआयसीआय बँक टॉवर्स, बांद्रा-कुर्ला कॉम्लेक्स, [[मुंबई]] | स्थानिक कार्यालय संख्या = | महत्त्वाच्या व्यक्ती = के.व्ही.कामथ(चेरमन), संदीप बक्षी(कार्यकारी संचालक) | सेवांतर्गत प्रदेश = | उद्योगक्षेत्र = | उत्पादने = | सेवा = वित्तीय सेवा | महसूल = $ ३.४ बिलियन | एकूण उत्पन्न = | निव्वळ उत्पन्न = $ १.१३४ बिलियन | कर्मचारी संख्या = ७४,०५६ | पालक कंपनी = [[आयसीआयसीआय]] | विभाग = | पोटकंपनी = | मालक = | ब्रीदवाक्य = खयाल आपका | संकेतस्थळ = http://www.icicibank.com/ | विसर्जन = | तळटिपा = | आंतरराष्ट्रीय = }} '''आयसीआयसीआय बँक''' ({{मुंबई रोखे बाजार|532174}}, {{राष्ट्रीय रोखे बाजार|ICICIBANK}}) पूर्वी ह्याचे नाव '''भारतीय औद्योगिक पत आणि गुंतवणूक महामंडळ''' (इंडस्ट्रीयल क्रेडीट अँड इन्व्हेसमेंट कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया) असे होते. या डेव्हलपमेंट फायनान्स संस्थेच्या संपूर्ण भारतात 5,900 शाखा आणि 16,650 एटीएमचे जाळे आहे आणि 17 देशांमध्ये तिचे अस्तित्त्व आहे.<ref>{{cite web|title=ICICI Bank Q4FY23 results|url=https://www.livemint.com/market/stock-market-news/icici-bank-q4fy23-results-pat-rises-by-30-to-rs-9-122-cr-dividend-of-rs-8-declared-11682147036100.html}}</ref> बँकेच्या युनायटेड किंग्डम आणि कॅनडामध्ये उपकंपन्या आहेत; युनायटेड स्टेट्स, सिंगापूर, बहारीन, हाँगकाँग, कतार, ओमान, दुबई इंटरनॅशनल फायनान्स सेंटर, चीन<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-05-16/news/62239324_1_ceo-chanda-kochhar-shanghai-branch-largest-private-sector-development |title=PM Modi inaugurates ICICI Bank's first Chinese branch in Shanghai |publisher=Economic Times }}{{मृत दुवा|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> आणि दक्षिण आफ्रिका;<ref>{{cite news |url=http://zeenews.india.com/business/news/companies/icici-bank-enter-south-africa-opens-branch-in-johannesburg_1847256.html |title=ICICI Bank enter South Africa, opens branch in Johannesburg |publisher=Zee News }}</ref> तसेच संयुक्त अरब अमिराती, बांगलादेश, मलेशिया आणि इंडोनेशियामधील प्रतिनिधी कार्यालयांमध्ये शाखा आहेत. कंपनीच्या UK उपकंपनीने बेल्जियम आणि जर्मनीमध्येही शाखा स्थापन केल्या आहेत.<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/finance/icici-uk-opens-branch-in-frankfurt-news-fixed-income-jegnpydhffj.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022012353/http://www.sify.com/finance/icici-uk-opens-branch-in-frankfurt-news-fixed-income-jegnpydhffj.html |url-status=dead |archive-date=22 October 2012 |title=ICICI UK opens branch in Frankfurt |website=Sify |date=29 February 2008 |access-date=30 July 2011}}</ref> ==इतिहास== इंडस्ट्रियल क्रेडिट अँड इन्व्हेस्टमेंट कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (आयसीआय) ही 5 जानेवारी 1955 रोजी स्थापन झालेली सरकारी संस्था होती आणि सर अर्कोट रामासामी मुदलियार आयसीआयसीआय लिमिटेडचे पहिले अध्यक्ष म्हणून निवडले गेले. भारतीय उद्योगांना प्रकल्प वित्तपुरवठा करण्यासाठी जागतिक बँक, भारताच्या सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील विमा कंपन्यांचा संयुक्त उपक्रम म्हणून त्याची रचना करण्यात आली.<ref>{{cite web|title=NOS on ICICI|url=http://www.nos.org/srsec319/319-20.pdf|publisher=NOS org|access-date=5 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120322123605/http://www.nos.org/srsec319/319-20.pdf|archive-date=22 March 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=about ICICI|url=http://www.lloydstsb.com/current_accounts/india_banking_service_faqs.asp|publisher=lloydstsb|access-date=5 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121223023101/http://www.lloydstsb.com/current_accounts/india_banking_service_faqs.asp|archive-date=23 December 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=इंडस्ट्रियल क्रेडिट अँड इन्व्हेस्टमेंट कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (आयसीआय)|दुवा=https://mcamasterdata.com/company/ICICI-BANK-LIMITED/L65190GJ1994PLC021012|संकेतस्थळ=mcamasterdata.com|access-date=2023-07-27|archive-date=2023-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727162226/https://mcamasterdata.com/company/ICICI-BANK-LIMITED/L65190GJ1994PLC021012|url-status=dead}}</ref> आयसीआयसीआय बँकेची स्थापना आयसीआयसीआयने वडोदरा येथे 1994 मध्ये पूर्ण मालकीची उपकंपनी म्हणून केली होती. बँकेची स्थापना '''इंडस्ट्रियल क्रेडिट अँड इन्व्हेस्टमेंट कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया बँक''' म्हणून करण्यात आली, तिचे नाव बदलून आयसीआयसीआय बँक. ऑक्टोबर 2001 मध्ये, आयसीआयसीआय आणि आयसीआयसीआय बँकेच्या संचालक मंडळाने आयसीआयसीआय आणि त्याच्या दोन संपूर्ण मालकीच्या रिटेल फायनान्स उपकंपन्या, आयसीआयसीआय पर्सनल फायनान्शियल सर्व्हिसेस लिमिटेड आणि आयसीआयसीआय कॅपिटल सर्व्हिसेस लिमिटेडचे आयसीआयसीआय बँकेत विलीनीकरण करण्यास मान्यता दिली.<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/icici-bank-icici-ratify-merger-swap-ratio-at-12/articleshow/1283826715.cms | title=ICICI Bank, ICICI ratify merger, swap ratio at 1:2 | newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया | date=26 October 2001 }}</ref> मूळ आयसीआयसीआय लिमिटेड चे त्याच्या उपकंपनी आयसीआयसीआय बँकेत विलीनीकरणामुळे खाजगीकरण झाले. 1990 च्या दशकात, आयसीआयसीआयने आपला व्यवसाय विकास वित्तीय संस्थेतून बदलून एका वैविध्यपूर्ण वित्तीय सेवा गटाला केवळ प्रकल्प वित्तपुरवठा केला, थेट आणि अनेक उपकंपन्यांद्वारे आणि आयसीआयसीआय बँक सारख्या सहयोगी संस्थांद्वारे विविध प्रकारच्या उत्पादने आणि सेवा ऑफर केल्या. आयसीआयसीआय बँकेने 1998 मध्ये इंटरनेट बँकिंग ऑपरेशन सुरू केले.<ref>{{cite web |date=Spring 2007 |title=The CEO as CIO: An interview with K. V. Kamath of ICICI |url=https://www.yumpu.com/en/document/view/13773971/the-ceo-as-cio-an-interview-with-kv-mckinsey-company |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927094058/http://www.mckinsey.com/clientservice/bto/pointofview/pdf/MoIT11_ICICInterview_F.pdf |archive-date=27 September 2011 |access-date=29 July 2011 |website=McKinsey & Company}}</ref> 1998 मध्ये भारतातील शेअर्सच्या सार्वजनिक ऑफरद्वारे आयसीआयसीआय बँकेतील आयसीआयसीआय चे शेअरहोल्डिंग 46% पर्यंत कमी करण्यात आले, त्यानंतर 2000 मध्ये एनवायएसई वर अमेरिकन डिपॉझिटरी रिसीट्सच्या स्वरूपात इक्विटी ऑफर करण्यात आली.<ref>{{cite web| title=ICICI Bank History |url=https://economictimes.indiatimes.com/icici-bank-ltd/infocompanyhistory/companyid-9194.cms |publisher=Times Internet}}</ref> आयसीआयसीआय बँकेने 2001 मध्ये बँक ऑफ मदुरा लिमिटेड हे सर्व-स्टॉक डीलमध्ये विकत घेतले आणि 2001-02 दरम्यान संस्थात्मक गुंतवणूकदारांना अतिरिक्त स्टेक विकले.<ref>{{cite news|title=Bank of Madura, ICICI Bank merger – a synergy for better service | url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-miscellaneous/tp-others/bank-of-madura-icici-bank-merger-a-synergy-for-better-service/article28063055.ece |work=द हिंदू | date=December 28, 2000 | url-access=subscription}}</ref> 1999 मध्ये, एनवायएसई वर सूचीबद्ध होणारी आयसीआयसीआय ही पहिली भारतीय कंपनी आणि बिगर जपान आशियातील पहिली बँक किंवा वित्तीय संस्था बनली.<ref>{{cite web|title=ICICI Bank _NYSE|url=http://www.mondovisione.com/media-and-resources/news/icici-bank-joins-icic-as-indian-companies-listed-on-the-nyse/|publisher=Mondovisione|access-date=2023-07-27|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125030542/https://mondovisione.com/members-area/login/?RedirectTo=%2Fmedia-and-resources%2Fnews%2Ficici-bank-joins-icic-as-indian-companies-listed-on-the-nyse%2F|url-status=dead}}</ref> == व्यवस्थापकीय संचालक == [[आयसीआयसीआय बँक|आयसीआयसीआय बँकेच्या]] स्थापनेपासून (१९९४) आतापर्यंतच्या व्यवस्थापकीय संचालकांची आणि मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्यांची यादी खालीलप्रमाणे आहे. {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" ! अनुक्रमांक !! छायाचित्र !! नाव !! कार्यकाळाची सुरुवात !! कार्यकाळाची समाप्ती !! विशेष नोंदी/संदर्भ |- | १ | | [[के.व्ही. कामत]] | १ मे १९९६ | ३० एप्रिल २००९ | त्यांनी बँकेच्या सुरुवातीच्या विस्तारात महत्त्वाची भूमिका बजावली. नंतर ते बँकेचे बिगर-कार्यकारी अध्यक्ष बनले.<ref>{{cite web |title=K.V. Kamath: Profile |url=https://www.icicibank.com/about-us/board-of-directors |website=ICICI Bank}}</ref> |- | २ | [[File:Chanda Kochhar World Economic Forum 2013.jpg|100px]] | [[चंदा कोचर]] | १ मे २००९ | ४ ऑक्टोबर २०१८ | बँकेचे नेतृत्व करणाऱ्या त्या पहिल्या महिला व्यवस्थापकीय संचालक होत्या. [[व्हिडिओकॉन कर्ज वाद|व्हिडिओकॉन कर्ज वादामुळे]] त्यांनी २०१८ मध्ये राजीनामा दिला.<ref>{{cite web |title=Chanda Kochhar resigns as ICICI Bank CEO; Sandeep Bakhshi to take over |url=https://www.thehindu.com/business/chanda-kochhar-resigns-as-icici-bank-ceo-sandeep-bakhshi-to-take-over/article25121404.ece |website=The Hindu |date=४ ऑक्टोबर २०१८}}</ref> |- | ३ | [[File:Sandeep Bakhshi.jpg|100px]] | [[संदीप बख्शी]] | १५ ऑक्टोबर २०१८ | ''पदस्थ'' | ऑक्टोबर २०१८ मध्ये त्यांची पाच वर्षांसाठी नियुक्ती झाली. त्यानंतर [[भारतीय रिझर्व बँक|रिझर्व्ह बँकेने]] त्यांच्या कार्यकाळाला ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत मुदतवाढ दिली आहे.<ref>{{cite web |title=RBI approves re-appointment of Sandeep Bakhshi as ICICI Bank MD & CEO |url=https://www.business-standard.com/finance/banking/rbi-approves-re-appointment-of-sandeep-bakhshi-as-icici-bank-md-ceo-123091100913_1.html |website=Business Standard |date=११ सप्टेंबर २०२३}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} [[वर्ग:भारतातील वित्तसंस्था]] [[वर्ग:न्यू यॉर्क रोखे बाजारातील नोंदणीकृत कंपन्या]] [[वर्ग:निफ्टी ५० घटक]] [[वर्ग:इ.स. १९९४ मधील निर्मिती]] p2hyspx91cxuo3i9wzvbppuzi4f4bot 2691203 2691202 2026-06-24T23:39:50Z अभय नातू 206 /* व्यवस्थापकीय संचालक */ 2691203 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट कंपनी | नाव = आयसीआयसीआय बँक | लोगो = ICICI Bank Logo.svg | लोगो रुंदी = | लोगो शीर्षक = आयसीआयसीआय बँक | प्रकार = बँक | स्थापना = १९९४ | संस्थापक = [[आयसीआयसीआय]] | मुख्यालय शहर = [[मुंबई]] | मुख्यालय देश = [[भारत]] | मुख्यालय स्थान = आयसीआयसीआय बँक टॉवर्स, बांद्रा-कुर्ला कॉम्लेक्स, [[मुंबई]] | स्थानिक कार्यालय संख्या = | महत्त्वाच्या व्यक्ती = के.व्ही.कामथ(चेरमन), संदीप बक्षी(कार्यकारी संचालक) | सेवांतर्गत प्रदेश = | उद्योगक्षेत्र = | उत्पादने = | सेवा = वित्तीय सेवा | महसूल = $ ३.४ बिलियन | एकूण उत्पन्न = | निव्वळ उत्पन्न = $ १.१३४ बिलियन | कर्मचारी संख्या = ७४,०५६ | पालक कंपनी = [[आयसीआयसीआय]] | विभाग = | पोटकंपनी = | मालक = | ब्रीदवाक्य = खयाल आपका | संकेतस्थळ = http://www.icicibank.com/ | विसर्जन = | तळटिपा = | आंतरराष्ट्रीय = }} '''आयसीआयसीआय बँक''' ({{मुंबई रोखे बाजार|532174}}, {{राष्ट्रीय रोखे बाजार|ICICIBANK}}) पूर्वी ह्याचे नाव '''भारतीय औद्योगिक पत आणि गुंतवणूक महामंडळ''' (इंडस्ट्रीयल क्रेडीट अँड इन्व्हेसमेंट कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया) असे होते. या डेव्हलपमेंट फायनान्स संस्थेच्या संपूर्ण भारतात 5,900 शाखा आणि 16,650 एटीएमचे जाळे आहे आणि 17 देशांमध्ये तिचे अस्तित्त्व आहे.<ref>{{cite web|title=ICICI Bank Q4FY23 results|url=https://www.livemint.com/market/stock-market-news/icici-bank-q4fy23-results-pat-rises-by-30-to-rs-9-122-cr-dividend-of-rs-8-declared-11682147036100.html}}</ref> बँकेच्या युनायटेड किंग्डम आणि कॅनडामध्ये उपकंपन्या आहेत; युनायटेड स्टेट्स, सिंगापूर, बहारीन, हाँगकाँग, कतार, ओमान, दुबई इंटरनॅशनल फायनान्स सेंटर, चीन<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-05-16/news/62239324_1_ceo-chanda-kochhar-shanghai-branch-largest-private-sector-development |title=PM Modi inaugurates ICICI Bank's first Chinese branch in Shanghai |publisher=Economic Times }}{{मृत दुवा|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> आणि दक्षिण आफ्रिका;<ref>{{cite news |url=http://zeenews.india.com/business/news/companies/icici-bank-enter-south-africa-opens-branch-in-johannesburg_1847256.html |title=ICICI Bank enter South Africa, opens branch in Johannesburg |publisher=Zee News }}</ref> तसेच संयुक्त अरब अमिराती, बांगलादेश, मलेशिया आणि इंडोनेशियामधील प्रतिनिधी कार्यालयांमध्ये शाखा आहेत. कंपनीच्या UK उपकंपनीने बेल्जियम आणि जर्मनीमध्येही शाखा स्थापन केल्या आहेत.<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/finance/icici-uk-opens-branch-in-frankfurt-news-fixed-income-jegnpydhffj.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022012353/http://www.sify.com/finance/icici-uk-opens-branch-in-frankfurt-news-fixed-income-jegnpydhffj.html |url-status=dead |archive-date=22 October 2012 |title=ICICI UK opens branch in Frankfurt |website=Sify |date=29 February 2008 |access-date=30 July 2011}}</ref> ==इतिहास== इंडस्ट्रियल क्रेडिट अँड इन्व्हेस्टमेंट कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (आयसीआय) ही 5 जानेवारी 1955 रोजी स्थापन झालेली सरकारी संस्था होती आणि सर अर्कोट रामासामी मुदलियार आयसीआयसीआय लिमिटेडचे पहिले अध्यक्ष म्हणून निवडले गेले. भारतीय उद्योगांना प्रकल्प वित्तपुरवठा करण्यासाठी जागतिक बँक, भारताच्या सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील विमा कंपन्यांचा संयुक्त उपक्रम म्हणून त्याची रचना करण्यात आली.<ref>{{cite web|title=NOS on ICICI|url=http://www.nos.org/srsec319/319-20.pdf|publisher=NOS org|access-date=5 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120322123605/http://www.nos.org/srsec319/319-20.pdf|archive-date=22 March 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=about ICICI|url=http://www.lloydstsb.com/current_accounts/india_banking_service_faqs.asp|publisher=lloydstsb|access-date=5 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121223023101/http://www.lloydstsb.com/current_accounts/india_banking_service_faqs.asp|archive-date=23 December 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=इंडस्ट्रियल क्रेडिट अँड इन्व्हेस्टमेंट कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (आयसीआय)|दुवा=https://mcamasterdata.com/company/ICICI-BANK-LIMITED/L65190GJ1994PLC021012|संकेतस्थळ=mcamasterdata.com|access-date=2023-07-27|archive-date=2023-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727162226/https://mcamasterdata.com/company/ICICI-BANK-LIMITED/L65190GJ1994PLC021012|url-status=dead}}</ref> आयसीआयसीआय बँकेची स्थापना आयसीआयसीआयने वडोदरा येथे 1994 मध्ये पूर्ण मालकीची उपकंपनी म्हणून केली होती. बँकेची स्थापना '''इंडस्ट्रियल क्रेडिट अँड इन्व्हेस्टमेंट कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया बँक''' म्हणून करण्यात आली, तिचे नाव बदलून आयसीआयसीआय बँक. ऑक्टोबर 2001 मध्ये, आयसीआयसीआय आणि आयसीआयसीआय बँकेच्या संचालक मंडळाने आयसीआयसीआय आणि त्याच्या दोन संपूर्ण मालकीच्या रिटेल फायनान्स उपकंपन्या, आयसीआयसीआय पर्सनल फायनान्शियल सर्व्हिसेस लिमिटेड आणि आयसीआयसीआय कॅपिटल सर्व्हिसेस लिमिटेडचे आयसीआयसीआय बँकेत विलीनीकरण करण्यास मान्यता दिली.<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/icici-bank-icici-ratify-merger-swap-ratio-at-12/articleshow/1283826715.cms | title=ICICI Bank, ICICI ratify merger, swap ratio at 1:2 | newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया | date=26 October 2001 }}</ref> मूळ आयसीआयसीआय लिमिटेड चे त्याच्या उपकंपनी आयसीआयसीआय बँकेत विलीनीकरणामुळे खाजगीकरण झाले. 1990 च्या दशकात, आयसीआयसीआयने आपला व्यवसाय विकास वित्तीय संस्थेतून बदलून एका वैविध्यपूर्ण वित्तीय सेवा गटाला केवळ प्रकल्प वित्तपुरवठा केला, थेट आणि अनेक उपकंपन्यांद्वारे आणि आयसीआयसीआय बँक सारख्या सहयोगी संस्थांद्वारे विविध प्रकारच्या उत्पादने आणि सेवा ऑफर केल्या. आयसीआयसीआय बँकेने 1998 मध्ये इंटरनेट बँकिंग ऑपरेशन सुरू केले.<ref>{{cite web |date=Spring 2007 |title=The CEO as CIO: An interview with K. V. Kamath of ICICI |url=https://www.yumpu.com/en/document/view/13773971/the-ceo-as-cio-an-interview-with-kv-mckinsey-company |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927094058/http://www.mckinsey.com/clientservice/bto/pointofview/pdf/MoIT11_ICICInterview_F.pdf |archive-date=27 September 2011 |access-date=29 July 2011 |website=McKinsey & Company}}</ref> 1998 मध्ये भारतातील शेअर्सच्या सार्वजनिक ऑफरद्वारे आयसीआयसीआय बँकेतील आयसीआयसीआय चे शेअरहोल्डिंग 46% पर्यंत कमी करण्यात आले, त्यानंतर 2000 मध्ये एनवायएसई वर अमेरिकन डिपॉझिटरी रिसीट्सच्या स्वरूपात इक्विटी ऑफर करण्यात आली.<ref>{{cite web| title=ICICI Bank History |url=https://economictimes.indiatimes.com/icici-bank-ltd/infocompanyhistory/companyid-9194.cms |publisher=Times Internet}}</ref> आयसीआयसीआय बँकेने 2001 मध्ये बँक ऑफ मदुरा लिमिटेड हे सर्व-स्टॉक डीलमध्ये विकत घेतले आणि 2001-02 दरम्यान संस्थात्मक गुंतवणूकदारांना अतिरिक्त स्टेक विकले.<ref>{{cite news|title=Bank of Madura, ICICI Bank merger – a synergy for better service | url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-miscellaneous/tp-others/bank-of-madura-icici-bank-merger-a-synergy-for-better-service/article28063055.ece |work=द हिंदू | date=December 28, 2000 | url-access=subscription}}</ref> 1999 मध्ये, एनवायएसई वर सूचीबद्ध होणारी आयसीआयसीआय ही पहिली भारतीय कंपनी आणि बिगर जपान आशियातील पहिली बँक किंवा वित्तीय संस्था बनली.<ref>{{cite web|title=ICICI Bank _NYSE|url=http://www.mondovisione.com/media-and-resources/news/icici-bank-joins-icic-as-indian-companies-listed-on-the-nyse/|publisher=Mondovisione|access-date=2023-07-27|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125030542/https://mondovisione.com/members-area/login/?RedirectTo=%2Fmedia-and-resources%2Fnews%2Ficici-bank-joins-icic-as-indian-companies-listed-on-the-nyse%2F|url-status=dead}}</ref> == व्यवस्थापकीय संचालक == [[आयसीआयसीआय बँक|आयसीआयसीआय बँकेच्या]] स्थापनेपासून (१९९४) आतापर्यंतच्या व्यवस्थापकीय संचालकांची आणि मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्यांची यादी खालीलप्रमाणे आहे. {| class="wikitable sortable" ! अनुक्रमांक !! नाव !! कार्यकाळाची सुरुवात !! कार्यकाळाची समाप्ती !! विशेष नोंदी/संदर्भ |- | १ | [[के.व्ही. कामत]] | १ मे १९९६ | ३० एप्रिल २००९ | त्यांनी बँकेच्या सुरुवातीच्या विस्तारात महत्त्वाची भूमिका बजावली. नंतर ते बँकेचे बिगर-कार्यकारी अध्यक्ष बनले.<ref>{{cite web |title=K.V. Kamath: Profile |url=https://www.icicibank.com/about-us/board-of-directors |website=ICICI Bank}}</ref> |- | २ | [[चंदा कोचर]] | १ मे २००९ | ४ ऑक्टोबर २०१८ | बँकेचे नेतृत्व करणाऱ्या त्या पहिल्या महिला व्यवस्थापकीय संचालक होत्या. [[व्हिडिओकॉन कर्ज वाद|व्हिडिओकॉन कर्ज वादामुळे]] त्यांनी २०१८ मध्ये राजीनामा दिला.<ref>{{cite web |title=Chanda Kochhar resigns as ICICI Bank CEO; Sandeep Bakhshi to take over |url=https://www.thehindu.com/business/chanda-kochhar-resigns-as-icici-bank-ceo-sandeep-bakhshi-to-take-over/article25121404.ece |website=The Hindu |date=४ ऑक्टोबर २०१८}}</ref> |- | ३ | [[संदीप बख्शी]] | १५ ऑक्टोबर २०१८ | ''पदस्थ'' | ऑक्टोबर २०१८ मध्ये त्यांची पाच वर्षांसाठी नियुक्ती झाली. त्यानंतर [[भारतीय रिझर्व बँक|रिझर्व्ह बँकेने]] त्यांच्या कार्यकाळाला ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत मुदतवाढ दिली आहे.<ref>{{cite web |title=RBI approves re-appointment of Sandeep Bakhshi as ICICI Bank MD & CEO |url=https://www.business-standard.com/finance/banking/rbi-approves-re-appointment-of-sandeep-bakhshi-as-icici-bank-md-ceo-123091100913_1.html |website=Business Standard |date=११ सप्टेंबर २०२३}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} [[वर्ग:भारतातील वित्तसंस्था]] [[वर्ग:न्यू यॉर्क रोखे बाजारातील नोंदणीकृत कंपन्या]] [[वर्ग:निफ्टी ५० घटक]] [[वर्ग:इ.स. १९९४ मधील निर्मिती]] 4y7z0ivedqrf4b1ezl6ahga67o1bqbq 0 51294 2691232 2643624 2026-06-25T06:57:47Z Abhijitsathe 4193 2691232 wikitext text/x-wiki '''कैसरगंज लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक [[लोकसभा]] मतदारसंघ आहे. == खासदार == {{लोकसभा मतदारसंघ खासदार सूची | खा१ = | प१ = | खा२ = | प२ = | खा३ = | प३ = | खा४ = | प४ = | खा५ = | प५ = | खा६ = | प६ = | खा७ = | प७ = | खा८ = | प८ = | खा९ = | प९ = | खा१० = | प१० = | खा११ = | प११ = | खा१२ = | प१२ = | खा१३ = | प१३ = | खा१४ = | प१४ = | खा१५ = [[ब्रिज भूषण करण सिंग]] | प१५ = [[समाजवादी पक्ष]] | खा१६ = [[ब्रिज भूषण करण सिंग]] | प१६ = [[भाजप]] | खा१७ = [[ब्रिज भूषण करण सिंग]] | प१७ = [[भाजप]] | खा१८ = [[करण भूषण सिंह|करण भूषण सिंग]] | प१८ = [[भाजप]] }} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== {{भारतीय निवडणूक आयोग||S24/partycomp26.htm}} {{उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:कैसरगंज लोकसभा मतदारसंघ|*]] [[वर्ग:बहराईच जिल्हा]] [[वर्ग:गोंडा जिल्हा]] gqa9f435bnxpd0j79ov56lz6si490lk 0 56464 2691224 2651238 2026-06-25T04:09:53Z आर्या जोशी 65452 /* उल्लेखनीय वारकरी कीर्तनकार */ 2691224 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|वारकरी (निःसंदिग्धीकरण)}} [[File:Talkari.jpg|thumb|वारीत सहभागी वारकरी]] '''आषाढी वारी (पंढरपूर)''' म्हणजे वारकरी भक्तांनी आषाढी एकादशीनिमित्त [[पंढरपूर]] पर्यंत केलेली पदयात्रा होय.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=UlgUBAAAQBAJ&pg=PT8&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%A2%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0+%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjrxIf-kLv4AhWiKqYKHbnaAHcQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%A2%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80&f=false|title=Shree Kshetra Pandharpur Darshan / Nachiket Prakashan: श्री क्षेत्र पंढरपूर दर्शन|last=Yangalwar|first=Pro Vijay|date=2012-12-28|publisher=Nachiket Prakashan|isbn=978-93-80232-91-1|language=mr}}</ref> 'वारकरी संप्रदाय' म्हणजे [[पंढरपूर]] येथील [[विठ्ठल]]च्या वारीला जाणाऱ्या लोकांचा संप्रदाय.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=CDTuEAAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%AF&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%AF&f=false|title=वारकरी संप्रदाय : साहित्य आणि तत्त्वज्ञान|last=चेंडके|first=डॉ अमोगसिद्ध शिवाजी|date=2024-01-16|publisher=Laxmi Book Publication|isbn=978-1-304-71099-4|language=mr}}</ref> या संप्रदायाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे आषाढी वारी. या वारीमध्ये अनेक जाति-धर्माचे लोक तसेच [[मराठा]], [[महार]], लिंगायत व इतर जातींचे भाविक भक्त सुद्धा जास्तीत जास्त संख्येने सहभागी होतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/photos/news/2981080/photos-of-sant-tukaram-maharaj-temple-dehu-pune-amid-palakhi-prasthan-pbs-91/|title=Photos : देहूत ३२९ दिंड्यांसह मोठ्या प्रमाणात वारकरी येणार, संत तुकोबा पालखी प्रस्थानाच्या तयारीचे खास फोटो…|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2022-06-20}}</ref> वारी हा एक आनंद सोहळा असतो.<ref name=":2">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=vgLZGFH1ZTIC&printsec=frontcover&dq=aashaadhi+vaari&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjO3aXuk7TbAhUPSI8KHc1yChgQ6AEINzAC#v=onepage&q&f=false|title=Palkhi: An Indian Pilgrimage|last=Mokashi|first=Digambar Balkrishna|date=1987|publisher=SUNY Press|isbn=9780887064616|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=2oJKAQAAIAAJ&q=ashadhi+vari&dq=ashadhi+vari&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjVwdj5yvDbAhWBK48KHW_JCcUQ6AEITzAH|title=The National Geographical Journal of India|date=1999|publisher=National Geographical Society of India|language=en}}</ref> ==आषाढी वारी म्हणजे काय?== [[चित्र:Vitthal - Rakhumai.jpg|thumb|विठ्ठल-रखुमाई]] वारी म्हणजे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]तील विविध गावांपासून सुरू होऊन [[पंढरपूर]] येथे संपणारी सामुदायिक एक पदयात्रा होय.<ref name=":2" /><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=2_-SANNieGsC&pg=PA264&dq=vithoba&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj6iP_Q_IPjAhU36nMBHQiiC7MQ6AEIQDAE#v=onepage&q=vithoba&f=false|title=Religious Thought and Life in India: An Account of the Religions of the Indian Peoples, Based on a Life's Study of Their Literature and on Personal Investigations in Their Own Country|last=Monier-Williams|first=Sir Monier|date=1883|publisher=J. Murray|language=en}}</ref> वारी ही [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] एक धार्मिक व सांस्कृतिक परंपरा आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=VqhADwAAQBAJ&pg=PA62&dq=%E0%A4%86%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A2%E0%A5%80+%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiXgdXY2vDbAhVLvI8KHe9vA-UQ6AEIUDAH#v=onepage&q=%E0%A4%86%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A2%E0%A5%80%20%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80&f=false|title=Pandharpur Wari - A Walking Pilgrimage to Pandharpur|last=Phadnis|first=Deepak|date=2017-11-29|publisher=Deepak Phadnis|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=-30JAQAAIAAJ&q=%E0%A4%86%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A2%E0%A5%80+%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%86%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A2%E0%A5%80+%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi415Gw2_DbAhULRo8KHTP7APMQ6AEINzAC|title=Maharashtra saskrtice tattvika adhishthana|last=Agnihotri|first=D. H.|date=1977|publisher=Suvichar Prakasana Mandal|language=mr}}</ref> ही वारी [[आषाढ]] आणि [[कार्तिक]] महिन्यातील शुद्ध [[एकादशी]] अशा दोन्ही वेळा होते. [[आळंदी]] येथून [[ज्ञानेश्वर|संत ज्ञानेश्वर]] यांच्या पादुका आणि [[देहू]] येथून [[संत तुकाराम]] यांच्या पादुका पालखीत ठेवून ती पालखी रथातून पंढरपूर येथे मार्गस्थ होते.<ref name=":3">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=7Y43DwAAQBAJ&pg=PA134&dq=ashadhi+vari&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjVwdj5yvDbAhWBK48KHW_JCcUQ6AEILDAB#v=onepage&q=ashadhi%20vari&f=false|title=Hindu Pilgrimage: A journey through the holy places of hindus all over India|last=Bansal|first=Sunita Pant|date=2012-04-01|publisher=V&amp;S Publishers|isbn=9789350572511|language=en}}</ref> [[संत ज्ञानेश्वर]], [[संत एकनाथ]], [[संत तुकाराम]] हे वारकरी संप्रदायातील महत्त्वाचे संत होत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=TQ1ACQAAQBAJ&pg=PT400&dq=ashadhi+vari&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjA6LzG8azbAhXFQY8KHZXBCq0Q6AEIMjAC#v=onepage&q=ashadhi%20vari&f=false|title=RBS Visitors Guide INDIA - Maharashtra: Maharashtra Travel Guide|last=Ltd|first=Data and Expo India Pvt|last2=Goyal|first2=Ashutosh|date=2015-04-01|publisher=Data and Expo India Pvt. Ltd.|isbn=9789380844831|language=en}}</ref> वारकरी संप्रदायात लहान मोठा हा भेद नाही. तसेच नामजपाने पुण्य मिळते हा भाव आहे. [[एकादशी]] आणि इतर पवित्र दिवशी नित्यनेमाने पंढरपूरला जाणे म्हणजेच [[वारी]] होय. जो नियमित वारी करतो तो वारकरी. वारकरी जो धर्म पाळतात त्याला वारकरी धर्म असे म्हणतात. वारकरी धर्मालाच [[भागवत धर्म]] म्हणले जाते. ’पंढरीचा वास, चंद्रभागेस्नान, आणिक दर्शन विठोबाचे’ या इच्छेपोटी वारकरी वारी चुकवत नाहीत, अशी भागवत संप्रदायाची धारणा आहे. त्यामुळेच आषाढी वारी ही प्रत्येक वारकरी महिलापुरुषांच्या मनात आदराचे आणि श्रद्धेचे स्थान बाळगून आहे असे मानले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://lokmat.news18.com/blog-space/ajay-kautikwar-blog-pandharpur-wari-264561.html|title=आषाढी वारी म्हणजे जन्माची शिदोरी...|last=कौटीकवार|first=अजय|date=१७..६. २०१९|work=|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190820095402/https://lokmat.news18.com/blog-space/ajay-kautikwar-blog-pandharpur-wari-264561.html|archive-date=2019-08-20|dead-url=|url-status=dead}}</ref> ==माळकरी/वारकरी== वारी करणाऱ्या व्यक्तीस 'वारकरी' म्हणतात. भगवान विष्णूंचा अवतार असलेल्या पांडुरंगाचे/विठ्ठलाचे हे भक्त असतात.<ref name=":2" /> आपले कर्तव्यकर्म निष्ठेने करीत असता ते भगवंताचे विस्मरण होऊ देऊ नये यासाठी गळ्यात तुळशीची माळ घालतात. ह्या माळेच्या जपमाळ म्हणून उपयोगाशिवाय, ती गळ्यात घातल्याविना वारकरी होता येत नाही असे वारकरी पंथ सांगतो. [[File:Pundlik Nagar, Pandharpur, Maharashtra 413304, India - panoramio (73).jpg|thumb|तुळशीमाळा]] 'स्नान करून भाळी गोपीचंदनाचा टिळा लावावा. नित्यनेमाने हरिपाठ म्हणावा. संतांचे ग्रंथ वाचावेत. देवाच्या मूर्तीचे दर्शन घ्यावे. भजन-कीर्तनात सहभाग घ्यावा. पंढरपूरवारी करावी तसेच एकादशीव्रत करावे. [[File:Pundlik Nagar, Pandharpur, Maharashtra 413304, India - panoramio (81).jpg|thumb|वारकरी पंढरपूरमधे]]सात्त्विक आहार, सत्त्वाचरण करावे. परोपकार आणि परमार्थही करावा. जीवनातील बंधनातून, मोहातून हळूहळू बाजूस होऊन पांडुरंगाशी एकरूप व्हावे, नामस्मरण करावे' असा साधा आणि उघड परमार्थ वारकरी संप्रदायाने सांगितला आहे.<ref name=":0">नेरकर अरविंद,होय होय वारकरी (१९९८) ग्रंथाली प्रकाशन</ref> *वारकरी महावाक्य- [[वारकरी]] धर्मात कोणत्याही कार्याची सुरुवात करताना '''[[पुंडलिक]] वरदा हरी [[विठ्ठल]] श्री [[संत ज्ञानेश्वर|ज्ञानदेव]] [[तुकाराम]] | पंढरीनाथ महाराज की जय! ''' असा जयघोष केला जातो. स्थानपरत्वे या जयघोषात "पंढरीनाथ 'भगवान' की जय" असा भेद आढळतो. अनेक ठिकाणी "माउली ज्ञानेश्वर महाराजकी जय" , "जगद्गुरू तुकाराम महाराजकी जय", "शान्तिब्रह्म एकनाथ महाराज की जय" अशी विविधता आढळते. या जयघोषाला वारकरी महावाक्य किंवा वारकरी महाघोष म्हणले जाते. == वारीचा इतिहास == पायी केल्या जाणाऱ्या पंढरीच्या वारीची परंपरा बरीच जुनी आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/pandharpur-ashadhi-ekadashi-wari/articleshow/92311837.cms|title=पंढरीच्या वारीची वर्धिष्णू परंपरा|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2022-06-20}}</ref> तेराव्या शतकात ही परंपरा असल्याचे उल्लेख सापडतात. संतश्रेष्ठ [[ज्ञानदेव|ज्ञानदेवांच्या]] घराण्यात पंढरीच्या वारीची परंपरा होती. त्यांचे वडील वारीला जात असल्याचा उल्लेख आढळतो. ज्ञानदेवांनी भागवत धर्माची पताका खांद्यावर घेऊन सर्व जातीपातींच्या समाजाला एकत्रितपणे या सोहळ्यात सामील करून घेतले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=SqkKEAAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PT13&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4+%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A5%80+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%80&hl=en|title=Saint Wani|last=Kele|first=Murhari|date=1997-11-01|publisher=Dr Murhari Kele|language=mr}}</ref> हेच व्यापक स्वरूप जपत पुढे [[एकनाथ]] महाराज, [[तुकाराम]] महाराज, शंकरस्वामी शिऊरकर महाराज ,मल्लप्पा वासकर यांसारख्या संतांनी वारीची परंपरा चालवली. संत तुकाराम महाराज यांच्याही कुटुंबात वारीची परंपरा होती.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=mFA-AAAAcAAJ&pg=PT4&dq=ashadhi+vari&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjVwdj5yvDbAhWBK48KHW_JCcUQ6AEIPjAE#v=onepage&q=ashadhi%20vari&f=false|title=A complete Collection of the Poems of Tukáráma, (the Poet of the Maháráshṭra.) edited by Vishṇu Parashurám Shástrí Panḍit: In 2 vols. I|date=1869|publisher="Indu-Prakásh" Press|language=hi}}</ref> संत साहित्याचे अभ्यासक डॉ. [[सदानंद मोरे]] म्हणतात- "पंढरपूरची वारी हा वारकरी संप्रदायाचा मुख्य आचारधर्म होय. वारी ही ज्ञानदेव पूर्वकालीन प्रथा आहे, किंबहुना वारकरी हे नावच वारीमुळे पडले आहे. वारीतून या संप्रदायाची सामाजिकता आणि समाजाभिमुखता स्पष्ट होते. वारीची परंपरा सर्व संतांनी जतन केली आहे."<ref name=":0" /> ज्ञानदेवांच्या कर्तृत्वामुळे हा संप्रदाय जनमानसावर प्रभाव गाजवून महाराष्ट्रव्यापी झाला; परंतु संप्रदायाचा आद्य प्रवर्तक ठरतो भक्त पुंडलिकच. भक्त पुंडलिकापासून या संप्रदायाला इतिहासाला सुरुवात होते. या इतिहासाचे पुढील कालखंडांत विभाजन करता येईल- # ज्ञानदेवपूर्व काळ-[[पुंडलिक|भक्त पुंडलिका]]चा काळ # ज्ञानदेव-[[नामदेव]] काळ # भानुदास-एकनाथांचा काळ # तुकोबा-[[निळोबा]] यांचा काळ # [[तुकाराम (निःसंदिग्धीकरण)|तुकारामोत्तर]] तीनशे वर्षांचा काळ == प्रकार == वारीचे दोन प्रकार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.timesnowmarathi.com/maharashtra/ashadhi-ekadashi-2023-begins-you-should-know-what-is-wari-meaning-and-importance-significance-of-pandharpur-wari-article-100881619|title=Ashadhi Ekadashi 2023: आषाढी वारीला सुरुवात, जाणून घ्या वारी म्हणजे काय आणि वारीचे महत्त्व|date=2023-06-09|website=Times Now Marathi|language=mr|access-date=2023-06-12|archive-date=2023-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230612093704/https://www.timesnowmarathi.com/maharashtra/ashadhi-ekadashi-2023-begins-you-should-know-what-is-wari-meaning-and-importance-significance-of-pandharpur-wari-article-100881619|url-status=dead}}</ref> * आषाढी वारी - सर्व संतांच्या पालख्या यावेळी आपापल्या गावाहून पंढरपुरात येतात. * कार्तिकी वारी - वारकरी आपापल्या गावातून दर्शनासाठी पंढरपूर, आळंदी , देहू येथे जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/kartiki-wari-lakhs-of-warkari-will-enter-alandi-start-the-preparation-a-a727/|title=कार्तिकी वारी: आळंदीत लाखो भाविक होणार दाखल; तयारीला सुरुवात|last=author/online-lokmat|date=2023-12-01|website=Lokmat|language=mr|access-date=2024-06-20}}</ref> या जोडीने माघी व चैत्री वाऱ्याही होतात.<ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|title=होय होय वारकरी (ग्रंथाली प्रकाशन, १९९८)|last=नेरकर|first=अरविंद|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> == पालखी सोहळा == [[File:Dnyaneshwar Maharaj Palkhi (Dindi or Wari).jpg|thumb|संत ज्ञानेश्वर महाराज पालखी]] [[File:Aashaadhee Waari.jpg|thumb|वारीदरम्यानचे वारकरी भजन]] हैबतबाबा हे [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] आरफळ गावचे देशमुख होते. हैबतबाबा यांच्या प्रेरणेने या पालखी सोहळ्याला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. आधुनिक युगातही वारीची ही परंपरा समाजातील सर्व स्तरांतील लोकांचा आस्थेचा विषय असल्याचे दिसून येते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.lokmat.com/maharashtra/vitu-my-lakurwala-fair-fetch-melody-fair-world-book-records-aashadhi-varari-records/|title=विठू माझा लेकुरवाळा,सांगे विक्रमी भक्ती ममेळा|website=[[लोकमत]]}}</ref> '''ज्ञानदेवांची पालखी''' :- हैबतबाबांनी [[ज्ञानेश्वर]] महाराजांच्या पादुका पालखीत घालून दिंडी-समारंभांसह, थाटा<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://lokmat.news18.com/blog-space/ajay-kautikwar-blog-pandharpur-wari-264561.html|title=आषाढी वारी म्हणजे जन्माची शिदोरी|दिनांक=Jul 7, 2017|website=[[न्यूझ१८ लोकमत]]|access-date=2019-01-11|archive-date=2019-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190820095402/https://lokmat.news18.com/blog-space/ajay-kautikwar-blog-pandharpur-wari-264561.html|url-status=dead}}</ref> ने ऐश्वर्याने व सोहळ्याने [[पंढरपूर]]ला नेण्याची प्रथा चालू केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.latestly.com/lifestyle/festivals-events/pandharpur-wari-2019-sant-dnyaneshwar-mauli-palkhi-will-proceed-to-pandharpur-today-45426.html|title=Pandharpur Wari 2019: आषाढी वारी मध्ये माऊलींच्या पालखीचं आज प्रस्थान; कशी आणि कोणी सुरू केली प्रथा? {{!}} 🙏🏻 LatestLY मराठी|date=2019-06-25|website=LatestLY मराठी|language=mr-IN|access-date=2024-06-18}}</ref> तिला आज आणखी वैभव प्राप्त झाले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=7GTXAAAAMAAJ&q=%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%96%E0%A5%80+%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%B3%E0%A4%BE+%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%96%E0%A5%80+%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%B3%E0%A4%BE+%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjHtcHckrv4AhUPvJQKHW69C0YQ6AF6BAgCEAI|title=श्रीविठ्ठलदर्शन|date=2005|publisher=सुदर्शन प्रकाशन|language=mr}}</ref> श्री ज्ञानदेवांच्या पालखी सोहळ्यास पूर्वी हत्ती, घोडे वगैरे लवाजमा श्रीमंत राजेसाहेब ([[औंध संस्थान]]) यांच्याकडून येत असे.[ संदर्भ हवा ] या खर्चास साहाय्य त्या त्या वेळचे राजे व श्रीमंत [[पेशवे]] सरकार करीत असे.[ संदर्भ हवा ] पुढे कंपनी सरकारचा अंमल सुरू झाल्यावरही खर्चाची तरतूद सरकारकडून होत असे. सरकारने इ.स. १८५२ मध्ये पंचकमिटी स्थापन करून त्या कमिटीच्या नियंत्रणाखाली ज्ञानेश्वर महाराजांच्या पालखीची व्यवस्था केली.[ संदर्भ हवा ] '''तुकोबांची पालखी''' :- तुकाराम महाराजांचे पूर्वज विश्वंभर बाबा हे ज्ञानदेव-नामदेवांच्या समकालीन होते. त्यांच्या घराण्यात पंढरीची वारी होती. स्वतः तुकोबा चौदाशे टाळकरी घेऊन प्रत्येक शुद्ध एकादशीस पंढरपुराला जात असत. तुकोबांच्या निधनानंतर त्यांचे कनिष्ठ पुत्र नारायण महाराज यांनी वारीचे रूपांतर पालखी सोहळ्यात केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://lokmat.news18.com/religion/ashadhi-ekadashi-jagadguru-tukaram-maharaj-palkhi-history-and-information-in-marathi-mvdn-900771.html|title=तुकाराम महाराजांची पालखी कधी सुरू झाली? थेट वंशजांनीच सांगितला इतिहास|date=2023-06-09|website=News18 लोकमत|language=mr|access-date=2024-06-20}}{{मृत दुवा|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> वारीची परंपरा त्यांनी चालू ठेवलीच पण देहू देवस्थानची सर्वांगीण वाढही केली. एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस ज्ञानोबा-तुकाराम या दोघांच्या पालख्या निघत असत. [[निवृत्तीनाथ]],[[सोपानदेव]], [[मुक्ताबाई]], [[जनार्दन स्वामी]], [[एकनाथ]], [[सावता माळी]], [[रामदास स्वामी]] संत गजानन महाराज यांची पालखी शेगाव या साधूंच्या पालख्याही दर्शनासाठी पंढरीस येतात.<ref name=":1" /> महाराष्ट्राच्या विविध भागांतून पालख्या येतात व यात लाखो भाविक सहभागी होतात.ज्ञानोबा -तुकारामच्या जयघोषात, अभंग म्हणत, पारंपरिक खेळ खेळत या पालख्या पंढरपूरला जातात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=1DtuAAAAMAAJ&q=ashadhi+vari&dq=ashadhi+vari&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjWoLal1fDbAhUFTI8KHZEbD444ChDoAQhbMAk|title=101 pilgrimages|date=2006|publisher=Outlook India Pub.|language=en}}</ref> ==दिंडी योजना== वारीला जाण्यासाठी संपूर्ण भारतातून वारकरी; पालखी सोहळ्यात सहभागी होतात हे याचे वैशिष्ट्य म्हणावे लागेल.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=6FpmDAAAQBAJ&pg=PA87&dq=%E0%A4%86%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A2%E0%A5%80++%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjB3sCE6O_iAhXIV30KHSyXD7AQ6AEINTAC#v=onepage&q=%E0%A4%86%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%A2%E0%A5%80%20%20%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80&f=false|title=SOCIO ECONOMIC CONDITIONS OF WARKARIES IN MAHARASHATRA|last=BAAD|first=DHIRAJKUMAR R.|publisher=Lulu.com|isbn=9781329943100|language=en}}</ref> वारीला जाणा-या वारकरी भक्तांच्या सोयीसाठी दिंडी संकल्पनेची योजना असते. प्रत्येक दिंडीचा एक प्रमुख असतो. प्रमुख व्यक्ती स्त्री किंवा पुरुष कुणीही असते. काही धार्मिक संस्थाने, मंदिरे यांच्या दिंड्याही वारीत सामील होतात. वारकरी मंडळींची निवास-भोजन तसेच अन्य सुविधा यांची व्यवस्था प्रत्येक दिंडीमार्फत केले जाते. मुक्कामाच्या ठिकाणी दिंडीचे संबंधित सदस्य पुढे जाऊन अशा सर्व व्यवस्था करीत असतात. या नोंदणीकृत दिंड्याना क्रमांक दिलेले असतात. वारीत रथाच्या पुढे व पाठी अशा क्रमांकानेच या दिंड्या मार्गस्थ होत राहतात. हा एक शिस्तीचा भाग आहे असे मानले जाते. ==पालखी रथ== [[File:Tukaram Maharaj palkhi (palanquin) Rath.jpg|thumb|संत तुकाराम महाराज पालखी ]] हा पालखी सोहळा पंढरपूरला घेऊन जाण्याचे काम हे महाराष्ट्राची शान खिल्लार बैलांकडे असते. ही खिल्लार बैल आपल्या खांद्यावर रथ ओढत नेऊन हा प्रवास करतात. खूप कष्टाचे काम असल्याने हे काम करण्यासाठी फक्त महाराष्ट्रातील सुंदर, धिप्पाड अशा खिल्लार या गोवंशाची निवड या पालखी सोहळ्यांसाठी केली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://policenama.com/ashadhi-wari-2024-saint-tukaram-maharaj-has-the-honor-of-pulling-the-palanquin-chariot-of-hira-raja-malhar-gulab-marathi-news/|title=Ashadhi Wari 2024 {{!}} Saint Tukaram Maharaj Palkhi|last=namratasandbhor|date=2024-06-05|website=पोलीसनामा (Policenama)|language=en-US|access-date=2024-06-18}}</ref> यामध्ये एक कमिटी देखील काम करते कि जी बैलजोडी निवडणे आणि सर्व गोष्टीकडे प्रामुख्याने लक्ष देते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.etvbharat.com/marathi/maharashtra/state/pune/bhosale-family-of-alandi-got-the-honor-of-maulis-palkhi-bailjodi-in-pune/mh20230509223552041041428|title=Mauli Palkhi यंदाही आळंदी माउलींच्या रथाची धुरा सर्जाराजाकडे भोसले कुटुंबाला मिळाला मान|website=ETV Bharat News|language=mr|access-date=2023-06-12}}</ref> या संपूर्ण सोहळ्यात एक डॉक्टरांची टीम देखील असते कि जी वेळोवेळी प्रत्येक मुक्कामाच्या ठिकाणी या खिल्लार बैलांची आरोग्याची काळजी घेतात. तसेच जर बैलांच्या पायाची पत्री खराब झाली असेल तर बैलांच्या पायाला पत्री मारणे देखील वेळोवेळी केले जाते. एक विशेष बाब सांगायची झाली तर भारतीय गोवंश भरपूर आहेत, पण या पालखी सोहळ्यासाठी फक्त [[खिल्लार गाय]] या उपजातीच्या पोटी जन्माला येणारे खिल्लार बैलच वापरण्याची प्रथा आहे. '''ज्ञानदेवांची पालखी''' :- माउलींच्या पालखी सोहळ्याला बैलजोडी देण्याचा मान हा आळंदी गावातील फक्त ६ कुटुंबालाच मिळतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/alandi-sant-dnyaneshwar-maharaj-palkhi-bail-jodi-2024-saamana-online-news/|title=माऊलींच्या पालखी रथास कुऱ्हाडे ग्रामस्थांची बैलजोडी, वस्ताद सहादु कुऱ्हाडे यांच्या बैलजोडीस संधी|last=ऑनलाईन|first=सामना|date=2024-05-02|language=en-US|access-date=2024-06-20|archive-date=2024-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240620064040/https://www.saamana.com/alandi-sant-dnyaneshwar-maharaj-palkhi-bail-jodi-2024-saamana-online-news/|url-status=dead}}</ref>आळंदी सोडून बाहेरील ग्रामस्थांना हा मान आजवर दिला गेलेला नाही. कारण ही प्रथा खूप काळापासून अशी चालूं आहे. पालखी रथ आळंदीहून पंढरपूरला जाताना १८ दिवसाचा प्रवास असतो.रथापुढे दिंडी क्र १ व ७ हा वै गुरुवर्य ब्रह्मचैतन्य तात्यासाहेब आबासाहेब महाराज वासकर यांचा मान आहे.रथामधे फक्त २ खिल्लार बैलच संपूर्ण प्रवास पूर्ण करतात आणि परतीच्या वारीला देखील तीच २ बैल पालखी रथ पंढरपूर ते आळंदी घेऊन येतात. जेव्हा माउलींचा पालखी सोहळा आळंदीहून पंढरपूरला जात असतो तेव्हा १८ दिवसात जातो, पण परतीच्या वारीला निम्म्या दिवसात पालखी रथ पंढरपूरहून आळंदी येथे येत असतो. '''तुकोबांची पालखी''' :- तुकाराम महाराज यांच्या पालखी सोहळ्यामध्ये पुणे जिल्ह्यामधील कोणतेही कुटुंब पालखी रथाच्या बैलजोडीचा मानासाठी अर्ज भरू शकतात. यामध्ये रीतसर अर्ज भरून संस्था आणि डॉक्टरांची टीम योग्य अशा खिल्लार बैलांची निवड करतात. दरवर्षी २ वेगवगेळ्या कुटुंबाला हा मान दिला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/sant-tukaram-maharaj-palkhi-rath-bail-jodi/videoshow/91991364.cms|title=संत तुकाराम महाराजांच्या पालखीसाठी 'हिरा-राजा' बैलजोडीला मान, मानाच्या बैलजोडीचा रुबाब भारी|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2023-06-12}}</ref> दोन कुटुंबाला मान दिल्या मुळे याचा फायदा खिल्लार बैलांना असा होतो कि, पहिल्या दिवशी एका कुटुंबाची बैल पालखी रथ ओढतात आणि दुसऱ्या दिवशी दुसऱ्या कुटुंबाची बैल रथ ओढतात, त्यामुळे पहिल्या दिवशीच्या बैलजोडीला एक दिवसाचा पूर्ण आराम मिळतो. अशा प्रकारे खिल्लार बैलांच्या साहाय्याने हा पालखी सोहळा सुंदररीत्या पार पाडतो. जेव्हा तुकाराम महाराजांचा पालखी सोहळा देहू ते पंढरपूरला जात असतो तेव्हा १८ ते १९ दिवसात जातो, पण परतीच्या वारीला निम्म्या दिवसात पालखी रथ पंढरपूरहून देहू येथे येत असतो. ==वारीचे /पालखी सोहळ्याची वैशिष्ट्ये== [[File:संत तुकाराम महाराज पालखी सोहळा अश्व.jpg|thumb|संत तुकाराम महाराज पालखी सोहळा अश्व]] *'''रिंगण-''' वारीच्या दरम्यान होणारे रिंगण हे वारीचे वैशिष्ट्य मानले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/photo-gallery/news/nasik-ashdhi-wari-2023-saint-nivrittinath-s-palkhi-gol-ringan-was-held-at-datli-village-near-sinnar-nashik-maharashtra-1182305|title=अश्‍व दौडले रिंगणी, टाळ-मृदंगाचा ध्वनी, सिन्नरच्या दातलीत नाथांच्या अश्वाचा गोल रिंगण सोहळा!|last=पवार|first=गोकुळ|date=2023-06-07|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2023-06-12}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/wari/dr-sadanand-more-said-history-of-pandharpur-wari-ringan-and-mauli-ashwa-in-sakal-wari-unplugged-nsa95|title=वारीसमोर चालणाऱ्या अश्वालाही आहे परंपरा, काय आहे वारीचा लष्कराशी संबंध..|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2023-06-12}}</ref> कडूस फाटा,वेळापूर आणि वाखरी येथे रिंगण होते. रिंगण ही एक पवित्र आणि श्रद्ध्येय संकल्पना आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/nashik/devotees-flock-to-see-the-palkhi-arena-ceremony-a587/|title=पालखी रिंगण सोहळा पाहण्यासाठी भाविकांची मांदियाळी|date=2022-06-18|website=[[लोकमत]]|access-date=2022-06-20}}</ref> मोकळ्या मैदानात वारकरी परस्परांचे हात धरून गोलाकार उभे राहतात. यातील मोकळ्या जागेतून ज्ञानेश्वर महाराजांचा घोडा धावतो. याला आदराने "माऊलीचा अश्व" असे म्हणतात. या अश्वावर स्वतः ज्ञानेश्वर महाराज आरूढ होतात अशी वारकरी संप्रदायात धारणा आहे.<ref name=":3" /> *'''धावा'''- धावा म्हणजे धावणे. असे मानले जाते की पंढरपूरला पायी जाता असताना संत तुकाराम महाराज यांना वेळापूर येथील छोटयाशा टेकडीवरून विठ्ठलाच्या देवळाच्या कळसाचे दर्शन झाले आणि विठ्ठलाच्या दर्शन ओढीने ते तिथून पंढरपूरपर्यंत धावत गेले. याचे स्मरण म्हणून वारकरी वेळापूरपासून पंढरपूरपर्यंत शेवटचा टप्पा धावत जातात.<ref name=":3" /> ===[[आळंदी]]-[[पंढरपूर]] पालखीचे वेळापत्रक=== आळंदी-पुणे-सासवड- लोण्ंद- फलटण - नातेपुते-माळशिरस- वेळापुर- भंडिशेगा-वाखरि-पंढरपूर अशा मार्गाने ही पालखी जाते.[[वाखरी]] येथे शेवटचे सर्व पालख्यांचे रिंगण होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/astro/festival/wari/dr-ramchandra-deskhane-talks-about-pandharpur-wari-ringan-celebration/articleshow/84468129.cms|title=रिंगण आणि जीवनवारी|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2023-06-12}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dainikprabhat.com/ashadhi-wari-2024-schedule-of-sant-dnyaneshwar-maharaj-ashadhi-wari-palkhi-ceremony-announced-know-important-dates/|title=Ashadhi Wari 2024 : संत ज्ञानेश्वर महाराज आषाढी वारी पालखी स|last=वृत्तसेवा|first=प्रभात|date=2024-05-02|website=Dainik Prabhat|language=en-US|access-date=2024-06-18}}</ref> {{collapse top|* आळंदी-पंढरपूर पालखीचे वेळापत्रक}} {| class ="wikitable sortable collapsible" ! style="width: 15%;" | दिवस ! style="width: 15%;" | तिथी ! style="width: 15%;" | प्रारंभाचे ठिकाण ! style="width: 15%;" | पहिली विश्रांती ! style="width: 15%;" | दुपारचे जेवण ! style="width: 15%;" | दुसरी विश्रांती ! style="width: 15%;" | रात्रीचा मुक्काम |- | १||ज्येष्ठ वद्य ८||-- ||-- || -- || आळंदीहून प्रारंभ | गांधीवाडा,आळंदी || |- | २||ज्येष्ठ वद्य ९||आळंदी || १ थोरल्या पादुका आरती, २ [[भोसरी]] फाटा || फुले नगर || संगमवाडी || पालखी विठोबा मंदिर, भवानी पेठ [[पुणे]] |- | ३||ज्येष्ठ वद्य १०||पुणे ||पुणे || पुणे|| पुणे || पालखी विठोबा मंदिर, [[पुणे]] |- | ४||ज्येष्ठ वद्य ११||पुणे ||शिंदे छत्री आरती || [[हडपसर]]|| १. उरुळी देवाची २. वडकी नाला ३. झेंडेवाडी || [[सासवड]] |- | ५||ज्येष्ठ वद्य १२||सासवड ||सासवड || सासवड || सासवड || सासवड |- | ६||ज्येष्ठ वद्य १३||सासवड ||बोरावके मळा ||यमाई शिवारी || साकुर्डे || [[जेजुरी]] |- | ७||ज्येष्ठ वद्य १४||जेजुरी ||१. दौंडज शीव २. दौंडज || ,शुक्लवाडी, वाल्हे || वाल्हे|| |- | ८||आषाढ शुद्ध १||वाल्हे ||पिंपरे खुर्द विहीर ||नीरा स्नान || लोणंद || |- | ९||आषाढ शुद्ध २||लोणंद || ||लोणंद ||चंदोबाचा लिंब-उभे रिंगण ||तरडगाव |- | १०||आषाढ शुद्ध ३||तरडगाव || २. सुरवाडी ||निंभोरे ओढा ||वडजळ ||[[फलटण]] |- | ११||आषाढ शुद्ध ४||फलटण ||बिडणी ||पिंप्रद ||निंबळक फाटा ||बरड |- | १२||आषाढ शुद्ध ५||बरड ||साधूबुवाचा ओढा ||धर्मापुरी पाटबंधारे बंगला कालवा ||शिंगणापूर फाटा – पानस्कर वाडी ||नातेपुते |- | १३||आषाढ शुद्ध ६||नातेपुते ||नातेपुते ||पुरंदवडे ||१. सदाशिव नगर(गोल रिंगण) २.येळीव ||[[माळशिरस]] |- | १४||आषाढ शुद्ध ७||माळशिरस ||खुडूस फाटा (गोल रिंगण)||विंजोरी ज्ञानेश्वर नगर ||धावाबावी टेकडी ||वेळापूर |- | १५||आषाढ शुद्ध ८||वेळापूर ||ठाकूर बुवा समाधी (गोल रिंगण) ||टप्पा ||संत सोपान देव भेट ||भंडीशेगाव |- | १६||आषाढ शुद्ध ९||भंडीशेगाव || भंडीशेगाव ||बाजीरावाची विहीर ||वाखरी (गोल व उभे रिंगण )|| |- | १७||आषाढ शुद्ध १०||वाखरी ||(उभे रिंगण) ||पंढरपूर ||पंढरपूर ||पंढरपूर |- |१८||आषाढ शुद्ध ११ ||पंढरपूर||नगर प्रदक्षिणा, चंद्रभागा स्नान || || || |} {{Collapse bottom}} <ref>दैनिक महाराष्ट्र टाइम्स,बुधवार ७ जून २०१७</ref> ==परतवारी== वारी सगळ्यांनाच माहित आहे. मात्र परतवारी माहित असणारे आणि ती करणारे लोक खूप कमी आहेत.अशी परतवारी नित्यनेमाने करणारे सुधीर महाबळ यांनी या विषयावर 'परतवारी' नावाचे पुस्तक लिहिले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/lokrang/lekha/marathi-book-review-marathi-book-paratwari-sudhir-mahabals-1430415/|title=Latest Marathi News- Breaking News Today {{!}} Read Marathi Batmya from Maharashtra, India ब्रेकींग मराठी न्यूज at https://loksatta.com/|date=2017-03-12|website=Loksatta|language=mr|access-date=2024-06-20}}</ref> ==देहू-पंढरपूर पालखीचे वेळापत्रक== देहू-पुणे-लोणीकाळभोर, यवत, वरवंड, बारामती, इंदापूर, अकलूज, वाखरी, पंढरपूर अशा मार्गाने ही पालखी जाते. वाखरी येथे शेवटचे रिंगण होते. {{collapse top|* देहू-पंढरपूर पालखीचे वेळापत्रक}} {| class ="wikitable sortable collapsible" ! style="width: 15%;" | दिवस ! style="width: 15%;" | तिथी ! style="width: 15%;" | प्रारंभाचे ठिकाण ! style="width: 15%;" | पहिली विश्रांती ! style="width: 15%;" | दुपारचे जेवण ! style="width: 15%;" | दुसरी विश्रांती ! style="width: 15%;" | रात्रीचा मुक्काम |- |१||ज्येष्ठ वद्य ७||-- ||-- || -- ||[[देहू]] पालखी प्रस्थान इनामदार साहेब वाडा, देहू येथून प्रारंभ || देहू |- |२||ज्येष्ठ वद्य ८ || देहू||१. अनगडशाहबाबा अभंग आरती २. चिंचोली पादुका अभंग आरती || निगडी || ||आकुर्डी विठ्ठल मंदिर |- |३||ज्येष्ठ वद्य ९|| आकुर्डी विठ्ठल मंदिर||१.एच.ए. कॉलनी, श्री विठ्ठल नगर २. कासारवाडी|| दापोडी ||१.शिवाजीनगर २.संत तुकाराम महाराज पादुका मंदिर, फर्ग्युसन काॅलेज रोड, पुणे||श्री निवडुंग्या विठ्ठल मंदिर,नाना पेठ,[[पुणे]] |- |४||ज्येष्ठ वद्य १०||पुणे ||पुणे ||पुणे ||पुणे || श्री निवडुंग विठ्ठल मंदिर, नाना पेठ, [[पुणे]] |- |५||ज्येष्ठ वद्य ११ ||श्री निवडुंग विठ्ठल मंदिर, नाना पेठ, [[पुणे]] || भैरोबा नाला || [[हडपसर]] ||१. मांजरी फार्म २. लोणी काळभोर रेल्वे स्थानक ||लोणी काळभोर विठ्ठल मंदिर |- |६||ज्येष्ठ वद्य १२||लोणी काळभोर विठ्ठल मंदिर ||कुंजीरवाडी फाटा ||[[उरुळी कांचन]] ||जावजी बुवाची वाडी ||भैरवनाथ मंदिर, यवत |- |७||ज्येष्ठ वद्य १३||भैरवनाथ मंदिर, यवत ||-- || भंडगाव || केडगाव चौफुला||श्री विठ्ठल मंदिर, वरवंड |- |८||ज्येष्ठ वद्य १४||श्री विठ्ठल मंदिर, वरवंड ||भागवत वस्ती ||पाटस || १. रोटी, अभंग आरती २. हिंगणी वाडा ३. वासुंदे ४. खराडवाडी||उंडवडी गवळ्याची |- |९||आषाढ शु.१ ||उंडवडी गवळ्याची ||उंडवडी पठार|| बऱ्हाणपूर ||१. मोरेवाडी २. सराफ पेट्रोल पंप, बारामती ||बारामती सांस्कृतिक भवन,बारामती |- |१०|| आषाढ शु.२ || बारामती सांस्कृतिक भवन,बारामती ||१. मोतीबाग २. पिंपळी ग्रेप लिमिटेड || काटेवाडी || भवानीनगर साखर कारखाना || सणसर मारुती मंदिर |- |११||आषाढ शुद्ध ३|| सणसर मारुती मंदिर || बेलवाडी (गोल रिंगण) || बेलवाडी ||१.लासुर्णे जंक्शन २.लासुर्णे || अंथुर्णे, निमगाव केतकी |- |१२||आषाढ शुद्ध ४|| अंथुर्णे || 1. तरंगवाडी केनोल || इंदापूर गोल रिंगण ||-- || [[इंदापूर]] |- |१३||आषाढ शुद्ध ५|| इंदापूर ||2. गोकुळीचा ओढा ||बावडा ||सराटी|| |- |१४|| आषाढ शुद्ध ६ ||माने विद्यालय (गोल रिंगण) || || || अकलूज || |- |१५||आषाढ शुद्ध ७|| १. माळीनगर (उभे रिंगण) वडापुरी ||पायरीचा पूल || २.कदम वस्ती ३.शिरपूर साखर कारखाना || बोरगाव || |- |१६||आषाढ शुद्ध ८|| बोरगाव||-- || मलखांबी ||१. तोंडले बोंडले धावा २. टप्पा || पिराची कुरोली गायरान |- |१७||आषाढ शुद्ध ९|| ३.बाजीराव विहीर (उभे रिंगण) || वाखरी तळ || || || |- |१८||आषाढ शुद्ध १०|| पादुका अभंग आरती (उभे रिंगण)||[[पंढरपूर]] || || || |- |१९ ||आषाढ शुद्ध ११||नगर प्रदक्षिणा ||चंद्रभागा स्नान || पंढरपूर|| || |} {{Collapse bottom}} <ref>दैनिक महाराष्ट्र टाइम्स, बुधवार ७ जून</ref> ==वारी/पालखी सोहळा दरम्यानचे विविध कार्यक्रम== [[File:PHUGADI.jpg|thumb|फुगडी]] वारीच्या वेळी निरनिराळ्या फडावर [[कीर्तन]]-प्रवचन आदी कार्यकम होतात.फड म्हणजे वारीप्रमुख व त्यांच्या शिष्य मंडळींचा सुसंघटीत समुदाय. वारकऱ्याने ज्याच्याकडून माळ घेऊन वारी पत्करली असेल, त्याचा तो शिष्य असून वारीस आल्यावर नियमाने त्या त्या फडावर जाऊन तो [[कीर्तन]] -भजनादी श्रवण करतो. फडाचे नियंत्रण प्रमुखाकडे असून त्याची स्वतःची व त्याच्या अनुज्ञेने त्याच्या शिष्य मंडळींची कीर्तने व प्रवचने होतात. श्री [[नामदेव|नामदेव महाराज]]चा, वासकरांचा व देहूकरांचा फड हे प्रमुख फड असून पुढे वेळोवेळी त्यातून व काही स्वतंत्र फड निर्माण होऊन त्यांनी सांप्रदायिक वारी, भजनाच्या, कीर्तनाच्या परंपरा चालू ठेवल्या आहेत.<ref>नेरकर अरविंद-होय होय वारकरी (१९९८) ग्रंथाली प्रकाशन</ref> ==वारकरी भजन चल चित्र== [[File:Trraditional Bhajan of the varkari sect.webm|thumb|Trraditional Bhajan of the varkari sect]] ==समाजाच्या विविध स्तरातून सेवा== पंढरपूरला जात असलेल्या वारकरी समुदायाची सेवा करण्याची संधी समाजाच्या विविध स्तरातून घेतली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/pune/todays-latest-marathi-news-pne23x57904-txt-pune-today-20230610035533|title=आषाढी वारीनिमित्त ‘वैद्यकीय सेवा शिबिर’ उपक्रम|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2023-06-12}}</ref> काही मंडळी वैयक्तिक किंवा कौटुंबिक स्तरावर अशी सेवा पुरवितात. ज्यामध्ये वारीच्या मार्गावर उभे राहून वारक-यांना खाद्यपदार्थ पुरविणे, पाण्याची व्यवस्था, कपडे, वर्षावस्त्र देणे अशी सेवा केली जाते. सामाजिक संस्था, औद्योगिक संस्था या सुद्धा वारक-यांना विविध सुविधा पुरवितात. यामध्ये त्यांची सेवा करणे असा भाव असतो. काही वैद्यकीय संस्था आणि रुग्णालये वारकरी भक्तांच्या शारीरिक चाचणी, उपचार यांची काळजी घेतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/lekh-news/ashadhi-ekadashi-2018-pandharpur-wari-2018-vitthal-rukmani-shayani-ekadashi-1717181/|title=माणुसकीची दीपमाळ|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> ==शासकीय सुविधा== वारीसाठी भक्तांना वाहनांची सुविधा देण्यात येते. यासाठी शासकीय स्तरावर योजना राबविल्या जातात. पालकी मार्गाची पाहणी करणे, रस्त्यांची स्वछता, वैद्यकीय सेवा, पिण्याचे पाणी यांची व्यवस्था महाराष्ट्र शासनातर्फेकेली जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.esakal.com/wari/wari-2019-msrtc-extra-st-dehu-and-alandi-ashadhi-wari-palkhi-sohala-194534|title=https://www.esakal.com/wari/wari-2019-msrtc-extra-st-dehu-and-alandi-ashadhi-wari-palkhi-sohala-194534|website=[[सकाळ (वृत्तपत्र)|सकाळ]]}}</ref> ==शासकीय महापूजा== आषाढी एकादशीच्या पहाटे [[महाराष्ट्र]] राज्याचे [[मुख्यमंत्री]] सपत्निक श्री [[विठ्ठल]] आणि [[रुक्मिणी]]ची महापूजा करतात. याला शासकीय पूजेचा दर्जा दिलेला आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/kolhapur-western-maharashtra-news/solapur/cm-devendra-fadnavis-perform-mahapuja-at-vithhal-rukmini-temple-pandharpur/articleshow/53220089.cms|title=बा विठ्ठला महाराष्ट्र सुजलाम सुफलाम होऊ दे (१५ जुलै २०१६)|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|accessdate=2018-06-26|archive-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160718085710/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/kolhapur-western-maharashtra-news/solapur/cm-devendra-fadnavis-perform-mahapuja-at-vithhal-rukmini-temple-pandharpur/articleshow/53220089.cms|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=5MgHAQAAIAAJ&q=ashadhi+vari&dq=ashadhi+vari&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjWoLal1fDbAhUFTI8KHZEbD444ChDoAQhWMAg|title=Debates; Official Report|last=Assembly|first=Maharashtra (India) Legislature Legislative|date=1980|language=mr}}</ref> त्यांच्या बरोबरच वारकरी समुदायातील एका दाम्पत्याला प्रतिवर्षी पूजेचा मान मिळतो. असा मान मिळणे वारकरी संप्रदायात आदराचे समजले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/culture-and-religion/vitthal-pooja-by-chief-minister-eknath-shinde-aashadhi-ekadashi-2023-varkari-pandharpur-vitthal-temple-vsk98|title=Ashadhi Ekadashi 2023: विठ्ठलाच्या पूजेसाठी मानाचा पहिला वारकरी कसा निवडला जातो?|last=कारंजकर|first=वैष्णवी|date=2023-06-28|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2024-06-20}}</ref> == साहित्यातील चित्रण== *पुस्तके [[देहू]] व [[आळंदी]]हून दरवर्षी लाखो वारकरी पायी वारीने [[पंढरपूर]]ला जातात. ही परंपरा शेकडो वर्षांची असून पत्रकार कवी [[दशरथ यादव]] यांनी वारीच्या वाटेवर महाकादंबरी लिहिली असून त्यावर ’दिंडी निघाली पंढरीला’ हा चित्रपट तयार झाला आहे. यादव यांनी ‘दैनिक सकाळ’साठी वारीचे वार्तांकन केले होते, .त्यावर अभ्यास करून त्यानी पुस्तक लिहिले आहे. वारीचे खंडकाव्य व अभंग रचनाही त्यांनी केली आहे. वारीला जाणाऱ्या वारकऱ्याना जागोजागी दानशूर लोक सोयी सुविधा प्राप्‍त करून देतात. वारीहून परतताना मात्र वारकऱ्याना अतिशय कष्टप्रद प्रवास करावा लागतो. या परतीच्या प्रवासावर सुधीर महाबळ यांनी ‘परतवारी’ नावाचे पुस्तक लिहिले आहे. (प्रकाशन दिनांक ५-३-२०१७) *[[चित्रपट]] याच वारी विषयावर चित्रपट दिग्दर्शक [[गजेंद्र अहिरे]] यांनी ‘विठ्ठल विठ्ठल’ नावाचा मराठी [[चित्रपट]] काढला. २००३ साली निघालेल्या या चित्रपटाला उत्तम चित्रपटाचा, गाण्यासाठीचा, संगीत दिग्‍दर्शनासाठीचा आणि चित्रपट दिग्‍दर्शनासाठीचा असे चार पुरस्कार मिळाले. ==संशोधन आणि अभ्यास== वारी या विषयावर २०१८ साली आंतरराष्ट्रीय परिषदेत अभ्यासपूर्ण शोधनिबंध सादर केला गेला आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/samwad/samajwimukh-vari/articleshow/64982587.cms|title=समाजाभिमुख वारी|last=|first=|date=१५. ७. २०१८|work=|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617060851/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/samwad/samajwimukh-vari/articleshow/64982587.cms|archive-date=2019-06-17|dead-url=|url-status=dead}}</ref> ==वारकऱ्यांच्या संस्था आणि संघटना== * समस्त वारकरी फडकरी दिंडी समाज संघटना * वारकरी पाईक संघ * महाराष्ट्र वारकरी महामंडळ * वारकरी संप्रदाय युवा मंच, [[महाराष्ट्र]] राज्य * आम्ही [[वारकरी]] * वारकरी सेवा संघ * अखिल भारतीय वारकरी मंडळ * [[कर्नाटक]] वारकरी संस्था * [[कुंभमेळा]] वारकरी आखाडा परिषद * जागतिक वारकरी शिखर परिषद * तुकाराम महाराज पालखी सोहळा (संस्था) * दिंडी, वारकरी, फडकरी संघटना * [[देहू]] गाथा मंदिर (संस्था) * फडकरी-दिंडीकरी संघ * राष्ट्रीय वारकरी सेना * वारकरी प्रबोधन महासमिती * ज्ञानेश्‍वर महाराज पालखी सोहळा - दिंडी समाज * ज्ञानेश्‍वर महाराज संस्थान * सद्गुरू सेवा समिती, [[पंढरपूर]] * धर्मसंस्थापना ग्रुप, [[मुंबई]] * सद्गुरू जोग महाराज वारकरी शिक्षण संस्था ==समाजाच्या विविध क्षेत्रात वारी== [[File:पुणे येथे आषाढी वारीमधे सहभागी झालेली लहान मुलगी.jpg|thumb|पुणे येथे आषाढी वारीमधे सहभागी झालेली लहान मुलगी]] * शाळा :- वारीच्या परंपरेची माहिती मुलांना विशेषतः पुढील पिढ्यांना होण्यासाठी बालगटाच्या शाळा ते माध्यमिक शाळा यांमध्ये आषाढी एकादशीच्या आधी वारीचे आयोजन केले जाते. विद्यार्थी-विद्यार्थिनी वारकरी पोशाख घालून येतात आणि पालखी सजवून त्यात विठ्ठल-रखुमाई यांची पूजा करून पालखी सोहळा साजरा करतात. शहरातील निवडक माध्यमिक शाळांतील मुले प्रत्यक्ष वारीमध्ये सहभागी होतात आणि वारकरी भक्तांशी संवाद साधतात, ठराविक अंतर पायी चालून वारीचा अनुभव घेतात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/little-ones-celebrate-ashadhi-ekadashi-with-bal-dindi/articleshow/59447802.cms|title=Little Ones celebrate ashadi ekadashi with bal Dindi (इंग्रजी) (५..७. २०१७)|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en}}</ref> * सायकल वारी- वारीतील विविध सुविधांची पाहणी करण्यासाठी २००० युवक सायकल वारी करतील अशी योजना २०१७ साली करण्यात आली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/kolhapur-western-maharashtra-news/kolhapur/kolhapur-vishwas-nangare-patil-on-bicycle-rally-ashadhi-vari/articleshow/59024715.cms|title=दोन हजार तरुणांची यंदा आषाढी सायकल वारी (७.६.२०१७)|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|accessdate=2018-06-02|archive-date=2017-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709221134/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/kolhapur-western-maharashtra-news/kolhapur/kolhapur-vishwas-nangare-patil-on-bicycle-rally-ashadhi-vari/articleshow/59024715.cms|url-status=dead}}</ref> *स्वछता अभियान :- वारीतील गर्दीमुळे होणारी अस्वच्छता दूर करण्यासाठी वारीनंतर पंढरपुरात, तसेच वारीमार्गावर स्वच्छता अभियान केले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/maharashtra-news/garbage-issue-in-pandharpur-yatra-2017-sant-tukaram-and-sant-dnyaneshwar-wari-palkhi-yatra-2017-1509865/|title=पंढरपूरमध्ये महास्वच्छता अभियानात ६० टन कचरा गोळा (१२. ७. २०१७ )|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> ==आधुनिक वारी== २ ० २ ५ साली पारंपरिक आषाढी वारीचे स्वरूप तंत्रज्ञानाशी जोडले गेले आहे . यालाच AI Dindi ( दिंडी ) असे म्हटले गेले आहे . केवळ वारकरी संप्रदायातील नव्हे तर भाषा , वय , ठिकाण , कामाचे स्वरूप यापलीकडे जाऊन सर्वाना वारीमध्ये सहभागी करून घेता यावे हा या उपक्रमाचा हेतू आहे .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmattimes.com/maharashtra/ai-dindi-in-pandharpur-wari-redefines-spiritual-palkhi-with-a-tech-twist-a525/|title=AI Dindi in Pandharpur Wari Redefines Spiritual Palkhi with a Tech Twist - www.lokmattimes.com|last=author/lokmat-english-desk|date=2025-06-19|website=Lokmat Times|language=en|access-date=2025-07-02}}</ref> ==वारी या विषयावरील पुस्तके== * पालखीसोहळा उगम आणी विकास (डॉ. सदानंद मोरे) *तुकाराम दर्शन (डॉ. सदानंद मोरे) *आषाढी (डॉ. रामचंद्र देखणे) * एकदा तरी पायी अनुभवावी पंढरीची वारी (डॉ. सुरेश जोशी) * पंढरीची वारी (डॉ. वसुधा भिडे) * श्री पांडुरंग व पंढरी माहात्म्य (ज्ञानेश्वर म. इंगळे) * ||पंढरी माहात्म्य|| (विठ्ठल दाजी धारूरकर) * वारकरी पंथाचा इतिहास (शं. वा. दांडेकर) * वारी एक आनंदयात्रा (संदेश भंडारे) * वारी एक आनंद सोहळा (दीपक नीलकंठ बिचे) * वारी : स्वरूप आणि परंपरा (डॉ. रामचंद्र देखणे) * विठाई (सकाळ प्रकाशन) * वारीच्या वाटेवर (महाकादंबरी दशरथ यादव) * पंढरपूरची वारी (दीपक फडणीस) ==वारकरी कीर्तन== वारकरी कीर्तन हा कीर्तन परंपरेतील वैशिष्ट्यपूर्ण प्रकार आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=YslWAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A8&q=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%A8&hl=en|title=Nācū kīrtanāce raṅgī: Marāṭhī kīrtanasãsthecā cikitsaka abhyāsa|last=Pāṭhaka|first=Yaśavanta|date=1980|publisher=Kônṭinenṭala|language=mr}}</ref> ==कीर्तनकारांची यादी== {{मुख्यलेख|कीर्तनकार#वारकरी_कीर्तनकार|}} बंडातात्या कराडकर संदीपान महाराज शिंदे पांडुरंग महाराज घुले रामराव महाराज ढोक प्रकाश महाराज जवंजाळ किसन महाराज साखरे मुकुंद काका जाटदेवळेकर चंद्रशेखर महाराज देगलूरकर चैतन्य महाराज देगलूरकर डॉ. पंकज उर्फ चेतनानंद जी महाराज अक्षय महाराज भोसले प्रमोद महाराज जगताप अमृत महाराज जोशी यशोधन महाराज साखरे चिदंबर महाराज साखरे विनोद कृष्ण शास्त्री नायगव्हाणकर गणपत तान्हाजी शेलार मारुतीबाबा महाराज चव्हाण नामदेव महाराज चव्हाण पंढरीनाथ महाराज टेमकर विवेक महाराज चव्हाण ==उल्लेखनीय वारकरी कीर्तनकार== * गुरुवर्य कागदे महाराज उमरीकर नांदेड * गुरुवर्य ब्रह्मचैतन्य विठ्ठल दादासाहेब वासकर * गुरुवर्य ब्रह्मचैतन्य ऋषीकेश आबा वासकर * बाबामहाराज सातारकर * चैतन्य महाराज देगलूरकर * प्रमोद महाराज जगताप * अक्षय महाराज भोसले * चंद्रकांत महाराज वांजळे * पांडुरंग महाराज घुले * चंद्रशेखर महाराज देगलूरकर * अभय महाराज टिळक * बंडातात्या कऱ्हाडकर * प्रकाश महाराज जवंजाळ * योगिराज महाराज पैठणकर * नामदेवशास्त्री सानप * हरिहर महाराज दिवेगावक * विनोद कृष्ण शास्त्री नायगव्हाणकर * संभाजी महाराज मोरे, देहूकर ==हे ही पहा == [[ए आय दिंडी]] ==चित्रदालन== <gallery> File:Dnyaneshwar2.jpg|संत ज्ञानेश्वर महाराजांचे चित्र File:Mauli.jpg|संत ज्ञानेश्वर महाराज समाधी, आळंदी File:Sant Tukaram.jpg|संत तुकाराम महाराजांचे चित्र File:TukaramTempleDehu.jpg|संत तुकाराम महाराजांचे मंदिर, देहू चित्र:A procession Palkhi festival Hindu culture religion rites rituals sights.jpg|वारी चालली... चित्र:Palkhi 2008.jpg|हाती चिपळ्या आणि खांद्यावर वीणा व पताका घेतलेला [[वारकरी]]. चित्र:भजन गाणा-या वारकरी महिला.jpg|भजन गाणा-या वारकरी महिला चित्र:Pilgrims 1 (2731600954).jpg|चंद्रभागा नदीच्या तीरावरील स्नान चित्र:वारीचा आनंद घेणारी मुलगी तिच्या आईसह.jpg|वारीचा आनंद घेणारी मुलगी तिच्या आईसह File:Aashaadhee Waari.jpg|पालखी सोहळ्यात सहभागी वारकरी भजन गाताना File:Pandharpur 2013 Aashad - panoramio (7).jpg|पंढरपूर येथील देवळाबाहेर असलेली दुकाने File:Tukaram Maharaj palkhi (palanquin).jpg|संत तुकाराम महाराज पालखी File:Alandi Palki 08.jpg|संत ज्ञानेश्वर महाराज पालखी File:Pandharpur .jpg|वारी File:दिंडी.jpg|दिंडी (पुणे शहरात येताना) File:वारीतील सेवा.jpg|वारीतील सेवा File:पालखीचे स्वागत.jpg|पालखीचे स्वागत File:पुणे शहरात वारकरी.jpg|पुणे शहरात वारकरी येताना File:पंढरपूर आषाढी वारी निमित्त रूग्णोपचार सेवा,पुणे.jpg|पंढरपूर आषाढी वारी निमित्त रूग्णोपचार सेवा,पुणे </gallery> == वारीसदृश इतर परंपरा == * [[कावड|कावड यात्रा]] * [[काठी पूजा|काठी यात्रा]] * [[जत्रा]] == हे सुद्धा पहा == * [[पंढरपूर]] * [[कीर्तनकार]] * [[प्रवचनकार]] * [[आळंदी]] * [[देहू]] * [[सासवड]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== *[http://tukaram.com/ संत तुकाराम] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] [[वर्ग:हिंदू धर्माचे संप्रदाय]] [[वर्ग:वारकरी संप्रदाय| ]] [[वर्ग:भागवत धर्म]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:आषाढी वारी]] r4qjahcumwpvt4cwz2pxjeov78x4fk0 0 57938 2691151 2638031 2026-06-24T13:17:15Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691151 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट मुख्यमंत्री | नाव = अशोकराव चव्हाण | चित्र= Ashok Chavan With Coat.jpeg | चित्र आकारमान= 220px | क्रम = | पद = [[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे १६वे मुख्यमंत्री]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[डिसेंबर ८]], [[इ.स. २००८]] | कार्यकाळ_समाप्ती = [[नोव्हेंबर ११]], [[इ.स. २०१०]] | राज्यपाल = [[के. शंकरनारायणन]] | मतदारसंघ = [[भोकर विधानसभा मतदारसंघ|भोकर]] | मागील = [[विलासराव देशमुख]] | पुढील =[[पृथ्वीराज चव्हाण]] | पद1 = [[खासदार|राज्यसभा सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = २०२४ | पद2 = [[खासदार|खासदार,लोकसभा]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = [[१६ मे]], [[इ.स. २०१४]] | कार्यकाळ_समाप्ती2 = [[२३ मे]], [[इ.स. २०१९]] | राष्ट्रपती2 = [[प्रणव मुखर्जी]] | पंतप्रधान2 = [[नरेंद्र मोदी]] | मागील2 = [[भास्करराव पाटील (खतगावकर)]] | पुढील2 = [[प्रतापराव गोविंदराव चिखलीकर]] | मतदारसंघ2 = [[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] | कार्यकाळ_आरंभ3 = [[इ.स. १९८७]] | कार्यकाळ_समाप्ती3 = [[इ.स. १९८९]] | मागील3 = [[शंकरराव चव्हाण]] | पुढील3= [[व्यंकटेश काब्दे]] | मतदारसंघ3 = [[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1958|10|28}} | जन्मस्थान = [[मुंबई]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] (१४ फेब्रुवारी २०२४) | इतरपक्ष = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९७२-२०२४) | वडील नाव = [[शंकरराव चव्हाण]] | पती = | पत्नी = {{लग्न|अमिता अशोकराव चव्हाण|1984}} | नाते = | अपत्ये = सुजया व [[श्रीजया अशोकराव चव्हाण|श्रीजया]] | निवास = साई निलयम् , [[नांदेड]], मुंबई व [[औरंगाबाद]] | शाळा_महाविद्यालय = [[यशवंत महाविद्यालय, नांदेड]] | व्यवसाय = | धंदा = | धर्म = हिंदू | सही = | संकेतस्थळ = [http://www.ashokchavan.in संकेतस्थळ] | तळटीपा = }} <!--{{विद्यमान मंत्री |नाव=[[अशोक शंकरराव चव्हाण]] |मंत्री = मुख्यमंत्री |खाते= सामान्य प्रशासन, नगरविकास, सांस्कृतिक कार्य, माहिती व जनसंपर्क, गृहनिर्माण, कमाल नागरी जमीन धारणा, झोपडपट्टी सुधारणा, घरदुरुस्ती व पुर्नंबांधणी. }} --> '''अशोक शंकरराव चव्हाण''' ([[२८ ऑक्टोबर ]], [[इ.स. १९५८|१९५८]] - हयात) हे ८ डिसेंबर, २००८ ते ११ नोव्हेंबर, २०१० या काळात [[महाराष्ट्र]]ाचे मुख्यमंत्री होते. [[२६ नोव्हेंबर २००८ चा मुंबईवरील दहशतवादी हल्ला]] झाल्यानंतर तत्कालीन मुख्यमंत्री [[विलासराव देशमुख]] यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला. ५ डिसेंबर रोजी [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाने त्यांची निवड केली आणि ८ डिसेंबर रोजी त्यांनी मुख्यमंत्रिपदाची शपथ घेतली. तत्पूर्वी ते सांस्कृतिक, उद्योग, खाण या खात्यांचेही मंत्री होते. * चव्हाण महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री [[शंकरराव चव्हाण]] यांचे पुत्र आहेत, ज्या दोघांनीही विधीमंडळाच्या दोन व संसदीय दोन्ही सभागृहाचे सदस्यत्व मिळविलेले आहे. इ.स. २००९ सालातील महाराष्ट्र राज्य विधानसभा निवडणुकीत [[भोकर विधानसभा मतदारसंघ]]तून अशोकराव चव्हाण आमदार म्हणून निवडून आले. तसेच त्यांना भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षाच्या महाराष्ट्र प्रदेश समितीने पुन्हा एकदा महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्रिपदाची जबाबदारी दिली. त्यामुळे चव्हाण सलग दुसऱ्यांदा मुख्यमंत्रिपदी विराजमान झाले. यापूर्वी [[काँग्रेस]] पक्षातर्फे [[विलासराव देशमुख]] यांची अशी दोनदा निवड झाली होती. == आरोप == इ.स. २०१० साली [[आदर्श हाउसिंग सोसायटी]] या [[कारगिल]]मधील हुतात्म्यांच्या वारसदारांसाठी [[मुंबई]]त बांधण्यात आलेल्या इमारतीत त्यांनी आपल्या नातेवाईकांना घरे देऊ केल्याबद्दल गदारोळ होऊन त्यांना मुख्यमंत्रिपदाचा राजीनामा देणे भाग पडले.{{संदर्भ हवा}} १४/०३/२०१२ रोजी संरक्षणमंत्री ए.के. ॲंटनी यांनी लोकसभेत सांगितल्याप्रमाणे अशोक शंकरराव चव्हाण हे मुंबईच्या कुलाब्यातील वादग्रस्त [[आदर्श हाउसिंग सोसायटी]] घोटाळ्याप्रकरणी सीबीआयने गुन्हा दाखल केलेल्या आरोपींपैकी एक आरोपीं आहेत.<ref>[http://www.zeenews.com/news693275.html Chavan, amongst 13 named in Adarsh Scam: Antony]</ref> ==भुषविलेली संवैधानिक पदे== # खासदार (लोकसभा पोटनिवडणूक-१९८७) # राज्यमंत्री (१९९२). # वि.प. सदस्य (१९९३). # आमदार, मुदखेड (१९९९). # कॅबिनेटमंत्री (महसूल, परिवहन) # [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] (२००८-२०१०). # लोकसभा सदस्य (२०१४). # विधानसभा सदस्य, [[भोकर विधानसभा मतदारसंघ]] # राज्यसभा खासदार (२०२४). == भाजप प्रवेश == १२ फेब्रुवारी २०२४ रोजी चव्हाण यांनी काँग्रेस पक्षाच्या प्राथमिक सदस्यपदाचा राजीनामा दिला तसेच आमदारकीचा राजीनामा लगेचच विधानसभा अध्यक्ष [[राहुल नार्वेकर]] यांचेकडे वाढदिवसाच्या निमित्ताने जात अनपेक्षितपणे दिला. त्यानंतर दुसऱ्याच दिवशी त्यांनी भारतीय जनता पक्षात प्रवेश केला आणि पक्षातर्फे राज्यसभेचे सदस्य म्हणून बिनविरोध निवडून आले.<ref>{{Cite web |title=BJP Fields JP Nadda, Ashok Chavan For Rajya Sabha, Sena Names Milind Deora |url=https://www.ndtv.com/india-news/bjp-fields-jp-nadda-ashok-chavan-for-rajya-sabha-sena-names-milind-deora-5056270 |access-date=2024-02-15 |website=NDTV.com}}</ref><ref name= "फेब२०२४">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.lokmat.com/nanded/set-back-for-congress-ashok-chavan-supporter-55-former-corporators-join-bjp-a-a992/ |title=अशोक चव्हाणांकडून काँग्रेसला पहिला मोठा हादरा; ५५ माजी नगरसेवकांचा भाजपमध्ये प्रवेश |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2024-02-24 |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20240224105711/https://www.lokmat.com/nanded/set-back-for-congress-ashok-chavan-supporter-55-former-corporators-join-bjp-a-a992/ |विदा दिनांक= २४ फेब्रुवारी २०२४}}</ref> == राजकिय कारकीर्द <ref name= "फेब२०२४" />== ===[[काँग्रेस]] अंतर्गत=== * १९८४ : काँग्रेस पक्षात प्रवेश आणि महाराष्ट्र प्रदेश युवक काँग्रेसचे सरचिटणीस झाले. * मार्च १९८७ - नांदेड लोकसभेच्या पोटनिवडणुकीतून पहिल्यांदा संसदेत निवडून आले * १९८९ : लोकसभा निवडणुकीत जनता दलाच्या डॉ. व्यंकटेश काब्दे कडून पराभूत झाले. * १९९२ : शरद पवार यांच्या मंत्रिमंडळात नगरविकास आणि सार्वजनिक बांधकाम राज्यमंत्री तसेच उस्मानाबाद आणि बुलढाण्याचे [[पालकमंत्री]] झाले. * फेब्रुवारी १९९३ : विधानपरिषदेवर नियुक्ती झाली. * ऑक्टोबर १९९९ : तत्कालीन मुदखेड विधानसभेतून ३५,००० च्या मताधिक्याने विजयी झाले. * २ नोव्हेंबर १९९९ : विलासराव देशमुख यांच्या मंत्रिमंडळात महसूलमंत्री झाले. * सप्टेंबर २००३ : सुशीलकुमार शिंदे यांच्या मंत्रिमंडळात परिवहनमंत्री झाले. * ऑक्टोबर २००४ : मुदखेड मतदारसंघातून ७० हजार मतांनी विजयी झाले. उद्योग खात्याचे मंत्री म्हणून नियुक्ती झाली. * २००८ : महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्री झाले. * ऑक्टोबर २००९ : भोकर मतदारसंघातून १ लाखांच्या मताधिक्याने विजयी झाले. * नोव्हेंबर २००९ : दुसऱ्यांदा मुख्यमंत्रीपदी वर्णी लागले. * २०१० : आदर्श घोटाळ्याचा आरोप, त्यामुळे मुख्यमंत्री पदाचा राजीनामा दिला. * मे २०१४ : नांदेड लोकसभा मतदारसंघातून ८२ हजारांच्या मताधिक्याने विजयी झाले. * जानेवारी २०१७ : काँग्रेसच्या '''प्रदेशाध्यक्षपदी''' निवड झाली. * मे २०१९ : भाजपचे प्रतापराव चिखलीकर यांच्याकडून ४२ हजार मतांनी पराभूत झाले. तद्नंतर लगेच प्रदेशाध्यक्षपदाचा राजीनामा दिला. * ऑक्टोबर २०१९ - भोकरमधून ९७,५०० मताधिक्याने विजयी झाले. * डिसेंबर २०१९ - शिवसेनेच्या नेतृत्वाखालील महाविकास आघाडीत सार्वजनिक बांधकाम मंत्री झाले. * जुन २०२२ - शिवसेनेत शिंदे गटाने बंडखोरी केली आणि मुख्यमंत्री [[उद्धव ठाकरे]] यांनी राजीनामा दिला, सबब मंत्रिपद गेले. ===[[भाजप]] अंतर्गत=== * फेब्रुवारी २०२४ - काँग्रेस पक्ष सदस्यत्व आणि आमदारकीचा राजीनामा दिला आणि दुसऱ्याच दिवशी भारतीय जनता पक्षामध्ये प्रवेश केला. आणि राज्यसभेत खासदार झाले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{संकेतस्थळ|http://www.ashokchavan.in|अधिकृत संकेतस्थळ|इंग्लिश}} * [http://punevyaspeeth.org/chavan.pdf Biodata] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304113659/http://punevyaspeeth.org/chavan.pdf |date=2009-03-04 }} * [http://ibnlive.in.com/news/adarsh-scam-maharashtra-cm-chavan-quits/134669-37-64.html Adarsh scam: Maharashtra CM Chavan quits] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121013135923/http://ibnlive.in.com/news/adarsh-scam-maharashtra-cm-chavan-quits/134669-37-64.html |date=2012-10-13 }} (CNN-IBN) {{क्रम |यादी=[[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] |पासून=[[डिसेंबर ८]], [[इ.स. २००८]] |पर्यंत=[[नोव्हेंबर ११]], [[इ.स. २०१०]] |मागील=[[विलासराव देशमुख]] |पुढील=[[पृथ्वीराज चव्हाण]] }} {{महाराष्ट्र मुख्यमंत्री}} {{१६व्या लोकसभेतील महाराष्ट्राचे खासदार}} {{DEFAULTSORT:चव्हाण, अशोक}} [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:नांदेडचे खासदार]] [[वर्ग:इ.स. १९५८ मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतातील भ्रष्टाचाराचे आरोपी]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:भोकरचे आमदार]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे खासदार]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीचे अध्यक्ष]] 3um22w6ypj0f5o6qyic8uypcxxcjclr 0 62766 2691148 2443632 2026-06-24T13:16:10Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691148 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = प्रतापराव बाबुराव भोसले | लघुचित्र = | पद = [[आमदार|आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[इ.स. १९८४]] | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[यशवंतराव बलवंतराव चव्हाण]] | पुढील = [[हिंदुराव नाईक निंबाळकर]] | जन्मदिनांक = | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | पत्नी = | अपत्ये = | निवास = | मतदारसंघ = [[सातारा (लोकसभा मतदारसंघ)|सातारा]] | पद2 = | कार्यकाळ_आरंभ2 = | कार्यकाळ_समाप्ती2 = | मागील2 = | पुढील2 = | कार्यकाळ_आरंभ3 = | कार्यकाळ_समाप्ती3 = | कार्यकाळ_आरंभ4 = | कार्यकाळ_समाप्ती4 = | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = | तारीख = | वर्ष = | स्रोत = }} {{DEFAULTSORT:भोसले, प्रतापराव}} [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९३४ मधील जन्म]] [[वर्ग:महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीचे अध्यक्ष]] fat4v1c65zqr6t0pukq7lhwlkeiaf6c 0 73434 2691194 2474259 2026-06-24T22:44:12Z अभय नातू 206 संदर्भ 2691194 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट किल्ला | नाव = वसई किल्ला | चित्र = Vasaifort.jpg | चित्रशीर्षक = महादरवाजा | चित्ररुंदी = 200px | उंची =समुद्रसपाटीलगत | श्रेणी = सोपी | प्रकार = भुईकोट किल्ला | ठिकाण = [[पालघर जिल्हा|पालघर]], [[महाराष्ट्र]] | डोंगररांग = | अवस्था = व्यवस्थित | गाव = [[वसई]] }} '''वसईचा किल्ला''' हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[पालघर जिल्हा|पालघर जिल्ह्यातील]] [[वसई]]जवळ असणारा एक [[भुईकोट किल्ला]] असून तो समुद्रकिनाऱ्यालगत बांधलेला आहे. भारत सरकारने या किल्ल्याला दिनांक [[२६ मे]], [[इ.स. १९०९]] रोजी [[महाराष्ट्रातील संरक्षित स्मारके|महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक]] म्हणून घोषित केलेले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.asimumbaicircle.com/Gazette%20Notification/Thana/scan0001.pdf | प्रकाशक=आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, मुंबई सर्कल | भाषा=इंग्रजी | title=गॅझेट नोटिफिकेशन | ॲक्सेसदिनांक=११ ऑक्टोबर, इ.स. २०१३ | archive-date=2016-03-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160307132432/http://www.asimumbaicircle.com/Gazette%20Notification/Thana/scan0001.pdf | url-status=dead }}</ref> ==रचना== तीन बाजूंनी [[समुद्र]] आणि दलदलीने वेढलेला आणि एका बाजूने वसई गावाकडे उघडणारा अशी किल्ल्याची रचना आहे. किल्ल्याला दोन प्रमुख प्रवेशद्वारे असून एक जमिनीच्या दिशेने (गावाकडे) आणि दुसरे बंदराच्या दिशेने आहे. किल्ल्याच्या चोहीबाजूंनी पूर्वी तट होते आणि तटांची उंची ३० फुटांच्या वर होती.<ref name="gazetteer">{{cite book |title=Thana District Gazetteer |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thane/places_Bassein.html |publisher=Government of Maharashtra |series=Gazetteer of India}}</ref> ==बुरूज== किल्ल्याला एकूण दहा [[बुरूज]] आहेत. नोस्सा सिन्होरा दोरेमेदिया, रैस मागो, सेंट गोंसोले, माद्रद दीय, एलिफांत, सेंट पेद्रू, सेंट पॉल्स, सेंट सेबस्तियन आणि दहावा सेंट सेबस्तियन कावलिरो बुरूज, अशी या बुरुजांची नावे होती.<ref name="marathe">{{cite book |last=मराठे |first=प्रमोद |title=किल्ले वसई |year=२००८ |publisher=डायमंड पब्लिकेशन्स |isbn=9788184830880}}</ref> बुरुजांवर तोफा आणि बंदुका ठेवल्या जात. प्रत्येक बुरुजावर आठ सैनिक, त्यांचा एक कप्तान असे पथक तैनात असे. [[मराठा साम्राज्य|मराठ्यांशी]] झालेल्या [[वसईची लढाई|वसईच्या लढाईत]] सेंट सेबस्तियन बुरूज सुरूंगाने उडवून मराठ्यांच्या फौजा आत शिरल्याचे सांगितले जाते.<ref name="marathe" /> ==अंतर्गत रचना== [[चित्र:Map of Bassein from Portuguese Atlas (1630).jpg|thumb|left|250px|वसईच्या किल्ल्याचा [[पोर्तुगीज भारत|पोर्तुगीज]] नकाशा (इ.स. १६३०).]] किल्ल्याच्या आतील भागात दोन मुख्य दरवाजे असून सेंट जॉन बुरुजाच्या बाजूला बंदराच्या दिशेने उघडणारा दर्या दरवाजा आहे.<ref name="gazetteer" /> किल्ल्यात न्यायालय, तीन चर्च, हॉस्पिटल, कारागृह, दारूचे कोठार वगैरे विशेष इमारती असून बाकी इमारतींचे अवशेषही दिसून येतात. किल्ल्यात चोर वाटा आणि काळोखी चक्री जिने आहेत. महादेवाचे आणि वज्रेश्वरीचे मंदिरही आहे. मराठ्यांनी किल्ला जिंकून घेतल्यावर बुरुजांना मराठी नावे दिली होती.<ref name="marathe" /> [[कोकण|कोकणातला]] बंदरावर स्थित असा हा किल्ला तत्कालीन राजवटींना समुद्रावर आणि व्यापारावर लक्ष ठेवण्याच्या कामी अतिशय उपयुक्त असावा असा अंदाज बांधता येतो. तरीही [[पेशवे|पेशव्यांच्या]] हातात असताना या किल्ल्याचा म्हणावा तसा वापर झालेला दिसत नाही. हा मूळचा किल्ला मुसलमानी पद्धतीने बांधलेला असला तरी पोर्तुगीजांनी त्याची बरीचशी मोडतोड करून युरोपीय पद्धतीच्या स्थापत्यशास्त्राचा वापर करून किल्ल्याची पुनर्बांधणी केल्याचे दिसते. अर्धगोलाकार कमानींचे दरवाजे, खिडक्या, सज्जे, बुरूज रोमन स्थापत्यशास्त्राचा वापर करून बांधल्याचे दिसते. इंग्रजांच्या हाती लागल्यावर किल्ल्याची व्यवस्था चांगली राखली गेली नाही. दलदल आणि त्यात माजणारे रान यामुळे किल्ल्याची पडझड होत होती. त्यात सन १८६० मध्ये इंग्रजांनी हा किल्ला एका इंग्रज अधिकाऱ्याला, कर्नल लिटलवूडला भाड्याने दिला. त्याने किल्ल्यात उसाची शेती केली आणि साखर कारखाना उभारण्याचा प्रयत्न केला. त्यासाठी लागणारा खर्च भागवण्यासाठी त्याने किल्ल्यातील दगड लोकांना विकण्यास सुरुवात केली. यामुळे किल्ल्याला अधिक हानी पोहोचली.<ref name="gazetteer" /> ==सद्यस्थिती== [[चित्र:Statue of Chimaji Appa.jpg|right|thumb|250px|[[वसई]]च्या किल्ल्यातील [[चिमाजी अप्पा|चिमाजी अप्पांचा]] पुतळा]] किल्ल्याचे अवशेष आणि किल्ल्याची व्यवस्था स्वातंत्र्योत्तर काळातही फारशी राखली गेली नाही. अनेक वर्षे हा किल्ला दुर्लक्षितच राहिला. सुयोग्य व्यवस्था राखली न गेल्याने जागोजागी माजलेले रान, तट फोडून बाहेर आलेली झाडांची मुळे, दलदल यामुळे किल्ल्याची आणखीनच दुर्दशा होत गेली. १५-२० वर्षांपूर्वी किल्ल्याच्या बऱ्याचशा परिसरात मानवी संचार शक्य नव्हता. गेल्या काही वर्षांत उभारला गेलेला [[चिमाजी अप्पा|चिमाजी आप्पांचा]] पुतळा व स्मारक आणि भारतीय पुरातत्त्व खात्याने या किल्ल्याची व्यवस्था हाती घेऊन थोडी डागडुजी आणि रानाची साफसफाई केल्याने या उपेक्षित किल्ल्याकडे लोकांचे थोडेफार लक्ष वळले आहे.<ref>{{cite web |title=Fort Bassein (Vasai Fort) |url=https://asimumbaicircle.gov.in/fort_bassein.html |website=Archaeological Survey of India - Mumbai Circle}}</ref> तरीही ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या असलेल्या [[मुंबई]]जवळच्या या किल्ल्याला पर्यटन स्थळ बनवावे या दृष्टीने भक्कम प्रयत्न होणे आवश्यक आहेत. किल्ल्याच्या राहिलेल्या अवशेषांची डागडुजी करून, भिंती, बुरूज, तट यांची साफसफाई करून, जागोजागी ऐतिहासिक माहिती देणाऱ्या पाट्या लावून, पर्यटकांसाठी विश्रांती व्यवस्था करून या किल्ल्याकडे लोकांचे लक्ष वेधणे आणि एक महत्त्वाचा ऐतिहासिक वारसा जपणे शक्य आहे. == चित्रदालन == <gallery> File:Vasai-fort-ruins.jpg|वसईच्या किल्ल्याचे भग्नावशेष File:Bassein Fort corner.jpg File:Bassein Fort watchtower.jpg|टेहळणीचा मनोरा File:Bassein Fort embellishment.jpg File:Bassein Fort entrance.jpg| प्रवेशद्वार </gallery> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == अधिक वाचन == * [[सांगाती सह्याद्रीचा]] - यंग झिंगारो * [[डोंगरयात्रा]] - [[आनंद पाळंदे]] * [[दुर्गदर्शन]] - [[गो. नी. दांडेकर]] * [[दुर्ग|किल्ले]] - [[गो. नी. दांडेकर]] * [[दुर्गभ्रमणगाथा]] - [[गो. नी. दांडेकर]] * [[ट्रेक द सह्याद्रीज]] * [[सह्याद्री पुस्तक|सह्याद्री]] - [[स. आ. जोगळेकर]] * [[दुर्गकथा]] - [[निनाद बेडेकर]] * [[दुर्गवैभव]] - [[निनाद बेडेकर]] * [[इतिहास दुर्गांचा]] - [[निनाद बेडेकर]] * [[महाराष्ट्रातील दुर्ग]] - [[निनाद बेडेकर]] * [[वसई परिसरातील दुर्ग]] - [[श्रीदत्त राऊत]] ==हे सुद्धा पहा== *[[वसईची लढाई]] *[[वसईचा तह]] {{महाराष्ट्रातील किल्ले (विभागवार)}} {{महाराष्ट्रातील किल्ले}} {{विस्तार-किल्ला}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारके]] [[वर्ग:वसई]] fu1j4onda06nndsvc90x68gtucjj18r 0 80137 2691133 2025324 2026-06-24T13:06:01Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2691133 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय = | नाव = हुआन मनुएल सांतोस | सन्मानवाचक प्रत्यय = | चित्र = Juan Manuel Santos and Lula (cropped).jpg | चित्र आकारमान = 250 px | लघुचित्र = | चित्र शीर्षक = | क्रम = | पद = [[कोलंबिया]]चा राष्ट्राध्यक्ष | कार्यकाळ_आरंभ = ७ ऑगस्ट २०१० | कार्यकाळ_समाप्ती = | उपराष्ट्रपती = | उपपंतप्रधान = | मागील = [[आल्बारो उरिबे]] | पुढील = [[इव्हान डुक मार्क्वेझ]] | मतदारसंघ = | बहुमत = | जन्म_तारीख = {{जन्म दिनांक आणि वय|1951|8|10}} | जन्म_स्थान = [[बोगोता]], [[कोलंबिया]] | मृत्यु_तारीख = | मृत्यु_स्थान = | राष्ट्रीयता = कोलंबियन | पार्टी = | इतरपार्टी = | पति = | पत्नी = | नाते = | आपत्ये = | निवास = | शाळा_महाविद्यालय = | व्यवसाय = | धंदा = | धर्म = | सही = Juan Manuel Santos Signature.svg | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''हुआन मनुएल सांतोस काल्देरोन''' ([[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]: Juan Manuel Santos Calderón, [[ऑगस्ट १०]] [[इ.स. १९५१|१९५१]]) हा [[कोलंबिया]] देशाचा भूतपूर्व राष्ट्राध्यक्ष आहे. हा ७ ऑगस्ट, २०१० ते ७ ऑगस्ट, २०१८ दरम्यान सत्तेवर होता. ==हे सुद्धा पहा== *[[जगातील देशांच्या राष्ट्रप्रमुख व सरकारप्रमुखांची यादी]] == बाह्य दुवे == *[http://wsp.presidencia.gov.co/Paginas/Presidencia.aspx अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210412173550/http://wsp.presidencia.gov.co/Paginas/Presidencia.aspx |date=2021-04-12 }} {{कॉमन्स|Juan Manuel Santos|{{लेखनाव}}}} {{DEFAULTSORT:सांतोस, हुआन मनुएल}} [[वर्ग:कोलंबियाचे राष्ट्राध्यक्ष]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 6p1hkhv7x0nhi3n0k6wdj758i0q7a33 0 84409 2691199 2502590 2026-06-24T23:07:24Z अभय नातू 206 प्रस्तावना 2691199 wikitext text/x-wiki {{Main|१९७५ क्रिकेट विश्वचषक}} '''१९७५ क्रिकेट विश्वचषक गट अ''' हा १९७५ मध्ये इंग्लंड येथे झालेल्या [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|पहिल्या क्रिकेट विश्वचषकातील]] दोन गटांपैकी एक होता. या गटात यजमान {{cr|ENG}}, {{cr|IND}}, {{cr|EAF}} आणि {{cr|NZL}} या चार राष्ट्रीय संघांचा समावेश होता. गट अ मधील सामने ७ जून ते १४ जून १९७५ या कालावधीत इंग्लंडमधील विविध मैदानांवर खेळवले गेले.<ref>{{cite web |title=Prudential World Cup 1975 |url=https://www.espncricinfo.com/series/prudential-world-cup-1975-60793 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> या गटातून यजमान इंग्लंड आणि न्यूझीलंड संघानी उत्कृष्ट कामगिरी करत बाद फेरी (उपांत्य फेरी) गाठली. इंग्लंड संघाने आपल्या तिन्ही सामन्यांत विजय मिळवून ६ गुणांसह गटात पहिले स्थान मिळवले.<ref>{{cite book |last=Belson |first=James |title=The History of the Cricket World Cup |year=२०२० |publisher=Aurum Press |isbn=9781781319044}}</ref> न्यूझीलंडने तीनपैकी दोन सामने जिंकून ४ गुणांसह दुसरे स्थान मिळवले आणि उपांत्य फेरीत प्रवेश केला. भारतीय संघाला तीन सामन्यांपैकी केवळ एका सामन्यात (पूर्व आफ्रिकेविरुद्ध) विजय मिळवता आला, तर दोन सामन्यांत पराभव पत्करावा लागला. यामुळे भारताचे आव्हान गटातच संपुष्टात आले. पूर्व आफ्रिकेचा संघ तिन्ही सामन्यांत पराभूत होऊन गटात तळाशी राहिला.<ref>{{cite web |title=Prudential World Cup 1975 Points Table |url=https://www.espncricinfo.com/series/prudential-world-cup-1975-60793/points-table-official |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> == महत्त्वाचे प्रसंग आणि विक्रम == * ''सुनील गावस्करची संथ खेळी:'' ७ जून १९७५ रोजी [[लॉर्ड्स|लॉर्ड्सवर]] झालेल्या इंग्लंडविरुद्धच्या पहिल्या सामन्यात भारताच्या [[सुनील गावसकर]] यांनी ६० षटकांत नाबाद ३६ धावांची अत्यंत संथ खेळी केली. इंग्लंडच्या ३३४ धावांच्या आव्हानाचा पाठलाग करताना भारताने केवळ ३ बाद १३२ धावा केल्या आणि भारताला २०२ धावांनी मोठा पराभव स्वीकारावा लागला. ही खेळी विश्वचषक इतिहासातील सर्वात वादग्रस्त आणि संथ खेळी मानली जाते.<ref>{{cite web |last=Bhattacharya |first=Rahul |title=The match that history can't forget |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-match-that-history-cant-forget-249539 |website=ESPNcricinfo |date=७ जून २००६}}</ref> * ''भारताचा पहिला विश्वचषक विजय:'' ११ जून १९७५ रोजी [[लीड्स]] येथे झालेल्या सामन्यात भारताने पूर्व आफ्रिकेचा १० गडी राखून पराभव केला. हा भारताचा एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट आणि विश्वचषक इतिहासातील पहिला वहिला विजय होता. या सामन्यात [[मदनलाल]] यांनी १५ धावांत ३ बळी घेतले, तर [[फारूख इंजिनियर]] यांनी नाबाद ५४ धावांची खेळी केली.<ref>{{cite book |last=खेर |first=मिलिंद |title=भारतीय क्रिकेटचा इतिहास |year=२०१२ |publisher=रोहन प्रकाशन}}</ref> * ''ग्लेन टर्नरचे शतक:''' न्यूझीलंडच्या [[ग्लेन टर्नर]]ने पूर्व आफ्रिकेविरुद्धच्या सामन्यात नाबाद १७१ धावांची उत्कृष्ट खेळी केली. ही त्यावेळचा एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधील सर्वोच्च वैयक्तिक धावसंख्या होती.<ref>{{cite web |title=Highest individual innings in the 1975 World Cup |url=https://www.espncricinfo.com/records/tournament/batting-highest-individual-scores/prudential-world-cup-1975-207 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> ==गट अ सामने== {{१९७५ क्रिकेट विश्वचषक गट अ गुण}} ===इंग्लंड वि भारत=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ७ जून १९७५ | संघ१ = {{cr-rt|ENG}} | धावसंख्या१ = ३३४/४ (६० षटके) | धावसंख्या२ = १३२/३ (६० षटके) | संघ२ = {{cr|IND}} | धावा१ = [[डेनिस अमिस]] १३७ (१४७) | बळी१ = [[आबिद अली]] २/५८ (१२ षटके) | धावा२ = [[गुंडप्पा विश्वनाथ]] ३७ (५९) | बळी२ = [[पीटर लीव्हर]] १/१६ (१० षटके) | निकाल = इंग्लंड २०२ धावांनी विजयी. | report = [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/65035.html धावफलक] | स्थळ = [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] | पंच = | toss = इंग्लंड, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = [[डेनिस अमिस]] (इंग्लंड) | टिपा = पुरुषांच्या क्रिकेट विश्वचषकातला पहिला वहिला सामना. *''इंग्लंड आणि भारत प्रथमच क्रिकेट विश्वचषकात एकमेकांविरुद्ध खेळले. *''[[अंशुमन गायकवाड]], [[करसन घावरी]] आणि [[मोहिंदर अमरनाथ]] (भा) या सर्वांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. *''[[डेनिस अमिस]] (इं) क्रिकेट विश्वचषकात शतक ठोकणारा इंग्लंडतर्फे आणि जगातला सुद्धा पहिला क्रिकेट खेळाडू ठरला. *''इंग्लंडचा विश्वचषकातील पहिला विजय तसेच विश्वचषकात भारतावर इंग्लंडने पहिला विजय मिळवला. }} ===न्यू झीलंड वि पूर्व आफ्रिका=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ७ जून १९७५ | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | धावसंख्या१ = ३०९/५ (६० षटके) | धावसंख्या२ = १२८/८ (६० षटके) | संघ२ = {{cr|पूर्व आफ्रिका}} | धावा१ = [[ग्लेन टर्नर]] १७१[[नाबाद|*]] (२०१) | बळी१ = [[परभु नाना]] १/३४ (१२ षटके) | धावा२ = [[फ्रासत अली]] ४५ (१२३) | बळी२ = [[डेल हॅडली]] ३/२१ (१२ षटके) | निकाल = न्यू झीलंड १८१ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/65036.html धावफलक] | स्थळ = [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] | पंच = | toss = न्यू झीलंड, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = [[ग्लेन टर्नर]] (न्यू झीलंड) | टिपा = पूर्व आफ्रिकेचा पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना. *''न्यू झीलंड आणि पूर्व आफ्रिका ह्या दोन संघांमधील पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना. *''न्यू झीलंड आणि पूर्व आफ्रिका प्रथमच क्रिकेट विश्वचषकात एकमेकांविरुद्ध खेळले. *''इंग्लंडच्या भूमीवर पूर्व आफ्रिकेने पहिल्यांदाच आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. *''[[ब्रायन मॅककेचनी]] (न्यू), [[फ्रासत अली]], [[हामिश मॅकलिओड]], [[हरिलाल शाह]], [[जॉन नगेंडा]], [[महमूद कुरेशी]], [[परभु नाना]], [[रमेश सेथी]], [[सॅम्युएल वलुसिंबी]], [[शीराझ सुमर]] आणि [[झुल्फिकार अली]] (पू.आ.) या सर्वांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. *''[[ग्लेन टर्नर]] (न्यू) क्रिकेट विश्वचषकात शतक ठोकणारा न्यू झीलंडचा पहिला क्रिकेट खेळाडू ठरला. *''न्यू झीलंडचा विश्वचषकातील पहिला विजय तसेच विश्वचषकात पूर्व आफ्रिकेवर न्यू झीलंडने पहिला विजय मिळवला. }} ===इंग्लंड वि न्यू झीलंड=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ११ जून १९७५ | संघ१ = {{cr-rt|ENG}} | धावसंख्या१ = २६६/६ (६० षटके) | धावसंख्या२ = १८६ (६० षटके) | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावा१ = [[कीथ फ्लेचर]] १३१ (१४७) | बळी१ = [[रिचर्ड कॉलिंज]] २/४३ (१२ षटके) | धावा२ = [[जॉन मॉरिसन]] ५५ (८५) | बळी२ = [[टोनी ग्रेग]] ४/४५ (१२ षटके) | निकाल = इंग्लंड ८० धावांनी विजयी. | report = [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/65039.html धावफलक] | स्थळ = [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] | पंच = | toss = न्यू झीलंड, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = | सामनावीर = [[कीथ फ्लेचर]] (इं) | टिपा = इंग्लंड आणि न्यू झीलंड प्रथमच क्रिकेट विश्वचषकात एकमेकांविरुद्ध खेळले. *''इंग्लंडने विश्वचषकात न्यू झीलंडवर पहिला विजय मिळवला. }} ===पूर्व आफ्रिका वि भारत=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ११ जून १९७५ | संघ१ = {{cr-rt|पूर्व आफ्रिका}} | धावसंख्या१ = १२० (५५.३ षटके) | धावसंख्या२ = १२३/० (२९.५ षटके) | संघ२ = {{cr|IND}} | धावा१ = [[जवाहीर शाह]] ३७ (६०) | बळी१ = [[मदनलाल]] ३/१५ (९.३ षटके) | धावा२ = [[सुनिल गावसकर]] ६५ (८६) | बळी२ = | निकाल = भारत १० गडी राखुन विजयी. | report = [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/65040.html धावफलक] | स्थळ = [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले मैदान]], [[लीड्स]] | पंच = | toss = पूर्व आफ्रिका, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = [[फारूख इंजिनीयर]] (इं) | टिपा = भारत आणि पूर्व आफ्रिका प्रथमच क्रिकेट विश्वचषकात एकमेकांविरुद्ध खेळले. *''भारताचा विश्वचषकातील पहिला विजय तसेच विश्वचषकात पूर्व आफ्रिकेवर भारताने पहिला विजय मिळवला. *''[[डॉन प्रिंगल]], [[प्रफूल मेहता]] आणि [[युनूस बदत]] (पू.आ.) या सर्वांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. }} ===इंग्लंड वि पूर्व आफ्रिका=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १४ जून १९७५ | संघ१ = {{cr-rt|ENG}} | धावसंख्या१ = २९०/५ (६० षटके) | धावसंख्या२ = ९४ (५२.३ षटके) | संघ२ = {{cr|पूर्व आफ्रिका}} | धावा१ = [[डेनिस अमिस]] ८८ (११६) | बळी१ = [[झुल्फिकार अली]] ३/६३ (१२ षटके) | धावा२ = [[रमेश सेथी]] ३० (१०२) | बळी२ = [[जॉन स्नो]] ४/११ (१२ षटके) | निकाल = इंग्लंड १९६ धावांनी विजयी. | report = [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/65043.html धावफलक] | स्थळ = [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | पंच = | toss = पूर्व आफ्रिका, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = | सामनावीर = [[जॉन स्नो]] (इं) | टिपा = इंग्लंड आणि पूर्व आफ्रिका प्रथमच क्रिकेट विश्वचषकात एकमेकांविरुद्ध खेळले. *''इंग्लंडने विश्वचषकात पूर्व आफ्रिकेवर पहिला विजय मिळवला. }} ===भारत वि न्यू झीलंड=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १४ जून १९७५ | संघ१ = {{cr-rt|IND}} | धावसंख्या१ = २३० (६० षटके) | धावसंख्या२ = २३३/६ (५८.५ षटके) | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावा१ = [[आबिद अली]] ७० (९८) | बळी१ = [[ब्रायन मॅककेचनी]] ३/४९ (१२ षटके) | धावा२ = [[ग्लेन टर्नर]] ११४[[नाबाद|*]] (१७७) | बळी२ = [[आबिद अली]] २/३५ (१२ षटके) | निकाल = न्यू झीलंड ४ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/65044.html धावफलक] | स्थळ = [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] | पंच = | toss = भारत, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = [[ग्लेन टर्नर]] (न्यू झीलंड) | टिपा = भारत आणि न्यू झीलंड प्रथमच क्रिकेट विश्वचषकात एकमेकांविरुद्ध खेळले. *''न्यू झीलंडने विश्वचषकात भारतावर पहिला विजय मिळवला. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [http://www.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC75/ Cricket World Cup 1975] from [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] {{१९७५ क्रिकेट विश्वचषक}} [[वर्ग:१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|गट अ]] j6uq4nyhzs3pp3kgndqatc7m9ttu4pq 2691200 2691199 2026-06-24T23:07:25Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — शहराचे अचूक नाव ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#शहराचे अचूक नाव|अधिक माहिती]]) 2691200 wikitext text/x-wiki {{Main|१९७५ क्रिकेट विश्वचषक}} '''१९७५ क्रिकेट विश्वचषक गट अ''' हा १९७५ मध्ये इंग्लंड येथे झालेल्या [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|पहिल्या क्रिकेट विश्वचषकातील]] दोन गटांपैकी एक होता. या गटात यजमान {{cr|ENG}}, {{cr|IND}}, {{cr|EAF}} आणि {{cr|NZL}} या चार राष्ट्रीय संघांचा समावेश होता. गट अ मधील सामने ७ जून ते १४ जून १९७५ या कालावधीत इंग्लंडमधील विविध मैदानांवर खेळवले गेले.<ref>{{cite web |title=Prudential World Cup 1975 |url=https://www.espncricinfo.com/series/prudential-world-cup-1975-60793 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> या गटातून यजमान इंग्लंड आणि न्यू झीलंड संघानी उत्कृष्ट कामगिरी करत बाद फेरी (उपांत्य फेरी) गाठली. इंग्लंड संघाने आपल्या तिन्ही सामन्यांत विजय मिळवून ६ गुणांसह गटात पहिले स्थान मिळवले.<ref>{{cite book |last=Belson |first=James |title=The History of the Cricket World Cup |year=२०२० |publisher=Aurum Press |isbn=9781781319044}}</ref> न्यू झीलंडने तीनपैकी दोन सामने जिंकून ४ गुणांसह दुसरे स्थान मिळवले आणि उपांत्य फेरीत प्रवेश केला. भारतीय संघाला तीन सामन्यांपैकी केवळ एका सामन्यात (पूर्व आफ्रिकेविरुद्ध) विजय मिळवता आला, तर दोन सामन्यांत पराभव पत्करावा लागला. यामुळे भारताचे आव्हान गटातच संपुष्टात आले. पूर्व आफ्रिकेचा संघ तिन्ही सामन्यांत पराभूत होऊन गटात तळाशी राहिला.<ref>{{cite web |title=Prudential World Cup 1975 Points Table |url=https://www.espncricinfo.com/series/prudential-world-cup-1975-60793/points-table-official |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> == महत्त्वाचे प्रसंग आणि विक्रम == * ''सुनील गावस्करची संथ खेळी:'' ७ जून १९७५ रोजी [[लॉर्ड्स|लॉर्ड्सवर]] झालेल्या इंग्लंडविरुद्धच्या पहिल्या सामन्यात भारताच्या [[सुनील गावसकर]] यांनी ६० षटकांत नाबाद ३६ धावांची अत्यंत संथ खेळी केली. इंग्लंडच्या ३३४ धावांच्या आव्हानाचा पाठलाग करताना भारताने केवळ ३ बाद १३२ धावा केल्या आणि भारताला २०२ धावांनी मोठा पराभव स्वीकारावा लागला. ही खेळी विश्वचषक इतिहासातील सर्वात वादग्रस्त आणि संथ खेळी मानली जाते.<ref>{{cite web |last=Bhattacharya |first=Rahul |title=The match that history can't forget |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-match-that-history-cant-forget-249539 |website=ESPNcricinfo |date=७ जून २००६}}</ref> * ''भारताचा पहिला विश्वचषक विजय:'' ११ जून १९७५ रोजी [[लीड्स]] येथे झालेल्या सामन्यात भारताने पूर्व आफ्रिकेचा १० गडी राखून पराभव केला. हा भारताचा एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट आणि विश्वचषक इतिहासातील पहिला वहिला विजय होता. या सामन्यात [[मदनलाल]] यांनी १५ धावांत ३ बळी घेतले, तर [[फारूख इंजिनियर]] यांनी नाबाद ५४ धावांची खेळी केली.<ref>{{cite book |last=खेर |first=मिलिंद |title=भारतीय क्रिकेटचा इतिहास |year=२०१२ |publisher=रोहन प्रकाशन}}</ref> * ''ग्लेन टर्नरचे शतक:''' न्यू झीलंडच्या [[ग्लेन टर्नर]]ने पूर्व आफ्रिकेविरुद्धच्या सामन्यात नाबाद १७१ धावांची उत्कृष्ट खेळी केली. ही त्यावेळचा एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधील सर्वोच्च वैयक्तिक धावसंख्या होती.<ref>{{cite web |title=Highest individual innings in the 1975 World Cup |url=https://www.espncricinfo.com/records/tournament/batting-highest-individual-scores/prudential-world-cup-1975-207 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> ==गट अ सामने== {{१९७५ क्रिकेट विश्वचषक गट अ गुण}} ===इंग्लंड वि भारत=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ७ जून १९७५ | संघ१ = {{cr-rt|ENG}} | धावसंख्या१ = ३३४/४ (६० षटके) | धावसंख्या२ = १३२/३ (६० षटके) | संघ२ = {{cr|IND}} | धावा१ = [[डेनिस अमिस]] १३७ (१४७) | बळी१ = [[आबिद अली]] २/५८ (१२ षटके) | धावा२ = [[गुंडप्पा विश्वनाथ]] ३७ (५९) | बळी२ = [[पीटर लीव्हर]] १/१६ (१० षटके) | निकाल = इंग्लंड २०२ धावांनी विजयी. | report = [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/65035.html धावफलक] | स्थळ = [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] | पंच = | toss = इंग्लंड, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = [[डेनिस अमिस]] (इंग्लंड) | टिपा = पुरुषांच्या क्रिकेट विश्वचषकातला पहिला वहिला सामना. *''इंग्लंड आणि भारत प्रथमच क्रिकेट विश्वचषकात एकमेकांविरुद्ध खेळले. *''[[अंशुमन गायकवाड]], [[करसन घावरी]] आणि [[मोहिंदर अमरनाथ]] (भा) या सर्वांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. *''[[डेनिस अमिस]] (इं) क्रिकेट विश्वचषकात शतक ठोकणारा इंग्लंडतर्फे आणि जगातला सुद्धा पहिला क्रिकेट खेळाडू ठरला. *''इंग्लंडचा विश्वचषकातील पहिला विजय तसेच विश्वचषकात भारतावर इंग्लंडने पहिला विजय मिळवला. }} ===न्यू झीलंड वि पूर्व आफ्रिका=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ७ जून १९७५ | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | धावसंख्या१ = ३०९/५ (६० षटके) | धावसंख्या२ = १२८/८ (६० षटके) | संघ२ = {{cr|पूर्व आफ्रिका}} | धावा१ = [[ग्लेन टर्नर]] १७१[[नाबाद|*]] (२०१) | बळी१ = [[परभु नाना]] १/३४ (१२ षटके) | धावा२ = [[फ्रासत अली]] ४५ (१२३) | बळी२ = [[डेल हॅडली]] ३/२१ (१२ षटके) | निकाल = न्यू झीलंड १८१ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/65036.html धावफलक] | स्थळ = [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] | पंच = | toss = न्यू झीलंड, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = [[ग्लेन टर्नर]] (न्यू झीलंड) | टिपा = पूर्व आफ्रिकेचा पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना. *''न्यू झीलंड आणि पूर्व आफ्रिका ह्या दोन संघांमधील पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना. *''न्यू झीलंड आणि पूर्व आफ्रिका प्रथमच क्रिकेट विश्वचषकात एकमेकांविरुद्ध खेळले. *''इंग्लंडच्या भूमीवर पूर्व आफ्रिकेने पहिल्यांदाच आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. *''[[ब्रायन मॅककेचनी]] (न्यू), [[फ्रासत अली]], [[हामिश मॅकलिओड]], [[हरिलाल शाह]], [[जॉन नगेंडा]], [[महमूद कुरेशी]], [[परभु नाना]], [[रमेश सेथी]], [[सॅम्युएल वलुसिंबी]], [[शीराझ सुमर]] आणि [[झुल्फिकार अली]] (पू.आ.) या सर्वांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. *''[[ग्लेन टर्नर]] (न्यू) क्रिकेट विश्वचषकात शतक ठोकणारा न्यू झीलंडचा पहिला क्रिकेट खेळाडू ठरला. *''न्यू झीलंडचा विश्वचषकातील पहिला विजय तसेच विश्वचषकात पूर्व आफ्रिकेवर न्यू झीलंडने पहिला विजय मिळवला. }} ===इंग्लंड वि न्यू झीलंड=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ११ जून १९७५ | संघ१ = {{cr-rt|ENG}} | धावसंख्या१ = २६६/६ (६० षटके) | धावसंख्या२ = १८६ (६० षटके) | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावा१ = [[कीथ फ्लेचर]] १३१ (१४७) | बळी१ = [[रिचर्ड कॉलिंज]] २/४३ (१२ षटके) | धावा२ = [[जॉन मॉरिसन]] ५५ (८५) | बळी२ = [[टोनी ग्रेग]] ४/४५ (१२ षटके) | निकाल = इंग्लंड ८० धावांनी विजयी. | report = [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/65039.html धावफलक] | स्थळ = [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] | पंच = | toss = न्यू झीलंड, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = | सामनावीर = [[कीथ फ्लेचर]] (इं) | टिपा = इंग्लंड आणि न्यू झीलंड प्रथमच क्रिकेट विश्वचषकात एकमेकांविरुद्ध खेळले. *''इंग्लंडने विश्वचषकात न्यू झीलंडवर पहिला विजय मिळवला. }} ===पूर्व आफ्रिका वि भारत=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ११ जून १९७५ | संघ१ = {{cr-rt|पूर्व आफ्रिका}} | धावसंख्या१ = १२० (५५.३ षटके) | धावसंख्या२ = १२३/० (२९.५ षटके) | संघ२ = {{cr|IND}} | धावा१ = [[जवाहीर शाह]] ३७ (६०) | बळी१ = [[मदनलाल]] ३/१५ (९.३ षटके) | धावा२ = [[सुनिल गावसकर]] ६५ (८६) | बळी२ = | निकाल = भारत १० गडी राखुन विजयी. | report = [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/65040.html धावफलक] | स्थळ = [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले मैदान]], [[लीड्स]] | पंच = | toss = पूर्व आफ्रिका, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = [[फारूख इंजिनीयर]] (इं) | टिपा = भारत आणि पूर्व आफ्रिका प्रथमच क्रिकेट विश्वचषकात एकमेकांविरुद्ध खेळले. *''भारताचा विश्वचषकातील पहिला विजय तसेच विश्वचषकात पूर्व आफ्रिकेवर भारताने पहिला विजय मिळवला. *''[[डॉन प्रिंगल]], [[प्रफूल मेहता]] आणि [[युनूस बदत]] (पू.आ.) या सर्वांनी आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. }} ===इंग्लंड वि पूर्व आफ्रिका=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १४ जून १९७५ | संघ१ = {{cr-rt|ENG}} | धावसंख्या१ = २९०/५ (६० षटके) | धावसंख्या२ = ९४ (५२.३ षटके) | संघ२ = {{cr|पूर्व आफ्रिका}} | धावा१ = [[डेनिस अमिस]] ८८ (११६) | बळी१ = [[झुल्फिकार अली]] ३/६३ (१२ षटके) | धावा२ = [[रमेश सेथी]] ३० (१०२) | बळी२ = [[जॉन स्नो]] ४/११ (१२ षटके) | निकाल = इंग्लंड १९६ धावांनी विजयी. | report = [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/65043.html धावफलक] | स्थळ = [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] | पंच = | toss = पूर्व आफ्रिका, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = | सामनावीर = [[जॉन स्नो]] (इं) | टिपा = इंग्लंड आणि पूर्व आफ्रिका प्रथमच क्रिकेट विश्वचषकात एकमेकांविरुद्ध खेळले. *''इंग्लंडने विश्वचषकात पूर्व आफ्रिकेवर पहिला विजय मिळवला. }} ===भारत वि न्यू झीलंड=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १४ जून १९७५ | संघ१ = {{cr-rt|IND}} | धावसंख्या१ = २३० (६० षटके) | धावसंख्या२ = २३३/६ (५८.५ षटके) | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावा१ = [[आबिद अली]] ७० (९८) | बळी१ = [[ब्रायन मॅककेचनी]] ३/४९ (१२ षटके) | धावा२ = [[ग्लेन टर्नर]] ११४[[नाबाद|*]] (१७७) | बळी२ = [[आबिद अली]] २/३५ (१२ षटके) | निकाल = न्यू झीलंड ४ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/65044.html धावफलक] | स्थळ = [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] | पंच = | toss = भारत, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = [[ग्लेन टर्नर]] (न्यू झीलंड) | टिपा = भारत आणि न्यू झीलंड प्रथमच क्रिकेट विश्वचषकात एकमेकांविरुद्ध खेळले. *''न्यू झीलंडने विश्वचषकात भारतावर पहिला विजय मिळवला. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [http://www.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC75/ Cricket World Cup 1975] from [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] {{१९७५ क्रिकेट विश्वचषक}} [[वर्ग:१९७५ क्रिकेट विश्वचषक|गट अ]] o4sp058kiuvi73p8cintnzh35i1spmg 0 85263 2691126 2689900 2026-06-24T12:50:24Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2691126 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''माणिक गोविंदराव ठाकरे''' (जन्म: २२ ऑगस्ट, १९५४) [[महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समिती]]चे माजी प्रदेशाध्यक्ष (२१ ऑगस्ट २००८ ते २०१४) व महाराष्ट्रातील राजकारणी आहेत. * विधानसभेचे माजी सदस्य. * महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.hindu.com/2008/08/18/stories/2008081855411200.htm|title=Manikrao Thakare is Maharashtra PCC chief|प्रकाशक=The Hindu|दिनांक=August 18, 2008|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-26|archive-date=2008-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080831091423/http://www.hindu.com/2008/08/18/stories/2008081855411200.htm|url-status=dead}}</ref> * माजी गृहराज्यमंत्री (१९९२-१९९५ आणि १९९९-२००३).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991101/ipo01003.html|title=State Ministers get portfolios, six axed|प्रकाशक=Indian Express|दिनांक=October 31, 1999|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-26|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20101105032118/http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991101/ipo01003.html|विदा दिनांक=2010-11-05|url-status=bot: unknown}}</ref> माजी उर्जाराज्यमंत्री (२००३-२००४).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://in.rediff.com/news/2004/jul/06maha.htm|title=शिंदे drops 22 ministers in Maharashtra|प्रकाशक=[[rediff.com]]|दिनांक=July 6, 2004|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-26}}</ref> ठाकरे हे १९९९ पर्यंत महाराष्ट्रात सत्तेवर असलेल्या भारतीय जनता पक्ष-शिवसेना युती सरकारचे कट्टर टीकाकार राहिले आहेत, विशेषतः [[श्रीकृष्ण आयोग|श्रीकृष्ण आयोगाच्या]] अहवालाच्या हाताळणीवरून त्यांनी सरकारला धारेवर धरले होते. २७ जुलै १९९८ रोजी, माणिकराव ठाकरे यांनी [[आर.आर. पाटील]] यांच्यासोबत मिळून श्रीकृष्ण आयोगाचा अहवाल विधानसभेच्या पटलावर मांडण्याची मागणी केली होती. या मागणीमुळे विधानसभेचे कामकाज तहकूब करावे लागले होते. तत्कालीन सरकारवर त्यांनी विधिमंडळात केलेली सातत्यपूर्ण टीका, सरकारचा जनादेश संपल्यानंतर त्यांना सत्तेतून पायउतार करण्यात कारणीभूत ठरली होती. ४ जानेवारी २०२३ रोजी, माणिकराव ठाकरे यांची अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीच्या (AICC) तेलंगणा प्रकरणाचे प्रभारी म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.<ref name="Thakre replaces Tagore as AICC Telangana incharge">{{cite news |last1=Deccan Chronicle |first1= |title=Thakre replaces Tagore as AICC Telangana incharge |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/040123/thakre-replaces-tagore-as-aicc-telangana-incharge.html |access-date=6 January 2023 |date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106171219/https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/040123/thakre-replaces-tagore-as-aicc-telangana-incharge.html |archive-date=6 January 2023 |language=en}}</ref> ==जनजागरण विकास यात्रा== १९ नोव्हेंबर २००८ -१५ जानेवारी २००९ (चाळीस दिवस) शिर्डी येथून महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीच्या वतीने जनजागरण विकास यात्रा गावागावांत मंत्री नेण्याचा उपक्रम आरंभली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.esakal.com/esakal/20100807/5115120270631234036.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2012-12-05 |archive-date=2012-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121229101048/http://esakal.com/esakal/20100807/5115120270631234036.htm |url-status=dead }}</ref> ==संदर्भ== <references/> [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] kykmkphjde6kqevhg87ushz23l4448s 2691127 2691126 2026-06-24T13:01:41Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2691127 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''माणिक गोविंदराव ठाकरे''' (जन्म: २२ ऑगस्ट, १९५४) [[महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समिती]]चे माजी प्रदेशाध्यक्ष (२१ ऑगस्ट २००८ ते २०१४) व महाराष्ट्रातील राजकारणी आहेत. यापूर्वी ते १९८५ ते २००४ या काळात भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसकडून दारव्हा विधानसभा मतदारसंघाचे आमदार होते. ठाकरे हे महाराष्ट्राच्या गृहराज्यमंत्री पदी १९९२-१९९५ आणि १९९९-२००३, असे दोन वेळा विराजमान होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991101/ipo01003.html|title=State Ministers get portfolios, six axed|प्रकाशक=Indian Express|दिनांक=October 31, 1999|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-26|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20101105032118/http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991101/ipo01003.html|विदा दिनांक=2010-11-05|url-status=bot: unknown}}</ref> माजी उर्जाराज्यमंत्री (२००३-२००४).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://in.rediff.com/news/2004/jul/06maha.htm|title=शिंदे drops 22 ministers in Maharashtra|प्रकाशक=[[rediff.com]]|दिनांक=July 6, 2004|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-26}}</ref> त्यानंतर जानेवारी २००३ ते २००४ या कालावधीत त्यांच्याकडे ऊर्जा मंत्रालयाची जबाबदारी सोपवण्यात आली होती. जुलै २००४ मध्ये, महाराष्ट्राचे तत्कालीन मुख्यमंत्री सुशीलकुमार शिंदे यांनी मंत्रिमंडळातून वगळलेल्या २२ मंत्र्यांपैकी माणिकराव ठाकरे हे एक होते. २००८ साली महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीवर (एमपीसीसी) माणिकराव ठाकरे यांची अध्यक्षपदी नियुक्ती करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.hindu.com/2008/08/18/stories/2008081855411200.htm|title=Manikrao Thakare is Maharashtra PCC chief|प्रकाशक=The Hindu|दिनांक=August 18, 2008|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-26|archive-date=2008-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080831091423/http://www.hindu.com/2008/08/18/stories/2008081855411200.htm|url-status=dead}}</ref> ठाकरे हे १९९९ पर्यंत महाराष्ट्रात सत्तेवर असलेल्या भारतीय जनता पक्ष-शिवसेना युती सरकारचे कट्टर टीकाकार राहिले आहेत, विशेषतः [[श्रीकृष्ण आयोग|श्रीकृष्ण आयोगाच्या]] अहवालाच्या हाताळणीवरून त्यांनी सरकारला धारेवर धरले होते. २७ जुलै १९९८ रोजी, माणिकराव ठाकरे यांनी [[आर.आर. पाटील]] यांच्यासोबत मिळून श्रीकृष्ण आयोगाचा अहवाल विधानसभेच्या पटलावर मांडण्याची मागणी केली होती. या मागणीमुळे विधानसभेचे कामकाज तहकूब करावे लागले होते. तत्कालीन सरकारवर त्यांनी विधिमंडळात केलेली सातत्यपूर्ण टीका, सरकारचा जनादेश संपल्यानंतर त्यांना सत्तेतून पायउतार करण्यात कारणीभूत ठरली होती. ४ जानेवारी २०२३ रोजी, माणिकराव ठाकरे यांची अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीच्या (AICC) तेलंगणा प्रकरणाचे प्रभारी म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.<ref name="Thakre replaces Tagore as AICC Telangana incharge">{{cite news |last1=Deccan Chronicle |first1= |title=Thakre replaces Tagore as AICC Telangana incharge |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/040123/thakre-replaces-tagore-as-aicc-telangana-incharge.html |access-date=6 January 2023 |date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106171219/https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/040123/thakre-replaces-tagore-as-aicc-telangana-incharge.html |archive-date=6 January 2023 |language=en}}</ref> ==जनजागरण विकास यात्रा== १९ नोव्हेंबर २००८ -१५ जानेवारी २००९ (चाळीस दिवस) शिर्डी येथून महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीच्या वतीने जनजागरण विकास यात्रा गावागावांत मंत्री नेण्याचा उपक्रम आरंभली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.esakal.com/esakal/20100807/5115120270631234036.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2012-12-05 |archive-date=2012-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121229101048/http://esakal.com/esakal/20100807/5115120270631234036.htm |url-status=dead }}</ref> ==संदर्भ== <references/> [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] gm21nw6jpz5f28qrilbyi9huoavw0tj 2691128 2691127 2026-06-24T13:02:48Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2691128 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''माणिक गोविंदराव ठाकरे''' (जन्म: २२ ऑगस्ट, १९५४) [[महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समिती]]चे माजी प्रदेशाध्यक्ष (२१ ऑगस्ट २००८ ते २०१४) व महाराष्ट्रातील राजकारणी आहेत. यापूर्वी ते १९८५ ते २००४ या काळात भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसकडून दारव्हा विधानसभा मतदारसंघाचे आमदार होते. ठाकरे हे महाराष्ट्राच्या गृहराज्यमंत्री पदी १९९२-१९९५ आणि १९९९-२००३, असे दोन वेळा विराजमान होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991101/ipo01003.html|title=State Ministers get portfolios, six axed|प्रकाशक=Indian Express|दिनांक=October 31, 1999|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-26|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20101105032118/http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991101/ipo01003.html|विदा दिनांक=2010-11-05|url-status=bot: unknown}}</ref> त्यानंतर जानेवारी २००३ ते २००४ या कालावधीत त्यांच्याकडे ऊर्जा मंत्रालयाची जबाबदारी सोपवण्यात आली होती. जुलै २००४ मध्ये, महाराष्ट्राचे तत्कालीन मुख्यमंत्री सुशीलकुमार शिंदे यांनी मंत्रिमंडळातून वगळलेल्या २२ मंत्र्यांपैकी माणिकराव ठाकरे हे एक होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://in.rediff.com/news/2004/jul/06maha.htm|title=शिंदे drops 22 ministers in Maharashtra|प्रकाशक=[[rediff.com]]|दिनांक=July 6, 2004|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-26}}</ref> २००८ साली महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीवर (एमपीसीसी) माणिकराव ठाकरे यांची अध्यक्षपदी नियुक्ती करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.hindu.com/2008/08/18/stories/2008081855411200.htm|title=Manikrao Thakare is Maharashtra PCC chief|प्रकाशक=The Hindu|दिनांक=August 18, 2008|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-26|archive-date=2008-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080831091423/http://www.hindu.com/2008/08/18/stories/2008081855411200.htm|url-status=dead}}</ref> ठाकरे हे १९९९ पर्यंत महाराष्ट्रात सत्तेवर असलेल्या भारतीय जनता पक्ष-शिवसेना युती सरकारचे कट्टर टीकाकार राहिले आहेत, विशेषतः [[श्रीकृष्ण आयोग|श्रीकृष्ण आयोगाच्या]] अहवालाच्या हाताळणीवरून त्यांनी सरकारला धारेवर धरले होते. २७ जुलै १९९८ रोजी, माणिकराव ठाकरे यांनी [[आर.आर. पाटील]] यांच्यासोबत मिळून श्रीकृष्ण आयोगाचा अहवाल विधानसभेच्या पटलावर मांडण्याची मागणी केली होती. या मागणीमुळे विधानसभेचे कामकाज तहकूब करावे लागले होते. तत्कालीन सरकारवर त्यांनी विधिमंडळात केलेली सातत्यपूर्ण टीका, सरकारचा जनादेश संपल्यानंतर त्यांना सत्तेतून पायउतार करण्यात कारणीभूत ठरली होती. ४ जानेवारी २०२३ रोजी, माणिकराव ठाकरे यांची अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीच्या (AICC) तेलंगणा प्रकरणाचे प्रभारी म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.<ref name="Thakre replaces Tagore as AICC Telangana incharge">{{cite news |last1=Deccan Chronicle |first1= |title=Thakre replaces Tagore as AICC Telangana incharge |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/040123/thakre-replaces-tagore-as-aicc-telangana-incharge.html |access-date=6 January 2023 |date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106171219/https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/040123/thakre-replaces-tagore-as-aicc-telangana-incharge.html |archive-date=6 January 2023 |language=en}}</ref> ==जनजागरण विकास यात्रा== १९ नोव्हेंबर २००८ -१५ जानेवारी २००९ (चाळीस दिवस) शिर्डी येथून महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीच्या वतीने जनजागरण विकास यात्रा गावागावांत मंत्री नेण्याचा उपक्रम आरंभली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.esakal.com/esakal/20100807/5115120270631234036.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2012-12-05 |archive-date=2012-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121229101048/http://esakal.com/esakal/20100807/5115120270631234036.htm |url-status=dead }}</ref> ==संदर्भ== <references/> [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] juxoflhn26cc9cftiqvci9h41oavrn1 2691132 2691128 2026-06-24T13:05:42Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691132 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''माणिक गोविंदराव ठाकरे''' (जन्म: २२ ऑगस्ट, १९५४) [[महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समिती]]चे माजी प्रदेशाध्यक्ष (२१ ऑगस्ट २००८ ते २०१४) व महाराष्ट्रातील राजकारणी आहेत. यापूर्वी ते १९८५ ते २००४ या काळात भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसकडून दारव्हा विधानसभा मतदारसंघाचे आमदार होते. ठाकरे हे महाराष्ट्राच्या गृहराज्यमंत्री पदी १९९२-१९९५ आणि १९९९-२००३, असे दोन वेळा विराजमान होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991101/ipo01003.html|title=State Ministers get portfolios, six axed|प्रकाशक=Indian Express|दिनांक=October 31, 1999|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-26|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20101105032118/http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991101/ipo01003.html|विदा दिनांक=2010-11-05|url-status=bot: unknown}}</ref> त्यानंतर जानेवारी २००३ ते २००४ या कालावधीत त्यांच्याकडे ऊर्जा मंत्रालयाची जबाबदारी सोपवण्यात आली होती. जुलै २००४ मध्ये, महाराष्ट्राचे तत्कालीन मुख्यमंत्री सुशीलकुमार शिंदे यांनी मंत्रिमंडळातून वगळलेल्या २२ मंत्र्यांपैकी माणिकराव ठाकरे हे एक होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://in.rediff.com/news/2004/jul/06maha.htm|title=शिंदे drops 22 ministers in Maharashtra|प्रकाशक=[[rediff.com]]|दिनांक=July 6, 2004|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-26}}</ref> २००८ साली महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीवर (एमपीसीसी) माणिकराव ठाकरे यांची अध्यक्षपदी नियुक्ती करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.hindu.com/2008/08/18/stories/2008081855411200.htm|title=Manikrao Thakare is Maharashtra PCC chief|प्रकाशक=The Hindu|दिनांक=August 18, 2008|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-26|archive-date=2008-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080831091423/http://www.hindu.com/2008/08/18/stories/2008081855411200.htm|url-status=dead}}</ref> ठाकरे हे १९९९ पर्यंत महाराष्ट्रात सत्तेवर असलेल्या भारतीय जनता पक्ष-शिवसेना युती सरकारचे कट्टर टीकाकार राहिले आहेत, विशेषतः [[श्रीकृष्ण आयोग|श्रीकृष्ण आयोगाच्या]] अहवालाच्या हाताळणीवरून त्यांनी सरकारला धारेवर धरले होते. २७ जुलै १९९८ रोजी, माणिकराव ठाकरे यांनी [[आर.आर. पाटील]] यांच्यासोबत मिळून श्रीकृष्ण आयोगाचा अहवाल विधानसभेच्या पटलावर मांडण्याची मागणी केली होती. या मागणीमुळे विधानसभेचे कामकाज तहकूब करावे लागले होते. तत्कालीन सरकारवर त्यांनी विधिमंडळात केलेली सातत्यपूर्ण टीका, सरकारचा जनादेश संपल्यानंतर त्यांना सत्तेतून पायउतार करण्यात कारणीभूत ठरली होती. ४ जानेवारी २०२३ रोजी, माणिकराव ठाकरे यांची अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीच्या (AICC) तेलंगणा प्रकरणाचे प्रभारी म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.<ref name="Thakre replaces Tagore as AICC Telangana incharge">{{cite news |last1=Deccan Chronicle |first1= |title=Thakre replaces Tagore as AICC Telangana incharge |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/040123/thakre-replaces-tagore-as-aicc-telangana-incharge.html |access-date=6 January 2023 |date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106171219/https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/040123/thakre-replaces-tagore-as-aicc-telangana-incharge.html |archive-date=6 January 2023 |language=en}}</ref> ==जनजागरण विकास यात्रा== १९ नोव्हेंबर २००८ -१५ जानेवारी २००९ (चाळीस दिवस) शिर्डी येथून महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीच्या वतीने जनजागरण विकास यात्रा गावागावांत मंत्री नेण्याचा उपक्रम आरंभली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.esakal.com/esakal/20100807/5115120270631234036.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2012-12-05 |archive-date=2012-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121229101048/http://esakal.com/esakal/20100807/5115120270631234036.htm |url-status=dead }}</ref> ==संदर्भ== <references/> [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] ju0b5la9j6b88au3gcuf12xo3204e6n 2691134 2691132 2026-06-24T13:06:23Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691134 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''माणिक गोविंदराव ठाकरे''' (जन्म: २२ ऑगस्ट, १९५४) [[महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समिती]]चे माजी प्रदेशाध्यक्ष (२१ ऑगस्ट २००८ ते २०१४) व महाराष्ट्रातील राजकारणी आहेत. यापूर्वी ते १९८५ ते २००४ या काळात भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसकडून दारव्हा विधानसभा मतदारसंघाचे आमदार होते. ठाकरे हे महाराष्ट्राच्या गृहराज्यमंत्री पदी १९९२-१९९५ आणि १९९९-२००३, असे दोन वेळा विराजमान होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991101/ipo01003.html|title=State Ministers get portfolios, six axed|प्रकाशक=Indian Express|दिनांक=October 31, 1999|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-26|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20101105032118/http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991101/ipo01003.html|विदा दिनांक=2010-11-05|url-status=bot: unknown}}</ref> त्यानंतर जानेवारी २००३ ते २००४ या कालावधीत त्यांच्याकडे ऊर्जा मंत्रालयाची जबाबदारी सोपवण्यात आली होती. जुलै २००४ मध्ये, महाराष्ट्राचे तत्कालीन मुख्यमंत्री सुशीलकुमार शिंदे यांनी मंत्रिमंडळातून वगळलेल्या २२ मंत्र्यांपैकी माणिकराव ठाकरे हे एक होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://in.rediff.com/news/2004/jul/06maha.htm|title=शिंदे drops 22 ministers in Maharashtra|प्रकाशक=[[rediff.com]]|दिनांक=July 6, 2004|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-26}}</ref> २००८ साली महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीवर (एमपीसीसी) माणिकराव ठाकरे यांची अध्यक्षपदी नियुक्ती करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.hindu.com/2008/08/18/stories/2008081855411200.htm|title=Manikrao Thakare is Maharashtra PCC chief|प्रकाशक=The Hindu|दिनांक=August 18, 2008|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-26|archive-date=2008-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080831091423/http://www.hindu.com/2008/08/18/stories/2008081855411200.htm|url-status=dead}}</ref> ठाकरे हे १९९९ पर्यंत महाराष्ट्रात सत्तेवर असलेल्या भारतीय जनता पक्ष-शिवसेना युती सरकारचे कट्टर टीकाकार राहिले आहेत, विशेषतः [[श्रीकृष्ण आयोग|श्रीकृष्ण आयोगाच्या]] अहवालाच्या हाताळणीवरून त्यांनी सरकारला धारेवर धरले होते. २७ जुलै १९९८ रोजी, माणिकराव ठाकरे यांनी [[आर.आर. पाटील]] यांच्यासोबत मिळून श्रीकृष्ण आयोगाचा अहवाल विधानसभेच्या पटलावर मांडण्याची मागणी केली होती. या मागणीमुळे विधानसभेचे कामकाज तहकूब करावे लागले होते. तत्कालीन सरकारवर त्यांनी विधिमंडळात केलेली सातत्यपूर्ण टीका, सरकारचा जनादेश संपल्यानंतर त्यांना सत्तेतून पायउतार करण्यात कारणीभूत ठरली होती. ४ जानेवारी २०२३ रोजी, माणिकराव ठाकरे यांची अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीच्या (AICC) तेलंगणा प्रकरणाचे प्रभारी म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.<ref name="Thakre replaces Tagore as AICC Telangana incharge">{{cite news |last1=Deccan Chronicle |first1= |title=Thakre replaces Tagore as AICC Telangana incharge |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/040123/thakre-replaces-tagore-as-aicc-telangana-incharge.html |access-date=6 January 2023 |date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106171219/https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/040123/thakre-replaces-tagore-as-aicc-telangana-incharge.html |archive-date=6 January 2023 |language=en}}</ref> ==जनजागरण विकास यात्रा== १९ नोव्हेंबर २००८ -१५ जानेवारी २००९ (चाळीस दिवस) शिर्डी येथून महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीच्या वतीने जनजागरण विकास यात्रा गावागावांत मंत्री नेण्याचा उपक्रम आरंभली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.esakal.com/esakal/20100807/5115120270631234036.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2012-12-05 |archive-date=2012-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121229101048/http://esakal.com/esakal/20100807/5115120270631234036.htm |url-status=dead }}</ref> ==संदर्भ== <references/> [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९५४ मधील जन्म]] gf78xqopmeiqw5kj55o4m1haq1detvo 2691135 2691134 2026-06-24T13:08:29Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691135 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''माणिक गोविंदराव ठाकरे''' (जन्म: २२ ऑगस्ट, १९५४) [[महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समिती]]चे माजी प्रदेशाध्यक्ष (२१ ऑगस्ट २००८ ते २०१४) व महाराष्ट्रातील राजकारणी आहेत. यापूर्वी ते १९८५ ते २००४ या काळात भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसकडून दारव्हा विधानसभा मतदारसंघाचे आमदार होते. ठाकरे हे महाराष्ट्राच्या गृहराज्यमंत्री पदी १९९२-१९९५ आणि १९९९-२००३, असे दोन वेळा विराजमान होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991101/ipo01003.html|title=State Ministers get portfolios, six axed|प्रकाशक=Indian Express|दिनांक=October 31, 1999|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-26|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20101105032118/http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991101/ipo01003.html|विदा दिनांक=2010-11-05|url-status=bot: unknown}}</ref> त्यानंतर जानेवारी २००३ ते २००४ या कालावधीत त्यांच्याकडे ऊर्जा मंत्रालयाची जबाबदारी सोपवण्यात आली होती. जुलै २००४ मध्ये, महाराष्ट्राचे तत्कालीन मुख्यमंत्री सुशीलकुमार शिंदे यांनी मंत्रिमंडळातून वगळलेल्या २२ मंत्र्यांपैकी माणिकराव ठाकरे हे एक होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://in.rediff.com/news/2004/jul/06maha.htm|title=शिंदे drops 22 ministers in Maharashtra|प्रकाशक=[[rediff.com]]|दिनांक=July 6, 2004|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-26}}</ref> २००८ साली महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीवर (एमपीसीसी) माणिकराव ठाकरे यांची अध्यक्षपदी नियुक्ती करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.hindu.com/2008/08/18/stories/2008081855411200.htm|title=Manikrao Thakare is Maharashtra PCC chief|प्रकाशक=The Hindu|दिनांक=August 18, 2008|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-26|archive-date=2008-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080831091423/http://www.hindu.com/2008/08/18/stories/2008081855411200.htm|url-status=dead}}</ref> ठाकरे हे १९९९ पर्यंत महाराष्ट्रात सत्तेवर असलेल्या भारतीय जनता पक्ष-शिवसेना युती सरकारचे कट्टर टीकाकार राहिले आहेत, विशेषतः [[श्रीकृष्ण आयोग|श्रीकृष्ण आयोगाच्या]] अहवालाच्या हाताळणीवरून त्यांनी सरकारला धारेवर धरले होते. २७ जुलै १९९८ रोजी, माणिकराव ठाकरे यांनी [[आर.आर. पाटील]] यांच्यासोबत मिळून श्रीकृष्ण आयोगाचा अहवाल विधानसभेच्या पटलावर मांडण्याची मागणी केली होती. या मागणीमुळे विधानसभेचे कामकाज तहकूब करावे लागले होते. तत्कालीन सरकारवर त्यांनी विधिमंडळात केलेली सातत्यपूर्ण टीका, सरकारचा जनादेश संपल्यानंतर त्यांना सत्तेतून पायउतार करण्यात कारणीभूत ठरली होती. ४ जानेवारी २०२३ रोजी, माणिकराव ठाकरे यांची अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीच्या (AICC) तेलंगणा प्रकरणाचे प्रभारी म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.<ref name="Thakre replaces Tagore as AICC Telangana incharge">{{cite news |last1=Deccan Chronicle |first1= |title=Thakre replaces Tagore as AICC Telangana incharge |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/040123/thakre-replaces-tagore-as-aicc-telangana-incharge.html |access-date=6 January 2023 |date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106171219/https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/040123/thakre-replaces-tagore-as-aicc-telangana-incharge.html |archive-date=6 January 2023 |language=en}}</ref> ==जनजागरण विकास यात्रा== १९ नोव्हेंबर २००८ -१५ जानेवारी २००९ (चाळीस दिवस) शिर्डी येथून महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीच्या वतीने जनजागरण विकास यात्रा गावागावांत मंत्री नेण्याचा उपक्रम आरंभली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.esakal.com/esakal/20100807/5115120270631234036.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2012-12-05 |archive-date=2012-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121229101048/http://esakal.com/esakal/20100807/5115120270631234036.htm |url-status=dead }}</ref> ==संदर्भ== <references/> [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९५४ मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] 0ej0fjk0mbxzhs7a1yh23rt1rcn2x23 2691150 2691135 2026-06-24T13:16:54Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691150 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''माणिक गोविंदराव ठाकरे''' (जन्म: २२ ऑगस्ट, १९५४) [[महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समिती]]चे माजी प्रदेशाध्यक्ष (२१ ऑगस्ट २००८ ते २०१४) व महाराष्ट्रातील राजकारणी आहेत. यापूर्वी ते १९८५ ते २००४ या काळात भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसकडून दारव्हा विधानसभा मतदारसंघाचे आमदार होते. ठाकरे हे महाराष्ट्राच्या गृहराज्यमंत्री पदी १९९२-१९९५ आणि १९९९-२००३, असे दोन वेळा विराजमान होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991101/ipo01003.html|title=State Ministers get portfolios, six axed|प्रकाशक=Indian Express|दिनांक=October 31, 1999|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-26|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20101105032118/http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991101/ipo01003.html|विदा दिनांक=2010-11-05|url-status=bot: unknown}}</ref> त्यानंतर जानेवारी २००३ ते २००४ या कालावधीत त्यांच्याकडे ऊर्जा मंत्रालयाची जबाबदारी सोपवण्यात आली होती. जुलै २००४ मध्ये, महाराष्ट्राचे तत्कालीन मुख्यमंत्री सुशीलकुमार शिंदे यांनी मंत्रिमंडळातून वगळलेल्या २२ मंत्र्यांपैकी माणिकराव ठाकरे हे एक होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://in.rediff.com/news/2004/jul/06maha.htm|title=शिंदे drops 22 ministers in Maharashtra|प्रकाशक=[[rediff.com]]|दिनांक=July 6, 2004|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-26}}</ref> २००८ साली महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीवर (एमपीसीसी) माणिकराव ठाकरे यांची अध्यक्षपदी नियुक्ती करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.hindu.com/2008/08/18/stories/2008081855411200.htm|title=Manikrao Thakare is Maharashtra PCC chief|प्रकाशक=The Hindu|दिनांक=August 18, 2008|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-09-26|archive-date=2008-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080831091423/http://www.hindu.com/2008/08/18/stories/2008081855411200.htm|url-status=dead}}</ref> ठाकरे हे १९९९ पर्यंत महाराष्ट्रात सत्तेवर असलेल्या भारतीय जनता पक्ष-शिवसेना युती सरकारचे कट्टर टीकाकार राहिले आहेत, विशेषतः [[श्रीकृष्ण आयोग|श्रीकृष्ण आयोगाच्या]] अहवालाच्या हाताळणीवरून त्यांनी सरकारला धारेवर धरले होते. २७ जुलै १९९८ रोजी, माणिकराव ठाकरे यांनी [[आर.आर. पाटील]] यांच्यासोबत मिळून श्रीकृष्ण आयोगाचा अहवाल विधानसभेच्या पटलावर मांडण्याची मागणी केली होती. या मागणीमुळे विधानसभेचे कामकाज तहकूब करावे लागले होते. तत्कालीन सरकारवर त्यांनी विधिमंडळात केलेली सातत्यपूर्ण टीका, सरकारचा जनादेश संपल्यानंतर त्यांना सत्तेतून पायउतार करण्यात कारणीभूत ठरली होती. ४ जानेवारी २०२३ रोजी, माणिकराव ठाकरे यांची अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीच्या (AICC) तेलंगणा प्रकरणाचे प्रभारी म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.<ref name="Thakre replaces Tagore as AICC Telangana incharge">{{cite news |last1=Deccan Chronicle |first1= |title=Thakre replaces Tagore as AICC Telangana incharge |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/040123/thakre-replaces-tagore-as-aicc-telangana-incharge.html |access-date=6 January 2023 |date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106171219/https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/040123/thakre-replaces-tagore-as-aicc-telangana-incharge.html |archive-date=6 January 2023 |language=en}}</ref> ==जनजागरण विकास यात्रा== १९ नोव्हेंबर २००८ -१५ जानेवारी २००९ (चाळीस दिवस) शिर्डी येथून महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीच्या वतीने जनजागरण विकास यात्रा गावागावांत मंत्री नेण्याचा उपक्रम आरंभली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.esakal.com/esakal/20100807/5115120270631234036.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2012-12-05 |archive-date=2012-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121229101048/http://esakal.com/esakal/20100807/5115120270631234036.htm |url-status=dead }}</ref> ==संदर्भ== <references/> [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९५४ मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीचे अध्यक्ष]] 8aebphir8bv0e3jltlnoaaux1u2zyth 0 92120 2691207 2010167 2026-06-25T02:56:56Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2691207 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''झीरोशेल''' ही लिनक्सची एक लहान मुक्त-स्रोत आवृत्ती आहे. सर्व्हर्स आणि एम्बेडेड सिस्टीम्ससाठी तयार केलेल्या या आवृत्तीचा मुख्य उद्देश विविध नेटवर्क सेवा प्रदान करण्याचा आहे.<ref name="en_wiki">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Zeroshell |title=Zeroshell - Wikipedia |accessdate=2026-06-24}}</ref> फुलव्हिओ रिकिआर्दी यांनी विकसित केलेल्या या [[ऑपरेटिंग सिस्टीम]]चे व्यवस्थापन पूर्णपणे आंतरजाल-न्याहाळकाद्वारे केले जाते. त्यामुळे यांत बदल करण्यासाठी कोणत्याही कमांड लाइन किंवा शेलची आवश्यकता नसते. झीरोशेल प्रामुख्याने कॉम्पॅक्ट डिस्क, कॉम्पॅक्टफ्लॅश प्रतिमा आणि व्हर्च्युअल मशीनच्या स्वरूपात उपलब्ध करून दिले जात असे. यामुळे ते कोणत्याही संगणकावर तसेच [[रास्पबेरी पाय]] सारख्या एकल-बोर्ड संगणकांवर सहजपणे स्थापित करता येऊ शकते.<ref name="hardware">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Zeroshell#Selected_features |title=Zeroshell Features and Hardware |accessdate=2026-06-24}}</ref> लिनक्सच्या या आवृत्तीमध्ये अनेक प्रगत नेटवर्क वैशिष्ट्ये अंतर्भूत आहेत. यांत नेटवर्क [[फायरवॉल]], [[व्हीपीएन]] होस्ट-टू-लॅन आणि लॅन-टू-लॅन जोडण्या, [[डीएनएस]] आणि [[डीएचसीपी]] सर्व्हर्स, आणि बँडविड्थ नियंत्रणासाठी नेटवर्क शेड्यूलरचा समावेश होतो. याव्यतिरिक्त, यात सुरक्षा प्रमाणीकरण सेवा देखील उपलब्ध आहेत.<ref name="en_wiki" /> अधिकृतपणे जून २००६ मध्ये सुरू झालेला हा प्रकल्प एप्रिल २०२१ मध्ये त्याच्या ३.९.५ या अंतिम आवृत्तीसह संपुष्टात आला.<ref name="eol">{{cite web |url=https://wiki.archiveteam.org/index.php/Zeroshell |title=Zeroshell End of Life - ArchiveTeam Wiki |accessdate=2026-06-24}}</ref> या सॉफ्टवेअरमधील काही सुरक्षा त्रुटींमुळे आणि प्रकल्पाच्या समाप्तीमुळे याचे अधिकृत डोमेन सप्टेंबर २०२१ मध्ये बंद करण्यात आले. {{विस्तार}} == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} {{फायरवॉल सॉफ्टवेअर}} [[वर्ग:रिकामी पाने]] fkjnwy3tv4lyot7qoei3bl5whfw4f2y 2691208 2691207 2026-06-25T02:57:06Z अभय नातू 206 removed [[Category:रिकामी पाने]] - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691208 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''झीरोशेल''' ही लिनक्सची एक लहान मुक्त-स्रोत आवृत्ती आहे. सर्व्हर्स आणि एम्बेडेड सिस्टीम्ससाठी तयार केलेल्या या आवृत्तीचा मुख्य उद्देश विविध नेटवर्क सेवा प्रदान करण्याचा आहे.<ref name="en_wiki">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Zeroshell |title=Zeroshell - Wikipedia |accessdate=2026-06-24}}</ref> फुलव्हिओ रिकिआर्दी यांनी विकसित केलेल्या या [[ऑपरेटिंग सिस्टीम]]चे व्यवस्थापन पूर्णपणे आंतरजाल-न्याहाळकाद्वारे केले जाते. त्यामुळे यांत बदल करण्यासाठी कोणत्याही कमांड लाइन किंवा शेलची आवश्यकता नसते. झीरोशेल प्रामुख्याने कॉम्पॅक्ट डिस्क, कॉम्पॅक्टफ्लॅश प्रतिमा आणि व्हर्च्युअल मशीनच्या स्वरूपात उपलब्ध करून दिले जात असे. यामुळे ते कोणत्याही संगणकावर तसेच [[रास्पबेरी पाय]] सारख्या एकल-बोर्ड संगणकांवर सहजपणे स्थापित करता येऊ शकते.<ref name="hardware">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Zeroshell#Selected_features |title=Zeroshell Features and Hardware |accessdate=2026-06-24}}</ref> लिनक्सच्या या आवृत्तीमध्ये अनेक प्रगत नेटवर्क वैशिष्ट्ये अंतर्भूत आहेत. यांत नेटवर्क [[फायरवॉल]], [[व्हीपीएन]] होस्ट-टू-लॅन आणि लॅन-टू-लॅन जोडण्या, [[डीएनएस]] आणि [[डीएचसीपी]] सर्व्हर्स, आणि बँडविड्थ नियंत्रणासाठी नेटवर्क शेड्यूलरचा समावेश होतो. याव्यतिरिक्त, यात सुरक्षा प्रमाणीकरण सेवा देखील उपलब्ध आहेत.<ref name="en_wiki" /> अधिकृतपणे जून २००६ मध्ये सुरू झालेला हा प्रकल्प एप्रिल २०२१ मध्ये त्याच्या ३.९.५ या अंतिम आवृत्तीसह संपुष्टात आला.<ref name="eol">{{cite web |url=https://wiki.archiveteam.org/index.php/Zeroshell |title=Zeroshell End of Life - ArchiveTeam Wiki |accessdate=2026-06-24}}</ref> या सॉफ्टवेअरमधील काही सुरक्षा त्रुटींमुळे आणि प्रकल्पाच्या समाप्तीमुळे याचे अधिकृत डोमेन सप्टेंबर २०२१ मध्ये बंद करण्यात आले. {{विस्तार}} == संदर्भ == {{संदर्भसूची}} {{फायरवॉल सॉफ्टवेअर}} 3bgkdsaq8v12zqce53k7107d0ok60qz 0 120179 2691195 2511978 2026-06-24T22:46:28Z अभय नातू 206 संदर्भ 2691195 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Anglo-Mysore War 1 and 2.marathi.png|thumb|right|250px|पहिल्या व दुसऱ्या इंग्रज-मैसूर युद्धांची व्याप्ती दर्शवणारा आधुनिक नकाशा]] '''दुसरे इंग्रज-मैसूर युद्ध''' (मराठी नामभेद: '''दुसरे ब्रिटिश-मैसूर युद्ध''' ; [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]: ''Second Anglo-Mysore War'', ''सेकंड ॲंग्लो-मायसोर वॉर'') हे [[मैसूर संस्थान|म्हैसूरच्या राज्याचा]] शासक [[हैदरअली]] आणि [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]] यांच्यामध्ये [[इ.स. १७७९]] ते [[इ.स. १७८४]] या कालखंडात घडलेले युद्ध होते. ==कारणे== [[इ.स. १७७२]] मध्ये [[मराठा साम्राज्य|मराठ्यांनी]] हैदरअलीवर आक्रमण केले असता [[मद्रासचा तह|मद्रासच्या तहात]] ठरल्याप्रमाणे ब्रिटिश हैदरअलीच्या मदतीला न आल्याने हैदरअली संतापला.<ref name="sen">{{cite book |last=Sen |first=Sailendra Nath |title=Anglo-Maratha Relations, 1785-96 |year=1994 |publisher=Popular Prakashan |isbn=9788171544233}}</ref> [[इ.स. १७७८]] मध्ये [[अमेरिकन क्रांती|अमेरिकन स्वातंत्र्ययुद्धात]] [[फ्रांस]] अमेरिकन वसाहतीच्या बाजूने युरोपियन आघाडीत ब्रिटिशांविरूद्ध सामील झाला त्यामुळे ब्रिटिशांनी फ्रेंचांच्या भारतातील सर्व वसाहती ताब्यात घेतल्या. या वसाहतींपैकी माहे बंदर ही फ्रेंचाची वसाहत [[मैसूर संस्थान|म्हैसूर राज्याच्या]] अधिपत्याखाली होती. माहे हे बंदर मैसूर राज्याच्या दृष्टीने हैदरअलीसाठी महत्त्वाचे होते कारण समुद्री व्यापारासाठी व बाहेरून येणाऱ्या मालासाठी माहे बंदर हे मोक्याचे ठिकाण होते त्यामुळे माहेमध्ये हस्तक्षेप करू नये अशी सूचना हैदरअलीने ब्रिटिशांना केली परंतु ब्रिटिशांनी हैदरअलीच्या सूचनेकडे दुर्लक्ष करून मार्च, [[इ.स. १७७९]] मध्ये माहे बंदराचा ताबा घेतला त्यामुळे इंग्रजांविरूद्ध युद्ध पुकारण्याशिवाय दुसरा कोणताही पर्याय हैदरअलीसमोर उरला नाही.<ref name="bowring">{{cite book |last=Bowring |first=Lewin Bentham |title=Haidar Alí and Tipú Sultán and the Struggle with the Musalmán Powers of the South |year=1893 |publisher=Clarendon Press}}</ref> ==युद्धादरम्यानच्या घटना== {{मोहीमचौकट इंग्रज-मैसूर युद्धे}} ब्रिटिशांचा सूड उगवण्यासाठी हैदरअलीने मराठ्यांची व फ्रेंचाचीही मदत घेण्याचा प्रयत्न केला. जुलै, [[इ.स. १७८०]] मध्ये ८३,००० फौजेसह हैदरअलीने [[कर्नाटक|कर्नाटकावर]] स्वारी केली त्यावेळी त्याच्याकडे युरोपियन इंजिनियर्सनी बनवलेल्या शंभर अवजड मैदानी तोफाही होत्या. मार्गात येणार्या खेडी व शहरे त्याने जाळून, लुटून उद्ध्वस्त केली. कर्नल बेलीच्या नेतृत्वाखालील ४००० च्या ब्रिटिश फौजेला हैदरअलीने कोंडीत पकडले व तिला [[पोलिलोर]] येथे सप्टेंबर, इ.स. १७८१ मध्ये शरण येण्यास भाग पाडले.<ref name="duff">{{cite book |last=Duff |first=James Grant |title=A History of the Mahrattas |year=1921 |publisher=Oxford University Press}}</ref> ऑक्टोबरमध्ये [[अर्काटचे राज्य|अर्काट]]ही हैदरअलीच्या हातात पडले. [[बक्सार]] येथे विजय मिळविणारा सर हेक्टर मन्रो हासुद्धा हैदरअलीसमोर टिकाव धरू शकला नाही. हेक्टर मन्रोने त्याच्याकडील अवजड तोफखाना कनिवेरम तलावात बुडवून टाकला व [[मद्रास]]कडे माघार घेतली. हैदरअलीकडून ब्रिटिश फौजा जागोजागी पराभूत होत आहेत हे कळाल्यावर [[वॉरन हेस्टींग्ज]]ने [[बंगाल]] येथील ब्रिटिश लष्कराचा सरसेनानी सर आयर कूटला ताबडतोब दक्षिणेत चिंगलपेट आणि [[वॉंदिवॉश]] येथील वेढ्यात अडकून पडलेल्या ब्रिटिश फौजेच्या मदतीसाठी पाठवले. १ जुलै, इ.स. १७८१ रोजी पोर्टोनोव्हो येथे हैदरअलीची सर आयर कूटशी पहिली चकमक झाली. या लढाईत हैदरअलीचे एक हजार सैनिक कामी आले व त्याला माघार घ्यावी लागली.<ref name="bowring" /> हैदरअली व ब्रिटिश यांच्यात दुसरी लढाई तिकोल्लमच्या मैदानात झाली पण तिचा कोणताही निर्णय लागू शकला नाही. तिसरी मोठी लढाई २७ सप्टेंबर, इ.स. १७८१ रोजी शोलींघूर येथे झाली. या लढाईत हैदरअलीचे ५००० सैनिक ठार झाले.<ref name="sen" /> आत्तापर्यंतच्या बऱ्याच आघाड्यांवर ब्रिटिशांना विजय मिळाला असला तरी रेंगाळलेल्या युद्धात त्यांचे बरेच मनुष्य आणि वित्तबळ खर्ची पडले होते. हैदरअलीचा मुलगा टिपू सुलतान याने ब्रेथवेटच्या २००० ब्रिटिश फौजेचा तंजावर येथे पराभव केल्याने व इंग्रजांच्या ताब्यातील कडलोर हे ठिकाण जिंकल्याने हैदरअलीच्या आशा परत पल्लवित झाल्या. तशातच डे सफ्रेनच्या नेतृत्वाखालील फ्रेंच आरमारातील २००० सैनिक हैदरअलीच्या मदतीला आले पण ७ डिसेंबर, इ.स. १७८२ रोजी हैदरअली एका लष्करी तळावर गंभीर आजाराने मृत्यू पावला.<ref name="duff" /> अशा परिस्थितीत हैदरअलीचा विश्वासू मंत्री पूर्णय्या याच्या सल्ल्यावरून टिपूच्या आगमनापर्यंत हैदरअलीच्या मृत्यूची बातमी गुप्त ठेवण्यात आली. टिपू आल्यानंतर त्याने आपल्या वडिलाचे शव [[श्रीरंगपट्टणम]] येथे आणून दफन केले. त्यानंतर टिपू हा [[टिपू सुलतान]] या नावाने गादीवर आला व त्याने ब्रिटिशांशी लढण्यासाठी एक योजना तयार केली. तोपर्यंत ब्रिटिशांनी मराठ्यांबरोबर [[सालबाईचा तह|सालबाईच्या तहाद्वारे]] युद्धविराम केला होता. इ.स. १७८३ च्या [[व्हर्सायचा तह|व्हर्साय तहाद्वारे]] फ्रेंच आणि इंग्रज यांच्यातही शांतता नांदू लागली होती. परंतु टिपूने ब्रिटिशांशी एकाकी संघर्ष चालूच ठेवला. मार्च, इ.स. १७८४ च्या मंगलोर तहाने दुसरे इंग्रज-म्हैसूर युद्ध संपुष्टात आले.<ref name="bowring" /> ==मंगळूरचा तह== या तहाद्वारे दोन्ही पक्षांनी जिंकलेला मुलुख आणि युद्धकैदी परस्परांना परत केले. वॉरन हेस्टींग्जच्या दृष्टीने हा तह ब्रिटिशांना कमीपणा आणणारा असला तरी त्याला तो मान्य करावा लागला. या तहामुळे दोन्ही पक्षात मैत्रीसंबंध निर्माण झाल्यामुळे मैसूर राज्यात [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी|कंपनीला]] व्यापार करण्याची परवानगी वॉरन हेस्टींग्जने टिपूकडे मागितली पण टिपूने ती मान्य केली नाही.<ref name="sen" /> ==संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} ==अधिक वाचनासाठी== {{कॉमन्स वर्ग|Second Anglo-Mysore War|{{लेखनाव}}}} *{{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव = मोहम्मद | आडनाव = घोलम | title = द हिस्ट्री ऑफ हैदर शाह अलाइस हैदरअली खान बहादुर | भाषा = इंग्रजी | प्रकाशक = डब्ल्यू थॅकर अँड कंपनी, लंडन | वर्ष = इ.स. १८५५ | आयएसबीएन = | दुवा = http://books.google.co.in/books?id=dKoBAAAAMAAJ&pg=PR3&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false | संदर्भ = | अ‍ॅक्सेसदिनांक =१४ फेब्रुवारी, २०१२ }} *{{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव = चार्ल्स फिलीप | आडनाव = ब्राऊन | title = मेमरीज ऑफ हैदर अँड टिपू, रूलर्स ऑफ श्रीरंगपट्टम | भाषा = इंग्रजी | प्रकाशक = | वर्ष = इ.स. १८४९ | आयएसबीएन = | दुवा = http://books.google.co.in/books?id=_7QIAAAAQAAJ&pg=PP5&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false | संदर्भ = | अ‍ॅक्सेसदिनांक =१४ फेब्रुवारी, २०१२ }} [[वर्ग:ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी सहभागी असलेली युद्धे]] [[वर्ग:मैसूर संस्थान सहभागी असलेली युद्धे]] p6uwmha6uu02yx06as3zb7rtpss3ozi 2691196 2691195 2026-06-24T22:46:30Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — योग्य रकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य रकार|अधिक माहिती]]) 2691196 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Anglo-Mysore War 1 and 2.marathi.png|thumb|right|250px|पहिल्या व दुसऱ्या इंग्रज-मैसूर युद्धांची व्याप्ती दर्शवणारा आधुनिक नकाशा]] '''दुसरे इंग्रज-मैसूर युद्ध''' (मराठी नामभेद: '''दुसरे ब्रिटिश-मैसूर युद्ध''' ; [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]: ''Second Anglo-Mysore War'', ''सेकंड ॲंग्लो-मायसोर वॉर'') हे [[मैसूर संस्थान|म्हैसूरच्या राज्याचा]] शासक [[हैदरअली]] आणि [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]] यांच्यामध्ये [[इ.स. १७७९]] ते [[इ.स. १७८४]] या कालखंडात घडलेले युद्ध होते. ==कारणे== [[इ.स. १७७२]] मध्ये [[मराठा साम्राज्य|मराठ्यांनी]] हैदरअलीवर आक्रमण केले असता [[मद्रासचा तह|मद्रासच्या तहात]] ठरल्याप्रमाणे ब्रिटिश हैदरअलीच्या मदतीला न आल्याने हैदरअली संतापला.<ref name="sen">{{cite book |last=Sen |first=Sailendra Nath |title=Anglo-Maratha Relations, 1785-96 |year=1994 |publisher=Popular Prakashan |isbn=9788171544233}}</ref> [[इ.स. १७७८]] मध्ये [[अमेरिकन क्रांती|अमेरिकन स्वातंत्र्ययुद्धात]] [[फ्रांस]] अमेरिकन वसाहतीच्या बाजूने युरोपियन आघाडीत ब्रिटिशांविरूद्ध सामील झाला त्यामुळे ब्रिटिशांनी फ्रेंचांच्या भारतातील सर्व वसाहती ताब्यात घेतल्या. या वसाहतींपैकी माहे बंदर ही फ्रेंचाची वसाहत [[मैसूर संस्थान|म्हैसूर राज्याच्या]] अधिपत्याखाली होती. माहे हे बंदर मैसूर राज्याच्या दृष्टीने हैदरअलीसाठी महत्त्वाचे होते कारण समुद्री व्यापारासाठी व बाहेरून येणाऱ्या मालासाठी माहे बंदर हे मोक्याचे ठिकाण होते त्यामुळे माहेमध्ये हस्तक्षेप करू नये अशी सूचना हैदरअलीने ब्रिटिशांना केली परंतु ब्रिटिशांनी हैदरअलीच्या सूचनेकडे दुर्लक्ष करून मार्च, [[इ.स. १७७९]] मध्ये माहे बंदराचा ताबा घेतला त्यामुळे इंग्रजांविरूद्ध युद्ध पुकारण्याशिवाय दुसरा कोणताही पर्याय हैदरअलीसमोर उरला नाही.<ref name="bowring">{{cite book |last=Bowring |first=Lewin Bentham |title=Haidar Alí and Tipú Sultán and the Struggle with the Musalmán Powers of the South |year=1893 |publisher=Clarendon Press}}</ref> ==युद्धादरम्यानच्या घटना== {{मोहीमचौकट इंग्रज-मैसूर युद्धे}} ब्रिटिशांचा सूड उगवण्यासाठी हैदरअलीने मराठ्यांची व फ्रेंचाचीही मदत घेण्याचा प्रयत्न केला. जुलै, [[इ.स. १७८०]] मध्ये ८३,००० फौजेसह हैदरअलीने [[कर्नाटक|कर्नाटकावर]] स्वारी केली त्यावेळी त्याच्याकडे युरोपियन इंजिनियर्सनी बनवलेल्या शंभर अवजड मैदानी तोफाही होत्या. मार्गात येणाऱ्या खेडी व शहरे त्याने जाळून, लुटून उद्ध्वस्त केली. कर्नल बेलीच्या नेतृत्वाखालील ४००० च्या ब्रिटिश फौजेला हैदरअलीने कोंडीत पकडले व तिला [[पोलिलोर]] येथे सप्टेंबर, इ.स. १७८१ मध्ये शरण येण्यास भाग पाडले.<ref name="duff">{{cite book |last=Duff |first=James Grant |title=A History of the Mahrattas |year=1921 |publisher=Oxford University Press}}</ref> ऑक्टोबरमध्ये [[अर्काटचे राज्य|अर्काट]]ही हैदरअलीच्या हातात पडले. [[बक्सार]] येथे विजय मिळविणारा सर हेक्टर मन्रो हासुद्धा हैदरअलीसमोर टिकाव धरू शकला नाही. हेक्टर मन्रोने त्याच्याकडील अवजड तोफखाना कनिवेरम तलावात बुडवून टाकला व [[मद्रास]]कडे माघार घेतली. हैदरअलीकडून ब्रिटिश फौजा जागोजागी पराभूत होत आहेत हे कळाल्यावर [[वॉरन हेस्टींग्ज]]ने [[बंगाल]] येथील ब्रिटिश लष्कराचा सरसेनानी सर आयर कूटला ताबडतोब दक्षिणेत चिंगलपेट आणि [[वॉंदिवॉश]] येथील वेढ्यात अडकून पडलेल्या ब्रिटिश फौजेच्या मदतीसाठी पाठवले. १ जुलै, इ.स. १७८१ रोजी पोर्टोनोव्हो येथे हैदरअलीची सर आयर कूटशी पहिली चकमक झाली. या लढाईत हैदरअलीचे एक हजार सैनिक कामी आले व त्याला माघार घ्यावी लागली.<ref name="bowring" /> हैदरअली व ब्रिटिश यांच्यात दुसरी लढाई तिकोल्लमच्या मैदानात झाली पण तिचा कोणताही निर्णय लागू शकला नाही. तिसरी मोठी लढाई २७ सप्टेंबर, इ.स. १७८१ रोजी शोलींघूर येथे झाली. या लढाईत हैदरअलीचे ५००० सैनिक ठार झाले.<ref name="sen" /> आत्तापर्यंतच्या बऱ्याच आघाड्यांवर ब्रिटिशांना विजय मिळाला असला तरी रेंगाळलेल्या युद्धात त्यांचे बरेच मनुष्य आणि वित्तबळ खर्ची पडले होते. हैदरअलीचा मुलगा टिपू सुलतान याने ब्रेथवेटच्या २००० ब्रिटिश फौजेचा तंजावर येथे पराभव केल्याने व इंग्रजांच्या ताब्यातील कडलोर हे ठिकाण जिंकल्याने हैदरअलीच्या आशा परत पल्लवित झाल्या. तशातच डे सफ्रेनच्या नेतृत्वाखालील फ्रेंच आरमारातील २००० सैनिक हैदरअलीच्या मदतीला आले पण ७ डिसेंबर, इ.स. १७८२ रोजी हैदरअली एका लष्करी तळावर गंभीर आजाराने मृत्यू पावला.<ref name="duff" /> अशा परिस्थितीत हैदरअलीचा विश्वासू मंत्री पूर्णय्या याच्या सल्ल्यावरून टिपूच्या आगमनापर्यंत हैदरअलीच्या मृत्यूची बातमी गुप्त ठेवण्यात आली. टिपू आल्यानंतर त्याने आपल्या वडिलाचे शव [[श्रीरंगपट्टणम]] येथे आणून दफन केले. त्यानंतर टिपू हा [[टिपू सुलतान]] या नावाने गादीवर आला व त्याने ब्रिटिशांशी लढण्यासाठी एक योजना तयार केली. तोपर्यंत ब्रिटिशांनी मराठ्यांबरोबर [[सालबाईचा तह|सालबाईच्या तहाद्वारे]] युद्धविराम केला होता. इ.स. १७८३ च्या [[व्हर्सायचा तह|व्हर्साय तहाद्वारे]] फ्रेंच आणि इंग्रज यांच्यातही शांतता नांदू लागली होती. परंतु टिपूने ब्रिटिशांशी एकाकी संघर्ष चालूच ठेवला. मार्च, इ.स. १७८४ च्या मंगलोर तहाने दुसरे इंग्रज-म्हैसूर युद्ध संपुष्टात आले.<ref name="bowring" /> ==मंगळूरचा तह== या तहाद्वारे दोन्ही पक्षांनी जिंकलेला मुलुख आणि युद्धकैदी परस्परांना परत केले. वॉरन हेस्टींग्जच्या दृष्टीने हा तह ब्रिटिशांना कमीपणा आणणारा असला तरी त्याला तो मान्य करावा लागला. या तहामुळे दोन्ही पक्षात मैत्रीसंबंध निर्माण झाल्यामुळे मैसूर राज्यात [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी|कंपनीला]] व्यापार करण्याची परवानगी वॉरन हेस्टींग्जने टिपूकडे मागितली पण टिपूने ती मान्य केली नाही.<ref name="sen" /> ==संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} ==अधिक वाचनासाठी== {{कॉमन्स वर्ग|Second Anglo-Mysore War|{{लेखनाव}}}} *{{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव = मोहम्मद | आडनाव = घोलम | title = द हिस्ट्री ऑफ हैदर शाह अलाइस हैदरअली खान बहादुर | भाषा = इंग्रजी | प्रकाशक = डब्ल्यू थॅकर अँड कंपनी, लंडन | वर्ष = इ.स. १८५५ | आयएसबीएन = | दुवा = http://books.google.co.in/books?id=dKoBAAAAMAAJ&pg=PR3&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false | संदर्भ = | अ‍ॅक्सेसदिनांक =१४ फेब्रुवारी, २०१२ }} *{{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव = चार्ल्स फिलीप | आडनाव = ब्राऊन | title = मेमरीज ऑफ हैदर अँड टिपू, रूलर्स ऑफ श्रीरंगपट्टम | भाषा = इंग्रजी | प्रकाशक = | वर्ष = इ.स. १८४९ | आयएसबीएन = | दुवा = http://books.google.co.in/books?id=_7QIAAAAQAAJ&pg=PP5&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false | संदर्भ = | अ‍ॅक्सेसदिनांक =१४ फेब्रुवारी, २०१२ }} [[वर्ग:ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी सहभागी असलेली युद्धे]] [[वर्ग:मैसूर संस्थान सहभागी असलेली युद्धे]] m3i8hpin8wopa0bw43ckucaykp5k5l1 0 132454 2691149 2631915 2026-06-24T13:16:41Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691149 wikitext text/x-wiki '''पतंगराव कदम''' (जन्म : सोनसळ- सांगली, [[८ जानेवारी]], [[इ.स. १९४४]]; - मुंबई, – [[९ मार्च]] [[इ.स. २०१८]]) हे मराठी राजकारणी होते. ते महाराष्ट्रातील वने, मदत व [[भूकंप]] पुनर्वसन मंत्री होते. == बालपण आणि शिक्षण == सांगली जिल्ह्यातील ग्रामीण आणि काहीशा दुर्गम , दुष्काळग्रस्त ८०० लोकसंख्या असलेल्या ' सोनसळ ' या छोट्याशा गावात एका लहान शेतकरी कुटुंबात पतंगरावांचा जन्म झाला. गावात कोणतीही शिक्षणाची सोय नसल्यामुळे प्राथमिक शाळेत जाण्यासाठी ते दररोज पाच किलोमीटरची पायपीट करीत जवळच्या शिरसगाव मध्ये जात . पुढील शिक्षण त्यांनी कुंडल गावी वसतिगृहात मॅट्रिकपर्यंतचे पूर्ण केले. त्यांच्या गावातील ते पहिलेच मॅट्रिक. त्यानंतर कर्मवीर भाऊराव पाटील यांच्या रयत शिक्षण संस्थेच्या छत्रपती शिवाजी कॉलेज , सातारा येथे त्यांनी प्रवेश घेतला आणि 'कमवा आणि शिका' योजनेअंतर्गत एका बाजूला कष्ट आणि दुसरीकडे शिक्षण अशी दुहेरी कसरत केली. १९६१ मध्ये ते पुण्यात आले. पुण्यातील वाडिया महाविद्यालयातून टीचर्स डिप्लोमा पूर्ण केला .'रयत'च्याच हडपसर , पुणे येथील साधना विद्यालयात अर्धवेळ शिक्षक म्हणून नोकरी करतानाच त्यांनी पुणे विद्यापीठातून कायद्याची पदवी घेतली. काही काळाने त्यांनी '१९८० च्या दशकातील शैक्षणिक प्रशासनातील प्रशासकीय समस्या' या विषयावर मॅनेजमेंट गुरू डॉ. प्र . चिं . शेजवलकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली पीएच . डी . पदवी संपादन केली . == राजकीय वाटचाल == पतंगराव कदम हे काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते म्हणून गणले जात. यशवंतराव चव्हाण साहेब यांची जन्मभूमी असलेल्या भिलवडी - वांगी मतदारसंघातून १९८५ साली आमदार म्हणून निवड झाली .१९९० साली भिलवडी - वांगी मतदारसंघातून दुसऱ्यांदा आमदार म्हणून निवड झाली . १९९० मध्ये प्रथम राज्याचे शिक्षणमंत्री बनले. १९९२ साली शिक्षण व पाटबंधारे खात्याचे मंत्री झाले . पुढे सुधाकरराव नाईक, शरद पवार, विलासराव देशमुख, सुशीलकुमार शिंदे, अशोक चव्हाण, पृथ्वीराज चव्हाण या सर्व मुख्यमंत्र्यांच्या मंत्रिमंडळाचे पतंगराव अविभाज्य घटक होते. १९९९ ते २००४ या काळात त्यांनी उद्योग, वाणिज्य, संसदीय कामकाजमंत्री म्हणून पदभार सांभाळला. नोव्हेंबर २००४मध्ये ते सहकार, मदत आणि पुनर्वसन मंत्री आणि शालेय शिक्षणमंत्री बनले. मार्च २००९ मध्ये अशोक चव्हाण मंत्रिमंडळात ते वनमंत्री झाले. १९ नोव्हेंबर २०१० रोजी त्यांच्याकडे वन, मदत आणि पुनर्वसन खात्याची धुरा आली. सांगलीतील वांगी-भिलवडी विधानसभा मतदारसंघातून एखादा अपवाद वगळता ते सातत्याने भरीव मताधिक्याने विजयी होत. डॉ. कदम महाराष्ट्र विधानसभेवर चार वेळा निवडून आले. दिल्लीतील वरिष्ठांशीही अत्यंत घनिष्ठ संबंध होते. अघळपघळ, आणि स्पष्टपणे मनातील गोष्ट बोलून दाखविणे, हा त्यांचा स्वभावविशेष होता. == लोकप्रिय नेता == पतंगराव कदम राजकीय वर्तुळात दिलदार, पण स्पष्टवक्ते म्हणून प्रसिद्ध होते. त्यांच्याकडे गेलेल्या व्यक्तीला शक्य ती मदत करण्यास ते अजिबात मागेपुढे पाहत नसत. मात्र, रोखठोकपणामुळे काही वेळा अडचणीतही येत. मदत आणि पुनर्वसन खात्यामार्फत त्यांनी सांगली जिल्ह्यातील दुष्काळी भागाला मोठी मदत केली. म्हैसाळ योजनेचे वीजबिल मदत आणि पुनर्वसन विभागाच्या योजनांतून भागवीत. त्यांचा मतदारसंघही दुष्काळी भागात मोडत असे. तेथे साखळी बंधाऱ्यांची योजना राबवून कदम यांनी तेथील पाणीटंचाईवर मात करण्याचा प्रयत्न केला. म्हैसाळ, टेंभू आणि [[ताकारी उपसा सिंचन योजना]] मार्गी लागाव्यात यासाठी त्यांनी अथक प्रयत्न केले. पलूस येथे औद्योगिक वसाहत उभारली. तेथे वाइन प्रकल्प चालवून रोजगारनिर्मितीचाही प्रयत्न त्यांनी केला. मुलगा अभिजित याच्या अपघाती मृत्यूमुळे झालेल्या आघातातून सावरत त्यांनी राजकीय काम पुढे सुरूच ठेवले. गटातटाच्या राजकारणामुळे सांगली महापालिकेची सत्ता काँग्रेसच्या हातून निसटली असतानाच २०१६ सालच्या निवडणुकीत त्यांनी पुढाकार घेऊन तेथे काँग्रेसला सत्तेत आणले. काँग्रेसशी ते अखेरपर्यंत निष्ठावंत होते. == शैक्षणिक कार्य == डॉ. पतंगराव कदम यांनी केवळ विशीत असताना १९६४ मध्ये पुण्यतल्या सदाशिव पेठेतील एका दहा बाय दहाच्या खोलीत भारती विद्यापीठाची स्थापना केली. १९६८ साली एरंडवणे ,पुणे येथे शंकरराव मोरे विद्यालयाची स्थापना केली .एरंडवणे , पुणे येथे यशवंतराव मोहिते महाविद्यालय , लॉंॅं कॉलेज व मॅनेजमेंट इन्स्टिट्यूटची स्थापना करून भारती विद्यापीठाने उच्च शिक्षण क्षेत्रात प्रवेश केला . १९८३ साली डॉ . वसंतदादा पाटील यांच्या प्रेरणेने धनकवडी , पुणे येथे इंजिनीअरिंग कॉलेजची स्थापना केली . आपले विद्यापीठ स्थापन व्हावे, ही त्यांची महत्त्वाकांक्षा होती आणि काही दशकांनंतर अभिमत विद्यापीठाच्या रूपाने त्यांनी ती प्रत्यक्षातही आणली. ते भारती विद्यापीठ युनिव्हर्सिटीचे नुसतेच संस्थापक नसून कुलगुरू देखील होते. स्थापनेनंतरच्या ५३ वर्षांत संस्थेची प्राथमिक ते पदव्युत्तर; तसेच वैद्यकीय, अभियांत्रिकी अशा विविध क्षेत्रांतील अभ्यासक्रम शिकविणारी १८० शाळा-कॉलेजेस आहेत, त्यांत दीड लाख विद्यार्थी शिक्षण घेत असून, सुमारे वीस हजार कर्मचारी नोकरीस आहेत. त्यामध्ये नवी दिल्ली आणि दुबईमध्येही त्यांनी अभियांत्रिकी, व्यवस्थापन आणि संगणक विज्ञान या विषयांची महाविद्यालये स्थापन केली आहेत. भारती विद्यापीठ ही भारतातलया नामवंत व अग्रेसर संस्थांपैकी एक आहे. एका गरीब शेतकरी कुटुंबात जन्म घेतलेल्या कदम यांनी राज्यच नव्हे, तर देशाच्या विविध भागांतही शिक्षणाचे अक्षरशः साम्राज्यच निर्माण केले. वाडवडील किंवा घराण्याचा कोणताही आधार नसताना पतंगरावांनी राजकीय-सामाजिक आणि शैक्षणिक क्षेत्रांत अनेक वर्षे आपले पाय घट्ट रोवले. * डॉ. कदम काँग्रेस पक्षातर्फे महाराष्ट्र विधानसभेवर चार वेळा निवडून गेले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://marathi.vishwajeetkadam.com/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8+/default.aspx |title=संग्रहित प्रत |access-date=2017-03-11 |archive-date=2017-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171220162422/http://marathi.vishwajeetkadam.com/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8+/default.aspx |url-status=dead }}</ref> * डॉ. कदम याणी स्थापन केलेल्या संस्थांमध्ये सोनहिरा सहकारी कारखाना लि. वांगी, ता. कडेगाव, जि.सांगली, सागरेश्वर सहकारी सूत गिरणी व कृष्णा-वेरळा सहकारी सूत गिरणी लि. पलूस, जि.सांगली, ग्राहक भांडार आणि एक मल्टीशेड्यूल्ड (भारती सहकारी) बँक, पुणे, सांगली आणि कडेगावमध्ये भारती बाजार आणि महिला औद्योगिक सहकारी संस्था आदींचा समावेश आहे. भारती विद्यापीठासह या संस्था आणि विविध ट्रस्टच्या माध्यमातून त्यांनी हजारो गरीब कुटुंबे आणि विद्यार्थ्यांनाही भरीव मदत केली आहे. == विविध समित्यांवरील सदस्यपदे == * बोर्ड ऑफ डायरेक्टर : महाराष्ट्र राज्य रस्ते वाहतूक महामंडळ * सेनेट आणि कार्यकारिणी सदस्य, पुणे विद्यापीठ * सेनेट आणि कार्यकारिणी सदस्य, मुंबई विद्यापीठ * महाराष्ट्र राज्याच्या विविध समित्या आणि उपसमित्यांचे कायदेशीर सल्लागार * कुलपतिद्वारा नियुक्त शिवाजी विद्यापीठाचे सिनट सदस्य * कोल्हापूरच्या स्वामी विवेकानंद शिक्षण संस्थेचे आजीव सभासद * पुण्यातील सिम्बोयसिस एज्युकेशन संस्थेचे सदस्य. == पुरस्कार == त्यांच्या या सेवेची अनेक संघटनांनी दखल घेऊन त्यांना पुरस्कार दिले आहेत. “लोकश्री”, इन्स्टिट्यूट ऑफ इकॉनॉमिक्स, नवी दिल्ली यानी दिलेले, सामाजिक व शैक्षणिक योगदानाबद्दल “मानवता सेवा अवॉर्ड”, मराठा सेवा संघ यांनी शिक्षण क्षेत्रातील त्यांनी केलेल्या कामगिरीबद्दल प्रदान केलेला “मराठा विश्वभूशण पुरस्कार”, आयएमएम, नवी दिल्लीतर्फे देण्यात येणारा “एक्सलन्स अवॉर्ड इन एज्युकेशन”, “शहाजीराव पुरस्कार”, कोल्हापुरातील “उद्योग भूषण पुरस्कार” हे होत. {{विस्तार}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कदम,पतंगराव}} [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:इ.स. १९४५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१८ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:भिलवडीचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीचे अध्यक्ष]] 6s869yxb49ilrmav7r5c1um15t1ba0h 0 149358 2691143 2609781 2026-06-24T13:14:18Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691143 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव =प्रभा राव | चित्र = | लघुचित्र= | पद = [[राजस्थान]]च्या राज्यपाल | कार्यकाळ_आरंभ = २ डिसेंबर २००९ | कार्यकाळ_समाप्ती = २६ एप्रिल २०१० | मागील = [[शिलेन्द्र कुमार सिंग]] | पुढील = [[शिवराज पाटील]] | पद1 = [[हिमाचल प्रदेश]]च्या राज्यपाल | कार्यकाळ_आरंभ1 = १९ जुलै २००८ | कार्यकाळ_समाप्ती1 =२४ जानेवारी २०१० | मागील1 = [[विष्णू सदाशिव कोकजे]] | पुढील1 = [[उर्मिला सिंह]] | पद2 = [[संसद सदस्य]], [[तेरावी लोकसभा]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = १९९९ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २००४ | मागील2 = [[दत्ता मेघे]] | पुढील2 = [[सुरेश वाघमारे]] | मतदारसंघ2 = [[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] | जन्मदिनांक = {{जन्म_दिनांक|1935|3|4}} | जन्मस्थान = [[खंडवा]], [[मध्य प्रदेश]] | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2010|4|26|1935|3|4}} | मृत्युस्थान = [[नवी दिल्ली]] | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | नाते = | पती = | civil partner = | अपत्ये = | निवास = | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''प्रभा राव''' (४ मार्च १९३५ - २६ एप्रिल २०१०) ह्या [[भारत]] देशातील [[राजस्थान]] व [[हिमाचल प्रदेश]] राज्यांच्या माजी [[राज्यपाल]] व [[तेरावी लोकसभा|१३व्या लोकसभेच्या]] सदस्य होत्या. [[महाराष्ट्र]]ामधील राजकारणात कार्यरत असलेल्या राव १९७२ साली प्रथम [[विधानसभा|विधानसभेवर]] निवडून गेल्या. त्या १९७२ ते १९८९ व १९९५ ते १९९९ दरम्यान आमदारपदावर होत्या. तसेच १९८५ ते १९८९ व २००४ ते २००८ दरम्यान त्या [[महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समिती]]च्या अध्यक्षा होत्या. राजस्थानच्या राज्यपालपदावर असताना २६ एप्रिल २०१० रोजी त्यांचे [[नवी दिल्ली]] येथे [[हृदयविकार]]ाने निधन झाले. ==बाह्य दुवे== *[http://www.dnaindia.com/india/report-prabha-rau-a-veteran-of-maharashtra-politics-1375789 वृत्तपत्रामधील व्यक्तिचित्र] {{DEFAULTSORT:राव, प्रभा}} [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:हिमाचल प्रदेशचे राज्यपाल]] [[वर्ग:राजस्थानचे राज्यपाल]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:पुलगावचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीचे अध्यक्ष]] 8dcw65u147hcntgjkum15cnqezo45li 0 151656 2691139 2607544 2026-06-24T13:12:44Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691139 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट मुख्यमंत्री | नाव = बाळासाहेब सावंत | चित्र= | चित्र आकारमान= 150px | चित्र शीर्षक = | क्रम = | पद = [[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे १ले हंगामी मुख्यमंत्री]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[२४ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९६३]] | कार्यकाळ_समाप्ती = [[०५ डिसेंबर]], [[इ.स. १९६३]] | राज्यपाल = [[विजयालक्ष्मी पंडित]] | पुढील =[[वसंतराव नाईक]] | मागील =[[मारोतराव कन्नमवार]] | जन्मदिनांक = | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = [[२४ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९६३]] | मृत्युस्थान = मुंबई | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|अखिल भारतीय काँग्रेस]] | पत्नी= [[वनमाला]] | नाते = | अपत्ये= ० | निवास = रत्नागिरी | शाळा_महाविद्यालय = कोकण कृषी विद्यापीठ | धंदा = | व्यवसाय = वकिली | धर्म = हिंदु | सही = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''परशुराम कृष्णाजी''' उपाख्य '''बाळासाहेब सावंत''' हे [[२४ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९६३]] ते [[५ डिसेंबर]], [[इ.स. १९६३]] या कालावधीत [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राचे]] हंगामी मुख्यमंत्री होते. [[मारोतराव कन्नमवार]] यांच्या आकस्मिक निधनामुळे महाराष्ट्राच्या हंगामी मुख्यमंत्रिपदाची सूत्रे बाळासाहेब सावंत यांच्याकडे आली होती. त्यांनी केवळ तेरा दिवस राज्याचे हंगामी मुख्यमंत्री म्हणून कार्यभार सांभाळला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://hindi.oneindia.in/news/2010/11/11/20101111220538.html | title=महाराष्ट्र में 50 साल में 15 नेता बने मुख्यमंत्री | ॲक्सेसदिनांक=२८ फेब्रुवारी २०१४ | भाषा=हिंदी }}{{मृत दुवा|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> इ.स. १९५२ साली झालेल्या सार्वत्रिक निवडणुकीमध्ये वेंगुर्ले मतदारसंघातून त्यांची विधानसभेवर निवड झाली होती. महाराष्ट्र राज्याचे गृहमंत्री तसेच कृषिमंत्री म्हणूनही त्यांनी पदभार सांभाळला होता. मराठी चित्रपटांत आणि नाटकांत कामे करणाऱ्या अभिनेत्री [[वनमाला]] या पी.के. सावंत यांच्या पत्नी होत्या. ई.स. २००१ मध्ये त्यांच्या स्मृतीचा आदर म्हणून कोकण कृषी विद्यापीठाला डॉ. बाळासाहेब सावंत यांचे नांव जोडून नामविस्तार केला गेला. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] [[वर्ग:महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीचे अध्यक्ष]] k8p9yjfn9hqbjwud5dgtg0j4i4rnby4 0 159099 2691153 2653691 2026-06-24T13:17:42Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691153 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = नाना पटोले | लघुचित्र= | चित्र =Ex Maharashtra Speaker Nana Patole.jpeg | चित्र आकारमान =220px | पद1 = [[महाराष्ट्र विधानसभा अध्यक्ष]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = [[१ डिसेंबर]], [[इ.स. २०१९]] | कार्यकाळ_समाप्ती1 = २०२० | राष्ट्रपती = | मागील1 = [[हरीभाऊ बागडे]] | पुढील1 = [[राहुल नार्वेकर]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1963|06|05}} | जन्मस्थान = भंडारा | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | इतरपक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | नाते = | पती = | पत्नी = | अपत्ये = ३ | निवास = सुकळी, [[साकोली तालुका|साकोली]], [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]] | पद2 = खासदार | मतदारसंघ2 = [[भंडारा-गोंदिया (लोकसभा मतदारसंघ)]] | व्यवसाय = | धर्म = [[हिंदु]] | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''नानाभाऊ फाल्गुनराव पटोले''' उर्फ '''नानाभाऊ''' हे [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाचे सदस्य आहेत. पटोले ह्यांनी [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४ च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये]] [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[भंडारा-गोंदिया (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा-गोंदिया मतदारसंघातून]] निवडून गेले. त्यांनी विद्यमान खासदार, [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]ाचे वरिष्ठ नेते व माजी केंद्रीय मंत्री [[प्रफुल्ल पटेल]] ह्यांचा सुमारे १.५ लाख मताधिक्याने पराभव केला. ८ डिसेंबर २०१७ ला त्यांनी लोकसभा सदस्य व [[भारतीय जनता पक्ष]] मधून राजीनामा दिला. ==हे सुद्धा पहा== *[[१६ व्या लोकसभेचे सदस्य]] {{१६व्या लोकसभेतील महाराष्ट्राचे खासदार}} {{DEFAULTSORT:पाटोळे, नानाभाऊ फाल्गुनराव}} [[वर्ग:इ.स. १९६२ मधील जन्म]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:साकोलीचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीचे अध्यक्ष]] 1yg37egc9txhq7j16lcy9r0sklfrwos 0 160115 2691147 2618151 2026-06-24T13:15:30Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691147 wikitext text/x-wiki '''शिवाजीराव बापूसाहेब देशमुख''' ([[१ सप्टेंबर]], [[इ.स. १९३५|१९३५]] - ) भारतातील [[महाराष्ट्राची विधानपरिषद|महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे]] अध्यक्ष आहेत. ते १९९६ आणि २००२ मध्ये महाराष्ट्र विधान परिषदेवर निवडून आले. * तत्पुर्वी १९७८, १९८०, १९८५ आणि १९९० मध्ये महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य म्हणून निवडून आले होते. {{DEFAULTSORT:देशमुख, शिवाजीराव बापूसाहेब}} [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९३५ मधील जन्म]] [[वर्ग:महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीचे अध्यक्ष]] e4vr3xlf7n0mqyj0eap2z3ookbnrz20 0 191617 2691193 2201309 2026-06-24T21:50:50Z Nimmzo 184502 /* संदर्भसूची */ संदर्भसूची → ग्रंथसूची. [[साचा:cite book]] When only one author, replaced |last1= with |last=. Removed all empty parameters. Fixed Warning: शंकर गणेश दाते is calling साचा:स्रोत पुस्तक with more than one value for the "name-list-style" parameter. Only the last value provided will be used. 2691193 wikitext text/x-wiki '''शंकर गणेश दाते''' ([[१७ ऑगस्ट]], [[इ.स. १९०५|१९०५]]{{sfn|पुजारी|२००४|पृ. ४}} - [[डिसेंबर १०|१० डिसेंबर]], [[इ.स. १९६४|१९६४]]{{sfn|पुजारी|२००४|पृ. ५}}) हे एक मराठी लेखक, सूचिकार होते. [[इ.स. १८००]] ते [[इ.स. १९५०|१९५०]] ह्या १५० वर्षांच्या कालखंडात प्रकाशित झालेल्या मुद्रित मराठी ग्रंथांची विषयवार सूची ([[मराठी ग्रंथसूची]] किंवा दातेसूची) त्यांनी दोन भागांत तयार करून प्रकाशित केली. ह्या दोन्ही खंडांत मिळून २६६०७ इतक्या मराठी ग्रंथांची नोंद झालेली आहे. मराठी ग्रंथसूचीव्यतिरिक्त त्यांनी मराठी लोककथांचे संकलन केले आणि ग्रंथालयशास्त्रावर पुस्तके लिहीली. त्यांनी भारतीय साहित्याची राष्ट्रीय ग्रंथसूची १९०१-१९५१ भाग ३ ह्या ग्रंथातील मराठी विभागाचे संपादनही केले. == व्यक्तिगत माहिती == दाते ह्यांचा जन्म [[रत्‍नागिरी|रत्‍नागिरी]] येथे झाला. त्यांचे मूळ घराणे [[राजापूर तालुका|राजापूर तालुक्यातील]] [[अडिवरे]] येथील होते. त्यांचे वडील हे [[मुंबई]]<nowiki/>च्या [[कुलाबा वेधशाळा|कुलाबा वेधशाळेत]] हेडक्लार्क ह्या पदावर काम करत होते. सेवानिवृत्तीनंतर त्यांनी व्यापारात चांगले यश मिळवले. पण १९१४ साली त्यांचा मृत्यू झाला. त्यानंतर दाते ह्यांचे काका आणि मोठे बंधू ह्यांनी दाते ह्यांचा सांभाळ केला. [[पुणे]] येथील [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|स. प. महाविद्यालयातून]] दाते ह्यांनी मराठी आणि संकृत ह्या विषयात पदवीसाठी नाव नोंदवले होते. पण लोकसाहित्य ह्या विषयाची आवड निर्माण झाल्याने ते त्या विषयाकडे वळले आणि त्यांनी लोककथांचे संकलन प्रकाशित केले. १९३४पासून त्यांनी मराठी ग्रंथसूचीचे काम हाती घेतले आणि एकट्यानेच काम करून १९६१ साली ते पूर्ण केले. त्यानंतर मराठी नियतकालिकांची सूची करण्याचे त्यांनी ठरवले होते. त्यासाठीची सामग्रीही जमवली होती. मात्र [[डिसेंबर १०|१० डिसेंबर]], [[इ.स. १९६४|१९६४]] रोजी वयाच्या साठाव्या वर्षी कर्करोगाने त्यांचे निधन झाले.{{sfn|वैद्य|२०००|पृ. सहा-सात}} == मराठी ग्रंथसूची (भाग १ व २) == दाते ह्यांनी १९३४ साली मराठीतील प्रकाशित ग्रंथांची विषयवार सूची करण्याचे काम हाती घेतले आणि २७ वर्षे खपून ते काम १९६१ साली पूर्ण केले. इ. स. १८०० ते १९५० ह्या १५० वर्षांतील मराठी ग्रंथांची विषयवार आणि शास्त्रीय पद्धतीने सूची करून त्यांनी प्रकाशित केली. तसे करताना दाते ह्यांनी सूचीत नोंदवलेले प्रत्येक पुस्तक पाहून मग त्याची नोंद करण्याचे धोरण स्वीकारले होते. मराठी ग्रंथसूची हे मराठी भाषेत कोणकोणत्या विषयावर कोणकोणते ग्रंथ प्रकाशित झाले हे जाणून घेण्यासाठीचे उपयुक्त साधन आहे. === ग्रंथसूचीत ग्रंथाविषयी दिलेली माहिती === मराठी ग्रंथसूचीत प्रत्येक ग्रंथाविषयी पुढीलप्रमाणे माहिती नोेंदवलेली आढळते. ०१. ग्रंथकाराचे नाव, ०२. ग्रंथाचे नाव, ०३. आवृत्ती, ०४. प्रकाशनस्थळ, ०५. प्रकाशक, ०६. पृष्ठसंख्या, ०७. आकार, ०८. चित्रांची माहिती, ०९. मूल्य ह्या माहितीसोबतच मुद्रक आणि मुद्रणस्थळ ही माहितीही ह्या सूचीत नोंदवलेली आहे. तसेच ग्रंथाविषयीची महत्त्वाची इतर माहिती उदा. अनुवादित ग्रंथ असल्यास मूळ ग्रंथ, ग्रंथकार इ. टिपेत नोंदवलेली आहे. प्रत्येक ग्रंथाविषयीची ही माहिती ग्रंथ-वर्णन-कोश ह्या विभागात विषयवार विभागून दिली आहे. नोंदींच्या वर्गीकरणासाठी ग्रंथालयशास्त्रात वापरण्यात येणारी मेलविल डयुई ह्यांची दशांश-वर्गीकरण-पद्धती वापरली आहे. काही ठिकाणी उदा. चरित्रे काही विशेष शीर्षकांचा वापर करून त्याविषयीचे सर्व ग्रंथ एकत्र सापडण्याची सोय केली आहे. उदा. शिवाजी महाराजांची सर्व चरित्रे. सूचीच्या प्रारंभी दशांश-वर्गीकरण-पद्धतीचे वर्ग आणि उपवर्ग ह्यांची माहिती देण्यात आली आहे. तसेच सूचीच्या शेवटी लेखकाचे नाव, ग्रंथाचे नाव, विशेष शीर्षक ह्यांच्या निर्देशसूची दिलेल्या असून त्यायोगे सूचीतील ग्रंथ शोधण्याची सोय करून दिलेली आहे. == संदर्भ व टीप == <references /> == ग्रंथसूची == * {{cite journal |last1= पुजारी |first1= अर्चना |last2= |first2= |date= २००४ |title= शंकर गणेश दाते यांचा जीवनपट |url= http://ycmou.digitaluniversity.ac/WebFiles/1JUNE%20AUG%202004.pdf |journal= ज्ञानगंगोत्री |volume= वर्ष ५, अंक १ |issue= जून-जुलै-ऑगस्ट २००४ |pages= पृ. ४-५ |doi= |access-date= २२ फेब्रुवारी २०२१ |archive-date= 2022-01-08 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220108022700/https://ycmou.digitaluniversity.ac/WebFiles/1JUNE%20AUG%202004.pdf |url-status= dead }} * {{cite book |last=वैद्य |first=सरोजिनी |year=२००० |orig-year=१९४४ |chapter=ग्रंथसूची आणि सूचिकार यांविषयी |title=मराठी ग्रंथसूची |volume=(१८००-१९३७) भाग १ |edition=पुनर्मुद्रण |location=मुंबई |publisher=राज्य मराठी विकास संस्था |pages= पृ. चार-आठ }} ==बाह्य दुवे== * वरखेडे, रमेश (संपा.) आणि कर्णिक, प्रदीप (कार्य. संपा.) [http://ycmou.digitaluniversity.ac/WebFiles/1JUNE%20AUG%202004.pdf '''ज्ञानगंगोत्री : मराठी ग्रंथसूचिकार शंकर गणेश दाते जन्मशताब्दी विशेषांक'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108022700/https://ycmou.digitaluniversity.ac/WebFiles/1JUNE%20AUG%202004.pdf |date=2022-01-08 }}, (जून-जुलै-ऑगस्ट २००४), वर्ष ५वे अंक १ला, यशवंतराव चव्हाण महाराष्ट्र मुक्त विद्यापीठ, नाशिक. [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:इ.स. १९०५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील मृत्यू]] g9n5xbwtncsw609lzu9xvn7hm1avjlz 0 200809 2691152 2531691 2026-06-24T13:17:22Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691152 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विधानसभा सदस्य | नाव = बाळासाहेब भाऊसाहेब थोरात | लघुचित्र = | पद = [[महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[इ.स. १९८५]] | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = | पुढील = | जन्मदिनांक = [[७ फेब्रुवारी]], [[इ.स. १९५३]] | जन्मस्थान = [[जोर्वे]], [[संगमनेर तालुका]], [[अहमदनगर जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | पत्नी = | अपत्ये = राजवर्धन थोरात (मुलगा | निवास = संगमनेर | मतदारसंघ = [[संगमनेर विधानसभा मतदारसंघ|संगमनेर]] | पद2 = | कार्यकाळ_आरंभ2 = | कार्यकाळ_समाप्ती2 = | मागील2 = | पुढील2 = | कार्यकाळ_आरंभ3 = | कार्यकाळ_समाप्ती3 = | कार्यकाळ_आरंभ4 = | कार्यकाळ_समाप्ती4 = | व्यवसाय = | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = | तारीख = | वर्ष = | स्रोत = }} '''विजय भाऊसाहेब थोरात''' उर्फ '''बाळासाहेब भाऊसाहेब थोरात''' हे [[महाराष्ट्राची १४ वी विधानसभा|महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे]] सदस्य व महाराष्ट्राचे विद्यमान कॅबिनेट मंत्री होते. ते १९८५ पासून २०१९ पर्यंत, असे सलग आठ वेळा [[संगमनेर विधानसभा मतदारसंघ|संगमनेर मतदारसंघातून]] निवडून आले होते आणि ९ व्या वेळी संगमनेर विधानसभेतील जनतेने त्यांचा पराभव केला. {{DEFAULTSORT:थोरात, बाळासाहेब, भाऊसाहेब}} [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या ७ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या ८ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या ९ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १० व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या ११ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:इ.स. १९५३ मधील जन्म]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:संगमनेरचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीचे अध्यक्ष]] 2p58ykbza0o23bym5q0iwz2xjjiahwp 0 244455 2691233 2436166 2026-06-25T07:07:28Z Abhijitsathe 4193 2691233 wikitext text/x-wiki '''कौशांबी लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[उत्तर प्रदेश]]मधील [[कौशांबी]] ह्या ऐतिहासिक भागात स्थित असून येथील दोन [[उत्तर प्रदेश विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[प्रतापगढ जिल्हा|प्रतापगढ जिल्ह्यात]] तर उर्वरित तीन [[कौशांबी जिल्हा]]मध्ये आहेत. हा मतदारसंघ २००८ साली अस्तित्वात आला. २००८ पर्यंत ह्याचा बराचसा भाग [[चैल लोकसभा मतदारसंघ (१९६८-२००८)|चैल लोकसभा मतदारसंघात]] होता. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ कौशांबीमध्ये २००९ पासून खालील ५ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | बाबागंज | rowspan=2 | [[प्रतापगढ जिल्हा|प्रतापगढ ]] |- |२ | कुण्डा |- |३ | सिरथू | rowspan=3 | [[कौशांबी जिल्हा|कौशांबी ]] |- |४ | [[मंझनपूर]] |- |५ | चैल |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष !लोकसभा<br>सत्र ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- |[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] |[[पंधरावी लोकसभा|पंधरावी ]] | [[शैलेंद्र कुमार]] | bgcolor=#FF3300| | [[समाजवादी पक्ष]] |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |[[सोळावी लोकसभा|सोळावी]] | rowspan=2 | [[विनोद कुमार सोनकर]] | rowspan=2 bgcolor=#FF9900| | rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] |[[सतरावी लोकसभा|सतरावी]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] |[[अठरावी लोकसभा|अठरावी]] | [[पुष्पेंद्र सरोज]] | bgcolor=#FF3300| | [[समाजवादी पक्ष]] |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:प्रतापगढ जिल्हा]] [[वर्ग:कौशांबी जिल्हा]] jpj88hori010o5aggoyd072lb3yuekc 0 246596 2691168 2413416 2026-06-24T15:03:38Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691168 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१९-२० | team1_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team1_name = वेस्ट इंडीज महिला | team2_image = Flag_of_Australia.svg | team2_name = ऑस्ट्रेलिया महिला | from_date = ५ | to_date = १८ सप्टेंबर २०१९ | team1_captain = [[स्टेफनी टेलर]] | team2_captain = [[मेग लॅनिंग]] | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 0 | team2_ODIs_won = 3 | team1_ODIs_most_runs = [[स्टेफनी टेलर]] (११४) | team2_ODIs_most_runs = [[अलिसा हीली]] (२४१) | team1_ODIs_most_wickets = [[अफी फ्लेचर]] (२)<br>[[शमिलिया कॉनेल]] (२)<br>[[शीनेल हेन्री]] (२) | team2_ODIs_most_wickets = [[जॉर्जिया वेरहॅम]] (६) | player_of_ODI_series = | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = | team2_twenty20s_won = | team1_twenty20s_most_runs = | team2_twenty20s_most_runs = | team1_twenty20s_most_wickets = | team2_twenty20s_most_wickets = | player_of_twenty20_series = }} ==महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका== ===१ला सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ५ सप्टेंबर २०१९ | time = १४:०० | daynight = Y | round = [[२०१७-२० आयसीसी महिला चॅंपियनशिप]] | संघ१ = {{crw-rt|AUS}} | संघ२ = {{crw|WIN}} | धावसंख्या१ = ३०८/४ (५० षटके) | धावा१ = [[अलिसा हीली]] १२२ (१०६) | बळी१ = [[शमिलिया कॉनेल]] २/५३ (१० षटके) | धावसंख्या२ = १३० (३७.३ षटके) | धावा२ = [[स्टेफनी टेलर]] ७०[[नाबाद|*]] (११४) | बळी२ = [[एलिस पेरी]] ३/१७ (५ षटके) | निकाल = ऑस्ट्रेलिया महिला १७८ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198472.html धावफलक] | स्थळ = [[कुल्डीकगे क्रिकेट ग्राऊंड]], [[ॲंटिगा]] | पंच = जोनाथन ब्लेड्स (विं) आणि पॅट्रीक गस्टर्ड (विं) | motm = [[अलिसा हीली]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = वेस्ट इंडीज महिला, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = | टीपा = [[शबिका गजनबी]] (विं) हिने महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. *''[[मेग लॅनिंग]] (ऑ) १३ एकदिवसीय शतके जलद पूर्ण करणारी पहिली खेळाडू ठरली. *''[[२०१७-२० आयसीसी महिला चॅंपियनशिप|महिला चॅंपियनशिप गुण]] : ऑस्ट्रेलिया महिला - २, वेस्ट इंडीज महिला - ०. }} ===२रा सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ८ सप्टेंबर २०१९ | time = ०९:३० | daynight = | round = [[२०१७-२० आयसीसी महिला चॅंपियनशिप]] | संघ१ = {{crw-rt|AUS}} | संघ२ = {{crw|WIN}} | धावसंख्या१ = ३०८/२ (५० षटके) | धावा१ = [[एलिस पेरी]] ११२[[नाबाद|*]] (११८) | बळी१ = [[स्टेसी-ॲन किंग]] १/५८ (९ षटके) | धावसंख्या२ = १५७/८ (५० षटके) | धावा२ = [[किशोना नाइट]] ३२ (८१) | बळी२ = [[जॉर्जिया वेरहॅम]] २/३० (१० षटके) | निकाल = ऑस्ट्रेलिया महिला १५१ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198473.html धावफलक] | स्थळ = [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[ॲंटिगा]] | पंच = पॅट्रीक गस्ट | motm = [[एलिस पेरी]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = ऑस्ट्रेलिया महिला, फलंदाजी. | पाऊस = | टीपा = [[शेनेटा ग्रीमोंड]] (विं) आणि [[एरिन बर्न्स]] (ऑ) या दोघींनी महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. *''[[२०१७-२० आयसीसी महिला चॅंपियनशिप|महिला चॅंपियनशिप गुण]] : ऑस्ट्रेलिया महिला - २, वेस्ट इंडीज महिला - ०. }} ===३रा सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ११ सप्टेंबर २०१९ | time = ०९:३० | daynight = | round = [[२०१७-२० आयसीसी महिला चॅंपियनशिप]] | संघ१ = {{crw-rt|WIN}} | संघ२ = {{crw|AUS}} | धावसंख्या१ = १८० (५० षटके) | धावा१ = [[किशोना नाइट]] ४० (७२) | बळी१ = [[मेगन शुट]] ३/२४ (१० षटके) | धावसंख्या२ = १८२/२ (३१.१ षटके) | धावा२ = [[अलिसा हीली]] ६१ (३२) | बळी२ = [[स्टेफनी टेलर]] १/२५ (६ षटके) | निकाल = ऑस्ट्रेलिया महिला ८ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198474.html धावफलक] | स्थळ = [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[ॲंटिगा]] | पंच = जोनाथन ब्लेड्स (विं) आणि क्रिस्टोफर टेलर (विं) | motm = [[अलिसा हीली]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = वेस्ट इंडीज महिला, फलंदाजी. | पाऊस = | टीपा = महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यात ऑस्ट्रेलियाची [[एलिस पेरी]] १५० बळी घेणारी तिसरी गोलंदाज ठरली. *''[[मेगन शुट]] (ऑ) महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यात हॅट्रीक घेणारी ऑस्ट्रेलियाची पहिली गोलंदाज ठरली तर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये दोन हॅट्रीक घेणारी पहिली महिला खेळाडू ठरली. *''[[२०१७-२० आयसीसी महिला चॅंपियनशिप|२०१७-२० आयसीसी महिला चॅंपियनशिप गुण]] : ऑस्ट्रेलिया महिला - २, वेस्ट इंडीज महिला - ०. }} ==महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका== ===१ला सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १४ सप्टेंबर २०१९ | time = १९:०० | daynight = Y | संघ१ = {{crw-rt|WIN}} | संघ२ = {{crw|AUS}} | धावसंख्या१ = १०६/८ (२० षटके) | धावा१ = [[स्टेफनी टेलर]] ४४[[नाबाद|*]] (५१) | बळी१ = [[मेगन शुट]] ३/३१ (४ षटके) | धावसंख्या२ = १०८/४ (१८.५ षटके) | धावा२ = [[मेग लॅनिंग]] ५४[[नाबाद|*]] (५४) | बळी२ = [[शीनेल हेन्री]] २/१५ (४ षटके) | निकाल = ऑस्ट्रेलिया महिला ६ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198475.html धावफलक] | स्थळ = [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] | पंच = | motm = [[मेगन शुट]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = वेस्ट इंडीज महिला, फलंदाजी. | पाऊस = | टीपा = [[शेनेटा ग्रीमोंड]], [[शबिका गजनबी]] (विं) आणि [[एरिन बर्न्स]] (ऑ) या सर्वांनी महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० पदार्पण केले. }} ===२रा सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १६ सप्टेंबर २०१९ | time = १९:०० | daynight = Y | संघ१ = {{crw-rt|WIN}} | संघ२ = {{crw|AUS}} | धावसंख्या१ = ९७/९ (२० षटके) | धावा१ = [[ब्रिटनी कुपर]] ३९ (३३) | बळी१ = [[जेस जोनासन]] २/१९ (४ षटके) | धावसंख्या२ = ९८/१ (१४.३ षटके) | धावा२ = [[अलिसा हीली]] ५८[[नाबाद|*]] (४३) | बळी२ = [[अफि फ्लेचर]] १/१३ (४ षटके) | निकाल = ऑस्ट्रेलिया महिला ९ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198476.html धावफलक] | स्थळ = [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] | पंच = | motm = [[अलिसा हीली]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = ऑस्ट्रेलिया महिला, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = | टीपा = }} ===३रा सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १८ सप्टेंबर २०१९ | time = १९:०० | daynight = Y | संघ१ = {{crw-rt|WIN}} | संघ२ = {{crw|AUS}} | धावसंख्या१ = ८१ (२० षटके) | धावा१ = [[ब्रिटनी कुपर]] २९ (३५) | बळी१ = [[जेस जोनासन]] ४/७ (४ षटके) | धावसंख्या२ = ८३/१ (७.३ षटके) | धावा२ = [[अलिसा हीली]] ३८ (१६) | बळी२ = [[अफि फ्लेचर]] १/२० (२ षटके) | निकाल = ऑस्ट्रेलिया महिला ९ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198477.html धावफलक] | स्थळ = [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] | पंच = क्रिस्टोफर टेलर (विं) आणि जोनाथन ब्लेड्स (विं) | motm = [[जेस जोनासन]] (ऑस्ट्रेलिया) | toss = वेस्ट इंडीज महिला, फलंदाजी. | पाऊस = | टीपा = }} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०१९-२०}} [[वर्ग:इ.स. २०१९ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे|२०१९-२०]] 7fvvhy718qflvns01699v784szylill 0 251470 2691142 2680405 2026-06-24T13:14:01Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691142 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट पदाधिकारी | सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय = | नाव = गु.र. पाटील | सन्मानवाचक प्रत्यय = | चित्र = | चित्र आकारमान = | लघुचित्र = | चित्र शीर्षक = | क्रम = | पद = [[महाराष्ट्र शासन|पाणीपुरवठा व स्वच्छता मंत्री, महाराष्ट्र]] | कार्यकाळ_आरंभ = ३० डिसेंबर २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती = | उपराष्ट्रपती = | उपपंतप्रधान = | डेप्युटी = | लेफ्टनंट = | राष्ट्रपती = | पंतप्रधान = | राज्यपाल = [[भगतसिंग कोश्यारी]] | गव्हर्नर-जनरल = | मागील = | पुढील = | मतदारसंघ = | बहुमत = | क्रम2 = | पद2 = [[महाराष्ट्र विधानसभा|सदस्य, महाराष्ट्र विधानसभा]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = | उपराष्ट्रपती2 = | उपपंतप्रधान2 = | डेप्युटी2 = | लेफ्टनंट2 = | सम्राट2 = | राष्ट्रपती2 = | पंतप्रधान2 = | राज्यपाल2 = | मागील2 = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | पुढील2 = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | मतदारसंघ2 = [[जळगाव ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव ग्रामीण]]<!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | बहुमत2 = <!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो --> | जन्मदिनांक = ५ जुन १९६६ | जन्मस्थान = सांगली | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | पक्ष = [[शिवसेना]] | शिक्षण = | इतरपक्ष = | आई = | वडील = | पती = | पत्नी = | नाते = | अपत्ये = | निवास = | शाळा_महाविद्यालय = | व्यवसाय = राजकारण | धंदा = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गुलाब रघुनाथराव पाटील''' ([[५ जून]], [[इ.स. १९६६|१९६६]]:[[जळगाव]], [[महाराष्ट्र]] - ) हे महाराष्ट्रातील राजकारणी आहेत. ते [[महाराष्ट्र शासन|महाराष्ट्राचे]] पाणीपुरवठा व स्वच्छता या विभागाचे विद्यमान मंत्री आहेत. [[शिवसेना]] पक्षाच्या तिकिटावर [[जळगाव ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ]]ातून ते निवडून आले आहेत.<ref>{{Cite web|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/maha-cabinet-expansion-first-cabinet-expansion-of-maha-government-led-by-cm-uddhav-thackeray-126407251.html|title=फडणवीस गेले, अजित पवार मात्र पुन्हा आले! उपमुख्यमंत्र्यासह २५ कॅबिनेट,१० राज्यमंत्र्यांना शपथ|website=Divya Marathi}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.esakal.com/maharashtra/allocation-portfolios-chief-minister-uddhav-thackeray-declared-249311|title=अखेर खातेवाटप जाहीर; 'या' मंत्र्यांकडे असतील 'ही' खाती &#124; eSakal|website=www.esakal.com}}</ref> हे [[शिवसेना|भाजपा]] पक्षातर्फे [[एरंडोल विधानसभा मतदारसंघ|एरंडोल मतदारसंघातून]] [[महाराष्ट्राची १०वी विधानसभा|१०व्या]] आणि [[महाराष्ट्राची ११वी विधानसभा|११व्या]]<ref>{{cite web |url=http://www.elections.in/maharashtra/assembly-constituencies/erandol.html |title=Erandol Assembly Election results |access-date=2022-06-18 |archive-date=2019-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226110301/http://www.elections.in/maharashtra/assembly-constituencies/erandol.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://jalgaonlive.com/%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%9D%E0%A4%9F%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%B0/ |title=Jalgaon News |access-date=2022-06-18 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314172401/http://jalgaonlive.com/%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%9D%E0%A4%9F%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%B0/ |url-status=dead }}</ref> तर [[जळगाव ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव ग्रामीण मतदारसंघातून]] [[महाराष्ट्राची १३ वी विधानसभा|१३व्या]] आणि [[महाराष्ट्राची चौदावी विधानसभा|चौदाव्या विधानसभेवर]] निवडून गेले. हे उद्धव ठाकरे यांच्या मंत्रीमंडळात जलपुरवठा आणि निःसारणमंत्री होते. या आधी ते २०१६-१९ दरम्यान देवेन्द्र फडणवीस मंत्रीमंडळात सहकारमंत्री होते.<ref>{{Cite news|last=Sanjay Jog|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/uddhav-thackeray-allocates-portfolios-to-his-ministers-here-is-the-complete-list|title=Uddhav Thackeray allocates portfolios to his ministers, here is the complete list|date=5 January 2020|work=Free Press Journal|access-date=2 April 2020}}</ref> गुलाबराव रघुनाथराव पाटील यांच्या राजकीय कारकिर्दीची सुरुवात नव्वदच्या दशकात झाली व अत्यंत थोड्या कालावधीत सर्वसामान्यांचे लोकनेते म्हणून त्यांचे नेतृत्व उदयास आले. कोणताही राजकीय वासरा नसतांना केवळ संघटन कौशल्य व वकृत्वशैलीमुळे त्यांनी जनमानसात स्वतःची ओळख निर्माण केली. त्यांचे मूळ गाव लाडली ता. धरणगाव, जिल्हा जळगाव असून त्यांचं जन्म गाव व हल्ली राहत असलेले गाव पाळधी ता. धरणगाव, जिल्हा जळगाव आहे. त्यांचे प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षण पाळधी गावात तर महाविद्यालयीन शिक्षण जळगाव शहरात झाले आहे. त्यांनी वयाच्या २५ व्या वर्षी पाळधी येथे शिवसेनेची शाखा उघडली. शाखा प्रमुख म्हणून ते स्वतःच होते. १९९१ मध्ये शिवसेना प्रमुख बाळासाहेब ठाकरे यांची चाळीसगांव येथे सभा आयोजित करण्यात आली होती. त्या सभेमध्ये तत्कालीन शिवसेना जिल्हा प्रमुख गणेश राणा यांनी गुलाबराव पाटील यांना भाषणाची संधी दिली. व तेथे त्यांचे भाषण खुपच प्रभावी झाले. व तेथूनच त्यांचा खरा राजकिय प्रवास सुरू झाला. १९९२ मध्ये ते एरंडोल पंचायत समितीवर सदस्य म्हणून निवडून आले. याच काळात धरणगांव कृषी उत्पन्न बाजार समितीवर संचालक म्हणून त्यांची निवड झाली. १९९५ ते १९९९ या कालावधीत त्यांनी शिवसेना जिल्हा प्रमुख म्हणून काम केले. १९९७ मध्ये ते जिल्हा परिषद सदस्य म्हणून निवडून आले. जिल्हा परिषद जळगांवच्या कृषी समितीच्या सभापती पदावर निवड झाली. १९९७ मध्ये महाराष्ट्र राज्याच्या म्हाडाच्या समितीवर सदस्यपदावर निवड झाली. १९९९ मध्ये ते पहिल्यांदा शिवसेनेच्या पक्षावर एरंडोल विधानसभा मतदार संघात विधानसभा सदस्य म्हणून निवडून आले. त्याच पंचवार्षिक मध्ये भाऊ शिवसेनेचे नाशिक विभागाचे प्रतोद होते. १९९९ ते २००४ व २००४ ते २००९ या दोन पंचवार्षिक निवडणुकीत आमदार म्हणून निवडून आले. २०१० मध्ये शिवसेना पक्षाचे उपनेते म्हणून त्यांची निवड करण्यात आली. आज पर्यंत ते उपनेते म्हणून कार्यरत आहेत. २०१४ च्या पंचवार्षिक निवडणूकीत ते तिसऱ्यांदा आमदार म्हणून निवडून आले. जुलै २०१६ मध्ये त्यांची महाराष्ट्र राज्याचे सहकार राज्यमंत्री म्हणून वर्णी लागली. २९ डिसेंबर २०१६ रोजी परभणी जिल्हयाचे पालकमंत्री म्हणून नियुक्ती झाली. २४ आक्टोंबर २०१९ रोजी जळगाव ग्रामीण मधुन ४६७३३ मतांनी ४ वेळा विधानसभा सदस्य म्हणून विजयी झाले. ३० डिसेंबर २०१९ रोजी कॅबिनेट मंत्री म्हणुन पाणीपुरवठा तथा स्वच्छता मंत्री महाराष्ट्र पदाची शपथ घेतली. ०८ जानेवारी २०२० रोजी गुलाबराव पाटील यांची जळगाव जिल्ह्याचे पालकमंत्री म्हणून नियुक्ती झाली. ०९ ऑगस्ट २०२२ रोजी कॅबिनेट मंत्री म्हणून दुसऱ्यांदा पाणीपुरवठा तथा स्वच्छता मंत्री महाराष्ट्र पदाची शपथ घेतली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.esakal.com/maharashtra/allocation-portfolios-chief-minister-uddhav-thackeray-declared-249311 |title=अखेर खातेवाटप जाहीर; 'या' मंत्र्यांकडे असतील 'ही' खाती |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ मे २०२४ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> २८ सप्टेबर २०२२ रोजी जळगाव व बुलढाणा जिल्ह्याचे पालकमंत्री म्हणून त्यांच्याकडे जबाबदारी आली. == पदे भूषवली == * १९९१ पाळधी शिवसेना शाखा प्रमुख * १९९२ एरंडोल पंचायत समिती सदस्य * १९९२ धरणगांव कृषी उत्पन्न बाजार समिती संचालक * १९९५ ते १९९९ या कालावधीत शिवसेना जिल्हा प्रमुख * १९९७ जळगाव जिल्हा परिषद सदस्य, जि.प.सभापती * १९९७ महाराष्ट्र राज्य म्हाडा समिती सदस्य * १९९९ एरंडोल विधानसभा मतदार संघातून विधानसभा सदस्य * १९९९ शिवसेनेचे नाशिक विभागाचे प्रतोद * १९९९ ते २००४ व २००४ ते २००९ या दोन पंचवार्षिकमध्ये विधानसभेचे आमदार * २०१० पासून आजतयागत शिवसेना पक्षाचे उपनेते * २०१४ च्या पंचवार्षिक निवडणूकीत  तिसऱ्यांदा आमदार * जुलै २०१६ मध्ये महाराष्ट्र राज्याचे सहकार राज्यमंत्री म्हणून वर्णी * २९ डिसेंबर २०१६ रोजी परभणी जिल्ह्याचे पालकमंत्री म्हणून नियुक्ती * २०१९ जळगाव ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघातून चौथ्यांदा आमदार म्हणून विजयी * ३० डिसेंबर २०१९ रोजी कॅबिनेट मंत्री म्हणून पाणीपुरवठा तथा स्वच्छता मंत्री महाराष्ट्र पदाची शपथ * ०८ जानेवारी २०२० रोजी जळगाव जिल्हयाचे पालकमंत्री म्हणून नियुक्ती * ०९ ऑगस्ट २०२२ रोजी कॅबिनेट मंत्री म्हणून पाणीपुरवठा तथा स्वच्छता मंत्री महाराष्ट्र पदाची शपथ * २८ सप्टेबर २०२२ रोजी जळगाव जिल्हयाचे पालकमंत्री म्हणून नियुक्ती ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:पाटील, गुलाबराव}} [[वर्ग:शिवसेनेतील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:एरंडोलचे आमदार]] [[वर्ग:जळगाव ग्रामीणचे आमदार]] [[वर्ग:इ.स. १९६६ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:शिवसेनेतील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या ११ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १० व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीचे अध्यक्ष]] tskw6i2kwyx5o3ux25mvxw1db1s2h7e 0 256451 2691186 2691015 2026-06-24T17:08:47Z अभय नातू 206 /* वायुसेना प्रमुख (१९५५–सध्याचे) */ 2691186 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''वायुदलप्रमुख''' किंवा '''वायुसेना प्रमुख''' हे [[भारतीय वायुसेना|भारतीय वायुसेनेचे]] प्रमुख असतात. त्यांना [[भारतीय वायुसेना उपप्रमुख|वायुसेना उपप्रमुख]] तसेच [[भारताचे एर कमांडर|भारताचे अनेक एर कमांडर]], [[मुख्यालय|मुख्यालयातील]] मुख्याधिकारी आमि [[भारतीय वायुसेवा प्रमुख|वायु सेवाप्रमुख]] कारभार चालविण्यासाठी मदत करतात. == अधिकारी संघटना == वायुसेना प्रमुखांच्या अधिकारात खालील पदे असतात -- वायुसेना प्रमुख: एर चीफ मार्शल [[अमर प्रीत सिंग]] * वायुसेना उपप्रमुख (VCAS): [[नर्मदेश्वर तिवारी]] * मुख्यालयातील अधिकारी :* मदतनीस वायुसेना प्रमुख (DCAP): [[अवधेश कुमार भारती]] :* प्रशासनप्रभारी वायुसेनाधिकारी (AOA): [[एस. शिवकुमार]] :* कर्मचारप्रभारी वायुसेनाधिकारी (AOP): [[सुनील काशिनाथ विधाते]] :* देखभालप्रभारी वायुसेनाधिकारी (AOM): [[अजय कुमार अरोरा]] * महासंचालक :* महासंचालक (तपासणी आणि सुरक्षितता) - DG (Inspection and Safety): [[मकरंद भास्कर रानडे]] :* महासंचालक (कारभार) - DG (Ops): [[जॉर्ज थॉमस]] :* महासंचालक (शस्त्रास्त्रे) - DG (W&C): [[मेहताब सिंग देसवाल]] :* महासंचालक (बांधकाम आणि समारंभ) - DG (W&C): रिक्त :* महासंचालक (विमान) - DG (Ac): [[आलोक सिंग]] :* महासंचालक (प्रणाली) - DG (Sys): [[वेंकटरामन राजशेखर]] :* महासंचालक वैद्यकीय सेवा (वायु) - DGMS (Air): [[संदीप थरेजा]] :* महासंचालक (प्रशासन) - DG (Admin): [[राजेश कुमार आनंद]] ==नियुक्त्या== * ([[रॉयल एर फोर्स]]मधून प्रतिनियुक्तीवर) === एर मार्शल कमांडिंग, [[रॉयल इंडियन एर फोर्स]] (१९४७–१९४८) === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- ! क्र. !! छायाचित्र !! नाव !! सैन्य पद !! कार्यकाळ सुरुवात !! कार्यकाळ समाप्ती |- | १ | | सर [[थॉमस एल्महर्स्ट]] | एर मार्शल | १५ ऑगस्ट १९४७ | २० जून १९४८ |} ===एर स्टाफ प्रमुख आणि कमांडर-इन-चीफ, रॉयल इंडियन एर फोर्स (१९४८–१९५०)=== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- ! अनुक्रम !! छायाचित्र !! नाव !! सैन्य पद !! कार्यकाळ सुरुवात !! कार्यकाळ समाप्ती |- | १ | | सर [[थॉमस एल्महर्स्ट]] | एर मार्शल | २१ जून १९४८ | २५ जानेवारी १९५० |} ===एर स्टाफ प्रमुख आणि कमांडर-इन-चीफ, भारतीय वायुसेना (१९५०–१९५५)=== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- ! अनुक्रम !! छायाचित्र !! नाव !! सैन्य पद !! कार्यकाळ सुरुवात !! कार्यकाळ समाप्ती |- | १ | | सर [[थॉमस एल्महर्स्ट]] | एर मार्शल | २६ जानेवारी १९५० | २३ फेब्रुवारी १९५० |- | २ | | सर [[रोनाल्ड इव्हेलॉ-चॅपमन]] | एर मार्शल | २३ फेब्रुवारी १९५० | ९ डिसेंबर १९५१ |- | ३ | | [[जेराल्ड गिब्स (आरएएफ अधिकारी)|जेराल्ड अर्नेस्ट गिब्स]] | एर मार्शल | १० डिसेंबर १९५१ | ३१ मार्च १९५४ |- | ४ | [[File:SubrotoMukherjee.jpg|100px]] | [[सुब्रतो मुखर्जी]] | एर मार्शल | १ एप्रिल १९५४ | ३१ मार्च १९५५ |} ===वायुसेना प्रमुख (१९५५–सध्याचे)=== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- ! अनुक्रम !! छायाचित्र !! नाव !! सैन्य पद !! कार्यकाळ सुरुवात !! कार्यकाळ समाप्ती |- | ४ | [[File:SubrotoMukherjee.jpg|100px]] | [[सुब्रतो मुखर्जी]] | एर मार्शल | १ एप्रिल १९५५ | ८ नोव्हेंबर १९६० |- | ५ | [[File:Air Marshal Aspy Engineer.jpg|100px]] | [[आस्पी इंजिनिअर|आस्पी मर्वान इंजिनिअर]] | एर मार्शल | १ डिसेंबर १९६० | ३१ जुलै १९६४ |- | ६ | [[File:Marshal Arjan Singh.jpg|100px]] | [[अर्जन सिंग]] | भारतीय वायुसेनेचे मार्शल | १ ऑगस्ट १९६४ | १५ जुलै १९६९ |- | ७ | [[File:ACM PC Lal.jpg|100px]] | [[प्रतापचंद्र लाल]] | एर चीफ मार्शल | १६ जुलै १९६९ | १५ जानेवारी १९७३ |- | ८ | [[File:ACM OP Mehra.jpg|100px]] | [[ओमप्रकाश मेहरा]] | एर चीफ मार्शल | १६ जानेवारी १९७३ | ३१ जानेवारी १९७६ |- | ९ | [[File:ACM H Moolgavkar.jpg|100px]] | [[ऋषिकेश मूळगावकर]] | एर चीफ मार्शल | १ फेब्रुवारी १९७६ | ३० ऑगस्ट १९७८ |- | १० | [[File:ACM IH Latif.jpg|100px]] | [[इद्रिस हसन लतीफ]] | एर चीफ मार्शल | १ सप्टेंबर १९७८ | ३० ऑगस्ट १९८१ |- | ११ | [[File:ACM Dilbagh Singh.jpg|100px]] | [[दिलबाग सिंग]] | एर चीफ मार्शल | १ सप्टेंबर १९८१ | ३ सप्टेंबर १९८४ |- | १२ | [[File:ACM Lakshman Madhav Katre.jpg|100px]] | [[लक्ष्मण माधव कात्रे]] | एर चीफ मार्शल | ३ सप्टेंबर १९८४ | १ जुलै १९८५ |- | १३ | [[File:ACM Denis La Fontaine.jpg|100px]] | [[डेनिस ला फॉन्टेन|डेनिझ अँथनी ला फॉन्टेन]] | एर चीफ मार्शल | ३ जुलै १९८५ | ३१ जुलै १९८८ |- | १४ | [[File:ACM S K Mehra.jpg|100px]] | [[सुरिंदर मेहरा|सुरिंदर कुमार मेहरा]] | एर चीफ मार्शल | १ ऑगस्ट १९८८ | ३१ जुलै १९९१ |- | १५ | [[File:ACM Nirmal Chandra Suri.jpg|100px]] | [[निर्मलचंद्र सुरी]] | एर चीफ मार्शल | ३१ जुलै १९९१ | ३१ जुलै १९९३ |- | १६ | [[File:ACM SK Kaul.jpg|100px]] | [[एस. के. कौल|स्वरूप कृष्ण कौल]] | एर चीफ मार्शल | १ ऑगस्ट १९९३ | ३१ डिसेंबर १९९५ |- | १७ | [[File:ACM Satish Kumar Sareen.jpg|100px]] | [[सतीश कुमार सरीन]] | एर चीफ मार्शल | ३१ डिसेंबर १९९५ | ३१ डिसेंबर १९९८ |- | १८ | [[File:ACM Anil Yashwant Tipnis.webp|100px]] | [[अनिल यशवंत टिपणीस]] | एर चीफ मार्शल | ३१ डिसेंबर १९९८ | ३१ डिसेंबर २००१ |- | १९ | [[File:ACM S Krishnaswamy.jpg|100px]] | [[श्रीनिवासपुरम कृष्णस्वामी]] | एर चीफ मार्शल | ३१ डिसेंबर २००१ | ३१ डिसेंबर २००४ |- | २० | [[File:ACM Shashindra Tyagi.jpg|100px]] | [[शशिंद्र पाल त्यागी]] | एर चीफ मार्शल | ३१ डिसेंबर २००४ | ३१ मार्च २००७ |- | २१ | [[File:Fali Homi Major.JPG|100px]] | [[फली होमी मेजर]] | एर चीफ मार्शल | ३१ मार्च २००७ | ३१ मे २००९ |- | २२ | [[File:The Chief of the Air Staff, Royal Air Force UK, Air Chief Marshal Sir Stephen Dalton handing over Memento to Chief of the Air Staff, Air Chief Marshal P.V. Naik on goodwill visit to UK, from March 15 to March 18, 2010 (cropped).jpg|100px]] | [[प्रदीप वसंत नाईक]] | एर चीफ मार्शल | ३१ मे २००९ | ३१ जुलै २०११ |- | २३ | [[File:Air Chief Marshal N.A.K. Browne, PVSM AVSM VM ADC.jpg|100px]] | [[नॉर्मन अनिल कुमार ब्राऊन]] | एर चीफ मार्शल | ३१ जुलै २०११ | ३१ डिसेंबर २०१३ |- | २४ | [[File:ACM Arup Raha.jpg|100px]] | [[अरूप राहा]] | एर चीफ मार्शल | ३१ डिसेंबर २०१३ | ३१ डिसेंबर २०१६ |- | २१ | [[File:ACM BS Dhanoa.jpg|100px]] | [[बिरेन्दर्सिंग धनोआ]] | एर चीफ मार्शल | ३१ डिसेंबर २०१६ | ३० सप्टेंबर २०१९ |- | २६ | [[File:Air Chief Marshal Rakesh Kumar Singh Bhadauria PVSM AVSM VM ADC took over as the Chief of the Air Staff on 30 September 2019.jpg|100px]] | [[राकेश कुमार सिंग भदौरिया]] | एर चीफ मार्शल | ३० सप्टेंबर २०१९ | ३० सप्टेंबर २०२१ |- | २७ | [[File:Chief of the air staff ACM Vivek Ram Chaudhari PVSM AVSM VM ADC.jpg|100px]] | [[विवेक राम चौधरी]] | एर चीफ मार्शल | ३० सप्टेंबर २०२१ | ३० सप्टेंबर २०२४ |- | २८ | [[File:Air Chief Marshal Amar Preet Singh - 2024.jpg|100px]] | [[अमर प्रीत सिंग]] | एर चीफ मार्शल | ३० सप्टेंबर २०२४ | पदस्थ |} [[वर्ग:भारतीय वायुसेना प्रमुख|*]] 8p220n6iqysibblddbp1437aiof3r0b 2691187 2691186 2026-06-24T17:15:15Z अभय नातू 206 /* नियुक्त्या */ 2691187 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''वायुदलप्रमुख''' किंवा '''वायुसेना प्रमुख''' हे [[भारतीय वायुसेना|भारतीय वायुसेनेचे]] प्रमुख असतात. त्यांना [[भारतीय वायुसेना उपप्रमुख|वायुसेना उपप्रमुख]] तसेच [[भारताचे एर कमांडर|भारताचे अनेक एर कमांडर]], [[मुख्यालय|मुख्यालयातील]] मुख्याधिकारी आमि [[भारतीय वायुसेवा प्रमुख|वायु सेवाप्रमुख]] कारभार चालविण्यासाठी मदत करतात. == अधिकारी संघटना == वायुसेना प्रमुखांच्या अधिकारात खालील पदे असतात -- वायुसेना प्रमुख: एर चीफ मार्शल [[अमर प्रीत सिंग]] * वायुसेना उपप्रमुख (VCAS): [[नर्मदेश्वर तिवारी]] * मुख्यालयातील अधिकारी :* मदतनीस वायुसेना प्रमुख (DCAP): [[अवधेश कुमार भारती]] :* प्रशासनप्रभारी वायुसेनाधिकारी (AOA): [[एस. शिवकुमार]] :* कर्मचारप्रभारी वायुसेनाधिकारी (AOP): [[सुनील काशिनाथ विधाते]] :* देखभालप्रभारी वायुसेनाधिकारी (AOM): [[अजय कुमार अरोरा]] * महासंचालक :* महासंचालक (तपासणी आणि सुरक्षितता) - DG (Inspection and Safety): [[मकरंद भास्कर रानडे]] :* महासंचालक (कारभार) - DG (Ops): [[जॉर्ज थॉमस]] :* महासंचालक (शस्त्रास्त्रे) - DG (W&C): [[मेहताब सिंग देसवाल]] :* महासंचालक (बांधकाम आणि समारंभ) - DG (W&C): रिक्त :* महासंचालक (विमान) - DG (Ac): [[आलोक सिंग]] :* महासंचालक (प्रणाली) - DG (Sys): [[वेंकटरामन राजशेखर]] :* महासंचालक वैद्यकीय सेवा (वायु) - DGMS (Air): [[संदीप थरेजा]] :* महासंचालक (प्रशासन) - DG (Admin): [[राजेश कुमार आनंद]] == यादी == * ([[रॉयल एर फोर्स]]मधून प्रतिनियुक्तीवर) === एर मार्शल कमांडिंग, [[रॉयल इंडियन एर फोर्स]] (१९४७–१९४८) === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- ! क्र. !! छायाचित्र !! नाव !! सैन्य पद !! कार्यकाळ सुरुवात !! कार्यकाळ समाप्ती |- | १ | | सर [[थॉमस एल्महर्स्ट]] | एर मार्शल | १५ ऑगस्ट १९४७ | २० जून १९४८ |} ===एर स्टाफ प्रमुख आणि कमांडर-इन-चीफ, रॉयल इंडियन एर फोर्स (१९४८–१९५०)=== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- ! अनुक्रम !! छायाचित्र !! नाव !! सैन्य पद !! कार्यकाळ सुरुवात !! कार्यकाळ समाप्ती |- | १ | | सर [[थॉमस एल्महर्स्ट]] | एर मार्शल | २१ जून १९४८ | २५ जानेवारी १९५० |} ===एर स्टाफ प्रमुख आणि कमांडर-इन-चीफ, भारतीय वायुसेना (१९५०–१९५५)=== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- ! अनुक्रम !! छायाचित्र !! नाव !! सैन्य पद !! कार्यकाळ सुरुवात !! कार्यकाळ समाप्ती |- | १ | | सर [[थॉमस एल्महर्स्ट]] | एर मार्शल | २६ जानेवारी १९५० | २३ फेब्रुवारी १९५० |- | २ | | सर [[रोनाल्ड इव्हेलॉ-चॅपमन]] | एर मार्शल | २३ फेब्रुवारी १९५० | ९ डिसेंबर १९५१ |- | ३ | | [[जेराल्ड गिब्स (आरएएफ अधिकारी)|जेराल्ड अर्नेस्ट गिब्स]] | एर मार्शल | १० डिसेंबर १९५१ | ३१ मार्च १९५४ |- | ४ | [[File:SubrotoMukherjee.jpg|100px]] | [[सुब्रतो मुखर्जी]] | एर मार्शल | १ एप्रिल १९५४ | ३१ मार्च १९५५ |} ===वायुसेना प्रमुख (१९५५–सध्याचे)=== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- ! अनुक्रम !! छायाचित्र !! नाव !! सैन्य पद !! कार्यकाळ सुरुवात !! कार्यकाळ समाप्ती |- | ४ | [[File:SubrotoMukherjee.jpg|100px]] | [[सुब्रतो मुखर्जी]] | एर मार्शल | १ एप्रिल १९५५ | ८ नोव्हेंबर १९६० |- | ५ | [[File:Air Marshal Aspy Engineer.jpg|100px]] | [[आस्पी इंजिनिअर|आस्पी मर्वान इंजिनिअर]] | एर मार्शल | १ डिसेंबर १९६० | ३१ जुलै १९६४ |- | ६ | [[File:Marshal Arjan Singh.jpg|100px]] | [[अर्जन सिंग]] | भारतीय वायुसेनेचे मार्शल | १ ऑगस्ट १९६४ | १५ जुलै १९६९ |- | ७ | [[File:ACM PC Lal.jpg|100px]] | [[प्रतापचंद्र लाल]] | एर चीफ मार्शल | १६ जुलै १९६९ | १५ जानेवारी १९७३ |- | ८ | [[File:ACM OP Mehra.jpg|100px]] | [[ओमप्रकाश मेहरा]] | एर चीफ मार्शल | १६ जानेवारी १९७३ | ३१ जानेवारी १९७६ |- | ९ | [[File:ACM H Moolgavkar.jpg|100px]] | [[ऋषिकेश मूळगावकर]] | एर चीफ मार्शल | १ फेब्रुवारी १९७६ | ३० ऑगस्ट १९७८ |- | १० | [[File:ACM IH Latif.jpg|100px]] | [[इद्रिस हसन लतीफ]] | एर चीफ मार्शल | १ सप्टेंबर १९७८ | ३० ऑगस्ट १९८१ |- | ११ | [[File:ACM Dilbagh Singh.jpg|100px]] | [[दिलबाग सिंग]] | एर चीफ मार्शल | १ सप्टेंबर १९८१ | ३ सप्टेंबर १९८४ |- | १२ | [[File:ACM Lakshman Madhav Katre.jpg|100px]] | [[लक्ष्मण माधव कात्रे]] | एर चीफ मार्शल | ३ सप्टेंबर १९८४ | १ जुलै १९८५ |- | १३ | [[File:ACM Denis La Fontaine.jpg|100px]] | [[डेनिस ला फॉन्टेन|डेनिझ अँथनी ला फॉन्टेन]] | एर चीफ मार्शल | ३ जुलै १९८५ | ३१ जुलै १९८८ |- | १४ | [[File:ACM S K Mehra.jpg|100px]] | [[सुरिंदर मेहरा|सुरिंदर कुमार मेहरा]] | एर चीफ मार्शल | १ ऑगस्ट १९८८ | ३१ जुलै १९९१ |- | १५ | [[File:ACM Nirmal Chandra Suri.jpg|100px]] | [[निर्मलचंद्र सुरी]] | एर चीफ मार्शल | ३१ जुलै १९९१ | ३१ जुलै १९९३ |- | १६ | [[File:ACM SK Kaul.jpg|100px]] | [[एस. के. कौल|स्वरूप कृष्ण कौल]] | एर चीफ मार्शल | १ ऑगस्ट १९९३ | ३१ डिसेंबर १९९५ |- | १७ | [[File:ACM Satish Kumar Sareen.jpg|100px]] | [[सतीश कुमार सरीन]] | एर चीफ मार्शल | ३१ डिसेंबर १९९५ | ३१ डिसेंबर १९९८ |- | १८ | [[File:ACM Anil Yashwant Tipnis.webp|100px]] | [[अनिल यशवंत टिपणीस]] | एर चीफ मार्शल | ३१ डिसेंबर १९९८ | ३१ डिसेंबर २००१ |- | १९ | [[File:ACM S Krishnaswamy.jpg|100px]] | [[श्रीनिवासपुरम कृष्णस्वामी]] | एर चीफ मार्शल | ३१ डिसेंबर २००१ | ३१ डिसेंबर २००४ |- | २० | [[File:ACM Shashindra Tyagi.jpg|100px]] | [[शशिंद्र पाल त्यागी]] | एर चीफ मार्शल | ३१ डिसेंबर २००४ | ३१ मार्च २००७ |- | २१ | [[File:Fali Homi Major.JPG|100px]] | [[फली होमी मेजर]] | एर चीफ मार्शल | ३१ मार्च २००७ | ३१ मे २००९ |- | २२ | [[File:The Chief of the Air Staff, Royal Air Force UK, Air Chief Marshal Sir Stephen Dalton handing over Memento to Chief of the Air Staff, Air Chief Marshal P.V. Naik on goodwill visit to UK, from March 15 to March 18, 2010 (cropped).jpg|100px]] | [[प्रदीप वसंत नाईक]] | एर चीफ मार्शल | ३१ मे २००९ | ३१ जुलै २०११ |- | २३ | [[File:Air Chief Marshal N.A.K. Browne, PVSM AVSM VM ADC.jpg|100px]] | [[नॉर्मन अनिल कुमार ब्राऊन]] | एर चीफ मार्शल | ३१ जुलै २०११ | ३१ डिसेंबर २०१३ |- | २४ | [[File:ACM Arup Raha.jpg|100px]] | [[अरूप राहा]] | एर चीफ मार्शल | ३१ डिसेंबर २०१३ | ३१ डिसेंबर २०१६ |- | २१ | [[File:ACM BS Dhanoa.jpg|100px]] | [[बिरेन्दर्सिंग धनोआ]] | एर चीफ मार्शल | ३१ डिसेंबर २०१६ | ३० सप्टेंबर २०१९ |- | २६ | [[File:Air Chief Marshal Rakesh Kumar Singh Bhadauria PVSM AVSM VM ADC took over as the Chief of the Air Staff on 30 September 2019.jpg|100px]] | [[राकेश कुमार सिंग भदौरिया]] | एर चीफ मार्शल | ३० सप्टेंबर २०१९ | ३० सप्टेंबर २०२१ |- | २७ | [[File:Chief of the air staff ACM Vivek Ram Chaudhari PVSM AVSM VM ADC.jpg|100px]] | [[विवेक राम चौधरी]] | एर चीफ मार्शल | ३० सप्टेंबर २०२१ | ३० सप्टेंबर २०२४ |- | २८ | [[File:Air Chief Marshal Amar Preet Singh - 2024.jpg|100px]] | [[अमर प्रीत सिंग]] | एर चीफ मार्शल | ३० सप्टेंबर २०२४ | पदस्थ |} == हे सुद्धा पहा == * [[भारताचे सरखेल]] * [[भारताचे लष्करप्रमुख]] [[वर्ग:भारतीय वायुसेना प्रमुख|*]] f0pksazs8fpa7v82ab1sjr445bm1kld 0 257403 2691197 2574241 2026-06-24T23:00:05Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691197 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[चित्र:Prof. Prabhakar B. Bhagwat .jpg|इवलेसे]] प्रा. '''प्रभाकर बी. भागवत''' (२० जून १९३० ते १४ ऑगस्ट २०१५ ) एक भारतीय लँडस्केप आर्किटेक्ट (भूदृश्य स्थापत्यकार) , नगररचनाकार, व पर्यावरण सल्लागार होते. वनस्पतींवर प्रेम आणि आवड असणारे एक व्यावसायिक आणि शिक्षक, ज्यांनी या विषयातील भारतीय  संशोधनाला मोलाचे स्थान दिले. ==प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण== भागवत यांनी बी.एस.सी. (कृषी) पूणा कृषी महाविद्यालयाच्या सन्मानपत्रांसह; शेती व बागायती क्षेत्रातील पात्रता रॉयल डॅनिश अ‍ॅकॅडमी ऑफ ललित कला येथे अभ्यास करण्यासाठी ते डेन्मार्कला गेले आणि त्यानंतर सी.टी.एच. सोरेनसन यांच्याबरोबर काम केले. न्यूकॅसल-अभा-टायने येथे ब्रायन हॅकेटने स्थापन केलेल्या लँडस्केप डिझाइनच्या कोर्ससाठी तो चार विद्यार्थ्यांपैकी एक झाला. <ref group="Daily Excelsior">{{स्रोत बातमी|last1=Sharma|first1=O. P.|title=Pioneer of landscape designing|दुवा=https://www.dailyexcelsior.com/pioneer-landscape-designing/|अॅक्सेसदिनांक=11 सप्टेंबर 2020|issue=E paper|प्रकाशक=Daily Excelsior|दिनांक=5/10/2014|ref=Interview}}</ref> पोस्ट ग्रॅज्युएट डिप्लोमा; आंतरराष्ट्रीय कृषी केंद्र; वेजिंगन विद्यापीठ; हॉलंड, विषय  : वनस्पती-प्रजनन, माती, फलोत्पादन, लँडस्केप डिझाईन इ. आणि वनीकरण, मातीची पुनर्प्राप्ती, बाजाराचे बागकाम क्षेत्रातील अनुभव या क्षेत्रातील विशेषतेसह अतिथी विद्वान; रॉयल अ‍ॅकॅडमी ऑफ ललित कला, कोपेनहेगन; डेन्मार्क. लँडस्केप डिझाईन मध्ये पदव्युत्तर पदविका; डरहॅम विद्यापीठ; यूके. पदव्युत्तर पदवी, नगर व देश नियोजनात एम. टेक; आयआयटी; खरगपूर. भारत == शिक्षण, व्यावसायिक कारकीर्द, आणि संशोधन== 1959-1965च्या दरम्यान इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी दरम्यान भारतात परत पोस्ट; खडगपूर.फॅकल्टी सदस्य; आर्किटेक्चर आणि प्रादेशिक नियोजन विभाग; एस.पी.ए. दिल्ली (स्कूल प्लॅनिंग अँड आर्किटेक्चर), सर जे जे कॉलेज ऑफ आर्किटेक्चर, मुंबई, एनआयडी अहमदाबाद सारख्या विविध प्रमुख संस्थांमध्ये त्यांचा सहभाग होता. १९९३-२०१५ , देशातील अग्रगण्य आणि नामाकिंत शिक्षण संस्था आहे, सीईईपीटी (पर्यावरण नियोजन व शिक्षण केंद्र)अहमदाबाद  येथे लँडस्केप विभागाचे संस्थापक प्रमुख म्हणून कार्यरत.  <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://cept.ac.in/news/condolence-prabhakar-bhagwat-passes-away|title=Condolence: Prabhakar Bhagwat passes away 14.08.2015|last=|first=|date=|website=|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}{{मृत दुवा|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1973 मध्ये मे. प्रभाकर बी भागवत, अहमदाबाद  या व्यावसायिक संस्थेची  संचालक या पदावर मुगहूर्तमेढ रोवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.landscapeindia.net/studio|title=https://www.landscapeindia.net/studio|last=|first=|date=|website=https://www.landscapeindia.net|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=www.landscapeindia.net/publication/blog/bade-sir-an-era-ends-1930-2015|title=bade-sir-an-era-ends-1930-2015|last=|first=|date=2015|website=www.landscapeindia.net|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> संस्थेतील अनेक नावाजलेल्या प्रकल्पांबरोबर, टिंबा, गुजरातमधील बसाल्ट क्वारी (काळ्या पाषाणाची खाण ) पुनरुज्जीवन प्रकल्प हा वाखाणण्याजोगा ठरतो. हा प्रकल्प प्रा. भागवत यांची  विचारधारा,  तत्त्वज्ञान आणि श्रद्धा प्रत्यक्षात उतरल्याचे प्रतिनिधिक प्रतिक आहे.  १९७७ मध्ये सुरू झालेला  ४१ हेक्टरचा हा  प्रकल्प पूर्ण होण्यासाठी 8 वर्षे लागली व तेथे पुन्हा एक  जिवंत भूदृश्य तयार झाला. आज ती ओसाड जमीन समृद्ध जैव-विविधतेसह एक स्वावलंबी  परिसंस्था बनली आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Rao|first=Rajshekhar|date=February 2014|title=Ecological Restoration of Basalt quarry- the case of Timba, Gujarat Associate Professor, M.S.Ramaiah Institute of Technology, Bangalore, India.|url=http://www.iosrjournals.org/iosr-jmce/papers/vol11-issue1/Version-5/C011151719.pdf|journal=IOSR Journal of Mechanical and Civil Engineering (IOSR-JMCE)|volume=e-ISSN: 2278-1684,p-ISSN: 2320-334X, Volume 11, Issue 1 Ver. V (Feb. 2014), PP 17-19|pages=17,18,19|via=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.landscapeindia.net/projects/landscape-architecture/restoration-of-basalt-quarry|title=TIMBA BASALT QUARRY RESTORATION|last=|first=|date=2012|website=www.landscapeindia.net|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> २००३ मध्ये त्यांच्या प्रयत्नांनी स्थापित, आयएसओएलए (इंडियन सोसायटी ऑफ लँडस्केप आर्किटेक्ट)  ही देशातील व्यावसायिक लँडस्केप आर्किटेक्टना एकत्रित करणारी एकमेव आणि नावाजलेली संस्था आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.isola.org.in/about/#founder|title=ISOLA Founder Members|last=|first=|date=|website=|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=LA Journal|first=|date=2002|title=Landscape Architecture: The Indian Perspective|url=|journal=Journal of Landscape Architecture|volume=Summer 2002, Volume 2 , Issue 6|pages=14-25|via=}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=LA Journal|first=|date=2016|title=Vernacular Idioms, Landscape Musings|url=|journal=Journal of Landscape Architecture|volume=48|pages=36-41|via=}}</ref> २००७ मध्ये त्यांनी लँडस्केप एन्व्हायर्नमेंट अ‍ॅडव्हान्समेंट फाउंडेशन (लिफ़)ची स्थापना केली. योगे भारतीय  लँडस्केप डिझाइन (भुद्रुश्य संरचना ) आणि पर्यावरणीय नियोजन (एन्विरॉन्मेंटल प्लांनिंग ) संदर्भात संशोधन व प्रकाशनाचे उद्दीष्ट ठेवले.[http://www.leaf-india.org/] शिक्षण  क्षेत्रात साठ  वर्षांहून अधिक वर्षांचा प्रवास करणारे  प्रा. भागवत  यांनी भारतीय लँडस्केप या विषयातील अध्यापनशास्त्रीय उत्क्रांतीत मोलाचे योगदान दिले. या क्षेत्रातील अग्रगण्य व्यासंगी, व्यावसायिक आणि शैक्षणिक कार्यामुळे प्रा. भागवत यांना  भारतातील लँडस्केप आर्किटेक्चरचे जनक म्हणून गौरविण्यात येते . <ref>{{जर्नल स्रोत|last=LA Journal|first=|date=2015|title=Tribute to Prabhakar Bhagwat by B.V.Doshi, 2015|url=|journal=Journal of Landscape Architecure|volume=45|pages=|via=}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=LA journal|first=|date=2015|title=Tribute to Prabhakar Bhagwat by Mohammed Shaheer|url=|journal=Journal of Landscape Architecture|volume=45|pages=|via=}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=LA Journal|first=|date=2015|title=Tribute to Prabhakar Bhagwat by Aparna Rao|url=|journal=Journal of Landscape Architecture|volume=45|pages=|via=}}</ref> त्यांचा वारसा आंतरराष्ट्रीय ख्यातीच्या  सल्लामसलत संस्थेमार्फत, त्यांचा लहान मुलगा अनिकेत भागवत यांनी यशस्वीरित्या पुढे नेतो  आहे. तसेच   'लीफ 'चे कार्य  सध्या शहरी पुनर्जन्म, संस्कृती, शहर व शासकीय  मोकळ्या जागेची रणनीती अशा  विविध  विषयांची  शोधक  चर्चा व व्यापक संशोधन उपक्रमांच्या माध्यमातून राबवली जाते .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ebuild.in/prabhakar-bhagwat|title=Prabhakar Bhagwat|last=|first=|date=|website=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905083829/https://ebuild.in/prabhakar-bhagwat|archive-date=2019-09-05|access-date=}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=|first=|title=https://indianexpress.com/article/lifestyle/life-style/the-green-mile-2/|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:भागवत, प्रभाकर}} [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९३० मधील जन्म]] 2dzolknh3nqugzhg6q9r8hxa4bqvhj9 2691198 2691197 2026-06-24T23:00:24Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691198 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[चित्र:Prof. Prabhakar B. Bhagwat .jpg|इवलेसे]] प्रा. '''प्रभाकर बी. भागवत''' (२० जून १९३० ते १४ ऑगस्ट २०१५ ) एक भारतीय लँडस्केप आर्किटेक्ट (भूदृश्य स्थापत्यकार) , नगररचनाकार, व पर्यावरण सल्लागार होते. वनस्पतींवर प्रेम आणि आवड असणारे एक व्यावसायिक आणि शिक्षक, ज्यांनी या विषयातील भारतीय  संशोधनाला मोलाचे स्थान दिले. ==प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण== भागवत यांनी बी.एस.सी. (कृषी) पूणा कृषी महाविद्यालयाच्या सन्मानपत्रांसह; शेती व बागायती क्षेत्रातील पात्रता रॉयल डॅनिश अ‍ॅकॅडमी ऑफ ललित कला येथे अभ्यास करण्यासाठी ते डेन्मार्कला गेले आणि त्यानंतर सी.टी.एच. सोरेनसन यांच्याबरोबर काम केले. न्यूकॅसल-अभा-टायने येथे ब्रायन हॅकेटने स्थापन केलेल्या लँडस्केप डिझाइनच्या कोर्ससाठी तो चार विद्यार्थ्यांपैकी एक झाला. <ref group="Daily Excelsior">{{स्रोत बातमी|last1=Sharma|first1=O. P.|title=Pioneer of landscape designing|दुवा=https://www.dailyexcelsior.com/pioneer-landscape-designing/|अॅक्सेसदिनांक=11 सप्टेंबर 2020|issue=E paper|प्रकाशक=Daily Excelsior|दिनांक=5/10/2014|ref=Interview}}</ref> पोस्ट ग्रॅज्युएट डिप्लोमा; आंतरराष्ट्रीय कृषी केंद्र; वेजिंगन विद्यापीठ; हॉलंड, विषय  : वनस्पती-प्रजनन, माती, फलोत्पादन, लँडस्केप डिझाईन इ. आणि वनीकरण, मातीची पुनर्प्राप्ती, बाजाराचे बागकाम क्षेत्रातील अनुभव या क्षेत्रातील विशेषतेसह अतिथी विद्वान; रॉयल अ‍ॅकॅडमी ऑफ ललित कला, कोपेनहेगन; डेन्मार्क. लँडस्केप डिझाईन मध्ये पदव्युत्तर पदविका; डरहॅम विद्यापीठ; यूके. पदव्युत्तर पदवी, नगर व देश नियोजनात एम. टेक; आयआयटी; खरगपूर. भारत == शिक्षण, व्यावसायिक कारकीर्द, आणि संशोधन== 1959-1965च्या दरम्यान इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी दरम्यान भारतात परत पोस्ट; खडगपूर.फॅकल्टी सदस्य; आर्किटेक्चर आणि प्रादेशिक नियोजन विभाग; एस.पी.ए. दिल्ली (स्कूल प्लॅनिंग अँड आर्किटेक्चर), सर जे जे कॉलेज ऑफ आर्किटेक्चर, मुंबई, एनआयडी अहमदाबाद सारख्या विविध प्रमुख संस्थांमध्ये त्यांचा सहभाग होता. १९९३-२०१५ , देशातील अग्रगण्य आणि नामाकिंत शिक्षण संस्था आहे, सीईईपीटी (पर्यावरण नियोजन व शिक्षण केंद्र)अहमदाबाद  येथे लँडस्केप विभागाचे संस्थापक प्रमुख म्हणून कार्यरत.  <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://cept.ac.in/news/condolence-prabhakar-bhagwat-passes-away|title=Condolence: Prabhakar Bhagwat passes away 14.08.2015|last=|first=|date=|website=|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}{{मृत दुवा|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1973 मध्ये मे. प्रभाकर बी भागवत, अहमदाबाद  या व्यावसायिक संस्थेची  संचालक या पदावर मुगहूर्तमेढ रोवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.landscapeindia.net/studio|title=https://www.landscapeindia.net/studio|last=|first=|date=|website=https://www.landscapeindia.net|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=www.landscapeindia.net/publication/blog/bade-sir-an-era-ends-1930-2015|title=bade-sir-an-era-ends-1930-2015|last=|first=|date=2015|website=www.landscapeindia.net|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> संस्थेतील अनेक नावाजलेल्या प्रकल्पांबरोबर, टिंबा, गुजरातमधील बसाल्ट क्वारी (काळ्या पाषाणाची खाण ) पुनरुज्जीवन प्रकल्प हा वाखाणण्याजोगा ठरतो. हा प्रकल्प प्रा. भागवत यांची  विचारधारा,  तत्त्वज्ञान आणि श्रद्धा प्रत्यक्षात उतरल्याचे प्रतिनिधिक प्रतिक आहे.  १९७७ मध्ये सुरू झालेला  ४१ हेक्टरचा हा  प्रकल्प पूर्ण होण्यासाठी 8 वर्षे लागली व तेथे पुन्हा एक  जिवंत भूदृश्य तयार झाला. आज ती ओसाड जमीन समृद्ध जैव-विविधतेसह एक स्वावलंबी  परिसंस्था बनली आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Rao|first=Rajshekhar|date=February 2014|title=Ecological Restoration of Basalt quarry- the case of Timba, Gujarat Associate Professor, M.S.Ramaiah Institute of Technology, Bangalore, India.|url=http://www.iosrjournals.org/iosr-jmce/papers/vol11-issue1/Version-5/C011151719.pdf|journal=IOSR Journal of Mechanical and Civil Engineering (IOSR-JMCE)|volume=e-ISSN: 2278-1684,p-ISSN: 2320-334X, Volume 11, Issue 1 Ver. V (Feb. 2014), PP 17-19|pages=17,18,19|via=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.landscapeindia.net/projects/landscape-architecture/restoration-of-basalt-quarry|title=TIMBA BASALT QUARRY RESTORATION|last=|first=|date=2012|website=www.landscapeindia.net|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> २००३ मध्ये त्यांच्या प्रयत्नांनी स्थापित, आयएसओएलए (इंडियन सोसायटी ऑफ लँडस्केप आर्किटेक्ट)  ही देशातील व्यावसायिक लँडस्केप आर्किटेक्टना एकत्रित करणारी एकमेव आणि नावाजलेली संस्था आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.isola.org.in/about/#founder|title=ISOLA Founder Members|last=|first=|date=|website=|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=LA Journal|first=|date=2002|title=Landscape Architecture: The Indian Perspective|url=|journal=Journal of Landscape Architecture|volume=Summer 2002, Volume 2 , Issue 6|pages=14-25|via=}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=LA Journal|first=|date=2016|title=Vernacular Idioms, Landscape Musings|url=|journal=Journal of Landscape Architecture|volume=48|pages=36-41|via=}}</ref> २००७ मध्ये त्यांनी लँडस्केप एन्व्हायर्नमेंट अ‍ॅडव्हान्समेंट फाउंडेशन (लिफ़)ची स्थापना केली. योगे भारतीय  लँडस्केप डिझाइन (भुद्रुश्य संरचना ) आणि पर्यावरणीय नियोजन (एन्विरॉन्मेंटल प्लांनिंग ) संदर्भात संशोधन व प्रकाशनाचे उद्दीष्ट ठेवले.[http://www.leaf-india.org/] शिक्षण  क्षेत्रात साठ  वर्षांहून अधिक वर्षांचा प्रवास करणारे  प्रा. भागवत  यांनी भारतीय लँडस्केप या विषयातील अध्यापनशास्त्रीय उत्क्रांतीत मोलाचे योगदान दिले. या क्षेत्रातील अग्रगण्य व्यासंगी, व्यावसायिक आणि शैक्षणिक कार्यामुळे प्रा. भागवत यांना  भारतातील लँडस्केप आर्किटेक्चरचे जनक म्हणून गौरविण्यात येते . <ref>{{जर्नल स्रोत|last=LA Journal|first=|date=2015|title=Tribute to Prabhakar Bhagwat by B.V.Doshi, 2015|url=|journal=Journal of Landscape Architecure|volume=45|pages=|via=}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=LA journal|first=|date=2015|title=Tribute to Prabhakar Bhagwat by Mohammed Shaheer|url=|journal=Journal of Landscape Architecture|volume=45|pages=|via=}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=LA Journal|first=|date=2015|title=Tribute to Prabhakar Bhagwat by Aparna Rao|url=|journal=Journal of Landscape Architecture|volume=45|pages=|via=}}</ref> त्यांचा वारसा आंतरराष्ट्रीय ख्यातीच्या  सल्लामसलत संस्थेमार्फत, त्यांचा लहान मुलगा अनिकेत भागवत यांनी यशस्वीरित्या पुढे नेतो  आहे. तसेच   'लीफ 'चे कार्य  सध्या शहरी पुनर्जन्म, संस्कृती, शहर व शासकीय  मोकळ्या जागेची रणनीती अशा  विविध  विषयांची  शोधक  चर्चा व व्यापक संशोधन उपक्रमांच्या माध्यमातून राबवली जाते .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ebuild.in/prabhakar-bhagwat|title=Prabhakar Bhagwat|last=|first=|date=|website=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905083829/https://ebuild.in/prabhakar-bhagwat|archive-date=2019-09-05|access-date=}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=|first=|title=https://indianexpress.com/article/lifestyle/life-style/the-green-mile-2/|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:भागवत, प्रभाकर}} [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९३० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१५ मधील मृत्यू]] qiy0tqwrffrzbmscr9afkuyntwqe55h 0 276233 2691140 2686702 2026-06-24T13:13:14Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691140 wikitext text/x-wiki '''नाशिकराव तिरपुडे''' (जन्म - १६ जाने १९२१, मृत्यू १९ मे २००२) हे एक भारतीय राजकारणी असून वसंत dada patil यांच्या मंत्रिमंडळात ते [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|महाराष्ट्र राज्याचे पहिले उपमुख्यमंत्री]] होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Rise of the Plebeians?: The Changing Face of the Indian Legislative Assemblies|last=Jaffrolet|first=Christophe|year=2002|isbn=9781136516610}}</ref> ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस पक्षाचे]] होते. जानेवारी १९७८ मध्ये जेव्हा [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींनी]] पक्षात मतभेद निर्माण केले तेव्हा त्यांनी इंदिरा गांधींना पाठिंबा दर्शविला. पुढील महिन्याच्या विधानसभा निवडणुकीत काँग्रेस (इंदिरा) ने चांगले कामगिरी करून काँग्रेस (मुख्य गट) यांच्या संयुक्त विद्यमाने सरकार स्थापन केल्यानंतर ते नव्या युतीत [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री]] झाले.<ref name="auto2">{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/opinion/opinion-how-farmer-suicides-turned-maharashtra-into-a-battleground-for-caste-politics-1622221.html|title=OPINION &#124; How Farmer Suicides Turned Maharashtra Into a Battleground For Caste Politics|date=9 जाने, 2018|website=News18}}</ref><ref name="auto3">{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Politics/nAzUgaowGFGaaxFlJEo7hI/A-brief-history-of-Maharashtras-chief-ministers.html|title=A brief history of Maharashtra’s chief ministers|first=Venkat|last=Ananth|date=28 ऑक्टो, 2014|website=mint}}</ref><ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.tirpude.edu.in/about-us/|title=About Us – Tirpude Group Of Institutions|access-date=2021-02-27|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125062620/https://www.tirpude.edu.in/about-us/|url-status=dead}}</ref><ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.esakal.com/maharashtra/former-deputy-cm-couldnt-make-it-cm-post-maharashtra-237464|title=महाराष्ट्रातल्या उपमुख्यमंत्रिपदाचा विचित्र योगायोग; इतिहास काय सांगतो? &#124; eSakal|website=www.esakal.com|access-date=2021-02-27|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205125954/https://www.esakal.com/maharashtra/former-deputy-cm-couldnt-make-it-cm-post-maharashtra-237464|url-status=dead}}</ref> त्यांचा जन्म १६ जानेवारी १९२१ रोजी [[गणेशपूर, भंडारा|गणेशपूर]] येथे एका [[दलित]] कुटुंबात झाला होता. ते [[बाबासाहेब आंबेडकर|आंबेडकरी]] [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] होते.<ref name="auto2"/><ref name="auto3"/><ref name="auto"/><ref name="auto1"/> १९८६ मध्ये त्यांनी स्वतंत्र [[विदर्भ|विदर्भाची]] मागणी केली आणि [[स्वतंत्र विदर्भराज्य चळवळ|विदर्भ आंदोलन]] सुरू केले.त्यांनी स्वतंत्र विदर्भ राज्य निर्मिती साठी केलेल्या प्रयत्नाचा भाग म्हणून नसिकरव तिरपुडे यांच्या चिरंजीव श्री राजकुमार तिरपुडे यांनी विदर्भ माझा पक्ष स्थापन केला. स्वतंत्र विदर्भ राज्य निर्मिती साठी स्व. नासिकरव तिरपुडे यांचा स्मृतिदिन विदर्भ संकल्प दिवस म्हणून पाळला जातो.<ref name="auto3"/><ref name="auto"/><ref name="auto1"/> १९९५ मध्ये अखिल भारतीय इंदिरा काँग्रेस (आता विलीन) स्थापनेत त्यांचा महत्त्वाचा वाटा होता. ते कार्यकारी समिती केंद्रीय संसदीय मंडळाचे सदस्य आणि महाराष्ट्र प्रदेश इंदिरा काँग्रेस पक्षाचे अध्यक्ष होते.<ref name="auto3"/><ref name="auto"/><ref name="auto1"/> १९ मे २००२ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref name="auto3"/><ref name="auto"/><ref name="auto1"/> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:इ.स. १९२१ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २००२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:भंडाराचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीचे अध्यक्ष]] sa4v62haynqyl6g2dk9r4uu6qc8snqg 0 276316 2691141 2175283 2026-06-24T13:13:44Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691141 wikitext text/x-wiki '''रामराव वामनराव आदिक''' (२ डिसेंबर १९२८ - ३० ऑगस्ट २००७) हे [[मराठा|मराठी]] [[राजकारणी]] [[महाराष्ट्र|आणि महाराष्ट्रातील]] एक उल्लेखनीय [[वकील]] होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे]] सदस्य आणि [[इ.स. १९८४|१९८४]] ते [[इ.स. १९८७|१९८७]] पर्यंत [[महाराष्ट्राच्या उपमुख्यमंत्र्यांची यादी|महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री]] होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.calcuttanews.net/story/277974|title=Archived copy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110723072526/http://www.calcuttanews.net/story/277974|archive-date=23 July 2011|access-date=16 March 2009}}</ref> [[३० ऑगस्ट|३० ऑगस्ट]] [[इ.स. २००७|२००७]] रोजी [[मुंबई|मुंबईत]] त्यांचे निधन झाले. त्यांचे छोटे भाऊ गोविंदराव आदिक हे [[संसद सदस्य|खासदार]] आणि माजी कॅबिनेट मंत्री होते. == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री]] [[वर्ग:इ.स. २००७ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९२८ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीचे अध्यक्ष]] 2ncjq5xyjmf22hkrisgnkk8rp8kypd6 0 277677 2691123 2460937 2026-06-24T12:19:42Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2691123 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पशुगोवंश | नाव = सिरी गाय | चित्र = | चित्र_आकार =220px | चित्र_नाव = | चित्र2 = | चित्र_आकार2 =220px | चित्र_नाव2 = | स्थिती = पाळीव | इतर_नाव =ट्रहबम, न्युबलांग | देश = [[भारत]] | आढळस्थान = [[सिक्कीम]], [[पश्चिम बंगाल]], [[भूतान]] आणि [[नेपाळ]] | मानक = [http://14.139.252.116/agris/breed.aspx agris IS] | उपयोग = मशागतीचा गोवंश | टोपण_नाव = | वजन = | बैल_वजन = {{convert|454|kg|lb|abbr=on|-1|comma=off}} | गाय_वजन = {{convert|363|kg|lb|abbr=on|-1|comma=off}} | उंची = | बैल_उंची = १८० सेंमी | गाय_उंची = ११९ सेंमी | त्वचा_रंग = | कातडे = काळा रंग आणि त्यावर पांढरे धब्बे किंवा लाल-तपकिरी रंग त्यावर पांढरे धब्बे असलेली. अथवा कधीकधी पांढऱ्या धब्ब्या शिवाय | शिंग = मध्यम आकाराची, टोकदार, मुळापासून बाहेर वळलेली, पुढे येऊन, थोडी वर गेलेली | पिलावळ = १ | आयुर्मान = १८ ते २० वर्षे | डोके = चौकोणी, रूंद आणि चपटे कपाळ | पाय =लांब व शक्तिशाली पायांमुळे | शेपटी = | उप_प्रजाती = indicus | तळटिपा = }} '''सिरी''' हा एक शुद्ध भारतीय गोवंश असून हा मुख्यतः [[सिक्कीम]], [[पश्चिम बंगाल]] मध्ये आढळतो. सिरी हा ईशान्य भारतातील एक महत्त्वाचा गोवंश आहे. उंचसखल भागात सामानाची ने-आन, शेतीची कामे आणि दुधदुभते यासाठी हा गोवंश वापरला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|last1=Bajpai|first1=Diti|title=क्या आपको भारत की इन 43 नस्ल की गायों के बारे में पता है?|दुवा=https://www.gaonconnection.com/animal-husbandry/do-you-know-about-43-desti-cow-breeds-of-india-46385|संकेतस्थळ=www.gaonconnection.com|भाषा=en|दिनांक=3 ऑक्टोबर 2019|access-date=2021-03-25|archive-date=2020-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104131538/https://www.gaonconnection.com/animal-husbandry/do-you-know-about-43-desti-cow-breeds-of-india-46385|url-status=dead}}</ref> या गोवंशाचा उगमस्थान भूतान मध्ये झाला असावा अशी धारणा आहे. परंतु हा [[दार्जिलिंग]], [[आसाम]], [[सिक्कीम]], [[अरुणाचल प्रदेश]], [[मेघालय]] या ईशान्य आणि पूर्वेकडील राज्यांत मोठ्या प्रमाणात आढळतो. ==शारीरिक रचना== सिरी हा आकाराने मध्यम ते मोठा गोवंश आहे. याचा चेहरा चौरस, थोडा पसरट आणि चपटा असतो. कान मध्यम, फुगीर आडवे आणि टोकदार असतात. या गोवंशाचे पाय लांब आणि मजबूत असून पर्वतीय क्षेत्रावर काम करण्यास अत्यंत उपयुक्त असतात. पाठीवर मध्यम ते मोठे वशिंड असून, इतर भारतीय गोवंशापेक्षा वेगळे, थोडे पुढे आलेले असते. मानेवर, वशिंडावर आणि इतरत्र थोडे मोठे केस असतात. या गोवंशाचे गलकंबळ आकाराने मध्यम आणि सहसा काळे असते. या गोवंशाच्या पापण्या, खुर आणि शेपुटगोंडा काळ्या रंगाचे असतात. शेपटीवर पांढरे धब्बे असल्यामुळे कधी कधी गोंडा पण पांढऱ्या छटेत असतो. या गोवंशाच्या बैलाची सरासरी उंची १८५ ते १९० सेंमी असते. तर गायीची सरासरी उंची १२१ ते १२४ सेमी पर्यंत असते. या गोवंशाच्या शरीराची लांबी १०८ ते १११ सेमी दरम्यान असते तर गायीची लांबी ९८ ते १०१ सेमी दरम्यान असते. या गोवंशाच्या बैलाचे वजन हे ४५० किलो तर गायीचे वजन ३५० किलोच्या आसपास असते. ==वैशिष्ट्य== हा गोवंश स्वभावाने शांत आणि गरीब असतो. यांच्याकडे पाहिल्यावर हॉल्स्टिन किंवा फ्रिशियन या परदेशी गोवंशाची झलक दिसते. थोडी जास्त काळजी घेतल्यास या गायी ४ ते ७ लिटर पर्यंत दूध देतात. ''राष्ट्रीय डेरी विकास बोर्डाच्या (NDDB)'' निकषानुसार हा 'मशागतीचा गोवंश' म्हणून ओळखला जातो<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.nddb.coop/services/animalbreeding/geneticimprovement/breeds|title=Breeds {{!}} nddb.coop|भाषा=इंग्रजी|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२५ मार्च २०२१}}</ref> == भारतीय गायीच्या इतर जाती== भारतीय गायीच्या इतर विविध जातींची माहिती मिळवण्यासाठी येथे टिचकी द्या ― '''[[भारतीय गायीच्या विविध जाती]]''' ==हे सुद्धा पहा== * [[भारतीय गाय]] * [[कंपोस्ट खत]] * [[जनावरांचे वजन मोजणे]] * [[जनावरांचा चारा]] ==बाह्य दुवे== * [http://dahd.nic.in/ Department of Animal Husbandry, Dairying & Fisheries, Government of India, New Delhi] * [https://www.iari.res.in/ ICAR-Indian Agricultural Research Institute] * [http://afs.okstate.edu/breeds/cattle/#content Cattle — Breeds of Livestock, Department of Animal Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211219174452/http://afs.okstate.edu/breeds/cattle/#content |date=2021-12-19 }} * [https://books.google.co.in/books?id=4_8UMwEACAAJ&dq Zebu Cattle of India and Pakistan. An FAO Study Prepared by N.R. Joshi ... and R.W. Phillips. &#91;With Illustrations.&#93;] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गायीच्या प्रजाती]] [[वर्ग:भारतीय गायीच्या प्रजाती‎]] o7xck6i7721a7bvrdvafrlo7obbdqfe 0 296843 2691125 2009621 2026-06-24T12:20:49Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2691125 wikitext text/x-wiki [[File:Bhagnari-bull.jpg|thumb|बलुचिस्तान मधील सीबी भगनारी बैल]] '''सीबी भगनारी गाय''' किंवा '''सीबी गाय''' हा एक शुद्ध [[भारतीय गाय|भारतीय गोवंश]] असून हा मोठ्या जातीच्या गोवंशापैकी एक मानला जातो. याचे मुख्य आढळस्थान [[बलुचिस्तान]] प्रांतातील सीबी शहरातील असले तरी देखील पाकिस्तान आणि भारताच्या वायव्य भागात हा गोवंश आढळून येतो.<ref name=cp>{{cite web|url=http://thecapitalpost.com/sibi-bhagnari-sibi-bull-lovers-p-48520.html|title=Sibi Bhagnari - Sibi Bull Lovers|website=thecapitalpost.com|accessdate=3 January 2019}}</ref> 'भगनारी' हे नाव सिबीच्या दक्षिणेला आढळणाऱ्या 'भग' शहर आणि तेथील 'नारी' या नदीवरून पडले आहे. दरवर्षी बलुचिस्तान मधील सिबी मेळ्यात या महाकाय गुरांची प्रदर्शनी भरत असते. == वैशिष्ट्य == या गोवंशाचा रंग सामान्यत: पांढरा, राखाडी किंवा संमिश्र असून मान आणि शेपटीच्या गोंड्याचा रंग मात्र काळा असतो. डोक्याचा आकार मध्यम असून लहान पण मजबूत मान असते. यासोबत मध्यम-छोटे कान, लहान शिंगे, बैल पोळे किंवा गळ कंबळ जाडजूड आणि मध्यम आकाराची असते. सरळ आणि रुंद छाती असून वशिंडाचा आकार मध्यम असत. प्रौढ बैलांची उंची ८४ इंच (२१० सेमी) पर्यंत असून याचे वजन १६०० किलो पर्यंत वाढू शकते.<ref name=cp/> वजन आणि आकाराच्या बाबतीत या जातीचे बैल [[ब्राह्मण गाय|ब्राह्मण गोवंशाला]] मागे टाकतात. सिबी ही जगातील सर्वात मोठी गुरांची जात आहे की नाही यावर अजूनही वाद आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.dailymotion.com/video/x6g2wrd|title=Sibi Bhagnari mela winner 6 Dant - video dailymotion|website=Dailymotion|accessdate=3 January 2019}}</ref><ref name=scri>{{cite web|url=https://www.scribd.com/doc/47799743/Bhagnari-Cattle|title=Bhagnari Cattle - Cattle - Fodder|work=Survey Report on the present status of Bhagnari cattle in the Sibi region|publisher=Scribd|accessdate=3 January 2019|author=Illahi Bakhsh Marghazani}}</ref> प्रतिकूल परिस्थितीत देखील सहज टिकणारी ही जात आहे. ० ते ५०°C पर्यंत बदलत असणाऱ्या तापमानाचा सामना करण्यासाठी ही जात प्रसिद्ध आहे. गुरांना मुख्यतः हिरवा चारा आणि ज्वारीचा कडबा दिला जातो. त्याच सोबत चांगले वजन वाढावे म्हणून गहू, बार्ली, बाजरी यांचा समावेश होतो. इतर पूरक पदार्थांमध्ये देशी तूप, दूध, दही, मोहरीचे तेल आणि कधीकधी अंडी यांचा देखील समावेश होतो.<ref name=scri/> == भारतीय गायीच्या इतर जाती== भारतीय गायीच्या इतर विविध जातींची माहिती मिळवण्यासाठी येथे टिचकी द्या ― '''[[भारतीय गायीच्या विविध जाती]]''' ==हे सुद्धा पहा== * [[भारतीय गाय]] * [[कंपोस्ट खत]] * [[जनावरांचे वजन मोजणे]] * [[जनावरांचा चारा]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [http://dahd.nic.in/ Department of Animal Husbandry, Dairying & Fisheries, Government of India, New Delhi] * [https://www.iari.res.in/ ICAR-Indian Agricultural Research Institute] * [http://afs.okstate.edu/breeds/cattle/#content Cattle — Breeds of Livestock, Department of Animal Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211219174452/http://afs.okstate.edu/breeds/cattle/#content |date=2021-12-19 }} * [https://books.google.co.in/books?id=4_8UMwEACAAJ&dq Zebu Cattle of India and Pakistan. An FAO Study Prepared by N.R. Joshi ... and R.W. Phillips. &#91;With Illustrations.&#93;] [[वर्ग:गायीच्या प्रजाती]] [[वर्ग:भारतीय गायीच्या प्रजाती‎]] pcxnsvcggjd6ft5f3y0mmpccffk8rsi 0 297276 2691131 2623852 2026-06-24T13:05:41Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2691131 wikitext text/x-wiki [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een stier van het Hissar rundersoort Keboemen TMnr 60024430.jpg|इवलेसे|हिस्सार बैल]] '''हिस्सार गाय''' हा एक शुद्ध [[भारतीय गाय|भारतीय गोवंश]] असून हा विविध प्रकारच्या भारतीय गोवंशाचा संकर असल्याचे मानले जाते. यात मुख्यतः [[हरियाना गाय|हरियाना]] जातीचा प्रभाव दिसून येतो. सध्या या जातीची संख्या खूपच कमी आहे, कारण सध्याचे सरकारचे धोरण हरियाना जातीचा विकास करण्याचे आहे. हिसार गुरांचे मूळ भारतीय [[हिसार]] प्रांतातील असून ते [[पंजाब, पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या पंजाब]] प्रांतातील बहावलनगर आणि बहावलपूर जिल्ह्यांसह भारतीय सीमेला लागून असलेल्या भागात मोठ्या प्रमाणात आढळतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= https://www.researchgate.net/publication/289392418_Genetic_diversity_of_Hariana_and_Hissar_cattle_from_Pakistan_using_microsatellite_analysis |title=Genetic diversity of Hariana and Hissar cattle from Pakistan using microsatellite analysis | भाषा=इंग्लिश|अ‍ॅक्सेसदिनांक=६ जानेवारी २०२२}}</ref> हिसार जिल्ह्यातील हांसी तहसील हे या जातीचे मूळ ठिकाण असून हिसार आणि हांसी जिल्ह्यात ही गुरे आहेत. हे भारतातील पंजाबमध्येही मुबलक प्रमाणात आढळतात आणि सामान्यतः पांढऱ्या रंगाचे असतात. पंजाबमधील काही भागातील शेतकरी या गुरांच्या गडद राखाडी रंगाला प्राधान्य देतात. यामुळे हा गोवंश दोन रंगात विभागून असल्याचे दिसून येते. ही जात त्याच्या मशागतीची क्षमता, सहनशक्ती आणि कामातील चपळता यासाठी प्रसिद्ध आहे. हे हंसी, हिस्सार, भिवानी, सिरसा, रेवाडी आणि सिंगर येथील पशु मेळ्यांमध्ये दिसतात.<ref name="विकासपीडिया">{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= https://vikaspedia.in/agriculture/livestock/cattle-buffalo/breeds-of-cattle-buffalo | title=Breeds of cattle & buffalo | भाषा=इंग्लिश|अ‍ॅक्सेसदिनांक=६ जानेवारी २०२२}}</ref><ref name=हिस्सार/> == वैशिष्ट्य == * ही गुरे मध्यम गडद राखाडी रंगाची असतात आणि मान, खांदे आणि कुबड्यांभोवती अगदी गडद रंग असतो. * डोके सपाट आणि रुंद कपाळाचे व मध्यम आकाराचे आहे. * या गोवंशाला लहान किंवा मध्यम आकाराची शिंगे असतात जी डोक्याच्या बाजूने बाहेर येतात आणि कमानीच्या रूपात वरच्या दिशेने वळलेली असतात. * याला हरियाना जातीपेक्षा मोठे आणि लटकणारे कान आहेत. * या गोवंशाची शेपटी लहान असून शेपूट गोंडा काळा असतो. * बैलांमध्ये उत्तम तग धरण्याची क्षमता असते आणि ते उत्कृष्ट प्राणी म्हणून काम करतात. तर गायी चांगल्या प्रमाणात दूध देतात.<ref name="विकासपीडिया"/><ref name=हिस्सार>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://saveindiancows.org/hissar-2/ |title=Hissar |भाषा=इंग्लिश |अ‍ॅक्सेसदिनांक=६ जानेवारी २०२२ }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> हा गोवंश नोंदणीकृत नसला तरी सामान्य शेतकरी याला 'दुहेरी हेतूचा गोवंश' म्हणून मानतात. == भारतीय गायीच्या इतर जाती== भारतीय गायीच्या इतर विविध जातींची माहिती मिळवण्यासाठी येथे टिचकी द्या ― '''[[भारतीय गायीच्या विविध जाती]]''' ==हे सुद्धा पहा== * [[भारतीय गाय]] * [[कंपोस्ट खत]] * [[जनावरांचे वजन मोजणे]] * [[जनावरांचा चारा]] * [[ए २ दूध]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [http://dahd.nic.in/ Department of Animal Husbandry, Dairying & Fisheries, Government of India, New Delhi] * [https://www.iari.res.in/ ICAR-Indian Agricultural Research Institute] * [http://afs.okstate.edu/breeds/cattle/#content Cattle — Breeds of Livestock, Department of Animal Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211219174452/http://afs.okstate.edu/breeds/cattle/#content |date=2021-12-19 }} * [https://books.google.co.in/books?id=4_8UMwEACAAJ&dq Zebu Cattle of India and Pakistan. An FAO Study Prepared by N.R. Joshi ... and R.W. Phillips. [With Illustrations.]] * [https://web.archive.org/web/20211229141237/https://www.gaonconnection.com/amp/animal-husbandry/cattle-buffalo-milk-production-business-sahiwal-rathi-red-sindhi-fodder-treatment-50250 पशुपालन से कमाई करना है तो इन बातों का रखें हमेशा ध्यान] [[वर्ग:भारतीय गायीच्या प्रजाती]] mb2j2ap3ocv2w53drphaceymvrr8db2 0 297278 2691130 2623825 2026-06-24T13:04:40Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2691130 wikitext text/x-wiki [[File:Pahari Cow, Himachal Pradesh, India. 8 Nov 2020. D35 0908 01.jpg|इवलेसे|हिमाचली पहारी गाय]] '''हिमाचली पहाडी''' किंवा '''हिमाचली पहारी''' हा एक शुद्ध [[भारतीय गाय|भारतीय गोवंश]] असून हा मुख्यतः [[हिमाचल प्रदेश| हिमाचल प्रदेशात]] आढळून येतो. याला "पहारी", "देसी", "स्थानिक", "गौरी" आणि "हिमधेनु" असेही म्हणतात. हिमाचल प्रदेशातील चंबा, कांगडा, किन्नौर, कुल्लू, मंडी, शिमला, सिरमौर, लाहुल आणि स्पीती जिल्ह्यांचा प्रजनन क्षेत्रात समावेश होतो. प्राण्यांची काम करण्याची क्षमता मध्यम असून, अरुंद, उतार, लहरी, डोंगराळ प्रदेशावर काम करण्यात हा गोवंश तरबेज आहे. ही जात पर्वतीय भूभाग, अत्यंत थंड हवामान आणि चारा टंचाई यांच्याशी जुळवून घेते. या जातीच्या कातडीचा रंग प्रामुख्याने काळा आणि काळपट तपकिरी असतो. पशू लहान ते मध्यम आकाराचे असतात ज्यात संक्षिप्त दंडगोलाकार शरीर, लहान पाय, मध्यम वशिंड, आडवे कान आणि तुलनेने लांब शेपटी असतात. शिंगे मध्यम आकाराची असून, मुख्यतः बाजूकडील आणि वरच्या दिशेने वक्र असतात. या जातीचा उपयोग प्रामुख्याने दूध, शेणखत आणि गोमूत्र यासाठी होतो. प्राण्यांची देखभाल व्यापक व्यवस्थापन प्रणालीवर केली जाते आणि चरायला पाळली जाते. दुधाचे उत्पादन कमी आहे सरासरी ५३८ किलो प्रति स्तनपान (प्रति स्तनपान ३०० ते ६५० किलो दरम्यान) आणि सरासरी दुधाची चरबी ४.६८% आहे (४.०६ ते ५.८३ % पर्यंत).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.dairyknowledge.in/article/himachali-pahari | title = Himachali Pahari |भाषा=इंग्लिश|अ‍ॅक्सेसदिनांक=६ जानेवारी २०२२}}</ref><ref name="विकासपीडिया">{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= https://vikaspedia.in/agriculture/livestock/cattle-buffalo/breeds-of-cattle-buffalo | title=Breeds of cattle & buffalo | भाषा=इंग्लिश|अ‍ॅक्सेसदिनांक=६ जानेवारी २०२२}}</ref> 'राष्ट्रीय डेरी विकास बोर्डाच्या (NDDB)' निकषानुसार हा ''दुहेरी हेतूचा गोवंश'' म्हणून ओळखला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.nddb.coop/services/animalbreeding/geneticimprovement/breeds|title=Breeds {{!}} nddb.coop|भाषा=इंग्लिश|अ‍ॅक्सेसदिनांक=६ जानेवारी २०२२}}</ref> == भारतीय गायीच्या इतर जाती== भारतीय गायीच्या इतर विविध जातींची माहिती मिळवण्यासाठी येथे टिचकी द्या ― '''[[भारतीय गायीच्या विविध जाती]]''' ==हे सुद्धा पहा== * [[भारतीय गाय]] * [[कंपोस्ट खत]] * [[जनावरांचे वजन मोजणे]] * [[जनावरांचा चारा]] * [[ए २ दूध]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [http://dahd.nic.in/ Department of Animal Husbandry, Dairying & Fisheries, Government of India, New Delhi] * [https://www.iari.res.in/ ICAR-Indian Agricultural Research Institute] * [http://afs.okstate.edu/breeds/cattle/#content Cattle — Breeds of Livestock, Department of Animal Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211219174452/http://afs.okstate.edu/breeds/cattle/#content |date=2021-12-19 }} * [https://books.google.co.in/books?id=4_8UMwEACAAJ&dq Zebu Cattle of India and Pakistan. An FAO Study Prepared by N.R. Joshi ... and R.W. Phillips. [With Illustrations.]] * [https://web.archive.org/web/20211229141237/https://www.gaonconnection.com/amp/animal-husbandry/cattle-buffalo-milk-production-business-sahiwal-rathi-red-sindhi-fodder-treatment-50250 पशुपालन से कमाई करना है तो इन बातों का रखें हमेशा ध्यान] [[वर्ग:भारतीय गायीच्या प्रजाती]] py5tjundgo4392njlbp49v89qwsgauz 0 297307 2691136 2639985 2026-06-24T13:10:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2691136 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Holstein Friesian UK Yorkshire July 2011.jpg|इवलेसे|यॉर्कशायर, यु के येथील होल्स्टीन फ्रिजियन गाय]] '''होल्स्टीन फ्रिजियन गाय''' हा एक युरोपियन गोवंश असून संकरित पशुधनासाठी हा मोठ्या प्रमाणात वापरल्या जातो. [[नेदरलँड्स]] आणि [[जर्मनी]] प्रजननकर्त्यांनी उत्कृष्ट गोवंश निर्माण करण्याच्या उद्दिष्टाने ही जात विकसित केली आहे. होल्स्टेन-फ्रीजियन ही जगातील सर्वात व्यापक गुरांची जात आहे; हा गोवंश १५० पेक्षा जास्त देशांमध्ये आढळतो.<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/dairy-production-products/production/dairy-animals/cattle/en/ |title=Gateway to dairy production and products |work=[[FAO]] (fao.org) |access-date=20 July 2020 }}{{मृत दुवा|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> जगाच्या वाढीसह, उत्तर अमेरिका आणि दक्षिण अमेरिकेत दुधाची मागणी वाढली आणि त्या प्रदेशातील दुग्ध उत्पादकांनी प्रथम नेदरलँड्समधून विविध पशुधन आयात केले. तथापि, सुमारे ८,८०० फ्रिजियन (ब्लॅक पाईड जर्मन गायी) आयात केल्यानंतर, तत्कालीन उद्भवलेल्या रोगाच्या समस्येमुळे युरोपने दुग्धजन्य प्राण्यांची निर्यात करणे बंद केले.<ref>[http://www.civ-viande.org/uk/ebn.ebn?pid=57&rubrik=1&item=1&page=1 CIV, France, a tradition of animal husbandry. Animal husbandry and environment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130412102319/http://www.civ-viande.org/uk/ebn.ebn?pid=57&rubrik=1&item=1&page=1 |date=2013-04-12 }}. Civ-viande.org. Retrieved on 2011-11-03.</ref> आज ही जात युरोपच्या उत्तरेला दुधासाठी आणि युरोपच्या दक्षिणेला मांसासाठी वापरली जाते. १९४५ नंतर, राष्ट्रीय पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे युरोपियन पशुपालन आणि दुग्धजन्य पदार्थ विशिष्ट प्रदेशांपुरते मर्यादित झाले. या बदलामुळे काही प्राणी दुग्धोत्पादनासाठी आणि इतरांना गोमांस उत्पादनासाठी नियुक्त करण्याची गरज निर्माण झाली. पूर्वी, दुहेरी हेतू असलेल्या प्राण्यांपासून दूध आणि गोमांस तयार केले जात होते. आज युरोप मध्ये, ८०% पेक्षा जास्त दुग्ध उत्पादन बोर्डो आणि व्हेनिस दरम्यानच्या रेषेच्या उत्तरेला होते. तर युरोपमधील एकूण गोधनाच्या ६०% पेक्षा जास्त गुरे तेथे आढळतात. आजच्या युरोपियन जाती, डच फ्रिशियनचे राष्ट्रीय डेरिव्हेटिव्ह, युनायटेड स्टेट्समधील प्रजननकर्त्यांनी विकसित केलेल्या प्राण्यांपेक्षा खूप वेगळे प्राणी बनले आहेत, जे फक्त दुग्ध उत्पादनासाठी होल्स्टेन्सचा वापर करतात. परिणामी, प्रजननकर्त्यांनी युनायटेड स्टेट्समधून विशेष डेरी होल्स्टेन्स आयात केले आहेत जेणेकरून त्यांना युरोपियन काळ्या-गोऱ्यांसह संकरित करावे. आज, "होलस्टीन" हा शब्द उत्तर किंवा दक्षिण अमेरिकन स्टॉक आणि युरोपमध्ये, विशेषतः उत्तर युरोपमध्ये त्या स्टॉकच्या वापराचे वर्णन करण्यासाठी वापरला जातो. "फ्रीजियन"चा वापर पारंपारिक युरोपियन वंशाच्या प्राण्यांचे वर्णन करण्यासाठी केला जातो ज्यांचे प्रजनन डेरी आणि गोमांस दोन्हीसाठी केले जाते. दोघांमधील क्रॉसचे वर्णन "होलस्टीन-फ्रीजियन" असे केले जाते. == वैशिष्ट्ये == [[चित्र:holstein heifer.jpg|इवलेसे|होल्स्टीन हेइफर गाय]] होल्स्टेन्समध्ये विशिष्ट खुणा असतात, सामान्यतः काळा आणि पांढरा किंवा लाल आणि पांढरा रंग, सामान्यत: पाईबाल्ड नमुने प्रदर्शित करतात.<ref>{{cite journal|last1=Fontanesi|first1=L.|last2=Scotti|first2=E.|last3=Russo|first3=V.|title=Haplotype variability in the bovine MITF gene and association with piebaldism in Holstein and Simmental cattle breeds|journal=Animal Genetics|date=15 Sep 2011|volume=43|issue=3|pages=250–256|doi=10.1111/j.1365-2052.2011.02242.x|pmid=22486495|issn=1365-2052}}</ref> क्वचित प्रसंगी, काहींना पांढऱ्यासह काळा आणि लाल असे दोन्ही रंग असतात. लाल घटक या अद्वितीय रंगास कारणीभूत ठरतो. 'निळा' हा देखील एक ज्ञात रंग आहे. हा रंग पांढऱ्या केसांमध्‍ये काळे केस मिसळून तयार होतो, ज्यामुळे गायीला निळसर रंग येतो. या रंगाला काही शेत मंडळांमध्ये 'ब्लू रोन' असेही म्हणतात. ते त्यांच्या उच्च दुग्ध उत्पादनासाठी प्रसिद्ध आहेत, सरासरी २२,५३० पाउंड (१०,२२० किलो) प्रति वर्ष दूध. या दुधापैकी 858 पाउंड (३.७%) बटरफॅट आणि ७१९ पाउंड (३.१%) प्रथिने आहेत.<ref name=":0">[http://www.holsteinusa.com/ Holstein Association USA, The World's Largest Dairy Breed Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806205424/http://www.holsteinusa.com/ |date=2017-08-06 }}. Holsteinusa.com. Retrieved on 2011-11-03.</ref> निरोगी वासराचे वजन जन्माच्या वेळी ४० ते ५० किलो किंवा त्याहून अधिक असते. प्रौढ होल्स्टेन गायीचे वजन साधारणपणे ६८०–७७० किलो (१५००–१७०० पाउंड) असते आणि खांद्यावर १४५–१६५ सेमी (५८–६५ इंच) उंच असते. ११ ते १४ महिने वयाच्या होल्स्टीन heifers प्रजनन केले पाहिजे, जेव्हा त्यांचे वजन ३१७ - ३४० किलो (700-750 lb) किंवा प्रौढ वजनाच्या ५५% असते. साधारणपणे, २१ ते २४ महिने वयाच्या आणि प्रौढ शरीराच्या वजनाच्या 80% दरम्यान होल्स्टीन हेफर्स पहिल्यांदा वासरासाठी प्रजननकर्त्यांनी योजना आखली आहे. गर्भावस्था काळात नऊ आणि दीड महिने आहे.<ref>[http://www.ansi.okstate.edu/breeds/cattle/holstein/ Breeds of Livestock – Holstein Cattle]. Ansi.okstate.edu (2000-02-23). Retrieved on 2011-11-03.</ref> ==हे सुद्धा पहा== * [[भारतीय गायीच्या विविध जाती]] * [[कंपोस्ट खत]] * [[जनावरांचे वजन मोजणे]] * [[जनावरांचा चारा]] * [[ए २ दूध]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [http://dahd.nic.in/ Department of Animal Husbandry, Dairying & Fisheries, Government of India, New Delhi] * [https://www.iari.res.in/ ICAR-Indian Agricultural Research Institute] * [http://afs.okstate.edu/breeds/cattle/#content Cattle — Breeds of Livestock, Department of Animal Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211219174452/http://afs.okstate.edu/breeds/cattle/#content |date=2021-12-19 }} * [https://books.google.co.in/books?id=4_8UMwEACAAJ&dq Zebu Cattle of India and Pakistan. An FAO Study Prepared by N.R. Joshi ... and R.W. Phillips. &#91;With Illustrations.&#93;] * [https://web.archive.org/web/20211229141237/https://www.gaonconnection.com/amp/animal-husbandry/cattle-buffalo-milk-production-business-sahiwal-rathi-red-sindhi-fodder-treatment-50250 पशुपालन से कमाई करना है तो इन बातों का रखें हमेशा ध्यान] [[वर्ग:युरोपियन गायीच्या प्रजाती]] [[वर्ग:गायीच्या प्रजाती]] ctmz03lkw768bxvgzk2oe8jry35nxbx 0 302437 2691204 2613981 2026-06-24T23:42:49Z अभय नातू 206 /* कारकीर्द */ 2691204 wikitext text/x-wiki '''हंसा जीवराज मेहता''' (३ जुलै १८९७ - ४ एप्रिल १९९५) या एक सामाजिक कार्यकर्त्या, शिक्षिका, स्वातंत्र्य कार्यकर्त्या, स्त्रीवादी आणि लेखिका होत्या. [[भारतीय राज्यघटना|भारतीय राज्यघटनेचा]] मसुदा तयार करणाऱ्या [[भारतीय संविधान सभा|संविधान सभेचा]] भाग असलेल्या १५ महिलांमध्ये त्या एक होत्या.<ref name=":02">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/world/america/sara-remembers-hans-mehtas-contribution/articleshow/66984941.cms|title=संयुक्त राष्ट्र ने महान भारतीय समाज सुधारक और शिक्षाविद् हंसा मेहता के योगदान को याद किया|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2022-03-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/gender/hansa-jivraj-mehta-freedom-fighter-reformer-india-has-a-lot-to-thank-her-for-5034322/|title=Hansa Jivraj Mehta: Freedom fighter, reformer; India has a lot to thank her for|date=2018-01-24|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-03-24}}</ref><ref name=":12">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/un-chief-honours-indian-reformer-hansa-mehtas-role-in-shaping-universal-declaration-of-human-rights/articleshow/66983960.cms?from=mdr|title=UN Chief honours Indian reformer Hansa Mehta's role in shaping Universal Declaration of Human Rights - The Economic Times|website=m.economictimes.com|access-date=2022-03-24}}</ref>{{माहितीचौकट व्यक्ती|चौकट_रुंदी=|मूळ_गाव=|निव्वळ_मालमत्ता=|उंची=|वजन=|ख्याती=भारतीय संविधान सभेतील महिला सदस्य|पदवी_हुद्दा=|कार्यकाळ=|पूर्ववर्ती=|परवर्ती=|राजकीय_पक्ष=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]|विरोधक=|पगार=|संचालकमंडळ=|जोडीदार=जीवराज नारायण मेहता|अपत्ये=|वडील=मनूभाई मेहता|आई=|नातेवाईक=|पुरस्कार=|स्वाक्षरी=|स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय=|संकेतस्थळ=|तळटिपा=|धर्म=हिंदू|प्रसिद्ध_कामे=|चिरविश्रांतिस्थान=|मालक=|चित्र=|चित्र_आकारमान=|चित्रशीर्षक=|चित्रशीर्षक_पर्याय=|जन्मनाव=हंसा मेहता|जन्म_दिनांक=३ जुलै १८९७|जन्म_स्थान=बडोदा संस्थान, ब्रिटिश भारत|मृत्यू_दिनांक=४ एप्रिल १९९५|मृत्यू_स्थान=|मृत्यू_कारण=|नाव=हंसा जीवराज मेहता|कलेवर_सापडलेले_स्थान=|चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश=|निवासस्थान=|राष्ट्रीयत्व=भारतीय|टोपणनावे=|वांशिकत्व=|नागरिकत्व=|शिक्षण=|प्रशिक्षणसंस्था=|पेशा=* राजकारणी * सामाजिक कार्य|कारकीर्द_काळ=|संकीर्ण=}} == जीवन == हंसा मेहता यांचा जन्म 3 जुलै 1897 रोजी एका [[ब्राह्मण]] कुटुंबात झाला. त्या [[बडोदा]] राज्यातील दिवाण मनुभाई मेहता यांच्या कन्या आणि करण घेलो या पहिल्या [[गुजराती]] कादंबरीचे लेखक नंदशंकर मेहता यांच्या नात होत्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://hmlibrary.ac.in/resources/news?view=14|title=News|website=hmlibrary.ac.in|access-date=2022-03-24}}</ref> 1918 मध्ये त्यांनी तत्त्वज्ञानाची पदवी घेतली. त्यांनी पत्रकारिता आणि समाजशास्त्राचा अभ्यास [[इंग्लंड|इंग्लंडमध्ये]] केला. 1918 मध्ये, त्यांनी [[सरोजिनी नायडू]] आणि नंतर 1922 मध्ये [[महात्मा गांधी]] यांची भेट घेतली. गुजरातचे पहिले [[मुख्यमंत्री]] असलेले प्रख्यात चिकित्सक आणि प्रशासक [[जीवराज नारायण मेहता]] यांच्याशी तिचा विवाह झाला होता.<ref name=":2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/women-s-day-the-only-15-women-who-contributed-to-making-the-indian-constitution-1653496-2020-03-07|title=15 women who contributed in making the Indian Constitution|website=India Today|language=en|access-date=2022-03-24}}</ref> == कारकीर्द == हंसा मेहता यांनी विदेशी कपडे आणि मद्य विकणाऱ्या दुकानांची पिकेटिंग आयोजित केली आणि महात्मा गांधींच्या सल्ल्यानुसार इतर [[भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ|स्वातंत्र्य चळवळींमध्ये]] भाग घेतला. 1932 मध्ये त्यांना ब्रिटिशांनी अटक करून तुरुंगात पतीसह पाठवले होते. नंतर मुंबई विधानपरिषदेवर त्यांची निवड झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://feminisminindia.com/2018/05/30/hansa-mehta-gender-parity-education/|title=Hansa Mehta: Reformer In Gender Justice And Education {{!}} #IndianWomenInHistory|last=Chaudhary|first=Nidhi|last2=Chaudhary|first2=Nidhi|date=2018-05-29|website=Feminism In India|language=en-GB|access-date=2022-03-24}}</ref><ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/un-chief-honours-indian-reformer-hansa-mehtas-role-in-shaping-universal-declaration-of-human-rights/articleshow/66983960.cms?from=mdr|title=UN Chief honours Indian reformer Hansa Mehta's role in shaping Universal Declaration of Human Rights - The Economic Times|website=m.economictimes.com|access-date=2022-03-24}}</ref><ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/world/america/sara-remembers-hans-mehtas-contribution/articleshow/66984941.cms|title=संयुक्त राष्ट्र ने महान भारतीय समाज सुधारक और शिक्षाविद् हंसा मेहता के योगदान को याद किया|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2022-03-24}}</ref> स्वातंत्र्यानंतर, भारतीय राज्यघटनेचा मसुदा तयार करणाऱ्या संविधान सभेचा भाग असलेल्या 15 महिलांमध्ये त्या होत्या. त्या सल्लागार समिती आणि मूलभूत हक्कांच्या उपसमितीच्या सदस्य होत्या. त्यांनी भारतातील महिलांसाठी समानता आणि न्यायासाठी वकिली केली. 1926 मध्ये बॉम्बे स्कूल कमिटीवर निवडून आल्या आणि 1945-46 मध्ये अखिल भारतीय महिला परिषदेच्या अध्यक्षा झाल्या. [[हैदराबाद]] येथे झालेल्या अखिल भारतीय महिला परिषदेच्या अधिवेशनात त्यांनी अध्यक्षीय भाषणात महिला हक्कांची सनद मांडली. 1945 ते 1960 पर्यंत भारतात विविध पदे भूषवली - SNDT महिला विद्यापीठाच्या कुलगुरू, अखिल भारतीय माध्यमिक शिक्षण मंडळाच्या सदस्या, भारतीय आंतर विद्यापीठ मंडळाचे अध्यक्ष आणि महाराजा सयाजीराव विद्यापीठ बडोदाचे कुलगुरू.<ref name=":2" /> 1946 मध्ये महिलांच्या स्थितीवरील आण्विक उप-समितीमध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व केले. 1947-48 मध्ये UN मानवाधिकार आयोगावरील भारतीय प्रतिनिधी म्हणून, तिने "सर्व पुरुषांकडून मानवाधिकारांच्या सार्वत्रिक घोषणापत्राची भाषा बदलण्याची जबाबदारी पार पाडली. लिंग समानतेची गरज अधोरेखित करून "सर्व मानवांसाठी" समान निर्माण केले आहे." हंसा नंतर 1950 मध्ये [[संयुक्त राष्ट्रे|युनायटेड नेशन्सच्या]] मानवाधिकार आयोगाच्या उपाध्यक्ष बनल्या. त्या युनेस्कोच्या कार्यकारी मंडळाच्या सदस्या देखील होत्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://historyofvadodara.in/hansa-mehta/|title=Hansa Mehta|last=HoVB|date=2016-01-14|website=History of Vadodara - Baroda|language=en-US|access-date=2022-03-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindusthansamachar.in/Encyc/2021/8/10/Article-Hansa-Mehta-Independence-Day-Spl.php|title=हंसा मेहता: महिला अधिकारों के प्रति सजग नेत्री|website=www.hindusthansamachar.in|language=en|access-date=2022-03-24|archive-date=2021-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815111926/https://www.hindusthansamachar.in//Encyc/2021/8/10/Article-Hansa-Mehta-Independence-Day-Spl.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/india/pm-narendra-modi-moved-nation-to-women-led-development-says-un-representative-ts-tirumurti-2348835.html/amp|title=PM Narendra Modi moved nation to women-led development, says UN Representative TS Tirumurti|website=zeenews.india.com|access-date=2022-03-24}}</ref> == साहित्य == [[हंसा मेहता]] (१८९७-१९९५) या एक अग्रगण्य भारतीय समाजसुधारक, कार्यकर्त्या आणि शिक्षणतज्ज्ञ असण्यासोबतच एक प्रगल्भ लेखिका आणि अनुवादक होत्या. त्यांनी प्रामुख्याने गुजराती आणि इंग्रजी भाषेमध्ये बालसाहित्य, निबंध आणि महत्त्वपूर्ण ग्रंथांचे भाषांतर केले आहे. त्यांच्या साहित्याची आणि लेखनाची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite book |last=Chaudhari |first=Raghuveer |title=Hansa Mehta: Life and Work |year=२००३ |publisher=Sahitya Akademi |isbn=9788126016341}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! वर्ष !! पुस्तकाचे नाव !! साहित्य प्रकार !! भाषा !! विशेष नोंदी / संदर्भ |- | १९२६ | ''अरुणनुं अद्भुत स्वप्न'' | बालसाहित्य | गुजराती | त्यांचे हे गाजलेले पहिले बालसाहित्य आहे.<ref name="sahitya">{{cite book |last=कोठारी |first=जयंत |title=गुजरती साहित्य कोश: खंड ४ |year=२००४ |publisher=गुजरती साहित्य परिषद}}</ref> |- | १९३० | ''बावलना पराक्रम'' | बालसाहित्य | गुजराती | लहान मुलांसाठी लिहिलेल्या साहसी कथा. |- | १९३७ | ''बालवार्तावलि'' भाग १-२ | बालसाहित्य | गुजराती | बाल गोपाळांसाठीच्या गोष्टींचा संग्रह. |- | १९४० | ''मुलखाझीन'' | अनुवाद | गुजराती | फ्रेंच लेखक व्होल्तेर यांच्या 'झडिग' (Zadig) या कादंबरीचा गुजराती अनुवाद. |- | १९४२ | ''हॅम्लेट'' | अनुवाद | गुजराती | [[विल्यम शेक्सपियर]] यांच्या जगप्रसिद्ध 'हॅम्लेट' या नाटकाचा गुजराती भाषेत केलेला अनुवाद.<ref>{{cite journal |title=Shakespeare in Gujarati Translation |journal=Indian Literature |volume=८ |issue=१ |pages=४५-५२ |year=१९६५ |publisher=Sahitya Akademi}}</ref> |- | १९४७ | ''The Woman Under the Hindu Law of Marriage and Succession'' | कायदेविषयक / सामाजिक अभ्यास | इंग्रजी | हिंदू कायद्यातील महिलांच्या विवाह आणि वारसाहक्कांसंबंधीचा महत्त्वपूर्ण अभ्यास ग्रंथ. |- | १९५० | ''Civil Liberties'' | निबंध / राजकीय विचार | इंग्रजी | मानवी हक्क आणि नागरी स्वातंत्र्यावरील निबंध संग्रह. |- | १९५३ | ''राजा नळ'' | बालसाहित्य / पौराणिक | गुजराती | पौराणिक कथेवर आधारित बालसाहित्य. |- | १९५६ | ''गोपी'' | कविता संग्रह (संपादन) | गुजराती | प्रसिद्ध गुजराती कवी दयाराम यांच्या कवितांचे संपादन. |- | १९५७ | ''अॅडव्हेंचर्स ऑफ किंग विक्रम'' | अनुवाद / पौराणिक | इंग्रजी | प्रसिद्ध 'विक्रम-वेताळ' आणि राजा विक्रमाच्या कथांचा इंग्रजी अनुवाद.<ref>{{cite book |last=Mehta |first=Hansa |title=Adventures of King Vikrama |year=१९५७ |publisher=Oxford University Press}}</ref> |- | १९६६ | ''इंडियन वुमन'' | सामाजिक अभ्यास | इंग्रजी | भारतातील महिलांची स्थिती, अधिकार आणि त्यांच्यासमोरील आव्हाने यावर आधारित लेखांचा संग्रह. |} == संदर्भ == [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १८९७ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:भारतीय संविधान सभेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय संविधान सभेतील महिला सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय लेखिका]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] 2hvn1ej6cuq1wkywp6l82bpnv54hpz8 2691205 2691204 2026-06-24T23:43:43Z अभय नातू 206 /* साहित्य */ 2691205 wikitext text/x-wiki '''हंसा जीवराज मेहता''' (३ जुलै १८९७ - ४ एप्रिल १९९५) या एक सामाजिक कार्यकर्त्या, शिक्षिका, स्वातंत्र्य कार्यकर्त्या, स्त्रीवादी आणि लेखिका होत्या. [[भारतीय राज्यघटना|भारतीय राज्यघटनेचा]] मसुदा तयार करणाऱ्या [[भारतीय संविधान सभा|संविधान सभेचा]] भाग असलेल्या १५ महिलांमध्ये त्या एक होत्या.<ref name=":02">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/world/america/sara-remembers-hans-mehtas-contribution/articleshow/66984941.cms|title=संयुक्त राष्ट्र ने महान भारतीय समाज सुधारक और शिक्षाविद् हंसा मेहता के योगदान को याद किया|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2022-03-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/gender/hansa-jivraj-mehta-freedom-fighter-reformer-india-has-a-lot-to-thank-her-for-5034322/|title=Hansa Jivraj Mehta: Freedom fighter, reformer; India has a lot to thank her for|date=2018-01-24|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-03-24}}</ref><ref name=":12">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/un-chief-honours-indian-reformer-hansa-mehtas-role-in-shaping-universal-declaration-of-human-rights/articleshow/66983960.cms?from=mdr|title=UN Chief honours Indian reformer Hansa Mehta's role in shaping Universal Declaration of Human Rights - The Economic Times|website=m.economictimes.com|access-date=2022-03-24}}</ref>{{माहितीचौकट व्यक्ती|चौकट_रुंदी=|मूळ_गाव=|निव्वळ_मालमत्ता=|उंची=|वजन=|ख्याती=भारतीय संविधान सभेतील महिला सदस्य|पदवी_हुद्दा=|कार्यकाळ=|पूर्ववर्ती=|परवर्ती=|राजकीय_पक्ष=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]|विरोधक=|पगार=|संचालकमंडळ=|जोडीदार=जीवराज नारायण मेहता|अपत्ये=|वडील=मनूभाई मेहता|आई=|नातेवाईक=|पुरस्कार=|स्वाक्षरी=|स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय=|संकेतस्थळ=|तळटिपा=|धर्म=हिंदू|प्रसिद्ध_कामे=|चिरविश्रांतिस्थान=|मालक=|चित्र=|चित्र_आकारमान=|चित्रशीर्षक=|चित्रशीर्षक_पर्याय=|जन्मनाव=हंसा मेहता|जन्म_दिनांक=३ जुलै १८९७|जन्म_स्थान=बडोदा संस्थान, ब्रिटिश भारत|मृत्यू_दिनांक=४ एप्रिल १९९५|मृत्यू_स्थान=|मृत्यू_कारण=|नाव=हंसा जीवराज मेहता|कलेवर_सापडलेले_स्थान=|चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश=|निवासस्थान=|राष्ट्रीयत्व=भारतीय|टोपणनावे=|वांशिकत्व=|नागरिकत्व=|शिक्षण=|प्रशिक्षणसंस्था=|पेशा=* राजकारणी * सामाजिक कार्य|कारकीर्द_काळ=|संकीर्ण=}} == जीवन == हंसा मेहता यांचा जन्म 3 जुलै 1897 रोजी एका [[ब्राह्मण]] कुटुंबात झाला. त्या [[बडोदा]] राज्यातील दिवाण मनुभाई मेहता यांच्या कन्या आणि करण घेलो या पहिल्या [[गुजराती]] कादंबरीचे लेखक नंदशंकर मेहता यांच्या नात होत्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://hmlibrary.ac.in/resources/news?view=14|title=News|website=hmlibrary.ac.in|access-date=2022-03-24}}</ref> 1918 मध्ये त्यांनी तत्त्वज्ञानाची पदवी घेतली. त्यांनी पत्रकारिता आणि समाजशास्त्राचा अभ्यास [[इंग्लंड|इंग्लंडमध्ये]] केला. 1918 मध्ये, त्यांनी [[सरोजिनी नायडू]] आणि नंतर 1922 मध्ये [[महात्मा गांधी]] यांची भेट घेतली. गुजरातचे पहिले [[मुख्यमंत्री]] असलेले प्रख्यात चिकित्सक आणि प्रशासक [[जीवराज नारायण मेहता]] यांच्याशी तिचा विवाह झाला होता.<ref name=":2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/women-s-day-the-only-15-women-who-contributed-to-making-the-indian-constitution-1653496-2020-03-07|title=15 women who contributed in making the Indian Constitution|website=India Today|language=en|access-date=2022-03-24}}</ref> == कारकीर्द == हंसा मेहता यांनी विदेशी कपडे आणि मद्य विकणाऱ्या दुकानांची पिकेटिंग आयोजित केली आणि महात्मा गांधींच्या सल्ल्यानुसार इतर [[भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ|स्वातंत्र्य चळवळींमध्ये]] भाग घेतला. 1932 मध्ये त्यांना ब्रिटिशांनी अटक करून तुरुंगात पतीसह पाठवले होते. नंतर मुंबई विधानपरिषदेवर त्यांची निवड झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://feminisminindia.com/2018/05/30/hansa-mehta-gender-parity-education/|title=Hansa Mehta: Reformer In Gender Justice And Education {{!}} #IndianWomenInHistory|last=Chaudhary|first=Nidhi|last2=Chaudhary|first2=Nidhi|date=2018-05-29|website=Feminism In India|language=en-GB|access-date=2022-03-24}}</ref><ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/un-chief-honours-indian-reformer-hansa-mehtas-role-in-shaping-universal-declaration-of-human-rights/articleshow/66983960.cms?from=mdr|title=UN Chief honours Indian reformer Hansa Mehta's role in shaping Universal Declaration of Human Rights - The Economic Times|website=m.economictimes.com|access-date=2022-03-24}}</ref><ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/world/america/sara-remembers-hans-mehtas-contribution/articleshow/66984941.cms|title=संयुक्त राष्ट्र ने महान भारतीय समाज सुधारक और शिक्षाविद् हंसा मेहता के योगदान को याद किया|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2022-03-24}}</ref> स्वातंत्र्यानंतर, भारतीय राज्यघटनेचा मसुदा तयार करणाऱ्या संविधान सभेचा भाग असलेल्या 15 महिलांमध्ये त्या होत्या. त्या सल्लागार समिती आणि मूलभूत हक्कांच्या उपसमितीच्या सदस्य होत्या. त्यांनी भारतातील महिलांसाठी समानता आणि न्यायासाठी वकिली केली. 1926 मध्ये बॉम्बे स्कूल कमिटीवर निवडून आल्या आणि 1945-46 मध्ये अखिल भारतीय महिला परिषदेच्या अध्यक्षा झाल्या. [[हैदराबाद]] येथे झालेल्या अखिल भारतीय महिला परिषदेच्या अधिवेशनात त्यांनी अध्यक्षीय भाषणात महिला हक्कांची सनद मांडली. 1945 ते 1960 पर्यंत भारतात विविध पदे भूषवली - SNDT महिला विद्यापीठाच्या कुलगुरू, अखिल भारतीय माध्यमिक शिक्षण मंडळाच्या सदस्या, भारतीय आंतर विद्यापीठ मंडळाचे अध्यक्ष आणि महाराजा सयाजीराव विद्यापीठ बडोदाचे कुलगुरू.<ref name=":2" /> 1946 मध्ये महिलांच्या स्थितीवरील आण्विक उप-समितीमध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व केले. 1947-48 मध्ये UN मानवाधिकार आयोगावरील भारतीय प्रतिनिधी म्हणून, तिने "सर्व पुरुषांकडून मानवाधिकारांच्या सार्वत्रिक घोषणापत्राची भाषा बदलण्याची जबाबदारी पार पाडली. लिंग समानतेची गरज अधोरेखित करून "सर्व मानवांसाठी" समान निर्माण केले आहे." हंसा नंतर 1950 मध्ये [[संयुक्त राष्ट्रे|युनायटेड नेशन्सच्या]] मानवाधिकार आयोगाच्या उपाध्यक्ष बनल्या. त्या युनेस्कोच्या कार्यकारी मंडळाच्या सदस्या देखील होत्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://historyofvadodara.in/hansa-mehta/|title=Hansa Mehta|last=HoVB|date=2016-01-14|website=History of Vadodara - Baroda|language=en-US|access-date=2022-03-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindusthansamachar.in/Encyc/2021/8/10/Article-Hansa-Mehta-Independence-Day-Spl.php|title=हंसा मेहता: महिला अधिकारों के प्रति सजग नेत्री|website=www.hindusthansamachar.in|language=en|access-date=2022-03-24|archive-date=2021-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815111926/https://www.hindusthansamachar.in//Encyc/2021/8/10/Article-Hansa-Mehta-Independence-Day-Spl.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/india/pm-narendra-modi-moved-nation-to-women-led-development-says-un-representative-ts-tirumurti-2348835.html/amp|title=PM Narendra Modi moved nation to women-led development, says UN Representative TS Tirumurti|website=zeenews.india.com|access-date=2022-03-24}}</ref> == साहित्य == [[हंसा मेहता]] (१८९७-१९९५) या एक अग्रगण्य भारतीय समाजसुधारक, कार्यकर्त्या आणि शिक्षणतज्ज्ञ असण्यासोबतच एक प्रगल्भ लेखिका आणि अनुवादक होत्या. त्यांनी प्रामुख्याने गुजराती आणि इंग्रजी भाषेमध्ये बालसाहित्य, निबंध आणि महत्त्वपूर्ण ग्रंथांचे भाषांतर केले आहे. त्यांच्या साहित्याची आणि लेखनाची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite book |last=Chaudhari |first=Raghuveer |title=Hansa Mehta: Life and Work |year=२००३ |publisher=Sahitya Akademi |isbn=9788126016341}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! वर्ष !! पुस्तकाचे नाव !! साहित्य प्रकार !! भाषा !! विशेष नोंदी / संदर्भ |- | १९२६ | ''अरुणनुं अद्भुत स्वप्न'' | बालसाहित्य | गुजराती | त्यांचे हे गाजलेले पहिले बालसाहित्य आहे.<ref name="sahitya">{{cite book |last=कोठारी |first=जयंत |title=गुजरती साहित्य कोश: खंड ४ |year=२००४ |publisher=गुजरती साहित्य परिषद}}</ref> |- | १९३० | ''बावळना पराक्रम'' | बालसाहित्य | गुजराती | लहान मुलांसाठी लिहिलेल्या साहसी कथा. |- | १९३७ | ''बालवार्तावलि'' भाग १-२ | बालसाहित्य | गुजराती | बाल गोपाळांसाठीच्या गोष्टींचा संग्रह. |- | १९४० | ''मुलखाझीन'' | अनुवाद | गुजराती | फ्रेंच लेखक [[व्होल्तेर]] यांच्या 'झडिग' (Zadig) या कादंबरीचा गुजराती अनुवाद. |- | १९४२ | ''हॅम्लेट'' | अनुवाद | गुजराती | [[विल्यम शेक्सपियर]] यांच्या जगप्रसिद्ध 'हॅम्लेट' या नाटकाचा गुजराती भाषेत केलेला अनुवाद.<ref>{{cite journal |title=Shakespeare in Gujarati Translation |journal=Indian Literature |volume=८ |issue=१ |pages=४५-५२ |year=१९६५ |publisher=Sahitya Akademi}}</ref> |- | १९४७ | ''द वुमन अंडर द हिंदू लॉ ऑफ मॅरेज अँड सक्सेशन'' | कायदेविषयक / सामाजिक अभ्यास | इंग्रजी | हिंदू कायद्यातील महिलांच्या विवाह आणि वारसाहक्कांसंबंधीचा महत्त्वपूर्ण अभ्यास ग्रंथ. |- | १९५० | ''सिव्हिल लिबर्टीझ'' | निबंध / राजकीय विचार | इंग्रजी | मानवी हक्क आणि नागरी स्वातंत्र्यावरील निबंध संग्रह. |- | १९५३ | ''राजा नळ'' | बालसाहित्य / पौराणिक | गुजराती | पौराणिक कथेवर आधारित बालसाहित्य. |- | १९५६ | ''गोपी'' | कविता संग्रह (संपादन) | गुजराती | प्रसिद्ध गुजराती कवी दयाराम यांच्या कवितांचे संपादन. |- | १९५७ | ''अॅडव्हेंचर्स ऑफ किंग विक्रम'' | अनुवाद / पौराणिक | इंग्रजी | प्रसिद्ध 'विक्रम-वेताळ' आणि राजा विक्रमाच्या कथांचा इंग्रजी अनुवाद.<ref>{{cite book |last=Mehta |first=Hansa |title=Adventures of King Vikrama |year=१९५७ |publisher=Oxford University Press}}</ref> |- | १९६६ | ''इंडियन वुमन'' | सामाजिक अभ्यास | इंग्रजी | भारतातील महिलांची स्थिती, अधिकार आणि त्यांच्यासमोरील आव्हाने यावर आधारित लेखांचा संग्रह. |} == संदर्भ == [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १८९७ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:भारतीय संविधान सभेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय संविधान सभेतील महिला सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय लेखिका]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] l39meedkaamvq2krxgrvyy436gt8xlj 0 311528 2691188 2654460 2026-06-24T17:20:08Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691188 wikitext text/x-wiki [[File:Supreme_Court_of_India_-_Retouched.jpg|इवलेसे|[[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय]]]] [[File:Justice Surya Kant.jpg|इवलेसे|[[सूर्य कांत|सूर्यकांत मदन शर्मा]] हे भारताचे विद्यमान सरन्यायाधीश आहेत.]] '''[[भारताचे सरन्यायाधीश|भारतातील सरन्यायाधीश]]''' हे देशातील सर्वोच्च न्यायाधीश असतात. * १९५० मधील [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या]] स्थापनेपासून एकूण ५२ [[भारताचे मुख्य न्यायमूर्ती| सरन्यायाधीशांनी]] काम केले आहे. ** या न्यायालयाने पूर्वीच्या फेडरल कोर्टाची जागा घेतली आहे. विद्यमान आणि ५३ वे मुख्य न्यायाधीश हे न्यायमूर्ती [[सूर्य कांत|सूर्यकांत मदन शर्मा]] आहेत. त्यांनी २४ नोव्हेंबर २०२५ रोजी पदभार स्वीकारला. ते ९ फेब्रुवारी २०२७ रोजी निवृत्त होणार आहेत. == पूर्वगामी == === फेडरल कोर्ट ऑफ इंडिया (१९३७ - ५०) === १ ऑक्टोबर १९३७ रोजी फेडरल कोर्ट ऑफ इंडिया अस्तित्वात आले. दिल्लीतील संसद भवनातील चेंबर ऑफ प्रिन्सेस हे न्यायालयाचे आसन होते. त्याची सुरुवात एक सरन्यायाधीश आणि दोन प्युझन न्यायाधीशांपासून झाली. पहिले सरन्यायाधीश सर मॉरिस ग्वायर होते आणि इतर दोन न्यायाधीश सर शाह मुहम्मद सुलेमान आणि [[मुकुंद रामराव जयकर|एम.आर.जयकर]] होते. २८ जानेवारी १९५० रोजी [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या]] स्थापनेपर्यंत ते कार्यरत होते.{{Legend|wheat|[[Acting (law)|Acting Chief Justice]]|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="sortable wikitable " !{{abbr|No.|Number}} !प्रतिमा ! class="unsortable" |नाव<br /><br /><br /><br /> <small>(जन्म-मृत्यू)</small> ! colspan="2" class="unsortable" |कार्यालयाचा कालावधी !मुदतीची लांबी !बार !यांनी नियुक्ती केली ( भारताचे गव्हर्नर जनरल ) |- align="center" !१ |[[File:Sir_Maurice_Gwyer_1940_(cropped).jpg|99x99अंश]] |'''सर मॉरिस लिनफोर्ड ग्वायर'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१८७८-१९५२)</small> |{{Dts|format=dmy|1937|October|1}} |{{Dts|format=dmy|1943|April|25}}^‡ |{{ayd|1937|10|1|1943|4|25}} |[[Inner Temple|इन्नर टेंपल]] | rowspan="3" align="center" |[[Victor Hope, 2nd Marquess of Linlithgow|लिनलिथगोचा मार्क्वेस]] |- ! align="center" style="background-color:Wheat" |चालू | align="center" style="background-color:Wheat" | | align="center" style="background-color:Wheat" |'''सर श्रीनिवास वरदचारीर''' | align="center" style="background-color:Wheat" |{{Dts|format=dmy|1943|April|25}} | align="center" style="background-color:Wheat" |{{Dts|format=dmy|1943|June|7}} | align="center" style="background-color:Wheat" |{{ayd|1943|4|25|1943|6|7}} | align="center" style="background-color:Wheat" |[[Madras High Court|मद्रास]] |- align="center" !2 | |'''सर विल्यम पॅट्रिक स्पेन्स'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१८८५-१९७३)</small> |{{Dts|format=dmy|1943|June|7}} |{{Dts|format=dmy|1947|August|14}} |{{ayd|1943|6|7|1947|8|14}} |[[Inner Temple|इन्नर टेंपल]] |- align="center" !3 |[[File:Justice_H._J._Kania.jpg|100x100अंश]] |'''[[हरिलाल केन्या|हिरालाल जयकिसनदास केन्या]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१८९०-१९५१)</small> |{{Dts|format=dmy|1947|August|14}} |{{Dts|format=dmy|1950|January|26}} |{{ayd|1947|8|14|1950|1|26}} |[[मुंबई उच्च न्यायालय]] | rowspan="align=center" |[[Louis Mountbatten, 1st Earl Mountbatten of Burma|बर्माचा व्हिस्काउंट माउंटबॅटन]] |- |} == सरन्यायाधीशांची यादी == === भारताचे सर्वोच्च न्यायालय (१९५० पासून) === २६ जानेवारी १९५० रोजी [[भारत|भारतीय प्रजासत्ताकाच्या]] जन्मापासून, ५२ न्यायाधीशांनी [[भारताचे मुख्य न्यायमूर्ती|भारताचे सरन्यायाधीश]] म्हणून काम केले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://supremecourtofindia.nic.in/judges/list_retired_chief_justices.htm|title=List of Retired Hon'ble Chief Justices|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161219163136/http://www.supremecourtofindia.nic.in/judges/list_retired_chief_justices.htm|archive-date=2016-12-19|access-date=6 Jan 2012}}</ref> [[हरिलाल केन्या|एच.जे.कानिया]] हे भारताचे पहिले [[भारताचे मुख्य न्यायमूर्ती|सरन्यायाधीश]] होते. सध्याचे पदाधिकारी [[भूषण रामकृष्ण गवई]] आहेत, ज्यांनी २७ मे २०२५ रोजी पदभार स्वीकारला. त्यांचा कार्यकाल ७४ दिवसांचा असेल.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.scobserver.in/journal/7-next-cji-s/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2022-08-29 |archive-date=2021-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211228123417/https://www.scobserver.in/journal/7-next-cji-s/ |url-status=dead }}</ref> {| class="sortable wikitable " !अनुक्रमांक !प्रतिमा ! class="sortable" |नाव<br /><br /><br /><br /> <small>(जन्म-मृत्यू)</small> ! colspan="2" class="sortable" |कार्यालयाचा कालावधी !कालावधी !पालक उच्च न्यायालय !यांनी नियुक्ती केली ( [[भारताचे राष्ट्रपती]] ) |- align="center" !१ |[[File:Justice_H._J._Kania.jpg|100x100अंश]] |'''[[हरिलाल केन्या|हिरालाल जयकिसनदास कनिया]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१८९०-१९५१)</small> |{{Dts|format=dmy|1950|January|26}} |{{Dts|format=dmy|1951|November|6}}^† |{{ayd|1950|1|26|1951|11|6}} |[[मुंबई उच्च न्यायालय]] | rowspan="6" align="center" |[[राजेंद्र प्रसाद]] |- align="center" !२ |[[File:Justice_M._Patanjali_Sastri.jpg|102x102अंश]] |'''[[एम. पतंजली शास्त्री|पतंजली शास्त्री]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१८८९-१९६३)</small> |{{Dts|format=dmy|1951|November|7}} |{{Dts|format=dmy|1954|January|3}} |{{ayd|1951|11|07|1954|1|3}} |[[Madras High Court|मद्रास]] |- align="center" !३ |[[File:Justice_Mehr_Chand_Mahajan.jpg|100x100अंश]] |'''[[मेहर चंद महाजन|मेहरचंद महाजन]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१८८९-१९६७)</small> |{{Dts|format=dmy|1954|January|4}} |{{Dts|format=dmy|1954|December|22}} |{{ayd|1954|1|04|1954|12|22}} |[[Lahore High Court|लाहोर]] |- align="center" !४ |[[File:Justice_Bijan_Kumar_Mukherjea.jpg|100x100अंश]] |'''[[बी.के. मुखर्जी|बिजनकुमार मुखर्जी]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१८९१-१९५६)</small> |{{Dts|format=dmy|1954|December|23}} |{{Dts|format=dmy|1956|January|31}}^‡ |{{ayd|1954|12|23|1956|1|31}} |[[Calcutta High Court|कलकत्ता]] |- align="center" !५ |[[File:Justice_Sudhi_Ranjan_Das.jpg|100x100अंश]] |'''[[सुधी रंजन दास]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१८९४-१९७७)</small> |{{Dts|format=dmy|1956|February|1}} |{{Dts|format=dmy|1959|September|30}} |{{ayd|1956|2|1|1959|9|30}} |[[Calcutta High Court|कलकत्ता]] |- align="center" !६ |[[File:Justice_Bhuvneshwar_Prasad_Sinha.jpg|100x100अंश]] |'''[[भुवनेश्वर प्रसाद सिंह|भुवनेश्वर प्रसाद सिन्हा]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१८९९-१९८६)</small> |{{Dts|format=dmy|1959|October|1}} |{{Dts|format=dmy|1964|January|31}} |{{ayd|1959|10|1|1964|1|31}} |[[Patna High Court|पाटणा]] |- align="center" !७ |[[File:Justice_P.B._Gajendragadkar.jpg|100x100अंश]] |'''[[प्रल्हाद बालाचार्य गजेंद्रगडकर]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९०१-१९८१)</small> |{{Dts|format=dmy|1964|February|1}} |{{Dts|format=dmy|1966|March|15}} |{{ayd|1964|2|1|1966|3|15}} |[[मुंबई उच्च न्यायालय]] | rowspan="4" align="center" |[[सर्वेपल्ली राधाकृष्णन]] |- align="center" !८ |[[File:Justice_A.K._Sarkar.jpg|100x100अंश]] |'''[[अमल कुमार सरकार]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९०१-२००१)</small> |{{Dts|format=dmy|1966|March|16}} |{{Dts|format=dmy|1966|June|29}} |{{ayd|1966|3|16|1966|6|29}} |[[Calcutta High Court|कलकत्ता]] |- align="center" !९ |[[File:Justice_K._Subba_Rao.jpg|100x100अंश]] |'''[[कोका सुब्बा राव]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९०२-१९७६)</small> |{{Dts|format=dmy|1966|June|30}} |{{Dts|format=dmy|1967|April|11}}^‡ |{{ayd|1966|6|30|1967|4|11}} |[[Madras High Court|मद्रास]] |- align="center" !१० |[[File:Justice_K.N._Wanchoo.jpg|101x101अंश]] |'''[[कैलास नाथ वांचू|कैलासनाथ वांचू]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(1903-1988)</small> |{{Dts|format=dmy|1967|April|12}} |{{Dts|format=dmy|1968|February|24}} |{{ayd|1967|4|12|1968|2|24}} |[[Allahabad High Court|अलाहाबाद]] |- align="center" !११ |[[File:Justice_M._Hidayatullah.jpg|101x101अंश]] |'''[[मोहम्मद हिदायत उल्लाह|मोहम्मद हिदायतुल्ला]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९०५-१९९२)</small> <ref>Also served as [[Acting President of India]] and [[Vice President of India]].</ref> |{{Dts|format=dmy|1968|February|25}} |{{Dts|format=dmy|1970|December|16}} |{{ayd|1968|2|25|1970|12|16}} |[[मुंबई उच्च न्यायालय]] | colspan="1" align="center" |[[झाकिर हुसेन]] |- align="center" !१२ |[[File:Justice_J.C._Shah.jpg|101x101अंश]] |'''[[जयंतीलाल छोटालाल शाह|जयंतीलाल छोटेलाल शहा]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९०६-१९९१)</small> |{{Dts|format=dmy|1970|December|17}} |{{Dts|format=dmy|1971|January|21}} |{{ayd|1970|12|17|1971|1|21}} |[[मुंबई उच्च न्यायालय]] | rowspan="3" align="center" | [[वराहगिरी वेंकट गिरी]] |- align="center" !१३ |[[File:Justice_S.M._Sikri.jpg|100x100अंश]] |'''[[सर्वमित्र सिकरी|सर्व मित्र सिक्री]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९०८-१९९२)</small> |{{Dts|format=dmy|1971|January|22}} |{{Dts|format=dmy|1973|April|25}} |{{ayd|1971|1|22|1973|4|25}} |[[Bar Council of India|बार कौन्सिल]] |- align="center" !१४ |[[File:Justice_A.N._Ray.jpg|101x101अंश]] |'''[[अजित नाथ राय|अजितनाथ रे]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९१२-२००९)</small> |{{Dts|format=dmy|1973|April|26}} |{{Dts|format=dmy|1977|January|28}} |{{ayd|1973|4|26|1977|1|27}} |[[Calcutta High Court|कलकत्ता]] |- align="center" !१५ |[[File:Justice_M._Hameedullah_Beg.jpg|101x101अंश]] |'''[[मिर्झा हमीदुल्ला बेग]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९१३-१९८८)</small> |{{Dts|format=dmy|1977|January|29}} |{{Dts|format=dmy|1978|February|21}} |{{ayd|1977|1|28|1978|2|21}} |[[Allahabad High Court|अलाहाबाद]] | rowspan="1" align="center" |[[Fakhruddin Ali Ahmed|फखरुद्दीन अली अहमद]] |- align="center" !१६ |[[File:Justice_Y.V._Chandrachud.jpg|100x100अंश]] |'''[[यशवंत विष्णू चंद्रचूड]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(1920-2008)</small> |{{Dts|format=dmy|1978|February|22}} |{{Dts|format=dmy|1985|July|11}} |{{ayd|1978|2|22|1985|7|11}} |[[मुंबई उच्च न्यायालय]] | rowspan="1" align="center" |[[नीलम संजीव रेड्डी]] |- align="center" !१७ |[[File:Justice_P.N._Bhagwati.jpg|101x101अंश]] |'''[[पी.एन. भगवती|प्रफुल्लचंद्र नटवरलाल भगवती]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९२१-२०१७)</small> |{{Dts|format=dmy|1985|July|12}} |{{Dts|format=dmy|1986|December|20}} |{{ayd|1985|7|12|1986|12|20}} |[[गुजरात उच्च न्यायालय]] | rowspan="2" align="center" | [[झैल सिंग]] |- align="center" !१८ |[[File:Justice_R.S._Pathak.jpg|101x101अंश]] |'''[[रघुनंदन स्वरूप पाठक|रघुनंदन स्वरूप पाठक]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९२४-२००७)</small> |{{Dts|format=dmy|1986|December|21}} |{{Dts|format=dmy|1989|June|18}}^‡ |{{ayd|1986|12|21|1989|7|18}} |[[Allahabad High Court|अलाहाबाद]] |- align="center" !१९ |[[File:Justice_E.S._Venkataramiah.jpg|100x100अंश]] |'''[[एंगलगुप्पे सीतारामैया वेंकटरामैया|इंगलगुप्पे सीतारामय्या वेंकटरामय्या]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९२४-१९९७)</small> |{{Dts|format=dmy|1989|June|19}} |{{Dts|format=dmy|1989|December|17}} |{{ayd|1989|6|19|1989|12|17}} |[[Karnataka High Court|कर्नाटक]] | rowspan="5" align="center" |[[Ramaswamy Venkataraman|रामास्वामी व्यंकटरमण]] |- align="center" !२० |[[File:Justice_Sabyasachi_Mukherjee.jpg|100x100अंश]] |'''[[सब्यसाची मुखर्जी]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९२७-१९९०)</small> |{{Dts|format=dmy|1989|December|18}} |{{Dts|format=dmy|1990|September|25}}^† |{{ayd|1989|12|18|1990|9|25}} |[[Calcutta High Court|कलकत्ता]] |- align="center" !२१ |[[File:Justice_Ranganath_Misra.jpg|101x101अंश]] |'''[[रंगनाथ मिश्रा]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९२६-२०१२)</small> |{{Dts|format=dmy|1990|September|26}} |{{Dts|format=dmy|1991|November|24}} |{{ayd|1990|9|26|1991|11|24}} |[[Orissa High Court|ओरिसा]] |- align="center" !२२ |[[File:Justice_K.N._Singh.jpg|100x100अंश]] |'''[[कमल नारायण सिंग]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९२६–)</small> |{{Dts|format=dmy|1991|November|25}} |{{Dts|format=dmy|1991|December|12}} |{{ayd|1991|11|25|1991|12|12}} |[[Allahabad High Court|अलाहाबाद]] |- align="center" !२३ |[[File:Justice_M.H._Kania.jpg|101x101अंश]] |'''[[मधुकर हिरालाल केणिया|मधुकर हिरालाल कानिया]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९२७-२०१६)</small> |{{Dts|format=dmy|1991|December|13}} |{{Dts|format=dmy|1992|November|17}} |{{ayd|1991|12|13|1992|11|17}} |[[मुंबई उच्च न्यायालय]] |- align="center" !२४ |[[File:Justice_L.M._Sharma.jpg|100x100अंश]] |'''[[ललित मोहन शर्मा]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(1928-2008)</small> |{{Dts|format=dmy|1992|November|18}} |{{Dts|format=dmy|1993|February|11}} |{{ayd|1992|11|18|1993|2|11}} |[[Patna High Court|पाटणा]] | rowspan="4" align="center" |[[Shankar Dayal Sharma|शंकरदयाल शर्मा]] |- align="center" !२५ |[[File:Justice_M.N._Venkatachaliah.jpg|100x100अंश]] |'''[[मनेपल्ली नारायणराव वेंकटचलैया|मानेपल्ली नारायणराव व्यंकटचल्या]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९२९–)</small> |{{Dts|format=dmy|1993|February|12}} |{{Dts|format=dmy|1994|October|24}} |{{ayd|1993|2|12|1994|10|24}} |[[Karnataka High Court|कर्नाटक]] |- align="center" !२६ |[[File:Justice_A.M._Ahmadi.jpg|101x101अंश]] |'''[[अझीझ मुशब्बर अहमदी]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९३२-)</small> |{{Dts|format=dmy|1994|October|25}} |{{Dts|format=dmy|1997|March|24}} |{{ayd|1994|10|25|1997|3|24}} |[[Gujarat High Court|गुजरात]] |- align="center" !२७ |[[File:Justice_J.S._Verma.jpg|101x101अंश]] |'''[[जगदीश वर्मा|जगदीश शरण वर्मा]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९३३-२०१३)</small> |{{Dts|format=dmy|1997|March|25}} |{{Dts|format=dmy|1998|January|17}} |{{ayd|1997|3|25|1998|1|17}} |[[Madhya Pradesh High Court|मध्य प्रदेश]] |- align="center" !२८ |[[File:Justice_M.M._Punchhi.jpg|100x100अंश]] |'''[[मदन मोहन पूंछी|मदन मोहन पुच्छी]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९३३-२०१५)</small> |{{Dts|format=dmy|1998|January|18}} |{{Dts|format=dmy|1998|October|9}} |{{ayd|1998|1|18|1998|10|9}} |[[Punjab and Haryana High Court|पंजाब आणि हरियाणा]] | rowspan="4" align="center" |[[K. R. Narayanan|के आर नारायणन]] |- align="center" !२९ |[[File:Justice_A.S._Anand.jpg|101x101अंश]] |'''[[आदर्श सेन आनंद|आदर्श सीन आनंद]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९३६-२०१७)</small> |{{Dts|format=dmy|1998|October|10}} |{{Dts|format=dmy|2001|October|31}} |{{ayd|1998|10|10|2001|10|31}} |[[Jammu and Kashmir High Court|जम्मू आणि काश्मीर]] |- align="center" !३० |[[File:Justice_S.P._Bharucha.jpg|100x100अंश]] |'''[[सॅम पिरोज भरुचा]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९३७-)</small> |{{Dts|format=dmy|2001|November|1}} |{{Dts|format=dmy|2002|May|5}} |{{ayd|2001|11|1|2002|5|5}} |[[मुंबई उच्च न्यायालय]] |- align="center" !३१ |[[File:Justice_B.N._Kirpal.jpg|100x100अंश]] |'''[[भुपिंदर नाथ किरपाल|भूपिंदरनाथ किरपाल]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९३७-)</small> |{{Dts|format=dmy|2002|May|6}} |{{Dts|format=dmy|2002|November|7}} |{{ayd|2002|5|6|2002|11|7}} |[[Delhi High Court|दिल्ली]] |- align="center" !३२ |[[File:Justice_G.B._Pattanaik.jpg|100x100अंश]] |'''[[गोपाल बल्लव पटनाईक|गोपाल बल्लव पट्टनाईक]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९३७-)</small> |{{Dts|format=dmy|2002|November|8}} |{{Dts|format=dmy|2002|December|18}} |{{ayd|2002|11|08|2002|12|18}} |[[Orissa High Court|ओरिसा]] | rowspan="6" align="center" |[[A. P. J. Abdul Kalam|एपीजे अब्दुल कलाम]] |- align="center" !३३ |[[File:Justice_V.N._Khare.jpg|100x100अंश]] |'''[[विश्वेश्वरनाथ खरे]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९३९–)</small> |{{Dts|format=dmy|2002|December|19}} |{{Dts|format=dmy|2004|May|1}} |{{ayd|2002|12|19|2004|5|1}} |[[Allahabad High Court|अलाहाबाद]] |- align="center" !३४ |[[File:Justice_S._Rajendra_Babu,_Judge_of_the_Supreme_Court_of_India_who_will_take_over_as_Chief_Justice_of_India_on_May_2,_2004_as_the_Chief_Justice_of_India.jpg|97x97अंश]] |'''[[एस. राजेन्द्र बाबू|एस. राजेंद्र बाबू]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९३९–)</small> |{{Dts|format=dmy|2004|May|2}} |{{Dts|format=dmy|2004|May|31}} |{{ayd|2004|5|2|2004|5|31}} |[[Karnataka High Court|कर्नाटक]] |- align="center" !३५ |[[File:Chief_Justice_of_India_Justice_Ramesh_Chandra_Lahoti_at_his_swearing-in_ceremony_(cropped).jpg|102x102अंश]] |'''[[रमेश चंद्र लाहोटी|रमेशचंद्र लाहोटी]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९४०-२०२२)</small> |{{Dts|format=dmy|2004|June|1}} |{{Dts|format=dmy|2005|October|31}} |{{ayd|2004|6|1|2005|10|31}} |[[Madhya Pradesh High Court|मध्य प्रदेश]] |- align="center" !३६ |[[File:Justice_Y.K._Sabharwal.jpg|100x100अंश]] |'''[[योगेशकुमार सभरवाल]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९४२-२०१५)</small> |{{Dts|format=dmy|2005|November|1}} |{{Dts|format=dmy|2007|January|13}} |{{ayd|2005|11|01|2007|1|13}} |[[Delhi High Court|दिल्ली]] |- align="center" !३७ |[[File:K._G._Balakrishnan.jpg|79x79अंश]] |'''[[के.जी. बालकृष्णन|कोनकुप्पकटील गोपीनाथन बालकृष्णन]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९४५–)</small> |{{Dts|format=dmy|2007|January|14}} |{{Dts|format=dmy|2010|May|11}} |{{ayd|2007|1|14|2010|5|11}} |[[Kerala High Court|केरळा]] |- align="center" !३८ |[[File:Justice_S.H._Kapadia.jpg|95x95अंश]] |'''[[सरोश होमी कापडिया|सरोश होमी कपाडिया]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(1947-2016)</small> |{{Dts|format=dmy|2010|May|12}} |{{Dts|format=dmy|2012|September|28}} |{{ayd|2010|5|12|2012|9|28}} |[[मुंबई उच्च न्यायालय]] | rowspan="1" align="center" |[[प्रतिभा पाटील]] |- align="center" !३९ |[[File:Justice_Altamas_Kabir.jpg|100x100अंश]] |'''[[अल्तमस कबीर|अल्तमास कबीर]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९४८-२०१७)</small> |{{Dts|format=dmy|2012|September|29}} |{{Dts|format=dmy|2013|July|18}} |{{ayd|2012|9|29|2013|7|18}} |[[Calcutta High Court|कलकत्ता]] | rowspan="6" align="center" |[[प्रणब मुखर्जी]] |- align="center" !४० |[[File:Justice_P._Sathasivam.jpg|112x112अंश]] |'''[[पी. सदाशिवम|पलानीसामी सथाशिवम]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९४९–)</small> |{{Dts|format=dmy|2013|July|19}} |{{Dts|format=dmy|2014|April|26}} |{{ayd|2013|7|19|2014|4|26}} |[[Madras High Court|मद्रास]] |- align="center" !४१ |[[File:Justice_R._M._Lodha.jpg|92x92अंश]] |'''[[राजेंद्र मल लोढा]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९४९–)</small> |{{Dts|format=dmy|2014|April|27}} |{{Dts|format=dmy|2014|September|27}} |{{ayd|2014|4|27|2014|9|27}} |[[Rajasthan High Court|राजस्थान]] |- align="center" !४२ |[[File:Justice_H._L._Dattu_BNC.jpg|111x111अंश]] |'''[[एच.एल. दत्तू|हंडयाला लक्ष्मीनारायणस्वामी दत्तू]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९५०–)</small> |{{Dts|format=dmy|2014|September|28}} |{{Dts|format=dmy|2015|December|2}} |{{ayd|2014|9|28|2015|12|2}} |[[Karnataka High Court|कर्नाटक]] |- align="center" !४३ |[[File:Justice_T._S._Thakur.jpg|112x112अंश]] |'''[[टी.एस. ठाकूर|तीरथसिंग ठाकूर]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९५२–)</small> |{{Dts|format=dmy|2015|December|3}} |{{Dts|format=dmy|2017|January|3}} |{{ayd|2015|12|3|2017|1|3}} |[[Jammu and Kashmir High Court|जम्मू आणि काश्मीर]] |- align="center" !४४ |[[File:Justice_Jagdish_Singh_Khehar_(cropped).jpg|76x76अंश]] |'''[[जगदीश सिंग खेहर]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९५२–)</small> |{{Dts|format=dmy|2017|January|4}} |{{Dts|format=dmy|2017|August|27}} |{{ayd|2017|1|4|2017|8|27}} |[[Punjab and Haryana High Court|पंजाब आणि हरियाणा]] |- align="center" !४५ |[[File:The_Chief_Justice_of_India,_Justice_Shri_Dipak_Misra_during_the_24th_Foundation_Day_Function_of_the_National_Human_Rights_Commission_(NHRC),_in_New_Delhi_on_October_12,_2017_(cropped).jpg|85x85अंश]] |'''[[दीपक मिश्रा|दिपक मिश्रा]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९५३-)</small> |{{Dts|format=dmy|2017|August|28}} |{{Dts|format=dmy|2018|October|2}} |{{ayd|2017|8|28|2018|10|2}} |[[Orissa High Court|ओरिसा]] | rowspan="4" align="center" |[[रामनाथ कोविंद]] |- align="center" !४६ |[[File:Hon'ble_Justice_Ranjan_Gogoi.jpg|94x94अंश]] |'''[[रंजन गोगोई]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९५४–)</small> |{{Dts|format=dmy|2018|October|3}} |{{Dts|format=dmy|2019|November|17}} |{{ayd|2018|10|3|2019|11|17}} |[[Gauhati High Court|गुवाहाटी]] |- align="center" !४७ |[[File:Hon'ble_Justice_Sharad_Arvind_Bobde.jpg|79x79अंश]] |'''[[शरद बोबडे|शरद अरविंद बोबडे]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९५६–)</small> |{{Dts|format=dmy|2019|11|18}}<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/justice-bobde-takes-oath-as-next-cji/articleshow/72103117.cms|title=Justice Sharad Arvind Bobde takes oath as 47th CJI|date=18 November 2019|work=Times of India}}</ref> |{{dts|format=dmy|2021|4|23}} |{{ayd|2019|11|18|2021|04|23}} |[[मुंबई उच्च न्यायालय]] |- align="center" !४८ |[[File:Justice_N.V._Ramana.jpg|विनाचौकट|103x103अंश]] |'''[[एन.व्ही. रमणा|नुथलपती व्यंकट रमणा]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९५७–)</small> |{{dts|format=dmy|2021|4|24}} |{{dts|format=dmy|2022|8|26}} |{{ayd|2021|4|24|2022|8|26}} |[[आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय]] |- align="center" !४९ |[[File:Justice_Uday_Umesh_Lalit.jpg|विनाचौकट|103x103अंश]] |'''[[उदय उमेश ललित]]'''<br /><br /><br /><br /> <small>(१९५७–)</small> |{{dts|format=dmy|2022|8|27}} |{{dts|format=dmy|2022|11|8}} |{{age in years and days|2022|8|27|2022|11|8}} |[[अखिल भारतीय वकील परिषद]] | rowspan="5" | [[द्रौपदी मुर्मू]] |- align="center" ! ५० |[[File:Justice D.Y. Chandrachud.jpg|frameless|103x103px]] |'''[[धनंजय चंद्रचूड]]'''<br /><small>(१९५९–)</small> |{{dts|format=dmy|2022|11|09}} | {{dts|format=dmy|2024|11|10}} |{{age in years and days|2022|11|9|2024|11|10}} |[[मुंबई उच्च न्यायालय]] |- align="center" ! ५१ |[[File:Justice_Sanjiv_Khanna-2.jpg|frameless|103x103px]] |'''[[संजीव खन्ना]]'''<br /><small>(१९६०–)</small> |{{dts|format=dmy|2024|11|11}} | {{dts|format=dmy|2025|5|13}} |{{age in years and days|2024|11|11|2025|5|13}} |[[दिल्ली उच्च न्यायालय]] |- align="center" ! ५२ |[[File:B_R_Gavai.jpg|frameless|103x103px]] |'''[[भूषण गवई|भूषण रामकृष्ण गवई]]'''<br /><small>(१९६०–)</small> |{{dts|format=dmy|2025|5|14}} | {{dts|format=dmy|2025|11|24}} |{{age in years and days|2025|5|14|2025|11|24}} |[[मुंबई उच्च न्यायालय]] |- align="center" ! ५३ |[[File:Justice Surya Kant.jpg|frameless|103x103px]] |'''[[सूर्य कांत|सूर्यकांत मदन शर्मा]]'''<br /><small>(१९६२–)</small> |{{dts|format=dmy|2025|11|24}} | |{{age in years and days|2025|11|24}} |[[पंजाब व हरियाणा उच्च न्यायालय]] |- align="center" |} ==== नोंदी ==== * ^† - मृत्यूची तारीख * ^‡ – राजीनाम्याची तारीख == संदर्भ == {{भारताचे सरन्यायाधीश}} {{संदर्भ यादी}} [[वर्ग:भारताचे सरन्यायाधीश|यादी]] min0jmhw4wlxgvwstkexuhqd1fu7n87 0 313316 2691190 2455015 2026-06-24T19:08:23Z अभय नातू 206 /* परिणाम सारांश */ 2691190 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket series |series= १९९६-९७ कार्लटन आणि युनायटेड मालिका |image= |caption= |date= ६ डिसेंबर १९९६ – २० जानेवारी १९९७ |place= ऑस्ट्रेलिया |result= अंतिम मालिकेत पाकिस्तानने २-० ने विजय मिळवला |player of series= |team1= {{cr|AUS}} |team2= {{cr|PAK}} |team3= {{cr|WIN}} |captain1= [[मार्क टेलर]] |captain2= [[वसीम अक्रम]] |captain3= [[कोर्टनी वॉल्श]] |runs1= [[मार्क वॉ]] (३५८) |runs2= [[इजाज अहमद]] (३९५) |runs3= [[ब्रायन लारा]] (४२४) |wickets1= [[शेन वॉर्न]] (१९) |wickets2= [[सकलेन मुश्ताक]] (१७) |wickets3= [[कोर्टनी वॉल्श]] (१०) |previous=[[१९९५-९६ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९९५–९६]] |next=[[१९९७-९८ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|१९९७-९८]] }} '''१९९६-९७ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका''' (अधिक सामान्यतः '''१९९६-९७ कार्लटन आणि युनायटेड मालिका''' म्हणून ओळखली जाते) ही एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय (वनडे) क्रिकेट तिरंगी मालिका होती जिथे ऑस्ट्रेलियाने पाकिस्तान आणि वेस्ट इंडीज यांच्याशी यजमानपद भूषवले होते. '''१९७९/८०''' च्या मोसमानंतर ऑस्ट्रेलिया प्रथमच फायनलला मुकला. पाकिस्तान आणि वेस्ट इंडीज अंतिम फेरीत पोहोचले, जे पाकिस्तानने 2-0 ने जिंकले आणि वेस्ट इंडीज प्रथमच उपविजेते ठरले. ==गुण सारणी== {| class="wikitable" ! स्थान ! संघ ! खेळले ! जिंकले ! हरले ! निकाल नाही ! टाय ! गुण ! धावगती |- align="center" bgcolor="#ccffcc" | १ | align="left" | {{cr|WIN}} | ८ || ५ || ३ || ० || ० || १० || −०.००३ |- align="center" bgcolor="#ccffcc" | २ | align="left" | {{cr|PAK}} | ८ || ४ || ४ || ० || ० || ८ || +०.१०९ |- align="center" | ३ | align="left" | {{cr|AUS}} | ८ || ३ || ५ || ० || ० || ६ || −०.१०३ |} ==परिणाम सारांश== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! सामना !! तारीख !! मैदान !! संघ १ !! संघ २ !! निकाल !! संदर्भ |- | १ला सामना | ६ डिसेंबर १९९६ | [[मेलबर्न क्रिकेट ग्राउंड]], [[मेलबर्न]] | वेस्ट इंडीज १७२ (४९.२ षटके) | ऑस्ट्रेलिया १७३/५ (४८.४ षटके) | ऑस्ट्रेलिया ५ गडी राखून विजयी | <ref>{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/series/8531/scorecard/65541/Australia-vs-West-Indies-1st-Match-carlton-&-united-series// |title=1st Match, Carlton & United Series at Melbourne, Dec 6 1996 |website=ईएसपीएनक्रिकइन्फो |access-date=२०१७-०९-२७}}</ref> |- | २रा सामना | ८ डिसेंबर १९९६ | [[सिडनी क्रिकेट ग्राउंड]], [[सिडनी]] | वेस्ट इंडीज १६१ (४८.३ षटके) | ऑस्ट्रेलिया १६२/२ (४२ षटके) | ऑस्ट्रेलिया ८ गडी राखून विजयी | <ref>{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/series/8531/scorecard/65542/Australia-vs-West-Indies-2nd-Match-carlton-&-united-series// |title=2nd Match, Carlton & United Series at Sydney, Dec 8 1996 |website=ईएसपीएनक्रिकइन्फो |access-date=२०१७-०९-२७}}</ref> |- | ३रा सामना | १५ डिसेंबर १९९६ | अ‍ॅडलेड ओव्हल, अ‍ॅडलेड | पाकिस्तान २२३ (४९.५ षटके) | ऑस्ट्रेलिया २११ (४७.५ षटके) | पाकिस्तान १२ धावांनी विजयी | <ref>{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/series/8531/scorecard/65543/Australia-vs-Pakistan-3rd-Match-carlton-&-united-series// |title=3rd Match, Carlton & United Series at Adelaide, Dec 15 1996 |website=ईएसपीएनक्रिकइन्फो |access-date=२०१७-०९-२७}}</ref> |- | ४था सामना | १७ डिसेंबर १९९६ | अ‍ॅडलेड ओव्हल, अ‍ॅडलेड | पाकिस्तान १७६ (४८.४ षटके) | वेस्ट इंडीज १७७/३ (३६.१ षटके) | वेस्ट इंडीज ७ गडी राखून विजयी | <ref>{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/series/8531/scorecard/65544/Pakistan-vs-West-Indies-4th-Match-carlton-&-united-series// |title=4th Match, Carlton & United Series at Adelaide, Dec 17 1996 |website=ईएसपीएनक्रिकइन्फो |access-date=२०१७-०९-२७}}</ref> |- | ५वा सामना | १ जानेवारी १९९७ | [[सिडनी क्रिकेट ग्राउंड]], [[सिडनी]] | ऑस्ट्रेलिया १९९ (४७.१ षटके) | पाकिस्तान २०३/६ (४५.३ षटके) | पाकिस्तान ४ गडी राखून विजयी | <ref>{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/series/8531/scorecard/65545/Australia-vs-Pakistan-5th-Match-carlton-&-united-series// |title=5th Match, Carlton & United Series at Sydney, Jan 1 1997 |website=ईएसपीएनक्रिकइन्फो |access-date=२०१७-०९-२७}}</ref> |- | ६वा सामना | ३ जानेवारी १९९७ | द गाबा, [[ब्रिस्बेन]] | पाकिस्तान १९७ (४९.५ षटके) | वेस्ट इंडीज १९८/४ (४८.१ षटके) | वेस्ट इंडीज ६ गडी राखून विजयी | <ref>{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/series/8531/scorecard/65546/Pakistan-vs-West-Indies-6th-Match-carlton-&-united-series// |title=6th Match, Carlton & United Series at Brisbane, Jan 3 1997 |website=ईएसपीएनक्रिकइन्फो |access-date=२०१७-०९-२७}}</ref> |- | ७वा सामना | ५ जानेवारी १९९७ | द गाबा, [[ब्रिस्बेन]] | ऑस्ट्रेलिया २८१/४ (५० षटके) | वेस्ट इंडीज २८४/३ (४८.५ षटके) | वेस्ट इंडीज ७ गडी राखून विजयी | <ref>{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/series/8531/scorecard/65547/Australia-vs-West-Indies-7th-Match-carlton-&-united-series// |title=7th Match, Carlton & United Series at Brisbane, Jan 5 1997 |website=ईएसपीएनक्रिकइन्फो |access-date=२०१७-०९-२७}}</ref> |- | ८वा सामना | ७ जानेवारी १९९७ | [[बेलेरिव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] | पाकिस्तान १४९ (४५.२ षटके) | ऑस्ट्रेलिया १२० (४१.३ षटके) | पाकिस्तान २९ धावांनी विजयी | <ref>{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/series/8531/scorecard/65548/Australia-vs-Pakistan-8th-Match-carlton-&-united-series// |title=8th Match, Carlton & United Series at Hobart, Jan 7 1997 |website=ईएसपीएनक्रिकइन्फो |access-date=२०१७-०९-२७}}</ref> |- | ९वा सामना | १० जानेवारी १९९७ | [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] | पाकिस्तान २५७/७ (५० षटके) | वेस्ट इंडीज २५८/५ (४८.४ षटके) | वेस्ट इंडीज ५ गडी राखून विजयी | <ref>{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/series/8531/scorecard/65549/Pakistan-vs-West-Indies-9th-Match-carlton-&-united-series// |title=9th Match, Carlton & United Series at Perth, Jan 10 1997 |website=ईएसपीएनक्रिकइन्फो |access-date=२०१७-०९-२७}}</ref> |- | १०वा सामना | १२ जानेवारी १९९७ | [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] | ऑस्ट्रेलिया २६७/७ (५० षटके) | वेस्ट इंडीज २६९/६ (४९.२ षटके) | वेस्ट इंडीज ४ गडी राखून विजयी | <ref>{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/series/8531/scorecard/65550/Australia-vs-West-Indies-10th-Match-carlton-&-united-series// |title=10th Match, Carlton & United Series at Perth, Jan 12 1997 |website=ईएसपीएनक्रिकइन्फो |access-date=२०१७-०९-२७}}</ref> |- | ११वा सामना | १४ जानेवारी १९९७ | [[सिडनी क्रिकेट ग्राउंड]], [[सिडनी]] | वेस्ट इंडीज १८१ (४७.३ षटके) | pakistan १८३/२ (३९.२ षटके) | pakistan ८ गडी राखून विजयी | <ref>{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/series/8531/scorecard/65551/Pakistan-vs-West-Indies-11th-Match-carlton-&-united-series// |title=11th Match, Carlton & United Series at Sydney, Jan 14 1997 |website=ईएसपीएनक्रिकइन्फो |access-date=२०१७-०९-२७}}</ref> |- | १२वा सामना | १६ जानेवारी १९९७ | [[मेलबर्न क्रिकेट ग्राउंड]], [[मेलबर्न]] | pakistan १८१/९ (५० षटके) | ऑस्ट्रेलिया १८२/७ (४९.३ षटके) | ऑस्ट्रेलिया ३ गडी राखून विजयी | <ref>{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/series/8531/scorecard/65552/Australia-vs-Pakistan-12th-Match-carlton-&-united-series// |title=12th Match, Carlton & United Series at Melbourne, Jan 16 1997 |website=ईएसपीएनक्रिकइन्फो |access-date=२०१७-०९-२७}}</ref> |} ==अंतिम मालिका== पाकिस्तानने वेस्ट इंडीजविरुद्धच्या तीन अंतिम सामन्याची मालिका २-० ने जिंकली. * १ला अंतिम सामना १८ जानेवारी १९९७ रोजी [[सिडनी क्रिकेट ग्राउंड]], [[सिडनी]] येथे – पाकिस्तान १८५/६ (३८.२ षटके) वेस्ट इंडीजचा पराभव केला, १७९/९ (५० षटके) ४ गडी राखून.<ref>{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/series/8531/scorecard/65553/Pakistan-vs-West-Indies-1st-Final-carlton-&-united-series// |title=1st Match, Carlton & United Series at Sydney, Jan 18 1997 |website=ESPNcricinfo |access-date=2017-09-27}}</ref> * २रा अंतिम सामना २० जानेवारी १९९७ रोजी [[मेलबर्न क्रिकेट ग्राउंड]], [[मेलबर्न]] येथे – पाकिस्तान १६५ (४८.३ षटके) वेस्ट इंडीजचा पराभव केला, १०३ (४०.३ षटके) ६२ धावांनी.<ref>{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/series/8531/scorecard/65554/Pakistan-vs-West-Indies-2nd-Final-carlton-&-united-series// |title=2nd Match, Carlton & United Series at Melbourne, Jan 20 1997 |website=ESPNcricinfo |access-date=2017-09-27}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे ऑस्ट्रेलिया दौरे}} [[वर्ग:इ.स. १९९६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. १९९७ मधील क्रिकेट]] 3fsdn3w8uvh3cso6hem430dg3utzdlj 0 345464 2691120 2382729 2026-06-24T12:02:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2691120 wikitext text/x-wiki '''सांचोरी गाय''' हा शुद्ध भारतीय गोवंश असून, याचे मूळ भारतातील राजस्थान प्रांतातील सांचोर जिल्ह्यातील रानीवाडा, चीतलवाना तसेच [[जालोर जिल्हा|जालोर जिल्ह्यातील]] भिनमल, बागोडा आदी तालुक्यात मोठ्या प्रमाणावर आढळतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://hindi.rajras.in/rajasthan/arthvyavstha/pashu/gaay/ |title=राजस्थान में गायें {{!}} गायों की नस्ल |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक= }}</ref> [[भारतीय कृषी संशोधन परिषद]] ने दुहेरी हेतूचा गोवंश म्हणून याचे प्रमाणीकरण केले आहे.<ref name="nbagr">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://nbagr.icar.gov.in/en/registered-cattle/ |title=Registered Breeds Of Cattle |भाषा=इंग्रजी|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१ मार्च २०२४}}</ref>. == शारीरिक रचना == हा गोवंश [[कांकरेज गाय |कांकरेज गायी]] पासून उतपन्न झालेला असल्याने कंकरेजशी मिळताजुळता दिसतो. या गोवंशाचा रंग सहसा पांढरा असून काही प्रमाणात राखाडी देखील सापडतो. या गोवंशाची शिंगे गोल, प्रथम बाहेरून वरच्या दिशेने वळलेली, तर शिंगाची टोके वर आतील दिशेने वळलेली असतात. या गोवंशाचा चेहरा मध्यम लांबीचा असतो. तर कपाळ बऱ्यापैकी रुंद आणि किंचित अवतल असते. शारीरिक बांधा मध्यम असून कांकरेजशी मिळताजुळता असतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://nbagr.icar.gov.in/en/sanchori/ |title=Sanchori Cattle |भाषा=इंग्रजी|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१ मार्च २०२४}}</ref><ref name= "animall">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://animall.in/next/cow/sanchori-gaay |title=सांचोरी गाय की संपूर्ण जानकारी पढ़ें |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=animall.in |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१ मार्च २०२४ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक= }}</ref> == वैशिष्ट्ये == सांचोरी गुरे राजस्थान प्रांतातील रुक्ष आणि उष्ण तापमानासाठी अनुकूल असतात. दूध उत्पादनाच्या दृष्टीने मध्यम ते चांगले दूध उत्पादक असून बैल शेतीसाठी आणि कष्टकरी कामासाठी चांगले असतात. [[भारतीय कृषी संशोधन परिषद]] ने प्रमाणीकरण केल्या प्रमाणे हा दुहेरी हेतूचा गोवंश म्हणून ओळखला जातो.<ref name="nbagr" /> या गोवंशाची गाय प्रतिदिन १५ ते १६ लिटर पर्यंत दूध देते. तर एका वेतात २७०० ते २८०० लिटर पर्यंत दूध मिळते. यामुळे हा गोवंश [[राठी गाय|राठी]] आणि [[थारपारकर गाय|थारपारकर]] च्या बरोबरीचा मानला जातो.<ref name= "animall" /> == भारतीय गायीच्या इतर जाती== भारतीय गायीच्या इतर विविध जातींची माहिती मिळवण्यासाठी येथे टिचकी द्या ― '''[[भारतीय गायीच्या विविध जाती]]''' == हे सुद्धा पहा == * [[भारतीय गाय]] * [[कंपोस्ट खत]] * [[जनावरांचे वजन मोजणे]] * [[जनावरांचा चारा]] == बाह्य दुवे == * [http://dahd.nic.in/ Department of Animal Husbandry, Dairying & Fisheries, Government of India, New Delhi] * [https://www.iari.res.in/ ICAR-Indian Agricultural Research Institute] * [http://afs.okstate.edu/breeds/cattle/#content Cattle — Breeds of Livestock, Department of Animal Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211219174452/http://afs.okstate.edu/breeds/cattle/#content |date=2021-12-19 }} * [https://books.google.co.in/books?id=4_8UMwEACAAJ&dq Zebu Cattle of India and Pakistan. An FAO Study Prepared by N.R. Joshi ... and R.W. Phillips. &#91;With Illustrations.&#93; ] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गायीच्या प्रजाती]] [[वर्ग:भारतीय गायीच्या प्रजाती‎]] 6ir1s9yv5nw4ud0tlbriitk1zc4a7zi 0 359213 2691234 2689775 2026-06-25T08:37:23Z ~2026-25878-22 182647 /* वाहिन्यांची टीआरपी भाग ३ */ 2691234 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |मालिका |[[झी मराठी]] |- | style="background:LightGray"|मालिका |[[ई टीव्ही मराठी]] ([[कलर्स मराठी]]) |- | style="background:Orange"|मालिका |[[स्टार प्रवाह]] |- | style="background:LightBlue"|मालिका |[[डीडी सह्याद्री]] |- | style="background:LightPink"|मालिका |[[झी युवा]] |- | style="background:Red"|मालिका |[[सोनी मराठी]] |- | style="background:Yellow"|मालिका |[[झी टॉकीज]] |} == वाहिन्यांची टीआरपी भाग १ == {| class="wikitable sortable" ! आठवडा आणि वर्ष ! [[झी मराठी]] ! [[स्टार प्रवाह]] ! [[कलर्स मराठी]] |- | '''आठवडा ४४, २०१४''' | 159644 | 49985 | <u>44500</u> |- | '''आठवडा ४५, २०१४''' | 145564 | 52367 | 45989 |- | '''आठवडा ४६, २०१४''' | 143455 | 50409 | 49458 |- | आठवडा ४७, २०१४ | 149664 | 49033 | 53181 |- | आठवडा ४८, २०१४ | 151328 | 52723 | 53571 |- | '''आठवडा ४९, २०१४''' | 133704 | 52717 | 50524 |- | '''आठवडा ५०, २०१४''' | 135810 | 58638 | 50976 |- | '''आठवडा ५२, २०१४''' | 138598 | 58561 | 52849 |- | '''आठवडा १, २०१५''' | 142265 | 64310 | 58507 |- | आठवडा ३, २०१५ | 137399 | 55225 | 55852 |- | आठवडा ४, २०१५ | 142602 | 54873 | 62298 |- | '''आठवडा ५, २०१५''' | 188980 | 54815 | 48907 |- | '''आठवडा ६, २०१५''' | 145084 | 56548 | 53789 |- | आठवडा ७, २०१५ | 148482 | 52933 | 54258 |- | आठवडा ८, २०१५ | 146467 | 54060 | 54562 |- | '''आठवडा ९, २०१५''' | 152047 | 51124 | 49906 |- | आठवडा ४१, २०१५ | <u>116598</u> | 36992 | 73520 |- | आठवडा ४२, २०१५ | 130938 | 31835 | 65013 |- | आठवडा ४३, २०१५ | 131511 | 38710 | 70591 |- | आठवडा ४४, २०१५ | 165337 | 40127 | 72732 |- | आठवडा ४६, २०१५ | 136053 | 51156 | 69438 |- | आठवडा ४७, २०१५ | 135135 | 46622 | 74119 |- | आठवडा ४८, २०१५ | 159022 | 52267 | 90559 |- | आठवडा ४९, २०१५ | 145301 | 41435 | 80690 |- | आठवडा ५१, २०१५ | 152099 | 34825 | 77862 |- | आठवडा ५२, २०१५ | 184804 | 42428 | 79672 |- | आठवडा १, २०१६ | 165110 | 44311 | 93040 |- | आठवडा ३, २०१६ | 177406 | 45468 | 95476 |- | आठवडा ४, २०१६ | 158815 | 57249 | 87026 |- | आठवडा ५, २०१६ | 152180 | 50095 | 96885 |- | आठवडा ६, २०१६ | 129231 | 48180 | 88545 |- | आठवडा ७, २०१६ | 139810 | 46968 | 95409 |- | आठवडा ८, २०१६ | 133880 | 42576 | 103425 |- | आठवडा ९, २०१६ | 131479 | 39096 | 99583 |- | आठवडा १०, २०१६ | 146713 | 40848 | 107053 |- | आठवडा १२, २०१६ | 139628 | 31643 | 92255 |- | आठवडा १४, २०१६ | 132345 | <u>23826</u> | 91262 |- | आठवडा १५, २०१६ | 139585 | 29434 | 93215 |- | आठवडा १६, २०१६ | 134767 | 24566 | 88538 |- | आठवडा २०, २०१६ | 128817 | – | 96591 |- | आठवडा २१, २०१६ | 130701 | – | 96557 |- | आठवडा २२, २०१६ | 141185 | 33456 | 97334 |- | आठवडा २३, २०१६ | 138347 | 31825 | 104113 |- | आठवडा २४, २०१६ | 147472 | 33025 | 101827 |- | आठवडा २५, २०१६ | 157360 | 38890 | 105423 |- | आठवडा २६, २०१६ | 158835 | 38973 | 116161 |- | आठवडा २७, २०१६ | 155081 | 35334 | 96417 |- | आठवडा २८, २०१६ | 147899 | – | 92493 |- | आठवडा २९, २०१६ | 159998 | 36748 | 99860 |- | आठवडा ३०, २०१६ | 169090 | – | 94972 |- | आठवडा ३१, २०१६ | 192331 | – | 91522 |- | आठवडा ३४, २०१६ | 181377 | 42442 | 90602 |- | आठवडा ३७, २०१६ | 172864 | 43296 | 79387 |- | आठवडा ३८, २०१६ | 183701 | 40814 | 81258 |- | आठवडा ३९, २०१६ | 218145 | 40387 | 72348 |- | आठवडा ४०, २०१६ | 301302 | 42667 | 83114 |- | आठवडा ४१, २०१६ | 206839 | 46454 | 91054 |- | आठवडा ४२, २०१६ | 217326 | 43673 | 81303 |- | आठवडा ४३, २०१६ | 224620 | 37320 | 74326 |- | आठवडा ४५, २०१६ | 204578 | 43791 | 81644 |- | आठवडा ४७, २०१६ | 206249 | – | 73936 |- | आठवडा ४८, २०१६ | 214067 | – | 84348 |- | आठवडा ४९, २०१६ | 198986 | – | 90745 |- | आठवडा ५०, २०१६ | 196641 | 43214 | 91005 |- | आठवडा ५१, २०१६ | 215008 | 42531 | 89130 |- | आठवडा ५२, २०१६ | 236067 | 42751 | 78216 |- | आठवडा १, २०१७ | 230958 | 43370 | 78554 |- | आठवडा २, २०१७ | 233926 | 42909 | 75031 |- | आठवडा ३, २०१७ | 236539 | 43332 | 73594 |- | आठवडा ६, २०१७ | 230948 | 55460 | 77355 |- | आठवडा ८, २०१७ | 272174 | – | 75169 |- | आठवडा ९, २०१७ | 274216 | 54864 | 88598 |- | आठवडा ११, २०१७ | 265163 | 61593 | 98544 |- | आठवडा १३, २०१७ | 293702 | 57948 | 91051 |- | आठवडा १५, २०१७ | 267808 | 59991 | 70757 |- | आठवडा १९, २०१७ | 235347 | 57600 | 65586 |- | आठवडा २०, २०१७ | 220799 | 55161 | 70908 |- | आठवडा २१, २०१७ | 222712 | 56160 | 63875 |- | आठवडा २२, २०१७ | 219568 | 63204 | 70550 |- | आठवडा २४, २०१७ | 221553 | 63605 | 72985 |- | आठवडा ३३, २०१७ | 257539 | 69131 | 79246 |- | आठवडा ३४, २०१७ | 257421 | 64512 | 74447 |- | '''आठवडा ३७, २०१७''' | 268115 | 73601 | 71604 |- | '''आठवडा ३९, २०१७''' | 262431 | 73229 | 63988 |- | '''आठवडा ४१, २०१७''' | 253552 | 82552 | 78747 |- | आठवडा ४२, २०१७ | 326060 | 71287 | 71796 |- | आठवडा ४३, २०१७ | 261241 | 72736 | 80684 |- | '''आठवडा ४४, २०१७''' | 258321 | 92547 | 82310 |- | '''आठवडा ४५, २०१७''' | 278286 | 80855 | 76507 |- | आठवडा ४६, २०१७ | 274622 | 82967 | 100775 |- | आठवडा ४७, २०१७ | 304537 | 85851 | 90173 |- | आठवडा ४८, २०१७ | 308352 | 97506 | 98834 |- | '''आठवडा ४९, २०१७''' | 296031 | 105108 | 99426 |- | '''आठवडा ५१, २०१७''' | 289264 | 112993 | 96937 |- | '''आठवडा ५२, २०१७''' | 298716 | 120047 | 109538 |- | '''आठवडा १, २०१८''' | 282378 | 118065 | 106575 |- | '''आठवडा २, २०१८''' | 310002 | 118629 | 112427 |- | '''आठवडा ३, २०१८''' | 269154 | 136615 | 123266 |- | '''आठवडा ४, २०१८''' | 284021 | 120100 | 118306 |- | आठवडा ५, २०१८ | 285703 | 109858 | 136758 |- | आठवडा ६, २०१८ | 294067 | 108878 | 133153 |- | आठवडा ७, २०१८ | 317116 | 108829 | 121661 |- | आठवडा ८, २०१८ | 295967 | 112425 | 127436 |- | आठवडा ९, २०१८ | 259910 | 107665 | 119366 |- | '''आठवडा १०, २०१८''' | 261045 | 115762 | 114326 |- | आठवडा ११, २०१८ | 260018 | 110022 | 111009 |- | '''आठवडा १२, २०१८''' | 277301 | 115108 | 110294 |- | आठवडा १३, २०१८ | 307823 | 116461 | 117859 |- | '''आठवडा १४, २०१८''' | 278476 | 119931 | 115198 |- | '''आठवडा १५, २०१८''' | 259859 | 102852 | 94339 |- | आठवडा १६, २०१८ | 300828 | 106532 | 112566 |- | आठवडा १७, २०१८ | 281431 | 99481 | 109235 |- | आठवडा १८, २०१८ | 276315 | 99073 | 99919 |- | आठवडा १९, २०१८ | 281654 | 91602 | 101957 |- | आठवडा २०, २०१८ | 259587 | 99096 | 103442 |- | आठवडा २१, २०१८ | 287651 | 97024 | 112528 |- | आठवडा २२, २०१८ | 321762 | 102496 | 112458 |- | आठवडा २३, २०१८ | 299493 | 94825 | 106946 |- | आठवडा २४, २०१८ | 301882 | 109095 | 125812 |- | आठवडा २५, २०१८ | 274720 | 108561 | 125676 |- | आठवडा २६, २०१८ | 285175 | 103300 | 125842 |- | आठवडा २७, २०१८ | 282012 | 102911 | 123112 |- | आठवडा २८, २०१८ | 276783 | 108315 | 136974 |- | आठवडा २९, २०१८ | 279070 | 116852 | 145457 |- | आठवडा ३०, २०१८ | 326009 | 130882 | 131036 |- | '''आठवडा ३१, २०१८''' | 320505 | 124150 | 117616 |- | '''आठवडा ३२, २०१८''' | 293576 | 128885 | 122631 |- | आठवडा ३३, २०१८ | 326283 | 116534 | 134158 |- | आठवडा ३४, २०१८ | 396005 | 131137 | 134670 |- | आठवडा ३५, २०१८ | 348251 | 135758 | 143046 |- | आठवडा ३६, २०१८ | 380270 | 135043 | 139995 |- | आठवडा ३७, २०१८ | 334391 | 124987 | 136791 |- | '''आठवडा ३८, २०१८''' | 343864 | 124630 | 121367 |- | आठवडा ३९, २०१८ | 332448 | 123423 | 124713 |- | '''आठवडा ४०, २०१८''' | 377789 | 123882 | 123609 |- | '''आठवडा ४१, २०१८''' | 364531 | 140521 | 133337 |- | '''आठवडा ४२, २०१८''' | 336449 | 143735 | 133325 |- | आठवडा ४३, २०१८ | 406700 | 129570 | 138745 |- | आठवडा ४४, २०१८ | 417072 | 124154 | 129784 |- | '''आठवडा ४५, २०१८''' | 348050 | 133115 | 124081 |- | '''आठवडा ४६, २०१८''' | 411590 | 135799 | 131606 |- | '''आठवडा ४७, २०१८''' | 393374 | 150376 | 141146 |- | आठवडा ४८, २०१८ | 419693 | 147486 | 147991 |- | आठवडा ४९, २०१८ | 361943 | 142194 | 164949 |- | आठवडा ५०, २०१८ | 392454 | 129360 | 159632 |- | आठवडा ५१, २०१८ | 394208 | 123367 | 147681 |- | आठवडा ५२, २०१८ | 347766 | 124342 | 156468 |- | आठवडा १, २०१९ | 387989 | 117599 | 139842 |- | आठवडा २, २०१९ | 422147 | 120428 | 144346 |- | आठवडा ३, २०१९ | '''464115''' | 110898 | 155386 |- | आठवडा ४, २०१९ | 406393 | 106945 | 138793 |- | आठवडा ५, २०१९ | 382590 | 117609 | 149144 |- | आठवडा १३, २०१९ | 270826 | 83940 | 137813 |- | आठवडा १४, २०१९ | 288773 | 74567 | 147752 |- | आठवडा १५, २०१९ | 282445 | 77573 | 133343 |- | आठवडा १६, २०१९ | 281477 | 72953 | 129639 |- | आठवडा १७, २०१९ | 280861 | 79805 | 131084 |- | आठवडा १८, २०१९ | 294314 | 77968 | 128764 |- | आठवडा १९, २०१९ | 291973 | 73590 | 151519 |- | आठवडा २०, २०१९ | 295804 | 71732 | 146157 |- | आठवडा २१, २०१९ | 308845 | 72452 | 143293 |- | आठवडा २२, २०१९ | 326966 | 88653 | 162224 |- | आठवडा २३, २०१९ | 322264 | 99731 | 163971 |- | आठवडा २४, २०१९ | 291105 | 88442 | 161783 |- | आठवडा २५, २०१९ | 325535 | 92762 | 161177 |- | आठवडा २६, २०१९ | 346428 | 92931 | 162596 |- | आठवडा २७, २०१९ | 376652 | 94911 | 163279 |- | आठवडा २८, २०१९ | 379312 | 97017 | 175923 |- | आठवडा २९, २०१९ | 383723 | 109059 | 177330 |- | आठवडा ३०, २०१९ | 392573 | 115000 | 182037 |- | आठवडा ३१, २०१९ | 374086 | 115591 | 187549 |- | आठवडा ३२, २०१९ | 349956 | 99778 | 173343 |- | आठवडा ३३, २०१९ | 357747 | 101854 | 159958 |- | आठवडा ३४, २०१९ | 377167 | 103850 | 174520 |- | आठवडा ३५, २०१९ | 376630 | 108990 | 190594 |- | आठवडा ३६, २०१९ | 331112 | 111431 | 163779 |- | आठवडा ३७, २०१९ | 344125 | 116552 | 165067 |- | आठवडा ३८, २०१९ | 357694 | 121142 | 164126 |- | आठवडा ३९, २०१९ | 400445 | 112897 | 150342 |- | आठवडा ४०, २०१९ | 370929 | 109130 | 173676 |- | आठवडा ४१, २०१९ | 328695 | 108934 | 159818 |- | आठवडा ४२, २०१९ | 361434 | 111628 | 167812 |- | आठवडा ४३, २०१९ | 386006 | 106247 | 167787 |- | आठवडा ४४, २०१९ | 349806 | 112878 | 184211 |- | आठवडा ४५, २०१९ | 340143 | 128884 | 172204 |- | आठवडा ४६, २०१९ | 324882 | 135522 | 173202 |- | आठवडा ४७, २०१९ | 313622 | 135131 | 177381 |- | आठवडा ४८, २०१९ | 287322 | 126068 | 194756 |- | आठवडा ४९, २०१९ | 321077 | 135338 | 207733 |- | आठवडा ५०, २०१९ | 304906 | 153739 | 197417 |- | आठवडा ५१, २०१९ | 326317 | 151815 | 216464 |- | आठवडा ५२, २०१९ | 311846 | 158346 | 213126 |- | आठवडा ५३, २०१९ | 323003 | 171788 | 215389 |- | आठवडा १, २०२० | 294962 | 160992 | 208545 |- | आठवडा २, २०२० | 272232 | 163323 | 203635 |- | आठवडा ३, २०२० | 311192 | 156708 | 192178 |- | आठवडा ४, २०२० | 255306 | 155476 | 200738 |- | आठवडा ५, २०२० | 267906 | 147080 | 220814 |- | आठवडा ६, २०२० | 279752 | 150691 | 209147 |- | आठवडा ७, २०२० | 263658 | 157812 | '''231619''' |- | आठवडा ८, २०२० | 270060 | 164602 | 211164 |- | आठवडा ९, २०२० | 246225 | 148310 | 214105 |- | आठवडा १०, २०२० | 269087 | 162004 | 197203 |- | आठवडा ११, २०२० | 242185 | 172976 | 179795 |- | '''आठवडा १२, २०२०''' | 231633 | 110625 | 91210 |- | आठवडा १३, २०२० | 185385 | 53021 | 55090 |- | आठवडा १४, २०२० | 167099 | – | 46830 |- | आठवडा १५, २०२० | 166368 | 54850 | – |- | आठवडा १६, २०२० | 165090 | 51356 | – |- | आठवडा १७, २०२० | 120627 | 61236 | – |- | आठवडा १८, २०२० | 118967 | 63263 | – |- | आठवडा १९, २०२० | 123957 | 75365 | – |- | आठवडा २०, २०२० | 132415 | 69226 | – |- | आठवडा २१, २०२० | 139200 | 68863 | – |- | आठवडा २२, २०२० | 131262 | 54740 | – |- | आठवडा २३, २०२० | 147730 | 73950 | – |- | आठवडा २५, २०२० | 127471 | 96613 | – |- | आठवडा २६, २०२० | 133930 | 112522 | – |- | '''आठवडा २७, २०२०''' | 135296 (133) | 140429 (138) | 51897 (51) |- | आठवडा २८, २०२० | 234661 | 173602 | 60871 |- | आठवडा २९, २०२० | 246298 | 183016 | 87569 |- | आठवडा ३०, २०२० | 267266 | 180246 | 112154 |- | आठवडा ३१, २०२० | 285583 | 158749 (156) | 108156 |- | आठवडा ३२, २०२० | 320814 | 196709 | 120907 |- | आठवडा ३३, २०२० | 314032 | 230445 (228) | 114969 |- | आठवडा ३४, २०२० | 284536 (280) | 239530 (235) | 107986 (106) |- | आठवडा ३५, २०२० | 297805 | 243499 (239) | 118224 |- | आठवडा ३६, २०२० | 267401 | 215314 | 116782 |- | आठवडा ३७, २०२० | 323358 | 263020 | 131294 |- | '''आठवडा ३८, २०२०''' | 278321 (274) | 292491 (287) | 131405 |- | आठवडा ३९, २०२० | 286669 | 309348 (304) | 132566 |- | आठवडा ४०, २०२० | 278336 (274) | 318029 (313) | 132239 |- | आठवडा ४१, २०२० | 256452 | 308236 | 129599 |- | आठवडा ४२, २०२० | 243843 (240) | 331071 (325) | 128080 |- | आठवडा ४३, २०२० | 257075 (253) | 354112 (348) | 128211 |- | आठवडा ४४, २०२० | 266612 (262) | 371683 (365) | 125455 |- | आठवडा ४५, २०२० | 242736 | 369106 | 121535 |- | आठवडा ४६, २०२० | 236004 | 356188 | 116770 |- | आठवडा ४७, २०२० | 243216 (239) | 371276 (365) | 117627 |- | आठवडा ४८, २०२० | 236653 | 371824 | 128741 |- | आठवडा ४९, २०२० | 220567 | 356665 | 143803 |- | आठवडा ५०, २०२० | 231557 | 386603 | 134398 |- | आठवडा ५१, २०२० | 231327 | 383734 | 117752 |- | आठवडा ५२, २०२० | 226132 | '''407074''' | 123113 |- | आठवडा १, २०२१ | 212907 | 378111 | 121501 |- | आठवडा २, २०२१ | 222329 | 368275 | 121141 |- | आठवडा ३, २०२१ | 236601 | 356805 | 128359 |- | आठवडा ४, २०२१ | 226462 | 376411 | 128355 |- | आठवडा ५, २०२१ | 241260 | 374013 | 137082 |- | आठवडा ६, २०२१ | 222154 | 368817 | 120225 |- | आठवडा ७, २०२१ | 225277 | 362679 | 115057 |} == वाहिन्यांची टीआरपी भाग २ == {| class="wikitable sortable" ! आठवडा आणि वर्ष ! [[स्टार प्रवाह]] ! [[झी मराठी]] ! [[कलर्स मराठी]] ! [[झी टॉकीज]] |- | आठवडा ८, २०२१ | 1016 | 668 | 361 | 259 |- | आठवडा ९, २०२१ | 996 | 669 | 370 | 280 |- | आठवडा १०, २०२१ | 1073.51 | 681.7 | 350.47 | 286.19 |- | आठवडा ११, २०२१ | 1053.28 | 606.56 | 351.19 | 266.43 |- | आठवडा १२, २०२१ | 1082.2 | 657.9 | 369.9 | 302.89 |- | आठवडा १३, २०२१ | 1104.67 | 685.62 | 363.68 | 315.58 |- | आठवडा १४, २०२१ | 1317.92 (405) | 710.42 (218) | 380.33 (117) | 311.85 |- | आठवडा १५, २०२१ | 1215.16 | 620.16 | 350.08 | 339.39 |- | '''आठवडा १६, २०२१''' | <u>872.38</u> | 606.78 | <u>244.7</u> | 359.98 |- | '''आठवडा १७, २०२१''' | 905.88 | 561.35 | 266.98 | 410.3 |- | '''आठवडा १८, २०२१''' | 1192.27 (366) | 601.67 (185) | 315.26 (97) | 404.31 |- | आठवडा १९, २०२१ | 1227.87 | 675.88 | 352.87 |- | '''आठवडा २०, २०२१''' | 1012.39 | 621.55 | 323.56 | 330.35 |- | आठवडा २१, २०२१ | 1157.45 (355) | 706.53 (217) | 388.49 | 353.59 |- | आठवडा २२, २०२१ | 1180.5 | 711.16 | 370.32 | 360.95 |- | आठवडा २३, २०२१ | 1239.43 (380) | 648.76 (199) | 376.31 (116) |- | आठवडा २४, २०२१ | 1202.96 | 645.39 | 405.62 |- | आठवडा २५, २०२१ | 1179.75 | 650.95 | 391.14 |- | आठवडा २६, २०२१ | 1230.57 | 636.42 | 391.11 |- | आठवडा २७, २०२१ | 1308.31 | 638.55 | 402.57 |- | आठवडा २८, २०२१ | 1306.51 | 671.35 | 407.29 |- | '''आठवडा २९, २०२१''' | 1350.29 | 615.5 | 426.66 | '''488.88''' |- | आठवडा ३०, २०२१ | 1439.23 (442) | 625.27 (192) | 447.99 (138) |- | आठवडा ३१, २०२१ | 1460.2 | 638.33 | 496.78 |- | आठवडा ३२, २०२१ | 1359.68 | 638.71 | 541.23 |- | आठवडा ३३, २०२१ | 1478.59 (454) | 656.17 | 572.48 |- | आठवडा ३४, २०२१ | 1365.04 (419) | 623.27 | 565.86 |- | आठवडा ३५, २०२१ | 1457.01 | 719.88 | 563.64 |- | आठवडा ३६, २०२१ | 1434.7 | 646.53 | 569.69 |- | आठवडा ३७, २०२१ | 1519.22 (466) | 658.66 (202) | 522.83 (160) |- | आठवडा ३८, २०२१ | 1507.05 | 673.96 | 587.73 |- | आठवडा ३९, २०२१ | 1419.85 | 671.6 | 562.29 |- | आठवडा ४०, २०२१ | 1263.24 | 626.12 | 528.18 |- | आठवडा ४१, २०२१ | 1347.61 | 646.98 | 562.99 |- | आठवडा ४२, २०२१ | 1402.23 | 709.72 | '''611.56''' |- | आठवडा ४३, २०२१ | 1349.95 | 659.17 | 567.4 |- | आठवडा ४४, २०२१ | 1354.91 | 737.81 | 485.84 |- | आठवडा ४५, २०२१ | 1475.55 (453) | 643.09 (197) | 514.55 (158) |- | आठवडा ४६, २०२१ | 1559.13 (479) | 638.5 (196) | 540.93 (166) |- | आठवडा ४७, २०२१ | 1528.44 (469) | 715.37 (220) | 576.38 (177) |- | आठवडा ४८, २०२१ | 1499.47 | 674.12 | 588.48 |- | आठवडा ४९, २०२१ | 1512.08 | 691.66 | 556.1 |- | आठवडा ५०, २०२१ | 1425.54 | 645.51 | 564.37 |- | आठवडा ५१, २०२१ | 1396.85 | 718.15 | 526.02 |- | आठवडा ५२, २०२१ | 1457.32 | 714.42 | 463.07 |- | आठवडा १, २०२२ | 1578.27 | 695.06 | 430.32 |- | आठवडा २, २०२२ | 1492.66 | 668.41 | 468.57 |- | आठवडा ३, २०२२ | 1474.24 | 636.87 | 484.15 |- | आठवडा ४, २०२२ | 1442.81 | 609.23 | 512.4 |- | आठवडा ५, २०२२ | 1372.02 | 742.99 | 471.2 |- | आठवडा ६, २०२२ | 1321.8 | 609.9 | 468.64 |- | आठवडा ७, २०२२ | 1326.7 | 609.41 | 423.05 |- | आठवडा ८, २०२२ | 1415.89 | 605.05 | 414.58 |- | आठवडा ९, २०२२ | 1451.78 | 596.76 | 392.41 |- | आठवडा १०, २०२२ | 1447.35 (444) | 572.46 (176) | 369.16 (113) |- | आठवडा ११, २०२२ | 1434.9 | 562.99 | 384.35 |- | आठवडा १२, २०२२ | 1445.64 | 546.65 | 405.62 |- | आठवडा १३, २०२२ | 1396.25 | 550.42 | 430.03 |- | आठवडा १४, २०२२ | 1465.01 | 441.22 | 395.48 |- | आठवडा १५, २०२२ | 1319.68 | 472.63 | 379.31 |- | आठवडा १६, २०२२ | 1383.18 | 488.56 | 353.63 |- | आठवडा १७, २०२२ | 1377.46 | 470.05 | 323.03 |- | आठवडा १८, २०२२ | 1297.35 | 497.97 | 331.81 |- | आठवडा १९, २०२२ | 1307.16 | 511.6 | 341.48 |- | आठवडा २०, २०२२ | 1225.08 | 512.35 | 316.46 |- | आठवडा २१, २०२२ | 1340.39 | 538.85 | 346.47 |- | आठवडा २२, २०२२ | 1458.19 | 525.84 | 360.34 |- | आठवडा २३, २०२२ | 1358.65 | 568.35 | 385.02 |- | आठवडा २४, २०२२ | 1450.45 | 589.26 | 359.23 |- | आठवडा २५, २०२२ | 1362.04 | 493.6 | 369.7 |- | आठवडा २६, २०२२ | 1364.56 | 514.48 | 404.55 |- | आठवडा २७, २०२२ | 1422.18 | 479.13 | 405.32 |- | आठवडा २८, २०२२ | 1491.22 | 501.36 | 436.67 | 356.36 |- | आठवडा २९, २०२२ | 1462.34 | 527.46 | 439.2 |- | आठवडा ३०, २०२२ | 1396.1 | 539.29 | 409.45 |- | आठवडा ३१, २०२२ | 1470.58 | 496.1 | 431.04 |- | आठवडा ३२, २०२२ | 1482.76 | 460.1 | 439.29 |- | आठवडा ३३, २०२२ | 1547.59 | 467.49 | 460.03 |- | आठवडा ३४, २०२२ | 1568.57 | 538.99 | 430.36 |- | आठवडा ३५, २०२२ | 1395.34 | 434.99 | 382.41 |- | आठवडा ३६, २०२२ | 1334.86 | 423.57 | 355.05 |- | आठवडा ३७, २०२२ | 1611.16 | 477.11 | 446.23 |- | आठवडा ३८, २०२२ | 1549.77 | 473.27 | 446.47 |- | आठवडा ३९, २०२२ | 1473.29 | 455.1 | 393.99 |- | आठवडा ४०, २०२२ | 1536.17 | 428.09 | 419.81 |- | आठवडा ४१, २०२२ | 1558.64 | 457.97 | 397.42 |- | आठवडा ४२, २०२२ | 1577.06 | 459.76 | 391.03 |- | आठवडा ४३, २०२२ | 1542.64 | 447.01 | 399.59 |- | आठवडा ४४, २०२२ | 1631.41 | 443.51 | 394.15 |- | आठवडा ४५, २०२२ | 1633.9 (502) | 437.97 (134) | 404.76 (124) |- | आठवडा ४६, २०२२ | 1622.17 | 460.65 | 418.24 |- | आठवडा ४७, २०२२ | 1624.24 | 462.07 | 448.78 |- | आठवडा ४८, २०२२ | 1636.78 (502) | 454.8 (140) | 444.26 (136) |- | '''आठवडा ४९, २०२२''' | 1602.33 | 439.14 (135) | 473.48 (145) |- | '''आठवडा ५०, २०२२''' | 1588.57 | 473.08 (145) | 507.52 (156) |- | '''आठवडा ५१, २०२२''' | 1518.51 | 449.74 | 479.44 |- | आठवडा ५२, २०२२ | 1568.14 | 502.6 | 475.11 |- | '''आठवडा १, २०२३''' | 1580.37 | 447.73 | 475.05 |- | '''आठवडा २, २०२३''' | 1605.64 | 429.89 | 471.22 |- | आठवडा ३, २०२३ | 1694.4 (520) | 446.44 (137) | 427.98 (131) |- | '''आठवडा ४, २०२३''' | 1615.59 | 411.25 | 416.82 |- | '''आठवडा ५, २०२३''' | 1612.77 | 420.19 | 430.05 |- | आठवडा ६, २०२३ | 1590.01 | 456.61 | 415.26 |- | आठवडा ७, २०२३ | 1634.23 (502) | 429.37 (132) | 401.25 (123) |- | '''आठवडा ८, २०२३''' | 1212.51 | <u>288.93</u> | 585.59 |- | '''आठवडा ९, २०२३''' | 1603.44 | 449.03 | 497.7 |- | '''आठवडा १०, २०२३''' | 1569.31 | 414.34 | 428.73 |- | आठवडा ११, २०२३ | 1554.68 | 433.96 | 403.41 |- | आठवडा १२, २०२३ | 1574.25 (484) | 444.46 (137) | 395.56 (122) |- | आठवडा १३, २०२३ | 1498.26 (460) | 511.91 (157) | 467.7 (144) |- | आठवडा १४, २०२३ | 1375.32 (423) | 416.89 (128) | 371 (114) |- | '''आठवडा १५, २०२३''' | 1269.91 (390) | 378.41 (116) | 413.51 (127) |- | आठवडा १६, २०२३ | 1301.83 | 407.58 | 406.54 |- | आठवडा १७, २०२३ | 1318.56 (405) | 391.63 (120) | 379.7 (117) |- | '''आठवडा १८, २०२३''' | 1339.34 (411) | 371.13 (114) | 412.84 (127) |- | आठवडा १९, २०२३ | 1286.86 | 380.25 | 371.45 |- | '''आठवडा २०, २०२३''' | 1346.82 | 363.42 | 411.51 |- | '''आठवडा २१, २०२३''' | 1303.9 | 357.37 | 375.98 |- | '''आठवडा २२, २०२३''' | 1421.59 | 357.09 (110) | 410.91 (126) |- | आठवडा २३, २०२३ | 1436.51 | 428.75 | 424.85 |- | आठवडा २४, २०२३ | 1380.19 | 441.8 | 412.97 |- | आठवडा २५, २०२३ | 1494.46 (459) | 431.61 (133) | 407.71 (125) |- | आठवडा २६, २०२३ | 1471.83 | 428.82 | 424.45 |- | '''आठवडा २७, २०२३''' | 1551.81 | 424.57 | 448.48 |- | आठवडा २८, २०२३ | 1540.29 | 459.48 | 438.49 |- | आठवडा २९, २०२३ | 1567.47 | 454.74 | 435.1 |- | '''आठवडा ३०, २०२३''' | 1508.66 | 435.32 | 453.8 |- | आठवडा ३१, २०२३ | 1560.58 | 456.38 | 431.59 |- | '''आठवडा ३२, २०२३''' | 1529.91 | 462.08 | 468.06 | 401.82 |- | '''आठवडा ३३, २०२३''' | 1632.16 | 439.67 | 491.61 | 372.9 |- | आठवडा ३४, २०२३ | 1759.39 (540) | 481.48 | 470.61 | 398.86 |- | आठवडा ३५, २०२३ | 1623.6 | 463.37 | 437.79 | 345.53 |- | आठवडा ३६, २०२३ | 1711.62 | 495.74 | 450.22 |- | आठवडा ३७, २०२३ | 1611.2 | 452.15 | 443.18 |- | आठवडा ३८, २०२३ | 1464.38 | 436.62 | 430.23 |- | '''आठवडा ३९, २०२३''' | 1595.61 | 439.45 | 449.83 |- | आठवडा ४०, २०२३ | 1832.75 | 534.45 | 471.24 |- | आठवडा ४१, २०२३ | 1731.7 | 464.07 | 410.51 |- | आठवडा ४२, २०२३ | 1714.47 | 436.39 | 378.07 |- | आठवडा ४३, २०२३ | 1675.23 (514) | 436.79 (134) | 382.22 (117) |- | आठवडा ४४, २०२३ | 1674.78 | 437.71 | 395.13 |- | आठवडा ४५, २०२३ | 1676.04 | 465.46 | 389.51 |- | आठवडा ४६, २०२३ | 1570.88 | 402.18 |- | आठवडा ४७, २०२३ | 1747.41 | 449.75 | 377.93 |- | आठवडा ४८, २०२३ | 1761.46 (541) | 435.11 (134) | 353.73 (109) |- | आठवडा ४९, २०२३ | 1719.91 | 490.56 | 376.78 |- | आठवडा ५०, २०२३ | 1735.55 | 479.65 | 407.41 |- | आठवडा ५१, २०२३ | 1776.16 | 488.23 | 375.09 |- | आठवडा ५२, २०२३ | 1708.4 | 463.56 | 376.35 |- | आठवडा १, २०२४ | 1715.59 | 443.04 | 389.05 |- | आठवडा २, २०२४ | 1678.98 | 469.49 | 365.2 |- | आठवडा ३, २०२४ | 1688.83 | 462.43 |- | आठवडा ४, २०२४ | 1581.72 | 482.97 | 385.78 |- | आठवडा ५, २०२४ | 1625.23 | 488.22 | 394.09 |- | आठवडा ६, २०२४ | 1684.54 | 468.92 | 395.36 |- | आठवडा ७, २०२४ | 1653.98 | 491.33 | 373.85 |- | आठवडा ८, २०२४ | 1584.28 | 468.08 | 372.46 |- | आठवडा ९, २०२४ | 1573.99 | 462.86 | 359.59 |- | आठवडा १०, २०२४ | 1661.25 | 452.23 | 348.24 |- | आठवडा ११, २०२४ | 1749.5 | 453.71 | 329.89 |- | आठवडा १२, २०२४ | '''1901.83''' | 494.67 | 297.83 |- | आठवडा १३, २०२४ | 1707.26 | 523.69 |- | आठवडा १४, २०२४ | 1664.11 | 511.27 |- | आठवडा १५, २०२४ | 1625.35 | 506.08 |- | आठवडा १६, २०२४ | 1428.67 | 532.85 |- | आठवडा १७, २०२४ | 1460.6 | 521.18 |- | आठवडा १८, २०२४ | 1463.86 | 529.87 |- | आठवडा १९, २०२४ | 1441.16 | 515.6 |- | आठवडा २०, २०२४ | 1327.15 | 487.3 |- | आठवडा २१, २०२४ | 1415.2 | 477.59 |- | आठवडा २२, २०२४ | 1558.87 | 533.58 |- | आठवडा २३, २०२४ | 1455.71 | 503.52 |- | आठवडा २४, २०२४ | 1483.34 | 510.4 |- | आठवडा २५, २०२४ | 1501.4 | 538.17 |- | आठवडा २६, २०२४ | 1489.54 | 548.48 |- | आठवडा २७, २०२४ | 1475.31 | 532.05 |- | आठवडा २८, २०२४ | 1477.57 | 540.71 |- | आठवडा २९, २०२४ | 1544.32 | 536.04 | | 353.71 |- | आठवडा ३०, २०२४ | 1567.88 | 502.65 |- | आठवडा ३१, २०२४ | 1676.29 | 494.1 | | 321.47 |- | आठवडा ३२, २०२४ | 1582.73 | 522.67 | 341.47 |- | आठवडा ३३, २०२४ | 1509.66 | 532.49 | 362.56 |- | आठवडा ३४, २०२४ | 1457.21 | 491.63 | 347.83 |- | आठवडा ३५, २०२४ | 1629.42 | 545.08 | 451.41 |- | आठवडा ३६, २०२४ | 1781.63 | 549.18 | 459.94 |- | आठवडा ३७, २०२४ | 1598 | 494.67 | 449.82 |- | आठवडा ३८, २०२४ | 1663.68 | 498.3 | 464.75 |- | '''आठवडा ३९, २०२४''' | 1606.35 | 496.92 | 540.59 |- | '''आठवडा ४०, २०२४''' | 1552.43 | 493.84 | 562.73 |- | आठवडा ४१, २०२४ | 1574.26 | 529.18 | 385.76 |- | आठवडा ४२, २०२४ | 1553.06 | 558.5 |- | आठवडा ४३, २०२४ | 1659.63 | 559.19 |- | आठवडा ४४, २०२४ | 1592.41 | 612.19 |- | आठवडा ४५, २०२४ | 1621.18 | 566.71 |- | आठवडा ४६, २०२४ | 1615.65 | 563.94 |- | आठवडा ४७, २०२४ | 1634.63 | 557.37 |- | आठवडा ४८, २०२४ | 1604.49 | 544.96 |- | आठवडा ४९, २०२४ | 1630.64 | 536.81 |- | आठवडा ५०, २०२४ | 1576.71 | 538.73 |- | आठवडा ५१, २०२४ | 1617.37 | 517.17 |- | आठवडा ५२, २०२४ | 1560.53 | 562.48 |- | आठवडा ५३, २०२४ | 1570.87 | 579.49 |} == वाहिन्यांची टीआरपी भाग ३ == {| class="wikitable sortable" ! आठवडा आणि वर्ष ! [[स्टार प्रवाह]] ! [[झी मराठी]] ! [[सन मराठी]] |- | आठवडा १, २०२५ | 1536.32 | 597.76 |- | आठवडा २, २०२५ | 1532.67 | 647.9 |- | आठवडा ३, २०२५ | 1521.6 | 646.67 |- | आठवडा ४, २०२५ | 1488.7 | 687.57 | 264.47 |- | आठवडा ५, २०२५ | 1438.9 | 654.33 | 277.06 |- | आठवडा ६, २०२५ | 1697.05 | 627.72 | 268.05 |- | आठवडा ७, २०२५ | 1619.74 | 593.48 |- | आठवडा ८, २०२५ | 1534.75 | 585.68 |- | आठवडा ९, २०२५ | 1613.16 | 589.94 |- | आठवडा १०, २०२५ | 1528.25 | 600.66 |- | आठवडा ११, २०२५ | 1666.29 | 686.99 | 306.44 |- | आठवडा १२, २०२५ | 1506.31 | 630.74 |- | आठवडा १३, २०२५ | 1510.23 | 583.68 |- | आठवडा १४, २०२५ | 1511.08 | 591.14 |- | आठवडा १५, २०२५ | 1419.57 | 575.19 |- | आठवडा १६, २०२५ | 1361.08 | 588.09 |- | आठवडा १७, २०२५ | 1363.2 | 604.27 |- | आठवडा १८, २०२५ | 1246.91 | 577.87 |- | आठवडा १९, २०२५ | 1308.69 | 572.0 |- | आठवडा २०, २०२५ | 1189.4 | 561.12 |- | आठवडा २१, २०२५ | 1355.31 | 562.09 |- | आठवडा २२, २०२५ | 1407.17 | 611.3 |- | आठवडा २३, २०२५ | 1469.89 | 668.48 |- | आठवडा २४, २०२५ | 1441.44 | 613.14 |- | आठवडा २५, २०२५ | 1417.13 | 632.94 |- | आठवडा २६, २०२५ | 1414.68 | 683.25 | 296.14 |- | आठवडा २७, २०२५ | 1458.56 | 662.22 |- | आठवडा २८, २०२५ | 1446.1 | 696.55 | 313.65 |- | आठवडा २९, २०२५ | 1460 | 675.11 | 299.55 |- | आठवडा ३०, २०२५ | 1580.55 | 654.88 |- | आठवडा ३१, २०२५ | 1515.8 | 667.89 | 311.23 |- | आठवडा ३२, २०२५ | 1583.35 | 668.95 | 314.38 |- | आठवडा ३३, २०२५ | 1532.29 | 665.64 | 360.25 |- | आठवडा ३४, २०२५ | 1485.28 | 652.38 | 352.08 |- | आठवडा ३५, २०२५ | 1484.16 | 642.21 | 340.52 |- | आठवडा ३६, २०२५ | 1562.75 | 682.63 | 344.19 |- | आठवडा ३७, २०२५ | 1543.17 | 665.51 | 323.66 |- | आठवडा ३८, २०२५ | 1564.75 | 629.58 | 339.9 |- | आठवडा ३९, २०२५ | 1553.55 | 667.42 | 355.03 |- | आठवडा ४०, २०२५ | 1622.45 | 707.91 | 329.07 |- | आठवडा ४१, २०२५ | 1606.03 | 757.07 | 316.59 |- | आठवडा ४२, २०२५ | 1472.12 | 694.8 | 305 |- | आठवडा ४३, २०२५ | 1514.4 | 707.35 | 293.71 |- | आठवडा ४४, २०२५ | 1452.48 | 711.74 | 327.07 |- | आठवडा ४५, २०२५ | 1435.62 | 766.25 | 335.79 |- | आठवडा ४६, २०२५ | 1434.01 | 730.97 | 340.47 |- | आठवडा ४७, २०२५ | 1436.83 | 729.15 | 345.49 |- | आठवडा ४८, २०२५ | 1404.92 | 716.39 | 382.16 |- | आठवडा ४९, २०२५ | 1355.42 | 723.72 | '''382.74''' |- | आठवडा ५०, २०२५ | 1345.6 | 734.73 | 377.75 |- | आठवडा ५१, २०२५ | 1394.16 | '''779.97''' | 351.4 |- | आठवडा ५२, २०२५ | 1378.58 | 752.24 | 365.24 |- | आठवडा १, २०२६ | 1357.74 | 763.55 | 362.75 |- | आठवडा २, २०२६ | 1292.59 | 710.35 | 329.13 |- | आठवडा ३, २०२६ | 1308.05 | 706.6 | 368.8 |- | आठवडा ४, २०२६ | 1213.44 | 693.14 | 338.62 |- | आठवडा ५, २०२६ | 1235.11 | 749.99 | 344.47 |- | आठवडा ६, २०२६ | 1242.97 | 692.78 | 379.95 |- | आठवडा ७, २०२६ | 1252.89 | 707.52 | 348.58 |- | आठवडा ८, २०२६ | 1317.94 | 726.51 | 343.0 |- | आठवडा ९, २०२६ | 1330.63 | 658.7 | 352.96 |- | आठवडा १०, २०२६ | 1219.47 | 679.92 | 346.28 |- | आठवडा ११, २०२६ | 1298.88 | 672.84 | 327.98 |- | आठवडा १२, २०२६ | 1240.08 | 703.02 | 328.56 |- | आठवडा १३, २०२६ | 1101.65 | 645.1 | 373.23<br>मराठी न्यूझ |- | आठवडा १४, २०२६ | 1125.84 | 671.1 | 345.25 |- | आठवडा १५, २०२६ | 1077.5 | 686.3 | 355.56 |- | आठवडा १६, २०२६ | 1057.52 | 686.13 | 362.12 |- | आठवडा १७, २०२६ | 1090.4 | 692.24 | 355.07 |- | आठवडा १८, २०२६ | 1090.51 | 724.35 | 336.09 |- | आठवडा १९, २०२६ | 1091.65 | 672.2 | 332.75 |- | आठवडा २०, २०२६ | 1153.81 | 698.82 | 319.05 |- | आठवडा २१, २०२६ | 1142.64 | 685.68 |- | आठवडा २२, २०२६ | 1183.73 | 747.8 |- | आठवडा २३, २०२६ | 1128.89 | 736.55 |- | आठवडा २४, २०२६ | 1138.6 | 751.99 | 310.8 |} == २००६-०८ == === आठवडा १६ (१७ ते २३ एप्रिल २००६) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! हिंदी भाषिक मार्केट |- | १ | २० | रात्री ८ | [[या सुखांनो या]] | ०.९ |} === आठवडा ३२ (६ ते १२ ऑगस्ट २००६)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 06/08/2006 to 12/08/2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061019225842/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php4?ch=Zee%20Marathi&startperiod=06/08/2006&endperiod=12/08/2006|archive-date=2006-10-19|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php4?ch=Zee%20Marathi&startperiod=06/08/2006&endperiod=12/08/2006}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ९८ | संध्या. ७.३० | [[झी मराठी पुरस्कार २००६]] | १.९ |} === आठवडा ३९ (२१ ते २७ सप्टेंबर २००८)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 21/09/2008 to 27/09/2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081016221537/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=21/09/2008&endperiod=27/09/2008|archive-date=2008-10-16|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=21/09/2008&endperiod=27/09/2008}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ८८ | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] | ०.८५ |} === आठवडा ४५ (२ ते ८ नोव्हेंबर २००८)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 02/11/2008 to 08/11/2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081202064723/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=02/11/2008&endperiod=08/11/2008|archive-date=2008-12-02|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=02/11/2008&endperiod=08/11/2008}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ६७ | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] | १.०२ |- | २ | ७९ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.९२ |- | ३ | ९९ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.७७ |} === आठवडा ४६ (९ ते १५ नोव्हेंबर २००८) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ३१ | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] | १.२४ |- | २ | ५२ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.९८ |- | ३ | ६८ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.८५ |- style="background:LightGray | ४ | ८१ | रात्री ८ | [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]] | ०.८ |- | ५ | ९५ | संध्या. ७ | [[वहिनीसाहेब]] | ०.७१ |} === आठवडा ४७ (१६ ते २२ नोव्हेंबर २००८)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 16/11/2008 to 22/11/2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081208092225/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=16/11/2008&endperiod=22/11/2008|archive-date=2008-12-08|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=16/11/2008&endperiod=22/11/2008}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 16/11/2008 to 22/11/2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081208092518/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=16/11/2008&endperiod=22/11/2008|archive-date=2008-12-08|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=16/11/2008&endperiod=22/11/2008}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | २९ | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] | १.१५ |- | २ | ५० | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.९४ |- | ३ | ५८ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.८९ |- | ४ | ६४ | रात्री ८ | [[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]] | ०.८४ |- style="background:LightGray | ५ | ७२ | रात्री ८ | [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]] | ०.७८ |- | ६ | ८९ | संध्या. ७ | [[वहिनीसाहेब]] | ०.७ |- style="background:LightGray" | ७ | ९० | रात्री ८.३० | [[ह्या गोजिरवाण्या घरात]] | ०.७ |} === आठवडा ४९ (३० नोव्हेंबर ते ६ डिसेंबर २००८) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ४६ | संध्या. ७.३० | अजय-अतुल लाइव्ह | १.१७ |- | २ | ७४ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.८८ |- style="background:LightGray | ३ | ७९ | रात्री ८ | [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]] | ०.८५ |- | ४ | ८४ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.८२ |- style="background:LightGray" | ५ | ९१ | रात्री ८.३० | [[ह्या गोजिरवाण्या घरात]] | ०.७९ |} === आठवडा ५० (७ ते १३ डिसेंबर २००८)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 07/12/2008 to 13/12/2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081231234041/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=07/12/2008&endperiod=13/12/2008|archive-date=2008-12-31|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=07/12/2008&endperiod=13/12/2008}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 07/12/2008 to 13/12/2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081231233959/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=07/12/2008&endperiod=13/12/2008|archive-date=2008-12-31|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=07/12/2008&endperiod=13/12/2008}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ४५ | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] | १.३३ |- | २ | ७२ | संध्या. ७.३० | [[नवरा माझा नवसाचा]] | ०.९८ |- | ३ | ७३ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.९८ |- | ४ | ८६ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.९ |- style="background:LightGray | ५ | ९७ | रात्री ८ | [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]] | ०.७८ |} === आठवडा ५१ (१४ ते २० डिसेंबर २००८) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ३५ | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] | १.४६ |- | २ | ७७ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | १.० |- | ३ | ८८ | संध्या. ७ | [[वहिनीसाहेब]] | ०.९ |- | ४ | ९५ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.८५ |} == २००९ == === आठवडा १ (४ ते १० जानेवारी २००९)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 04/01/2009 to 10/01/2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122201135/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=04/01/2009&endperiod=10/01/2009|archive-date=2009-01-22|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=04/01/2009&endperiod=10/01/2009}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 04/01/2009 to 10/01/2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122200948/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV+Marathi&startperiod=04/01/2009&endperiod=10/01/2009|archive-date=2009-01-22|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV+Marathi&startperiod=04/01/2009&endperiod=10/01/2009}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ३३ | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] | १.५५ |- | २ | ७३ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.९७ |- style="background:LightGray | ३ | ९२ | रात्री ८ | [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]] | ०.८२ |- | ४ | ९६ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.८ |} === आठवडा २ (११ ते १७ जानेवारी २००९) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ३३ | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] | १.५३ |- | २ | ७९ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.९५ |- | ३ | ९९ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.८७ |} === आठवडा ३ (१८ ते २४ जानेवारी २००९)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 18/01/2009 to 24/01/2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090208173523/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=18/01/2009&endperiod=24/01/2009|archive-date=2009-02-08|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=18/01/2009&endperiod=24/01/2009}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 18/01/2009 to 24/01/2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090208173041/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=18/01/2009&endperiod=24/01/2009|archive-date=2009-02-08|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=18/01/2009&endperiod=24/01/2009}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | १९ | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] | २.० |- | २ | ५५ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | १.११ |- | ३ | ६८ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | १.०२ |- style="background:LightGray | ४ | ७३ | रात्री ८ | [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]] | ०.९८ |- | ५ | ८९ | संध्या. ७ | [[वहिनीसाहेब]] | ०.८९ |} === आठवडा ४ (२५ ते ३१ जानेवारी २००९) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- style="background:LightGray | १ | ९३ | रात्री ८ | [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]] | ०.८७ |} === आठवडा ५ (१ ते ७ फेब्रुवारी २००९)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 01/02/2009 to 07/02/2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226010253/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=01/02/2009&endperiod=07/02/2009|archive-date=2009-02-26|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=01/02/2009&endperiod=07/02/2009}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 01/02/2009 to 07/02/2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226010125/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=01/02/2009&endperiod=07/02/2009|archive-date=2009-02-26|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=01/02/2009&endperiod=07/02/2009}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | २० | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] | २.१ |- style="background:LightGray | २ | ६९ | रात्री ८ | [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]] | १.० |- | ३ | ८१ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.९ |- | ४ | ९२ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.८ |- style="background:LightGray | ५ | ९६ | रात्री ८.३० | [[ह्या गोजिरवाण्या घरात]] | ०.८ |} === आठवडा ६ (८ ते १४ फेब्रुवारी २००९)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 08/02/2009 to 14/02/2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090307013359/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=08/02/2009&endperiod=14/02/2009|archive-date=2009-03-07|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=08/02/2009&endperiod=14/02/2009}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 08/02/2009 to 14/02/2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090307013737/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=08/02/2009&endperiod=14/02/2009|archive-date=2009-03-07|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=08/02/2009&endperiod=14/02/2009}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | १० | संध्या. ७.३० | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] महाअंतिम सोहळा | २.६६ |- | २ | ७८ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.९ |- style="background:LightGray | ३ | ८० | रात्री ८ | [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]] | ०.८७ |- | ४ | ९८ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.७७ |} === आठवडा ९ (१ ते ७ मार्च २००९)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 01/03/2009 to 07/03/2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090323024753/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=01/03/2009&endperiod=07/03/2009|archive-date=2009-03-23|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=01/03/2009&endperiod=07/03/2009}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- style="background:LightGray | १ | ८१ | रात्री ८ | [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]] | ०.९ |} === आठवडा ११ (१५ ते २१ मार्च २००९) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ८९ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.८१ |- | २ | ९६ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.७५ |- style="background:LightGray | ३ | ९७ | रात्री ८ | [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]] | ०.७५ |} === आठवडा १२ (२२ ते २८ मार्च २००९) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- style="background:LightGray | १ | ८९ | रात्री ८ | [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]] | ०.८ |} == २०१० == === आठवडा १ (३ ते ९ जानेवारी २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 03/01/2010 to 09/01/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100126144914/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=03/01/2010&endperiod=09/01/2010|archive-date=2010-01-26|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=03/01/2010&endperiod=09/01/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ५७ | संध्या. ७ | [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] | १.० |- | २ | ८० | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प]] | ०.९ |- | ३ | ८३ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.९ |} === आठवडा २ (१० ते १६ जानेवारी २०१०) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ६३ | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प]] | १.० |- | २ | ७३ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | १.० |- | ३ | ७६ | संध्या. ७.३० | झी गौरव पुरस्कार | ०.९ |- | ४ | ९४ | संध्या. ७ | [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] | ०.८ |} === आठवडा ५ (३१ जानेवारी ते ६ फेब्रुवारी २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 31/01/2010 to 06/02/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100227055037/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=31/01/2010&endperiod=06/02/2010|archive-date=2010-02-27|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=31/01/2010&endperiod=06/02/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ४६ | संध्या. ७.३० | [[सा रे ग म प]] महाअंतिम सोहळा | १.१ |- | २ | ७५ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.८ |- | ३ | ९८ | संध्या. ७ | [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] | ०.७ |} === आठवडा ६ (७ ते १३ फेब्रुवारी २०१०) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ७५ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.९ |- | २ | ८७ | संध्या. ७ | [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] | ०.८ |- | ३ | ९१ | संध्या. ७.३० | [[दे धक्का]] | ०.७ |- | ४ | १०० | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.७ |} === आठवडा ७ (१४ ते २० फेब्रुवारी २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 14/02/2010 to 20/02/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100603040615/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=14/02/2010&endperiod=20/02/2010|archive-date=2010-06-03|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=14/02/2010&endperiod=20/02/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ९२ | संध्या. ७ | [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] | ०.८ |} === आठवडा ९ (२८ फेब्रुवारी ते ६ मार्च २०१०) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ९७ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.७ |} === आठवडा ११ (१४ ते २० मार्च २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 14/03/2010 to 20/03/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100331132856/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=14/03/2010&endperiod=20/03/2010|archive-date=2010-03-31|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=14/03/2010&endperiod=20/03/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ८५ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.८ |- | २ | ९७ | संध्या. ७.३० | फॉरेनची पाटलीण | ०.७ |- | ३ | ९९ | संध्या. ७ | [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] | ०.७ |} === आठवडा १२ (२१ ते २७ मार्च २०१०) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ७२ | संध्या. ७.३० | [[महाराष्ट्राचा सुपरस्टार]] महाअंतिम सोहळा | ०.८ |- | २ | १०० | संध्या. ७ | [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] | ०.७ |} === आठवडा १६ (१८ ते २४ एप्रिल २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 18/04/2010 to 24/04/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100507110158/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=18/04/2010&endperiod=24/04/2010|archive-date=2010-05-07|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=18/04/2010&endperiod=24/04/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ९९ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.६ |} === आठवडा १७ (२५ एप्रिल ते १ मे २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 25/04/2010 to 01/05/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100608102842/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=25/04/2010&endperiod=01/05/2010|archive-date=2010-06-08|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=25/04/2010&endperiod=01/05/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ९० | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.६८ |} === आठवडा २० (१६ ते २२ मे २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 16/05/2010 to 22/05/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100913071355/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=16/05/2010&endperiod=22/05/2010|archive-date=2010-09-13|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=16/05/2010&endperiod=22/05/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ८० | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.८ |} === आठवडा २१ (२३ ते २९ मे २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 23/05/2010 to 29/05/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100608101246/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=23/05/2010&endperiod=29/05/2010|archive-date=2010-06-08|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=23/05/2010&endperiod=29/05/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ७७ | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.७६ |} === आठवडा २२ (३० मे ते ५ जून २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 30/05/2010 to 05/06/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100618012139/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=30/05/2010&endperiod=05/06/2010|archive-date=2010-06-18|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=30/05/2010&endperiod=05/06/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ६६ | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.८३ |} === आठवडा २४ (१३ ते १९ जून २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 13/06/2010 to 19/06/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101227114040/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=13/06/2010&endperiod=19/06/2010|archive-date=2010-12-27|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=13/06/2010&endperiod=19/06/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ८८ | संध्या. ७.३० | लखलख चंदेरी | ०.७९ |- | २ | ९५ | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.७६ |} === आठवडा २६ (२७ जून ते ३ जुलै २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 27/06/2010 to 03/07/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100719100204/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=27/06/2010&endperiod=03/07/2010|archive-date=2010-07-19|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=27/06/2010&endperiod=03/07/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ८० | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.८६ |- | २ | ९४ | संध्या. ७.३० | [[एक डाव धोबीपछाड]] | ०.७३ |} === आठवडा २७ (४ ते १० जुलै २०१०) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ७१ | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.९ |} === आठवडा २८ (११ ते १७ जुलै २०१०) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ७७ | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.८२ |} === आठवडा २९ (१८ ते २४ जुलै २०१०) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ३३ | संध्या. ७.३० | [[नटरंग]] | १.५१ |- | २ | ६४ | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.९४ |- | ३ | १०० | संध्या. ७.३० | [[भाग्यलक्ष्मी (मालिका)|भाग्यलक्ष्मी]] | ०.७१ |} === आठवडा ३१ (१ ते ७ ऑगस्ट २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 01/08/2010 to 07/08/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100825214347/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=01/08/2010&endperiod=07/08/2010|archive-date=2010-08-25|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=01/08/2010&endperiod=07/08/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ७० | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] | ०.८८ |- | २ | ७२ | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.८७ |- | ३ | ७४ | संध्या. ७.३० | [[सा रे ग म प]] महाअंतिम सोहळा | ०.८६ |} === आठवडा ३२ (८ ते १४ ऑगस्ट २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 08/08/2010 to 14/08/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100826070933/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=08/08/2010&endperiod=14/08/2010|archive-date=2010-08-26|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=08/08/2010&endperiod=14/08/2010}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 08/08/2010 to 14/08/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100828223958/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV+Marathi&startperiod=08/08/2010&endperiod=14/08/2010|archive-date=2010-08-28|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV+Marathi&startperiod=08/08/2010&endperiod=14/08/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ८० | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.७८ |- | २ | ९१ | रात्री ९ | [[शुभं करोति (मालिका)|शुभं करोति]] १ तासाचा विशेष भाग | ०.७३ |- style="background:LightGray | ३ | ९२ | संध्या. ७.३० | [[लेक लाडकी ह्या घरची]] | ०.७३ |- | ४ | ९९ | संध्या. ७ | [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] | ०.६८ |} === आठवडा ३३ (१५ ते २१ ऑगस्ट २०१०) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ४२ | संध्या. ७.३० | [[फू बाई फू]] महाअंतिम सोहळा | १.३६ |- | २ | ८१ | रात्री ८ | [[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]] | ०.७९ |- | ३ | ८८ | संध्या. ७ | [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] | ०.७३ |- | ४ | ९४ | संध्या. ७.३० | [[भाग्यलक्ष्मी (मालिका)|भाग्यलक्ष्मी]] | ०.७२ |} === आठवडा ३४ (२२ ते २८ ऑगस्ट २०१०) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ७९ | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.८४ |- | २ | ९१ | संध्या. ७ | [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] | ०.७ |} === आठवडा ३५ (२९ ऑगस्ट ते ४ सप्टेंबर २०१०) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ८७ | संध्या. ७ | [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] | ०.७५ |- | २ | ९३ | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.७३ |} === आठवडा ३६ (५ ते ११ सप्टेंबर २०१०) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ३७ | संध्या. ७.३० | [[मी शिवाजीराजे भोसले बोलतोय!]] | १.४७ |- | २ | ८४ | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.८१ |- | ३ | ९७ | रात्री ८ | [[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]] | ०.७४ |} === आठवडा ३७ (१२ ते १८ सप्टेंबर २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 12/09/2010 to 18/09/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101004202140/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=12/09/2010&endperiod=18/09/2010|archive-date=2010-10-04|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=12/09/2010&endperiod=18/09/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ९७ | संध्या. ७ | [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] | ०.७ |} === आठवडा ४३ (२४ ते ३० ऑक्टोबर २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 24/10/2010 to 30/10/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101118064119/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=24/10/2010&endperiod=30/10/2010|archive-date=2010-11-18|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=24/10/2010&endperiod=30/10/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ९७ | रात्री ८ | [[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]] | ०.७ |} === आठवडा ४८ (२८ नोव्हेंबर ते ४ डिसेंबर २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 28/11/2010 to 04/12/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101221072018/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=28/11/2010&endperiod=04/12/2010|archive-date=2010-12-21|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=28/11/2010&endperiod=04/12/2010}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 28/11/2010 to 04/12/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101221071627/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV+Marathi&startperiod=28/11/2010&endperiod=04/12/2010|archive-date=2010-12-21|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV+Marathi&startperiod=28/11/2010&endperiod=04/12/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ९७ | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.७ |- style="background:LightGray | २ | १०० | रात्री ९.३० | [[गौरव महाराष्ट्राचा (कार्यक्रम)|गौरव महाराष्ट्राचा]] | ०.७ |} == २०११-१२ == === आठवडा १२ (१८ ते २४ मार्च २०१२)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 12 (18/03/2012-24/03/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120413205815/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star+Pravah&startperiod=18/03/2012&endperiod=24/03/2012|archive-date=2012-04-13|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star+Pravah&startperiod=18/03/2012&endperiod=24/03/2012}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 12 (18/03/2012-24/03/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120413205755/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV+Marathi&startperiod=18/03/2012&endperiod=24/03/2012|archive-date=2012-04-13|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV+Marathi&startperiod=18/03/2012&endperiod=24/03/2012}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 24/10/2010 to 30/10/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101118064119/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=24/10/2010&endperiod=30/10/2010|archive-date=2010-11-18|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=24/10/2010&endperiod=30/10/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- style="background:Orange | १ | ६४ | संध्या. ७.३० | [[पुढचं पाऊल]] | ०.८९ |- style="background:LightGray | २ | ८१ | रात्री ९.३० | [[ढोलकीच्या तालावर]] | ०.७४ |- | ३ | ८५ | रात्री ८.३० | [[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]] | ०.७३ |- style="background:Orange | ४ | ९८ | रात्री ८ | [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] | ०.६७ |} === आठवडा १५ (८ ते १४ एप्रिल २०१२)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 15 (08/04/2012-14/04/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425233411/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star%20Pravah&startperiod=08/04/2012&endperiod=14/04/2012|archive-date=2012-04-25|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star%20Pravah&startperiod=08/04/2012&endperiod=14/04/2012}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 15 (08/04/2012-14/04/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425233355/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=08/04/2012&endperiod=14/04/2012|archive-date=2012-04-25|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=08/04/2012&endperiod=14/04/2012}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- style="background:Orange | १ | ६० | संध्या. ७.३० | [[पुढचं पाऊल]] | ०.९५ |- style="background:Orange | २ | ७० | रात्री ८.३० | [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] | ०.८१ |- style="background:Orange | ३ | ८४ | रात्री ८ | [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] | ०.७३ |- style="background:LightGray | ४ | ९६ | संध्या. ७.३० | [[लेक लाडकी ह्या घरची]] | ०.६६ |} === आठवडा १६ (१५ ते २१ एप्रिल २०१२)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 16 (15/04/2012-21/04/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120605235516/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star%20Pravah&startperiod=15/04/2012&endperiod=21/04/2012|archive-date=2012-06-05|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star%20Pravah&startperiod=15/04/2012&endperiod=21/04/2012}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 16 (15/04/2012-21/04/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120606000117/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=15/04/2012&endperiod=21/04/2012|archive-date=2012-06-06|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=15/04/2012&endperiod=21/04/2012}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- style="background:Orange | १ | ६५ | संध्या. ७.३० | [[पुढचं पाऊल]] | ०.९२ |- style="background:Orange | २ | ६६ | रात्री ८.३० | [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] | ०.९ |- style="background:Orange | ३ | ८५ | रात्री ८ | [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] | ०.६७ |- style="background:LightGray | ४ | ८९ | संध्या. ७ | [[ढोलकीच्या तालावर]] महाअंतिम सोहळा | ०.६५ |- style="background:LightGray | ५ | ९० | संध्या. ७.३० | [[लेक लाडकी ह्या घरची]] | ०.६५ |} === आठवडा १७ (२२ ते २८ एप्रिल २०१२)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 17 (22/04/2012-28/04/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120517011042/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star+Pravah&startperiod=22/04/2012&endperiod=28/04/2012|archive-date=2012-05-17|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star+Pravah&startperiod=22/04/2012&endperiod=28/04/2012}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- style="background:Orange | १ | ७१ | रात्री ८.३० | [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] | ०.९६ |- style="background:Orange | २ | ७५ | रात्री ८ | [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] | ०.८८ |- style="background:Orange | ३ | ७७ | संध्या. ७.३० | [[पुढचं पाऊल]] | ०.८४ |} === आठवडा १९ (६ ते १२ मे २०१२)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 17 (22/04/2012-28/04/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120517011042/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star+Pravah&startperiod=22/04/2012&endperiod=28/04/2012|archive-date=2012-05-17|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star+Pravah&startperiod=22/04/2012&endperiod=28/04/2012}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 19 (06/05/2012-12/05/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120529010350/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV+Marathi&startperiod=06/05/2012&endperiod=12/05/2012|archive-date=2012-05-29|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV+Marathi&startperiod=06/05/2012&endperiod=12/05/2012}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- style="background:Orange | १ | ६४ | रात्री ८.३० | [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] | ०.९४ |- style="background:Orange | २ | ६६ | संध्या. ७.३० | [[पुढचं पाऊल]] | ०.९३ |- style="background:LightGray | ३ | ८२ | संध्या. ७.३० | [[लेक लाडकी ह्या घरची]] | ०.७२ |- style="background:LightGray | ४ | ८९ | रात्री ९ | [[कालाय तस्मै नमः (मालिका)|कालाय तस्मै नमः]] | ०.६८ |- style="background:LightGray | ५ | ९४ | रात्री ९.३० | [[गौरव महाराष्ट्राचा (कार्यक्रम)|गौरव महाराष्ट्राचा]] | ०.६५ |} === आठवडा २१ (२० ते २६ मे २०१२)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 17 (22/04/2012-28/04/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120517011042/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star+Pravah&startperiod=22/04/2012&endperiod=28/04/2012|archive-date=2012-05-17|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star+Pravah&startperiod=22/04/2012&endperiod=28/04/2012}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- style="background:Orange | १ | ५१ | रात्री ८.३० | [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] | १.०८ |- style="background:Orange | २ | ६२ | संध्या. ७.३० | [[पुढचं पाऊल]] | ०.८८ |- style="background:Orange | ३ | ७६ | रात्री ८ | [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] | ०.७८ |} === आठवडा २२ (२७ मे ते २ जून २०१२)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 22 (27/05/2012-02/06/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20130224005923/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star%20Pravah&startperiod=27/05/2012&endperiod=02/06/2012|archive-date=2013-02-24|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star%20Pravah&startperiod=27/05/2012&endperiod=02/06/2012}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 22 (27/05/2012-02/06/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120702075713/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV+Marathi&startperiod=27/05/2012&endperiod=02/06/2012|archive-date=2012-07-02|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV+Marathi&startperiod=27/05/2012&endperiod=02/06/2012}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 22 (27/05/2012-02/06/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20130224081637/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Z%20Marathi&startperiod=27/05/2012&endperiod=02/06/2012|archive-date=2013-02-24|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Z%20Marathi&startperiod=27/05/2012&endperiod=02/06/2012}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- style="background:Orange | १ | ४१ | रात्री ८.३० | [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] | १.२२ |- style="background:Orange | २ | ४८ | संध्या. ७.३० | [[पुढचं पाऊल]] | १.०७ |- style="background:Orange | ३ | ६० | रात्री ८ | [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] | ०.८५ |- style="background:LightGray | ४ | ८८ | संध्या. ७.३० | [[लेक लाडकी ह्या घरची]] | ०.६७ |- | ५ | ९४ | रात्री ९.३० | [[महाराष्ट्राची लोकधारा]] | ०.६५ |- style="background:LightGray | ६ | ९५ | रात्री ९.३० | [[गौरव महाराष्ट्राचा (कार्यक्रम)|गौरव महाराष्ट्राचा]] | ०.६५ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:याद्या]] fhbh5exw3nf9chulev31kz2oy9cjp8e 0 376867 2691154 2652413 2026-06-24T13:17:53Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691154 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''हर्षवर्धन वसंतराव सपकाळ''' हे १३ व्या [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेचे]] सदस्य आहेत. त्यांनी २०१४ ते २०१९ दरम्यान [[बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघ|बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघाचे]] प्रतिनिधित्व केले होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे]] सदस्य आहेत. त्यांनी १९९९ ते २००२ पर्यंत बुलढाणा जिल्हा परिषदेचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले होते.<ref name="IT-20141103">{{स्रोत बातमी|url=https://www.indiatoday.in/assembly-elections-2015/story/maharashtra-assembly-poll-results-bjp-shiv-sena-ncp-congress-223847-2014-10-19|title=Results of Maharashtra Assembly polls 2014|work=India Today|access-date=3 November 2014}}</ref> एकेकाळी राज्यस्तरीय कबड्डी खेळाडू असलेले सपकाळ यांनी काँग्रेसची विद्यार्थी संघटना असलेल्या [[भारतीय राष्ट्रीय विद्यार्थी संघ]] (NSUI) मध्ये प्रवेश केला होता. त्यांनी बुलढाण्यात सरपंच म्हणून आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात केली. सपकाळ हे १३ फेब्रुवारी २०२५ पासून [[महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समिती]]चे २५वे अध्यक्ष म्हणून कार्यरत आहेत. यापूर्वी नाना पटोले हे या पदावर कार्यरत होते. २०१४ मध्ये, ते पहिल्यांदाच आमदार झाले आणि काँग्रेसच्या तिकिटावर [[बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघ|बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघातून]] विजयी झाले. त्यांनी गुजरात आणि मध्य प्रदेशात काँग्रेससाठी संघटनात्मक काम केले. त्यापूर्वी ते एआयसीसीचे सचिव होते. ते सध्या राजीव गांधी पंचायत राज संघटनेचे प्रमुख आहेत, जे स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या सक्षमीकरणासाठी काम करणाऱ्या काँग्रेसशी संलग्न संघटना आहे. सपकाळ हे [[राहुल गांधी]] यांचे जवळचे मानले जातात. सपकाळ स्वतःचे वर्णन एक वचनबद्ध "सर्वोदयी" म्हणून करतात. सर्वोदयी ही गांधीवादी विचारसरणी असून ती आचार्य विनोबा भावे यांनी वर्गविरहित समाजाच्या दृष्टिकोनातून मांडली आणि लोकप्रिय केली. सपकाळ यांनी २२ मार्च २०१७ रोजी, राज्याच्या अर्थसंकल्पीय अधिवेशनादरम्यान महाराष्ट्राचे अर्थमंत्री [[सुधीर मुनगंटीवार]] यांना व्यत्यय आणला. याशिवाय १८ मार्च २०१७ रोजी, विधानसभेबाहेर इतर आमदारांसह अर्थसंकल्पाच्या प्रती जाळल्या होत्या. या दोन कारणांमुळे अध्यक्ष हरिभाऊ बागडे यांनी सपकाळ यांना इतर १८ आमदारांसह ३१ डिसेंबर २०१७ पर्यंत निलंबित केले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://indianexpress.com/article/india/maharashtra-assembly-ruckus-speaker-suspends-19-mlas-till-december-31/ |title=Maharashtra Assembly ruckus: Speaker suspends 19 MLAs till December 31 |date=22 March 2017}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: सपकाळ, हर्षवर्धन}} [[वर्ग:इ.स. १९६८ मधील जन्म]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे राजकारणी]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:बुलढाणाचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीचे अध्यक्ष]] m06ecjj7wti6na0fy5zn64xbos3nazg 0 380376 2691177 2690988 2026-06-24T16:50:50Z TheonlyPuneriintown 157039 दुवा जोडली 2691177 wikitext text/x-wiki {{मट्रा}} '''ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद''' ही एक आर्थिक मतवाद आहे जी [[पद्धतशीर व्यक्तिवाद|पद्धतशीर व्यक्तिवादाचे]] कठोर पालन करण्याचे समर्थन करते, ही संकल्पना सांगते की सामाजिक घटना प्रामुख्याने व्यक्तींच्या प्रेरणा आणि कृती तसेच त्यांच्या स्वार्थातून घडतात. ऑस्ट्रियन संप्रदायाच्या सिद्धांतकारांचे मत आहे की आर्थिक सिद्धांत प्रामुख्याने सांख्यिकीय विश्लेषणातून न घेता, केवळ मानवी कृतीच्या मूलभूत स्वयंसिद्धांतांमधून, ज्याला [[कृतीशास्त्र]] म्हणून ओळखले जाते, त्यातून घेतला पाहिजे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://cdn.mises.org/principles_of_economics.pdf|title=Principles of Economics|last=Menger|first=Carl|publisher=Ludwig von Mises Institute|year=2007|location=Auburn, Alabama|language=en-us|translator-last=Dingwall|translator-first=James|translator-last2=Hoselitz|translator-first2=Bert F.}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2015/entries/methodological-individualism/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|last=Heath|first=Joseph|date=1 May 2018|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|access-date=1 May 2018|via=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref> <ref name="Mises_Action">Ludwig von Mises. [[Human Action]], p. 11, "Purposeful Action and Animal Reaction". Referenced 2011-11-23. </ref> <ref>{{Citation|accessdate=2026-05-24}}</ref> ऑस्ट्रियन मतवादाचा उगम १८७१ मध्ये झाला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.econlib.org/library/Enc/AustrianSchoolofEconomics.html#:~:text=By%20Peter%20J.,Boettke&text=The%20Austrian%20school%20of,marginalist%20revolution%20in%20economic%20analysis.|title=Austrian School of Economics|website=Econlib|language=en-US|access-date=2024-12-19}}</ref> [[व्हियेना|व्हिएन्नामध्ये]] [[कार्ल मेंगर]], [[एउगेन फॉन बोम-बावेर्क]] , फ्रेडरिक फॉन वीजर आणि इतर लोकांच्या कार्यासह त्याचे उगम झाले. <ref>Joseph A. Schumpeter, History of economic analysis, Oxford University Press 1996, {{ISBN|978-0195105599}}.</ref> ते शास्त्रीय मतवादाच्या विरोधात होते, हा वाद ''<nowiki/>'मेथोडनस्ट्राइट''' किंवा 'पद्धतीचा वाद' म्हणून ओळखला जातो. या परंपरेत काम करणारे सध्याचे अर्थशास्त्रज्ञ अनेक देशांमध्ये आहेत, पण त्यांच्या कार्याला अजूनही ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्र म्हणून संबोधले जाते. ऑस्ट्रियन मतवादाच्या सुरुवातीच्या वर्षांतील सैद्धांतिक योगदानांमध्ये मूल्याचा व्यक्तिनिष्ठ सिद्धांत, किंमत सिद्धांतातील सीमांतवाद आणि आर्थिक गणना समस्येची मांडणी यात आहे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/hayekcoordinatio0000unse|title=Hayek, Co-ordination and Evolution: His Legacy in Philosophy, Politics, Economics and the History of Ideas|last=Birner|first=Jack|last2=van Zijp|first2=Rudy|publisher=[[Routledge]]|year=1994|isbn=978-0-415-09397-2|location=London, New York|page=[https://archive.org/details/hayekcoordinatio0000unse/page/94 94]}}</ref> == इतिहास == [[चित्र:Jean-baptiste_Say.jpg|डावे|इवलेसे|जां-बातिस्त से . फ्रांसी उदारमतवादी राजकीय अर्थशास्त्राची मतवाद ही ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्राच्या मतवादाची बौद्धिक पूर्वज आहे.]] === पूर्वसूचक === सलामांका मतवाद (१६ व्या शतकातील स्पेन) आणि फ्रांसी उदारमतवादी शाळा (१९ व्या शतकातील फ्रांस) यांना अनेकदा ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवादाचे सुरुवातीचे पूर्वसूचक मानले जाते, कारण त्यांनी मूल्याच्या व्यक्तिनिष्ठ सिद्धांतामध्ये योगदान दिले आणि [[मुक्त बाजार|मुक्त-बाजारपेठ]] तत्त्वांचे समर्थन केले. सलामांका विद्यापीठातील फ्रान्सिस्को दे वितोरिया आणि लुइस दे मोलिना यांसारख्या विद्वानांनी असा युक्तिवाद केला की वस्तूंचे मूल्य आंतरिक घटकांऐवजी वैयक्तिक पसंतींद्वारे निर्धारित केले जाते. त्यांनी किंमती निश्चित करण्यात [[मागणी व पुरवठा|पुरवठा आणि मागणीची]] भूमिका आणि सुदृढ पैशाचे महत्त्व यावरही भर दिला, ज्यामुळे आधुनिक आर्थिक संकल्पनांचा पाया घातला गेला, ज्यांना ऑस्ट्रियन मतवादाने नंतर परिष्कृत आणि विस्तारित केले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://cdn.mises.org/The%20School%20of%20Salamanca_3.pdf|title=The School of Salamanca|last=Grice-Hutchinson|first=Marjorie|publisher=Oxford at the Clarendon Press|year=1952}}</ref> <ref>{{Citation|title=School of Salamanca|accessdate=2026-04-17}}</ref> === पहिली लाट === [[चित्र:Carl_Menger.jpg|डावे|इवलेसे|कार्ल मेंगर]] या मतवादाचा उगम [[ऑस्ट्रिया-हंगेरी|ऑस्ट्रिया-हंगेरीमधील]] [[व्हियेना|व्हिएन्ना]] येथे झाला. कार्ल मेंगर यांचे १८७१ मधील ''अर्थशास्त्राचे सिद्धांत(प्रिन्सिपल्स ऑफ इकॉनॉमिक्स)'' हे पुस्तक सामान्यतः ऑस्ट्रियन मतवादाचा पाया मानले जाते. हे पुस्तक सीमांत उपयोगितेचा सिद्धांत मांडणाऱ्या पहिल्या आधुनिक पुस्तकांपैकी होते. ऑस्ट्रियन मतवाद ही १८७० च्या दशकातील सीमांतवादी क्रांतीच्या तीन संस्थापक प्रवाहांपैकी एक होती, आणि अर्थशास्त्रामध्ये व्यक्तिनिष्ठ दृष्टिकोनाचा परिचय करून देणे हे तिचे प्रमुख योगदान होते. <ref name="keizer">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=CJ5sFtfZy8AC&q=subjectivist|title=Austrian Economics in Debate|last=Keizer|first=Willem|publisher=Routledge|year=1997|isbn=978-0-415-14054-6|location=New York|pages=1}}</ref> [[जॉन स्टुअर्ट मिल]] यांनी यापूर्वीही त्यांच्या १८४८ च्या ''राजकीय अर्थशास्त्राचे सिद्धांत(प्रिन्सिपल्स ऑफ पॉलिटिकल इकॉनॉमी)'' या पुस्तकात असाच विचार मांडला होता, <ref>Ahiakpor, J. C. W. (2003): ''Classical Macroeconomics. Some Modern Variations and Distortions'', Routledge, पृ. २१.</ref> त्यांनी असे निरीक्षण नोंदवले की, खरेदीदारासाठी एखाद्या गोष्टीची उपयुक्तता हीच प्रभावीपणे ती सर्वोच्च किंमत ठरवते जी कोणीही त्या गोष्टीसाठी तर्कसंगतपणे देईल. बाजारातील किंमत उपयुक्ततेच्या या पातळीच्या खाली येऊ शकते, पण ती त्यापेक्षा जास्त वाढू शकत नाही; अजून काही खरेदीदार त्यांच्या गरजा पूर्ण करण्यास त्या गोष्टीच्या योग्य मूल्यापेक्षा जास्त पैसे देत असतील. <ref>Mill, J. S. (1848). ''Principles of Political Economy.'' </ref> जरी सीमांतवाद सर्वसाधारणपणे प्रभावशाली होता, तरी मेंगरच्या कार्याभोवती एक अधिक विशिष्ट मतवाद एकत्र येऊ लागली, जी "मानसशास्त्रीय मतवाद", "व्हिएन्ना मतवाद" किंवा "ऑस्ट्रियन मतवाद" म्हणून ओळखली जाऊ लागली. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kirzner|first=Israel M.|year=1987|title=Austrian School of Economics|journal=[[The New Palgrave: A Dictionary of Economics]]|volume=1|pages=145–151}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=History of economic analysis|last=Schumpeter|first=Joseph A.|last2=Schumpeter|first2=Elizabeth Boody|date=1994|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-510559-9|location=New York}}</ref> मेंगरच्या आर्थिक सिद्धांतातील योगदानानंतर लगेचच [[एउगेन फॉन बोम-बावेर्क]] आणि फ्रेडरिक फॉन वीजर यांचे योगदान आले. हे तीन अर्थशास्त्रज्ञ ऑस्ट्रियन मतवादाची "पहिली लाट" म्हणून ओळखले जाऊ लागले. बोम-बावेर्क यांनी १८८० आणि १८९० च्या दशकात [[कार्ल मार्क्स|कार्ल मार्क्सवर]] विस्तृत टीका लिहिल्या आणि १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील मेथोडनस्ट्राइट(Methodenstreit) ऑस्ट्रियन लोकांच्या सहभागाचा ते एक भाग होते, ज्या दरम्यान त्यांनी ऐतिहासिक पंथाच्या [[गेओर्ग विल्हेल्म फ्रीडरीश हेगल|हेगेली]] सिद्धांतांवर आक्रमण केला. <ref name=":8">{{स्रोत पुस्तक|title=Economic theory in retrospect|last=Blaug|first=Mark|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-57153-1|edition=5th|location=Cambridge ; New York}}</ref> === २० व्या शतकाच्या सुरुवातीला === फ्रँक अल्बर्ट फेटर (१८६३-१९४९) हे ऑस्ट्रियन मतवादाच्या क्षेत्रातील एक नेते होते. त्यांनी १८९४ मध्ये हॅले विद्यापीठातून विद्यावाचस्पती मिळवली आणि १९०१ मध्ये [[कॉर्नेल विद्यापीठ|कॉर्नेल]] विद्यापीठात राजकीय अर्थशास्त्र आणि वित्त या विषयांचे प्राध्यापक झाले <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=A history of economic theory & method|last=Ekelund|first=Robert B.|last2=Hébert|first2=Robert F.|date=2014|publisher=Waveland Press|isbn=978-1-4786-0638-3|edition=6th|location=Long Grove, Ill}}</ref> १९२० च्या दशकात व्हिएन्ना विद्यापीठात अनेक महत्त्वाच्या ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञांनी शिक्षण घेतले आणि नंतर लुडविग फॉन मिसेस यांनी आयोजित केलेल्या खाजगी परिसंवादांमध्ये भाग घेतला. यामध्ये गॉटफ्रीड हॅबरलर, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/page/1452/Biography-of-Gottfried-Haberler-19011995|title=Biography of Gottfried Haberler (1901–1995)|last=Salerno|first=Joseph T.|date=1 August 2007|website=Mises Institute|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914003239/https://mises.org/page/1452/Biography-of-Gottfried-Haberler-19011995|archive-date=2014-09-14}}</ref> फ्रेडरिक हायेक, फ्रिट्झ माखलुप, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/page/1457/Biography-of-Fritz-Machlup-19021983|title=Biography of Fritz Machlup|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130705121450/http://mises.org/page/1457/Biography-of-Fritz-Machlup-19021983|archive-date=5 July 2013|access-date=16 June 2013}}</ref> कार्ल मेंगर (कार्ल मेंगरचे पुत्र), <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.iit.edu/csl/am/about/menger/about.shtml|title=About Karl Menger – Department of Applied Mathematics – IIT College of Science – Illinois Institute of Technology|website=www.iit.edu|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029202644/http://www.iit.edu/csl/am/about/menger/about.shtml|archive-date=29 October 2013|access-date=1 May 2018}}</ref> ऑस्कर मॉर्गेनस्टर्न, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://library.duke.edu/rubenstein/findingaids/morgenst/|title=Guide to the Oskar Morgenstern Papers, 1866–1992 and undated|website=Rubenstein Library|publisher=Duke University|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017075648/http://library.duke.edu/rubenstein/findingaids/morgenst/|archive-date=2012-10-17}}</ref> पॉल रोझेनस्टाईन-रोडान, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archives.lse.ac.uk/Record.aspx?src=CalmView.Catalog&id=COLL+MISC+0324|title=Rodan; Paul Rosenstein (1902–1985); political economist|publisher=Archive at London School of Economics|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811180137/http://archives.lse.ac.uk/Record.aspx?src=CalmView.Catalog&id=COLL+MISC+0324|archive-date=2011-08-11}}</ref> अब्राहम वाल्ड, <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Morgenstern|first=Oskar|date=October 1951|title=Abraham Wald, 1902–1950|journal=Econometrica|publisher=The Econometric Society|volume=19|pages=361–367|doi=10.2307/1907462|jstor=1907462}}</ref> आणि मायकेल ॲं. हेलपेरिन, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/library/studies-economic-nationalism|title=Studies in Economic Nationalism|date=18 August 2014}}</ref> आणि समाजशास्त्रज्ञ आल्फ्रेड शुट्झ हे सगळे ते. <ref><templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles>{{multiref|{{cite journal |author-link=Peter Kurrild-Klitgaard |last=Kurrild-Klitgaard |first=Peter |title=The Viennese Connection: Alfred Schutz and the Austrian School |journal=Quarterly Journal of Austrian Economics |volume=6 |issue=2 |date=Summer 2003 |pages=35–67 |doi=10.1007/s12113-003-1018-y |s2cid=154202208 |url=http://mises.org/journals/qjae/pdf/qjae6_2_2.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://mises.org/journals/qjae/pdf/qjae6_2_2.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |access-date=2022-08-19}}|{{cite journal |author-link=Peter Kurrild-Klitgaard |last=Kurrild-Klitgaard |first=Peter |doi=10.1023/A:1011199831428 |title=On Rationality, Ideal Types and Economics: Alfred Schütz and the Austrian School |journal=The Review of Austrian Economics |volume=14 |pages=119–143 |date=2001|issue=2/3 |s2cid=33060092 }}}} </ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Penguin history of economics|last=Backhouse|first=Roger|date=2002|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-026042-7|location=London New York Victoria, Australia}}</ref> === २० व्या शतकाच्या उत्तरार्धात === [[चित्र:Campus_of_Mises_Institute.jpg|डावे|इवलेसे|मिसेस संस्थेचा परिसर, ऑबर्न, अलाबामा, अमेरिका]] १९३० च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत, बहुतेक अर्थशास्त्रज्ञांनी सुरुवातीच्या ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञांचे महत्त्वपूर्ण योगदान मानलेल्या गोष्टी स्वीकारल्या होत्या. <ref name="Boettke and Leeson">{{स्रोत पुस्तक|title=A Companion to the History of Economic Thought|last=Boettke|first=Peter J.|last2=Leeson|first2=Peter T.|publisher=Blackwell Publishing|year=2003|isbn=978-0-631-22573-7|editor-last=Samuels|editor-first=Warren|editor-link=Warren Samuels|pages=446–452|chapter=28A: The Austrian School of Economics 1950–2000|author-link2=Peter T. Leeson|editor-last2=Biddle|editor-first2=Jeff E.|editor-last3=Davis|editor-first3=John B.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=3H8gBQv5MysC&pg=PA445}}</ref> फ्रिट्झ माखलुपने हायेकचे वाक्य उद्धृत केले की "एखाद्या मतवादाचे सर्वात मोठे यश हे आहे की ती नसतेही, कारण तिची मूलभूत शिकवण सर्वमान्य विचारांचा भाग बनलेली असते". <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/daily/1700/Ludwig-von-Mises-A-Scholar-Who-Would-Not-Compromise|title=Ludwig von Mises: A Scholar Who Would Not Compromise|date=15 December 2004|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914002324/https://mises.org/daily/1700/Ludwig-von-Mises-A-Scholar-Who-Would-Not-Compromise|archive-date=2014-09-14|access-date=2014-09-13}} Homage to Mises by Fritz Machlup 1981.</ref> <ref name=":7">{{स्रोत पुस्तक|title=Marginal revolutionaries: how Austrian economists fought the war of ideas|last=Wasserman|first=Janek|date=2019|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-22822-9|location=New Haven}}</ref> २० व्या शतकाच्या मध्याच्या सुमारास, गणितीय प्रतिरूपण आणि सांख्यिकीय पद्धतींना पआवडणाऱ्या मुख्य प्रवाहातील अर्थशास्त्रज्ञांनी ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्राला मोठ्या प्रमाणात बाजूला सारले. <ref name="Backhouse">{{जर्नल स्रोत|last=Backhouse|first=Roger E|date=January 2000|title=Austrian economics and the mainstream: View from the boundary|url=https://mises.org/library/austrian-economics-and-mainstream-view-boundary|journal=The Quarterly Journal of Austrian Economics|volume=3|issue=2|pages=31–43|doi=10.1007/s12113-000-1002-8|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20170210110045/https://mises.org/library/austrian-economics-and-mainstream-view-boundary|archive-date=2017-02-10|access-date=2017-01-24|quote="Hayek did not fall out of favor because he was not Keynesian (neither are Friedman or Lucas) but because he was perceived to be doing neither rigorous theory nor empirical work"}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Modern macroeconomics: its origins, development and current state|last=Snowdon|first=Brian|last2=Vane|first2=Howard R.|date=2006|publisher=Elgar|isbn=978-1-84542-208-0|edition=Paperback ed., reprinted|location=Cheltenham}}</ref> मिसेस यांचे विद्यार्थी इस्राएल किर्झनर म्हणाले की, १९५४ मध्ये, जेव्हा किर्झनर विद्यावर्च करत होते, तेव्हा अशी कोणतीही स्वतंत्र ऑस्ट्रियन मतवाद नव्हतीच. कोणत्या पदव्युत्तर शिक्षण संस्थेत जावे याचा निर्णय घेत असताना, मिसेस यांनी त्यांना जॉन्स हॉपकिन्स येथील जायसाठी स्वीकारण्याचा सल्ला दिला होता, कारण ते एक प्रतिष्ठित विद्यापीठ होते आणि फ्रिट्झ माखलुप तिथे शिकवत होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mises.org/journals/aen/aen17_1_1.asp|title=Interview of Israel Kirzner|last=Kirzner|first=Israel|publisher=Ludwig von Mises Institute|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909160322/http://mises.org/journals/aen/aen17_1_1.asp|archive-date=9 September 2013|access-date=17 June 2013}}</ref> १९४० च्या दशकानंतर, ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्राला दोन आर्थिक मतवादांमध्ये विभागले जाऊ शकते आणि २० व्या शतकाच्या उत्तरार्धात या मतवादात काही प्रमाणात फूट पडली. मिसेस यांच्यासारख्या ऑस्ट्रियन लोकांचा एक गट नव-शास्त्रीय पद्धतीला अपरिवर्तनीयपणे सदोष मानतो; फ्रेडरिक हायेक यांच्यासारखा दुसरा गट नव-अभिजात पद्धतीचा मोठा भाग स्वीकारतो आणि अर्थव्यवस्थेतील सरकारी हस्तक्षेपाला अधिक स्वीकारार्ह मानतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/journals/qjae/pdf/qjae7_1_3.pdf|title=The Hayek and Mises Controversy: Bridging Differences – Odd J. Stalebrink|last=Kanopiadmin|date=30 July 2014|website=mises.org|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114044020/http://mises.org/journals/qjae/pdf/qjae7_1_3.pdf|archive-date=14 November 2012|access-date=1 May 2018}}</ref> <ref name=":7">{{स्रोत पुस्तक|title=Marginal revolutionaries: how Austrian economists fought the war of ideas|last=Wasserman|first=Janek|date=2019|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-22822-9|location=New Haven}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWasserman2019">Wasserman, Janek (2019). ''Marginal revolutionaries: how Austrian economists fought the war of ideas''. New Haven: Yale University Press. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-300-22822-9|<bdi>978-0-300-22822-9</bdi>]].</cite></ref> हेन्री हाझलिट यांनी १९३० ते १९८० च्या दशकापर्यंत अनेक प्रकाशनांसाठी अर्थशास्त्रावरील स्तंभ आणि संपादकीय लिहिले आणि ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्राच्या विषयावर अनेक पुस्तके लिहिली. हाझलिट यांच्या विचारांवर मिसेस यांचा चांगला प्रभाव होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thefreemanonline.org/featured/remembering-henry-hazlitt/|title=Remembering Henry Hazlitt|publisher=[[The Freeman (magazine)|The Freeman]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130113132434/http://www.thefreemanonline.org/featured/remembering-henry-hazlitt/|archive-date=2013-01-13|access-date=2013-03-11}}</ref> त्यांच्या ''एका धड्यात अर्थशास्त्र(इकॉनॉमिक्स इन वन लेसन)'' (१९४६) या पुस्तकाच्या दहा लाखांहून अधिक प्रती विकल्या गेल्या आणि ते [[जॉन मेनार्ड केन्स]] यांच्या ''सामान्य सिद्धांट(जनरल थिअरी)'' या ग्रंथावरील ओळी-ओळीने केलेल्या टीकेसाठी, ''नव्या अर्थशास्त्राचे चूक(द फेल्युअर ऑफ द "न्यू इकॉनॉमिक्स)'' (१९५९) साठी देखील ओळखले जातात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/about/3233|title=Biography of Henry Hazlitt|publisher=Ludwig von Mises Institute|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120128182613/https://www.mises.org/about/3233|archive-date=2012-01-28|access-date=2013-03-11}}</ref> === आजच्या ऑस्ट्रियन लोकांमध्ये विभागणी === अर्थशास्त्रज्ञ लेलँड येगर यांनी २० व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील मतभेदांवर चर्चा केली आणि [[मरे रॉथबार्ड]], हान्स-हेर्मन हॉप, जोसेफ सालेर्नो आणि इतरांनी लिहिलेल्या एका चर्चेचा संदर्भ दिला, ज्यात त्यांनी हायेकवर टीका केली होती. येगर म्हणाले: "[आर्थिक गणनेतील ज्ञानाच्या भूमिकेवर] मिसेस आणि हायेक यांच्यात फूट पाडण्याचा प्रयत्न करणे, विशेषतः हायेकचा अपमान करून, या दोन महान पुरुषांशी अन्याय करणे आणि आर्थिक विचारांच्या इतिहासाशी विश्वासघात करणे आहे". त्यांनी पुढे या मतभेदांना आर्थिक विश्लेषणासाठी आणि पूर्व युरोपीय साम्यवादाच्या पतनाच्या ऐतिहासिक समजासाठी विध्वंसक मानले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Is the Market a Test of Truth and Beauty?: Essays in Political Economy|last=Yeager|first=Leland|publisher=Ludwig von Mises Institute|year=2011|pages=93 ff|author-link=Leland B. Yeager}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.emerald.com/books/book/15022/Research-in-the-History-of-Economic-Thought-and|title=Research in the History of Economic Thought and Methodology|date=2016-07-29|publisher=Emerald Group Publishing Limited|isbn=978-1-78560-960-2|language=en|chapter=The History of a Tradition: Austrian Economics from 1871 to 2016|doi=10.1108/S0743-4154201634A}}</ref> लुडविग फॉन मिसेस संस्थेने १९९९ मध्ये प्रकाशित केलेल्या एका पुस्तकात, <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://mises.org/books/15great.pdf|title=15 Great Austrian Economists – Murray Rothbard|last=Hoppe|first=Hans-Hermann|publisher=Ludwig von Mises Institute|year=1999|location=Alabama|pages=223 ff|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007115806/http://mises.org/books/15great.pdf|archive-date=2014-10-07}}</ref> हॉप यांनी प्रतिपादन केले की रोथबार्ड हे "ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रातील मुख्य प्रवाहाचे" नेते होते आणि त्यांनी रॉथबार्ड यांची तुलना नोबेल पारितोषिक विजेते फ्रेडरिक हायेक यांच्याशी केली, ज्यांना त्यांनी एक [[अनुभववाद|ब्रिटिश अनुभववादी]] आणि मिसेस व रॉथबार्ड यांच्या विचारांचे विरोधक म्हणून ओळखले. हॉप यांनी मान्य केले की हायेक हे शिक्षणक्षेत्रातील सर्वात प्रमुख ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञ होते, पण त्यांनी असेही म्हटले की हायेक हे ऑस्ट्रियन परंपरेचे विरोधक होते, जी कार्ल मेंगर आणि [[एउगेन फॉन बोम-बावेर्क|बोम-बावेर्क]] यांच्यापासून मिसेसमार्गे रॉथबार्डपर्यंत पोहोचली होती. ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञ वॉल्टर ब्लॉक म्हणतात की ऑस्ट्रियन मतवादाला आर्थिक सिद्धांत आणि राजकीय सिद्धांत या दोन श्रेणींद्वारे आर्थिक विचारांच्या इतर मतवादांपासून वेगळे केले जाऊ शकते. ब्लॉक यांच्या मते, हायेक यांना ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञ मानले जाऊ शकते, पण राजकीय सिद्धांतावरील त्यांचे विचार स्वातंत्र्यवादी राजकीय सिद्धांताशी जुळत नाहीत, ज्याला ब्लॉक ऑस्ट्रियन मतवादाचा अविभाज्य भाग मानतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=LiX7dzyHkK4|title=Dr. Walter Block: Austrian vs Chicago Schools|publisher=Mises Canada: Rothbard School 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518134054/https://www.youtube.com/watch?v=LiX7dzyHkK4|archive-date=18 May 2015|access-date=3 December 2014}}</ref> हॉप आणि ब्लॉक यांनी हायेकवर केलेली टीका ऑस्ट्रियन मतवादाचे संस्थापक कार्ल मेंगर यांनाही लागू होते. हॉप यावर जोर देतात की, त्यांच्या मते इंग्रजी अनुभवजन्य परंपरेतील हायेक, ऑस्ट्रियन मतवादाच्या तथाकथित बुद्धिवादी परंपरेचे विरोधक आहेत; मेंगर यांनी हायेक यांच्याप्रमाणेच आपल्या कार्यांमध्ये बुद्धिवादावर जोरदार टीका केली. <ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|url=https://mises.org/system/tdf/Investigations%20into%20the%20Method%20of%20the%20Social%20Sciences_5.pdf?file=1&type=document|title=Investigations into the Methods of the Social Sciences|last=Menger|first=Carl|pages=173–175|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211155554/https://mises.org/system/tdf/Investigations%20into%20the%20Method%20of%20the%20Social%20Sciences_5.pdf?file=1&type=document|archive-date=2017-02-11}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://econfaculty.gmu.edu/bcaplan/whyaust.htm|title=Why I Am Not an Austrian Economist|website=econfaculty.gmu.edu|access-date=2026-04-19}}</ref> मेंगर यांनी या कल्पनेवर जोर दिला की अशा अनेक संस्था आहेत ज्या मुद्दाम तयार केल्या गेल्या नाहीत, त्यांच्याकडे एक प्रकारची "श्रेष्ठ बुद्धिमत्ता" आहे आणि त्या समाजासाठी महत्त्वाची कार्ये पार पाडतात. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://mises.org/system/tdf/Investigations%20into%20the%20Method%20of%20the%20Social%20Sciences_5.pdf?file=1&type=document|title=Investigations into the Methods of the Social Sciences|last=Menger|first=Carl|pages=146–147|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211155554/https://mises.org/system/tdf/Investigations%20into%20the%20Method%20of%20the%20Social%20Sciences_5.pdf?file=1&type=document|archive-date=2017-02-11}}</ref> <ref name=":0" /> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://mises.org/system/tdf/Investigations%20into%20the%20Method%20of%20the%20Social%20Sciences_5.pdf?file=1&type=document|title=Investigations into the Methods of the Social Sciences|last=Menger|first=Carl|pages=91|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211155554/https://mises.org/system/tdf/Investigations%20into%20the%20Method%20of%20the%20Social%20Sciences_5.pdf?file=1&type=document|archive-date=2017-02-11}}</ref> या भूमिकांना आधार देण्यास त्यांनी एडमंड बर्क आणि इंग्रजी परंपरेबद्दलही सांगितले. <ref name=":0" /> === प्रभाव === "पहिल्या लाटेतील" ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञांनी विकसित केलेले अनेक सिद्धांत बऱ्याच काळापूर्वी मुख्य प्रवाहातील अर्थशास्त्रात सामावून घेतले गेले आहेत. <ref>It has also influenced related disciplines such as Law and Economics, see. K. Grechenig, M. Litschka, "Law by Human Intent or Evolution? Some Remarks on the Austrian School of Economics' Role in the Development of Law and Economics", ''European Journal of Law and Economics'' 2010, vol. 29, no. 1, पृ. ५७–७९.</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Economic thought: a brief history|last=Kurz|first=Heinz D.|date=2017|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-17259-2|edition=|location=New York|translator-last=Riemer|translator-first=Jeremiah M.}}</ref> यामध्ये कार्ल मेंगरचे सीमांत उपयोगितेवरील सिद्धांत, फ्रेडरिक फॉन वीजरचे संधी खर्चावरील सिद्धांत आणि एउगेन फॉन बोम-बावेर्कचे काल-प्राधान्यावरील सिद्धांत, तसेच मेंगर आणि बोम-बावेर्क यांनी मार्क्सवादी अर्थशास्त्रावर केलेल्या टीका आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/library/austrian-schools-critique-marxism|title=The Austrian School's Critique of Marxism|last=kanopiadmin|date=2011-03-14|website=Mises Institute|language=en|access-date=2019-02-02}}</ref> [[फेडरल रिझर्व सिस्टम|अमेरिकेचे फेडरल रिझर्व्हचे]] माजी अध्यक्ष ॲलन ग्रीनस्पॅन म्हणाले की, ऑस्ट्रियन मतवादाच्या संस्थापकांनी "त्यांच्यापैकी बहुतेकांच्या कार्यकाळापासून खूप दूरच्या भविष्याचा वेध घेतला आणि या देशातील बहुतेक मुख्य प्रवाहातील अर्थशास्त्रज्ञांच्या मतवादावर त्यांचा खोल आणि, माझ्या मते, कदाचित अपरिवर्तनीय परिणाम झाला आहे". <ref>Greenspan, Alan. "Hearings before the U.S. House of Representatives' Committee on Financial Services". U.S. House of Representatives' Committee on Financial Services. Washington, D.C.. 25 July 2000. </ref> १९८७ मध्ये, नोबेल पारितोषिक विजेते जेम्स मॅ. बुकानन यांनी एक मुलाखतकाराला सांगितले: "मला ऑस्ट्रियन म्हटले जाण्यावर माझा कोणताही आक्षेप नाही. हायेक आणि मिसेस मला ऑस्ट्रियन मानू शकतील, पण निश्चितपाणेच इतरांपैकी काही जण मानणार नाहीत". <ref>{{जर्नल स्रोत|date=Fall 1987|title=An Interview with Laureate James Buchanan|url=https://mises.org/journals/aen/aen9_1_1.asp|journal=Austrian Economics Newsletter|volume=9|issue=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914022018/https://mises.org/journals/aen/aen9_1_1.asp|archive-date=2014-09-14|access-date=2022-08-19}}</ref> == सिद्धांत == ऑस्ट्रियन मतवादानुसार, वैयक्तिक ज्ञान, वेळ, अपेक्षा आणि इतर व्यक्तिनिष्ठ घटकांसह व्यक्तींच्या व्यक्तिनिष्ठ निवडींमुळे सर्व आर्थिक घटना घडतात. ऑस्ट्रियन मतवादी वैयक्तिक निवडीच्या सामाजिक परिणामांचे परीक्षण करून अर्थव्यवस्था समजून घेण्याचा प्रयत्न करतात, या दृष्टिकोनाला पद्धतशीर व्यक्तिवाद म्हणतात. हा दृष्टिकोन आर्थिक विचारांच्या इतर मतवादांपेक्षा भिन्न आहे, ज्यांनी व्यक्तींऐवजी एकत्रित चल, समतोल विश्लेषण आणि सामाजिक गटांवर लक्ष दिले आहे. <ref name="White Methodology">{{स्रोत पुस्तक|url=https://mises.org/mofase.asp|title=The Methodology of the Austrian School Economists|last=White|first=Lawrence H.|publisher=Ludwig von Mises Institute|year=2003|edition=revised|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223214514/https://mises.org/mofase.asp|archive-date=2014-02-23}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=How economics forgot history: the problem of historical specificity in social science|last=Hodgson|first=Geoffrey M.|date=2006|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-25717-6|edition=Digit. Print|series=Economics as social theory|location=London}}</ref> [[चित्र:Ludwig_von_Mises.jpg|डावे|इवलेसे|लुडविग फॉन मिसेस]] २० व्या आणि २१ व्या शतकात, सुरुवातीच्या ऑस्ट्रियन मतवादाशी पद्धतशीर संबंध असलेल्या अर्थशास्त्रज्ञांनी अनेक विविध दृष्टिकोन आणि सैद्धांतिक दिशा विकसित केल्या. लुडविग फॉन मिसेस यांनी त्यांच्या व्यक्तिनिष्ठ दृष्टिकोनाची आवृत्ती, ज्याला त्यांनी "कृतीशास्त्रा" म्हटले, ती १९४९ मध्ये ''मानवी कृती(ह्युमन ॲक्शन)'' या नावाने प्रकाशित झालेल्या पुस्तकात मांडली. <ref name="Ludwigvon">Ludwig von Mises, Nationalökonomie (Geneva, Switzerland: Union, 1940); Human Action (Auburn, Alabama: Ludwig von Mises Institute, [1949] 1998). </ref> : ३ <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=A brief history of economic thought|last=Roncaglia|first=Alessandro|date=2017|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-62736-5|location=Cambridge}}</ref> त्यात, मिसेस यांनी असे प्रतिपादन केले की, कृतीशास्त्राचा उपयोग पूर्वसिद्ध सैद्धांतिक आर्थिक सत्ये काढण्यास केला जाऊ शकतो आणि निगमनात्मक आर्थिक विचार प्रयोगांमधून असे निष्कर्ष निघू शकतात जे मूळ गृहितकांमधून अखंडनीयपणे निष्पन्न होतात. त्यांनी लिहिले की अनुभवजन्य निरीक्षण किंवा सांख्यिकीय विश्लेषणातून निष्कर्ष काढता येत नाहीत आणि आर्थिक प्रतिरूपकांमध्ये संभाव्यतांच्या वापराला विरोध केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/books/ufofes/|title=The Ultimate Foundation of Economic Science by Ludwig von Mises|date=20 July 1962|publisher=Mises.org|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121029234432/http://www.mises.org/books/ufofes/|archive-date=2012-10-29|access-date=2012-08-13}}</ref> मिसेस यांच्या काळापासून, काही ऑस्ट्रियन विचारवंतांनी त्यांचा कृतीशास्त्रिक दृष्टिकोन स्वीकारला आहे तर इतरांनी पर्यायी पद्धती अवलंबल्या आहेत. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Caldwell|first=Bruce J.|year=1984|title=Praxeology and its Critics: an Appraisal|url=http://public.econ.duke.edu/~bjc18/docs/Praxeology%20and%20Its%20Critics.pdf|journal=History of Political Economy|volume=16|issue=3|pages=363–379|doi=10.1215/00182702-16-3-363}}</ref> उदा., फ्रिट्झ माखलुप, फ्रेडरिक हायेक आणि इतरांनी मिसेस यांचा अर्थशास्त्राकडे पाहण्याचा प्रबळ पूर्वसिद्ध दृष्टिकोन स्वीकारला नाही. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Langlois|first=Richard N.|date=1985|title=From the Knowledge of Economics to the Economics of Knowledge: Fritz Machlup on Methodology and on the "Knowledge Society"|url=http://web.uconn.edu/ciom/Machlup%20Knowledge%20(1985).pdf|journal=Research in the History of Economic Thought and Methodology|volume=3|pages=225–235|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005013809/http://web.uconn.edu/ciom/Machlup%20Knowledge%20(1985).pdf|archive-date=2013-10-05|access-date=2012-12-06}}</ref> लुडविग लाखमन, एक कट्टर व्यक्तिनिष्ठतावादी, यांनी देखील [[मॅक्स वेबर|मॅक्स वेबरने]] मांडलेल्या ' ''वर्स्टेहेंडे मेथोड'' ' ("अर्थबोधक पद्धत") च्या बाजूने मिसेसच्या कृतीशास्त्राच्या मांडणीला मोठ्या प्रमाणात नाकारले. <ref name="White Methodology">{{स्रोत पुस्तक|url=https://mises.org/mofase.asp|title=The Methodology of the Austrian School Economists|last=White|first=Lawrence H.|publisher=Ludwig von Mises Institute|year=2003|edition=revised|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223214514/https://mises.org/mofase.asp|archive-date=2014-02-23}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWhite2003">White, Lawrence H. (2003). [https://mises.org/mofase.asp ''The Methodology of the Austrian School Economists''] (revised&nbsp;ed.). Ludwig von Mises Institute. [https://web.archive.org/web/20140223214514/https://mises.org/mofase.asp Archived] from the original on 2014-02-23.</cite></ref> <ref name="Ludwig">{{स्रोत पुस्तक|url=http://library.freecapitalists.org/books/Ludwig%20M%20Lachmann/Macro-economic%20thinking%20and%20the%20Market%20Economy.pdf|title=Macroeconomic Thinking and the Market Economy|last=Lachmann|first=Ludwig|publisher=Institute of Economic Affairs|year=1973|access-date=2014-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216191641/http://library.freecapitalists.org/books/Ludwig%20M%20Lachmann/Macro-economic%20thinking%20and%20the%20Market%20Economy.pdf|archive-date=2014-12-16}}</ref> === मूलभूत तत्त्वे === १९८१ वर्षी, फ्रिट्झ माखलुप यांनी ऑस्ट्रियन आर्थिक विचारांची ठराविक मते म्हणून जे मानले त्याचा सारांश मांडला: <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The economics of Ludwig von Mises: toward a critical reappraisal ; [Symposium on the Economics of Ludwig von Mises, Atlanta, 1974]|last=Fritz|first=Machlup|date=1976|publisher=Sheed and Ward|isbn=978-0-8362-0651-7|editor-last=Moss|editor-first=Laurence S.|series=Studies in economic history|location=Kansas City|chapter=Homage to Mises}}</ref> * '''पद्धतिक व्यक्तिवाद''' : आर्थिक घटनांचे स्पष्टीकरण व्यक्तींच्या कृती (किंवा निष्क्रियता) पर्यंत मागोवा घेऊनच दिले पाहिजे; गट किंवा समूह केवळ त्यांच्या वैयक्तिक सदस्यांमार्फतच कार्य करतात. गट विचार करत नाहीत; माणसे विचार करतात. <ref name=":5">{{स्रोत पुस्तक|title=Austrian economics in America: the migration of a tradition|last=Vaughn|first=Karen Iversen|date=1998|publisher=Cambridge Univ. Press|isbn=978-0-521-63765-7|edition=Repr. d. Ausg. von 1994|series=Historical perspectives on modern economics|location=Cambridge}}</ref> * '''पद्धतिक व्यक्तिनिष्ठता''' : व्यक्ती बाह्य घडामोडी आणि त्यांच्या कृतींच्या परिणामांविषयीच्या स्वतःच्या ज्ञानावर, विश्वासांवर आणि अपेक्षांवर आधारित निर्णय घेतात. <ref name=":6">{{स्रोत पुस्तक|title=Hayek's challenge: intellectual biography of F.A. Hayek|last=Caldwell|first=Bruce|date=2008|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-09193-8|edition=Nachdr.|location=Chicago}}</ref> * '''आवड आणि पसंती''' : वस्तू आणि सेवांचे व्यक्तिनिष्ठ मूल्यमापन त्यांची मागणी निश्चित करते, ज्याच्यामुळे त्यांच्या किमतींवर ग्राहकांचा प्रभाव पडतो. * '''संधी खर्च''' : ज्या पर्यायी संधी सोडून द्याव्या लागतात, त्यांचा खर्च; जेव्हा उत्पादक सेवा एका उद्देशासाठी वापरल्या जातात, तेव्हा त्यांचे सर्व पर्यायी उपयोग सोडून द्यावे लागतात. * '''सीमांतवाद''' : सर्व आर्थिक रचनांमध्ये, एकूण बेरजेत जोडलेल्या किंवा वजा केलेल्या शेवटच्या घटकाच्या महत्त्वावरून मूल्ये, खर्च, महसूल, उत्पादकता इत्यादी निश्चित केले जातात. * '''उत्पादन आणि उपभोगाची काल संरचना''' : बचतीचे निर्णय हे नजीकच्या, दूरच्या किंवा अनिश्चित भविष्यातील उपभोगासंबंधीच्या "काल-प्राधान्य"मधून दिसून येतात आणि अधिक वेळ घेणाऱ्या उत्पादन प्रक्रिया हाती घेतल्यास जास्त उत्पादन मिळण्याची अपेक्षा असल्यामुळे गुंतवणूक केली जाते. माखलुप यांनी ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्राच्या विशेषतः मिसेस संप्रदायाशी संबंधित असलेली आणखी दोन तत्त्वे देखील ओळखली: * '''ग्राहक सार्वभौमत्व''' : वस्तू आणि सेवांच्या प्रभावी मागणीवर आणि मुक्त बाजारपेठांमध्ये परिणामी निर्माण होणाऱ्या किमतींद्वारे, उत्पादक आणि गुंतवणूकदारांच्या उत्पादन योजनांवर ग्राहकांचा असलेला प्रभाव, ही केवळ एक वस्तुस्थिती नसून एक महत्त्वाचे उद्दिष्ट देखील आहे, जे केवळ बाजारपेठांमध्ये सरकारी हस्तक्षेप पूर्णपणे टाळून आणि उत्पादने व सेवांचे प्रमाण, गुणवत्ता आणि किमती यांसंबंधी स्वतःच्या निर्णयानुसार निर्णय घेण्याच्या विक्रेते आणि खरेदीदारांच्या स्वातंत्र्यावरील निर्बंध टाळूनच साध्य करता येते. <ref name=":5">{{स्रोत पुस्तक|title=Austrian economics in America: the migration of a tradition|last=Vaughn|first=Karen Iversen|date=1998|publisher=Cambridge Univ. Press|isbn=978-0-521-63765-7|edition=Repr. d. Ausg. von 1994|series=Historical perspectives on modern economics|location=Cambridge}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVaughn1998">Vaughn, Karen Iversen (1998). ''Austrian economics in America: the migration of a tradition''. Historical perspectives on modern economics (Repr. d. Ausg. von 1994&nbsp;ed.). Cambridge: Cambridge Univ. Press. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-521-63765-7|<bdi>978-0-521-63765-7</bdi>]].</cite></ref> * '''[[व्‍यक्तिवाद|राजकीय व्यक्तिवाद]]''' : जेव्हा व्यक्तींना पूर्ण आर्थिक स्वातंत्र्य दिले जाईल, तेव्हाच राजकीय आणि नैतिक स्वातंत्र्य सुरक्षित करणे शक्य होईल. आर्थिक स्वातंत्र्यावरील निर्बंधांमुळे, लवकर किंवा उशिरा, राज्याच्या सक्तीच्या कारवायांचा राजकीय क्षेत्रात विस्तार होतो, ज्यामुळे १९व्या शतकात भांडवलशाही समाजांनी मिळवलेल्या मूलभूत वैयक्तिक स्वातंत्र्याला सुरुंग लागतो आणि अखेरीस ते नष्ट होते. <ref name=":6">{{स्रोत पुस्तक|title=Hayek's challenge: intellectual biography of F.A. Hayek|last=Caldwell|first=Bruce|date=2008|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-09193-8|edition=Nachdr.|location=Chicago}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCaldwell2008">Caldwell, Bruce (2008). ''Hayek's challenge: intellectual biography of F.A. Hayek'' (Nachdr.&nbsp;ed.). Chicago: University of Chicago Press. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-226-09193-8|<bdi>978-0-226-09193-8</bdi>]].</cite></ref> == आर्थिक विचारांमधील योगदान == === संधी खर्च === [[चित्र:1wieser.jpg|इवलेसे|फ्रेडरिक फॉन वीजर]] संधी खर्चाचा सिद्धांत सर्वात पहिले १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धात ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञ फ्रेडरिक फॉन वीजर यांनी स्पष्टपणे मांडला. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Subjectivism, intelligibility and economic understanding: essays in honor of Ludwig M. Lachmann on his eightieth birthday|last=Kirzner|first=Israel M.|last2=Lachman|first2=Ludwig M.|publisher=Macmillan|year=1986|isbn=978-0-333-41788-1|edition=Illustrated}}</ref> संधी खर्च म्हणजे कोणत्याही कृतीचा असा खर्च, जो सोडून दिलेल्या (म्हणजे न निवडलेल्या) दुसऱ्या सर्वोत्तम पर्यायाच्या मूल्याच्या संदर्भात मोजला जातो. अनेक परस्पर-अनन्य पर्यायांमधून निवड करणाऱ्या एखाद्या व्यक्तीसाठी किंवा गटासाठी असलेल्या दुसऱ्या सर्वोत्तम निवडीशी संबंधित हा एक त्यागाचा प्रकार आहे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Economic theory in retrospect|last=Blaug|first=Mark|date=2006|publisher=Cambridge Univ. Press|isbn=978-0-521-57701-4|edition=5. ed., reprint|location=Cambridge}}</ref> भविष्याबद्दलच्या अपेक्षांना देखील दुर्मिळतेचा एक प्रकार मानले जाऊ शकते; जेव्हा वेळेच्या पसंतीनुसार त्याचे परिमाण ठरवले जाते, तेव्हा वर्तमान विरुद्ध भविष्यातील गुंतवणुकीच्या पसंतीच्या संदर्भात संधी खर्चाचे देखील मूल्यमापन केले पाहिजे. संधी खर्च ही मुख्य प्रवाहातील [[अर्थशास्त्र|अर्थशास्त्रातील]] एक प्रमुख संकल्पना आहे आणि तिचे वर्णन " [[टंचाई (अर्थशास्त्र)|दुर्मिळता]] आणि निवड यांच्यातील मूलभूत संबंध" व्यक्त करणारी म्हणून केले गेले आहे. <ref>{{ज्ञानकोश स्रोत|url=James M. Buchanan}}</ref> संसाधनांचा कार्यक्षमतेने वापर केला जाईल हे सुनिश्चित करण्यात संधी खर्चाची संकल्पना अतिशय महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.economist.com/research/Economics/alphabetic.cfm?letter=O#opportunitycost|title=Opportunity Cost|work=Economics A–Z|publisher=The Economist|access-date=2010-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20101009122334/http://www.economist.com/research/Economics/alphabetic.cfm?letter=O|archive-date=9 October 2010|url-status=live}}</ref> === भांडवल आणि व्याज === [[चित्र:1Bawerk.png|इवलेसे|[[एउगेन फॉन बोम-बावेर्क]]]] भांडवल आणि व्याजाचा ऑस्ट्रियन सिद्धांत सर्वात पहिले [[एउगेन फॉन बोम-बावेर्क]] यांनी विकसित केला. त्यांनी असे प्रतिपादन केले की व्याजदर आणि नफा हे अंतिम वस्तूंच्या बाजारातील [[मागणी व पुरवठा|पुरवठा आणि मागणी]] तसेच काल-प्राधान्याद्वारे निर्धारित केले जातात. <ref name=":8">{{स्रोत पुस्तक|title=Economic theory in retrospect|last=Blaug|first=Mark|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-57153-1|edition=5th|location=Cambridge ; New York}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBlaug1997">Blaug, Mark (1997). ''Economic theory in retrospect'' (5th&nbsp;ed.). Cambridge ; New York: Cambridge University Press. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-521-57153-1|<bdi>978-0-521-57153-1</bdi>]].</cite></ref> बोम-बावेर्क यांचा सिद्धांत भांडवल-केंद्रिततेला उत्पादन प्रक्रियेच्या अप्रत्यक्षपणेच्या प्रमाणाशी जोडतो. त्यांनी असा युक्तिवादही केला की सीमांत उपयोगितेच्या नियमातून खर्चाचा अभिजात नियम अनिवार्यपणे सूचित होतो. तथापि, नंतरच्या ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञांनी जसे की लुडविग फॉन मिसेस, <ref>मिसेस (१९४९)</ref> इस्राएल किर्झनर, लुडविग लाखमन, <ref>Lachmann (1976) </ref> आणि खेसुस हुएर्ता दे सोतो <ref>Huerta De Soto (2006) </ref> यांनी व्याजदरांसाठी उत्पादकतेचे स्पष्टीकरण नाकारले आणि उत्पादनाचा सरासरी कालावधी हा अभिजात आर्थिक विचारांचा अवशेष मानला. <ref name=":9">{{स्रोत पुस्तक|title=An outline of the history of economic thought|last=Screpanti|first=Ernesto|last2=Zamagni|first2=Stefano|last3=Field|first3=David|last4=Kirby|first4=Lynn|date=2005|publisher=Oxford university press|isbn=978-0-19-927914-2|edition=2e ed. revised and expanded|location=Oxford (GB)}}</ref> === महागाई === मिसेसच्या व्याख्येनुसार, महागाई म्हणजे पैशाच्या पुरवठ्यात होणारी वाढ: <ref name=":10">{{स्रोत पुस्तक|title=The clash of economic ideas: the great policy debates and experiments of the last hundred years|last=White|first=Lawrence H.|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-01242-4|location=New York}}</ref> सैद्धांतिक तपासणीत महागाईसाठी एकच अर्थ आहे जो विवेकपणे दिले जाऊ शकतो; चलनाच्या प्रमाणात वाढ(व्यापक अर्थात, ज्यात विश्वासू माध्यमही जोडले जातील), ज्याला एका संबंधित चलनाच्या(परत त्याच व्यापक अर्थाने) सरभर केलेली गर्जेची वाढ नाही आहे, तर वस्तुविनिमय मूल्य कमी होते.<ref name="TheTheory">The Theory of Money and Credit, Mises (1912, [1981], p. 272)</ref> हायक यांनी दावा केला की महागाईला चालना देण्यास पैशाच्या पुरवठ्यात वाढ आणि परिणामी वस्तू आणि सेवांच्या किमतींमध्ये होणारी वाढ यामधील अंतराचा फायदा घेतला जातो: <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Time and money: the macroeconomics of capital structure|last=Garrison|first=Roger Wayne|date=2006|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-77122-1|edition=transferred to digital printing|series=Foundations of the market economy|location=London}}</ref> आणि कारण कोणतेही महागाई, आधी कितीही मर्यादित असो, बेरोजगारी कमी करण्यास रोजगाराला चालना देऊ शकते जेव्हा ते महागाई जास्ती होत जाते, त्याला बेरोजगारी कमी करण्यास वापरले गेले आहे, ते कायमसाठी करत राहणार तोपर्यंत ते वाढत राहील. "मर्यादित" स्थिर महागाई काही मदत करु शकत नाही - त्याने फक्त साधी महागाई होईल. स्थिर महागाईचा अर्थपूर्ण परिणाम दिसून येत नाही, जे प्रोत्साहन होत असायचे ते संपून जाते आणि शेवटपणे फक्त विलंबित रूपांतरांचे एक अनुशेष राहतो, हा निर्णायक युक्तिवाद आहे मानक अर्थशास्त्राच्या पाठ्यपुस्तकातीलही फायदेशीर म्हणून दाखवले "मर्यादित" महागाईविरुद्ध.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zZu3AAAAIAAJ&q=%22only+while+it+accelerates%22|title=1980s Unemployment and the Unions: Essays on the Impotent Price Structure of Britain and Monopoly in the Labour Market|last=Hayek|first=Friedrich August|date=1984|publisher=[[Institute of Economic Affairs]]|isbn=9780255361736}}</ref> प्रमुख ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञांनी देखील पारिभाषिक गोंधळाची नोंद घेतली आहे: ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञ चलनवाढीला पैशाच्या पुरवठ्यात वाढ म्हणतात, तर बहुतेक अर्थशास्त्रज्ञ आणि साधे लोक त्याला वाढत्या किमती म्हणतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cnbc.com/2012/11/29/krugman-isnt-quite-right-about-austrian-economics.html|title=Krugman Isn't (Quite) Right About Austrian Economics|last=Carney|first=John|date=2012-11-29|website=CNBC|language=en|access-date=2026-04-20}}</ref> === आर्थिक गणना समस्या === [[चित्र:Friedrich_Hayek_portrait.jpg|इवलेसे|फ्रायडरिक हायेक]] [[चित्र:Israel_Kirzner.jpg|उजवे|इवलेसे|इस्राएल किर्झनर]] आर्थिक गणना समस्या ही नियोजित अर्थव्यवस्थांवरील एक टीका आहे, जी सर्वप्रथम लुडविग फॉन मिसेस यांनी त्यांच्या १९२० च्या समाजवादी कॉमनवेल्थमध्ये आर्थिक गणना(इकोनॉमिक कॅल्क्युलेशन इन द सोशलिस्ट कॉमनवेल्थ) या निबंधात मांडली. त्यानंतर मिसेस यांनी त्यांच्या या कल्पनेवर त्यांचे विद्यार्थी फ्रायडरिक हायेक यांच्याशी चर्चा केली, ज्यांनी ''भूदासत्वाचा रस्ता(द रोड टू सर्फडम)'' यासह विविध कामांमध्ये तिचा विस्तार केला. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Rivalry and central planning: the socialist calculation debate reconsidered|last=Lavoie|first=Don|last2=Boettke|first2=Peter J.|last3=Storr|first3=Virgil Henry|date=2015|publisher=Mercatus Center, George Mason University|isbn=978-1-942951-12-4|series=Advanced studies in political economy|location=Arlington, Virginia}}</ref> <ref name=":9">{{स्रोत पुस्तक|title=An outline of the history of economic thought|last=Screpanti|first=Ernesto|last2=Zamagni|first2=Stefano|last3=Field|first3=David|last4=Kirby|first4=Lynn|date=2005|publisher=Oxford university press|isbn=978-0-19-927914-2|edition=2e ed. revised and expanded|location=Oxford (GB)}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFScrepantiZamagniFieldKirby2005">Screpanti, Ernesto; Zamagni, Stefano; Field, David; Kirby, Lynn (2005). ''An outline of the history of economic thought'' (2e ed. revised and expanded&nbsp;ed.). Oxford (GB): Oxford university press. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-19-927914-2|<bdi>978-0-19-927914-2</bdi>]].</cite></ref> गणना समस्या असे म्हणते की किमतीच्या संकेतांशिवाय, [[उत्पादनसाधन|उत्पादनाचे घटक]] शक्य तितक्या कार्यक्षम मार्गाने वाटले जाऊ शकत नाहीत, ज्यामुळे नियोजित अर्थव्यवस्था अकार्यक्षम ठरतात. [[मॅक्स वेबर]] त्यांच्या अर्थव्यवस्था आणि समाज(विर्टशाफ्ट उंड गेसेलशाफ्ट) (मरणोत्तर १९२१ मध्ये प्रकाशित) या महान पुस्तकात अशाच निष्कर्षावर पोहोचले, ज्यात त्यांनी एका जटिल आर्थिक प्रणालीच्या केंद्रीकृत नियोजनाच्या अशक्यतेवर चर्चा केली आहे. <ref name=":3">F. A. Hayek (1935), "The Nature and History of the Problem" and "The Present State of the Debate," om in F. A. Hayek, ed. ''Collectivist Economic Planning'', pp. 1–40, 201–243. </ref> ऑस्ट्रियन सिद्धांत बाजारपेठेच्या संघटन शक्तीवर भर देतो. हायेक यांनी असे प्रतिपादन केले की बाजारभाव अशा माहितीचे प्रतिबिंब असतात, जी संपूर्णपणे कोणत्याही एका व्यक्तीला महिती नसते आणि जी अर्थव्यवस्थेतील संसाधनांचे वाटप निश्चित करते. समाजवादी प्रणालींमध्ये वैयक्तिक प्रोत्साहन आणि किंमत निश्चिती प्रक्रियेचा अभाव असल्यामुळे, ज्याद्वारे व्यक्ती त्यांच्या वैयक्तिक माहितीवर आधारित कृती करतात, हायेक यांनी असा युक्तिवाद केला की समाजवादी आर्थिक नियोजकांकडे चांगले निर्णय घेण्यास आवश्यक असलेल्या सर्व ज्ञान नसतो. जे या टीकेशी सहमत आहेत ते याकडे समाजवादाचे खंडन म्हणून पाहतात, जे दर्शवते की समाजवाद हा आर्थिक संघटनेचा एक व्यवहार्य किंवा शाश्वत प्रकार नाही. हा वाद १९२० आणि १९३० च्या दशकात प्रकर्षाने समोर आला आणि आर्थिक विचारांच्या इतिहासकारांमध्ये वादाचा तो विशिष्ट काळ 'समाजवादी गणना वाद' म्हणून ओळखला जाऊ लागला. <ref name="School">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://cepa.newschool.edu/het/essays/paretian/social.htm|title=The socialist calculation debate|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090218142504/http://cepa.newschool.edu/het/essays/paretian/social.htm|archive-date=February 18, 2009|access-date=May 20, 2020}}</ref> मिसेस असे म्हणाले की समाजवादी अर्थव्यवस्थांमधील किंमत प्रणाली अनिवार्यपणे सदोष होत्या कारण जर सरकार उत्पादनाच्या साधनांचे मालक असेल, तर [[भांडवल|भांडवली वस्तूंसाठी]] किंमती मिळवता येत नाहीत कारण समाजवादी प्रणालीमध्ये त्या केवळ वस्तूंचे अंतर्गत हस्तांतरण असतात आणि अंतिम वस्तूंप्रमाणे "विनिमयाच्या वस्तू" नसतात. म्हणून, त्यांना किंमत दिली जात नव्हती आणि त्याच्यामुळे ही प्रणाली अनिवार्यपणे अकार्यक्षम असेल कारण केंद्रीय नियोजकांना उपलब्ध संसाधनांचे कार्यक्षमतेने वाटप कसे करावे हे कळणार नाही. <ref name="School">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://cepa.newschool.edu/het/essays/paretian/social.htm|title=The socialist calculation debate|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090218142504/http://cepa.newschool.edu/het/essays/paretian/social.htm|archive-date=February 18, 2009|access-date=May 20, 2020}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20090218142504/http://cepa.newschool.edu/het/essays/paretian/social.htm "The socialist calculation debate"]. Archived from [http://cepa.newschool.edu/het/essays/paretian/social.htm the original] on February 18, 2009<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">May 20,</span> 2020</span>.</cite></ref> याच्यामुळे त्यांनी लिहिले की "समाजवादी राष्ट्रकुलात तर्कसंगत आर्थिक क्रियाकलाप अशक्य आहे". <ref name="Mises">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/humanaction/chap2sec4.asp|title=The Principle of Methodological Individualism|last=von Mises|first=Ludwig|website=Human Action|publisher=Ludwig von Mises Institute|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090422004804/https://mises.org/humanaction/chap2sec4.asp|archive-date=22 April 2009|access-date=2009-04-24}}</ref> === व्यवसाय चक्रे === व्यवसाय चक्राचा ऑस्ट्रियन सिद्धांत (ABCT) आर्थिक चढोतारांचे कारण म्हणून बँकांच्या पतपुरवठ्यावर लक्ष ठेवतो. <ref name="ReferenceA">[[Murray Rothbard]], ''[[America's Great Depression]].'' </ref> जरी नंतर हायेक आणि इतरांनी याचा विस्तार केला असला तरी, हा सिद्धांत पहिले मिसेस यांनी मांडला होता, ज्यांनी असेही प्रतिपादन केले की आंशिक राखीच बँका मुद्दाम कमी व्याजदराने पतपुरवठा करतात, ज्याच्यामुळे व्यवसाय तुलनेने अप्रत्यक्ष उत्पादन प्रक्रियांमध्ये गुंतवणूक करतात. या मुद्दाम "तेजी"मुळे संसाधनांचे गैर-वाटप होते, ज्याला त्यांनी "गैरगुंतवणूक" म्हटले, आणि याचा अंत शेवटपणे "मंदी"मध्ये होतो. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Time and money: the macroeconomics of capital structure|last=Garrison|first=Roger Wayne|date=2001|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-07982-2|edition=1. publ|series=Foundations of the market economy|location=London}}</ref> मिसेस यांनी असा अंदाज लावला की बँकिंग प्रणालीमध्ये सरकारद्वारे पैसा आणि पतपुरवठ्यामध्ये होणाऱ्या फेरफारामुळे बचत आणि गुंतवणूक असंतुलित होते, अणि त्यामुळे चुकीच्या दिशेने गुंतवणूक प्रकल्प राबवले जातात जे शेवटी टिकू शकत नाहीत, आणि अशा वेळी अर्थव्यवस्थेला सुधारणात्मक मंदीच्या काळातून स्वतःला पुन्हा एकदा संतुलित करावे लागते. <ref name=":10">{{स्रोत पुस्तक|title=The clash of economic ideas: the great policy debates and experiments of the last hundred years|last=White|first=Lawrence H.|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-01242-4|location=New York}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWhite2012">White, Lawrence H. (2012). ''The clash of economic ideas: the great policy debates and experiments of the last hundred years''. New York: Cambridge University Press. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-107-01242-4|<bdi>978-1-107-01242-4</bdi>]].</cite></ref> ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञ फ्रिट्झ माखलुप यांनी ऑस्ट्रियन दृष्टिकोनाचा सारांश मांडताना म्हटले की, "चलनाचे घटक चक्राला कारणीभूत चालवतात, पण खऱ्या घटनांमुळे चक्र आहे." <ref name=":2">{{जर्नल स्रोत|last=Hughes|first=Arthur Middleton|date=March 1997|title=The recession of 1990: An Austrian explanation|journal=The Review of Austrian Economics|language=en|volume=10|issue=1|pages=107–123|doi=10.1007/BF02538145|issn=0889-3047}}</ref> ==== मध्यवर्ती बँका ==== लुडविग फॉन मिसेस यांच्या मते, मध्यवर्ती बँका व्यावसायिक बँकांना कृत्रिमरित्या कमी व्याजदराने कर्ज द्यायची शक्यता तयार करतात, ज्याच्यामुळे बँक पतपुरवठ्याचा अस्थिर विस्तार होतो आणि त्यानंतरच्या कोणत्याही आकुंचनाला अडथळा येतो. त्यांनी विश्वस्त माध्यमांमधील वाढ रोखण्यासाठी चलनविषयक सुधारणा म्हणून [[सुवर्ण विनिमय परिमाण|सुवर्ण मानकाचा]] युक्तिवाद केला. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Bank deregulation and monetary order|last=Selgin|first=George|date=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-14056-0|series=International studies in money and banking|location=London New York}}</ref> फ्रायडरिक हायेक यांनी वेगळा दृष्टिकोन स्वीकारला, त्यांनी सोन्यावर लक्ष न देऊन मजबूत मध्यवर्ती बँकिंगद्वारे बँकिंग क्षेत्राच्या नियमनावर लक्ष केंद्रित केले. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=White|first=Lawrence H.|year=1999|title=Why Didn't Hayek Favor Laissez Faire in Banking?|url=http://cameroneconomics.com/white-hayek-hope.pdf|journal=History of Political Economy|volume=31|issue=4|pages=753–769|doi=10.1215/00182702-31-4-753|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20130412141059/http://cameroneconomics.com/white-hayek-hope.pdf|archive-date=12 April 2013|access-date=11 April 2013}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Laissez-faire banking|last=Dowd|first=Kevin|date=1993|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-77563-7|series=Foundations of the market economy series|location=London New York}}</ref> == संदर्भ == '''तळटीप'''{{Notelist}}'''संदर्भ'''<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अर्थशास्त्रीय संकल्पना]] 65sk6541ft5zbxrg1sgtzzvgy7s68zv 0 380808 2691157 2690754 2026-06-24T14:10:13Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2691157 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट घटना|name=२०२६ [[युनायटेड किंग्डम]]च्या मजूर पक्षाचे संकट|image=Keir Starmer and Andy Burnham (55204794065).jpg|Image_Caption=[[कियर स्टार्मर]] (डावीकडील) यांनी राजीनामा दिल्यामुळे येणाऱ्या मजूर पक्षाच्या निवडणूकीत [[ॲंडी बर्नहम]] (उजवीकडील) उमेदवार म्हणून उभे राहतील.|date=७ मे २०२६ – २२ जून २०२६|motive=[[कियर स्टार्मर]] यांना [[मजूर पक्ष|मजूर पक्षा]]चे नेते आणि [[युनायटेड किंग्डमचे पंतप्रधान|पंतप्रधान]] या पदवींपासून काडून टाकायचे}} मे २०२६ मध्ये, [[युनायटेड किंग्डमचे पंतप्रधान|युनायटेड किंगडमचे पंतप्रधान]] [[कियर स्टार्मर|कियरर स्टार्मर]] आणि त्यांच्या सरकारबद्दलच्या सामाजिक असंतोषामुळे [[मजूर पक्ष|मजूर पक्षाच्या]] नेतृत्वाचे संकट निर्माण झाले. खूप वेळ चाललेल्या महागाईच्या संकटाचा, तसेच असंख्य आंदोलने, 'पलटूराम' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://uturn.to/|title=UK Government U-Turn Tracker {{!}} 13 Policy Reversals and Counting|website=UK U-Turn Tracker|language=en-GB|access-date=2026-05-19}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lbc.co.uk/article/every-labour-government-u-turn-5HjdQhm_2/|title=Every U-turn the Labour government has made since being elected in July 2024|last=Moore|first=Henry|last2=Mata|first2=William|date=2026-02-17|website=LBC|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260313112044/https://www.lbc.co.uk/article/every-labour-government-u-turn-5HjdQhm_2/|archive-date=13 March 2026|access-date=2026-05-19}}</ref> आणि घोटाळ्यांचा सामना करत असताना, स्टार्मर यांची लोकप्रियता घटली, ज्यामुळे [[मजूर पक्ष|मजूर पक्षात]] मतभेद निर्माण झाले. स्टार्मर यांनी २२ जून २०२६ रोजी आपल्या राजीनाम्याची घोषणा केली, ज्यामुळे मजूर पक्षात नेतृत्वाची निवडणूक झाली . [[इस्रायल-हमास युद्ध|गाझा युद्धादरम्यान]] इस्राएलला राजकीय व भौतिक पाठिंबा कायम ठेवल्याबद्दल मजूर सरकारला वामपंथाकडून विरोधाचा सामना करावा लागला, ज्यामध्ये शस्त्रास्त्र-निर्यात परवाने टिकवून ठेवणे आणि ब्रिटिश बनावटीच्या भागांना जागतिक F-35 पुरवठाच्या साखळीत प्रवेश करण्याची परवानगी देणारा अपवाद होता. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c4g88rgenlvo|title=UK F-35 parts exports to Israel are lawful, High Court rules|date=30 June 2025|work=BBC News|access-date=22 June 2026}}</ref> मजूर सरकारने आजारपण आणि अपंगत्व लाभांमध्ये अब्जावधी पौंडांची कपात करून आणि सर्वात श्रीमंतांवर [[संपत्ती कर]] लादण्यासाठी नकार देऊन पुरोगामी आणि कामगार-वर्गीय मतदारांना देखील दुरावले. <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[विकिपीडिया:तटस्थ दृष्टीकोन|<span title="The material near this tag seems to express a non-neutral point of view. (June 2026)">असंतुलित मत?</span>]]'' &#x5D;</sup> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Badshah|first=Nadeem|url=https://www.theguardian.com/uk-news/live/2026/may/16/far-right-unite-the-kingdom-rally-tommy-robinson-london-nakba-day-march-latest-news-updates|title=Tens of thousands march through London for far-right and pro-Palestine protests – as it happened|last2=Ali|first2=Taz|date=2026-05-16|work=the Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=2026-05-18}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://yougov.com/en-gb/articles/54751-what-britons-think-of-keir-starmer-in-their-own-words|title=What Britons think of Keir Starmer, in their own words|website=YouGov|language=en-gb|access-date=2026-05-18}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5yllvdz824o|title=Welfare reforms: 'We're not scroungers, we just want the right to live'|last=Spina-Matthews|first=Sarah|last2=Fitzpatrick|first2=Kevin|date=2025-07-01|website=BBC News|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725012257/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5yllvdz824o|archive-date=25 July 2025|access-date=2026-05-18}}</ref> दक्षिणपंथाकडून, त्यांना कठोर स्थलांतर नियंत्रण आणि कर वाढीला विरोधाच्या मागण्यांना सामोरे जावे लागले. त्यानंतर मजूर पक्षाला २०२५ आणि २०२६ च्या स्थानिक निवडणुका आणि अनेक पोटनिवडणुकांमध्ये मोठे नुकसान झाले, तर दक्षिणपंथी रिफॉर्म यूकेने आणि वामपंथी ग्रीन पार्टीने प्रगती केली. मे २०२६ च्या मध्यापर्यंत, ९५+ मजूर खासदारांनी स्टार्मर यांना राजीनामा देण्याचे किंवा त्यांच्या पदत्यागाचे वेळापत्रक जाहीर करण्याचे आवाहन केले होते, आणि एका मंत्रीमंडळाच्या मंत्र्याने (आरोग्य सचिव वेस स्ट्रीटिंग ), चार कनिष्ठ मंत्र्यांनी ( जेस फिलिप्स यांच्यासह), आणि चार मंत्र्यांच्या सहाय्यकांनी निषेध म्हणून राजीनामा दिला. ''[[द गार्डियन]]''[[द गार्डियन|नुसार]], ११०+ पश्चासीन एका पत्रावर सही देऊन म्हटले होते की नेतृत्वाला आव्हान दिले जाऊ नये. ''लेबरलिस्ट''नुसार, १५९ मजूर सदस्यांनी स्टर्मर यांना पाठिंबा दिला, ९८ जणांनी त्यांना राजीनामा देण्याचे किंवा वेळापत्रक जाहीर करण्याचे आवाहन केले, आणि १४६ सदस्य अज्ञात होते किंवा त्यांनी कोणतीही भूमिका घेतली नव्हती. <ref name="whichlabourmps">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://labourlist.org/2026/05/labourlist-labour-mp-starmer-resignation-tracker/|title=Which Labour MPs are calling for Starmer to go – and who is still backing PM?|last=Green|first=Daniel|date=2026-05-14|website=LabourList|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260512063522/https://labourlist.org/2026/05/labourlist-labour-mp-starmer-resignation-tracker/|archive-date=12 May 2026|access-date=2026-05-15}}</ref> जून २०२६ मध्ये, सरकारच्या नियोजित संरक्षण खर्चावरून झालेल्या वादामुळे संकट अधिकच गडद झाले, ज्यामुळे संरक्षण मंत्रालयात तीन जणांनी राजीनामे दिले: संरक्षण सचिव जॉन हीली, कनिष्ठ मंत्री ॲलिस्टेर कार्न्स आणि मंत्र्यांच्या सहाय्यक पामेला नॅश . == पार्श्वभूमी == मजूर पक्षाने २०२४ ची सार्वत्रिक निवडणूक १७२ जागांच्या प्रचंड बहुमताने जिंकली आणि १४ वर्षांच्या सत्तेनंतर [[हुजूर पक्ष|हुजूर पक्षाला]] सत्तेतून बाहेर काढले. स्टार्मर हे सार्वत्रिक निवडणुकीनंतर पंतप्रधान बनणारे चौथे लेबर नेते ठरले, परंतु १८३० मध्ये लोकप्रिय मतांची नोंद ठेवण्यासाठी सुरुवात झाल्यापासून कोणत्याही बहुमताच्या सरकारपेक्षा सर्वात कमी मतांचा वाटा त्यांना मिळाला होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c2v0e074jejo|title=UK election: What's happened, and what comes next|last=Murphy|first=Matt|last2=Baker|first2=Graeme|date=4 July 2024|website=BBC News|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260321170154/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c2v0e074jejo|archive-date=21 March 2026|access-date=11 May 2026}}</ref> पंतप्रधानपदाच्या कार्यकाळात स्टार्मर यांना ब्रिटिश लोकांनी प्रतिकूल दृष्टीने पाहिले आहे. त्यांचे निव्वळ मान्यता मानांकन सुरुवातीला जराच सकारात्मक होते, पण त्यांच्या पंतप्रधानपदाच्या काळात ते घसरून नोव्हेंबर २०२५ पर्यंत सरासरी -४६% पर्यंत पोहोचले <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newstatesman.com/politics/uk-politics/2025/12/why-is-keir-starmer-so-unpopular|title=Why is Keir Starmer so unpopular?|last=Gilbert|first=Jeremy|date=23 December 2025|website=New Statesman|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260511225240/https://www.newstatesman.com/politics/uk-politics/2025/12/why-is-keir-starmer-so-unpopular|archive-date=11 May 2026|access-date=12 May 2026}}</ref> २०२५ च्या अंताला, जनमत चाचण्यांमध्ये स्टार्मर यांना ब्रिटनच्या सर्वात अलोकप्रिय पंतप्रधानांपैकी एक म्हणून स्थान देण्यात आले आणि त्यांची तुलना [[लिझ ट्रस]] यांच्याशी केली गेली. <ref name=":5">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://fullfact.org/politics/keir-starmer-popularity/|title=Is Sir Keir Starmer the 'most unpopular' PM in recent times? – Full Fact|date=13 February 2026|website=Full Fact|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260505020923/https://fullfact.org/politics/keir-starmer-popularity/|archive-date=5 May 2026|access-date=12 May 2026}}</ref> पार्टीगेट घोटाळ्यादरम्यान [[बोरिस जॉन्सन]] यांच्यापेक्षा, जेरेमी कॉर्बिन यांनी मजूर नेतेपदाचा राजीनामा दिला तेव्हा त्यांच्यापेक्षा आणि ट्रस यांनी पंतप्रधानपदाचा राजीनामा दिला तेव्हा त्यांच्यापेक्षा स्टार्मर यांचे सरासरी निव्वळ मान्यता मानांकन जास्त राहिले. <ref name=":4">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cnbc.com/2025/05/25/starmer-has-delivered-key-wins-for-the-uk-so-why-is-he-so-unpopular.html|title=Starmer has delivered some key wins for the UK recently, so why is he so unpopular?|last=Ellyatt|first=Holly|date=25 May 2025|website=CNBC|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250820162112/https://www.cnbc.com/2025/05/25/starmer-has-delivered-key-wins-for-the-uk-so-why-is-he-so-unpopular.html|archive-date=20 August 2025|access-date=9 August 2025}}</ref> === सरकारी धोरणांना विरोध === सप्टेंबर २०२४ मध्ये, यूगोव्हने अहवाल दिला की ६७% लोकांचा सरकारच्या स्थलांतर धोरणांबद्दल वाईट दृष्टिकोन होता तर १६% लोकांचा सकारात्मक दृष्टिकोन होता, ६४% लोकांच्या मते सरकार आरोग्य सेवेचे व्यवस्थापन वाईट पद्धतीने करत होते आणि ७०% लोक तुरुंगातील क्षमता कमी करण्यास कैद्यांना लवकर सोडण्याच्या सरकारच्या निर्णयाच्या विरोधात होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://yougov.com/en-gb/articles/50578-why-do-many-britons-feel-let-down-by-labour|title=Why do many Britons feel let down by Labour?|website=YouGov|language=en-gb|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260502200446/https://yougov.com/en-gb/articles/50578-why-do-many-britons-feel-let-down-by-labour|archive-date=2 May 2026|access-date=12 May 2026}}</ref> सप्टेंबर २०२५ पर्यंत, १४% लोकांनी सरकारच्या कामगिरीला मान्यता दिली तर ६९% लोकांनी नापसंती दाखवली. अंदाजे तीनपैकी दोन लोकांचा असा विश्वास होता की लेबर पार्टी वास्तवापासून दूर आहे, त्यांची भूमिका काय आहे हे अस्पष्ट आहे, ती कमकुवत आणि अविश्वसनीय आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://yougov.com/en-gb/articles/53058-how-do-britons-see-labour-ahead-of-their-2025-party-conference|title=How do Britons see Labour, ahead of their 2025 party conference?|website=YouGov|language=en-gb|access-date=12 May 2026}}</ref> ७७% लोकांना मजूर पक्ष आपली आश्वासने पाळेल किंवा महागाईच्या संकटात मदत करेल असे वाटले नव्हते. यूगोव्हच्या मते, जानेवारी २०२६ पर्यंत ७५% लोकांचे स्टार्मरबद्दल प्रतिकूल मत होते, म्हणजेच निव्वळ अनुकूलता मानांकन -५७% होते, जे फक्त ट्रस यांच्या बाबतीत होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://yougov.co.uk/politics/articles/53907-political-favourability-ratings-january-2026|title=Political favourability ratings, January 2026|website=YouGov|language=en-gb|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260225021343/https://yougov.co.uk/politics/articles/53907-political-favourability-ratings-january-2026|archive-date=25 February 2026|access-date=12 May 2026}}</ref> 'मोर इन कॉमन' या मतदान कंपनीचे ल्यूक ट्रायल म्हणाले की, स्टार्मर "आजच्या व्यवस्थेबद्दल लोकांच्या निराशेचे माध्यम बनले होते." <ref>{{स्रोत बातमी|last=Walker|first=Peter|url=https://www.theguardian.com/politics/2026/feb/12/why-is-keir-starmer-so-deeply-unpopular|title='Jellyfish' and 'doormat': why is Keir Starmer so deeply unpopular?|date=12 February 2026|work=The Guardian|language=en-GB|access-date=12 May 2026}}</ref> === खराब निवडणूक कामगिरी === [[चित्र:Prime_Minister_Keir_Starmer_appoints_Gordon_Brown_(55258474341).jpg|इवलेसे|आपल्या पंतप्रधानपदाला पुन्हा उभारी देण्याच्या प्रयत्नात स्टार्मर यांनी माजी पंतप्रधान [[गॉर्डन ब्राउन]] यांना सरकारमध्ये सल्लागार पदावर नियुक्त केले.]] सर्वात लोकप्रिय मजूर राजकारणी <ref name=":3">{{स्रोत बातमी|last=Elgot|first=Jessica|url=https://www.theguardian.com/politics/2026/may/09/labour-members-keir-starmer-party-fortunes-poll|title=Most Labour members think Starmer cannot revive party fortunes, poll finds|date=9 May 2026|work=The Guardian|language=en-GB|access-date=11 May 2026}}</ref> आणि नेतृत्वाचे दावेदार बृहद मँचेस्टरचे महापौर अँडी बर्नहम यांनी २०२६ च्या गॉर्टन आणि डेंटन पोटनिवडणुकीत संसदेसाठी निवडणूक लढवण्याचा प्रयत्न केला, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cn408vmxrg8o|title=Andy Burnham seeks permission to stand in by-election|last=Whannel|first=Kate|date=24 January 2026|website=BBC News|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124183543/https://www.bbc.co.uk/news/articles/cn408vmxrg8o|archive-date=24 January 2026|access-date=11 May 2026}}</ref> पण राष्ट्रीय कार्यकारी समितीने त्यांना रोखले, ज्या निर्णयाला अँजेला रेनर यांनी नंतर एक चूक असे संबोधले. ग्रीन पार्टीच्या हॅना स्पेन्सर जिंकल्या आणि त्यांनी ती जागा आपल्या बाजूने वळवली, तर मजूर पक्ष ३ऱ्या क्रमांकावर आला. बर्नहॅमने यापूर्वी २०२४ च्या बृहद मँचेस्टर महापौर निवडणुकीत स्पेन्सरचा पराभव केला होता, आणि त्यांनी बर्नहम यांच्या स्थानिक लोकप्रियतेची कबुली देत म्हटले की, जर ते उमेदवार असते, तर स्पेन्सर यांना "अधिक कठीण लढतीला" सामोरे जावे लागले असते. <ref name="auto3">{{स्रोत बातमी|last=Cooke|first=Millie|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/gorton-denton-by-election-live-result-labour-green-reform-starmer-b2928430.html|title=Gorton and Denton result live: Hannah Spencer wins by-election for Greens as Starmer's Labour plunged into crisis|date=27 February 2026|work=The Independent|language=en|access-date=27 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260227014956/https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/gorton-denton-by-election-live-result-labour-green-reform-starmer-b2928430.html|archive-date=27 February 2026|url-status=live}}</ref> <ref name="auto4">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newstatesman.com/comment/2026/02/andy-burnham-could-have-won-gorton-and-denton|title=Andy Burnham could have won Gorton and Denton|last=Lawson|first=Neal|date=27 February 2026|website=New Statesman|language=en-US|access-date=27 February 2026}}</ref> <ref name=":6">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/czr4e7ep468o|title=Andy Burnham 'disappointed' after bid to become MP blocked|last=Nevett|first=Joshua|last2=Mason|first2=Chris|authorlink2=Chris Mason (journalist)|date=25 January 2026|website=BBC News|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260125124612/https://www.bbc.co.uk/news/articles/czr4e7ep468o|archive-date=25 January 2026|access-date=11 May 2026}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Halliday|first=Josh|url=https://www.theguardian.com/politics/2026/feb/27/green-party-wins-gorton-and-denton-byelection-in-blow-to-keir-starmer|title=Green party wins Gorton and Denton byelection, pushing Labour to third place|date=27 February 2026|work=The Guardian|language=en-GB|access-date=11 May 2026}}</ref> २०२६ च्या स्कॉटिश संसद निवडणुकीच्या आधी, स्कॉटिश मजूर उपशाखा नेते अनस सरवरने स्टार्मर यांच्या नेतृत्वाला एक अडथळा म्हणून, त्यांच्या राजीनाम्याची जाहीरपणे मागणी केली. <ref name=":7">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dailyrecord.co.uk/news/politics/anas-sarwar-call-keir-starmer-36693759|title=Anas Sarwar to call for Keir Starmer to resign as Prime Minister|last=McCall|first=Chris|date=9 February 2026|website=Daily Record|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260209154148/https://www.dailyrecord.co.uk/news/politics/anas-sarwar-call-keir-starmer-36693759|archive-date=9 February 2026|access-date=9 February 2026}}</ref> २०२६ च्या सेनेद निवडणुकीत, वेल्श मजूर उपशाखेला मोठा पराभव पत्करावा लागला, ज्यामुळे [[वेल्स|वेल्सवरील]] मजूर पक्षाचे १०० वर्षांचे नियंत्रण संपुष्टात आले. यामुळे ते सत्ताधारी प्लाइड कम्रि आणि अधिकृत विरोधी पक्ष रिफॉर्म यूके वेल्सच्या मागे तिसऱ्या जागेवर फेकले गेले. त्यांच्या नेत्या, एलिनेड मॉर्गन, ब्रिटिश इतिहासात निवडणुकीत आपली जागा गमावणाऱ्या पहिल्या विद्यमान सरकार प्रमुख ठरल्या. <ref>{{स्रोत बातमी|last=McKernan|first=Bethan|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2026/may/08/plaid-cymru-biggest-party-wales-senedd-labour-reform|title=Plaid Cymru wins Welsh Senedd elections, ending 100 years of Labour control|last2=Morris|first2=Steven|date=8 May 2026|work=The Guardian|language=en-GB|access-date=11 May 2026}}</ref> २०२६ च्या स्थानिक निवडणुकांमध्ये, लेबर पक्षाने ३५ परिषदांवरील आणि जवळपास १,५०० नगरसेवकांवरील (निवडणुकीसाठी असलेल्या जागांपैकी अंदाजे ६०%) नियंत्रण गमावले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/local-elections-2026-results-uk-map-b2973743.html|title=Elections results in full: Full map for every seat across England, Wales and Scotland|date=10 May 2026|website=The Independent|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260510231153/https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/local-elections-2026-results-uk-map-b2973743.html|archive-date=10 May 2026|access-date=11 May 2026}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Duster|first=Chandelis|url=https://www.npr.org/2026/05/10/nx-s1-5817491/uk-elections-keir-starmer-resign-reform-green|title=Keir Starmer's party lost big in U.K. local elections. Here's what comes next|date=10 May 2026|work=NPR|language=en|access-date=11 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260510234917/https://www.npr.org/2026/05/10/nx-s1-5817491/uk-elections-keir-starmer-resign-reform-green|archive-date=10 May 2026|url-status=live}}</ref> बीबीसीच्या अंदाजित राष्ट्रीय मतांच्या टक्केवारीनुसार, जर देशभरात स्थानिक निवडणुका झाल्या असत्या, तर मजूर पक्षाला १७% मते मिळाली असती, जे [[हुजूर पक्ष|हुजूर पक्षासोबत]] संयुक्तपणे तिसऱ्या क्रमांकावर असते आणि सार्वत्रिक निवडणुकीच्या तुलनेत जवळपास निम्म्याने कमी असते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cdxpqyndqwlo|title=How the winner-takes-all voting system has turned on Labour and the Tories|last=Curtice|first=Sir John|authorlink=John Curtice|date=9 May 2026|website=BBC News|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260510230518/https://www.bbc.co.uk/news/articles/cdxpqyndqwlo|archive-date=10 May 2026|access-date=11 May 2026}}</ref> निकालानंतर, स्टार्मरने आपल्या पंतप्रधानपदाला पुन्हा स्थापित करण्याच्या प्रयत्नात माजी पंतप्रधान [[गॉर्डन ब्राउन]] आणि मजूर पक्षाच्या [[हाऊस ऑफ लॉर्ड्स|सदस्या]] हॅरिएट हार्मन यांना सरकारमध्ये सल्लागार पदांवर नियुक्त केले. तरीही, बीबीसीने वृत्त दिले की मजूर पक्षाचे खासदार असंतोषित होते, व त्यांपैकी एकाने म्हटले, "मला खात्री नाही की विगन, वँड्सवर्थ, सॅलफोर्ड किंवा संडरलँडमधील मतदारांनी रिफॉर्म पक्षाला मत दिले कारण त्यांना वाटले की आम्हाला मजूर राजकारणाच्या वेगळ्या काळातील अधिक सल्लागारांची गरज आहे. मला वाटते की हे दाखवते की कियर यांना समस्याच समजत नाही, उपायाची तर सोडा." <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c2k2vyw88n8o|title=Sir Keir Starmer makes Gordon Brown an envoy as he seeks reset after Labour election losses|last=Nevett|first=Joshua|last2=Zeffman|first2=Henry|authorlink2=Henry Zeffman|date=9 May 2026|website=BBC News|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260510093137/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c2k2vyw88n8o|archive-date=10 May 2026|access-date=11 May 2026}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/starmer-election-labour-gordon-brown-harriet-harman-b2973519.html|title=Why has Starmer brought Brown and Harman back after disastrous election losses?|last=Stavrou|first=Athena|date=9 May 2026|website=The Independent|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260511000615/https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/starmer-election-labour-gordon-brown-harriet-harman-b2973519.html|archive-date=11 May 2026|access-date=11 May 2026}}</ref> तरीही, २०२६ च्या स्थानिक निवडणुकांच्या पार्श्वभूमीवर घेतलेल्या जनमत चाचण्यांमध्ये असे दिसले की, इंग्लंडमध्ये २०२४ च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत मजूर पक्षाला मतदान केलेल्यांपैकी केवळ ५% लोकांनी रिफॉर्म पक्षाला, तर ३२% लोकांनी ग्रीन्स किंवा लिब डेम पक्षाला मतदान केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://persuasionuk.org/research/may-2026-elections|title=May 2026 elections analysis: England, Scotland and Wales|date=14 May 2026|website=Persuasion UK|language=en|access-date=15 May 2026}}</ref> === पीटर मँडेलसन नियुक्ती घोटाळा === [[चित्र:Prime_Minister_Keir_Starmer_hosts_a_business_roundtable_(54354095706).jpg|इवलेसे|फेब्रुवारी २०२५ मध्ये [[व्हाइट हाऊस|व्हाइट हाऊसमध्ये]] पीटर मँडेलसन आणि स्टार्मर]] डिसेंबर २०२४ मध्ये, सरकारने येणाऱ्या ट्रम्प प्रशासनासोबतचे संबंध अधिक दृढ करण्यास, नवीन मजूर पक्षाचे प्रमुख नेते पीटर मँडेलसनची अमेरिकेतील ब्रिटिश राजदूत म्हणून नियुक्ती जाहीर केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gov.uk/government/news/appointment-of-lord-mandelson-as-the-next-british-ambassador-to-the-united-states-of-america|title=Appointment of Lord Mandelson as the next British Ambassador to the United States of America|website=GOV.UK|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260418072256/https://www.gov.uk/government/news/appointment-of-lord-mandelson-as-the-next-british-ambassador-to-the-united-states-of-america|archive-date=18 April 2026|access-date=17 April 2026}}</ref> सप्टेंबर २०२५ मध्ये, एपस्टीन फाईल्स सगळ्यांना उपलब्ध झाल्यानंतर, दोषी ठरलेल्या बाल लैंगिक गुन्हेगार जेफ्री एपस्टीनसोबत मँडेलसनच्या संबंधांची व्याप्ती सर्वदूर स्पष्ट झाली. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Savino|first=Christine|url=https://www.oxfordstudent.com/2026/02/10/the-mandelson-situation-and-his-ongoing-relationship-with-oxford/|title=The Mandelson situation and his ongoing relationship with Oxford – The Oxford Student|date=10 February 2026|publisher=The Oxford Student|access-date=14 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260210170941/https://www.oxfordstudent.com/2026/02/10/the-mandelson-situation-and-his-ongoing-relationship-with-oxford/|archive-date=10 February 2026|url-status=live}}</ref> स्टार्मर यांनी मँडेलसन यांना पदावरून काढून टाकले आणि त्यांची नियुक्ती केल्याबद्दल खेद व्यक्त केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hansard.parliament.uk/Commons/2026-02-04/debates/B59FB5B7-1C9C-4B33-8F17-D61FA5745021/PrimeMinister|title=Prime Minister – Hansard – UK Parliament|website=[[Hansard]]|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428195049/https://hansard.parliament.uk/Commons/2026-02-04/debates/B59FB5B7-1C9C-4B33-8F17-D61FA5745021/PrimeMinister|archive-date=28 April 2026|access-date=17 April 2026}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Walker|first=Peter|url=https://www.theguardian.com/politics/2026/feb/04/starmer-confirms-he-knew-mandelson-kept-epstein-ties-after-prison-term|title=PM says he knew when giving Mandelson US job he had kept ties with Epstein after conviction|date=4 February 2026|work=The Guardian|language=en-GB|access-date=11 May 2026}}</ref> पंतप्रधानांचे मुख्य सल्लागार आणि स्टार्मर यांचे खूसहकारी मॉर्गन मॅकस्वीनी यांनी या नियुक्तीची जबाबदारी स्वीकारली आणि फेब्रुवारी २०२६ मध्ये राजीनामा दिला <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c74wd01egvyt|title=McSweeney quits as Starmer's chief of staff, saying he takes 'full responsibility' for advising Mandelson appointment|date=8 February 2026|website=BBC News|language=en-GB|access-date=8 February 2026}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Lowe|first=Yohannes|url=https://www.theguardian.com/politics/live/2026/feb/08/peter-mandelson-payoff-keir-starmer-jeffrey-epstein-ambassadoruk-politics-live-news-updates|title=Morgan McSweeney resigns and says he takes 'full responsibility' for advising Starmer to appoint Mandelson – UK politics live|last2=Singh|first2=Fran|date=8 February 2026|work=The Guardian|language=en-GB|access-date=8 February 2026}}</ref> संचार संचालक टिम ॲलन यांनी दुसऱ्याच दिवशी आपला राजीनामा दिला. <ref name="ALCAM">{{स्रोत बातमी|last=Lyon|first=Ali|url=https://www.cityam.com/no-10-communications-chief-quits-as-mandelson-fallout-deepens/|title=No 10 communications chief quits as Mandelson fallout deepens|date=9 February 2026|work=City AM|access-date=1 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260218222915/https://www.cityam.com/no-10-communications-chief-quits-as-mandelson-fallout-deepens/|archive-date=18 February 2026|url-status=live}}</ref> एप्रिल २०२६ मध्ये, असे कळले की जानेवारी २०२५ मध्येच सुरक्षा तपासणीद्वारे मॅंडेलसन यांना सुरक्षा मंजुरी नाकारली होती. एका सरकारी प्रवक्त्याने सांगितले की, "यूके सुरक्षा तपासणीच्या शिफारशीविरुद्ध पीटर मॅंडेलसन यांना विकसित तपासणी देण्याचा निर्णय एफसीडीओ (FCDO) मधील अधिकाऱ्यांनी घेतला होता". <ref>{{स्रोत बातमी|last=Lewis|first=Paul|url=https://www.theguardian.com/politics/2026/apr/16/revealed-mandelson-failed-vetting-but-foreign-office-overruled-decision|title=Revealed: Mandelson failed vetting but Foreign Office overruled decision|last2=Dyer|first2=Henry|last3=Crerar|first3=Pippa|date=16 April 2026|work=The Guardian|language=en-GB|author-link3=Pippa Crerar|access-date=17 April 2026}}</ref> स्टार्मर म्हणाले ते सुरक्षा तपासणीत अयशस्वी झाले आहेत हे त्यांना सांगितले नव्हते आणि त्यांनी [[हाऊस ऑफ कॉमन्स|हाऊस ऑफ कॉमन्सची]] दिशाभूल केल्याचे दावे फेटाळून लावले. परराष्ट्र सचिव इव्हेट कूपर यांनी परराष्ट्र कार्यालयातील सर्वात थोरल्या नागरी सेवक ऑली रॉबिन्स यांना फटकारले, ज्यांनी परराष्ट्र व्यवहार निवड समितीसमोर बोलावल्यावर ही नियुक्ती रेटण्यासाठी आपल्यावर "गंभीर दबाव" आणला गेला होता असे म्हटले होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c747r3v90k3o|title=Starmer sacks top Foreign Office official after Mandelson vetting revelations|last=Mason|first=Chris|authorlink=Chris Mason (journalist)|last2=McKiernan|first2=Jennifer|date=16 April 2026|website=BBC News|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260417002431/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c747r3v90k3o|archive-date=17 April 2026|access-date=17 April 2026|last3=Morton|first3=Becky}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Seddon|first=Paul|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cjd8448m959o|title=Key points from Starmer's Mandelson statement|date=20 April 2026|work=[[BBC News]]|access-date=22 April 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260422000109/https://www.bbc.co.uk/news/articles/cjd8448m959o|archive-date=22 April 2026|url-status=live}}</ref> विरोधी पक्षनेत्या केमी बॅडनॉक यांनी स्टार्मरची स्थिती "असमर्थनीय" असे संबोधले, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn53pnd5wr0t|title=Badenoch says Starmer's position untenable as PM 'furious' over Mandelson vetting|website=BBC News|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260417070504/https://www.bbc.co.uk/news/live/cn53pnd5wr0t|archive-date=17 April 2026|access-date=17 April 2026}}</ref> तर या प्रकरणामुळे इतर पक्षनेत्यांनी पंतप्रधानांच्या राजीनाम्याची मागणी केली, ज्यात लिबरल डेमोक्रॅट्सचे नेते एडवर्ड डेव्ही ; रिफॉर्म यूकेचे नेते नायजेल फराज ; ग्रीन्सचे नेते झॅक पोलान्स्की होते; लिझ सॅव्हिल रॉबर्ट्स, वेस्टमिन्स्टरमधील प्लाइड किम्रीच्या नेत्या; आणि जॉन स्विनी, स्कॉटिश राष्ट्रीय पक्षाचे नेते आणि स्कॉटलंडचे प्रथम मंत्री . <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cx2wllel54no|title=Officials deliberately withheld Mandelson vetting result from me, Starmer says|last=Morton|first=Becky|date=20 April 2026|website=BBC News|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420192025/https://www.bbc.co.uk/news/articles/cx2wllel54no|archive-date=20 April 2026|access-date=20 April 2026}}</ref> == कालरेषा == === स्टार्मर यांच्या राजीनाम्याची मागणी === [[चित्र:Anas_Sarwar_MSP_(cropped).jpg|इवलेसे|अनस सरवर यांनी स्टार्मर यांच्या राजीनाम्याची जाहीरपणे मागणी केली आणि असे करणारे ते मजूरी पक्षाच्या पहिल्या राजकारण्यांपैकी एक ठरले.]] ९ फेब्रुवारी २०२६ रोजी, मँडेलसन घोटाळ्याच्या काळात, अनस सरवरने ग्लासगोमध्ये एक पत्रकार परिषद घेऊन स्टार्मरच्या राजीनाम्याची जाहीर मागणी केली आणि असे करणारे ते मजूरी पक्षाच्या पहिल्या राजकारण्यांपैकी एक होते. सरवार म्हणाले की, "हे लक्ष विचलित करणारे प्रकार थांबले पाहिजेत आणि डाऊनिंग स्ट्रीट(प्रधानमंत्री)मधील नेतृत्व बदलले पाहिजे," आणि त्यांच्या मते निवडणुकीत मजूरी पक्षाच्या शक्यतांना कमी करणाऱ्या अनेक "चुकांचा" त्यांनी उल्लेख केला. स्टार्मर यांना "सभ्य माणूस" आणि "मित्र" असे संबोधूनही, सरवार यांनी असा युक्तिवाद केला की त्यांची प्राथमिक निष्ठा स्कॉटलंडशी आहे आणि पंतप्रधानांचे नेतृत्व पक्षाचे भविष्य धोक्यात आणत आहे. <ref name=":7"/> सरवर म्हणाले की, त्यांनी त्या दिवशी सकाळीच स्टार्मर यांच्याशी बोलून आपल्या निर्णयाबद्दल माहिती दिली होती आणि त्यांच्या राजीनाम्याच्या आवश्यकतेवर दोघांचे "मतभेद" झाले होते. या घटनेनंतर लगेचच, उपपंतप्रधान डेव्हिड लॅमी आणि चान्सलर रेचल रीव्हज यांच्यासह वरिष्ठ मंत्रीमंडळाच्या सदस्यांनी स्टार्मर यांना पाठिंबा दिला, त्यांच्या जनादेशावर जोर दिला आणि पक्षीय एकतेचे आवाहन केले. स्कॉटिश मजूरी पक्षात या निर्णयामुळे मोठी दरी निर्माण झाली; मोनिका लेनन यांनी सरवरच्या "नेतृत्वाला" पाठिंबा दिला, तर माजी स्कॉटिश सचिव आयन मरे यांच्यासारख्या इतरांनी या निर्णयाला पक्षाच्या स्थिरतेसाठी धोका संबोधले. विरोधी पक्षनेते जॉन स्विनी आणि रसेल फिंडले यांनी या परिस्थितीचे वर्णन "संधीसाधूपणा" आणि "पक्षाचा ऱ्हास" असे केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c89kwj8kjy9o|title=Cabinet ministers rally round PM as Sarwar calls for him to quit|last=McKiernan|first=Jennifer|last2=Whannel|first2=Kate|date=9 February 2026|website=BBC News|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260209161546/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c89kwj8kjy9o|archive-date=9 February 2026|access-date=9 February 2026|last3=Campbell|first3=Glenn|authorlink3=Glenn Campbell (broadcaster)}}</ref> त्याच संध्याकाळी संसदीय मजूरी पक्षाला संबोधित करताना, स्टार्मर आपल्या भूमिकेवर ठाम राहिले आणि म्हणाले की, "मी लढलेली प्रत्येक लढाई जिंकलो आहे" आणि त्यांनी माघार घेण्यास नकार दिला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c74wd01egvyt|title='I'm not prepared to walk away.' Starmer tells MPs as he fights for political survival after Mandelson scandal|date=9 February 2026|website=BBC News|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260208193642/https://www.bbc.co.uk/news/live/c74wd01egvyt|archive-date=8 February 2026|access-date=9 February 2026}}</ref> [[चित्र:Catherine_West_MP_CROP.png|डावे|इवलेसे|कॅथरीन वेस्ट यांनी स्टार्मर यांना त्यांच्या पदत्यागाचे वेळापत्रक जाहीर करण्याची विनंती केली.]] स्थानिक निवडणुकांनंतर, मजूरी पक्षाच्या अनेक सामान्य खासदारांनी उघडपणे निराशा व्यक्त केली. डेबी अब्राहम्सचा विश्वास होता की स्टार्मर पंतप्रधानपदावरून पायउतार होण्यासाठी काही महिन्यांचा अवधी लागेल, आणि क्लाइव्ह बेट्स म्हणाले की पंतप्रधानांनी थोड्याच वेळात पायउतार व्हावे. <ref name=":0"/> स्टार्मर यांनी ''द ऑब्झर्व्हर''ला दिलेल्या मुलाखतीत म्हटले: "मला १० वर्षे नं. १० मध्ये राहायचे आहे आणि मी माझ्या प्रतिस्पर्धकांशी लढेन." <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://observer.co.uk/news/politics/article/keir-starmer-i-want-10-years-in-no-10-and-will-fight-my-challengers|title=Keir Starmer: I want 10 years in No 10 and will fight my challengers|last=Sylvester|first=Rachel|authorlink=Rachel Sylvester|website=The Observer|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260512032428/https://observer.co.uk/news/politics/article/keir-starmer-i-want-10-years-in-no-10-and-will-fight-my-challengers|archive-date=12 May 2026|access-date=12 May 2026}}</ref> ९ मे रोजी, परराष्ट्र मंत्रालयाच्या माजी कनिष्ठ मंत्री कॅथरीन वेस्ट यांनी सांगितले की, जर मंत्रिमंडळाने स्टार्मरच्या विरोधात पाऊल उचलले नाही, तर त्या त्यांच्याविरुद्ध नेतृत्वाला आव्हान देतील. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Badshah|first=Nadeem|url=https://www.theguardian.com/politics/live/2026/may/09/may-elections-results-keir-starmer-labour-nigel-farage-reform-uk-politics-latest-news-updates|title=Labour MP says she will trigger leadership contest by Monday if cabinet does not launch challenge – as it happened|last2=Ali|first2=Taz|last3=Mackay|first3=Hamish|date=9 May 2026|work=the Guardian|language=en-GB|access-date=11 May 2026}}</ref> नेतृत्वाची निवडणूक सुरू करण्यासाठी त्यांना ८१ खासदारांच्या (संसदीय पक्षाच्या २०%) नामांकनांची आवश्यकता होती, तरीही त्यांनी निवडणूक लढवण्याची इच्छा नसल्याचे सांगितले, ज्यामुळे काहींनी त्यांना ' स्टॉकिंग हॉर्स' (केवळ नावापुरती उमेदवार) संबोधले. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Walker|first=Peter|url=https://www.theguardian.com/politics/2026/may/11/catherine-west-stalking-horse-reined-in|title=How Catherine West became a stalking horse – then reined herself in|date=11 May 2026|work=The Guardian|language=en-GB|access-date=11 May 2026}}</ref> नंतर त्यांनी स्पष्ट केले की त्या पंतप्रधानांना "त्यांच्या पदत्यागासाठी एक वेळापत्रक जाहीर करण्याची" विनंती करत होत्या. ''द गार्डियन''ने 'विचित्र' असे वर्णन केलेल्या एका कृतीत, वेस्ट यांनी १४ मे रोजी सांगितले की, जर नेतृत्वाची स्पर्धा झालीच, तर त्या तरीही स्टार्मर यांना पाठिंबा देऊ शकतात. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Walker|first=Peter|url=https://www.theguardian.com/politics/2026/may/16/keir-starmer-labour-leadership-talk-burnham-streeting|title='Why are we even doing this?' The week that left Britain's PM looking like an interim leader|last2=Crerar|first2=Pippa|date=2026-05-16|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|author-link2=Pippa Crerar|access-date=2026-05-16}}</ref> === स्टार्मरचे भाषण आणि सुरुवातीचे राजीनामे === [[चित्र:Wes_Streeting_2024.jpg|इवलेसे|वेस स्ट्रीटिंग यांनी आरोग्य सचिव पदाचा राजीनामा दिला आणि आपल्या राजीनामा पत्रात स्टार्मरच्या नेतृत्वावर तीव्र टीका केली.]] ११ मे रोजी सकाळी, स्टार्मर यांनी एक पत्रकार परिषद घेतली, ज्याला ''[[द गार्डियन]]''[[द गार्डियन|ने]] "आपले पंतप्रधानपद वाचवण्याची शेवटची संधी" असे म्हटले. स्थानिक निवडणुकांच्या निकालांवर आणि स्वतःच्या भूमिकेवर भाष्य करताना स्टार्मर म्हणाले: "मी इथे उभे राहून असा आव आणणार नाही की हा आपल्या पक्षासाठी एक कठीण वेळ नाही, किंवा मतपेटीत आपल्याला मोठा धक्का बसलेला नाही. पण मी माझ्या भूमिकेबद्दल अगदी साफ सांगतो: मी आव्हानापासून पळून जात नाहीये, जरी राजकीय वातावरण बदलले आहे तरी माझा मार्ग बदलणार नाही. अल्पकालीन राजकीय परिणामांची पर्वा न करता, या देशाच्या दीर्घकालीन नूतनीकरणावर माझी भूमिका पूर्णपणे ठाम आहे आणि राहील." <ref>{{स्रोत बातमी|last=Walker|first=Peter|url=https://www.theguardian.com/politics/2026/may/11/what-did-keir-starmer-say-in-labour-leadership-speech|title=What did Keir Starmer say in 'last chance' speech to save his premiership?|date=11 May 2026|work=The Guardian|language=en-GB|access-date=11 May 2026}}</ref> या परिषदेमुळे स्टार्मर यांना तात्काळ औपचारिक आव्हानापासून तात्पुरता दिलासा मिळाला असला तरी, त्यांच्या नेतृत्वावरील अंतर्गत दबाव थांबला नाही, कारण राजकीय विश्लेषक आणि लेबर पक्षाच्या अंतर्गत खासदारांनी या परिषदेची अंमलबजावणी निष्प्रभ असल्याचे मोठ्या प्रमाणावर मानले. ११ मे २०२६ पर्यंत, सुमारे ऐंशी मजूरी खासदारांनी स्टार्मर यांना आपल्या पदत्यागाची तारीख जाहीर करण्याचे आवाहन केले होते. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Crerar|first=Pippa|url=https://www.theguardian.com/politics/2026/may/11/more-than-60-labour-mps-call-on-starmer-to-set-timetable-to-quit|title=Pressure on Starmer mounts as more than 70 Labour MPs call for him to quit|last2=Elgot|first2=Jessica|date=11 May 2026|work=The Guardian|language=en-GB|author-link=Pippa Crerar|access-date=11 May 2026}}</ref> भाषणानंतर चार संसदीय खाजगी सचिवांनी राजीनामा दिला: टॉम रटलँड, जो मॉरिस, मेलानी वॉर्ड आणि नौशाबाह खान . दुसऱ्या खाजगी सचिव, सॅली जेमसन यांनी राजीनामा दिला नाही, पण स्टार्मर यांना पद सोडण्याचे आवाहन केले. गृहसचिव शबाना महमूद आणि परराष्ट्र सचिव इव्हेट कूपर यांच्यासोबत चार मंत्रीमंडळांच्या मंत्र्यांनी स्टार्मर यांना पद सोडण्याचा आवाहान केल्याचे वृत्त होते. <ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/keir-starmer-speech-latest-news-resign-live-gkz7n9wpj|title=Keir Starmer latest: cabinet ministers tell PM to consider his position|last=Clatworthy|first=Ben|last2=Scott|first2=Geraldine|date=11 May 2026|website=The Times|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260511081041/https://www.thetimes.com/uk/politics/article/keir-starmer-speech-latest-news-resign-live-gkz7n9wpj|archive-date=11 May 2026|access-date=11 May 2026|last3=Hughes|first3=Seren|last4=Cole|first4=Ollie|last5=Curtis|first5=Bill|last6=Allegretti|first6=Aubrey}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c1m2e4nl1z1t|title=Four ministerial aides quit as 70 Labour MPs call for Starmer to resign|last=Hadfield|first=Charlotte|last2=Zeffman|first2=Henry|authorlink2=Henry Zeffman|date=11 May 2026|website=BBC News|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260511031355/https://www.bbc.co.uk/news/live/c1m2e4nl1z1t|archive-date=11 May 2026|access-date=11 May 2026}}</ref> अँजेला ईगल यांच्यासारख्या पंतप्रधानांच्या समर्थक म्हणाले की, १३ मे रोजी संसदेच्या राज्य उद्घाटन समारंभाच्या काही दिवस आधी "अस्थिरता निर्माण करण्याची ही वेळ नाही". <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c1m2e4nl1z1t|title=Cabinet split as Home Secretary Shabana Mahmood among ministers calling for Starmer to set out timetable for resignation|last=Hadfield|first=Charlotte|last2=Zeffman|first2=Henry|authorlink2=Henry Zeffman|date=11 May 2026|website=BBC News|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260511031355/https://www.bbc.co.uk/news/live/c1m2e4nl1z1t|archive-date=11 May 2026|access-date=11 May 2026}}</ref> १२ मे रोजी, चार कनिष्ठ मंत्र्यांनी सरकारमधून राजीनामा दिला: मियाटा फहनबुल्लेह <ref>{{स्रोत बातमी|last=Sparrow|first=Andrew|url=https://www.theguardian.com/politics/live/2026/may/12/keir-starmer-prime-minister-resignation-labour-leadership-cabinet-meeting-yvette-cooper-shabana-mahmood-andy-burnham-wes-streeting-uk-politics-latest-news-updates|title=Jess Phillips resigns as minister after Keir Starmer tells cabinet he is not stepping down – UK politics live|date=12 May 2026|work=The Guardian|language=en-GB|author-link=Andrew Sparrow|access-date=12 May 2026}}</ref> ( विकेंद्रीकरण, श्रद्धा आणि समुदाय मंत्री ), जेस फिलिप्स <ref name=":2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c1e2n923v1lt|title=Jess Phillips resigns as minister telling Starmer 'deeds, not words, matter' after PM says he won't quit|last=Smith|first=Alex|last2=Doherty|first2=Caitlin|date=12 May 2026|website=BBC News|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260512055200/https://www.bbc.co.uk/news/live/c1e2n923v1lt|archive-date=12 May 2026|access-date=12 May 2026|last3=Zeffman|first3=Henry|authorlink3=Henry Zeffman}}</ref> ( संरक्षण मंत्री ), ॲलेक्स डेवीस-जोन्स (पीडित मंत्री) आणि झुबीर अहमद ( आरोग्य मंत्री ). फिलिप्स यांनी त्यांच्या राजीनामा निवेदनात म्हटले, "वाद न घालण्याच्या इच्छेमुळे आम्ही कधीच वाद घालतो, ज्यामुळे प्रगतीच्या संधी थांबतात आणि त्यांना विलंब होतो." <ref name=":2" /> १२ मे २०२६ रोजी, दिवसा राजीनामा दिलेल्या मंत्र्यांच्या जागी नियुक्त्या केल्या . <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c1e2n923v1lt|title=Starmer latest: PM to meet Streeting on Wednesday after four ministers resign over PM's leadership|website=BBC News|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260512055200/https://www.bbc.co.uk/news/live/c1e2n923v1lt|archive-date=12 May 2026|access-date=12 May 2026}}</ref> १४ मे २०२६ रोजी, आरोग्य आणि सामाजिक सेवा राज्य सचिव वेस स्ट्रीटिंग यांनी मंत्रिमंडळातून राजीनामा दिला. आपल्या राजीनामा पत्रात, स्ट्रीटिंग यांनी आपल्या भूमिकेतील स्वतःच्या कामगिरीची प्रशंसा करताना, स्टार्मरच्या नेतृत्वावर तीव्र टीका केली, आणि म्हटले की त्यांचा त्यांच्यावरील विश्वास उडाला आहे आणि मंत्रिमंडळात राहणे "अशोभनीय आणि तत्त्वहीन" ठरेल. <ref>{{स्रोत बातमी|last=<!-- not stated -->|url=https://www.bbc.com/news/articles/ce8p7p83vdzo|title=Wes Streeting resigns as health secretary - his letter in full|date=14 May 2026|work=[[BBC]]|language=en-GB|access-date=14 May 2026}}</ref> रोझी राइटिंग यांनी देखील आरोग्य विभागातील खाजगी सचिव पदाचा राजीनामा दिला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c4g4v8vzyd9o|title=Kettering MP resigns from Department of Health job|last=Pope|first=Alex|date=2026-05-15|website=BBC News|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260515192557/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c4g4v8vzyd9o|archive-date=15 May 2026|access-date=2026-05-16}}</ref> === संरक्षण खर्चाचे वाद === [[चित्र:John_Healey_2024_(cropped).jpg|इवलेसे|263x263अंश|सरकारच्या संरक्षण खर्चाच्या योजनांवरून मतभेद झाल्यामुळे जॉन हीली यांनी संरक्षण सचिव पदाचा राजीनामा दिला.]] ११ जून २०२६ रोजी, संरक्षण राज्य सचिव जॉन हीलीने सरकारच्या संरक्षण खर्चाच्या योजनांवर मतभेद असल्याचे सांगून मंत्रिमंडळातून राजीनामा दिला. आपल्या राजीनामा पत्रात, ते असे म्हणाले की, राजकोषाने मंजूर केलेली संरक्षण गुंतवणूक योजना युनायटेड किंगडमची सामरिक संरक्षण उद्दिष्ट्ये पूर्ण करण्यास अपुरी होती, या करारामुळे आवश्यक गुंतवणुकीस विलंब झाला आणि [[युक्रेनवर रशियाचे आक्रमण (२०२२)|२०२२ मध्ये रशियाने युक्रेनवर केलेले आक्रमण]] आणि [[२०२६ इस्रायल-अमेरिकेचा इराणवर हल्ला|२०२६ चे इराण युद्ध]] यांसारख्या वाढत्या आंतरराष्ट्रीय धोक्यांच्या पार्श्वभूमीवर सशस्त्र दलांकडे संसाधनांची कमतरता भासण्याचा धोका होता. ते असे म्हणाले की, स्टार्मर आवश्यक निधी पुरवण्यास "असमर्थ" होते आणि राजकोष "अनिच्छुक" होती, त्यामुळे त्यांच्याकडे पदत्याग करण्याशिवाय दुसरा पर्याय उरला नव्हता. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://x.com/JohnHealey_MP/status/2065028766540145140|title=John Healey (@JohnHealey_MP) on X|work=X (formerly Twitter)|language=en|access-date=2026-06-11}}</ref> अनेक माध्यमांनी हीलीचा राजीनामा धक्कादायक आणि अचानक असे संबोधले, <ref>{{स्रोत बातमी|last=Taylor|first=Paul|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/jun/11/uk-defence-minister-shock-resignation-warning-europe|title=The UK defence minister's shock resignation is a warning for all of Europe|date=2026-06-11|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=2026-06-11}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/news/articles/c9w2lkd29l8o|title=Healey quits as defence secretary in row over military spending|last=Wheeler|first=Richard|last2=Nevett|first2=Joshua|date=2026-06-11|website=BBC|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260611190445/https://www.bbc.com/news/articles/c9w2lkd29l8o|archive-date=11 June 2026|access-date=2026-06-11}}</ref> आणि स्टार्मरच्या पंतप्रधानपदावर त्याचा मोठा परिणाम होईल असेही सांगितले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/john-healey-resigns-starmer-defence-plan-labour-leadership-b2993955.html|title=John Healey's resignation is the beginning of the end for Starmer|last=Maddox|first=David|date=11 June 2026|website=The Independent|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260612071409/https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/john-healey-resigns-starmer-defence-plan-labour-leadership-b2993955.html|archive-date=12 June 2026|access-date=11 June 2026}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraph.co.uk/politics/2026/06/11/defence-secretary-john-healey-quits-over-military-budget/|title=Healey resignation torpedoes Starmer|last=Diver|first=Tony|last2=Martin|first2=Daniel|date=11 June 2026|website=The Telegraph|last3=Smith|first3=Benedict|last4=Cotterill|first4=Tom}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Shear|first=Michael D.|url=https://www.nytimes.com/2026/06/11/world/europe/uk-defense-secretary-resigns-healey-starmer.html|title=U.K. Defense Secretary Resigns, in a Blow to Starmer|date=2026-06-11|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=2026-06-11}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Crace|first=John|url=https://www.theguardian.com/politics/2026/jun/11/john-healey-resignation-worst-possible-time-keir-starmer|title=Polite but deadly: John Healey skewers Keir Starmer as he heads for the door|date=2026-06-11|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=2026-06-11}}</ref> [[चित्र:Alistair_Carns_official_portrait_2024.jpg|डावे|इवलेसे|289x289अंश|संरक्षण गुंतवणूक योजनेवरील मतभेदांमुळे अल कार्न्स यांनीसुद्धा राजीनामा दिला.]] तसेच ११ जून रोजी, सशस्त्र दल मंत्री ॲलिस्टेर कार्न्स आणि हीलीच्या संसदीय खाजगी सचिव (PPS) पामेला नॅश यांनी देखील संरक्षण गुंतवणूक योजनेवरील मतभेदांमुळे राजीनामा दिला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/news/live/cgqeg09p3p1t|title=Armed Forces Minister Al Carns quits hours after Defence Secretary John Healey steps down over military spending plans – live updates|last=Whitehead|first=Jamie|last2=Smith|first2=Alex|website=BBC News|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260611114555/https://www.bbc.com/news/live/cgqeg09p3p1t|archive-date=11 June 2026|access-date=2026-06-11}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/news/articles/c4gyp8n7g3go|title=Armed forces minister quits after Healey exit as defence funding row deepens|last=Nevett|first=Joshua|date=2026-06-11|website=BBC|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260611222101/https://www.bbc.com/news/articles/c4gyp8n7g3go|archive-date=11 June 2026|access-date=2026-06-11}}</ref> === स्टार्मरचा राजीनामा === २२ जून २०२६ रोजी, स्टार्मर यांनी पंतप्रधान आणि मजूरी पक्षाचे नेतेपदाचा राजीनामा जाहीर केला आणि मजूरी पक्षाच्या राष्ट्रीय कार्यकारी समितीला त्यांच्या उत्तराधिकाऱ्याच्या निवडीसाठी वेळापत्रक निश्चित करण्यास सांगितले, ज्यानुसार ९ जुलै रोजी नामांकने खुली होणार असून उन्हाळी सुट्टीपूर्वी ही प्रक्रिया पूर्ण होणे अपेक्षित आहे. नेतृत्व निवडणुकीच्या निष्कर्षापर्यंत स्टार्मर त्यांच्या पदांवर कायम राहतील. <ref name="starmerresignation">{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/ckger03mrl0t|title=Keir Starmer announces his resignation as prime minister and leader of Labour Party|date=22 June 2026|publisher=BBC News|access-date=22 June 2026}}</ref> == प्रतिक्रिया == === मजूरी पक्ष === १२ मे २०२६ रोजी, लेबर पक्षाच्या पश्चासीनांच्या एका गटाने समन्वित केलेल्या, १०३ मजूरी पक्षाच्या खासदारांनी पंतप्रधानांच्या समर्थनार्थ एका पत्रावर स्वाक्षरी केली, ज्यात असे म्हटले होते की "ही नेतृत्व स्पर्धेची वेळ नाही." <ref>{{स्रोत बातमी|last=Elgot|first=Jessica|url=https://www.theguardian.com/politics/2026/may/12/labour-mps-sign-statement-against-starmer-leadership-challenge|title=More than 100 Labour MPs sign statement against Starmer leadership challenge|date=12 May 2026|work=[[The Guardian]]|eissn=1756-3224|oclc=60623878|access-date=12 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260512152536/https://www.theguardian.com/politics/2026/may/12/labour-mps-sign-statement-against-starmer-leadership-challenge|archive-date=12 May 2026|url-status=live}}</ref> ''द गार्डियन''च्या मते, ही संख्या ११० पेक्षा जास्त झाली. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Crerar|first=Pippa|url=https://www.theguardian.com/politics/2026/may/12/starmer-given-a-lifeline-after-streeting-challenge-fails-to-materialise|title=Starmer given a lifeline after Streeting challenge fails to materialise|last2=Elgot|first2=Jessica|last3=Stacey|first3=Kiran|date=2026-05-12|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|author-link=Pippa Crerar|access-date=2026-05-15}}</ref> उपपंतप्रधान डेव्हिड लॅमी म्हणाले की, स्टार्मरच्या विरोधात उभे राहण्यास "कोणाकडेही पुरेशी नावे दिसत नाहीत", आणि त्यांनी सर्वांना "शांतपणे श्वास घेण्यास" सांगितले. सरकारमधून राजीनामा देणाऱ्या पहिल्या व्यक्तींपैकी एक असलेल्या मियाटा फहनबुल्लेह यांनी स्टार्मर यांना सांगितले की, "तुम्ही या बदलाचे नेतृत्व करू शकता यावर जनतेचा विश्वास नाही - आणि माझाही नाही". सरवर यांनी स्टार्मर यांना राजीनामा देण्याचे आवाहन केले, पण ते असेही म्हणाले की, "त्यांनी सहकाऱ्यांवर दबाव आणला नाही" आणि हा केवळ वेस्टमिन्स्टरचा निर्णय आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/news/live/c1e2n923v1lt|title=Starmer latest: PM to meet Streeting on Wednesday after four ministers resign over PM's leadership|last=Mason|first=Chris|authorlink=Chris Mason (journalist)|last2=Pike|first2=Joe|website=BBC News|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260512201604/https://www.bbc.com/news/live/c1e2n923v1lt|archive-date=12 May 2026|access-date=13 May 2026}}</ref> === हुजूर पक्ष === हुजूर नेते केमी बॅडनॉक यांनी ११ मे २०२६ रोजी स्टार्मरचे भाषण "पाहण्यास अत्यंत दुःखद" असल्याचे म्हटले, आणि पुढे असेही सांगितले की मजूर पक्षाचे सदस्य "गाडी कोणी चालवावी यावर वाद घालण्यात खूप व्यस्त आहेत" पण "ते सगळे चुकीच्याच दिशेने जात आहेत". ते असेही म्हणाले की "पंतप्रधानांना गोंधळलेले पाहून मला आनंद होत नाही." <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gazette-news.co.uk/news/26095973.kemi-badenoch-reacts-keir-starmers-post-election-speech/|title=Kemi Badenoch slams 'floundering' Starmer's speech as 'sad to watch'|date=11 May 2026|website=Gazette|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260514033905/https://www.gazette-news.co.uk/news/26095973.kemi-badenoch-reacts-keir-starmers-post-election-speech/|archive-date=14 May 2026|access-date=13 May 2026}}</ref> विरोधी वाहतूक सचिव रिचर्ड होल्डन म्हणाले की स्टार्मर यांनी "देशाचा विश्वास गमावला आहे", आणि त्यांच्याकडे "जाण्याशिवाय कोणताही पर्याय नव्हता". <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.itn.co.uk/news/tories-pm-has-lost-confidence-country-0|title=Tories: PM has lost confidence of country|website=ITN|access-date=13 May 2026}}{{मृत दुवा|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == संसदीय मजूरी पक्षाच्या प्रतिक्रिया == === स्टार्मरच्या राजीनाम्याची मागणी === ''लेबर लिस्टनुसार'', १४ मे २०२६ रोजी १५८ मजूरी पक्षाच्या सदस्यांनी स्टार्मर यांना पाठिंबा दाखवला होता, १०३ जणांनी त्यांना राजीनामा देण्यास किंवा वेळापत्रक जाहीर करण्यास सांगितले होते, आणि १४३ सदस्य एकतर अज्ञात होते किंवा त्यांनी कोणतीही भूमिका घेतली नव्हती. <ref name="whichlabourmps"/> === पक्षाच्या एकतेचे आवाहन === १३ मे २०२६ रोजी, १११ मजूरी पक्षाच्या खासदारांनी पक्षासमोरील आव्हानात्मक काळाचा सामना करण्यास "एकता आणि जनतेचा विश्वास पुन्हा मिळवण्यावर लक्ष देण्याचे आवाहन" करणाऱ्या पत्रावर स्वाक्षरी केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/starmer-labour-mps-support-leadership-letter-b2975396.html|title=Full list of Labour MPs backing Starmer 'to deliver change the country needs'|date=2026-05-12|website=The Independent|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260514162145/https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/starmer-labour-mps-support-leadership-letter-b2975396.html|archive-date=14 May 2026|access-date=2026-05-15}}</ref> काही दिवसांनंतर ही संख्या १६० पर्यंत वाढली. <ref name="whichlabourmps"/> तरीही, काही खासदारांनी असा आरोप केला की त्यांची नावे त्यांच्या परवानगीशिवाय यादीत टाकली होती. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraph.co.uk/politics/2026/05/13/labour-mps-signed-pro-starmer-letter-without-knowledge/|title=Labour MPs 'signed' pro-Starmer letter without their knowledge|last=Snepvangers|first=Pieter|website=The Telegraph|access-date=2026-05-15}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} h20axro64j8fw2v82rmhxr2ng1cr7un 0 380832 2691121 2690979 2026-06-24T12:12:16Z Revyang 184288 संदर्भ जोडला 2691121 wikitext text/x-wiki {{बदल}} === सुरुवात व इतिहास === ६ ऑक्टोबर १८९५ रविवार रोजी, डॉ. फिनहास ब्रिझी यांनी अमेरिकेमध्ये लॉस एंजेलिस या कॅलिफोर्निया राज्यातील शहरामध्ये पहिल्या नॅझरीन मंडळीची सुरुवात केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://christianhistoryinstitute.org/dailystory/permalink/a-new-holiness-group-foreshadowed-the-nazarene-church|title=Christian History Institute|website=https://christianhistoryinstitute.org|url-status=live}}</ref> १४ जानेवारी १८९८ रोजी मार्टिन आणि अ‍ॅना वूड हे मिशनरी भारतामध्ये आले आणि त्यांनी इगतपुरी येथे प्राथमिक सेवा केली.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=प्रभू येशू आले आमुच्या घरा|last=गायकवाड|first=सुवार्तिक|publisher=वर्ल्ड मिशन लिट्रेचर चर्च ऑफ द नॅझरीन|year=२००८|language=मराठी}}</ref> === भारतीय पुढारी === पहिले भारतीय प्रांताध्यक्ष रेव्ह. सॅम्युएल जे. भुजबळ हे होते.<ref name=":0" /> === संदर्भ === {{संदर्भयादी}}{{अविचलवर्ग:भारतातील चर्च ऑफ द नॅझरीन}} 57hfaxinhprzsyvvlvd0ghbmmfe2qfk 2691122 2691121 2026-06-24T12:19:19Z Revyang 184288 संदर्भ आणि माहिती 2691122 wikitext text/x-wiki {{बदल}} === सुरुवात व इतिहास === ६ ऑक्टोबर १८९५ रविवार रोजी, डॉ. फिनहास ब्रिझी यांनी अमेरिकेमध्ये लॉस एंजेलिस या कॅलिफोर्निया राज्यातील शहरामध्ये पहिल्या नॅझरीन मंडळीची सुरुवात केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://christianhistoryinstitute.org/dailystory/permalink/a-new-holiness-group-foreshadowed-the-nazarene-church|title=Christian History Institute|website=https://christianhistoryinstitute.org|url-status=live|access-date=June 24, 2026}}</ref> ह्या मंडळीमध्ये ८३ सभासद होते.<ref name=":0" /> १४ जानेवारी १८९८ रोजी मार्टिन आणि अ‍ॅना वूड हे मिशनरी भारतामध्ये आले आणि त्यांनी इगतपुरी येथे प्राथमिक सेवा केली.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=प्रभू येशू आले आमुच्या घरा|last=गायकवाड|first=सुवार्तिक|publisher=वर्ल्ड मिशन लिट्रेचर चर्च ऑफ द नॅझरीन|year=२००८|language=मराठी}}</ref> === भारतीय पुढारी === पहिले भारतीय प्रांताध्यक्ष रेव्ह. सॅम्युएल जे. भुजबळ हे होते.<ref name=":0" /> === संदर्भ === {{संदर्भयादी}}{{अविचलवर्ग:भारतातील चर्च ऑफ द नॅझरीन}} csn9dw5o7puuy17ebscoq3a4vll2qrk 2691155 2691122 2026-06-24T13:37:42Z Revyang 184288 संदर्भ आणि माहिती 2691155 wikitext text/x-wiki {{बदल}} === सुरुवात व इतिहास === ६ ऑक्टोबर १८९५ रविवार रोजी, डॉ. फिनहास ब्रिझी यांनी अमेरिकेमध्ये लॉस एंजेलिस या कॅलिफोर्निया राज्यातील शहरामध्ये पहिल्या नॅझरीन मंडळीची सुरुवात केली.<ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|title=Phineas F. Bresse|last=Bangs|first=Carl|publisher=Beacon Hill Press of Kansas City|year=1995|isbn=0834119986|pages=195-196}}</ref> ह्या मंडळीमध्ये ८३ सभासद होते.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=प्रभू येशू आले आमुच्या घरा|last=गायकवाड|first=सुवार्तिक|publisher=वर्ल्ड मिशन लिट्रेचर चर्च ऑफ द नॅझरीन|year=२००८|language=मराठी|page=६}}</ref> पहिल्या भक्तीपासून तिसर्‍या रविवारी म्हणजे २० ऑक्टोबरला ह्या मंडळीने “चर्च ऑफ द नॅझरीन” हे नाव धारण केले.<ref name=":1" /> डॉ. ब्रीझी यांच्या स्पष्टीकरणानुसार हाच मंडळीचा खरा जन्मदिवस.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Phieas F. Bresse|last=Bangs|first=Carl|publisher=Beacon Hill Press of Kansas City|year=1995|isbn=0834119986|page=204}}</ref> नवीन मंडळीने त्वरित जगभर सुवार्ता पसरविण्याचे जू आपल्या खांद्यावर घेऊन असोसिएशन ऑफ पेंटेकॉस्टल चर्चस ऑफ अमेरिका ह्या संस्थेच्या नावाने तीन वर्षांच्या आतच भारताला पहिले जागतिक मिशन क्षेत्र म्हणून मिशनरी पाठवले. १४ जानेवारी १८९८ रोजी रेव्ह. मार्टिन डी. आणि त्यांची पत्नी अ‍ॅना वूड, इतर तीन म्हणजे मिस लिलन स्पर्गे, मिस केरी टेलर, एच. एफ. वायले हे मिशनरी भारतामध्ये आले आणि त्यांनी इगतपुरी येथे प्राथमिक सेवा केली.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=प्रभू येशू आले आमुच्या घरा|last=गायकवाड|first=सुवार्तिक|publisher=वर्ल्ड मिशन लिट्रेचर चर्च ऑफ द नॅझरीन|year=२००८|page=३८}}</ref> === भारतीय पुढारी === पहिले भारतीय प्रांताध्यक्ष रेव्ह. सॅम्युएल जे. भुजबळ हे होते.<ref name=":0" /> === संदर्भ === {{संदर्भयादी}}{{अविचलवर्ग:भारतातील चर्च ऑफ द नॅझरीन}} 10dmpqr3l99gjadylcv7nagg4yolcn0 2691156 2691155 2026-06-24T13:37:43Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — योग्य रकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य रकार|अधिक माहिती]]) 2691156 wikitext text/x-wiki {{बदल}} === सुरुवात व इतिहास === ६ ऑक्टोबर १८९५ रविवार रोजी, डॉ. फिनहास ब्रिझी यांनी अमेरिकेमध्ये लॉस एंजेलिस या कॅलिफोर्निया राज्यातील शहरामध्ये पहिल्या नॅझरीन मंडळीची सुरुवात केली.<ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|title=Phineas F. Bresse|last=Bangs|first=Carl|publisher=Beacon Hill Press of Kansas City|year=1995|isbn=0834119986|pages=195-196}}</ref> ह्या मंडळीमध्ये ८३ सभासद होते.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=प्रभू येशू आले आमुच्या घरा|last=गायकवाड|first=सुवार्तिक|publisher=वर्ल्ड मिशन लिट्रेचर चर्च ऑफ द नॅझरीन|year=२००८|language=मराठी|page=६}}</ref> पहिल्या भक्तीपासून तिसऱ्या रविवारी म्हणजे २० ऑक्टोबरला ह्या मंडळीने “चर्च ऑफ द नॅझरीन” हे नाव धारण केले.<ref name=":1" /> डॉ. ब्रीझी यांच्या स्पष्टीकरणानुसार हाच मंडळीचा खरा जन्मदिवस.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Phieas F. Bresse|last=Bangs|first=Carl|publisher=Beacon Hill Press of Kansas City|year=1995|isbn=0834119986|page=204}}</ref> नवीन मंडळीने त्वरित जगभर सुवार्ता पसरविण्याचे जू आपल्या खांद्यावर घेऊन असोसिएशन ऑफ पेंटेकॉस्टल चर्चस ऑफ अमेरिका ह्या संस्थेच्या नावाने तीन वर्षांच्या आतच भारताला पहिले जागतिक मिशन क्षेत्र म्हणून मिशनरी पाठवले. १४ जानेवारी १८९८ रोजी रेव्ह. मार्टिन डी. आणि त्यांची पत्नी अ‍ॅना वूड, इतर तीन म्हणजे मिस लिलन स्पर्गे, मिस केरी टेलर, एच. एफ. वायले हे मिशनरी भारतामध्ये आले आणि त्यांनी इगतपुरी येथे प्राथमिक सेवा केली.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=प्रभू येशू आले आमुच्या घरा|last=गायकवाड|first=सुवार्तिक|publisher=वर्ल्ड मिशन लिट्रेचर चर्च ऑफ द नॅझरीन|year=२००८|page=३८}}</ref> === भारतीय पुढारी === पहिले भारतीय प्रांताध्यक्ष रेव्ह. सॅम्युएल जे. भुजबळ हे होते.<ref name=":0" /> === संदर्भ === {{संदर्भयादी}}{{अविचलवर्ग:भारतातील चर्च ऑफ द नॅझरीन}} cfztgnhmuzu7ct0nlmcj9as6x6so6gn 2691189 2691156 2026-06-24T18:17:42Z Revyang 184288 माहिती टाकली 2691189 wikitext text/x-wiki {{बदल}} === सुरुवात व इतिहास === ६ ऑक्टोबर १८९५ रविवार रोजी, डॉ. फिनहास ब्रिझी यांनी अमेरिकेमध्ये लॉस एंजेलिस या कॅलिफोर्निया राज्यातील शहरामध्ये पहिल्या नॅझरीन मंडळीची सुरुवात केली.<ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|title=Phineas F. Bresse|last=Bangs|first=Carl|publisher=Beacon Hill Press of Kansas City|year=1995|isbn=0834119986|pages=195-196}}</ref> ह्या मंडळीमध्ये ८३ सभासद होते.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=प्रभू येशू आले आमुच्या घरा|last=गायकवाड|first=सुवार्तिक|publisher=वर्ल्ड मिशन लिट्रेचर चर्च ऑफ द नॅझरीन|year=२००८|language=मराठी|page=६}}</ref> पहिल्या भक्तीपासून तिसऱ्या रविवारी म्हणजे २० ऑक्टोबरला ह्या मंडळीने “चर्च ऑफ द नॅझरीन” हे नाव धारण केले.<ref name=":1" /> डॉ. ब्रीझी यांच्या स्पष्टीकरणानुसार हाच मंडळीचा खरा जन्मदिवस.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Phieas F. Bresse|last=Bangs|first=Carl|publisher=Beacon Hill Press of Kansas City|year=1995|isbn=0834119986|page=204}}</ref> नवीन मंडळीने त्वरित जगभर सुवार्ता पसरविण्याचे जू आपल्या खांद्यावर घेऊन असोसिएशन ऑफ पेंटेकॉस्टल चर्चस ऑफ अमेरिका ह्या संस्थेच्या नावाने तीन वर्षांच्या आतच भारताला पहिले जागतिक मिशन क्षेत्र म्हणून मिशनरी पाठवले. १४ जानेवारी १८९८ रोजी रेव्ह. मार्टिन डी. आणि त्यांची पत्नी अ‍ॅना वूड, इतर तीन म्हणजे मिस लिलन स्पर्गे, मिस केरी टेलर, एच. एफ. वायले हे मिशनरी भारतामध्ये आले आणि त्यांनी इगतपुरी येथे प्राथमिक सेवा केली.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=प्रभू येशू आले आमुच्या घरा|last=गायकवाड|first=सुवार्तिक|publisher=वर्ल्ड मिशन लिट्रेचर चर्च ऑफ द नॅझरीन|year=२००८|page=३८}}</ref> === भारतीय पुढारी === चर्च ऑफ द नॅझरीनची जागतिक संरचना ही स्थानिक मंडळी (Local Church), प्रांत (District) आणि मग विभाग (Region) अशी सुरुवातीपासूनच राहिलेली असून मंडळीचे शासन प्रातिनिधिक स्वरुपाचे आहे. === महाराष्ट्रातील भारतीय प्रांताध्यक्ष - प्रांत व अनुक्रमानुसार खालीलप्रमाणे. === ==== सेंट्रल महाराष्ट्र प्रांत ==== # रेव्ह. सॅम्युएल जे. भुजबळ हे होते.<ref name=":0" /> # रेव्ह. गंगाधर एस. बोर्डे # रेव्ह. सुवार्तिक टी. गायकवाड # रेव्ह. दयानंद एम. खरात # रेव्ह. अरविंद के. यंगड # रेव्ह. राजीव अरविंद यंगड # रेव्ह. सुनील आर. दांडगे # रेव्ह. प्रभाकर डी. पाटील ==== पश्चिम महाराष्ट्र प्रांत ==== # रेव्ह. मनोहर व्ही. इंगळे # रेव्ह. दिवाकर एच. वानखेडे # रेव्ह. संजय एन. गवळी # रेव्ह. मनोहर पवार # रेव्ह. पौलस पवार ==== मध्य महाराष्ट्र प्रांत ==== # रेव्ह. मनोहर व्ही. इंगळे # रेव्ह. विनय एस. गायकवाड # रेव्ह. सुनील आर. दांडगे # रेव्ह. प्रभाकर डी. पाटील # रेव्ह. बाळू वाघमारे ==== पूर्व महाराष्ट्र प्रांत ==== # रेव्ह. अरविंद के. यंगड # रेव्ह. प्रभाकर एल. मानमोठे # रेव्ह. पद्माकर जे. मेश्रामकर # रेव्ह. सायमन टी. नंदेश्वर # रेव्ह. डॅनिएल जे. भालेराव # रेव्ह. मिसेस वंदना एम. किनकर === संदर्भ === {{संदर्भयादी}}{{अविचलवर्ग:भारतातील चर्च ऑफ द नॅझरीन}} gaiy96qxutbrtzdiw79ebyzqh96ulmr 0 380880 2691159 2691090 2026-06-24T14:36:24Z अभय नातू 206 /* निकाल */ 2691159 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} गोवा विधानसभेचे ३० सदस्य निवडण्यासाठी, १९७७ मध्ये [[भारत|भारतीय]] [[केंद्रशासित प्रदेश]] [[गोवा|गोव्यात]] '''गोवा, दमण आणि दीव विधानसभेची निवडणूक''' [[गोवा विधानसभा|घेण्यात]] आली.<ref name="pdf">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf|title=STATISTICAL REPORT ON GENERAL ELECTION, 1977 TO THE LEGISLATIVE ASSEMBLY OF GOA|publisher=[[Election Commission of India]]}}</ref><ref>{{cite web|website=eci.gov.in |publisher=[[Election Commission of India]]|title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114095835/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf |archive-date=14 January 2012 |access-date=15 February 2024|format=pdf}}</ref> मागच्या विधानसभीतली आपली आघाडी चालू ठेवत [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्षाने]] १५ जागा जिंकल्या. [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने]] मजल मारत ह्या वेळी १० जागा जिंकल्या तर [[जनता पक्ष|जनता पक्षाने]] ३ जागा मिळवल्या. [[शशिकला काकोडकर]] यांनी सरकार स्थापन केले. == निकाल == {| class="wikitable sortable" |+ ! colspan="2" |मतदारसंघ !मतदान ! colspan="5" |विजेता ! colspan="5" |उप-विजेता ! rowspan="2" data-sort-type="number" |अंतर |- !क्र. !!नाव !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% |- |१ |[[पेडणे विधानसभा मतदारसंघ|पेडणे]] |५१.६८% |[[देऊ मांद्रेकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |३,९७८ |५०.३% |रामदास शंकर मोराजकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" width="4px" | |१,९९० |२५.१६% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | १,९८८ |- |२ |[[मांद्रे विधानसभा मतदारसंघ|मांद्रे]] |६२.३८% |[[रमाकांत खलप]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,३९४ |५६.६४% |गोपाळ आत्माराम परब | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,३७५ |३५.४४% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |२,०१९ |- |३ |[[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली]] |६४.५४% |[[चंद्रकांर चोडनकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,०८८ |५२.६९% |पुनाजी आचरेकर | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,२११ |२७.७९% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |२,८७७ |- |४ |[[कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ|कळंगुट]] |६२.१६% |[[फर्नांडिस रुअल इलारियो]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,६२१ |३९.३% |मार्क ए. अँसेल्मो फर्नांडिस | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,३३५ |३६.८७% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |२८६ |- |५ |[[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ|म्हापसा]] |६३.९३% |[[सुरेंद्र शिरसाट]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,२२९ |४३.२६% |गंगाधर यशवंत भंडारे | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,५६३ |२९.४८% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |१,६६६ |- |६ |[[थिविम विधानसभा मतदारसंघ|थिविम]] |६१.२५% |[[दयानंद नार्वेकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,५५७ |४१.९% |रिनबीयो मालविना पिंटो रंगेल | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,०९४ |३७.६४% |style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |४६३ |- |७ |[[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली]] |७१.९३% |[[शशिकला काकोडकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,८६६ |५६.४६% |विनायक वासुदेव नाईक | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,७४६ |३०.८% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |३,१२० |- |८ |पाले |६७.१५% |[[शेणवी सुर्लाकर लक्ष्मीकांत शांताराम]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,१0८ |४५.३% |सिनाई उसगावकर अच्युत काशिनाथ | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,७५२ |४२.१५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |३५६ |- |९ |सत्तारी |६५.२६% |[[प्रतापसिंह राणे]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,०८४ |४१.७२% |जयसिंगराव राणे | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,९७३ |३०.३७% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,१११ |- |१० |[[पणजी विधानसभा मतदारसंघ|पणजी]] |५५.४१% |[[माधव बीर]] | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,५५५ |४०.९५% |काशिनाथ व्यंकटेश सरदेसाई | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,५४९ |२९.३६% | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" |१,००६ |- |११ |[[सांता क्रुझ विधानसभा मतदारसंघ|सांता क्रुझ]] |६७.१४% |[[जॅक डी सिक्वेरा]] | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,४६२ |४६.११% |मॅन्युएल फ्रान्सिस्को फर्नांडिस | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,६५६ |२७.४५% | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" |१,८०६ |- |१२ |[[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंभारजुवा]] |६२.७८% |[[विनायक घोडणकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,१४५ |४८.६४% |श्रीकांत गोविंद देसाई | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,१७७ |३९.४९% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |९६८ |- |१३ |[[सेंट आंद्रे विधानसभा मतदारसंघ|सेंट आंद्रे]] |६०.९१% |[[श्रीपाद कंकोलियनकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,८१७ |३४.०९% |पंकार रघुवीर शानू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,६५५ |३२.१३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१६२ |- |१४ |[[मडकाई विधानसभा मतदारसंघ|मडकाई]] |६७.०१% |[[कृष्ण रघु बांदोडकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,२४६ |६०.७२% |पणजीकर शशी गोविंद | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |२,४०० |२३.३३% |style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |३,८४६ |- |१५ |[[फोंडा विधानसभा मतदारसंघ|फोंडा]] |७०.१५% |[[रोयदास नाईक]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,७४९ |४६.२४% |अगुइआर जॉइल्डो सूझा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,४३६ |४३.१९% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |३१३ |- |१६ |[[शिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|शिरोडा]] |६३.१७% |[[जयकृष्ण पुटू नाईक]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,९६४ |५८.६३% |शिरोधर वसंता शंकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,९८८ |२९.३७% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |२,९७६ |- |१७ |[[सांगे विधानसभा मतदारसंघ|सांगे]] |६१.९६% |[[सदाशिव वामन मराठे]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,२३९ |५०.१८% |नाईक तरि गुरुदास वासुदेव | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,३९१ |४२.०६% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |८४८ |- |१८ |रीवोना |६५.३९% |[[दिलकुश फेट्टू देसाई]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,४४२ |४०.२५% |देसाई मोलू गणबा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,३७१ |२७.७२% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | १,०७१ |- |१९ |[[काणकोण विधानसभा मतदारसंघ|काणकोण]] |७०.२५% |[[वासू पाईक गावकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,५४४ |४९.८४% |गोपाळ व्यंकटेश प्रभू | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,०१३ |२७.०९% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |२,५३१ |- |२० |[[केपें विधानसभा मतदारसंघ|केपें]] |६०.१५% |[[वैकुंठ देसाई]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,१६८ |४०.६६% |गावसो देसाई सतीश निळू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,५९७ |३५.०९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |५७१ |- |२१ |[[कुंकळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|कुंकळ्ळी]] |५६.१२% |[[फर्डिनो रेबेलो]] | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,३२१ |३१.८१% |रोक फर्नांडिस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,२८१ |३१.४२% | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | ४० |- |२२ |[[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बाणावली]] |५५.३५% |[[कोटा लॉरेन्स पेड्रो सांतानो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,१९६ |४२.९१% |बॅरेटो जॅको जेस्मिना | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,११७ |३१.८७% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,०७९ |- |२३ |[[नावेली विधानसभा मतदारसंघ|नावेली]] |५८.७६% |[[लिओ वेल्हो मॉरिसियो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,४३४ |४९.३५% |शांताराम बिकाजी कदम | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,४२५ |२६.९९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,००९ |- |२४ |[[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगांव]] |६२.८१% |[[अनंता नाईक]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,५५१ |४९.१७% |गोपाळ पांडुरंग वैद्य | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,७६४ |२९.८६% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,७८७ |- |२५ |[[कुडतरी विधानसभा मतदारसंघ|कुडतरी]] |५३.५९% |[[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,९४५ |४२.३% |मॅन्युएल सेबॅस्टियन अग्वायर | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |२,८१७ |३०.२१% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,१२८ |- |२६ |[[कुठ्ठाळी विधानसभा मतदारसंघ|कुठ्ठाळी]] |६१.०२% |[[फ्रोइलानो मचाडो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,६५४ |५०.९६% |कोलाको पेड्रो अनास्तासिओ | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,४३१ |२६.६२% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,२२३ |- |२७ |[[दाबोळी विधानसभा मतदारसंघ|दाबोळी]] |५५.३९% |[[शंकर विश्वेश्वर लाड]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,०५७ |३९.०१% |दौरादो हर्कुलानो तेओदोरो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,४४५ |३१.२% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | ६१२ |- |२८ |[[मुरगांव विधानसभा मतदारसंघ|मुरगांव]] |५१.४९% |[[शेख हसन हारून]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,२५६ |३८.६२% |वसंत सुब्रे जोशी | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,६१५ |३१.०२% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | 64१ |- |२९ |दमण |६७.९९% |[[मकनभाई मोरारजी भाठेला]] | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |६,४२३ |४५.७७% |दाजीभाई कानजीभाई भाठेला | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,४०१ |४५.६१% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" |२२ |- |३० |दीव |७०.७६% |[[नारायण श्रीनिवास फुग्रो]] | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |५,५२२ |५६.४१% |मोडासिया बाळुभाई धरसी | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,५६५ |३६.४२% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" |१,९५७ |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गोवा विधानसभा निवडणुका]] [[वर्ग:इ.स. १९७७ मधील भारत]] [[वर्ग:इ.स. १९७७ मधील विधानसभा निवडणुका]] rnceq7swjqy78sf0el6xymmp6mipfwj 2691160 2691159 2026-06-24T14:39:56Z अभय नातू 206 /* निकाल */ 2691160 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} गोवा विधानसभेचे ३० सदस्य निवडण्यासाठी, १९७७ मध्ये [[भारत|भारतीय]] [[केंद्रशासित प्रदेश]] [[गोवा|गोव्यात]] '''गोवा, दमण आणि दीव विधानसभेची निवडणूक''' [[गोवा विधानसभा|घेण्यात]] आली.<ref name="pdf">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf|title=STATISTICAL REPORT ON GENERAL ELECTION, 1977 TO THE LEGISLATIVE ASSEMBLY OF GOA|publisher=[[Election Commission of India]]}}</ref><ref>{{cite web|website=eci.gov.in |publisher=[[Election Commission of India]]|title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114095835/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf |archive-date=14 January 2012 |access-date=15 February 2024|format=pdf}}</ref> मागच्या विधानसभीतली आपली आघाडी चालू ठेवत [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्षाने]] १५ जागा जिंकल्या. [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने]] मजल मारत ह्या वेळी १० जागा जिंकल्या तर [[जनता पक्ष|जनता पक्षाने]] ३ जागा मिळवल्या. [[शशिकला काकोडकर]] यांनी सरकार स्थापन केले. == निकाल == {| class="wikitable sortable" |+ ! colspan="2" |मतदारसंघ !मतदान ! colspan="5" |विजेता ! colspan="5" |उप-विजेता ! rowspan="2" data-sort-type="number" |अंतर |- !क्र. !!नाव !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% |- |१ |[[पेडणे विधानसभा मतदारसंघ|पेडणे]] |५१.६८% |[[देऊ मांद्रेकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |३,९७८ |५०.३% |रामदास शंकर मोराजकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" width="4px" | |१,९९० |२५.१६% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | १,९८८ |- |२ |[[मांद्रे विधानसभा मतदारसंघ|मांद्रे]] |६२.३८% |[[रमाकांत खलप]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,३९४ |५६.६४% |गोपाळ आत्माराम परब | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,३७५ |३५.४४% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |२,०१९ |- |३ |[[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली]] |६४.५४% |[[चंद्रकांर चोडनकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,०८८ |५२.६९% |पुनाजी आचरेकर | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,२११ |२७.७९% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |२,८७७ |- |४ |[[कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ|कळंगुट]] |६२.१६% |[[फर्नांडिस रुअल इलारियो]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,६२१ |३९.३% |मार्क ए. अँसेल्मो फर्नांडिस | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,३३५ |३६.८७% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |२८६ |- |५ |[[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ|म्हापसा]] |६३.९३% |[[सुरेंद्र शिरसाट]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,२२९ |४३.२६% |गंगाधर यशवंत भंडारे | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,५६३ |२९.४८% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |१,६६६ |- |६ |[[थिविम विधानसभा मतदारसंघ|थिविम]] |६१.२५% |[[दयानंद नार्वेकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,५५७ |४१.९% |रिनबीयो मालविना पिंटो रंगेल | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,०९४ |३७.६४% |style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |४६३ |- |७ |[[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली]] |७१.९३% |[[शशिकला काकोडकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,८६६ |५६.४६% |विनायक वासुदेव नाईक | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,७४६ |३०.८% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |३,१२० |- |८ |पाले |६७.१५% |[[शेणवी सुर्लाकर लक्ष्मीकांत शांताराम]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,१0८ |४५.३% |सिनाई उसगावकर अच्युत काशिनाथ | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,७५२ |४२.१५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |३५६ |- |९ |सत्तारी |६५.२६% |[[प्रतापसिंह राणे]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,०८४ |४१.७२% |जयसिंगराव राणे | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,९७३ |३०.३७% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,१११ |- |१० |[[पणजी विधानसभा मतदारसंघ|पणजी]] |५५.४१% |[[माधव बीर]] | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,५५५ |४०.९५% |काशिनाथ व्यंकटेश सरदेसाई | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,५४९ |२९.३६% | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" |१,००६ |- |११ |[[सांता क्रुझ विधानसभा मतदारसंघ|सांता क्रुझ]] |६७.१४% |[[जॅक डी सिक्वेरा]] | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,४६२ |४६.११% |मॅन्युएल फ्रान्सिस्को फर्नांडिस | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,६५६ |२७.४५% | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" |१,८०६ |- |१२ |[[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंभारजुवा]] |६२.७८% |[[विनायक घोडणकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,१४५ |४८.६४% |श्रीकांत गोविंद देसाई | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,१७७ |३९.४९% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |९६८ |- |१३ |[[सेंट आंद्रे विधानसभा मतदारसंघ|सेंट आंद्रे]] |६०.९१% |[[श्रीपाद कुंकोळीकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,८१७ |३४.०९% |पंकार रघुवीर शानू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,६५५ |३२.१३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१६२ |- |१४ |[[मडकाई विधानसभा मतदारसंघ|मडकाई]] |६७.०१% |[[कृष्ण रघु बांदोडकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,२४६ |६०.७२% |पणजीकर शशी गोविंद | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |२,४०० |२३.३३% |style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |३,८४६ |- |१५ |[[फोंडा विधानसभा मतदारसंघ|फोंडा]] |७०.१५% |[[रोयदास नाईक]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,७४९ |४६.२४% |अगुइआर जॉइल्डो सूझा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,४३६ |४३.१९% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |३१३ |- |१६ |[[शिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|शिरोडा]] |६३.१७% |[[जयकृष्ण पुटू नाईक]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,९६४ |५८.६३% |शिरोधर वसंता शंकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,९८८ |२९.३७% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |२,९७६ |- |१७ |[[सांगे विधानसभा मतदारसंघ|सांगे]] |६१.९६% |[[सदाशिव वामन मराठे]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,२३९ |५०.१८% |नाईक तरि गुरुदास वासुदेव | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,३९१ |४२.०६% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |८४८ |- |१८ |रीवोना |६५.३९% |[[दिलकुश फेट्टू देसाई]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,४४२ |४०.२५% |देसाई मोलू गणबा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,३७१ |२७.७२% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | १,०७१ |- |१९ |[[काणकोण विधानसभा मतदारसंघ|काणकोण]] |७०.२५% |[[वासू पाईक गावकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,५४४ |४९.८४% |गोपाळ व्यंकटेश प्रभू | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,०१३ |२७.०९% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |२,५३१ |- |२० |[[केपें विधानसभा मतदारसंघ|केपें]] |६०.१५% |[[वैकुंठ देसाई]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,१६८ |४०.६६% |गावसो देसाई सतीश निळू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,५९७ |३५.०९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |५७१ |- |२१ |[[कुंकळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|कुंकळ्ळी]] |५६.१२% |[[फर्डिनो रेबेलो]] | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,३२१ |३१.८१% |रोक फर्नांडिस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,२८१ |३१.४२% | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | ४० |- |२२ |[[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बाणावली]] |५५.३५% |[[कोटा लॉरेन्स पेड्रो सांतानो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,१९६ |४२.९१% |बॅरेटो जॅको जेस्मिना | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,११७ |३१.८७% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,०७९ |- |२३ |[[नावेली विधानसभा मतदारसंघ|नावेली]] |५८.७६% |[[लिओ वेल्हो मॉरिसियो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,४३४ |४९.३५% |शांताराम बिकाजी कदम | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,४२५ |२६.९९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,००९ |- |२४ |[[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगांव]] |६२.८१% |[[अनंता नाईक]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,५५१ |४९.१७% |गोपाळ पांडुरंग वैद्य | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,७६४ |२९.८६% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,७८७ |- |२५ |[[कुडतरी विधानसभा मतदारसंघ|कुडतरी]] |५३.५९% |[[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,९४५ |४२.३% |मॅन्युएल सेबॅस्टियन अग्वायर | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |२,८१७ |३०.२१% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,१२८ |- |२६ |[[कुठ्ठाळी विधानसभा मतदारसंघ|कुठ्ठाळी]] |६१.०२% |[[फ्रोइलानो मचाडो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,६५४ |५०.९६% |कोलाको पेड्रो अनास्तासिओ | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,४३१ |२६.६२% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,२२३ |- |२७ |[[दाबोळी विधानसभा मतदारसंघ|दाबोळी]] |५५.३९% |[[शंकर विश्वेश्वर लाड]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,०५७ |३९.०१% |दौरादो हर्कुलानो तेओदोरो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,४४५ |३१.२% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | ६१२ |- |२८ |[[मुरगांव विधानसभा मतदारसंघ|मुरगांव]] |५१.४९% |[[शेख हसन हारून]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,२५६ |३८.६२% |वसंत सुब्रे जोशी | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,६१५ |३१.०२% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | 64१ |- |२९ |दमण |६७.९९% |[[मकनभाई मोरारजी भाठेला]] | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |६,४२३ |४५.७७% |दाजीभाई कानजीभाई भाठेला | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,४०१ |४५.६१% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" |२२ |- |३० |दीव |७०.७६% |[[नारायण श्रीनिवास फुग्रो]] | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |५,५२२ |५६.४१% |मोडासिया बाळुभाई धरसी | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,५६५ |३६.४२% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" |१,९५७ |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गोवा विधानसभा निवडणुका]] [[वर्ग:इ.स. १९७७ मधील भारत]] [[वर्ग:इ.स. १९७७ मधील विधानसभा निवडणुका]] m5yfzgugrky1p5u0nzubpk6kwydfoo4 2691161 2691160 2026-06-24T14:40:34Z अभय नातू 206 /* निकाल */ 2691161 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} गोवा विधानसभेचे ३० सदस्य निवडण्यासाठी, १९७७ मध्ये [[भारत|भारतीय]] [[केंद्रशासित प्रदेश]] [[गोवा|गोव्यात]] '''गोवा, दमण आणि दीव विधानसभेची निवडणूक''' [[गोवा विधानसभा|घेण्यात]] आली.<ref name="pdf">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf|title=STATISTICAL REPORT ON GENERAL ELECTION, 1977 TO THE LEGISLATIVE ASSEMBLY OF GOA|publisher=[[Election Commission of India]]}}</ref><ref>{{cite web|website=eci.gov.in |publisher=[[Election Commission of India]]|title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114095835/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf |archive-date=14 January 2012 |access-date=15 February 2024|format=pdf}}</ref> मागच्या विधानसभीतली आपली आघाडी चालू ठेवत [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्षाने]] १५ जागा जिंकल्या. [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने]] मजल मारत ह्या वेळी १० जागा जिंकल्या तर [[जनता पक्ष|जनता पक्षाने]] ३ जागा मिळवल्या. [[शशिकला काकोडकर]] यांनी सरकार स्थापन केले. == निकाल == {| class="wikitable sortable" |+ ! colspan="2" |मतदारसंघ !मतदान ! colspan="5" |विजेता ! colspan="5" |उप-विजेता ! rowspan="2" data-sort-type="number" |अंतर |- !क्र. !!नाव !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% |- |१ |[[पेडणे विधानसभा मतदारसंघ|पेडणे]] |५१.६८% |[[देऊ मांद्रेकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |३,९७८ |५०.३% |रामदास शंकर मोराजकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" width="4px" | |१,९९० |२५.१६% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | १,९८८ |- |२ |[[मांद्रे विधानसभा मतदारसंघ|मांद्रे]] |६२.३८% |[[रमाकांत खलप]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,३९४ |५६.६४% |गोपाळ आत्माराम परब | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,३७५ |३५.४४% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |२,०१९ |- |३ |[[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली]] |६४.५४% |[[चंद्रकांत चोडनकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,०८८ |५२.६९% |पुनाजी आचरेकर | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,२११ |२७.७९% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |२,८७७ |- |४ |[[कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ|कळंगुट]] |६२.१६% |[[फर्नांडिस रुअल इलारियो]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,६२१ |३९.३% |मार्क ए. अँसेल्मो फर्नांडिस | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,३३५ |३६.८७% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |२८६ |- |५ |[[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ|म्हापसा]] |६३.९३% |[[सुरेंद्र शिरसाट]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,२२९ |४३.२६% |गंगाधर यशवंत भंडारे | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,५६३ |२९.४८% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |१,६६६ |- |६ |[[थिविम विधानसभा मतदारसंघ|थिविम]] |६१.२५% |[[दयानंद नार्वेकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,५५७ |४१.९% |रिनबीयो मालविना पिंटो रंगेल | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,०९४ |३७.६४% |style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |४६३ |- |७ |[[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली]] |७१.९३% |[[शशिकला काकोडकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,८६६ |५६.४६% |विनायक वासुदेव नाईक | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,७४६ |३०.८% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |३,१२० |- |८ |पाले |६७.१५% |[[शेणवी सुर्लाकर लक्ष्मीकांत शांताराम]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,१0८ |४५.३% |सिनाई उसगावकर अच्युत काशिनाथ | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,७५२ |४२.१५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |३५६ |- |९ |सत्तारी |६५.२६% |[[प्रतापसिंह राणे]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,०८४ |४१.७२% |जयसिंगराव राणे | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,९७३ |३०.३७% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,१११ |- |१० |[[पणजी विधानसभा मतदारसंघ|पणजी]] |५५.४१% |[[माधव बीर]] | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,५५५ |४०.९५% |काशिनाथ व्यंकटेश सरदेसाई | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,५४९ |२९.३६% | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" |१,००६ |- |११ |[[सांता क्रुझ विधानसभा मतदारसंघ|सांता क्रुझ]] |६७.१४% |[[जॅक डी सिक्वेरा]] | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,४६२ |४६.११% |मॅन्युएल फ्रान्सिस्को फर्नांडिस | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,६५६ |२७.४५% | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" |१,८०६ |- |१२ |[[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंभारजुवा]] |६२.७८% |[[विनायक घोडणकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,१४५ |४८.६४% |श्रीकांत गोविंद देसाई | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,१७७ |३९.४९% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |९६८ |- |१३ |[[सेंट आंद्रे विधानसभा मतदारसंघ|सेंट आंद्रे]] |६०.९१% |[[श्रीपाद कुंकोळीकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,८१७ |३४.०९% |पंकार रघुवीर शानू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,६५५ |३२.१३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१६२ |- |१४ |[[मडकाई विधानसभा मतदारसंघ|मडकाई]] |६७.०१% |[[कृष्ण रघु बांदोडकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,२४६ |६०.७२% |पणजीकर शशी गोविंद | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |२,४०० |२३.३३% |style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |३,८४६ |- |१५ |[[फोंडा विधानसभा मतदारसंघ|फोंडा]] |७०.१५% |[[रोयदास नाईक]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,७४९ |४६.२४% |अगुइआर जॉइल्डो सूझा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,४३६ |४३.१९% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |३१३ |- |१६ |[[शिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|शिरोडा]] |६३.१७% |[[जयकृष्ण पुटू नाईक]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,९६४ |५८.६३% |शिरोधर वसंता शंकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,९८८ |२९.३७% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |२,९७६ |- |१७ |[[सांगे विधानसभा मतदारसंघ|सांगे]] |६१.९६% |[[सदाशिव वामन मराठे]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,२३९ |५०.१८% |नाईक तरि गुरुदास वासुदेव | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,३९१ |४२.०६% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |८४८ |- |१८ |रीवोना |६५.३९% |[[दिलकुश फेट्टू देसाई]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,४४२ |४०.२५% |देसाई मोलू गणबा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,३७१ |२७.७२% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | १,०७१ |- |१९ |[[काणकोण विधानसभा मतदारसंघ|काणकोण]] |७०.२५% |[[वासू पाईक गावकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,५४४ |४९.८४% |गोपाळ व्यंकटेश प्रभू | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,०१३ |२७.०९% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |२,५३१ |- |२० |[[केपें विधानसभा मतदारसंघ|केपें]] |६०.१५% |[[वैकुंठ देसाई]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,१६८ |४०.६६% |गावसो देसाई सतीश निळू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,५९७ |३५.०९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |५७१ |- |२१ |[[कुंकळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|कुंकळ्ळी]] |५६.१२% |[[फर्डिनो रेबेलो]] | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,३२१ |३१.८१% |रोक फर्नांडिस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,२८१ |३१.४२% | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | ४० |- |२२ |[[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बाणावली]] |५५.३५% |[[कोटा लॉरेन्स पेड्रो सांतानो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,१९६ |४२.९१% |बॅरेटो जॅको जेस्मिना | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,११७ |३१.८७% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,०७९ |- |२३ |[[नावेली विधानसभा मतदारसंघ|नावेली]] |५८.७६% |[[लिओ वेल्हो मॉरिसियो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,४३४ |४९.३५% |शांताराम बिकाजी कदम | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,४२५ |२६.९९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,००९ |- |२४ |[[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगांव]] |६२.८१% |[[अनंता नाईक]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,५५१ |४९.१७% |गोपाळ पांडुरंग वैद्य | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,७६४ |२९.८६% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,७८७ |- |२५ |[[कुडतरी विधानसभा मतदारसंघ|कुडतरी]] |५३.५९% |[[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,९४५ |४२.३% |मॅन्युएल सेबॅस्टियन अग्वायर | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |२,८१७ |३०.२१% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,१२८ |- |२६ |[[कुठ्ठाळी विधानसभा मतदारसंघ|कुठ्ठाळी]] |६१.०२% |[[फ्रोइलानो मचाडो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,६५४ |५०.९६% |कोलाको पेड्रो अनास्तासिओ | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,४३१ |२६.६२% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,२२३ |- |२७ |[[दाबोळी विधानसभा मतदारसंघ|दाबोळी]] |५५.३९% |[[शंकर विश्वेश्वर लाड]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,०५७ |३९.०१% |दौरादो हर्कुलानो तेओदोरो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,४४५ |३१.२% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | ६१२ |- |२८ |[[मुरगांव विधानसभा मतदारसंघ|मुरगांव]] |५१.४९% |[[शेख हसन हारून]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,२५६ |३८.६२% |वसंत सुब्रे जोशी | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,६१५ |३१.०२% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | 64१ |- |२९ |दमण |६७.९९% |[[मकनभाई मोरारजी भाठेला]] | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |६,४२३ |४५.७७% |दाजीभाई कानजीभाई भाठेला | [[जनता पक्ष|जनता]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,४०१ |४५.६१% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" |२२ |- |३० |दीव |७०.७६% |[[नारायण श्रीनिवास फुग्रो]] | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |५,५२२ |५६.४१% |मोडासिया बाळुभाई धरसी | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,५६५ |३६.४२% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" |१,९५७ |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गोवा विधानसभा निवडणुका]] [[वर्ग:इ.स. १९७७ मधील भारत]] [[वर्ग:इ.स. १९७७ मधील विधानसभा निवडणुका]] f2gahk0kmlv6vwmehztu41mbvadf5bq 0 380884 2691124 2691117 2026-06-24T12:19:57Z Dharmadhyaksha 28394 2691124 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूका''' ह्या भारतीय केंद्रशासित प्रदेश गोवा, दमण आणि दीव येथील [[गोवा विधानसभा|विधानसभेच्या]] ३० जागांसाठी झाल्या होत्या.<ref name="pdf">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3845-goa-1980/|title=Statistical Report on General Election, 1980 to the Legislative Assembly of Goa|publisher=[[Election Commission of India]]}}</ref> ह्यात [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)]] ने सर्वाधिक अश्या २० जागा मिळवल्या आणि [[प्रतापसिंह राणे]] यांनी [[गोव्याचे मुख्यमंत्री|प्रदेशाचे मुख्यमंत्री]] म्हणून पदभार सांभाळला.<ref name="CMs">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.goainformation.org/html/modules.php?name=Sections&sop=viewarticle&artid=41|title=Chief Ministers of Goa|publisher=Department of Information and Publicity, [[Government of Goa]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20030824214302/http://www.goainformation.org/html/modules.php?name=Sections&sop=viewarticle&artid=41|archive-date=24 August 2003|access-date=20 March 2014}}</ref> मागील विजयी [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्षाला]] फक्त ७ जागा मिळाल्या.<ref>{{cite web |title=State Elections - Partywise Comparison for 7-Bicholim Constituency of Goa |url=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S05/Old/partycomp7.htm |website=eci.nic.in |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402191228/http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S05/Old/partycomp7.htm |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead}}</ref> == निकाल == {| class="wikitable sortable" |+ ! colspan="2" |मतदारसंघ !! मतदान !! colspan="5" |विजेता !! colspan="5" |उप-विजेता !! rowspan="2" data-sort-type="number" |अंतर |- !क्र. !!नाव !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% |- |१ |[[पेडणे विधानसभा मतदारसंघ|पेडणे]] |58.66% |देऊ मांद्रेकर | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |4,701 |51.95% |मोरजकर रामदास शंकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" width="4px" | |2,290 |25.31% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | 2,411 |- |२ |[[मांद्रे विधानसभा मतदारसंघ|मांद्रे]] |71.55% |[[रमाकांत खलप]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |5,703 |50.73% |परब गोपाळ आत्माराम | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |5,301 |47.15% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |402 |- |३ |[[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली]] |67.75% |चंद्रकार चोदणकर | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |5,841 |46.35% |साळगावकर लाडू बुठी | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |4,084 |32.4% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" |1,757 |- |४ |[[कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ|कळंगुट]] |67.55% |[[विल्फ्रेड डिसूझा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |6,920 |51.01% |डिसोझा फ्रान्सिस्को ऑगस्टा | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |5,506 |40.59% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |1,414 |- |५ |[[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ|म्हापसा]] |70.25% |शामसुंदर नेवागी | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |6,640 |49.2% |सुरेंद्र शिरसाट | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |5,559 |41.19% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |1,081 |- |६ |[[थिविम विधानसभा मतदारसंघ|थिविम]] |67.62% |[[दयानंद नार्वेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |8,219 |61.43% |चोडणकर मदन | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |4,414 |32.99% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |3,805 |- |७ |[[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली]] |80.47% |हरिष झांट्ये | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |8,354 |58.28% |[[शशिकला काकोडकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |5,981 |41.72% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | 2,373 |- |८ |पाले |75.3% |विष्णु रामा नाईक | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |5,827 |43.07% |सूर्यराव सरदेसाई रमेश | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |4,932 |36.45% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |895 |- |९ |सत्तारी |72.46% |[[प्रतापसिंह राणे]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |5,283 |44.71% |प्रभू तेंडुलकर सदानंद सोनू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |3,211 |27.18% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |2,072 |- |१० |[[पणजी विधानसभा मतदारसंघ|पणजी]] |65.63% |विष्णु नाईक | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |3,967 |36.56% |बबन नाईक | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |3,138 |28.92% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | 829 |- |११ |[[सांता क्रुझ विधानसभा मतदारसंघ|सांता क्रुझ]] |68.94% |मायकेल अँटोनिक फर्नांडिस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |4,574 |42.11% |ब्रँको फ्रान्सिस्को अफोंसो | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |3,110 |28.63% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |1,464 |- |१२ |[[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंभारजुवा]] |68.58% |विनायक चोडणकर | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |4,876 |41.36% |मायेणकर मुकुंद नारायण | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |3,143 |26.66% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |1,733 |- |१३ |[[सेंट आंद्रे विधानसभा मतदारसंघ|सेंत आंद्र]] |66.94% |टिओटोनियो परेरा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |4,200 |44.38% |कुंकोलेंकर श्रीपाद लक्ष्मण | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |3,429 |36.24% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |771 |- |१४ |[[मडकई विधानसभा मतदारसंघ|मडकई]] |71.56% |बाबुसो साऊलो गावकर | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |6,377 |54.76% |पणजीकर शशी गोविंद | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |3,155 |27.09% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |3,222 |- |१५ |[[फोंडा विधानसभा मतदारसंघ|फोंडा]] |71.21% |अगुइआर जॉइल्डो सूझा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |6,700 |47.77% |[[रवी नाईक]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |6,009 |42.84% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |691 |- |१६ |[[शिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|शिरोडा]] |75.01% |रामचंद्र तुकाराम प्रभू | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |6,315 |47.86% |नाईक जयकृष्ण पुटू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |5,891 |44.65% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |424 |- |१७ |[[सांगे विधानसभा मतदारसंघ|सांगे]] |69.07% |गुरुदास वासुदेव नाईक | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |6,365 |51.56% |करमळकर विनायक धर्मा | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |4,562 |36.95% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |1,803 |- |१८ |रिवोना |69.31% |दिलकुश फेट्टू देसाई | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |4,132 |42.21% |वेळीप जिवा कुस्ता | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |3,656 |37.35% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |476 |- |१९ |[[काणकोण विधानसभा मतदारसंघ|काणकोण]] |73.11% |वसु पाईक गावकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |8,855 |69.35% |नमशिकार एकनाथ तुकाराम | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |3,752 |29.39% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |5,103 |- |२० |[[केपें विधानसभा मतदारसंघ|केपें]] |65.3% |वैकुंठ देसाई | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |7,073 |56.29% |नाईक विठ्ठल सोनू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |4,474 |35.61% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |2,599 |- |२१ |[[कुंकळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|कुंकळ्ळी]] |56.51% |जोस वाझ | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |7,328 |67.54% |वाझ आफ्रोनियो जोआकिम पायदाडे | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |2,555 |23.55% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |4,773 |- |२२ |[[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बाणावली]] |59.26% |क्रूझ फ्रान्सिस्को मॉन्टे पिएडेड | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |7,936 |74.2% |कार्डोझो राऊल जोकिम | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |1,852 |17.31% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |6,084 |- |२३ |[[नावेली विधानसभा मतदारसंघ|नावेली]] |61.99% |[[लुइझिनो फलेरो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |7,715 |73.72% |टेमुडो बेनेलिटो फ्रान्सिस्को | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |2,287 |21.85% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |5,428 |- |२४ |[[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगांव]] |62.19% |अनंत नाईक | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |6,502 |68.17% |शिरोडकर गोकुळदास शानू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |2,628 |27.55% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |3,874 |- |२५ |[[कुडतरी विधानसभा मतदारसंघ|कुडतरी]] |60.29% |[[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |7,418 |67.71% |कोस्टा सेबास्टाओ व्हिसेंटे | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |2,561 |23.38% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |4,857 |- |२६ |[[कुठ्ठाळी विधानसभा मतदारसंघ|कुठ्ठाळी]] |65.48% |फ्रॉयलानो नंचाडो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |6,296 |58.74% |कायतानो बारेटो | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |3,077 |28.71% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |3,219 |- |२७ |[[दाबोळी विधानसभा मतदारसंघ|दाबोळी]] |63.56% |दोरादाओ नार्कुलानो लुईस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |5,780 |48.72% |बांदेकर शंकर विष्णू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |2,510 |21.16% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |3,270 |- |२८ |[[मुरगांव विधानसभा मतदारसंघ|मुरगांव]] |54.84% |शेख हसन हारून | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |4,018 |45.49% |आरोलकर जगन्नाथ केशव | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |3,339 |37.8% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |679 |- |२९ |दमण |63.57% |नरसिंहभाई लल्लूभाई तांडेल | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |6,613 |46.75% |म्हावला गुलामहुसेन रमजान | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |3,968 |28.05% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |2,645 |- |३० |दीव |71.86% |सोमजी भिखा सोळंकी | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |6,032 |56.56% |फुग्रो नारायण श्रीनिवास | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |4,633 |43.44% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |1,399 |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गोवा विधानसभा निवडणुका]] [[वर्ग:इ.स. १९८० मधील भारत]] [[वर्ग:इ.स. १९८० मधील विधानसभा निवडणुका]] 5b1kcpbiw98lr4zyufkstk08eb8e8a2 2691163 2691124 2026-06-24T14:48:21Z अभय नातू 206 /* निकाल */ 2691163 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूका''' ह्या भारतीय केंद्रशासित प्रदेश गोवा, दमण आणि दीव येथील [[गोवा विधानसभा|विधानसभेच्या]] ३० जागांसाठी झाल्या होत्या.<ref name="pdf">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3845-goa-1980/|title=Statistical Report on General Election, 1980 to the Legislative Assembly of Goa|publisher=[[Election Commission of India]]}}</ref> ह्यात [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)]] ने सर्वाधिक अश्या २० जागा मिळवल्या आणि [[प्रतापसिंह राणे]] यांनी [[गोव्याचे मुख्यमंत्री|प्रदेशाचे मुख्यमंत्री]] म्हणून पदभार सांभाळला.<ref name="CMs">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.goainformation.org/html/modules.php?name=Sections&sop=viewarticle&artid=41|title=Chief Ministers of Goa|publisher=Department of Information and Publicity, [[Government of Goa]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20030824214302/http://www.goainformation.org/html/modules.php?name=Sections&sop=viewarticle&artid=41|archive-date=24 August 2003|access-date=20 March 2014}}</ref> मागील विजयी [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्षाला]] फक्त ७ जागा मिळाल्या.<ref>{{cite web |title=State Elections - Partywise Comparison for 7-Bicholim Constituency of Goa |url=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S05/Old/partycomp7.htm |website=eci.nic.in |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402191228/http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S05/Old/partycomp7.htm |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead}}</ref> == निकाल == {| class="wikitable sortable" |+ ! colspan="2" |मतदारसंघ !! मतदान !! colspan="5" |विजेता !! colspan="5" |उप-विजेता !! rowspan="2" data-sort-type="number" |अंतर |- !क्र. !!नाव !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% |- |१ |[[पेडणे विधानसभा मतदारसंघ|पेडणे]] |५८.६६% |[[देऊ मांद्रेकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |४,७०१ |५१.९५% |मोरजकर रामदास शंकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" width="4px" | |२,२९० |२५.३१% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | २,४११ |- |२ |[[मांद्रे विधानसभा मतदारसंघ|मांद्रे]] |७१.५५% |[[रमाकांत खलप]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,७०३ |५०.७३% |परब गोपाळ आत्माराम | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |५,३०१ |४७.१५% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |४०२ |- |३ |[[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली]] |६७.७५% |[[चंद्रकार चोदणकर]] | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |५,८४१ |४६.३५% |साळगावकर लाडू बुठी | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,०८४ |३२.४% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" |१,७५७ |- |४ |[[कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ|कळंगुट]] |६७.५५% |[[विल्फ्रेड डिसूझा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |६,९२० |५१.०१% |डिसोझा फ्रान्सिस्को ऑगस्टा | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,५०६ |४०.५९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |१,४१४ |- |५ |[[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ|म्हापसा]] |७०.२५% |[[शामसुंदर नेवागी]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |६,६४० |४९.२% |सुरेंद्र शिरसाट | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,५५९ |४१.१९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |१,०८१ |- |६ |[[थिविम विधानसभा मतदारसंघ|थिविम]] |६७.६२% |[[दयानंद नार्वेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |८,२१९ |६१.४३% |चोडणकर मदन | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,४१४ |३२.९९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |३,८०५ |- |७ |[[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली]] |८०.४७% |[[हरिष झांट्ये]] | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |८,३५४ |५८.२८% |[[शशिकला काकोडकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,९८१ |४१.७२% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | २,३७३ |- |८ |पाले |७५.३% |[[विष्णु रामा नाईक]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,८२७ |४३.०७% |सूर्यराव सरदेसाई रमेश | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |४,९३२ |३६.४५% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |८९५ |- |९ |सत्तारी |७२.४६% |[[प्रतापसिंह राणे]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |५,२८३ |४४.७१% |प्रभू तेंडुलकर सदानंद सोनू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,२११ |२७.१८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |२,०७२ |- |१० |[[पणजी विधानसभा मतदारसंघ|पणजी]] |६५.६३% |[[विष्णु नाईक]] | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |३,९६७ |३६.५६% |बबन नाईक | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,१३८ |२८.९२% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | ४२९ |- |११ |[[सांता क्रुझ विधानसभा मतदारसंघ|सांता क्रुझ]] |६८.९४% |[[मायकेल अँटोनिक फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |४,५७४ |४२.११% |ब्रँको फ्रान्सिस्को अफोंसो | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,११० |२८.६३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |१,४६४ |- |१२ |[[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंभारजुवा]] |६८.५८% |[[विनायक चोडणकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,८७६ |४१.३६% |मायेणकर मुकुंद नारायण | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |३,१४३ |२६.६६% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |१,७३३ |- |१३ |[[सेंट आंद्रे विधानसभा मतदारसंघ|सेंत आंद्र]] |६६.९४% |[[टिओटोनियो परेरा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |४,२०० |४४.३८% |कुंकोलेंकर श्रीपाद लक्ष्मण | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,४२९ |३६.२४% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |७७१ |- |१४ |[[मडकाई विधानसभा मतदारसंघ|मडकाई]] |७१.५६% |[[बाबुसो साऊलो गावकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,३७७ |५४.७६% |पणजीकर शशी गोविंद | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |३,१५५ |२७.०९% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |३,२२२ |- |१५ |[[फोंडा विधानसभा मतदारसंघ|फोंडा]] |७१.२१% |[[अगुइआर जॉइल्डो सूझा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |६,७०० |४७.७७% |[[रवी नाईक]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,००९ |४२.८४% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |६९१ |- |१६ |[[शिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|शिरोडा]] |७५.०१% |[[रामचंद्र तुकाराम प्रभू]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |६,३१५ |४७.८६% |नाईक जयकृष्ण पुटू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,८९१ |४४.६५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |४२४ |- |१७ |[[सांगे विधानसभा मतदारसंघ|सांगे]] |६९.०७% |[[गुरुदास वासुदेव नाईक]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |६,३६५ |५१.५६% |करमळकर विनायक धर्मा | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,५६२ |३६.९५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |१,८०३ |- |१८ |रिवोना |६९.३१% |[[दिलकुश फेट्टू देसाई]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |४,१३२ |४२.२१% |वेळीप जिवा कुस्ता | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,६NT |३७.३५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |४७६ |- |१९ |[[काणकोण विधानसभा मतदारसंघ|काणकोण]] |७३.११% |[[वसु पाईक गावकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |८,८NT |६९.३५% |नमशिकार एकनाथ तुकाराम | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,७५२ |२९.३९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |५,१०३ |- |२० |[[केपें विधानसभा मतदारसंघ|केपें]] |६५.३% |[[वैकुंठ देसाई]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |७,०७३ |५६.२९% |नाईक विठ्ठल सोनू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,४७४ |३५.६१% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |२,५९९ |- |२१ |[[कुंकळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|कुंकळ्ळी]] |५६.५१% |[[जोस वाझ]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |७,३२८ |६७.५४% |वाझ आफ्रोनियो जोआकिम पायदाडे | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,५NT |२३.NT% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |४,७७३ |- |२२ |[[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बाणावली]] |५९.२६% |[[क्रूझ फ्रान्सिस्को मॉन्टे पिएडेड]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |७,९३६ |७४.२% |कार्डोझो राऊल जोकिम | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |१,८५२ |१७.३१% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |६,०८४ |- |२३ |[[नावेली विधानसभा मतदारसंघ|नावेली]] |६१.९९% |[[लुइझिनो फलेरो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |७,७१५ |७३.७२% |टेमुडो बेनेलिटो फ्रान्सिस्को | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,२८७ |२१.८५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |५,४२८ |- |२४ |[[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगांव]] |६२.१९% |[[अनंत नाईक]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |६,५०२ |६८.१७% |शिरोडकर गोकुळदास शानू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,६२८ |२७.५५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |३,८७४ |- |२५ |[[कुडतरी विधानसभा मतदारसंघ|कुडतरी]] |६०.२९% |[[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |७,४१८ |६७.७१% |कोस्टา सेबास्टाओ व्हिसेंटे | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,५६१ |२३.३८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |४,८५७ |- |२६ |[[कुठ्ठाळी विधानसभा मतदारसंघ|कुठ्ठाळी]] |६५.४८% |[[फ्रॉयलानो नंचाडो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |६,२९६ |५८.७४% |कायतानो बारेटो | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,०७७ |२८.७१% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |३,२१९ |- |२७ |[[दाबोळी विधानसभा मतदारसंघ|दाबोळी]] |६३.५६% |[[दोरादाओ नार्कुलानो लुईस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |५,७८० |४८.७२% |बांदेकर शंकर विष्णू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,५१० |२१.१६% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |३,२७० |- |२८ |[[मुरगांव विधानसभा मतदारसंघ|मुरगांव]] |५४.८४% |[[शेख हसन हारून]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |४,०१८ |४५.४९% |आरोलकर जगन्नाथ केशव | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,३३९ |३७.८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |६७९ |- |२९ |दमण |६३.५७% |[[नरसिंहभाई लल्लूभाई तांडेल]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,६१३ |४६.७५% |म्हावला गुलामहुसेन रमजान | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |३,९६८ |२८.०५% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |२,६४५ |- |३० |दीव |७१.८६% |[[सोमजी भिखा सोळंकी]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,०३२ |५६.५६% |फुग्रो नारायण श्रीनिवास | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |४,६३३ |४३.४४% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |१,३९९ |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गोवा विधानसभा निवडणुका]] [[वर्ग:इ.स. १९८० मधील भारत]] [[वर्ग:इ.स. १९८० मधील विधानसभा निवडणुका]] rnbko5k01zxyzk9m295api21uu9uvcw 2691164 2691163 2026-06-24T14:48:59Z अभय नातू 206 /* निकाल */ 2691164 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूका''' ह्या भारतीय केंद्रशासित प्रदेश गोवा, दमण आणि दीव येथील [[गोवा विधानसभा|विधानसभेच्या]] ३० जागांसाठी झाल्या होत्या.<ref name="pdf">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3845-goa-1980/|title=Statistical Report on General Election, 1980 to the Legislative Assembly of Goa|publisher=[[Election Commission of India]]}}</ref> ह्यात [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)]] ने सर्वाधिक अश्या २० जागा मिळवल्या आणि [[प्रतापसिंह राणे]] यांनी [[गोव्याचे मुख्यमंत्री|प्रदेशाचे मुख्यमंत्री]] म्हणून पदभार सांभाळला.<ref name="CMs">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.goainformation.org/html/modules.php?name=Sections&sop=viewarticle&artid=41|title=Chief Ministers of Goa|publisher=Department of Information and Publicity, [[Government of Goa]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20030824214302/http://www.goainformation.org/html/modules.php?name=Sections&sop=viewarticle&artid=41|archive-date=24 August 2003|access-date=20 March 2014}}</ref> मागील विजयी [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्षाला]] फक्त ७ जागा मिळाल्या.<ref>{{cite web |title=State Elections - Partywise Comparison for 7-Bicholim Constituency of Goa |url=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S05/Old/partycomp7.htm |website=eci.nic.in |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402191228/http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S05/Old/partycomp7.htm |archive-date=2015-04-02 |url-status=dead}}</ref> == निकाल == {| class="wikitable sortable" |+ ! colspan="2" |मतदारसंघ !! मतदान !! colspan="5" |विजेता !! colspan="5" |उप-विजेता !! rowspan="2" data-sort-type="number" |अंतर |- !क्र. !!नाव !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% |- |१ |[[पेडणे विधानसभा मतदारसंघ|पेडणे]] |५८.६६% |[[देऊ मांद्रेकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |४,७०१ |५१.९५% |मोरजकर रामदास शंकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" width="4px" | |२,२९० |२५.३१% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | २,४११ |- |२ |[[मांद्रे विधानसभा मतदारसंघ|मांद्रे]] |७१.५५% |[[रमाकांत खलप]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,७०३ |५०.७३% |परब गोपाळ आत्माराम | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |५,३०१ |४७.१५% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |४०२ |- |३ |[[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली]] |६७.७५% |[[चंद्रकात चोडनकर]] | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |५,८४१ |४६.३५% |साळगावकर लाडू बुठी | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,०८४ |३२.४% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" |१,७५७ |- |४ |[[कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ|कळंगुट]] |६७.५५% |[[विल्फ्रेड डिसूझा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |६,९२० |५१.०१% |डिसोझा फ्रान्सिस्को ऑगस्टा | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,५०६ |४०.५९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |१,४१४ |- |५ |[[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ|म्हापसा]] |७०.२५% |[[शामसुंदर नेवागी]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |६,६४० |४९.२% |सुरेंद्र शिरसाट | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,५५९ |४१.१९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |१,०८१ |- |६ |[[थिविम विधानसभा मतदारसंघ|थिविम]] |६७.६२% |[[दयानंद नार्वेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |८,२१९ |६१.४३% |चोडणकर मदन | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,४१४ |३२.९९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |३,८०५ |- |७ |[[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली]] |८०.४७% |[[हरिष झांट्ये]] | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |८,३५४ |५८.२८% |[[शशिकला काकोडकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,९८१ |४१.७२% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | २,३७३ |- |८ |पाले |७५.३% |[[विष्णु रामा नाईक]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,८२७ |४३.०७% |सूर्यराव सरदेसाई रमेश | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |४,९३२ |३६.४५% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |८९५ |- |९ |सत्तारी |७२.४६% |[[प्रतापसिंह राणे]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |५,२८३ |४४.७१% |प्रभू तेंडुलकर सदानंद सोनू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,२११ |२७.१८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |२,०७२ |- |१० |[[पणजी विधानसभा मतदारसंघ|पणजी]] |६५.६३% |[[विष्णु नाईक]] | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |३,९६७ |३६.५६% |बबन नाईक | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,१३८ |२८.९२% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | ४२९ |- |११ |[[सांता क्रुझ विधानसभा मतदारसंघ|सांता क्रुझ]] |६८.९४% |[[मायकेल अँटोनिक फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |४,५७४ |४२.११% |ब्रँको फ्रान्सिस्को अफोंसो | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,११० |२८.६३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |१,४६४ |- |१२ |[[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंभारजुवा]] |६८.५८% |[[विनायक चोडणकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,८७६ |४१.३६% |मायेणकर मुकुंद नारायण | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |३,१४३ |२६.६६% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |१,७३३ |- |१३ |[[सेंट आंद्रे विधानसभा मतदारसंघ|सेंत आंद्र]] |६६.९४% |[[टिओटोनियो परेरा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |४,२०० |४४.३८% |कुंकोलेंकर श्रीपाद लक्ष्मण | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,४२९ |३६.२४% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |७७१ |- |१४ |[[मडकाई विधानसभा मतदारसंघ|मडकाई]] |७१.५६% |[[बाबुसो साऊलो गावकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,३७७ |५४.७६% |पणजीकर शशी गोविंद | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |३,१५५ |२७.०९% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |३,२२२ |- |१५ |[[फोंडा विधानसभा मतदारसंघ|फोंडा]] |७१.२१% |[[अगुइआर जॉइल्डो सूझा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |६,७०० |४७.७७% |[[रवी नाईक]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,००९ |४२.८४% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |६९१ |- |१६ |[[शिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|शिरोडा]] |७५.०१% |[[रामचंद्र तुकाराम प्रभू]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |६,३१५ |४७.८६% |नाईक जयकृष्ण पुटू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,८९१ |४४.६५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |४२४ |- |१७ |[[सांगे विधानसभा मतदारसंघ|सांगे]] |६९.०७% |[[गुरुदास वासुदेव नाईक]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |६,३६५ |५१.५६% |करमळकर विनायक धर्मा | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,५६२ |३६.९५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |१,८०३ |- |१८ |रिवोना |६९.३१% |[[दिलकुश फेट्टू देसाई]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |४,१३२ |४२.२१% |वेळीप जिवा कुस्ता | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,६NT |३७.३५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |४७६ |- |१९ |[[काणकोण विधानसभा मतदारसंघ|काणकोण]] |७३.११% |[[वसु पाईक गावकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |८,८NT |६९.३५% |नमशिकार एकनाथ तुकाराम | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,७५२ |२९.३९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |५,१०३ |- |२० |[[केपें विधानसभा मतदारसंघ|केपें]] |६५.३% |[[वैकुंठ देसाई]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |७,०७३ |५६.२९% |नाईक विठ्ठल सोनू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,४७४ |३५.६१% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |२,५९९ |- |२१ |[[कुंकळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|कुंकळ्ळी]] |५६.५१% |[[जोस वाझ]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |७,३२८ |६७.५४% |वाझ आफ्रोनियो जोआकिम पायदाडे | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,५NT |२३.NT% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |४,७७३ |- |२२ |[[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बाणावली]] |५९.२६% |[[क्रूझ फ्रान्सिस्को मॉन्टे पिएडेड]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |७,९३६ |७४.२% |कार्डोझो राऊल जोकिम | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |१,८५२ |१७.३१% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |६,०८४ |- |२३ |[[नावेली विधानसभा मतदारसंघ|नावेली]] |६१.९९% |[[लुइझिनो फलेरो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |७,७१५ |७३.७२% |टेमुडो बेनेलिटो फ्रान्सिस्को | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,२८७ |२१.८५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |५,४२८ |- |२४ |[[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगांव]] |६२.१९% |[[अनंत नाईक]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |६,५०२ |६८.१७% |शिरोडकर गोकुळदास शानू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,६२८ |२७.५५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |३,८७४ |- |२५ |[[कुडतरी विधानसभा मतदारसंघ|कुडतरी]] |६०.२९% |[[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |७,४१८ |६७.७१% |कोस्टา सेबास्टाओ व्हिसेंटे | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,५६१ |२३.३८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |४,८५७ |- |२६ |[[कुठ्ठाळी विधानसभा मतदारसंघ|कुठ्ठाळी]] |६५.४८% |[[फ्रॉयलानो नंचाडो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |६,२९६ |५८.७४% |कायतानो बारेटो | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,०७७ |२८.७१% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |३,२१९ |- |२७ |[[दाबोळी विधानसभा मतदारसंघ|दाबोळी]] |६३.५६% |[[दोरादाओ नार्कुलानो लुईस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |५,७८० |४८.७२% |बांदेकर शंकर विष्णू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |२,५१० |२१.१६% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |३,२७० |- |२८ |[[मुरगांव विधानसभा मतदारसंघ|मुरगांव]] |५४.८४% |[[शेख हसन हारून]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)|काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |४,०१८ |४५.४९% |आरोलकर जगन्नाथ केशव | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,३३९ |३७.८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" |६७९ |- |२९ |दमण |६३.५७% |[[नरसिंहभाई लल्लूभाई तांडेल]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,६१३ |४६.७५% |म्हावला गुलामहुसेन रमजान | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |३,९६८ |२८.०५% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |२,६४५ |- |३० |दीव |७१.८६% |[[सोमजी भिखा सोळंकी]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,०३२ |५६.५६% |फुग्रो नारायण श्रीनिवास | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |४,६३३ |४३.४४% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |१,३९९ |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गोवा विधानसभा निवडणुका]] [[वर्ग:इ.स. १९८० मधील भारत]] [[वर्ग:इ.स. १९८० मधील विधानसभा निवडणुका]] tozl951q7xoi5o0azndfqdv2nptrzfh 0 380885 2691118 2026-06-24T12:00:43Z Vishalwakchaure1992 155111 नवीन पृष्ठ तयार केले, माहितीचौकट जोडून आवश्यक ते संदर्भ समाविष्ट केले. 2691118 wikitext text/x-wiki '''ॲड. रंजना पगार-गवांदे''' या [[संगमनेर]] येथील सामाजिक कार्यकर्त्या, वकील, लेखिका आणि अंधश्रद्धा निर्मूलन चळवळीतील कार्यकर्त्या आहेत.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/nashik/malegaon/news/maharashtra-is-progressive-because-of-rajmata-jijau-and-savitribai-phule-asserts-adv-ranjana-gawande-pagar-state-secretary-of-annis-136932499.html|title=राजमाता जिजाऊ व सावित्रीबाई फुलेंमुळेच महाराष्ट्र पुरोगामी:अंनिसच्या राज्य सचिव लेखिका ॲड. रंजना गवांदे-पगार यांचे प्रतिपादन‎|website=Divya Marathi|language=mr|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/case-filed-against-marathi-preacher-over-odd-even-remark-for-girl-boy-child/article31928163.ece|title=Case filed against Marathi preacher over ‘odd-even’ remark for girl-boy child|date=2020-06-26|website=The Hindu|url-status=live}}</ref> त्या [[अंधश्रद्धा निर्मूलन]], [[व्यसनमुक्ती]], स्त्री सक्षमीकरण, बालविवाह प्रतिबंध, [[जात पंचायत|जात]] [[जात पंचायत|पंचायत]] विरोध आणि महिला न्याय हक्क या विषयांवर कार्य करतात. त्या महाराष्ट्र शासनाच्या जादूटोणा विरोधी कायदा प्रचार-प्रसार समितीच्या शासकीय सदस्य आहेत. तसेच [[महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती]] बुवाबाजी संघर्ष विभागाच्या राज्य सचिव म्हणून त्या कार्यरत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sarkarnama.esakal.com/maharashtra/uttar-maharashtra/nashik-fake-baba-ashok-kharat-women-exploitation-ahilyanagar-adv-ranjana-gawande-anis-reaction-pp82|title=Fake Baba Ashok Kharat Nashik Case : महिलांच्या शोषणात भोंदूगिरीचा ‘खरात पॅटर्न’? रंजना गवांदेंनी मांडली धक्कादायक आकडेवारी...|last=Pendhare|first=Pradeep|date=2026-03-23|website=Politics News on Sarkarnama|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> {{माहितीचौकट व्यक्ती|चित्र=Ranjana Pagar Gawande.jpg|चित्र_शीर्षक=Adv. Ranjana Pagar Gawande|जन्म_दिनांक=२५ ऑगस्ट १९६२|राष्ट्रीयत्व=[[भारतीय]]|शिक्षण=बी.एस्सी.(एल.एल.बी)|पेशा=सामाजिक कार्यकर्त्या, वकील, लेखिका|जोडीदार=प्रा. अशोक गवांदे|पुरस्कार=महाराष्ट्र शासनाचा व्यसनमुक्ती पुरस्कार|नाव=ॲड. रंजना पगार-गवांदे}} = प्रारंभिक जीवन व शिक्षण = रंजना पगार-गवांदे या संगमनेर, जिल्हा [[अहिल्यानगर]] येथील रहिवासी आहेत. महाविद्यालयीन शिक्षणानंतर त्यांनी बी.एस्सी., एल.एल.बी हे पदवीचे शिक्षण पूर्ण केले आहे. = व्यवसाय = रंजना पगार-गवांदे या जिल्हा व अतिरिक्त सत्र न्यायालय संगमनेर येथे गेल्या तीन दशकांपासून आपला वकिलीचा व्यवसाय करत आहे. = माध्यमांतील सहभाग = [[महाराष्ट्र टाइम्स]], लोकमत, सकाळ, [[लोकसत्ता]], पुण्यनगरी, पुढारी, दिव्यमराठी, तरुण भारत, केसरी इ. मराठी वृत्तपत्रांत तसेच द हिंदू, [[द टाइम्स ऑफ इंडिया|द]] [[द टाइम्स ऑफ इंडिया|टाइम्स ऑफ इंडिया]], इंडियन एक्सप्रेस इ. इंग्रजी वृत्तपत्रांनी वेळोवेळी रंजना पगार-गवांदे यांच्या कार्याची दाखल घेऊन लेख प्रसिद्ध केले आहेत. दैनिक लोकसत्ताच्या चतुरंग या सदरात त्यांनी सामाजिक प्रश्नांवर स्तंभलेखन केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/ashok-kharat-case-blind-faith-superstition-social-psychology-analysis-maharashtra-andhashraddha-nirmulan-samiti-rds-00-5857845/|title=बुवा-बाबांच्या षडयंत्रातून कायमचे सोडवणारी पंचसूत्री|date=2026-04-25|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/how-astrologer-cheats-women-in-society-chaturang-article-sud-02-5236523/|title=समाज वास्तवाला भिडताना : नको नको ज्योतिषा माझ्या दारी येऊ...|date=2025-07-19|website=Loksatta|url-status=live}}</ref> महाराष्ट्र अंनिस वार्तापत्र, वनस्थळी, बहिणा, [[मिळून सार्‍याजणी (मासिक)|मिळून साऱ्याजणी]], अक्षर आयान इ. अनेक दिवाळी अंकांमधून त्यांचे प्रबोधनामातक लेख प्रसिद्ध झाले आहेत. [[झी २४ तास]], टीव्ही९ मराठी, [[एबीपी माझा]] , न्यूज १८ लोकमत, साम टीव्ही आदी वृत्तवाहिन्यांवर विविध परिसंवादात त्या सहभागी झालेल्या आहेत. = सामाजिक कार्य = रंजना पगार-गवांदे यांनी महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीमध्ये राज्य सचिव म्हणून काम केले आहे. त्यांनी अंधश्रद्धा निर्मूलन, व्यसनमुक्ती, स्त्री सक्षमीकरण आणि सामाजिक न्याय यांसंदर्भात महाराष्ट्रभर व्याख्याने व जनजागृती मोहिमा आयोजित केल्या आहेत. अहिल्यानगर जिल्ह्यात दारूबंदी मोहिमेसाठी ८१० ग्रामपंचायतींचे दारूबंदी ठराव मिळवण्यात त्यांना यश आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/village-council-resolution-on-social-exclusion-phm-00-5201796/|title=समाज वास्तवाला भिडताना : सामाजिक बहिष्कृततेचा ग्रामपंचायत ठराव|date=2025-07-05|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> व्यसनमुक्ती अभियानांतर्गत शाळा, महाविद्यालये, महिला मेळावे आणि ग्रामसभांमध्ये प्रबोधनपर कार्यक्रम घेतले असून [[बालविवाह]] प्रतिबंध, स्त्रीभ्रूण हत्या विरोध, जातपंचायत विरोध आणि सामाजिक बहिष्कार विरोधी कायद्याविषयी त्यांनी कार्यशाळा व जनजागृती कार्यक्रम घेतले आहेत. बालविवाह या अनिष्ठ प्रथेबाबत प्रबोधनमात्मक व्याख्याने आयोजित करून आजपर्यंत महाराष्ट्रातील १८४ बालविवाह रोखण्यात त्यांना यास मिळाले आहे. मुख्यतः अहिल्यानगर जिल्ह्यासह महाराष्ट्रातील १०० पेक्षा जास्त भोंदू बाबांचा भांडाफोड गवांदे यांनी केला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sarkarnama.esakal.com/maharashtra/uttar-maharashtra/black-magic-case-rahuri-deolali-pravara-ranjana-gawande-anis-counselling-victim-family-in-ahilyanagar-pp82|title=black magic case : घरासमोर ‘काळी जादू’चा खेळ? बाहुलीवर टाचण्या, जावयाचं गुपित उघड होताच धक्का!|date=2026-03-29|website=sarkarnama|url-status=live}}</ref> क्रोमार्य चाचणी व चारित्र्य परीक्षा यांसारख्या अनिष्ट प्रथा बंद करण्यासाठी गवांदे यांनी पुढाकार घेतला आहे. चेटकीण प्रथा, [[भानामती]] यांविरोधात कृतिशील भूमिका घेऊन राज्यभर प्रबोधनपर व्याख्याने दिली आहेत. ==== इंदुरीकर महाराज प्रकरण – ==== २०२० मध्ये, कीर्तनकार [[इंदुरीकर महाराज]] यांनी संगमनेर तालुक्यातील ओझर येथे आपल्या कीर्तनातून लिंगभेदाबाबत केलेल्या वक्तव्यामुळे वाद निर्माण झाला होता. संभोगाची वेळ आणि मुलाचे लिंग यावर त्यांनी केलेली टिप्पणी ही गर्भधारणापूर्व आणि प्रसवपूर्व निदान तंत्र (PCPNDT) कायदा तसेच अंधश्रद्धा निर्मूलन विरोधी कायद्याचे उल्लंघन करते असा दावा ॲड. रंजना पगार-गवांदे यांनी केला होता तसेच इंदुरीकर यांच्या विरोधात गुन्हा दाखल करण्याची त्यांनी मागणी केली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/maharashtra-sangamner-case-registered-on-indurikar-maharaj-advt-ranjana-gawande-on-issue-783529|title=Indurikar Maharaj {{!}}पुत्रप्राप्तीसाठी केलेलं वादग्रस्त वक्तव्य भोवलं; इंदुरीकर महाराजांवर गुन्हा दाखल|last=टीम|first=एबीपी माझा वेब|date=2020-06-26|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> सदर प्रकरणात त्यांनी सर्वोच्च न्यालयापर्यंत लढाई लढली. गर्भलिंग निदान चाचणी प्रतिबंधक कायदा (PCPNDT) यानुसार कीर्तनकार इंदुरीकर महाराज यांच्यावर गुन्हा दाखल करण्यात गवांदे यांनी महत्वाची आणि कायदेशीर भूमिका बजावली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pudhari.news/sc-on-indurikar-maharaj-supreme-court-slams-indurikar-maharaj-high-court-order-upheld|title=इंदुरीकर महाराजांना सर्वोच्च न्यायालयाचा दणका; उच्च न्यायालयाचा आदेश कायम|date=2023-08-09|website=Pudhari|url-status=live}}</ref> ==== संगमनेर तालुक्यातील वडगाव पान येथील भोंदू गडगे बाबा प्रकरण – ==== मूल नसणाऱ्या स्त्रियांना मूल देतो तसेच कॅन्सर सारख्या दुर्धर आजारांच्या गाठी मंत्राद्वारे बरे करण्याचा दावा करणाऱ्या संगमनेर तालुक्यातील वडगाव पान येथील दत्त धाम सरकार चालवणारा राजेंद्र गडगे या भोंदू बाबावर गुन्हा दाखल करण्यासाठी गवांदे यांनी केलेल्या प्रयत्नांनंतर या भोंदू बाबावर गुन्हा दाखल झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/wadgaon-pan-bhondubaba-rajendra-gadge-arrested-sangamner-crime-news-anti-superstition-act-ssb-93-5844049/|title=अहिल्यानगर : वडगावपानचा भोंदूबाबा राजेंद्र गडगे अखेर जेरबंद, दत्तधाम सरकार मठामार्फत चमत्काराचे दावे|date=2026-04-18|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> ==== जात पंचायती बरखास्त करण्यात यश - ==== जात पंचायतीच्या माध्यमातून होत असेलेल्या शोषणाला प्रखर विरोध करून हि प्रथा बंद करण्यासाठी महाराष्ट्र अंनिसच्या माध्यमातून अ‍ॅड.रंजना पगार-गवांदे यांनी प्रयत्न करून नंदीवाले, गोपाळ जोगी, मसणजोगी, वैदू, यांसह अनेक जात पंचायती बरखास्त केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/baidu-community-1081714/|title=वैदू समाजाची मुख्य जातपंचायत बरखास्त|date=2025-03-16|website=Loksatta|url-status=live|archive-url=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/maharashtra/badaamati-vaidya-community-caste-panchayat/|title=वैदू समाजाची जात पंचायतीला मूठमाती|last=author/admin|date=2015-03-16|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/mah-wmah-ahm-vaidu-community-disallow-caste-wise-panchyat-anis-take-lead-4933379-nor.html|title=वैदू समाजाची अनिष्ट जातपंचायत बरखास्त, अंनिसने घेतला पुढाकार|website=Divya Marathi|url-status=live}}</ref> १७० हुन अधिक पीडित कुटुंबांची त्यांनी जात पंचायतीच्या जोखडातून मुक्तता केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/vishesh/loksatta-durga-award-2019-adv-ranjana-gawande-zws-70-1985447/|title=समाजातल्या कुप्रथांवर विवेकी प्रहार - Marathi News {{!}} Loksatta Durga Award 2019 Adv Ranjana Gawande Zws 70 - Latest Vishesh News at Loksatta.com|date=2019-10-04|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/ahmednagar/maharashtra-ahmednagar-district-jat-panchayat-boycott-doctor-family-from-caste-due-to-his-anti-casteism-activity-1161636|title=जातपंचायतीचा जाच! श्रीरामपूरमध्ये डाॅक्टर कुटुंबावर बहिष्कार, तीन महिन्यापासून त्रास|last=माझा|first=नितीन ओझा, एबीपी|date=2023-03-21|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ahilyanagar-news/jaat-panchayat/articleshow/46575650.cms|title=वैदू समाजातील जात पंचायत बरखास्त|date=2015-03-16|website=Maharashtra Times|url-status=live}}</ref> ==== स्त्री- पुरुष समानतेसाठी शनी शिंगणापूर येथील लढा - ==== [[शनि शिंगणापूर]] येथील शनी मंदिरातील चौथऱ्यावर महिलांना जाण्यास बंदी होती. अ‍ॅड.रंजना पगार-गवांदे यांनी याविरोधात प्रत्यक्ष सहभाग घेऊन लढा दिला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aajtak.in/india/maharashtra/story/maharashtra-woman-breaks-400-year-old-ritual-climbs-to-worship-lord-shani-at-shani-shingnapur-temple-6-sevadaar-suspended-319724-2015-11-29|title=शनि शिंगणापुर मंदिर में महिला के पूजा से बवाल, मूर्ति के शुद्धि‍करण के बाद 6 सेवादार निलंबित|date=2015-11-29|website=Aaj Tak|url-status=live}}</ref> ==== पर्यावरण संरक्षण - ==== फटाकेमुक्त दिवाळी अभियान, पर्यावरण पूरक गणपती इ.अभियान राबवून तसेच पुरण पोळी होळीत न जाळता त्या पोळ्या गरीब वस्त्यांवर जाऊन वाटप करणे, नागपंचमीच्या दिवशी जीवंत सापांना दूध पाजणे, गारुड्यांना बोलावणे यासारख्या रूढींना विरोध करत त्याऐवजी सापांचे महत्त्व, त्यांचे संवर्धन आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन याबाबत प्रबोधन करत गवांदे यांनी [[पर्यावरण संरक्षण]] तसेच सामाजिक एकतेचा संदेश दिला आहे. ==== देवदासी प्रथा - ==== [[देवदासी]] प्रथा बंद करण्यासाठी गवांदे यांनी प्रयत्न केले असून याबाबत राज्यभर अनेक व्याख्याने दिली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/devdasi-murali-pratha-girl-death-prevention-of-superstition-and-act-ssb-93-5139977/|title=समाज वास्तवाला भिडताना : मुरळी|date=2025-06-07|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> = भूषविलेली पदे = # राज्य सचिव, महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती<ref name=":0" /> # कार्याध्यक्ष, महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती, अहिल्यानगर # अध्यक्ष, अहिल्यानगर जिल्हा दारूबंदी आंदोलन # उपाध्यक्ष, इतिहास संशोधन मंडळ, संगमनेर # मा. उपाध्यक्ष संगमनेर बार असोसिएशन # सदस्य, [[महिला व बाल कल्याण समिती|महिला व बालकल्याण समिती]], अहमदनगर # सदस्य, महिला तक्रार निवारण समिती, प्रवरा मेडिकल ट्रस्ट लोणी = पुरस्कार व सन्मान = # महाराष्ट्र शासनाचा व्यसनमुक्ती पुरस्कार (२०१९) # [[महाराष्ट्र राज्य महिला आयोग|महाराष्ट्र राज्य महिला आयोगाचा]] आदिशक्ती पुरस्कार (२०२२) # [[लोकसत्ता]] नवदुर्गा पुरस्कार (२०१९)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/loksatta-durga-puraskar-2019-honor-ceremony-abn-97-2006440/|title=दुर्गा पुरस्कार.. प्रेरणेची प्रकाशबीज|date=2019-11-02|website=Loksatta|url-status=live}}</ref> # युआरएल फौंडेशन मुंबई यांच्या वतीने [[डॉ. नरेंद्र दाभोळकर]] स्मृती पुरस्कार # दैनिक [[सकाळ (वृत्तपत्र)|सकाळ]] वृत्तपत्र समूहाचा सामाजिक गौरव पुरस्कार (२०१६) # राष्ट्रसंत गाडगे महाराज पुरस्कार - २०२१ (शब्दगंध साहित्य परिषद) = संदर्भ = {{संदर्भयादी}} 168nlcg9e3pf7kud4oflcccpft4f8pe 2691119 2691118 2026-06-24T12:00:45Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#नियम १७|शुद्धलेखनाचा नियम १७]]); शुद्धलेखन — ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#नियम_८.१|शुद्धलेखनाचा नियम ८.१]]); शुद्धलेखन — योग्य रकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य रकार|अधिक माहिती]]) 2691119 wikitext text/x-wiki '''ॲड. रंजना पगार-गवांदे''' या [[संगमनेर]] येथील सामाजिक कार्यकर्त्या, वकील, लेखिका आणि अंधश्रद्धा निर्मूलन चळवळीतील कार्यकर्त्या आहेत.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/nashik/malegaon/news/maharashtra-is-progressive-because-of-rajmata-jijau-and-savitribai-phule-asserts-adv-ranjana-gawande-pagar-state-secretary-of-annis-136932499.html|title=राजमाता जिजाऊ व सावित्रीबाई फुलेंमुळेच महाराष्ट्र पुरोगामी:अंनिसच्या राज्य सचिव लेखिका ॲड. रंजना गवांदे-पगार यांचे प्रतिपादन‎|website=Divya Marathi|language=mr|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/case-filed-against-marathi-preacher-over-odd-even-remark-for-girl-boy-child/article31928163.ece|title=Case filed against Marathi preacher over ‘odd-even’ remark for girl-boy child|date=2020-06-26|website=The Hindu|url-status=live}}</ref> त्या [[अंधश्रद्धा निर्मूलन]], [[व्यसनमुक्ती]], स्त्री सक्षमीकरण, बालविवाह प्रतिबंध, [[जात पंचायत|जात]] [[जात पंचायत|पंचायत]] विरोध आणि महिला न्याय हक्क या विषयांवर कार्य करतात. त्या महाराष्ट्र शासनाच्या जादूटोणा विरोधी कायदा प्रचार-प्रसार समितीच्या शासकीय सदस्य आहेत. तसेच [[महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती]] बुवाबाजी संघर्ष विभागाच्या राज्य सचिव म्हणून त्या कार्यरत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sarkarnama.esakal.com/maharashtra/uttar-maharashtra/nashik-fake-baba-ashok-kharat-women-exploitation-ahilyanagar-adv-ranjana-gawande-anis-reaction-pp82|title=Fake Baba Ashok Kharat Nashik Case : महिलांच्या शोषणात भोंदूगिरीचा ‘खरात पॅटर्न’? रंजना गवांदेंनी मांडली धक्कादायक आकडेवारी...|last=Pendhare|first=Pradeep|date=2026-03-23|website=Politics News on Sarkarnama|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> {{माहितीचौकट व्यक्ती|चित्र=Ranjana Pagar Gawande.jpg|चित्र_शीर्षक=Adv. Ranjana Pagar Gawande|जन्म_दिनांक=२५ ऑगस्ट १९६२|राष्ट्रीयत्व=[[भारतीय]]|शिक्षण=बी.एस्सी.(एल.एल.बी)|पेशा=सामाजिक कार्यकर्त्या, वकील, लेखिका|जोडीदार=प्रा. अशोक गवांदे|पुरस्कार=महाराष्ट्र शासनाचा व्यसनमुक्ती पुरस्कार|नाव=ॲड. रंजना पगार-गवांदे}} = प्रारंभिक जीवन व शिक्षण = रंजना पगार-गवांदे या संगमनेर, जिल्हा [[अहिल्यानगर]] येथील रहिवासी आहेत. महाविद्यालयीन शिक्षणानंतर त्यांनी बी.एस्सी., एल.एल.बी हे पदवीचे शिक्षण पूर्ण केले आहे. = व्यवसाय = रंजना पगार-गवांदे या जिल्हा व अतिरिक्त सत्र न्यायालय संगमनेर येथे गेल्या तीन दशकांपासून आपला वकिलीचा व्यवसाय करत आहे. = माध्यमांतील सहभाग = [[महाराष्ट्र टाइम्स]], लोकमत, सकाळ, [[लोकसत्ता]], पुण्यनगरी, पुढारी, दिव्यमराठी, तरुण भारत, केसरी इ. मराठी वृत्तपत्रांत तसेच द हिंदू, [[द टाइम्स ऑफ इंडिया|द]] [[द टाइम्स ऑफ इंडिया|टाइम्स ऑफ इंडिया]], इंडियन एक्सप्रेस इ. इंग्रजी वृत्तपत्रांनी वेळोवेळी रंजना पगार-गवांदे यांच्या कार्याची दाखल घेऊन लेख प्रसिद्ध केले आहेत. दैनिक लोकसत्ताच्या चतुरंग या सदरात त्यांनी सामाजिक प्रश्नांवर स्तंभलेखन केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/ashok-kharat-case-blind-faith-superstition-social-psychology-analysis-maharashtra-andhashraddha-nirmulan-samiti-rds-00-5857845/|title=बुवा-बाबांच्या षडयंत्रातून कायमचे सोडवणारी पंचसूत्री|date=2026-04-25|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/how-astrologer-cheats-women-in-society-chaturang-article-sud-02-5236523/|title=समाज वास्तवाला भिडताना : नको नको ज्योतिषा माझ्या दारी येऊ...|date=2025-07-19|website=Loksatta|url-status=live}}</ref> महाराष्ट्र अंनिस वार्तापत्र, वनस्थळी, बहिणा, [[मिळून साऱ्याजणी (मासिक)|मिळून साऱ्याजणी]], अक्षर आयान इ. अनेक दिवाळी अंकांमधून त्यांचे प्रबोधनामातक लेख प्रसिद्ध झाले आहेत. [[झी २४ तास]], टीव्ही९ मराठी, [[एबीपी माझा]] , न्यूज १८ लोकमत, साम टीव्ही आदी वृत्तवाहिन्यांवर विविध परिसंवादात त्या सहभागी झालेल्या आहेत. = सामाजिक कार्य = रंजना पगार-गवांदे यांनी महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीमध्ये राज्य सचिव म्हणून काम केले आहे. त्यांनी अंधश्रद्धा निर्मूलन, व्यसनमुक्ती, स्त्री सक्षमीकरण आणि सामाजिक न्याय यांसंदर्भात महाराष्ट्रभर व्याख्याने व जनजागृती मोहिमा आयोजित केल्या आहेत. अहिल्यानगर जिल्ह्यात दारूबंदी मोहिमेसाठी ८१० ग्रामपंचायतींचे दारूबंदी ठराव मिळवण्यात त्यांना यश आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/village-council-resolution-on-social-exclusion-phm-00-5201796/|title=समाज वास्तवाला भिडताना : सामाजिक बहिष्कृततेचा ग्रामपंचायत ठराव|date=2025-07-05|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> व्यसनमुक्ती अभियानांतर्गत शाळा, महाविद्यालये, महिला मेळावे आणि ग्रामसभांमध्ये प्रबोधनपर कार्यक्रम घेतले असून [[बालविवाह]] प्रतिबंध, स्त्रीभ्रूण हत्या विरोध, जातपंचायत विरोध आणि सामाजिक बहिष्कार विरोधी कायद्याविषयी त्यांनी कार्यशाळा व जनजागृती कार्यक्रम घेतले आहेत. बालविवाह या अनिष्ठ प्रथेबाबत प्रबोधनमात्मक व्याख्याने आयोजित करून आजपर्यंत महाराष्ट्रातील १८४ बालविवाह रोखण्यात त्यांना यास मिळाले आहे. मुख्यतः अहिल्यानगर जिल्ह्यासह महाराष्ट्रातील १०० पेक्षा जास्त भोंदू बाबांचा भांडाफोड गवांदे यांनी केला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sarkarnama.esakal.com/maharashtra/uttar-maharashtra/black-magic-case-rahuri-deolali-pravara-ranjana-gawande-anis-counselling-victim-family-in-ahilyanagar-pp82|title=black magic case : घरासमोर ‘काळी जादू’चा खेळ? बाहुलीवर टाचण्या, जावयाचं गुपित उघड होताच धक्का!|date=2026-03-29|website=sarkarnama|url-status=live}}</ref> क्रोमार्य चाचणी व चारित्र्य परीक्षा यांसारख्या अनिष्ट प्रथा बंद करण्यासाठी गवांदे यांनी पुढाकार घेतला आहे. चेटकीण प्रथा, [[भानामती]] यांविरोधात कृतिशील भूमिका घेऊन राज्यभर प्रबोधनपर व्याख्याने दिली आहेत. ==== इंदुरीकर महाराज प्रकरण – ==== २०२० मध्ये, कीर्तनकार [[इंदुरीकर महाराज]] यांनी संगमनेर तालुक्यातील ओझर येथे आपल्या कीर्तनातून लिंगभेदाबाबत केलेल्या वक्तव्यामुळे वाद निर्माण झाला होता. संभोगाची वेळ आणि मुलाचे लिंग यावर त्यांनी केलेली टिप्पणी ही गर्भधारणापूर्व आणि प्रसवपूर्व निदान तंत्र (PCPNDT) कायदा तसेच अंधश्रद्धा निर्मूलन विरोधी कायद्याचे उल्लंघन करते असा दावा ॲड. रंजना पगार-गवांदे यांनी केला होता तसेच इंदुरीकर यांच्या विरोधात गुन्हा दाखल करण्याची त्यांनी मागणी केली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/maharashtra-sangamner-case-registered-on-indurikar-maharaj-advt-ranjana-gawande-on-issue-783529|title=Indurikar Maharaj {{!}}पुत्रप्राप्तीसाठी केलेलं वादग्रस्त वक्तव्य भोवलं; इंदुरीकर महाराजांवर गुन्हा दाखल|last=टीम|first=एबीपी माझा वेब|date=2020-06-26|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> सदर प्रकरणात त्यांनी सर्वोच्च न्यालयापर्यंत लढाई लढली. गर्भलिंग निदान चाचणी प्रतिबंधक कायदा (PCPNDT) यानुसार कीर्तनकार इंदुरीकर महाराज यांच्यावर गुन्हा दाखल करण्यात गवांदे यांनी महत्वाची आणि कायदेशीर भूमिका बजावली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pudhari.news/sc-on-indurikar-maharaj-supreme-court-slams-indurikar-maharaj-high-court-order-upheld|title=इंदुरीकर महाराजांना सर्वोच्च न्यायालयाचा दणका; उच्च न्यायालयाचा आदेश कायम|date=2023-08-09|website=Pudhari|url-status=live}}</ref> ==== संगमनेर तालुक्यातील वडगाव पान येथील भोंदू गडगे बाबा प्रकरण – ==== मूल नसणाऱ्या स्त्रियांना मूल देतो तसेच कॅन्सर सारख्या दुर्धर आजारांच्या गाठी मंत्राद्वारे बरे करण्याचा दावा करणाऱ्या संगमनेर तालुक्यातील वडगाव पान येथील दत्त धाम सरकार चालवणारा राजेंद्र गडगे या भोंदू बाबावर गुन्हा दाखल करण्यासाठी गवांदे यांनी केलेल्या प्रयत्नांनंतर या भोंदू बाबावर गुन्हा दाखल झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/wadgaon-pan-bhondubaba-rajendra-gadge-arrested-sangamner-crime-news-anti-superstition-act-ssb-93-5844049/|title=अहिल्यानगर : वडगावपानचा भोंदूबाबा राजेंद्र गडगे अखेर जेरबंद, दत्तधाम सरकार मठामार्फत चमत्काराचे दावे|date=2026-04-18|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> ==== जात पंचायती बरखास्त करण्यात यश - ==== जात पंचायतीच्या माध्यमातून होत असेलेल्या शोषणाला प्रखर विरोध करून ही प्रथा बंद करण्यासाठी महाराष्ट्र अंनिसच्या माध्यमातून अ‍ॅड.रंजना पगार-गवांदे यांनी प्रयत्न करून नंदीवाले, गोपाळ जोगी, मसणजोगी, वैदू, यांसह अनेक जात पंचायती बरखास्त केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/baidu-community-1081714/|title=वैदू समाजाची मुख्य जातपंचायत बरखास्त|date=2025-03-16|website=Loksatta|url-status=live|archive-url=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/maharashtra/badaamati-vaidya-community-caste-panchayat/|title=वैदू समाजाची जात पंचायतीला मूठमाती|last=author/admin|date=2015-03-16|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/mah-wmah-ahm-vaidu-community-disallow-caste-wise-panchyat-anis-take-lead-4933379-nor.html|title=वैदू समाजाची अनिष्ट जातपंचायत बरखास्त, अंनिसने घेतला पुढाकार|website=Divya Marathi|url-status=live}}</ref> १७० हुन अधिक पीडित कुटुंबांची त्यांनी जात पंचायतीच्या जोखडातून मुक्तता केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/vishesh/loksatta-durga-award-2019-adv-ranjana-gawande-zws-70-1985447/|title=समाजातल्या कुप्रथांवर विवेकी प्रहार - Marathi News {{!}} Loksatta Durga Award 2019 Adv Ranjana Gawande Zws 70 - Latest Vishesh News at Loksatta.com|date=2019-10-04|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/ahmednagar/maharashtra-ahmednagar-district-jat-panchayat-boycott-doctor-family-from-caste-due-to-his-anti-casteism-activity-1161636|title=जातपंचायतीचा जाच! श्रीरामपूरमध्ये डाॅक्टर कुटुंबावर बहिष्कार, तीन महिन्यापासून त्रास|last=माझा|first=नितीन ओझा, एबीपी|date=2023-03-21|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ahilyanagar-news/jaat-panchayat/articleshow/46575650.cms|title=वैदू समाजातील जात पंचायत बरखास्त|date=2015-03-16|website=Maharashtra Times|url-status=live}}</ref> ==== स्त्री- पुरुष समानतेसाठी शनी शिंगणापूर येथील लढा - ==== [[शनि शिंगणापूर]] येथील शनी मंदिरातील चौथऱ्यावर महिलांना जाण्यास बंदी होती. अ‍ॅड.रंजना पगार-गवांदे यांनी याविरोधात प्रत्यक्ष सहभाग घेऊन लढा दिला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aajtak.in/india/maharashtra/story/maharashtra-woman-breaks-400-year-old-ritual-climbs-to-worship-lord-shani-at-shani-shingnapur-temple-6-sevadaar-suspended-319724-2015-11-29|title=शनि शिंगणापुर मंदिर में महिला के पूजा से बवाल, मूर्ति के शुद्धि‍करण के बाद 6 सेवादार निलंबित|date=2015-11-29|website=Aaj Tak|url-status=live}}</ref> ==== पर्यावरण संरक्षण - ==== फटाकेमुक्त दिवाळी अभियान, पर्यावरण पूरक गणपती इ.अभियान राबवून तसेच पुरण पोळी होळीत न जाळता त्या पोळ्या गरीब वस्त्यांवर जाऊन वाटप करणे, नागपंचमीच्या दिवशी जीवंत सापांना दूध पाजणे, गारुड्यांना बोलावणे यासारख्या रूढींना विरोध करत त्याऐवजी सापांचे महत्त्व, त्यांचे संवर्धन आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन याबाबत प्रबोधन करत गवांदे यांनी [[पर्यावरण संरक्षण]] तसेच सामाजिक एकतेचा संदेश दिला आहे. ==== देवदासी प्रथा - ==== [[देवदासी]] प्रथा बंद करण्यासाठी गवांदे यांनी प्रयत्न केले असून याबाबत राज्यभर अनेक व्याख्याने दिली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/devdasi-murali-pratha-girl-death-prevention-of-superstition-and-act-ssb-93-5139977/|title=समाज वास्तवाला भिडताना : मुरळी|date=2025-06-07|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> = भूषविलेली पदे = # राज्य सचिव, महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती<ref name=":0" /> # कार्याध्यक्ष, महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती, अहिल्यानगर # अध्यक्ष, अहिल्यानगर जिल्हा दारूबंदी आंदोलन # उपाध्यक्ष, इतिहास संशोधन मंडळ, संगमनेर # मा. उपाध्यक्ष संगमनेर बार असोसिएशन # सदस्य, [[महिला व बाल कल्याण समिती|महिला व बालकल्याण समिती]], अहमदनगर # सदस्य, महिला तक्रार निवारण समिती, प्रवरा मेडिकल ट्रस्ट लोणी = पुरस्कार व सन्मान = # महाराष्ट्र शासनाचा व्यसनमुक्ती पुरस्कार (२०१९) # [[महाराष्ट्र राज्य महिला आयोग|महाराष्ट्र राज्य महिला आयोगाचा]] आदिशक्ती पुरस्कार (२०२२) # [[लोकसत्ता]] नवदुर्गा पुरस्कार (२०१९)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/loksatta-durga-puraskar-2019-honor-ceremony-abn-97-2006440/|title=दुर्गा पुरस्कार.. प्रेरणेची प्रकाशबीज|date=2019-11-02|website=Loksatta|url-status=live}}</ref> # युआरएल फौंडेशन मुंबई यांच्या वतीने [[डॉ. नरेंद्र दाभोळकर]] स्मृती पुरस्कार # दैनिक [[सकाळ (वृत्तपत्र)|सकाळ]] वृत्तपत्र समूहाचा सामाजिक गौरव पुरस्कार (२०१६) # राष्ट्रसंत गाडगे महाराज पुरस्कार - २०२१ (शब्दगंध साहित्य परिषद) = संदर्भ = {{संदर्भयादी}} ijranc80nhm2l2n9q6lc7odb8bkd16i 2691165 2691119 2026-06-24T14:52:41Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691165 wikitext text/x-wiki '''ॲड. रंजना पगार-गवांदे''' या [[संगमनेर]] येथील सामाजिक कार्यकर्त्या, वकील, लेखिका आणि अंधश्रद्धा निर्मूलन चळवळीतील कार्यकर्त्या आहेत.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/nashik/malegaon/news/maharashtra-is-progressive-because-of-rajmata-jijau-and-savitribai-phule-asserts-adv-ranjana-gawande-pagar-state-secretary-of-annis-136932499.html|title=राजमाता जिजाऊ व सावित्रीबाई फुलेंमुळेच महाराष्ट्र पुरोगामी:अंनिसच्या राज्य सचिव लेखिका ॲड. रंजना गवांदे-पगार यांचे प्रतिपादन‎|website=Divya Marathi|language=mr|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/case-filed-against-marathi-preacher-over-odd-even-remark-for-girl-boy-child/article31928163.ece|title=Case filed against Marathi preacher over ‘odd-even’ remark for girl-boy child|date=2020-06-26|website=The Hindu|url-status=live}}</ref> त्या [[अंधश्रद्धा निर्मूलन]], [[व्यसनमुक्ती]], स्त्री सक्षमीकरण, बालविवाह प्रतिबंध, [[जात पंचायत|जात]] [[जात पंचायत|पंचायत]] विरोध आणि महिला न्याय हक्क या विषयांवर कार्य करतात. त्या महाराष्ट्र शासनाच्या जादूटोणा विरोधी कायदा प्रचार-प्रसार समितीच्या शासकीय सदस्य आहेत. तसेच [[महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती]] बुवाबाजी संघर्ष विभागाच्या राज्य सचिव म्हणून त्या कार्यरत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sarkarnama.esakal.com/maharashtra/uttar-maharashtra/nashik-fake-baba-ashok-kharat-women-exploitation-ahilyanagar-adv-ranjana-gawande-anis-reaction-pp82|title=Fake Baba Ashok Kharat Nashik Case : महिलांच्या शोषणात भोंदूगिरीचा ‘खरात पॅटर्न’? रंजना गवांदेंनी मांडली धक्कादायक आकडेवारी...|last=Pendhare|first=Pradeep|date=2026-03-23|website=Politics News on Sarkarnama|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> {{माहितीचौकट व्यक्ती|चित्र=Ranjana Pagar Gawande.jpg|चित्र_शीर्षक=Adv. Ranjana Pagar Gawande|जन्म_दिनांक=२५ ऑगस्ट १९६२|राष्ट्रीयत्व=[[भारतीय]]|शिक्षण=बी.एस्सी.(एल.एल.बी)|पेशा=सामाजिक कार्यकर्त्या, वकील, लेखिका|जोडीदार=प्रा. अशोक गवांदे|पुरस्कार=महाराष्ट्र शासनाचा व्यसनमुक्ती पुरस्कार|नाव=ॲड. रंजना पगार-गवांदे}} = प्रारंभिक जीवन व शिक्षण = रंजना पगार-गवांदे या संगमनेर, जिल्हा [[अहिल्यानगर]] येथील रहिवासी आहेत. महाविद्यालयीन शिक्षणानंतर त्यांनी बी.एस्सी., एल.एल.बी हे पदवीचे शिक्षण पूर्ण केले आहे. = व्यवसाय = रंजना पगार-गवांदे या जिल्हा व अतिरिक्त सत्र न्यायालय संगमनेर येथे गेल्या तीन दशकांपासून आपला वकिलीचा व्यवसाय करत आहे. = माध्यमांतील सहभाग = [[महाराष्ट्र टाइम्स]], लोकमत, सकाळ, [[लोकसत्ता]], पुण्यनगरी, पुढारी, दिव्यमराठी, तरुण भारत, केसरी इ. मराठी वृत्तपत्रांत तसेच द हिंदू, [[द टाइम्स ऑफ इंडिया|द]] [[द टाइम्स ऑफ इंडिया|टाइम्स ऑफ इंडिया]], इंडियन एक्सप्रेस इ. इंग्रजी वृत्तपत्रांनी वेळोवेळी रंजना पगार-गवांदे यांच्या कार्याची दाखल घेऊन लेख प्रसिद्ध केले आहेत. दैनिक लोकसत्ताच्या चतुरंग या सदरात त्यांनी सामाजिक प्रश्नांवर स्तंभलेखन केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/ashok-kharat-case-blind-faith-superstition-social-psychology-analysis-maharashtra-andhashraddha-nirmulan-samiti-rds-00-5857845/|title=बुवा-बाबांच्या षडयंत्रातून कायमचे सोडवणारी पंचसूत्री|date=2026-04-25|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/how-astrologer-cheats-women-in-society-chaturang-article-sud-02-5236523/|title=समाज वास्तवाला भिडताना : नको नको ज्योतिषा माझ्या दारी येऊ...|date=2025-07-19|website=Loksatta|url-status=live}}</ref> महाराष्ट्र अंनिस वार्तापत्र, वनस्थळी, बहिणा, [[मिळून साऱ्याजणी (मासिक)|मिळून साऱ्याजणी]], अक्षर आयान इ. अनेक दिवाळी अंकांमधून त्यांचे प्रबोधनामातक लेख प्रसिद्ध झाले आहेत. [[झी २४ तास]], टीव्ही९ मराठी, [[एबीपी माझा]] , न्यूज १८ लोकमत, साम टीव्ही आदी वृत्तवाहिन्यांवर विविध परिसंवादात त्या सहभागी झालेल्या आहेत. = सामाजिक कार्य = रंजना पगार-गवांदे यांनी महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीमध्ये राज्य सचिव म्हणून काम केले आहे. त्यांनी अंधश्रद्धा निर्मूलन, व्यसनमुक्ती, स्त्री सक्षमीकरण आणि सामाजिक न्याय यांसंदर्भात महाराष्ट्रभर व्याख्याने व जनजागृती मोहिमा आयोजित केल्या आहेत. अहिल्यानगर जिल्ह्यात दारूबंदी मोहिमेसाठी ८१० ग्रामपंचायतींचे दारूबंदी ठराव मिळवण्यात त्यांना यश आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/village-council-resolution-on-social-exclusion-phm-00-5201796/|title=समाज वास्तवाला भिडताना : सामाजिक बहिष्कृततेचा ग्रामपंचायत ठराव|date=2025-07-05|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> व्यसनमुक्ती अभियानांतर्गत शाळा, महाविद्यालये, महिला मेळावे आणि ग्रामसभांमध्ये प्रबोधनपर कार्यक्रम घेतले असून [[बालविवाह]] प्रतिबंध, स्त्रीभ्रूण हत्या विरोध, जातपंचायत विरोध आणि सामाजिक बहिष्कार विरोधी कायद्याविषयी त्यांनी कार्यशाळा व जनजागृती कार्यक्रम घेतले आहेत. बालविवाह या अनिष्ठ प्रथेबाबत प्रबोधनमात्मक व्याख्याने आयोजित करून आजपर्यंत महाराष्ट्रातील १८४ बालविवाह रोखण्यात त्यांना यास मिळाले आहे. मुख्यतः अहिल्यानगर जिल्ह्यासह महाराष्ट्रातील १०० पेक्षा जास्त भोंदू बाबांचा भांडाफोड गवांदे यांनी केला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sarkarnama.esakal.com/maharashtra/uttar-maharashtra/black-magic-case-rahuri-deolali-pravara-ranjana-gawande-anis-counselling-victim-family-in-ahilyanagar-pp82|title=black magic case : घरासमोर ‘काळी जादू’चा खेळ? बाहुलीवर टाचण्या, जावयाचं गुपित उघड होताच धक्का!|date=2026-03-29|website=sarkarnama|url-status=live}}</ref> क्रोमार्य चाचणी व चारित्र्य परीक्षा यांसारख्या अनिष्ट प्रथा बंद करण्यासाठी गवांदे यांनी पुढाकार घेतला आहे. चेटकीण प्रथा, [[भानामती]] यांविरोधात कृतिशील भूमिका घेऊन राज्यभर प्रबोधनपर व्याख्याने दिली आहेत. ==== इंदुरीकर महाराज प्रकरण – ==== २०२० मध्ये, कीर्तनकार [[इंदुरीकर महाराज]] यांनी संगमनेर तालुक्यातील ओझर येथे आपल्या कीर्तनातून लिंगभेदाबाबत केलेल्या वक्तव्यामुळे वाद निर्माण झाला होता. संभोगाची वेळ आणि मुलाचे लिंग यावर त्यांनी केलेली टिप्पणी ही गर्भधारणापूर्व आणि प्रसवपूर्व निदान तंत्र (PCPNDT) कायदा तसेच अंधश्रद्धा निर्मूलन विरोधी कायद्याचे उल्लंघन करते असा दावा ॲड. रंजना पगार-गवांदे यांनी केला होता तसेच इंदुरीकर यांच्या विरोधात गुन्हा दाखल करण्याची त्यांनी मागणी केली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/maharashtra-sangamner-case-registered-on-indurikar-maharaj-advt-ranjana-gawande-on-issue-783529|title=Indurikar Maharaj {{!}}पुत्रप्राप्तीसाठी केलेलं वादग्रस्त वक्तव्य भोवलं; इंदुरीकर महाराजांवर गुन्हा दाखल|last=टीम|first=एबीपी माझा वेब|date=2020-06-26|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> सदर प्रकरणात त्यांनी सर्वोच्च न्यालयापर्यंत लढाई लढली. गर्भलिंग निदान चाचणी प्रतिबंधक कायदा (PCPNDT) यानुसार कीर्तनकार इंदुरीकर महाराज यांच्यावर गुन्हा दाखल करण्यात गवांदे यांनी महत्वाची आणि कायदेशीर भूमिका बजावली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pudhari.news/sc-on-indurikar-maharaj-supreme-court-slams-indurikar-maharaj-high-court-order-upheld|title=इंदुरीकर महाराजांना सर्वोच्च न्यायालयाचा दणका; उच्च न्यायालयाचा आदेश कायम|date=2023-08-09|website=Pudhari|url-status=live}}</ref> ==== संगमनेर तालुक्यातील वडगाव पान येथील भोंदू गडगे बाबा प्रकरण – ==== मूल नसणाऱ्या स्त्रियांना मूल देतो तसेच कॅन्सर सारख्या दुर्धर आजारांच्या गाठी मंत्राद्वारे बरे करण्याचा दावा करणाऱ्या संगमनेर तालुक्यातील वडगाव पान येथील दत्त धाम सरकार चालवणारा राजेंद्र गडगे या भोंदू बाबावर गुन्हा दाखल करण्यासाठी गवांदे यांनी केलेल्या प्रयत्नांनंतर या भोंदू बाबावर गुन्हा दाखल झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/wadgaon-pan-bhondubaba-rajendra-gadge-arrested-sangamner-crime-news-anti-superstition-act-ssb-93-5844049/|title=अहिल्यानगर : वडगावपानचा भोंदूबाबा राजेंद्र गडगे अखेर जेरबंद, दत्तधाम सरकार मठामार्फत चमत्काराचे दावे|date=2026-04-18|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> ==== जात पंचायती बरखास्त करण्यात यश - ==== जात पंचायतीच्या माध्यमातून होत असेलेल्या शोषणाला प्रखर विरोध करून ही प्रथा बंद करण्यासाठी महाराष्ट्र अंनिसच्या माध्यमातून अ‍ॅड.रंजना पगार-गवांदे यांनी प्रयत्न करून नंदीवाले, गोपाळ जोगी, मसणजोगी, वैदू, यांसह अनेक जात पंचायती बरखास्त केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/baidu-community-1081714/|title=वैदू समाजाची मुख्य जातपंचायत बरखास्त|date=2025-03-16|website=Loksatta|url-status=live|archive-url=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/maharashtra/badaamati-vaidya-community-caste-panchayat/|title=वैदू समाजाची जात पंचायतीला मूठमाती|last=author/admin|date=2015-03-16|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/mah-wmah-ahm-vaidu-community-disallow-caste-wise-panchyat-anis-take-lead-4933379-nor.html|title=वैदू समाजाची अनिष्ट जातपंचायत बरखास्त, अंनिसने घेतला पुढाकार|website=Divya Marathi|url-status=live}}</ref> १७० हुन अधिक पीडित कुटुंबांची त्यांनी जात पंचायतीच्या जोखडातून मुक्तता केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/vishesh/loksatta-durga-award-2019-adv-ranjana-gawande-zws-70-1985447/|title=समाजातल्या कुप्रथांवर विवेकी प्रहार - Marathi News {{!}} Loksatta Durga Award 2019 Adv Ranjana Gawande Zws 70 - Latest Vishesh News at Loksatta.com|date=2019-10-04|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/ahmednagar/maharashtra-ahmednagar-district-jat-panchayat-boycott-doctor-family-from-caste-due-to-his-anti-casteism-activity-1161636|title=जातपंचायतीचा जाच! श्रीरामपूरमध्ये डाॅक्टर कुटुंबावर बहिष्कार, तीन महिन्यापासून त्रास|last=माझा|first=नितीन ओझा, एबीपी|date=2023-03-21|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ahilyanagar-news/jaat-panchayat/articleshow/46575650.cms|title=वैदू समाजातील जात पंचायत बरखास्त|date=2015-03-16|website=Maharashtra Times|url-status=live}}</ref> ==== स्त्री- पुरुष समानतेसाठी शनी शिंगणापूर येथील लढा - ==== [[शनि शिंगणापूर]] येथील शनी मंदिरातील चौथऱ्यावर महिलांना जाण्यास बंदी होती. अ‍ॅड.रंजना पगार-गवांदे यांनी याविरोधात प्रत्यक्ष सहभाग घेऊन लढा दिला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aajtak.in/india/maharashtra/story/maharashtra-woman-breaks-400-year-old-ritual-climbs-to-worship-lord-shani-at-shani-shingnapur-temple-6-sevadaar-suspended-319724-2015-11-29|title=शनि शिंगणापुर मंदिर में महिला के पूजा से बवाल, मूर्ति के शुद्धि‍करण के बाद 6 सेवादार निलंबित|date=2015-11-29|website=Aaj Tak|url-status=live}}</ref> ==== पर्यावरण संरक्षण - ==== फटाकेमुक्त दिवाळी अभियान, पर्यावरण पूरक गणपती इ.अभियान राबवून तसेच पुरण पोळी होळीत न जाळता त्या पोळ्या गरीब वस्त्यांवर जाऊन वाटप करणे, नागपंचमीच्या दिवशी जीवंत सापांना दूध पाजणे, गारुड्यांना बोलावणे यासारख्या रूढींना विरोध करत त्याऐवजी सापांचे महत्त्व, त्यांचे संवर्धन आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन याबाबत प्रबोधन करत गवांदे यांनी [[पर्यावरण संरक्षण]] तसेच सामाजिक एकतेचा संदेश दिला आहे. ==== देवदासी प्रथा - ==== [[देवदासी]] प्रथा बंद करण्यासाठी गवांदे यांनी प्रयत्न केले असून याबाबत राज्यभर अनेक व्याख्याने दिली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/devdasi-murali-pratha-girl-death-prevention-of-superstition-and-act-ssb-93-5139977/|title=समाज वास्तवाला भिडताना : मुरळी|date=2025-06-07|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> = भूषविलेली पदे = # राज्य सचिव, महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती<ref name=":0" /> # कार्याध्यक्ष, महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती, अहिल्यानगर # अध्यक्ष, अहिल्यानगर जिल्हा दारूबंदी आंदोलन # उपाध्यक्ष, इतिहास संशोधन मंडळ, संगमनेर # मा. उपाध्यक्ष संगमनेर बार असोसिएशन # सदस्य, [[महिला व बाल कल्याण समिती|महिला व बालकल्याण समिती]], अहमदनगर # सदस्य, महिला तक्रार निवारण समिती, प्रवरा मेडिकल ट्रस्ट लोणी = पुरस्कार व सन्मान = # महाराष्ट्र शासनाचा व्यसनमुक्ती पुरस्कार (२०१९) # [[महाराष्ट्र राज्य महिला आयोग|महाराष्ट्र राज्य महिला आयोगाचा]] आदिशक्ती पुरस्कार (२०२२) # [[लोकसत्ता]] नवदुर्गा पुरस्कार (२०१९)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/loksatta-durga-puraskar-2019-honor-ceremony-abn-97-2006440/|title=दुर्गा पुरस्कार.. प्रेरणेची प्रकाशबीज|date=2019-11-02|website=Loksatta|url-status=live}}</ref> # युआरएल फौंडेशन मुंबई यांच्या वतीने [[डॉ. नरेंद्र दाभोळकर]] स्मृती पुरस्कार # दैनिक [[सकाळ (वृत्तपत्र)|सकाळ]] वृत्तपत्र समूहाचा सामाजिक गौरव पुरस्कार (२०१६) # राष्ट्रसंत गाडगे महाराज पुरस्कार - २०२१ (शब्दगंध साहित्य परिषद) = संदर्भ = {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी समाजसेविका]] bfkg2hqpwd3gd0ac8ou61ru701ekpys 2691166 2691165 2026-06-24T14:52:53Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691166 wikitext text/x-wiki '''ॲड. रंजना पगार-गवांदे''' या [[संगमनेर]] येथील सामाजिक कार्यकर्त्या, वकील, लेखिका आणि अंधश्रद्धा निर्मूलन चळवळीतील कार्यकर्त्या आहेत.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/nashik/malegaon/news/maharashtra-is-progressive-because-of-rajmata-jijau-and-savitribai-phule-asserts-adv-ranjana-gawande-pagar-state-secretary-of-annis-136932499.html|title=राजमाता जिजाऊ व सावित्रीबाई फुलेंमुळेच महाराष्ट्र पुरोगामी:अंनिसच्या राज्य सचिव लेखिका ॲड. रंजना गवांदे-पगार यांचे प्रतिपादन‎|website=Divya Marathi|language=mr|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/case-filed-against-marathi-preacher-over-odd-even-remark-for-girl-boy-child/article31928163.ece|title=Case filed against Marathi preacher over ‘odd-even’ remark for girl-boy child|date=2020-06-26|website=The Hindu|url-status=live}}</ref> त्या [[अंधश्रद्धा निर्मूलन]], [[व्यसनमुक्ती]], स्त्री सक्षमीकरण, बालविवाह प्रतिबंध, [[जात पंचायत|जात]] [[जात पंचायत|पंचायत]] विरोध आणि महिला न्याय हक्क या विषयांवर कार्य करतात. त्या महाराष्ट्र शासनाच्या जादूटोणा विरोधी कायदा प्रचार-प्रसार समितीच्या शासकीय सदस्य आहेत. तसेच [[महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती]] बुवाबाजी संघर्ष विभागाच्या राज्य सचिव म्हणून त्या कार्यरत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sarkarnama.esakal.com/maharashtra/uttar-maharashtra/nashik-fake-baba-ashok-kharat-women-exploitation-ahilyanagar-adv-ranjana-gawande-anis-reaction-pp82|title=Fake Baba Ashok Kharat Nashik Case : महिलांच्या शोषणात भोंदूगिरीचा ‘खरात पॅटर्न’? रंजना गवांदेंनी मांडली धक्कादायक आकडेवारी...|last=Pendhare|first=Pradeep|date=2026-03-23|website=Politics News on Sarkarnama|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> {{माहितीचौकट व्यक्ती|चित्र=Ranjana Pagar Gawande.jpg|चित्र_शीर्षक=Adv. Ranjana Pagar Gawande|जन्म_दिनांक=२५ ऑगस्ट १९६२|राष्ट्रीयत्व=[[भारतीय]]|शिक्षण=बी.एस्सी.(एल.एल.बी)|पेशा=सामाजिक कार्यकर्त्या, वकील, लेखिका|जोडीदार=प्रा. अशोक गवांदे|पुरस्कार=महाराष्ट्र शासनाचा व्यसनमुक्ती पुरस्कार|नाव=ॲड. रंजना पगार-गवांदे}} = प्रारंभिक जीवन व शिक्षण = रंजना पगार-गवांदे या संगमनेर, जिल्हा [[अहिल्यानगर]] येथील रहिवासी आहेत. महाविद्यालयीन शिक्षणानंतर त्यांनी बी.एस्सी., एल.एल.बी हे पदवीचे शिक्षण पूर्ण केले आहे. = व्यवसाय = रंजना पगार-गवांदे या जिल्हा व अतिरिक्त सत्र न्यायालय संगमनेर येथे गेल्या तीन दशकांपासून आपला वकिलीचा व्यवसाय करत आहे. = माध्यमांतील सहभाग = [[महाराष्ट्र टाइम्स]], लोकमत, सकाळ, [[लोकसत्ता]], पुण्यनगरी, पुढारी, दिव्यमराठी, तरुण भारत, केसरी इ. मराठी वृत्तपत्रांत तसेच द हिंदू, [[द टाइम्स ऑफ इंडिया|द]] [[द टाइम्स ऑफ इंडिया|टाइम्स ऑफ इंडिया]], इंडियन एक्सप्रेस इ. इंग्रजी वृत्तपत्रांनी वेळोवेळी रंजना पगार-गवांदे यांच्या कार्याची दाखल घेऊन लेख प्रसिद्ध केले आहेत. दैनिक लोकसत्ताच्या चतुरंग या सदरात त्यांनी सामाजिक प्रश्नांवर स्तंभलेखन केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/ashok-kharat-case-blind-faith-superstition-social-psychology-analysis-maharashtra-andhashraddha-nirmulan-samiti-rds-00-5857845/|title=बुवा-बाबांच्या षडयंत्रातून कायमचे सोडवणारी पंचसूत्री|date=2026-04-25|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/how-astrologer-cheats-women-in-society-chaturang-article-sud-02-5236523/|title=समाज वास्तवाला भिडताना : नको नको ज्योतिषा माझ्या दारी येऊ...|date=2025-07-19|website=Loksatta|url-status=live}}</ref> महाराष्ट्र अंनिस वार्तापत्र, वनस्थळी, बहिणा, [[मिळून साऱ्याजणी (मासिक)|मिळून साऱ्याजणी]], अक्षर आयान इ. अनेक दिवाळी अंकांमधून त्यांचे प्रबोधनामातक लेख प्रसिद्ध झाले आहेत. [[झी २४ तास]], टीव्ही९ मराठी, [[एबीपी माझा]] , न्यूज १८ लोकमत, साम टीव्ही आदी वृत्तवाहिन्यांवर विविध परिसंवादात त्या सहभागी झालेल्या आहेत. = सामाजिक कार्य = रंजना पगार-गवांदे यांनी महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीमध्ये राज्य सचिव म्हणून काम केले आहे. त्यांनी अंधश्रद्धा निर्मूलन, व्यसनमुक्ती, स्त्री सक्षमीकरण आणि सामाजिक न्याय यांसंदर्भात महाराष्ट्रभर व्याख्याने व जनजागृती मोहिमा आयोजित केल्या आहेत. अहिल्यानगर जिल्ह्यात दारूबंदी मोहिमेसाठी ८१० ग्रामपंचायतींचे दारूबंदी ठराव मिळवण्यात त्यांना यश आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/village-council-resolution-on-social-exclusion-phm-00-5201796/|title=समाज वास्तवाला भिडताना : सामाजिक बहिष्कृततेचा ग्रामपंचायत ठराव|date=2025-07-05|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> व्यसनमुक्ती अभियानांतर्गत शाळा, महाविद्यालये, महिला मेळावे आणि ग्रामसभांमध्ये प्रबोधनपर कार्यक्रम घेतले असून [[बालविवाह]] प्रतिबंध, स्त्रीभ्रूण हत्या विरोध, जातपंचायत विरोध आणि सामाजिक बहिष्कार विरोधी कायद्याविषयी त्यांनी कार्यशाळा व जनजागृती कार्यक्रम घेतले आहेत. बालविवाह या अनिष्ठ प्रथेबाबत प्रबोधनमात्मक व्याख्याने आयोजित करून आजपर्यंत महाराष्ट्रातील १८४ बालविवाह रोखण्यात त्यांना यास मिळाले आहे. मुख्यतः अहिल्यानगर जिल्ह्यासह महाराष्ट्रातील १०० पेक्षा जास्त भोंदू बाबांचा भांडाफोड गवांदे यांनी केला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sarkarnama.esakal.com/maharashtra/uttar-maharashtra/black-magic-case-rahuri-deolali-pravara-ranjana-gawande-anis-counselling-victim-family-in-ahilyanagar-pp82|title=black magic case : घरासमोर ‘काळी जादू’चा खेळ? बाहुलीवर टाचण्या, जावयाचं गुपित उघड होताच धक्का!|date=2026-03-29|website=sarkarnama|url-status=live}}</ref> क्रोमार्य चाचणी व चारित्र्य परीक्षा यांसारख्या अनिष्ट प्रथा बंद करण्यासाठी गवांदे यांनी पुढाकार घेतला आहे. चेटकीण प्रथा, [[भानामती]] यांविरोधात कृतिशील भूमिका घेऊन राज्यभर प्रबोधनपर व्याख्याने दिली आहेत. ==== इंदुरीकर महाराज प्रकरण – ==== २०२० मध्ये, कीर्तनकार [[इंदुरीकर महाराज]] यांनी संगमनेर तालुक्यातील ओझर येथे आपल्या कीर्तनातून लिंगभेदाबाबत केलेल्या वक्तव्यामुळे वाद निर्माण झाला होता. संभोगाची वेळ आणि मुलाचे लिंग यावर त्यांनी केलेली टिप्पणी ही गर्भधारणापूर्व आणि प्रसवपूर्व निदान तंत्र (PCPNDT) कायदा तसेच अंधश्रद्धा निर्मूलन विरोधी कायद्याचे उल्लंघन करते असा दावा ॲड. रंजना पगार-गवांदे यांनी केला होता तसेच इंदुरीकर यांच्या विरोधात गुन्हा दाखल करण्याची त्यांनी मागणी केली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/maharashtra-sangamner-case-registered-on-indurikar-maharaj-advt-ranjana-gawande-on-issue-783529|title=Indurikar Maharaj {{!}}पुत्रप्राप्तीसाठी केलेलं वादग्रस्त वक्तव्य भोवलं; इंदुरीकर महाराजांवर गुन्हा दाखल|last=टीम|first=एबीपी माझा वेब|date=2020-06-26|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> सदर प्रकरणात त्यांनी सर्वोच्च न्यालयापर्यंत लढाई लढली. गर्भलिंग निदान चाचणी प्रतिबंधक कायदा (PCPNDT) यानुसार कीर्तनकार इंदुरीकर महाराज यांच्यावर गुन्हा दाखल करण्यात गवांदे यांनी महत्वाची आणि कायदेशीर भूमिका बजावली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pudhari.news/sc-on-indurikar-maharaj-supreme-court-slams-indurikar-maharaj-high-court-order-upheld|title=इंदुरीकर महाराजांना सर्वोच्च न्यायालयाचा दणका; उच्च न्यायालयाचा आदेश कायम|date=2023-08-09|website=Pudhari|url-status=live}}</ref> ==== संगमनेर तालुक्यातील वडगाव पान येथील भोंदू गडगे बाबा प्रकरण – ==== मूल नसणाऱ्या स्त्रियांना मूल देतो तसेच कॅन्सर सारख्या दुर्धर आजारांच्या गाठी मंत्राद्वारे बरे करण्याचा दावा करणाऱ्या संगमनेर तालुक्यातील वडगाव पान येथील दत्त धाम सरकार चालवणारा राजेंद्र गडगे या भोंदू बाबावर गुन्हा दाखल करण्यासाठी गवांदे यांनी केलेल्या प्रयत्नांनंतर या भोंदू बाबावर गुन्हा दाखल झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/wadgaon-pan-bhondubaba-rajendra-gadge-arrested-sangamner-crime-news-anti-superstition-act-ssb-93-5844049/|title=अहिल्यानगर : वडगावपानचा भोंदूबाबा राजेंद्र गडगे अखेर जेरबंद, दत्तधाम सरकार मठामार्फत चमत्काराचे दावे|date=2026-04-18|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> ==== जात पंचायती बरखास्त करण्यात यश - ==== जात पंचायतीच्या माध्यमातून होत असेलेल्या शोषणाला प्रखर विरोध करून ही प्रथा बंद करण्यासाठी महाराष्ट्र अंनिसच्या माध्यमातून अ‍ॅड.रंजना पगार-गवांदे यांनी प्रयत्न करून नंदीवाले, गोपाळ जोगी, मसणजोगी, वैदू, यांसह अनेक जात पंचायती बरखास्त केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/baidu-community-1081714/|title=वैदू समाजाची मुख्य जातपंचायत बरखास्त|date=2025-03-16|website=Loksatta|url-status=live|archive-url=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/maharashtra/badaamati-vaidya-community-caste-panchayat/|title=वैदू समाजाची जात पंचायतीला मूठमाती|last=author/admin|date=2015-03-16|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/mah-wmah-ahm-vaidu-community-disallow-caste-wise-panchyat-anis-take-lead-4933379-nor.html|title=वैदू समाजाची अनिष्ट जातपंचायत बरखास्त, अंनिसने घेतला पुढाकार|website=Divya Marathi|url-status=live}}</ref> १७० हुन अधिक पीडित कुटुंबांची त्यांनी जात पंचायतीच्या जोखडातून मुक्तता केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/vishesh/loksatta-durga-award-2019-adv-ranjana-gawande-zws-70-1985447/|title=समाजातल्या कुप्रथांवर विवेकी प्रहार - Marathi News {{!}} Loksatta Durga Award 2019 Adv Ranjana Gawande Zws 70 - Latest Vishesh News at Loksatta.com|date=2019-10-04|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/ahmednagar/maharashtra-ahmednagar-district-jat-panchayat-boycott-doctor-family-from-caste-due-to-his-anti-casteism-activity-1161636|title=जातपंचायतीचा जाच! श्रीरामपूरमध्ये डाॅक्टर कुटुंबावर बहिष्कार, तीन महिन्यापासून त्रास|last=माझा|first=नितीन ओझा, एबीपी|date=2023-03-21|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ahilyanagar-news/jaat-panchayat/articleshow/46575650.cms|title=वैदू समाजातील जात पंचायत बरखास्त|date=2015-03-16|website=Maharashtra Times|url-status=live}}</ref> ==== स्त्री- पुरुष समानतेसाठी शनी शिंगणापूर येथील लढा - ==== [[शनि शिंगणापूर]] येथील शनी मंदिरातील चौथऱ्यावर महिलांना जाण्यास बंदी होती. अ‍ॅड.रंजना पगार-गवांदे यांनी याविरोधात प्रत्यक्ष सहभाग घेऊन लढा दिला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aajtak.in/india/maharashtra/story/maharashtra-woman-breaks-400-year-old-ritual-climbs-to-worship-lord-shani-at-shani-shingnapur-temple-6-sevadaar-suspended-319724-2015-11-29|title=शनि शिंगणापुर मंदिर में महिला के पूजा से बवाल, मूर्ति के शुद्धि‍करण के बाद 6 सेवादार निलंबित|date=2015-11-29|website=Aaj Tak|url-status=live}}</ref> ==== पर्यावरण संरक्षण - ==== फटाकेमुक्त दिवाळी अभियान, पर्यावरण पूरक गणपती इ.अभियान राबवून तसेच पुरण पोळी होळीत न जाळता त्या पोळ्या गरीब वस्त्यांवर जाऊन वाटप करणे, नागपंचमीच्या दिवशी जीवंत सापांना दूध पाजणे, गारुड्यांना बोलावणे यासारख्या रूढींना विरोध करत त्याऐवजी सापांचे महत्त्व, त्यांचे संवर्धन आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन याबाबत प्रबोधन करत गवांदे यांनी [[पर्यावरण संरक्षण]] तसेच सामाजिक एकतेचा संदेश दिला आहे. ==== देवदासी प्रथा - ==== [[देवदासी]] प्रथा बंद करण्यासाठी गवांदे यांनी प्रयत्न केले असून याबाबत राज्यभर अनेक व्याख्याने दिली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/devdasi-murali-pratha-girl-death-prevention-of-superstition-and-act-ssb-93-5139977/|title=समाज वास्तवाला भिडताना : मुरळी|date=2025-06-07|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> = भूषविलेली पदे = # राज्य सचिव, महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती<ref name=":0" /> # कार्याध्यक्ष, महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती, अहिल्यानगर # अध्यक्ष, अहिल्यानगर जिल्हा दारूबंदी आंदोलन # उपाध्यक्ष, इतिहास संशोधन मंडळ, संगमनेर # मा. उपाध्यक्ष संगमनेर बार असोसिएशन # सदस्य, [[महिला व बाल कल्याण समिती|महिला व बालकल्याण समिती]], अहमदनगर # सदस्य, महिला तक्रार निवारण समिती, प्रवरा मेडिकल ट्रस्ट लोणी = पुरस्कार व सन्मान = # महाराष्ट्र शासनाचा व्यसनमुक्ती पुरस्कार (२०१९) # [[महाराष्ट्र राज्य महिला आयोग|महाराष्ट्र राज्य महिला आयोगाचा]] आदिशक्ती पुरस्कार (२०२२) # [[लोकसत्ता]] नवदुर्गा पुरस्कार (२०१९)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/loksatta-durga-puraskar-2019-honor-ceremony-abn-97-2006440/|title=दुर्गा पुरस्कार.. प्रेरणेची प्रकाशबीज|date=2019-11-02|website=Loksatta|url-status=live}}</ref> # युआरएल फौंडेशन मुंबई यांच्या वतीने [[डॉ. नरेंद्र दाभोळकर]] स्मृती पुरस्कार # दैनिक [[सकाळ (वृत्तपत्र)|सकाळ]] वृत्तपत्र समूहाचा सामाजिक गौरव पुरस्कार (२०१६) # राष्ट्रसंत गाडगे महाराज पुरस्कार - २०२१ (शब्दगंध साहित्य परिषद) = संदर्भ = {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी समाजसेविका]] [[वर्ग:इ.स. १९६२ मधील जन्म]] rs02attcnny54yw3iapsmlmg2ttbqqf 2691167 2691166 2026-06-24T14:52:59Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691167 wikitext text/x-wiki '''ॲड. रंजना पगार-गवांदे''' या [[संगमनेर]] येथील सामाजिक कार्यकर्त्या, वकील, लेखिका आणि अंधश्रद्धा निर्मूलन चळवळीतील कार्यकर्त्या आहेत.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/nashik/malegaon/news/maharashtra-is-progressive-because-of-rajmata-jijau-and-savitribai-phule-asserts-adv-ranjana-gawande-pagar-state-secretary-of-annis-136932499.html|title=राजमाता जिजाऊ व सावित्रीबाई फुलेंमुळेच महाराष्ट्र पुरोगामी:अंनिसच्या राज्य सचिव लेखिका ॲड. रंजना गवांदे-पगार यांचे प्रतिपादन‎|website=Divya Marathi|language=mr|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/case-filed-against-marathi-preacher-over-odd-even-remark-for-girl-boy-child/article31928163.ece|title=Case filed against Marathi preacher over ‘odd-even’ remark for girl-boy child|date=2020-06-26|website=The Hindu|url-status=live}}</ref> त्या [[अंधश्रद्धा निर्मूलन]], [[व्यसनमुक्ती]], स्त्री सक्षमीकरण, बालविवाह प्रतिबंध, [[जात पंचायत|जात]] [[जात पंचायत|पंचायत]] विरोध आणि महिला न्याय हक्क या विषयांवर कार्य करतात. त्या महाराष्ट्र शासनाच्या जादूटोणा विरोधी कायदा प्रचार-प्रसार समितीच्या शासकीय सदस्य आहेत. तसेच [[महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती]] बुवाबाजी संघर्ष विभागाच्या राज्य सचिव म्हणून त्या कार्यरत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sarkarnama.esakal.com/maharashtra/uttar-maharashtra/nashik-fake-baba-ashok-kharat-women-exploitation-ahilyanagar-adv-ranjana-gawande-anis-reaction-pp82|title=Fake Baba Ashok Kharat Nashik Case : महिलांच्या शोषणात भोंदूगिरीचा ‘खरात पॅटर्न’? रंजना गवांदेंनी मांडली धक्कादायक आकडेवारी...|last=Pendhare|first=Pradeep|date=2026-03-23|website=Politics News on Sarkarnama|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> {{माहितीचौकट व्यक्ती|चित्र=Ranjana Pagar Gawande.jpg|चित्र_शीर्षक=Adv. Ranjana Pagar Gawande|जन्म_दिनांक=२५ ऑगस्ट १९६२|राष्ट्रीयत्व=[[भारतीय]]|शिक्षण=बी.एस्सी.(एल.एल.बी)|पेशा=सामाजिक कार्यकर्त्या, वकील, लेखिका|जोडीदार=प्रा. अशोक गवांदे|पुरस्कार=महाराष्ट्र शासनाचा व्यसनमुक्ती पुरस्कार|नाव=ॲड. रंजना पगार-गवांदे}} = प्रारंभिक जीवन व शिक्षण = रंजना पगार-गवांदे या संगमनेर, जिल्हा [[अहिल्यानगर]] येथील रहिवासी आहेत. महाविद्यालयीन शिक्षणानंतर त्यांनी बी.एस्सी., एल.एल.बी हे पदवीचे शिक्षण पूर्ण केले आहे. = व्यवसाय = रंजना पगार-गवांदे या जिल्हा व अतिरिक्त सत्र न्यायालय संगमनेर येथे गेल्या तीन दशकांपासून आपला वकिलीचा व्यवसाय करत आहे. = माध्यमांतील सहभाग = [[महाराष्ट्र टाइम्स]], लोकमत, सकाळ, [[लोकसत्ता]], पुण्यनगरी, पुढारी, दिव्यमराठी, तरुण भारत, केसरी इ. मराठी वृत्तपत्रांत तसेच द हिंदू, [[द टाइम्स ऑफ इंडिया|द]] [[द टाइम्स ऑफ इंडिया|टाइम्स ऑफ इंडिया]], इंडियन एक्सप्रेस इ. इंग्रजी वृत्तपत्रांनी वेळोवेळी रंजना पगार-गवांदे यांच्या कार्याची दाखल घेऊन लेख प्रसिद्ध केले आहेत. दैनिक लोकसत्ताच्या चतुरंग या सदरात त्यांनी सामाजिक प्रश्नांवर स्तंभलेखन केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/ashok-kharat-case-blind-faith-superstition-social-psychology-analysis-maharashtra-andhashraddha-nirmulan-samiti-rds-00-5857845/|title=बुवा-बाबांच्या षडयंत्रातून कायमचे सोडवणारी पंचसूत्री|date=2026-04-25|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/how-astrologer-cheats-women-in-society-chaturang-article-sud-02-5236523/|title=समाज वास्तवाला भिडताना : नको नको ज्योतिषा माझ्या दारी येऊ...|date=2025-07-19|website=Loksatta|url-status=live}}</ref> महाराष्ट्र अंनिस वार्तापत्र, वनस्थळी, बहिणा, [[मिळून साऱ्याजणी (मासिक)|मिळून साऱ्याजणी]], अक्षर आयान इ. अनेक दिवाळी अंकांमधून त्यांचे प्रबोधनामातक लेख प्रसिद्ध झाले आहेत. [[झी २४ तास]], टीव्ही९ मराठी, [[एबीपी माझा]] , न्यूज १८ लोकमत, साम टीव्ही आदी वृत्तवाहिन्यांवर विविध परिसंवादात त्या सहभागी झालेल्या आहेत. = सामाजिक कार्य = रंजना पगार-गवांदे यांनी महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीमध्ये राज्य सचिव म्हणून काम केले आहे. त्यांनी अंधश्रद्धा निर्मूलन, व्यसनमुक्ती, स्त्री सक्षमीकरण आणि सामाजिक न्याय यांसंदर्भात महाराष्ट्रभर व्याख्याने व जनजागृती मोहिमा आयोजित केल्या आहेत. अहिल्यानगर जिल्ह्यात दारूबंदी मोहिमेसाठी ८१० ग्रामपंचायतींचे दारूबंदी ठराव मिळवण्यात त्यांना यश आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/village-council-resolution-on-social-exclusion-phm-00-5201796/|title=समाज वास्तवाला भिडताना : सामाजिक बहिष्कृततेचा ग्रामपंचायत ठराव|date=2025-07-05|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> व्यसनमुक्ती अभियानांतर्गत शाळा, महाविद्यालये, महिला मेळावे आणि ग्रामसभांमध्ये प्रबोधनपर कार्यक्रम घेतले असून [[बालविवाह]] प्रतिबंध, स्त्रीभ्रूण हत्या विरोध, जातपंचायत विरोध आणि सामाजिक बहिष्कार विरोधी कायद्याविषयी त्यांनी कार्यशाळा व जनजागृती कार्यक्रम घेतले आहेत. बालविवाह या अनिष्ठ प्रथेबाबत प्रबोधनमात्मक व्याख्याने आयोजित करून आजपर्यंत महाराष्ट्रातील १८४ बालविवाह रोखण्यात त्यांना यास मिळाले आहे. मुख्यतः अहिल्यानगर जिल्ह्यासह महाराष्ट्रातील १०० पेक्षा जास्त भोंदू बाबांचा भांडाफोड गवांदे यांनी केला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sarkarnama.esakal.com/maharashtra/uttar-maharashtra/black-magic-case-rahuri-deolali-pravara-ranjana-gawande-anis-counselling-victim-family-in-ahilyanagar-pp82|title=black magic case : घरासमोर ‘काळी जादू’चा खेळ? बाहुलीवर टाचण्या, जावयाचं गुपित उघड होताच धक्का!|date=2026-03-29|website=sarkarnama|url-status=live}}</ref> क्रोमार्य चाचणी व चारित्र्य परीक्षा यांसारख्या अनिष्ट प्रथा बंद करण्यासाठी गवांदे यांनी पुढाकार घेतला आहे. चेटकीण प्रथा, [[भानामती]] यांविरोधात कृतिशील भूमिका घेऊन राज्यभर प्रबोधनपर व्याख्याने दिली आहेत. ==== इंदुरीकर महाराज प्रकरण – ==== २०२० मध्ये, कीर्तनकार [[इंदुरीकर महाराज]] यांनी संगमनेर तालुक्यातील ओझर येथे आपल्या कीर्तनातून लिंगभेदाबाबत केलेल्या वक्तव्यामुळे वाद निर्माण झाला होता. संभोगाची वेळ आणि मुलाचे लिंग यावर त्यांनी केलेली टिप्पणी ही गर्भधारणापूर्व आणि प्रसवपूर्व निदान तंत्र (PCPNDT) कायदा तसेच अंधश्रद्धा निर्मूलन विरोधी कायद्याचे उल्लंघन करते असा दावा ॲड. रंजना पगार-गवांदे यांनी केला होता तसेच इंदुरीकर यांच्या विरोधात गुन्हा दाखल करण्याची त्यांनी मागणी केली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/videos/news/maharashtra-sangamner-case-registered-on-indurikar-maharaj-advt-ranjana-gawande-on-issue-783529|title=Indurikar Maharaj {{!}}पुत्रप्राप्तीसाठी केलेलं वादग्रस्त वक्तव्य भोवलं; इंदुरीकर महाराजांवर गुन्हा दाखल|last=टीम|first=एबीपी माझा वेब|date=2020-06-26|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> सदर प्रकरणात त्यांनी सर्वोच्च न्यालयापर्यंत लढाई लढली. गर्भलिंग निदान चाचणी प्रतिबंधक कायदा (PCPNDT) यानुसार कीर्तनकार इंदुरीकर महाराज यांच्यावर गुन्हा दाखल करण्यात गवांदे यांनी महत्वाची आणि कायदेशीर भूमिका बजावली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pudhari.news/sc-on-indurikar-maharaj-supreme-court-slams-indurikar-maharaj-high-court-order-upheld|title=इंदुरीकर महाराजांना सर्वोच्च न्यायालयाचा दणका; उच्च न्यायालयाचा आदेश कायम|date=2023-08-09|website=Pudhari|url-status=live}}</ref> ==== संगमनेर तालुक्यातील वडगाव पान येथील भोंदू गडगे बाबा प्रकरण – ==== मूल नसणाऱ्या स्त्रियांना मूल देतो तसेच कॅन्सर सारख्या दुर्धर आजारांच्या गाठी मंत्राद्वारे बरे करण्याचा दावा करणाऱ्या संगमनेर तालुक्यातील वडगाव पान येथील दत्त धाम सरकार चालवणारा राजेंद्र गडगे या भोंदू बाबावर गुन्हा दाखल करण्यासाठी गवांदे यांनी केलेल्या प्रयत्नांनंतर या भोंदू बाबावर गुन्हा दाखल झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/wadgaon-pan-bhondubaba-rajendra-gadge-arrested-sangamner-crime-news-anti-superstition-act-ssb-93-5844049/|title=अहिल्यानगर : वडगावपानचा भोंदूबाबा राजेंद्र गडगे अखेर जेरबंद, दत्तधाम सरकार मठामार्फत चमत्काराचे दावे|date=2026-04-18|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> ==== जात पंचायती बरखास्त करण्यात यश - ==== जात पंचायतीच्या माध्यमातून होत असेलेल्या शोषणाला प्रखर विरोध करून ही प्रथा बंद करण्यासाठी महाराष्ट्र अंनिसच्या माध्यमातून अ‍ॅड.रंजना पगार-गवांदे यांनी प्रयत्न करून नंदीवाले, गोपाळ जोगी, मसणजोगी, वैदू, यांसह अनेक जात पंचायती बरखास्त केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/baidu-community-1081714/|title=वैदू समाजाची मुख्य जातपंचायत बरखास्त|date=2025-03-16|website=Loksatta|url-status=live|archive-url=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/maharashtra/badaamati-vaidya-community-caste-panchayat/|title=वैदू समाजाची जात पंचायतीला मूठमाती|last=author/admin|date=2015-03-16|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/mah-wmah-ahm-vaidu-community-disallow-caste-wise-panchyat-anis-take-lead-4933379-nor.html|title=वैदू समाजाची अनिष्ट जातपंचायत बरखास्त, अंनिसने घेतला पुढाकार|website=Divya Marathi|url-status=live}}</ref> १७० हुन अधिक पीडित कुटुंबांची त्यांनी जात पंचायतीच्या जोखडातून मुक्तता केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/vishesh/loksatta-durga-award-2019-adv-ranjana-gawande-zws-70-1985447/|title=समाजातल्या कुप्रथांवर विवेकी प्रहार - Marathi News {{!}} Loksatta Durga Award 2019 Adv Ranjana Gawande Zws 70 - Latest Vishesh News at Loksatta.com|date=2019-10-04|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/ahmednagar/maharashtra-ahmednagar-district-jat-panchayat-boycott-doctor-family-from-caste-due-to-his-anti-casteism-activity-1161636|title=जातपंचायतीचा जाच! श्रीरामपूरमध्ये डाॅक्टर कुटुंबावर बहिष्कार, तीन महिन्यापासून त्रास|last=माझा|first=नितीन ओझा, एबीपी|date=2023-03-21|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ahilyanagar-news/jaat-panchayat/articleshow/46575650.cms|title=वैदू समाजातील जात पंचायत बरखास्त|date=2015-03-16|website=Maharashtra Times|url-status=live}}</ref> ==== स्त्री- पुरुष समानतेसाठी शनी शिंगणापूर येथील लढा - ==== [[शनि शिंगणापूर]] येथील शनी मंदिरातील चौथऱ्यावर महिलांना जाण्यास बंदी होती. अ‍ॅड.रंजना पगार-गवांदे यांनी याविरोधात प्रत्यक्ष सहभाग घेऊन लढा दिला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aajtak.in/india/maharashtra/story/maharashtra-woman-breaks-400-year-old-ritual-climbs-to-worship-lord-shani-at-shani-shingnapur-temple-6-sevadaar-suspended-319724-2015-11-29|title=शनि शिंगणापुर मंदिर में महिला के पूजा से बवाल, मूर्ति के शुद्धि‍करण के बाद 6 सेवादार निलंबित|date=2015-11-29|website=Aaj Tak|url-status=live}}</ref> ==== पर्यावरण संरक्षण - ==== फटाकेमुक्त दिवाळी अभियान, पर्यावरण पूरक गणपती इ.अभियान राबवून तसेच पुरण पोळी होळीत न जाळता त्या पोळ्या गरीब वस्त्यांवर जाऊन वाटप करणे, नागपंचमीच्या दिवशी जीवंत सापांना दूध पाजणे, गारुड्यांना बोलावणे यासारख्या रूढींना विरोध करत त्याऐवजी सापांचे महत्त्व, त्यांचे संवर्धन आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन याबाबत प्रबोधन करत गवांदे यांनी [[पर्यावरण संरक्षण]] तसेच सामाजिक एकतेचा संदेश दिला आहे. ==== देवदासी प्रथा - ==== [[देवदासी]] प्रथा बंद करण्यासाठी गवांदे यांनी प्रयत्न केले असून याबाबत राज्यभर अनेक व्याख्याने दिली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/devdasi-murali-pratha-girl-death-prevention-of-superstition-and-act-ssb-93-5139977/|title=समाज वास्तवाला भिडताना : मुरळी|date=2025-06-07|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-06-24}}</ref> = भूषविलेली पदे = # राज्य सचिव, महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती<ref name=":0" /> # कार्याध्यक्ष, महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती, अहिल्यानगर # अध्यक्ष, अहिल्यानगर जिल्हा दारूबंदी आंदोलन # उपाध्यक्ष, इतिहास संशोधन मंडळ, संगमनेर # मा. उपाध्यक्ष संगमनेर बार असोसिएशन # सदस्य, [[महिला व बाल कल्याण समिती|महिला व बालकल्याण समिती]], अहमदनगर # सदस्य, महिला तक्रार निवारण समिती, प्रवरा मेडिकल ट्रस्ट लोणी = पुरस्कार व सन्मान = # महाराष्ट्र शासनाचा व्यसनमुक्ती पुरस्कार (२०१९) # [[महाराष्ट्र राज्य महिला आयोग|महाराष्ट्र राज्य महिला आयोगाचा]] आदिशक्ती पुरस्कार (२०२२) # [[लोकसत्ता]] नवदुर्गा पुरस्कार (२०१९)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/chaturang/loksatta-durga-puraskar-2019-honor-ceremony-abn-97-2006440/|title=दुर्गा पुरस्कार.. प्रेरणेची प्रकाशबीज|date=2019-11-02|website=Loksatta|url-status=live}}</ref> # युआरएल फौंडेशन मुंबई यांच्या वतीने [[डॉ. नरेंद्र दाभोळकर]] स्मृती पुरस्कार # दैनिक [[सकाळ (वृत्तपत्र)|सकाळ]] वृत्तपत्र समूहाचा सामाजिक गौरव पुरस्कार (२०१६) # राष्ट्रसंत गाडगे महाराज पुरस्कार - २०२१ (शब्दगंध साहित्य परिषद) = संदर्भ = {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी समाजसेविका]] [[वर्ग:इ.स. १९६२ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] ooy4cmd43c6dv140x3hzeuc8x3dzlnh 0 380886 2691129 2026-06-24T13:04:14Z संतोष गोरे 135680 [[माणिकराव ठाकरे]] कडे पुनर्निर्देशित 2691129 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[माणिकराव ठाकरे]] bnbx3pidxdfqhpqer8si9xurx45rxid 14 380887 2691138 2026-06-24T13:12:16Z संतोष गोरे 135680 नवीन पान: [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] 2691138 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] ta1lfqtpyb2jjsa9ov4ka90p10basmf 0 380888 2691158 2026-06-24T14:34:19Z अभय नातू 206 नामभेद 2691158 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९७७]] etoj00w2p7wglzn4imvfr9abudh3i0u 0 380889 2691162 2026-06-24T14:43:06Z अभय नातू 206 नामभेद 2691162 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९८०]] 44qmj4dfhh2j2k91zz4t6a1d9prjk7u 3 380890 2691169 2026-06-24T15:53:23Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2691169 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Pawan Dadgal}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २१:२३, २४ जून २०२६ (IST) a92lznjiau7k4b3cuur22blcgbylupt 2 380891 2691170 2026-06-24T16:29:58Z Pawan Dadgal 184589 नवीन पान: प्राचार्य पवन लक्ष्मणराव ददगाळ : जीवन परिचय पवन लक्ष्मणराव ददगाळ यांचा जन्म १९ जुलै १९८३ रोजी खल्लार, तालुका दर्यापूर, जिल्हा अमरावती येथे झाला. त्यांचे वडील श्री. लक्ष्मण शंकर द... 2691170 wikitext text/x-wiki प्राचार्य पवन लक्ष्मणराव ददगाळ : जीवन परिचय पवन लक्ष्मणराव ददगाळ यांचा जन्म १९ जुलै १९८३ रोजी खल्लार, तालुका दर्यापूर, जिल्हा अमरावती येथे झाला. त्यांचे वडील श्री. लक्ष्मण शंकर ददगाळ आणि आई सौ. अरुणा लक्ष्मणराव ददगाळ आहेत. पवन ददगाळ यांचे बालपण अत्यंत हालाखीच्या परिस्थितीत गेले. त्यांचे वडील टेलरिंग व्यवसाय करीत असत. आर्थिक अडचणींमुळे कुटुंबाला खल्लार येथे त्यांच्या आजोळी स्थायिक व्हावे लागले. त्यांचे आजोबा स्वर्गीय केशवराव बापूचा पारोदे यांनी कुटुंबाला मोठा आधार दिला. कठीण परिस्थितीतही त्यांनी शिक्षण व संस्कारांचे महत्त्व जपले. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण अमरावती येथील ज्ञानमाता इंग्लिश स्कूलमध्ये झाले. माध्यमिक शिक्षण दर्यापूर येथे पूर्ण झाले. शिक्षणाची आवड जपत त्यांनी बी.ए., डी.एड., बॅचलर ऑफ बायबल स्टडी तसेच संगणक सॉफ्टवेअर, डिजिटल टेक्नॉलॉजी आणि संगणक शिक्षणाची विविध प्रमाणपत्रे प्राप्त केली. पवन ददगाळ यांनी प्रभू येशू ख्रिस्ताचा स्वीकार केल्यानंतर त्यांच्या जीवनात आध्यात्मिक परिवर्तन घडले. त्यांनी आपले जीवन समाजसेवा, शिक्षण आणि ख्रिस्ती सेवाकार्यासाठी समर्पित केले. सध्या ते विद्याभारती शैक्षणिक मंडळ कॅम्प, अमरावती संचालित मातोश्री जतनबाई रामसिंह शेखावत इंग्लिश स्कूल अँड ज्युनिअर कॉलेज येथे प्राचार्य म्हणून कार्यरत आहेत. शिक्षण क्षेत्रात विद्यार्थ्यांचे सर्वांगीण व्यक्तिमत्त्व घडविण्यासाठी ते सातत्याने प्रयत्नशील असतात. तसेच ते सेंट पॉल ख्रिश्चन मिनिस्ट्रीद्वारे विविध सामाजिक, शैक्षणिक आणि आध्यात्मिक उपक्रम राबवितात. विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करणे, शिक्षणाची प्रेरणा देणे आणि समाजामध्ये सकारात्मक परिवर्तन घडवून आणण्यासाठी ते कार्यरत आहेत. सोशल मीडियाच्या माध्यमातून फेसबुक, इंस्टाग्राम आणि व्हॉट्सअॅपवर प्रेरणादायी संदेश, शैक्षणिक व्हिडिओ आणि विविध प्रकारच्या रील्स तयार करून जनजागृती करतात. त्यांच्या कुटुंबामध्ये पत्नी सौ. नीता ददगाळ यांचा समावेश आहे. त्यांचे बंधू पंकज ददगाळ हे कारंजा येथे शाळेत कनिष्ठ लिपिक म्हणून कार्यरत आहेत, तर प्रतीक ददगाळ हे नागपूर येथे एका कंपनीत व्यवस्थापक पदावर कार्यरत आहेत. पवन ददगाळ यांना संगीत ऐकणे, विविध विषयांवरील पुस्तके वाचणे आणि समाजसेवा करणे विशेष आवडते. छत्रपती शिवाजी महाराज, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, महात्मा ज्योतिराव फुले आणि संत गाडगेबाबा यांसारख्या महान समाजसुधारकांच्या विचारांचा त्यांच्यावर प्रभाव आहे. खाद्यपदार्थांमध्ये त्यांना महाराष्ट्रीयन पदार्थ, चायनीज पदार्थ, पोहे, उपमा, इडली आणि डोसा विशेष आवडतात. संघर्षमय जीवनप्रवास, शिक्षणाविषयीची निष्ठा, समाजसेवेची तळमळ आणि आध्यात्मिक मूल्यांप्रती असलेली बांधिलकी यांमुळे प्राचार्य पवन लक्ष्मणराव ददगाळ हे अनेकांसाठी प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व म्हणून ओळखले जातात. 2az2es7zv71tkyvxjqnzaoy5o4xnycg 0 380892 2691171 2026-06-24T16:36:50Z अभय नातू 206 नवीन 2691171 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[एर चीफ मार्शल]] '''हृषिकेश मूळगावकर''' [[परम विशिष्ट सेवा पदक]], [[महावीर चक्र]] ([[१५ ऑगस्ट]], [[इ.स. १९२०|१९२०]] – [[९ एप्रिल]], [[इ.स. २०१५|२०१५]]) हे १ फेब्रुवारी १९७६ ते ३१ ऑगस्ट १९७८ या काळात भारतीय वायुसेनेचे ९ वे [[भारताचे वायुसेना प्रमुख]] होते. == प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण == मूळगावकर यांचा जन्म १४ ऑगस्ट १९२० रोजी [[मुंबई|मुंबईत]] एका [[चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभू]] कुटुंबात झाला. त्यांचे शालेय शिक्षण मुंबईमध्ये [[सेंट मेरीझ स्कूल (मुंबई)|सेंट मेरीझ स्कूल]] येथे आणि महाविद्यालयीन शिक्षण [[सेंट झेव्हियर्स कॉलेज (मुंबई)|सेंट झेव्हियर्स कॉलेज]] येथे झाले. त्यांचे उच्च शिक्षण [[युनायटेड किंग्डम]]मधील [[माल्व्हर्न कॉलेज]] येथे झाले.<ref name="PIB Bio">{{cite web |title=AIR HQ APPOINTMENT |url=http://pibarchive.nic.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1952-JULY-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1952-06-18_143.pdf |website=pibarchive.nic.in |date=18 June 1952}}</ref> तेथे शिक्षण घेत असतानाच [[दुसरे महायुद्ध]] सुरू झाले.<ref name="Hindu obit">{{cite web |last1=Banerjee |first1=Shoumojit |title=Former IAF Chief Moolgavkar dead |url=https://www.thehindu.com/news/national/former-iaf-chief-moolgavkar-dead/article7090057.ece |website=The Hindu |language=en-IN |date=11 April 2015}}</ref> == कारकीर्द == === सुरुवातीची कारकीर्द === ३० नोव्हेंबर १९४० रोजी मूळगावकर यांची भारतीय वायुसेनेत प्रभारी [[पायलट ऑफिसर]] (वैमानिक अधिकारी) म्हणून नियुक्ती झाली. ते [[पेशावर]] येथे स्क्वॉड्रन लीडर [[करुण कृष्ण मजुमदार]] यांच्या नेतृत्वाखालील [[नंबर १ स्क्वॉड्रन, भारतीय वायुसेना|नंबर १ स्क्वॉड्रन]]मध्ये रुजू झाले.<ref name="IAF Bio">{{cite web |title=Hrushikesh Moolgavkar PVSM, MVC CAS {{!}} Indian Air Force {{!}} Government of India |url=https://indianairforce.nic.in/content/hrushikesh-moolgavkar-pvsm-mvc-cas |website=indianairforce.nic.in}}</ref> त्यांनी [[हॉकर हार्ट]] आणि [[वेस्टलँड लायसँडर]] ही विमाने उडवली. १९४२ च्या सुरुवातीला हे स्क्वॉड्रन [[ब्रह्मदेश|ब्रह्मदेशात]] (म्यानमार) हलवण्यात आले. मूळगावकर यांनी तेथे प्रत्यक्ष युद्धात भाग घेतला. मे १९४२ मध्ये त्यांना [[फ्लाईंग ऑफिसर]] पदावर बढती मिळाली.<ref name="BR Service Record">{{cite web |title=Service Record for Air Chief Marshal Hrushikesh Moolgavkar 1644 F(P) at Bharat Rakshak.com |url=http://www.bharat-rakshak.com/IAF/Database/1644 |website=Bharat Rakshak |language=en-gb}}</ref> ब्रह्मदेशातील मोहिमेनंतर ते स्क्वॉड्रनसह [[सिकंदराबाद]]ला परतले. त्यानंतर हे स्क्वॉड्रन [[तिरुचिरापल्ली]] आणि नंतर [[रॉयल एर फोर्स स्टेशन कोहाट]] येथे हलवण्यात आले.<ref name="BR No.1 Squadron">{{cite web |last1=Singh |first1=Pushpindar |title=No.1 Squadron |url=http://www.bharat-rakshak.com/IAF/units/squadrons/1-squadron.html |website=www.bharat-rakshak.com |language=en-gb |access-date=19 May 2020 |archive-date=5 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605053956/http://www.bharat-rakshak.com/IAF/units/squadrons/1-squadron.html |url-status=dead }}</ref> १ एप्रिल १९४४ रोजी त्यांना प्रभारी [[फ्लाईट लेफ्टनंट]] पदावर बढती देण्यात आली आणि त्यांची बदली [[चटगांव]] येथील [[रॉयल एर फोर्स|रॉयल एर फोर्सच्या]] (ब्रिटिश हवाई दल) स्क्वॉड्रन लीडर जेफ्री शार्प यांच्या नेतृत्वाखालील [[नंबर ४ स्क्वॉड्रन, भारतीय वायुसेना|नंबर ४ स्क्वॉड्रन]]मध्ये करण्यात आली. रसद पुरवठा मोहिमांमध्ये लढाऊ विमानांना संरक्षण देण्याच्या भूमिकेत त्यांनी [[सुपरमरीन स्पिटफायर]] विमान उडवले. जानेवारी १९४५ मध्ये एका उड्डाणादरम्यान त्यांच्या स्पिटफायर विमानाचे इंजिन निकामी झाले. त्यांनी समुद्रकिनाऱ्यावर आपत्कालीन लँडिंग केले आणि त्यात ते उलटे अडकले. सुदैवाने, काही [[ब्रिटिश कमांडो]] सैनिकांनी विमान पाहिले आणि त्यांची सुटका केली.<ref name="IAF Bio" /> त्यांच्या पाठीच्या कण्याला गंभीर दुखापत झाल्याने शस्त्रक्रिया करावी लागली आणि सुमारे सहा महिने त्यांना प्लास्टरमध्ये राहावे लागले. बरे झाल्यानंतर ते लगेचच [[नंबर १० स्क्वॉड्रन, भारतीय वायुसेना|नंबर १० स्क्वॉड्रन]]मध्ये पुन्हा सेवेत रुजू झाले.<ref name="DNA book launch">{{cite web |last1=Chandawarkar |first1=Rahul |title=Top Gun of Pune, Hrushikesh Moolgavkar |url=https://www.dnaindia.com/lifestyle/report-top-gun-of-pune-hrushikesh-moolgavkar-1476919 |website=DNA India |language=en |date=5 December 2010}}</ref> जानेवारी १९४७ मध्ये मूळगावकर यांना प्रभारी [[स्क्वॉड्रन लीडर]] पदावर बढती मिळाली आणि त्यांनी कोहाट येथील [[नंबर ६ स्क्वॉड्रन, रॉयल इंडियन एर फोर्स|नंबर ६ स्क्वॉड्रनचे]] नेतृत्व स्वीकारले. थोड्याच काळानंतर त्यांनी [[कानपूर]] येथे नंबर १० स्क्वॉड्रनची धुरा सांभाळली. या स्क्वॉड्रनमध्ये [[हॉकर टेम्पेस्ट २]] विमानांचा समावेश होता.<ref name="BR Service Record" /><ref name="IAF Bio" /> === स्वातंत्र्योत्तर काळ === [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीच्या]] वेळी ते [[कानपूर]] येथील स्क्वॉड्रनचे नेते होते. फेब्रुवारी १९४८ पर्यंत ते या पदावर कार्यरत होते. एप्रिलमध्ये त्यांनी [[वेलिंग्टन छावणी|वेलिंग्टन]] येथील [[डिफेन्स सर्व्हिसेस स्टाफ कॉलेज]]च्या पहिल्या अभ्यासक्रमाला प्रवेश घेतला. फाळणीनंतर हे कॉलेज [[क्वेटा]] येथून वेलिंग्टनला हलवण्यात आले होते.<ref>{{Cite web|url=http://www.dssc.gov.in/dssc-history.html|title=DSSC History| publisher=DSSC }}</ref> स्टाफ कोर्स पूर्ण केल्यानंतर, त्यांनी विंग कमांडर [[मीनू मेरवान इंजिनियर]] यांच्याकडून [[श्रीनगर हवाई दल स्थानक|श्रीनगर]] येथील नंबर १ ऑपरेशनल विंगचे नेतृत्व स्वीकारले.<ref name="PIB Bio" /> === महावीर चक्र === [[भारत-पाकिस्तान युद्ध (१९४७)|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धादरम्यान]] नंबर १ ऑपरेशनल विंगमधये तैनात असलेल्या मूळगावकर यांनी [[झोजी ला]] येथील [[ऑपरेशन बायसन]] दरम्यान हवाई हल्ल्यांचे नियोजन आणि अंमलबजावणी केली. त्यांनी स्वतः देखील अनेक उड्डाणे केली.<ref name="IAF Bio" /> त्यांच्या या असामान्य शौर्याबद्दल आणि नेतृत्वाबद्दल त्यांना भारताचा दुसरा सर्वोच्च लष्करी सन्मान असलेल्या [[महावीर चक्र]] पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. या युद्धात महावीर चक्र मिळवणाऱ्या चार भारतीय वायुसेना अधिकाऱ्यांपैकी ते एक होते; इतर तीन अधिकारी एर कॉमोडोर [[मेहर सिंग]], आणि विंग कमांडर [[मीनू मेरवान इंजिनीयर]] व [[सिडनी बेसिल नोरोन्हा]] हे होते.<ref>{{cite web |title=PRESS NOTE |url=http://pibarchive.nic.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1951-JAN-DEC-DEFENCE/PDF/DEF-1951-12-06_233.pdf |website=pibarchive.nic.in |date=6 December 1951}}</ref> === युद्धोत्तर कारकीर्द === युद्धानंतर मार्च १९५० मध्ये त्यांनी [[भारतीय वायुसेना|भारतीय वायुसेनेला]] नव्याने मिळालेल्या [[डी हॅविलँड व्हॅम्पायर]] विमानांच्या तुकडीचे नेतृत्व केले. त्यांनी दक्षिण भारताचा दौरा केला आणि [[मुंबई]], [[पुणे]], [[बंगलोर]] व [[मद्रास]] (चेन्नई) येथे हवाई कसरतींची प्रात्यक्षिके दाखवली. ऑक्टोबर १९५० मध्ये त्यांची हवाई दल मुख्यालयात उपसंचालक (ऑपरेशन्स) म्हणून नियुक्ती झाली. मे १९५२ मध्ये त्यांना प्रभारी [[ग्रुप कॅप्टन]] पदावर बढती देण्यात आली आणि वायुसेना मुख्यालयात संचालक (ऑपरेशन्स) म्हणून नियुक्त केले गेले. या पदावर काम करणारे ते पहिले भारतीय अधिकारी होते. त्यांच्यापूर्वीचे सर्व अधिकारी [[रॉयल एर फोर्स]]चे होते.<ref name="PIB Bio" /> मुख्यालयातील दोन वर्षांच्या सेवेनंतर, त्यांनी ग्रुप कॅप्टन एच. एन. चॅटर्जी यांच्याकडून [[पालम हवाई दल स्थानक|पालम हवाई दल स्थानकाची]] सूत्रे हाती घेतली.<ref>{{cite web |title=IAF APPOINTMENTS |url=http://pibarchive.nic.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1954%20DEFENCE/PDF/DEF-1954-09-11_239.pdf |website=pibarchive.nic.in |date=11 September 1954}}</ref> ऑक्टोबर १९५४ मध्ये भारतीय वायुसेनेठी नवीन विमानांची निवड करण्यासाठी युरोपला गेलेल्या त्रिसदस्यीय समितीत त्यांचा समावेश होता. या समितीत एर कॉमोडोर (नंतर [[एर चीफ मार्शल]]) [[प्रतापचंद्र लाल]] आणि फ्लाइट लेफ्टनंट (नंतर एर कॉमोडोर) रोशन लाल सुरी यांचा समावेश होता. या समितीने [[सुपरमरीन स्विफ्ट]] विमान नाकारले आणि [[फोलँड नॅट]] विमानाची निवड केली; हा निर्णय [[भारत-पाकिस्तान युद्ध (१९६५)|१९६५ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धादरम्यान]] भारतासाठी अत्यंत फायदेशीर ठरला.{{sfn|Lal|1986|p=77-79}} या दौऱ्यादरम्यान ते ध्वनीचा वेग ओलांडणारे पहिल्या काही भारतीयांपैकी एक झाले.<ref name="IAF Bio" /> १ एप्रिल १९५५ रोजी त्यांना कायमस्वरूपी ग्रुप कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref name="BR Service Record" /> पालम येथील नंबर ३ विंगच्या अंतर्गत [[नंबर ७ स्क्वॉड्रन, भारतीय वायुसेना|नंबर ७ स्क्वॉड्रन]] आणि नंबर १० स्क्वॉड्रन कार्यरत होते, ज्यात व्हॅम्पायर विमाने होती.<ref name="IAF Bio" /> पालम येथील चार वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, त्यांनी ऑपरेशनल कमांडमध्ये (नंतर [[पश्चिम हवाई कमान (भारत)|पश्चिम हवाई कमान]]) कर्मचारी अधिकारी म्हणून काम केले.<ref name="BR Service Record" /> १९५९ च्या सुरुवातीला मूळगावकर यांची [[इंडिया हाउस, लंडन]] येथे [[युनायटेड किंग्डममधील भारताचे उच्चायुक्त|भारताच्या उच्चायुक्त]] [[विजयालक्ष्मी पंडित]] यांचे वायुसेना सल्लागार म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.<ref name="Rediff obit">{{cite web |title=The Air Chief Moolgavkar I knew |url=https://www.rediff.com/news/special/the-air-chief-moolgavkar-i-knew/20150410.htm |website=Rediff |language=en}}</ref> [[File:AM H Moolgavkar.jpg|thumb|right|राष्ट्रीय संरक्षण महाविद्यालयाचे कमांडंट म्हणून मूळगावकर]] == हवाई दल प्रमुख == जानेवारी १९७६ मध्ये [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] एर चीफ मार्शल [[ओमप्रकाश मेहरा]] यांच्या जागी मूळगावकर यांची पुढील [[हवाई दल प्रमुख (भारत)|हवाई दल प्रमुख]] म्हणून नियुक्ती केली.<ref name="PIB Next Air Chief">{{cite web |title=AIR MARSHAL H. MOOLGAVKAR TO BE NEXT AIR CHIEF|url=http://pibarchive.nic.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1976-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1976-01-12_011.pdf |website=pibarchive.nic.in |date=12 January 1976}}</ref> त्यांना [[एर चीफ मार्शल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि ३१ जानेवारी रोजी त्यांनी भारतीय हवाई दलाचे ९ वे प्रमुख म्हणून सूत्रे हाती घेतली.<ref>{{cite web |title=AIR CHIEF MARSHAL H. MOOLGAVKAR'S ORDER OF THE DAY|url=http://pibarchive.nic.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1976-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1976-01-31_043.pdf |website=pibarchive.nic.in |date=31 March 1976}}</ref> पदभार स्वीकारल्यानंतर लगेचच, मूळगावकर आणि [[नौदल प्रमुख (भारत)|नौदल प्रमुख]] [[अॅडमिरल]] [[जाल करसेटजी]] यांच्यात सागरी टेहळणीची जबाबदारी भारतीय हवाई दलाकडून [[भारतीय नौदल|भारतीय नौदलाकडे]] सुपूर्द करण्याबाबत चर्चा झाली. त्यानुसार, नंबर ६ स्क्वॉड्रनची [[लॉकहीड एल-१०४९ सुपर कॉन्स्टेलेशन]] विमाने नौदलाकडे हस्तांतरित करण्यात आली. ८ ऑक्टोबर १९७६ रोजी गोवा येथे [[आयएनएएस ३१२|भारतीय नौदल हवाई स्क्वॉड्रन ३१२]] कार्यान्वित झाले.{{sfn|Hiranandani|1999}} == पदोन्नतीच्या तारखा == {|class="wikitable" style="background:white" ! चिन्ह !! पद !! दल !! पदोन्नतीची तारीख |- |align="center" |[[File:UK-Air-OF1B.svg|35px]] || [[पायलट ऑफिसर]] || [[रॉयल इंडियन एर फोर्स]] || ३० नोव्हेंबर १९४०<ref name="IAF Bio" /> |- |align="center" |[[File:UK-Air-OF1A.svg|35px]] || [[फ्लाईंग ऑफिसर]] || [[रॉयल इंडियन एर फोर्स]] || ३० मे १९४२<ref name="BR Service Record" /> |- |align="center" |[[File:UK-Air-OF2.svg|35px]] || [[फ्लाईट लेफ्टनंट]] || [[भारतीय वायुसेना]] || १ एप्रिल १९४४ (प्रभारी)<br/>२५ फेब्रुवारी १९४७ (कायमस्वरूपी)<ref name="BR Service Record" /> |- |align="center" |[[File:UK-Air-OF3.svg|35px]] || [[स्क्वॉड्रन लीडर]] || [[भारतीय वायुसेना]] || १६ जानेवारी १९४७ (प्रभारी)<br/>१५ ऑगस्ट १९४८ (कायमस्वरूपी)<ref name="BR Service Record" /> |- |align="center" |[[File:Squadron Leader of IAF.png|35px]] || [[स्क्वॉड्रन लीडर]] || [[भारतीय वायुसेना]] || २६ जानेवारी १९५० (पुनर्नियुक्ती आणि चिन्हात बदल)<ref name="insignia_designs">{{cite web|title=New Designs of Crests and Badges in the Services|url=http://pibarchive.nic.in/archive/ArchiveFirstPhase/HOME%20AFFAIRS/1950/HOM-1950-01-06_484.pdf|website=Press Information Bureau of India – Archive|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170808193914/http://pib.nic.in/archive/docs/DVD_38/ACC%20NO%20807-BR/HOM-1950-01-06_484.pdf|archivedate=8 August 2017}}</ref> |- |align="center" |[[File:Indian IAF OF-4.svg|35px]] || [[विंग कमांडर]] || [[भारतीय वायुसेना]] || १ मार्च १९५१<ref name="BR Service Record" /> |- |align="center" |[[File:Group_Captain_of_IAF.png|35px]] || [[ग्रुप कॅप्टन]] || [[भारतीय वायुसेना]] || १७ मे १९५२ (प्रभारी)<ref name="PIB Bio" /><br/>१ एप्रिल १९५५ (कायमस्वरूपी) |- |align="center" |[[File:Air_Commodore_of_IAF.png|35px]] || [[एर कमोडोर]] || [[भारतीय वायुसेना]] || १२ जून १९६२ (प्रभारी)<br>१ एप्रिल १९६४ (कायमस्वरूपी)<ref name="BR Service Record" /> |- |align="center" |[[File:Air_Vice_Marshal_of_IAF.png|35px]] || [[एर व्हाईस मार्शल]] || [[भारतीय वायुसेना]] || २५ जानेवारी १९६७ (प्रभारी)<br/>१ एप्रिल १९६८ (कायमस्वरूपी)<ref name="BR Service Record" /> |- |align="center" |[[File:Air_Marshal_of_IAF.png|35px]] || [[एर मार्शल]] || [[भारतीय वायुसेना]] || १ एप्रिल १९७१ (प्रभारी)<ref name="Commandant NDC"/><br/>२६ जून १९७२ (कायमस्वरूपी)<ref name="BR Service Record" /> |- |align="center" |[[File:Air_Chief_Marshal_of_IAF.png|35px]] || [[एर चीफ मार्शल]]<br>(हवाई दल प्रमुख) || [[भारतीय वायुसेना]] || १ फेब्रुवारी १९७६<ref name="PIB Next Air Chief"/> |- |} == वैयक्तिक जीवन आणि मृत्यू == मूळगावकर दांपत्याला दोन मुले होती - मुलगा डॉ. प्रकाश आणि मुलगी ज्योती.<ref name="Hindu obit" /> ज्योती यांनी नंतर मूळगावकरांचे ''लीडिंग फ्रॉम द कॉकपिट: अ फायटर पायलट्स स्टोरी'' हे चरित्र लिहिले. हे पुस्तक २०१० मध्ये प्रकाशित झाले.<ref name="DNA book launch" /> == हे देखील पहा == * [[राष्ट्रीय संरक्षण महाविद्यालय (भारत)|राष्ट्रीय संरक्षण महाविद्यालय]] * [[कमांडंट, राष्ट्रीय संरक्षण महाविद्यालय]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} *{{citation|first1=P.C.|last1=Lal|title=My years with the IAF|year=1986|isbn=8170620082|publisher=Lancer Publishers}} *{{citation|first1=G.M.|last1=Hiranandani|title=Transition to Triumph: History of the Indian Navy, 1965-1975|year=1999|isbn= 978-1897829721|publisher= Spantech & Lancer}} {{s-start}} {{s-mil}} {{s-bef|before=एम. ए. रहमान}} {{s-ttl|title=[[नंबर १० स्क्वॉड्रन, भारतीय वायुसेना|प्रमुख अधिकारी, नंबर १० स्क्वॉड्रन]]|years=१९४७–१९४८}} {{s-aft|after=झेड. ए. शाह}} {{s-bef|before=एच. एन. चॅटर्जी}} {{s-ttl|title=स्थानक प्रमुख, [[पालम हवाई दल स्थानक]]|years=१९५४–१९५८}} {{s-aft|after=बी. एस. कृष्णराव}} {{s-bef|before=[[हरी चंद दिवाण]]}} {{s-ttl|title=[[एर ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ]], [[मध्यवर्ती हवाई कमान (भारत)|मध्यवर्ती हवाई कमान]]|years=१९६८–१९७१}} {{s-aft|after=[[मॉरिस बार्कर]]}} {{s-bef|before=[[व्हाईस ॲडमिरल]] [[सोरेंद्र नाथ कोहली]]}} {{s-ttl|title=[[कमांडंट, राष्ट्रीय संरक्षण महाविद्यालय]]|years=१९७१–१९७३}} {{s-aft|after=[[लेफ्टनंट जनरल]] एम. एम. खन्ना}} {{s-bef|before=[[मीनू मेरवान इंजिनियर]]}} {{s-ttl|title=[[एर ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ]], [[पश्चिम हवाई कमान (भारत)|पश्चिम हवाई कमान]]|years=१९७३–१९७६}} {{s-aft|after=[[ई. जे. धातीगारा]]}} {{s-bef|before=[[ओमप्रकाश मेहरा]]}} {{s-ttl|title=[[हवाई दल प्रमुख (भारत)|हवाई दल प्रमुख]]|years=१९७६–१९७८}} {{s-aft|after=[[इद्रीस लतीफ]]}} {{s-bef|before=[[जनरल]] [[तपेश्वर नारायण रैना]]}} {{s-ttl|title=अध्यक्ष, [[चीफ्स ऑफ स्टाफ कमिटी]]|years=१९७८–१९७८}} {{s-aft|after=[[ॲडमिरल]] [[जल करसेटजी]]}} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:मूळगावकर, ऋषिकेश}} [[वर्ग:भारतीय वायुसेना प्रमुख]] [[वर्ग:इ.स. १९२० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 6lpj3lvqwxxmgwvossj2vh23o9smb6s 2691181 2691171 2026-06-24T16:57:52Z अभय नातू 206 मराठी शब्द 2691181 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[एर चीफ मार्शल]] '''हृषिकेश मूळगावकर''' [[परम विशिष्ट सेवा पदक]], [[महावीर चक्र]] ([[१५ ऑगस्ट]], [[इ.स. १९२०|१९२०]] – [[९ एप्रिल]], [[इ.स. २०१५|२०१५]]) हे १ फेब्रुवारी १९७६ ते ३१ ऑगस्ट १९७८ या काळात भारतीय वायुसेनेचे ९ वे [[भारताचे वायुसेना प्रमुख]] होते. == प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण == मूळगावकर यांचा जन्म १४ ऑगस्ट १९२० रोजी [[मुंबई|मुंबईत]] एका [[चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभू]] कुटुंबात झाला. त्यांचे शालेय शिक्षण मुंबईमध्ये [[सेंट मेरीझ स्कूल (मुंबई)|सेंट मेरीझ स्कूल]] येथे आणि महाविद्यालयीन शिक्षण [[सेंट झेव्हियर्स कॉलेज (मुंबई)|सेंट झेव्हियर्स कॉलेज]] येथे झाले. त्यांचे उच्च शिक्षण [[युनायटेड किंग्डम]]मधील [[माल्व्हर्न कॉलेज]] येथे झाले.<ref name="PIB Bio">{{cite web |title=AIR HQ APPOINTMENT |url=http://pibarchive.nic.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1952-JULY-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1952-06-18_143.pdf |website=pibarchive.nic.in |date=18 June 1952}}</ref> तेथे शिक्षण घेत असतानाच [[दुसरे महायुद्ध]] सुरू झाले.<ref name="Hindu obit">{{cite web |last1=Banerjee |first1=Shoumojit |title=Former IAF Chief Moolgavkar dead |url=https://www.thehindu.com/news/national/former-iaf-chief-moolgavkar-dead/article7090057.ece |website=The Hindu |language=en-IN |date=11 April 2015}}</ref> == कारकीर्द == === सुरुवातीची कारकीर्द === ३० नोव्हेंबर १९४० रोजी मूळगावकर यांची भारतीय वायुसेनेत प्रभारी [[पायलट ऑफिसर]] (वैमानिक अधिकारी) म्हणून नियुक्ती झाली. ते [[पेशावर]] येथे स्क्वॉड्रन लीडर [[करुण कृष्ण मजुमदार]] यांच्या नेतृत्वाखालील [[नंबर १ स्क्वॉड्रन, भारतीय वायुसेना|नंबर १ स्क्वॉड्रन]]मध्ये रुजू झाले.<ref name="IAF Bio">{{cite web |title=Hrushikesh Moolgavkar PVSM, MVC CAS {{!}} Indian Air Force {{!}} Government of India |url=https://indianairforce.nic.in/content/hrushikesh-moolgavkar-pvsm-mvc-cas |website=indianairforce.nic.in}}</ref> त्यांनी [[हॉकर हार्ट]] आणि [[वेस्टलँड लायसँडर]] ही विमाने उडवली. १९४२ च्या सुरुवातीला हे स्क्वॉड्रन [[ब्रह्मदेश|ब्रह्मदेशात]] (म्यानमार) हलवण्यात आले. मूळगावकर यांनी तेथे प्रत्यक्ष युद्धात भाग घेतला. मे १९४२ मध्ये त्यांना [[फ्लाईंग ऑफिसर]] पदावर बढती मिळाली.<ref name="BR Service Record">{{cite web |title=Service Record for Air Chief Marshal Hrushikesh Moolgavkar 1644 F(P) at Bharat Rakshak.com |url=http://www.bharat-rakshak.com/IAF/Database/1644 |website=Bharat Rakshak |language=en-gb}}</ref> ब्रह्मदेशातील मोहिमेनंतर ते स्क्वॉड्रनसह [[सिकंदराबाद]]ला परतले. त्यानंतर हे स्क्वॉड्रन [[तिरुचिरापल्ली]] आणि नंतर [[रॉयल एर फोर्स स्टेशन कोहाट]] येथे हलवण्यात आले.<ref name="BR No.1 Squadron">{{cite web |last1=Singh |first1=Pushpindar |title=No.1 Squadron |url=http://www.bharat-rakshak.com/IAF/units/squadrons/1-squadron.html |website=www.bharat-rakshak.com |language=en-gb |access-date=19 May 2020 |archive-date=5 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605053956/http://www.bharat-rakshak.com/IAF/units/squadrons/1-squadron.html |url-status=dead }}</ref> १ एप्रिल १९४४ रोजी त्यांना प्रभारी [[फ्लाईट लेफ्टनंट]] पदावर बढती देण्यात आली आणि त्यांची बदली [[चटगांव]] येथील [[रॉयल एर फोर्स|रॉयल एर फोर्सच्या]] स्क्वॉड्रन लीडर जेफ्री शार्प यांच्या नेतृत्वाखालील [[नंबर ४ स्क्वॉड्रन, भारतीय वायुसेना|नंबर ४ स्क्वॉड्रन]]मध्ये करण्यात आली. रसद पुरवठा मोहिमांमध्ये लढाऊ विमानांना संरक्षण देण्याच्या भूमिकेत त्यांनी [[सुपरमरीन स्पिटफायर]] विमान उडवले. जानेवारी १९४५ मध्ये एका उड्डाणादरम्यान त्यांच्या स्पिटफायर विमानाचे इंजिन निकामी झाले. त्यांनी समुद्रकिनाऱ्यावर आपत्कालीन लँडिंग केले आणि त्यात ते उलटे अडकले. सुदैवाने, काही [[ब्रिटिश कमांडो]] सैनिकांनी विमान पाहिले आणि त्यांची सुटका केली.<ref name="IAF Bio" /> त्यांच्या पाठीच्या कण्याला गंभीर दुखापत झाल्याने शस्त्रक्रिया करावी लागली आणि सुमारे सहा महिने त्यांना प्लास्टरमध्ये राहावे लागले. बरे झाल्यानंतर ते लगेचच [[नंबर १० स्क्वॉड्रन, भारतीय वायुसेना|नंबर १० स्क्वॉड्रन]]मध्ये पुन्हा सेवेत रुजू झाले.<ref name="DNA book launch">{{cite web |last1=Chandawarkar |first1=Rahul |title=Top Gun of Pune, Hrushikesh Moolgavkar |url=https://www.dnaindia.com/lifestyle/report-top-gun-of-pune-hrushikesh-moolgavkar-1476919 |website=DNA India |language=en |date=5 December 2010}}</ref> जानेवारी १९४७ मध्ये मूळगावकर यांना प्रभारी [[स्क्वॉड्रन लीडर]] पदावर बढती मिळाली आणि त्यांनी कोहाट येथील [[नंबर ६ स्क्वॉड्रन, रॉयल इंडियन एर फोर्स|नंबर ६ स्क्वॉड्रनचे]] नेतृत्व स्वीकारले. थोड्याच काळानंतर त्यांनी [[कानपूर]] येथे नंबर १० स्क्वॉड्रनची धुरा सांभाळली. या स्क्वॉड्रनमध्ये [[हॉकर टेम्पेस्ट २]] विमानांचा समावेश होता.<ref name="BR Service Record" /><ref name="IAF Bio" /> === स्वातंत्र्योत्तर काळ === [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीच्या]] वेळी ते [[कानपूर]] येथील स्क्वॉड्रनचे नेते होते. फेब्रुवारी १९४८ पर्यंत ते या पदावर कार्यरत होते. एप्रिलमध्ये त्यांनी [[वेलिंग्टन छावणी|वेलिंग्टन]] येथील [[डिफेन्स सर्व्हिसेस स्टाफ कॉलेज]]च्या पहिल्या अभ्यासक्रमाला प्रवेश घेतला. फाळणीनंतर हे कॉलेज [[क्वेटा]] येथून वेलिंग्टनला हलवण्यात आले होते.<ref>{{Cite web|url=http://www.dssc.gov.in/dssc-history.html|title=DSSC History| publisher=DSSC }}</ref> स्टाफ कोर्स पूर्ण केल्यानंतर, त्यांनी विंग कमांडर [[मीनू मेरवान इंजिनियर]] यांच्याकडून [[श्रीनगर वायुसेना तळ|श्रीनगर]] येथील नंबर १ ऑपरेशनल विंगचे नेतृत्व स्वीकारले.<ref name="PIB Bio" /> === महावीर चक्र === [[भारत-पाकिस्तान युद्ध (१९४७)|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धादरम्यान]] नंबर १ ऑपरेशनल विंगमधये तैनात असलेल्या मूळगावकर यांनी [[झोजी ला]] येथील [[ऑपरेशन बायसन]] दरम्यान हवाई हल्ल्यांचे नियोजन आणि अंमलबजावणी केली. त्यांनी स्वतः देखील अनेक उड्डाणे केली.<ref name="IAF Bio" /> त्यांच्या या असामान्य शौर्याबद्दल आणि नेतृत्वाबद्दल त्यांना भारताचा दुसरा सर्वोच्च लष्करी सन्मान असलेल्या [[महावीर चक्र]] पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. या युद्धात महावीर चक्र मिळवणाऱ्या चार भारतीय वायुसेना अधिकाऱ्यांपैकी ते एक होते; इतर तीन अधिकारी एर कॉमोडोर [[मेहर सिंग]], आणि विंग कमांडर [[मीनू मेरवान इंजिनीयर]] व [[सिडनी बेसिल नोरोन्हा]] हे होते.<ref>{{cite web |title=PRESS NOTE |url=http://pibarchive.nic.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1951-JAN-DEC-DEFENCE/PDF/DEF-1951-12-06_233.pdf |website=pibarchive.nic.in |date=6 December 1951}}</ref> === युद्धोत्तर कारकीर्द === युद्धानंतर मार्च १९५० मध्ये त्यांनी [[भारतीय वायुसेना|भारतीय वायुसेनेला]] नव्याने मिळालेल्या [[डी हॅविलँड व्हॅम्पायर]] विमानांच्या तुकडीचे नेतृत्व केले. त्यांनी दक्षिण भारताचा दौरा केला आणि [[मुंबई]], [[पुणे]], [[बंगलोर]] व [[मद्रास]] (चेन्नई) येथे हवाई कसरतींची प्रात्यक्षिके दाखवली. ऑक्टोबर १९५० मध्ये त्यांची वायुसेना मुख्यालयात उपसंचालक (ऑपरेशन्स) म्हणून नियुक्ती झाली. मे १९५२ मध्ये त्यांना प्रभारी [[ग्रुप कॅप्टन]] पदावर बढती देण्यात आली आणि वायुसेना मुख्यालयात संचालक (ऑपरेशन्स) म्हणून नियुक्त केले गेले. या पदावर काम करणारे ते पहिले भारतीय अधिकारी होते. त्यांच्यापूर्वीचे सर्व अधिकारी [[रॉयल एर फोर्स]]चे होते.<ref name="PIB Bio" /> मुख्यालयातील दोन वर्षांच्या सेवेनंतर, त्यांनी ग्रुप कॅप्टन एच. एन. चॅटर्जी यांच्याकडून [[पालम वायुसेना तळ|पालम वायुसेना तळाची]] सूत्रे हाती घेतली.<ref>{{cite web |title=IAF APPOINTMENTS |url=http://pibarchive.nic.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1954%20DEFENCE/PDF/DEF-1954-09-11_239.pdf |website=pibarchive.nic.in |date=11 September 1954}}</ref> ऑक्टोबर १९५४ मध्ये भारतीय वायुसेनेठी नवीन विमानांची निवड करण्यासाठी युरोपला गेलेल्या त्रिसदस्यीय समितीत त्यांचा समावेश होता. या समितीत एर कॉमोडोर (नंतर [[एर चीफ मार्शल]]) [[प्रतापचंद्र लाल]] आणि फ्लाइट लेफ्टनंट (नंतर एर कॉमोडोर) रोशन लाल सुरी यांचा समावेश होता. या समितीने [[सुपरमरीन स्विफ्ट]] विमान नाकारले आणि [[फोलँड नॅट]] विमानाची निवड केली; हा निर्णय [[भारत-पाकिस्तान युद्ध (१९६५)|१९६५ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धादरम्यान]] भारतासाठी अत्यंत फायदेशीर ठरला.{{sfn|Lal|1986|p=77-79}} या दौऱ्यादरम्यान ते ध्वनीचा वेग ओलांडणारे पहिल्या काही भारतीयांपैकी एक झाले.<ref name="IAF Bio" /> १ एप्रिल १९५५ रोजी त्यांना कायमस्वरूपी ग्रुप कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref name="BR Service Record" /> पालम येथील नंबर ३ विंगच्या अंतर्गत [[नंबर ७ स्क्वॉड्रन, भारतीय वायुसेना|नंबर ७ स्क्वॉड्रन]] आणि नंबर १० स्क्वॉड्रन कार्यरत होते, ज्यात व्हॅम्पायर विमाने होती.<ref name="IAF Bio" /> पालम येथील चार वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, त्यांनी ऑपरेशनल कमांडमध्ये (नंतर [[पश्चिम वायुसेना कमान (भारत)|पश्चिम वायुसेना कमान]]) कर्मचारी अधिकारी म्हणून काम केले.<ref name="BR Service Record" /> १९५९ च्या सुरुवातीला मूळगावकर यांची [[इंडिया हाउस, लंडन]] येथे [[युनायटेड किंग्डममधील भारताचे उच्चायुक्त|भारताच्या उच्चायुक्त]] [[विजयालक्ष्मी पंडित]] यांचे वायुसेना सल्लागार म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.<ref name="Rediff obit">{{cite web |title=The Air Chief Moolgavkar I knew |url=https://www.rediff.com/news/special/the-air-chief-moolgavkar-i-knew/20150410.htm |website=Rediff |language=en}}</ref> [[File:AM H Moolgavkar.jpg|thumb|right|राष्ट्रीय संरक्षण महाविद्यालयाचे कमांडंट म्हणून मूळगावकर]] == वायुसेना प्रमुख == जानेवारी १९७६ मध्ये [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] एर चीफ मार्शल [[ओमप्रकाश मेहरा]] यांच्या जागी मूळगावकर यांची पुढील [[हवाई दल प्रमुख (भारत)|वायुसेना प्रमुख]] म्हणून नियुक्ती केली.<ref name="PIB Next Air Chief">{{cite web |title=AIR MARSHAL H. MOOLGAVKAR TO BE NEXT AIR CHIEF|url=http://pibarchive.nic.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1976-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1976-01-12_011.pdf |website=pibarchive.nic.in |date=12 January 1976}}</ref> त्यांना [[एर चीफ मार्शल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि ३१ जानेवारी रोजी त्यांनी भारतीय वायुसेनेचे ९ वे प्रमुख म्हणून सूत्रे हाती घेतली.<ref>{{cite web |title=AIR CHIEF MARSHAL H. MOOLGAVKAR'S ORDER OF THE DAY|url=http://pibarchive.nic.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1976-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1976-01-31_043.pdf |website=pibarchive.nic.in |date=31 March 1976}}</ref> पदभार स्वीकारल्यानंतर लगेचच, मूळगावकर आणि [[नौदल प्रमुख (भारत)|नौदल प्रमुख]] [[अॅडमिरल]] [[जाल करसेटजी]] यांच्यात सागरी टेहळणीची जबाबदारी भारतीय वायुसेनेकडून [[भारतीय नौदल|भारतीय नौदलाकडे]] सुपूर्द करण्याबाबत चर्चा झाली. त्यानुसार, नंबर ६ स्क्वॉड्रनची [[लॉकहीड एल-१०४९ सुपर कॉन्स्टेलेशन]] विमाने नौदलाकडे हस्तांतरित करण्यात आली. ८ ऑक्टोबर १९७६ रोजी गोवा येथे [[आयएनएएस ३१२|भारतीय आरमारी वायुसेना स्क्वॉड्रन ३१२]] कार्यान्वित झाले.{{sfn|Hiranandani|1999}} == पदोन्नतीच्या तारखा == {|class="wikitable" style="background:white" ! चिन्ह !! पद !! दल !! पदोन्नतीची तारीख |- |align="center" |[[File:UK-Air-OF1B.svg|35px]] || [[पायलट ऑफिसर]] || [[रॉयल इंडियन एर फोर्स]] || ३० नोव्हेंबर १९४०<ref name="IAF Bio" /> |- |align="center" |[[File:UK-Air-OF1A.svg|35px]] || [[फ्लाईंग ऑफिसर]] || [[रॉयल इंडियन एर फोर्स]] || ३० मे १९४२<ref name="BR Service Record" /> |- |align="center" |[[File:UK-Air-OF2.svg|35px]] || [[फ्लाईट लेफ्टनंट]] || [[भारतीय वायुसेना]] || १ एप्रिल १९४४ (प्रभारी)<br/>२५ फेब्रुवारी १९४७ (कायमस्वरूपी)<ref name="BR Service Record" /> |- |align="center" |[[File:UK-Air-OF3.svg|35px]] || [[स्क्वॉड्रन लीडर]] || [[भारतीय वायुसेना]] || १६ जानेवारी १९४७ (प्रभारी)<br/>१५ ऑगस्ट १९४८ (कायमस्वरूपी)<ref name="BR Service Record" /> |- |align="center" |[[File:Squadron Leader of IAF.png|35px]] || [[स्क्वॉड्रन लीडर]] || [[भारतीय वायुसेना]] || २६ जानेवारी १९५० (पुनर्नियुक्ती आणि चिन्हात बदल)<ref name="insignia_designs">{{cite web|title=New Designs of Crests and Badges in the Services|url=http://pibarchive.nic.in/archive/ArchiveFirstPhase/HOME%20AFFAIRS/1950/HOM-1950-01-06_484.pdf|website=Press Information Bureau of India – Archive|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170808193914/http://pib.nic.in/archive/docs/DVD_38/ACC%20NO%20807-BR/HOM-1950-01-06_484.pdf|archivedate=8 August 2017}}</ref> |- |align="center" |[[File:Indian IAF OF-4.svg|35px]] || [[विंग कमांडर]] || [[भारतीय वायुसेना]] || १ मार्च १९५१<ref name="BR Service Record" /> |- |align="center" |[[File:Group_Captain_of_IAF.png|35px]] || [[ग्रुप कॅप्टन]] || [[भारतीय वायुसेना]] || १७ मे १९५२ (प्रभारी)<ref name="PIB Bio" /><br/>१ एप्रिल १९५५ (कायमस्वरूपी) |- |align="center" |[[File:Air_Commodore_of_IAF.png|35px]] || [[एर कमोडोर]] || [[भारतीय वायुसेना]] || १२ जून १९६२ (प्रभारी)<br>१ एप्रिल १९६४ (कायमस्वरूपी)<ref name="BR Service Record" /> |- |align="center" |[[File:Air_Vice_Marshal_of_IAF.png|35px]] || [[एर व्हाईस मार्शल]] || [[भारतीय वायुसेना]] || २५ जानेवारी १९६७ (प्रभारी)<br/>१ एप्रिल १९६८ (कायमस्वरूपी)<ref name="BR Service Record" /> |- |align="center" |[[File:Air_Marshal_of_IAF.png|35px]] || [[एर मार्शल]] || [[भारतीय वायुसेना]] || १ एप्रिल १९७१ (प्रभारी)<ref name="Commandant NDC"/><br/>२६ जून १९७२ (कायमस्वरूपी)<ref name="BR Service Record" /> |- |align="center" |[[File:Air_Chief_Marshal_of_IAF.png|35px]] || [[एर चीफ मार्शल]]<br>(वायुसेना प्रमुख) || [[भारतीय वायुसेना]] || १ फेब्रुवारी १९७६<ref name="PIB Next Air Chief"/> |- |} == वैयक्तिक जीवन आणि मृत्यू == मूळगावकर दांपत्याला दोन मुले होती - मुलगा डॉ. प्रकाश आणि मुलगी ज्योती.<ref name="Hindu obit" /> ज्योती यांनी नंतर मूळगावकरांचे ''लीडिंग फ्रॉम द कॉकपिट: अ फायटर पायलट्स स्टोरी'' हे चरित्र लिहिले. हे पुस्तक २०१० मध्ये प्रकाशित झाले.<ref name="DNA book launch" /> == हे देखील पहा == * [[राष्ट्रीय संरक्षण महाविद्यालय (भारत)|राष्ट्रीय संरक्षण महाविद्यालय]] * [[कमांडंट, राष्ट्रीय संरक्षण महाविद्यालय]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} *{{citation|first1=P.C.|last1=Lal|title=My years with the IAF|year=1986|isbn=8170620082|publisher=Lancer Publishers}} *{{citation|first1=G.M.|last1=Hiranandani|title=Transition to Triumph: History of the Indian Navy, 1965-1975|year=1999|isbn= 978-1897829721|publisher= Spantech & Lancer}} {{s-start}} {{s-mil}} {{s-bef|before=एम. ए. रहमान}} {{s-ttl|title=[[नंबर १० स्क्वॉड्रन, भारतीय वायुसेना|प्रमुख अधिकारी, नंबर १० स्क्वॉड्रन]]|years=१९४७–१९४८}} {{s-aft|after=झेड. ए. शाह}} {{s-bef|before=एच. एन. चॅटर्जी}} {{s-ttl|title=स्थानक प्रमुख, [[पालम वायुसेनातळ]]|years=१९५४–१९५८}} {{s-aft|after=बी. एस. कृष्णराव}} {{s-bef|before=[[हरी चंद दिवाण]]}} {{s-ttl|title=[[एर ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ]], [[मध्यवर्ती वायुसेना कमान (भारत)|मध्यवर्ती वायुसेना कमान]]|years=१९६८–१९७१}} {{s-aft|after=[[मॉरिस बार्कर]]}} {{s-bef|before=[[व्हाईस ॲडमिरल]] [[सोरेंद्र नाथ कोहली]]}} {{s-ttl|title=[[कमांडंट, राष्ट्रीय संरक्षण महाविद्यालय]]|years=१९७१–१९७३}} {{s-aft|after=[[लेफ्टनंट जनरल]] एम. एम. खन्ना}} {{s-bef|before=[[मीनू मेरवान इंजिनियर]]}} {{s-ttl|title=[[एर ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ]], [[पश्चिम वायुसेना कमान (भारत)|पश्चिम वायुसेना कमान]]|years=१९७३–१९७६}} {{s-aft|after=[[ई. जे. धातीगारा]]}} {{s-bef|before=[[ओमप्रकाश मेहरा]]}} {{s-ttl|title=[[वायुसेना दल प्रमुख (भारत)|वायुसेना दल प्रमुख]]|years=१९७६–१९७८}} {{s-aft|after=[[इद्रीस लतीफ]]}} {{s-bef|before=[[जनरल]] [[तपेश्वर नारायण रैना]]}} {{s-ttl|title=अध्यक्ष, [[चीफ्स ऑफ स्टाफ कमिटी]]|years=१९७८–१९७८}} {{s-aft|after=[[ॲडमिरल]] [[जल करसेटजी]]}} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:मूळगावकर, ऋषिकेश}} [[वर्ग:भारतीय वायुसेना प्रमुख]] [[वर्ग:इ.स. १९२० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 6q2h8waedujzrw93xcilv4h6hugy7q0 0 380893 2691172 2026-06-24T16:37:41Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2691172 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[ऋषिकेश मूळगावकर]] 1srelga7npkrcyc2b9i7uxtfuf0osnp 0 380894 2691173 2026-06-24T16:38:01Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2691173 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[ऋषिकेश मूळगावकर]] 1srelga7npkrcyc2b9i7uxtfuf0osnp 0 380895 2691174 2026-06-24T16:47:04Z TheonlyPuneriintown 157039 "[[:en:Special:Redirect/revision/1356567898|Carl Menger]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2691174 wikitext text/x-wiki '''कार्ल मेंगर फॉन वोल्फेन्सग्रुन''' ([[जर्मन भाषा|जर्मन]]: Carl Menger von Wolfensgrün) <ref name="auto">{{स्रोत बातमी|url=https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/carl-menger-von-wolfensgrun-prof-dr|title=Carl Menger von Wolfensgrün, o. Univ.-Prof. Dr.|date=28 June 2014|work=650 Plus|access-date=November 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119184055/https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/carl-menger-von-wolfensgrun-prof-dr|archive-date=19 November 2021|url-status=live}}</ref> (२८ फेब्रुवारी १८४० <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=b0G6AAAAIAAJ|title=Carl Menger (1840–1921)|last=Mark Blaug|publisher=E. Elgar|year=1992|isbn=978-1852784898|pages=46, 92}} Note: Some sources say 23 February</ref> – २६ फेब्रुवारी १९२१) हे एक [[ऑस्ट्रिया|ऑस्ट्रियन]] अर्थशास्त्रज्ञ होते ज्यांनी मूल्याच्या सीमांत सिद्धांतामध्ये योगदान दिले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.britannica.com/money/Carl-Menger|title=Britannica - Carl Menger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120185419/https://www.britannica.com/money/Carl-Menger|archive-date=2025-01-20|access-date=2024-12-11}}</ref> मेंगर यांना [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्र मतवादाचे]] संस्थापक मानले जाते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/carl-menger|title=Carl Menger facts, information, pictures {{!}} Encyclopedia.com articles about Carl Menger|website=www.encyclopedia.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606092921/https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/carl-menger|archive-date=June 6, 2021|access-date=June 30, 2017}}</ref> आपला सीमांतवादी दृष्टिकोन बनवताना, मेंगर यांनी शास्त्रीय अर्थशास्त्रातील अनेक प्रस्थापित विचार नाकारले. त्यांनी "जर्मन मतवादा"च्या या मताला थेट आव्हान दिले की आर्थिक सिद्धांत इतिहासातून मिळवता येतो. [[ॲडम स्मिथ]], [[डेव्हिड रिकार्डो]] आणि [[कार्ल मार्क्स]] यांचा प्रचलित सिद्धांत असलेल्या [[उत्पादनमूल्य|उत्पादनमूल्यापासून]] दूर जाऊन, मेंगरच्या व्यक्तिनिष्ठ मूल्य सिद्धांताने किंमती ठरवण्यास परस्पर संमतीच्या भूमिकेवर भर दिला. <ref>{{ज्ञानकोश स्रोत}} </ref> जरी त्यांच्या कारकिर्दीच्या उत्तरार्धापर्यंत व्हिएन्नाबाहेर त्यांचे फारसे वाचक नव्हते, तरी [[एउगेन फॉन बोम-बावेर्क]] आणि फ्रीडरिश फॉन वीजर यांसारख्या शिष्यांनी त्यांचे सिद्धांत अधिक वाचकांपर्यंत पोहोचवले. फ्रीडरिश हायेक यांनी लिहिले की ऑस्ट्रियन मतवादाच्या "मूलभूत कल्पना पूर्णपणे कार्ल मेंगरच्या आहेत." <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Fortunes of Liberalism: Essays on Austrian Economics and the Ideal of Freedom|last=Hayek|first=Friedrich|publisher=Routledge|year=1992|editor-last=Klein|editor-first=Peter G.|page=62|chapter=Carl Menger (1840–1921)}}</ref> मेंगर आधी वकील आणि व्यावसायिक पत्रकार म्हणून काम करत होते, ज्या काळात त्यांना प्रचलित आर्थिक सिद्धांत आणि खरेदीदारांच्या विचार करण्याच्या पद्धतीमधील विसंगती आढळून आली. अर्थशास्त्रातील औपचारिक प्रशिक्षणानंतर, त्यांनी १८७२ ते १९०३ पर्यंत [[युनिव्हर्सिटी ऑफ व्हियेना|व्हिएन्ना विद्यापीठात]] शिकवले. ते ऑस्ट्रियाचे युवराज रुडॉल्फ फॉन हॅब्सबर्ग यांचे खाजगी शिक्षक आणि विश्वासू बनले. == चरित्र == === कुटुंब आणि शिक्षण === कार्ल मेंगर फॉन वोल्फेंसग्रुन <ref name="auto">{{स्रोत बातमी|url=https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/carl-menger-von-wolfensgrun-prof-dr|title=Carl Menger von Wolfensgrün, o. Univ.-Prof. Dr.|date=28 June 2014|work=650 Plus|access-date=November 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119184055/https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/carl-menger-von-wolfensgrun-prof-dr|archive-date=19 November 2021|url-status=live}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/carl-menger-von-wolfensgrun-prof-dr "Carl Menger von Wolfensgrün, o. Univ.-Prof. Dr"]. ''650 Plus''. 28 June 2014. [https://web.archive.org/web/20211119184055/https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/carl-menger-von-wolfensgrun-prof-dr Archived] from the original on 19 November 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">November 19,</span> 2021</span>.</cite></ref> यांचा जन्म [[ऑस्ट्रियन साम्राज्य|ऑस्ट्रियन साम्राज्यातील]] गालीत्सीया आणि लोदोमेरिया राज्याच्या नॉवी-सॉन्च शहरात झाला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.britannica.com/money/Carl-Menger|title=Britannica – Carl Menger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120185419/https://www.britannica.com/money/Carl-Menger|archive-date=2025-01-20|access-date=2024-12-11}}</ref> ते एका श्रीमंत, लहान-उमराव कुटुंबाचे होते, व त्यांचे वडील, अँटोन मेंगर, एक वकील होते. त्यांची आई, कारोलीन गेर्झाबेक, एका श्रीमंत [[बोहेमिया|बोहेमियन]] व्यापाऱ्याची मुलगी होती. त्यांना अँटोन आणि मॅक्स नावाचे दोन भाऊ होते, दोघेही वकील म्हणून नावाजलेले होते. त्यांचा मुलगा, कार्ल मेंगर, एक गणितज्ञ होता ज्याने अनेक वर्षे इलिनॉय तंत्रज्ञान संस्थेत शिकवले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.iit.edu/csl/events/archive/remembering_menger.shtml|title=Remembering Karl Menger|publisher=[[Illinois Institute of Technology]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090402052624/http://www.iit.edu/csl/events/archive/remembering_menger.shtml|archive-date=April 2, 2009|access-date=March 26, 2009}}</ref> जिम्नॅशियममध्ये शिक्षण घेऊन, त्यांनी प्राग <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thedailyeconomy.org/article/carl-menger-and-the-sesquicentennial-founding-of-the-austrian-school/|title=The daily Economy – Carl Menger|date=5 January 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214014804/https://thedailyeconomy.org/article/carl-menger-and-the-sesquicentennial-founding-of-the-austrian-school/|archive-date=14 December 2024|access-date=11 December 2024}}</ref> आणि [[युनिव्हर्सिटी ऑफ व्हियेना|व्हिएन्ना]] विद्यापीठांमध्ये कायद्याचा अभ्यास केला आणि नंतर [[क्राकूफ|क्राकूफमधील]] याग्येवॉवी विद्यापीठातून न्यायशास्त्रात विद्यावाचस्पती मिळवली. १८६० च्या दशकात मेंगर यांनी शाळा सोडली आणि पत्रकार म्हणून काही वेळ काम केले, जिथे त्यांनी बाजारातील बातम्यांचे वृत्तांकन आणि विश्लेषण केले. सुरुवातीला ऑस्ट्रियन गालिशियातील लेम्बुर्ग (आजचे [[लिव्हिव]], युक्रेन) येथील ''लेम्बुर्गर झायटुंग''मध्ये आणि नंतर व्हिएन्नाच्या वीनर झायटुंगमध्ये. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.google.com/books/edition/Austrian_and_German_Economic_Thought/BvqrAgAAQBAJ?hl=en&gbpv=0|title=Austrian and German Economic Thought: From Subjectivism to Social Evolution|last=Yagi|first=Kiichiro|date=2013-03-01|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-82461-6|pages=10|language=en}}</ref> === कारकीर्द === आपल्या वर्तमानपत्रीय कामादरम्यान, शाळेत शिकवलेल्या शास्त्रीय अर्थशास्त्रानुसार [[दर|किंमत]] निर्धारणाबद्दल जे सांगितले जात होते आणि प्रत्यक्ष बाजारातील सहभागींचा जो विश्वास होता, त्यामध्ये एक तफावत असल्याचे त्यांच्या लक्षात आले. १८६७ मध्ये, मेंगर यांनी [[राजकीय अर्थव्यवस्था|राजकीय अर्थव्यवस्थेचा]] अभ्यास सुरू केला, जो १८७१ मध्ये त्यांच्या ''अर्थशास्त्राचे तत्त्वे'' (''Grundsätze der Volkswirtschaftslehre'') या पुस्तकात दर्शवण्यात आला, व अशाप्रकारे ते [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्र मतवादाचे]] जनक बनले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/articles-interest/carl-menger-founding-austrian-school|title=Mises Institute: Carl Menger: The Founding of the Austrian School|date=8 July 2023}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/newstudiesinphil0000haye/page/n5/mode/2up?view=theater|title=New Studies in Philosophy, Politics, Economics and History of Ideas|last=Hayek|first=Friedrich|publisher=Routledge and University of Chicago Press|year=1978|location=London and Chicago|pages=[https://archive.org/details/newstudiesinphil0000haye/page/270/mode/2up?view=theater 270–282]|chapter=The Place of Menger's Grundsätze in the History of Economic Thought|author-link=Friedrich Hayek|url-access=registration|via=[[Internet Archive]]}}</ref> याच कामात त्यांनी त्यांच्या सीमांततेच्या सिद्धांताद्वारे मूल्याच्या शास्त्रीय खर्च-आधारित सिद्धांतांना आव्हान दिले - की किंमत सीमांततेवर निर्धारित केली जाते. १८७२ मध्ये मेंगर [[युनिव्हर्सिटी ऑफ व्हियेना|व्हिएन्ना विद्यापीठाच्या]] विधी विद्याशाखेत उतरले आणि पुढील अनेक वर्षे त्यांनी वाढत्या विद्यर्थ्यांना परिसंवाद व व्याख्यानांच्या माध्यमातून वित्त आणि राजकीय अर्थशास्त्र शिकवले. १८७३ मध्ये, अवघ्या ३३ वर्षांच्या तरुण वयात त्यांना विद्यापीठातील अर्थशास्त्रीय सिद्धांताचे प्राध्यापकपद मिळाले. १८७६ मध्ये मेंगरने ऑस्ट्रियाचे युवराज, आर्कड्यूक रुडॉल्फ फॉन हॅब्सबर्ग यांना राजकीय अर्थशास्त्र आणि सांख्यिकी शिकवायला सुरुवात केली. दोन वर्षे, मेंगर युवराजासोबत त्यांच्या युरोपच्या प्रवासात होते.<ref>The History of Economic Thought: A Reader</ref> असेही मानले जाते की त्यांनी युवराजाला एका पत्रिकेच्या लेखनात मदत केली, जी १८७८ मध्ये अनामिकपणे प्रकाशित झाली होती आणि ज्यात ऑस्ट्रियाच्या उच्चभ्रू वर्गावर तीव्र टीका होती. युवराजासोबतचा त्यांचा संबंध रुडॉल्फच्या १८८९ च्या आत्महत्येपर्यंत टिकला. १८७८ मध्ये रुडॉल्फचे वडील, सम्राट [[ऑस्ट्रियाचा पहिला फ्रान्झ योजेफ|फ्रान्झ योसेफ]] यांनी मेंगर यांची व्हिएन्ना येथील राजकीय अर्थशास्त्राच्या अध्यापकपदी नियुक्ती केली. त्यांना ''होफ्राट'' ही पदवी बहाल केली आणि त्यांना १९०० मध्ये ऑस्ट्रियन हेर्रेनहाउस येथे नियुक्त केले. == अर्थशास्त्र == [[चित्र:Menger_-_Untersuchungen_über_das_Methode_der_socialwissenschaften_und_der_politischen_Ökonomie_insbesondere,_1933_-_5787924.tif|इवलेसे|''{{Lang|de|Untersuchungen über die Methode der Socialwissenschaften, und der Politischen Oekonomie insbesondere}}'', १९३३]] मेंगर यांनी त्यांच्या व्यक्तिनिष्ठ मूल्य सिद्धांताचा वापरून अर्थशास्त्रातील सर्वात ताकदवान अंतर्दृष्टींपैकी एक मांडली: "विनिमयातून दोन्ही पक्षांना फायदा होतो." विल्यम जेव्हन्सच्या विपरीत, मेंगरचा असा विश्वास नव्हता की वस्तू "यूटिल्स" किंवा उपयुक्ततेचे एकक प्रदान करतात. उलट, त्यांनी लिहिले की, वस्तू मौल्यवान असतात कारण त्या विविध उपयोगांसाठी वापरल्या जातात, ज्यांचे महत्त्व वेगवेगळे असते. मेंगर यांनी पैशाचा विकास कसा होतो याचे एक स्पष्टीकरण देखील मांडले, जे आजही काही संप्रदायांमध्ये स्वीकारले जाते. <ref name="econlib">{{ज्ञानकोश स्रोत}} </ref> === पैसे === मेंगरचा असा विश्वास होता की सोने आणि चांदी हे मौल्यवान धातू होते जे त्यांच्या महागडेपणा, टिकाऊपणा आणि सहज जतन करण्याच्या क्षमतेसारख्या अद्वितीय गुणधर्मांमुळे चलन म्हणून स्वीकारले गेले, ज्यामुळे ते "साठवणूक करण्यास सर्वात लोकप्रिय साधन तसेच व्यापारात सर्वाधिक पसंतीचे सामान" बनले. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Menger|first=Karl|date=June 1892|title=On the Origin of Money|url=http://dx.doi.org/10.2307/2956146|journal=[[The Economic Journal]]|volume=2|issue=6|pages=239–255|doi=10.2307/2956146|issn=0013-0133|jstor=2956146|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20210322092455/https://www.jstor.org/stable/2956146?origin=crossref|archive-date=2021-03-22|access-date=2023-03-10}}</ref> मेंगर यांनी दाखवले की "त्यांच्या विशेष विक्रीयोग्यतेमुळे" [[मागणी व पुरवठा|पुरवठा आणि मागणी]] यातील फरक इतर कोणत्याही बाजार वस्तूंपेक्षा अधिक कमी झाला, ज्यामुळे ते विनिमयाचे एक सामान्य माध्यम म्हणून स्वीकारले गेले आणि अनेक समाजांमध्ये चलन म्हणून विकसित झाले. == काम करते == * १८७१ – <cite class="citation book cs1">Wien: Wilhelm Braumüller.</cite> <cite class="citation book cs1">१८७१ &#x2013; इंटरनेट आर्काइव्ह मार्फत.</cite> ; असे भाषांतरित केले <cite class="citation book cs1">अनुवादक: डिंगवॉल, जेम्स; होसेलिट्झ, बर्ट एफ. ग्लेनको, इलिनॉय: द फ्री प्रेस.</cite> <cite class="citation book cs1">१९५०.</cite> * १८८३ – <cite class="citation book cs1">Leipzig: Duncker & Humblot.</cite> <cite class="citation book cs1">१८८३ &#x2013; इंटरनेट आर्काइव्ह मार्फत.</cite> ; असे भाषांतरित केले <cite class="citation book cs1">(१९६३).</cite> <cite class="citation book cs1"><span class="id-lock-registration" title="Free registration required">[https://archive.org/details/problemsofeconom0000meng/page/n5/mode/2up?view=theater ''अर्थशास्त्र आणि समाजशास्त्रातील समस्या &#x5B; अर्थशास्त्राच्या विशेष संदर्भासह सामाजिक शास्त्रांच्या पद्धतीचा अभ्यास &#x5D;'']</span> .</cite> <cite class="citation book cs1">अनुवादक: नॉक, फ्रान्सिस जे. अर्बाना: युनिव्हर्सिटी ऑफ इलिनॉय प्रेस &#x2013; इंटरनेट आर्काइव्ह मार्फत.</cite> * १८८४ – ''जर्मन अर्थशास्त्रातील इतिहासवादाच्या चुका'' * १८८८ – ''भांडवलाचा सिद्धांत'' * १८९२ – <cite class="citation journal cs1">पैशाच्या उगमावर.</cite> <cite class="citation journal cs1">''आर्थिक जर्नल'' .</cite> <cite class="citation journal cs1">'''२''' (६).</cite> <cite class="citation journal cs1">कॅरोलिन ए. फोली यांनी अनुवादित केले : <span class="nowrap">२३९–</span> २५५.</cite> <cite class="citation journal cs1">[[डिजीटल ऑब्जेक्ट आयडेंटीफायर|doi]] : [[doi:10.2307/2956146|10.2307/2956146]] .</cite> <cite class="citation journal cs1">जेएसटीओआर&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/2956146 २९५६१४६] .</cite> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९२१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १८४० मधील जन्म]] [[वर्ग:Webarchive template wayback links]] 6a72vpkfbwm5gqw5rtxgu0tx6ca2438 2691175 2691174 2026-06-24T16:47:06Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — योग्य उकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य उकार|अधिक माहिती]]) 2691175 wikitext text/x-wiki '''कार्ल मेंगर फॉन वोल्फेन्सग्रुन''' ([[जर्मन भाषा|जर्मन]]: Carl Menger von Wolfensgrün) <ref name="auto">{{स्रोत बातमी|url=https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/carl-menger-von-wolfensgrun-prof-dr|title=Carl Menger von Wolfensgrün, o. Univ.-Prof. Dr.|date=28 June 2014|work=650 Plus|access-date=November 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119184055/https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/carl-menger-von-wolfensgrun-prof-dr|archive-date=19 November 2021|url-status=live}}</ref> (२८ फेब्रुवारी १८४० <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=b0G6AAAAIAAJ|title=Carl Menger (1840–1921)|last=Mark Blaug|publisher=E. Elgar|year=1992|isbn=978-1852784898|pages=46, 92}} Note: Some sources say 23 February</ref> – २६ फेब्रुवारी १९२१) हे एक [[ऑस्ट्रिया|ऑस्ट्रियन]] अर्थशास्त्रज्ञ होते ज्यांनी मूल्याच्या सीमांत सिद्धांतामध्ये योगदान दिले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.britannica.com/money/Carl-Menger|title=Britannica - Carl Menger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120185419/https://www.britannica.com/money/Carl-Menger|archive-date=2025-01-20|access-date=2024-12-11}}</ref> मेंगर यांना [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्र मतवादाचे]] संस्थापक मानले जाते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/carl-menger|title=Carl Menger facts, information, pictures {{!}} Encyclopedia.com articles about Carl Menger|website=www.encyclopedia.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606092921/https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/carl-menger|archive-date=June 6, 2021|access-date=June 30, 2017}}</ref> आपला सीमांतवादी दृष्टिकोन बनवताना, मेंगर यांनी शास्त्रीय अर्थशास्त्रातील अनेक प्रस्थापित विचार नाकारले. त्यांनी "जर्मन मतवादा"च्या या मताला थेट आव्हान दिले की आर्थिक सिद्धांत इतिहासातून मिळवता येतो. [[ॲडम स्मिथ]], [[डेव्हिड रिकार्डो]] आणि [[कार्ल मार्क्स]] यांचा प्रचलित सिद्धांत असलेल्या [[उत्पादनमूल्य|उत्पादनमूल्यापासून]] दूर जाऊन, मेंगरच्या व्यक्तिनिष्ठ मूल्य सिद्धांताने किंमती ठरवण्यास परस्पर संमतीच्या भूमिकेवर भर दिला. <ref>{{ज्ञानकोश स्रोत}} </ref> जरी त्यांच्या कारकिर्दीच्या उत्तरार्धापर्यंत व्हिएन्नाबाहेर त्यांचे फारसे वाचक नव्हते, तरी [[एउगेन फॉन बोम-बावेर्क]] आणि फ्रीडरिश फॉन वीजर यांसारख्या शिष्यांनी त्यांचे सिद्धांत अधिक वाचकांपर्यंत पोहोचवले. फ्रीडरिश हायेक यांनी लिहिले की ऑस्ट्रियन मतवादाच्या "मूलभूत कल्पना पूर्णपणे कार्ल मेंगरच्या आहेत." <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Fortunes of Liberalism: Essays on Austrian Economics and the Ideal of Freedom|last=Hayek|first=Friedrich|publisher=Routledge|year=1992|editor-last=Klein|editor-first=Peter G.|page=62|chapter=Carl Menger (1840–1921)}}</ref> मेंगर आधी वकील आणि व्यावसायिक पत्रकार म्हणून काम करत होते, ज्या काळात त्यांना प्रचलित आर्थिक सिद्धांत आणि खरेदीदारांच्या विचार करण्याच्या पद्धतीमधील विसंगती आढळून आली. अर्थशास्त्रातील औपचारिक प्रशिक्षणानंतर, त्यांनी १८७२ ते १९०३ पर्यंत [[युनिव्हर्सिटी ऑफ व्हियेना|व्हिएन्ना विद्यापीठात]] शिकवले. ते ऑस्ट्रियाचे युवराज रुडॉल्फ फॉन हॅब्सबर्ग यांचे खाजगी शिक्षक आणि विश्वासू बनले. == चरित्र == === कुटुंब आणि शिक्षण === कार्ल मेंगर फॉन वोल्फेंसग्रून <ref name="auto">{{स्रोत बातमी|url=https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/carl-menger-von-wolfensgrun-prof-dr|title=Carl Menger von Wolfensgrün, o. Univ.-Prof. Dr.|date=28 June 2014|work=650 Plus|access-date=November 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119184055/https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/carl-menger-von-wolfensgrun-prof-dr|archive-date=19 November 2021|url-status=live}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/carl-menger-von-wolfensgrun-prof-dr "Carl Menger von Wolfensgrün, o. Univ.-Prof. Dr"]. ''650 Plus''. 28 June 2014. [https://web.archive.org/web/20211119184055/https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/carl-menger-von-wolfensgrun-prof-dr Archived] from the original on 19 November 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">November 19,</span> 2021</span>.</cite></ref> यांचा जन्म [[ऑस्ट्रियन साम्राज्य|ऑस्ट्रियन साम्राज्यातील]] गालीत्सीया आणि लोदोमेरिया राज्याच्या नॉवी-सॉन्च शहरात झाला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.britannica.com/money/Carl-Menger|title=Britannica – Carl Menger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120185419/https://www.britannica.com/money/Carl-Menger|archive-date=2025-01-20|access-date=2024-12-11}}</ref> ते एका श्रीमंत, लहान-उमराव कुटुंबाचे होते, व त्यांचे वडील, अँटोन मेंगर, एक वकील होते. त्यांची आई, कारोलीन गेर्झाबेक, एका श्रीमंत [[बोहेमिया|बोहेमियन]] व्यापाऱ्याची मुलगी होती. त्यांना अँटोन आणि मॅक्स नावाचे दोन भाऊ होते, दोघेही वकील म्हणून नावाजलेले होते. त्यांचा मुलगा, कार्ल मेंगर, एक गणितज्ञ होता ज्याने अनेक वर्षे इलिनॉय तंत्रज्ञान संस्थेत शिकवले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.iit.edu/csl/events/archive/remembering_menger.shtml|title=Remembering Karl Menger|publisher=[[Illinois Institute of Technology]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090402052624/http://www.iit.edu/csl/events/archive/remembering_menger.shtml|archive-date=April 2, 2009|access-date=March 26, 2009}}</ref> जिम्नॅशियममध्ये शिक्षण घेऊन, त्यांनी प्राग <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thedailyeconomy.org/article/carl-menger-and-the-sesquicentennial-founding-of-the-austrian-school/|title=The daily Economy – Carl Menger|date=5 January 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214014804/https://thedailyeconomy.org/article/carl-menger-and-the-sesquicentennial-founding-of-the-austrian-school/|archive-date=14 December 2024|access-date=11 December 2024}}</ref> आणि [[युनिव्हर्सिटी ऑफ व्हियेना|व्हिएन्ना]] विद्यापीठांमध्ये कायद्याचा अभ्यास केला आणि नंतर [[क्राकूफ|क्राकूफमधील]] याग्येवॉवी विद्यापीठातून न्यायशास्त्रात विद्यावाचस्पती मिळवली. १८६० च्या दशकात मेंगर यांनी शाळा सोडली आणि पत्रकार म्हणून काही वेळ काम केले, जिथे त्यांनी बाजारातील बातम्यांचे वृत्तांकन आणि विश्लेषण केले. सुरुवातीला ऑस्ट्रियन गालिशियातील लेम्बुर्ग (आजचे [[लिव्हिव]], युक्रेन) येथील ''लेम्बुर्गर झायटुंग''मध्ये आणि नंतर व्हिएन्नाच्या वीनर झायटुंगमध्ये. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.google.com/books/edition/Austrian_and_German_Economic_Thought/BvqrAgAAQBAJ?hl=en&gbpv=0|title=Austrian and German Economic Thought: From Subjectivism to Social Evolution|last=Yagi|first=Kiichiro|date=2013-03-01|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-82461-6|pages=10|language=en}}</ref> === कारकीर्द === आपल्या वर्तमानपत्रीय कामादरम्यान, शाळेत शिकवलेल्या शास्त्रीय अर्थशास्त्रानुसार [[दर|किंमत]] निर्धारणाबद्दल जे सांगितले जात होते आणि प्रत्यक्ष बाजारातील सहभागींचा जो विश्वास होता, त्यामध्ये एक तफावत असल्याचे त्यांच्या लक्षात आले. १८६७ मध्ये, मेंगर यांनी [[राजकीय अर्थव्यवस्था|राजकीय अर्थव्यवस्थेचा]] अभ्यास सुरू केला, जो १८७१ मध्ये त्यांच्या ''अर्थशास्त्राचे तत्त्वे'' (''Grundsätze der Volkswirtschaftslehre'') या पुस्तकात दर्शवण्यात आला, व अशाप्रकारे ते [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्र मतवादाचे]] जनक बनले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/articles-interest/carl-menger-founding-austrian-school|title=Mises Institute: Carl Menger: The Founding of the Austrian School|date=8 July 2023}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/newstudiesinphil0000haye/page/n5/mode/2up?view=theater|title=New Studies in Philosophy, Politics, Economics and History of Ideas|last=Hayek|first=Friedrich|publisher=Routledge and University of Chicago Press|year=1978|location=London and Chicago|pages=[https://archive.org/details/newstudiesinphil0000haye/page/270/mode/2up?view=theater 270–282]|chapter=The Place of Menger's Grundsätze in the History of Economic Thought|author-link=Friedrich Hayek|url-access=registration|via=[[Internet Archive]]}}</ref> याच कामात त्यांनी त्यांच्या सीमांततेच्या सिद्धांताद्वारे मूल्याच्या शास्त्रीय खर्च-आधारित सिद्धांतांना आव्हान दिले - की किंमत सीमांततेवर निर्धारित केली जाते. १८७२ मध्ये मेंगर [[युनिव्हर्सिटी ऑफ व्हियेना|व्हिएन्ना विद्यापीठाच्या]] विधी विद्याशाखेत उतरले आणि पुढील अनेक वर्षे त्यांनी वाढत्या विद्यर्थ्यांना परिसंवाद व व्याख्यानांच्या माध्यमातून वित्त आणि राजकीय अर्थशास्त्र शिकवले. १८७३ मध्ये, अवघ्या ३३ वर्षांच्या तरुण वयात त्यांना विद्यापीठातील अर्थशास्त्रीय सिद्धांताचे प्राध्यापकपद मिळाले. १८७६ मध्ये मेंगरने ऑस्ट्रियाचे युवराज, आर्कड्यूक रुडॉल्फ फॉन हॅब्सबर्ग यांना राजकीय अर्थशास्त्र आणि सांख्यिकी शिकवायला सुरुवात केली. दोन वर्षे, मेंगर युवराजासोबत त्यांच्या युरोपच्या प्रवासात होते.<ref>The History of Economic Thought: A Reader</ref> असेही मानले जाते की त्यांनी युवराजाला एका पत्रिकेच्या लेखनात मदत केली, जी १८७८ मध्ये अनामिकपणे प्रकाशित झाली होती आणि ज्यात ऑस्ट्रियाच्या उच्चभ्रू वर्गावर तीव्र टीका होती. युवराजासोबतचा त्यांचा संबंध रुडॉल्फच्या १८८९ च्या आत्महत्येपर्यंत टिकला. १८७८ मध्ये रुडॉल्फचे वडील, सम्राट [[ऑस्ट्रियाचा पहिला फ्रान्झ योजेफ|फ्रान्झ योसेफ]] यांनी मेंगर यांची व्हिएन्ना येथील राजकीय अर्थशास्त्राच्या अध्यापकपदी नियुक्ती केली. त्यांना ''होफ्राट'' ही पदवी बहाल केली आणि त्यांना १९०० मध्ये ऑस्ट्रियन हेर्रेनहाउस येथे नियुक्त केले. == अर्थशास्त्र == [[चित्र:Menger_-_Untersuchungen_über_das_Methode_der_socialwissenschaften_und_der_politischen_Ökonomie_insbesondere,_1933_-_5787924.tif|इवलेसे|''{{Lang|de|Untersuchungen über die Methode der Socialwissenschaften, und der Politischen Oekonomie insbesondere}}'', १९३३]] मेंगर यांनी त्यांच्या व्यक्तिनिष्ठ मूल्य सिद्धांताचा वापरून अर्थशास्त्रातील सर्वात ताकदवान अंतर्दृष्टींपैकी एक मांडली: "विनिमयातून दोन्ही पक्षांना फायदा होतो." विल्यम जेव्हन्सच्या विपरीत, मेंगरचा असा विश्वास नव्हता की वस्तू "यूटिल्स" किंवा उपयुक्ततेचे एकक प्रदान करतात. उलट, त्यांनी लिहिले की, वस्तू मौल्यवान असतात कारण त्या विविध उपयोगांसाठी वापरल्या जातात, ज्यांचे महत्त्व वेगवेगळे असते. मेंगर यांनी पैशाचा विकास कसा होतो याचे एक स्पष्टीकरण देखील मांडले, जे आजही काही संप्रदायांमध्ये स्वीकारले जाते. <ref name="econlib">{{ज्ञानकोश स्रोत}} </ref> === पैसे === मेंगरचा असा विश्वास होता की सोने आणि चांदी हे मौल्यवान धातू होते जे त्यांच्या महागडेपणा, टिकाऊपणा आणि सहज जतन करण्याच्या क्षमतेसारख्या अद्वितीय गुणधर्मांमुळे चलन म्हणून स्वीकारले गेले, ज्यामुळे ते "साठवणूक करण्यास सर्वात लोकप्रिय साधन तसेच व्यापारात सर्वाधिक पसंतीचे सामान" बनले. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Menger|first=Karl|date=June 1892|title=On the Origin of Money|url=http://dx.doi.org/10.2307/2956146|journal=[[The Economic Journal]]|volume=2|issue=6|pages=239–255|doi=10.2307/2956146|issn=0013-0133|jstor=2956146|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20210322092455/https://www.jstor.org/stable/2956146?origin=crossref|archive-date=2021-03-22|access-date=2023-03-10}}</ref> मेंगर यांनी दाखवले की "त्यांच्या विशेष विक्रीयोग्यतेमुळे" [[मागणी व पुरवठा|पुरवठा आणि मागणी]] यातील फरक इतर कोणत्याही बाजार वस्तूंपेक्षा अधिक कमी झाला, ज्यामुळे ते विनिमयाचे एक सामान्य माध्यम म्हणून स्वीकारले गेले आणि अनेक समाजांमध्ये चलन म्हणून विकसित झाले. == काम करते == * १८७१ – <cite class="citation book cs1">Wien: Wilhelm Braumüller.</cite> <cite class="citation book cs1">१८७१ &#x2013; इंटरनेट आर्काइव्ह मार्फत.</cite> ; असे भाषांतरित केले <cite class="citation book cs1">अनुवादक: डिंगवॉल, जेम्स; होसेलिट्झ, बर्ट एफ. ग्लेनको, इलिनॉय: द फ्री प्रेस.</cite> <cite class="citation book cs1">१९५०.</cite> * १८८३ – <cite class="citation book cs1">Leipzig: Duncker & Humblot.</cite> <cite class="citation book cs1">१८८३ &#x2013; इंटरनेट आर्काइव्ह मार्फत.</cite> ; असे भाषांतरित केले <cite class="citation book cs1">(१९६३).</cite> <cite class="citation book cs1"><span class="id-lock-registration" title="Free registration required">[https://archive.org/details/problemsofeconom0000meng/page/n5/mode/2up?view=theater ''अर्थशास्त्र आणि समाजशास्त्रातील समस्या &#x5B; अर्थशास्त्राच्या विशेष संदर्भासह सामाजिक शास्त्रांच्या पद्धतीचा अभ्यास &#x5D;'']</span> .</cite> <cite class="citation book cs1">अनुवादक: नॉक, फ्रान्सिस जे. अर्बाना: युनिव्हर्सिटी ऑफ इलिनॉय प्रेस &#x2013; इंटरनेट आर्काइव्ह मार्फत.</cite> * १८८४ – ''जर्मन अर्थशास्त्रातील इतिहासवादाच्या चुका'' * १८८८ – ''भांडवलाचा सिद्धांत'' * १८९२ – <cite class="citation journal cs1">पैशाच्या उगमावर.</cite> <cite class="citation journal cs1">''आर्थिक जर्नल'' .</cite> <cite class="citation journal cs1">'''२''' (६).</cite> <cite class="citation journal cs1">कॅरोलिन ए. फोली यांनी अनुवादित केले : <span class="nowrap">२३९–</span> २५५.</cite> <cite class="citation journal cs1">[[डिजीटल ऑब्जेक्ट आयडेंटीफायर|doi]] : [[doi:10.2307/2956146|10.2307/2956146]] .</cite> <cite class="citation journal cs1">जेएसटीओआर&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/2956146 २९५६१४६] .</cite> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९२१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १८४० मधील जन्म]] [[वर्ग:Webarchive template wayback links]] ny0kjzvmfv8c844r0f820h7d12n631m 2691183 2691175 2026-06-24T17:00:07Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691183 wikitext text/x-wiki '''कार्ल मेंगर फॉन वोल्फेन्सग्रुन''' ([[जर्मन भाषा|जर्मन]]: Carl Menger von Wolfensgrün) <ref name="auto">{{स्रोत बातमी|url=https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/carl-menger-von-wolfensgrun-prof-dr|title=Carl Menger von Wolfensgrün, o. Univ.-Prof. Dr.|date=28 June 2014|work=650 Plus|access-date=November 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119184055/https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/carl-menger-von-wolfensgrun-prof-dr|archive-date=19 November 2021|url-status=live}}</ref> (२८ फेब्रुवारी १८४० <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=b0G6AAAAIAAJ|title=Carl Menger (1840–1921)|last=Mark Blaug|publisher=E. Elgar|year=1992|isbn=978-1852784898|pages=46, 92}} Note: Some sources say 23 February</ref> – २६ फेब्रुवारी १९२१) हे एक [[ऑस्ट्रिया|ऑस्ट्रियन]] अर्थशास्त्रज्ञ होते ज्यांनी मूल्याच्या सीमांत सिद्धांतामध्ये योगदान दिले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.britannica.com/money/Carl-Menger|title=Britannica - Carl Menger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120185419/https://www.britannica.com/money/Carl-Menger|archive-date=2025-01-20|access-date=2024-12-11}}</ref> मेंगर यांना [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्र मतवादाचे]] संस्थापक मानले जाते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/carl-menger|title=Carl Menger facts, information, pictures {{!}} Encyclopedia.com articles about Carl Menger|website=www.encyclopedia.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606092921/https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/carl-menger|archive-date=June 6, 2021|access-date=June 30, 2017}}</ref> आपला सीमांतवादी दृष्टिकोन बनवताना, मेंगर यांनी शास्त्रीय अर्थशास्त्रातील अनेक प्रस्थापित विचार नाकारले. त्यांनी "जर्मन मतवादा"च्या या मताला थेट आव्हान दिले की आर्थिक सिद्धांत इतिहासातून मिळवता येतो. [[ॲडम स्मिथ]], [[डेव्हिड रिकार्डो]] आणि [[कार्ल मार्क्स]] यांचा प्रचलित सिद्धांत असलेल्या [[उत्पादनमूल्य|उत्पादनमूल्यापासून]] दूर जाऊन, मेंगरच्या व्यक्तिनिष्ठ मूल्य सिद्धांताने किंमती ठरवण्यास परस्पर संमतीच्या भूमिकेवर भर दिला. <ref>{{ज्ञानकोश स्रोत}} </ref> जरी त्यांच्या कारकिर्दीच्या उत्तरार्धापर्यंत व्हिएन्नाबाहेर त्यांचे फारसे वाचक नव्हते, तरी [[एउगेन फॉन बोम-बावेर्क]] आणि फ्रीडरिश फॉन वीजर यांसारख्या शिष्यांनी त्यांचे सिद्धांत अधिक वाचकांपर्यंत पोहोचवले. फ्रीडरिश हायेक यांनी लिहिले की ऑस्ट्रियन मतवादाच्या "मूलभूत कल्पना पूर्णपणे कार्ल मेंगरच्या आहेत." <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Fortunes of Liberalism: Essays on Austrian Economics and the Ideal of Freedom|last=Hayek|first=Friedrich|publisher=Routledge|year=1992|editor-last=Klein|editor-first=Peter G.|page=62|chapter=Carl Menger (1840–1921)}}</ref> मेंगर आधी वकील आणि व्यावसायिक पत्रकार म्हणून काम करत होते, ज्या काळात त्यांना प्रचलित आर्थिक सिद्धांत आणि खरेदीदारांच्या विचार करण्याच्या पद्धतीमधील विसंगती आढळून आली. अर्थशास्त्रातील औपचारिक प्रशिक्षणानंतर, त्यांनी १८७२ ते १९०३ पर्यंत [[युनिव्हर्सिटी ऑफ व्हियेना|व्हिएन्ना विद्यापीठात]] शिकवले. ते ऑस्ट्रियाचे युवराज रुडॉल्फ फॉन हॅब्सबर्ग यांचे खाजगी शिक्षक आणि विश्वासू बनले. == चरित्र == === कुटुंब आणि शिक्षण === कार्ल मेंगर फॉन वोल्फेंसग्रून <ref name="auto">{{स्रोत बातमी|url=https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/carl-menger-von-wolfensgrun-prof-dr|title=Carl Menger von Wolfensgrün, o. Univ.-Prof. Dr.|date=28 June 2014|work=650 Plus|access-date=November 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119184055/https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/carl-menger-von-wolfensgrun-prof-dr|archive-date=19 November 2021|url-status=live}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/carl-menger-von-wolfensgrun-prof-dr "Carl Menger von Wolfensgrün, o. Univ.-Prof. Dr"]. ''650 Plus''. 28 June 2014. [https://web.archive.org/web/20211119184055/https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/carl-menger-von-wolfensgrun-prof-dr Archived] from the original on 19 November 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">November 19,</span> 2021</span>.</cite></ref> यांचा जन्म [[ऑस्ट्रियन साम्राज्य|ऑस्ट्रियन साम्राज्यातील]] गालीत्सीया आणि लोदोमेरिया राज्याच्या नॉवी-सॉन्च शहरात झाला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.britannica.com/money/Carl-Menger|title=Britannica – Carl Menger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120185419/https://www.britannica.com/money/Carl-Menger|archive-date=2025-01-20|access-date=2024-12-11}}</ref> ते एका श्रीमंत, लहान-उमराव कुटुंबाचे होते, व त्यांचे वडील, अँटोन मेंगर, एक वकील होते. त्यांची आई, कारोलीन गेर्झाबेक, एका श्रीमंत [[बोहेमिया|बोहेमियन]] व्यापाऱ्याची मुलगी होती. त्यांना अँटोन आणि मॅक्स नावाचे दोन भाऊ होते, दोघेही वकील म्हणून नावाजलेले होते. त्यांचा मुलगा, कार्ल मेंगर, एक गणितज्ञ होता ज्याने अनेक वर्षे इलिनॉय तंत्रज्ञान संस्थेत शिकवले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.iit.edu/csl/events/archive/remembering_menger.shtml|title=Remembering Karl Menger|publisher=[[Illinois Institute of Technology]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090402052624/http://www.iit.edu/csl/events/archive/remembering_menger.shtml|archive-date=April 2, 2009|access-date=March 26, 2009}}</ref> जिम्नॅशियममध्ये शिक्षण घेऊन, त्यांनी प्राग <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thedailyeconomy.org/article/carl-menger-and-the-sesquicentennial-founding-of-the-austrian-school/|title=The daily Economy – Carl Menger|date=5 January 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214014804/https://thedailyeconomy.org/article/carl-menger-and-the-sesquicentennial-founding-of-the-austrian-school/|archive-date=14 December 2024|access-date=11 December 2024}}</ref> आणि [[युनिव्हर्सिटी ऑफ व्हियेना|व्हिएन्ना]] विद्यापीठांमध्ये कायद्याचा अभ्यास केला आणि नंतर [[क्राकूफ|क्राकूफमधील]] याग्येवॉवी विद्यापीठातून न्यायशास्त्रात विद्यावाचस्पती मिळवली. १८६० च्या दशकात मेंगर यांनी शाळा सोडली आणि पत्रकार म्हणून काही वेळ काम केले, जिथे त्यांनी बाजारातील बातम्यांचे वृत्तांकन आणि विश्लेषण केले. सुरुवातीला ऑस्ट्रियन गालिशियातील लेम्बुर्ग (आजचे [[लिव्हिव]], युक्रेन) येथील ''लेम्बुर्गर झायटुंग''मध्ये आणि नंतर व्हिएन्नाच्या वीनर झायटुंगमध्ये. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.google.com/books/edition/Austrian_and_German_Economic_Thought/BvqrAgAAQBAJ?hl=en&gbpv=0|title=Austrian and German Economic Thought: From Subjectivism to Social Evolution|last=Yagi|first=Kiichiro|date=2013-03-01|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-82461-6|pages=10|language=en}}</ref> === कारकीर्द === आपल्या वर्तमानपत्रीय कामादरम्यान, शाळेत शिकवलेल्या शास्त्रीय अर्थशास्त्रानुसार [[दर|किंमत]] निर्धारणाबद्दल जे सांगितले जात होते आणि प्रत्यक्ष बाजारातील सहभागींचा जो विश्वास होता, त्यामध्ये एक तफावत असल्याचे त्यांच्या लक्षात आले. १८६७ मध्ये, मेंगर यांनी [[राजकीय अर्थव्यवस्था|राजकीय अर्थव्यवस्थेचा]] अभ्यास सुरू केला, जो १८७१ मध्ये त्यांच्या ''अर्थशास्त्राचे तत्त्वे'' (''Grundsätze der Volkswirtschaftslehre'') या पुस्तकात दर्शवण्यात आला, व अशाप्रकारे ते [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्र मतवादाचे]] जनक बनले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/articles-interest/carl-menger-founding-austrian-school|title=Mises Institute: Carl Menger: The Founding of the Austrian School|date=8 July 2023}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/newstudiesinphil0000haye/page/n5/mode/2up?view=theater|title=New Studies in Philosophy, Politics, Economics and History of Ideas|last=Hayek|first=Friedrich|publisher=Routledge and University of Chicago Press|year=1978|location=London and Chicago|pages=[https://archive.org/details/newstudiesinphil0000haye/page/270/mode/2up?view=theater 270–282]|chapter=The Place of Menger's Grundsätze in the History of Economic Thought|author-link=Friedrich Hayek|url-access=registration|via=[[Internet Archive]]}}</ref> याच कामात त्यांनी त्यांच्या सीमांततेच्या सिद्धांताद्वारे मूल्याच्या शास्त्रीय खर्च-आधारित सिद्धांतांना आव्हान दिले - की किंमत सीमांततेवर निर्धारित केली जाते. १८७२ मध्ये मेंगर [[युनिव्हर्सिटी ऑफ व्हियेना|व्हिएन्ना विद्यापीठाच्या]] विधी विद्याशाखेत उतरले आणि पुढील अनेक वर्षे त्यांनी वाढत्या विद्यर्थ्यांना परिसंवाद व व्याख्यानांच्या माध्यमातून वित्त आणि राजकीय अर्थशास्त्र शिकवले. १८७३ मध्ये, अवघ्या ३३ वर्षांच्या तरुण वयात त्यांना विद्यापीठातील अर्थशास्त्रीय सिद्धांताचे प्राध्यापकपद मिळाले. १८७६ मध्ये मेंगरने ऑस्ट्रियाचे युवराज, आर्कड्यूक रुडॉल्फ फॉन हॅब्सबर्ग यांना राजकीय अर्थशास्त्र आणि सांख्यिकी शिकवायला सुरुवात केली. दोन वर्षे, मेंगर युवराजासोबत त्यांच्या युरोपच्या प्रवासात होते.<ref>The History of Economic Thought: A Reader</ref> असेही मानले जाते की त्यांनी युवराजाला एका पत्रिकेच्या लेखनात मदत केली, जी १८७८ मध्ये अनामिकपणे प्रकाशित झाली होती आणि ज्यात ऑस्ट्रियाच्या उच्चभ्रू वर्गावर तीव्र टीका होती. युवराजासोबतचा त्यांचा संबंध रुडॉल्फच्या १८८९ च्या आत्महत्येपर्यंत टिकला. १८७८ मध्ये रुडॉल्फचे वडील, सम्राट [[ऑस्ट्रियाचा पहिला फ्रान्झ योजेफ|फ्रान्झ योसेफ]] यांनी मेंगर यांची व्हिएन्ना येथील राजकीय अर्थशास्त्राच्या अध्यापकपदी नियुक्ती केली. त्यांना ''होफ्राट'' ही पदवी बहाल केली आणि त्यांना १९०० मध्ये ऑस्ट्रियन हेर्रेनहाउस येथे नियुक्त केले. == अर्थशास्त्र == [[चित्र:Menger_-_Untersuchungen_über_das_Methode_der_socialwissenschaften_und_der_politischen_Ökonomie_insbesondere,_1933_-_5787924.tif|इवलेसे|''{{Lang|de|Untersuchungen über die Methode der Socialwissenschaften, und der Politischen Oekonomie insbesondere}}'', १९३३]] मेंगर यांनी त्यांच्या व्यक्तिनिष्ठ मूल्य सिद्धांताचा वापरून अर्थशास्त्रातील सर्वात ताकदवान अंतर्दृष्टींपैकी एक मांडली: "विनिमयातून दोन्ही पक्षांना फायदा होतो." विल्यम जेव्हन्सच्या विपरीत, मेंगरचा असा विश्वास नव्हता की वस्तू "यूटिल्स" किंवा उपयुक्ततेचे एकक प्रदान करतात. उलट, त्यांनी लिहिले की, वस्तू मौल्यवान असतात कारण त्या विविध उपयोगांसाठी वापरल्या जातात, ज्यांचे महत्त्व वेगवेगळे असते. मेंगर यांनी पैशाचा विकास कसा होतो याचे एक स्पष्टीकरण देखील मांडले, जे आजही काही संप्रदायांमध्ये स्वीकारले जाते. <ref name="econlib">{{ज्ञानकोश स्रोत}} </ref> === पैसे === मेंगरचा असा विश्वास होता की सोने आणि चांदी हे मौल्यवान धातू होते जे त्यांच्या महागडेपणा, टिकाऊपणा आणि सहज जतन करण्याच्या क्षमतेसारख्या अद्वितीय गुणधर्मांमुळे चलन म्हणून स्वीकारले गेले, ज्यामुळे ते "साठवणूक करण्यास सर्वात लोकप्रिय साधन तसेच व्यापारात सर्वाधिक पसंतीचे सामान" बनले. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Menger|first=Karl|date=June 1892|title=On the Origin of Money|url=http://dx.doi.org/10.2307/2956146|journal=[[The Economic Journal]]|volume=2|issue=6|pages=239–255|doi=10.2307/2956146|issn=0013-0133|jstor=2956146|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20210322092455/https://www.jstor.org/stable/2956146?origin=crossref|archive-date=2021-03-22|access-date=2023-03-10}}</ref> मेंगर यांनी दाखवले की "त्यांच्या विशेष विक्रीयोग्यतेमुळे" [[मागणी व पुरवठा|पुरवठा आणि मागणी]] यातील फरक इतर कोणत्याही बाजार वस्तूंपेक्षा अधिक कमी झाला, ज्यामुळे ते विनिमयाचे एक सामान्य माध्यम म्हणून स्वीकारले गेले आणि अनेक समाजांमध्ये चलन म्हणून विकसित झाले. == काम करते == * १८७१ – <cite class="citation book cs1">Wien: Wilhelm Braumüller.</cite> <cite class="citation book cs1">१८७१ &#x2013; इंटरनेट आर्काइव्ह मार्फत.</cite> ; असे भाषांतरित केले <cite class="citation book cs1">अनुवादक: डिंगवॉल, जेम्स; होसेलिट्झ, बर्ट एफ. ग्लेनको, इलिनॉय: द फ्री प्रेस.</cite> <cite class="citation book cs1">१९५०.</cite> * १८८३ – <cite class="citation book cs1">Leipzig: Duncker & Humblot.</cite> <cite class="citation book cs1">१८८३ &#x2013; इंटरनेट आर्काइव्ह मार्फत.</cite> ; असे भाषांतरित केले <cite class="citation book cs1">(१९६३).</cite> <cite class="citation book cs1"><span class="id-lock-registration" title="Free registration required">[https://archive.org/details/problemsofeconom0000meng/page/n5/mode/2up?view=theater ''अर्थशास्त्र आणि समाजशास्त्रातील समस्या &#x5B; अर्थशास्त्राच्या विशेष संदर्भासह सामाजिक शास्त्रांच्या पद्धतीचा अभ्यास &#x5D;'']</span> .</cite> <cite class="citation book cs1">अनुवादक: नॉक, फ्रान्सिस जे. अर्बाना: युनिव्हर्सिटी ऑफ इलिनॉय प्रेस &#x2013; इंटरनेट आर्काइव्ह मार्फत.</cite> * १८८४ – ''जर्मन अर्थशास्त्रातील इतिहासवादाच्या चुका'' * १८८८ – ''भांडवलाचा सिद्धांत'' * १८९२ – <cite class="citation journal cs1">पैशाच्या उगमावर.</cite> <cite class="citation journal cs1">''आर्थिक जर्नल'' .</cite> <cite class="citation journal cs1">'''२''' (६).</cite> <cite class="citation journal cs1">कॅरोलिन ए. फोली यांनी अनुवादित केले : <span class="nowrap">२३९–</span> २५५.</cite> <cite class="citation journal cs1">[[डिजीटल ऑब्जेक्ट आयडेंटीफायर|doi]] : [[doi:10.2307/2956146|10.2307/2956146]] .</cite> <cite class="citation journal cs1">जेएसटीओआर&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/2956146 २९५६१४६] .</cite> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९२१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १८४० मधील जन्म]] [[वर्ग:Webarchive template wayback links]] [[वर्ग:ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञ]] pwb0w3ee3ugjatxhxz86eqqy8q06bn5 2691184 2691183 2026-06-24T17:00:14Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691184 wikitext text/x-wiki '''कार्ल मेंगर फॉन वोल्फेन्सग्रुन''' ([[जर्मन भाषा|जर्मन]]: Carl Menger von Wolfensgrün) <ref name="auto">{{स्रोत बातमी|url=https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/carl-menger-von-wolfensgrun-prof-dr|title=Carl Menger von Wolfensgrün, o. Univ.-Prof. Dr.|date=28 June 2014|work=650 Plus|access-date=November 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119184055/https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/carl-menger-von-wolfensgrun-prof-dr|archive-date=19 November 2021|url-status=live}}</ref> (२८ फेब्रुवारी १८४० <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=b0G6AAAAIAAJ|title=Carl Menger (1840–1921)|last=Mark Blaug|publisher=E. Elgar|year=1992|isbn=978-1852784898|pages=46, 92}} Note: Some sources say 23 February</ref> – २६ फेब्रुवारी १९२१) हे एक [[ऑस्ट्रिया|ऑस्ट्रियन]] अर्थशास्त्रज्ञ होते ज्यांनी मूल्याच्या सीमांत सिद्धांतामध्ये योगदान दिले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.britannica.com/money/Carl-Menger|title=Britannica - Carl Menger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120185419/https://www.britannica.com/money/Carl-Menger|archive-date=2025-01-20|access-date=2024-12-11}}</ref> मेंगर यांना [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्र मतवादाचे]] संस्थापक मानले जाते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/carl-menger|title=Carl Menger facts, information, pictures {{!}} Encyclopedia.com articles about Carl Menger|website=www.encyclopedia.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606092921/https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/carl-menger|archive-date=June 6, 2021|access-date=June 30, 2017}}</ref> आपला सीमांतवादी दृष्टिकोन बनवताना, मेंगर यांनी शास्त्रीय अर्थशास्त्रातील अनेक प्रस्थापित विचार नाकारले. त्यांनी "जर्मन मतवादा"च्या या मताला थेट आव्हान दिले की आर्थिक सिद्धांत इतिहासातून मिळवता येतो. [[ॲडम स्मिथ]], [[डेव्हिड रिकार्डो]] आणि [[कार्ल मार्क्स]] यांचा प्रचलित सिद्धांत असलेल्या [[उत्पादनमूल्य|उत्पादनमूल्यापासून]] दूर जाऊन, मेंगरच्या व्यक्तिनिष्ठ मूल्य सिद्धांताने किंमती ठरवण्यास परस्पर संमतीच्या भूमिकेवर भर दिला. <ref>{{ज्ञानकोश स्रोत}} </ref> जरी त्यांच्या कारकिर्दीच्या उत्तरार्धापर्यंत व्हिएन्नाबाहेर त्यांचे फारसे वाचक नव्हते, तरी [[एउगेन फॉन बोम-बावेर्क]] आणि फ्रीडरिश फॉन वीजर यांसारख्या शिष्यांनी त्यांचे सिद्धांत अधिक वाचकांपर्यंत पोहोचवले. फ्रीडरिश हायेक यांनी लिहिले की ऑस्ट्रियन मतवादाच्या "मूलभूत कल्पना पूर्णपणे कार्ल मेंगरच्या आहेत." <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Fortunes of Liberalism: Essays on Austrian Economics and the Ideal of Freedom|last=Hayek|first=Friedrich|publisher=Routledge|year=1992|editor-last=Klein|editor-first=Peter G.|page=62|chapter=Carl Menger (1840–1921)}}</ref> मेंगर आधी वकील आणि व्यावसायिक पत्रकार म्हणून काम करत होते, ज्या काळात त्यांना प्रचलित आर्थिक सिद्धांत आणि खरेदीदारांच्या विचार करण्याच्या पद्धतीमधील विसंगती आढळून आली. अर्थशास्त्रातील औपचारिक प्रशिक्षणानंतर, त्यांनी १८७२ ते १९०३ पर्यंत [[युनिव्हर्सिटी ऑफ व्हियेना|व्हिएन्ना विद्यापीठात]] शिकवले. ते ऑस्ट्रियाचे युवराज रुडॉल्फ फॉन हॅब्सबर्ग यांचे खाजगी शिक्षक आणि विश्वासू बनले. == चरित्र == === कुटुंब आणि शिक्षण === कार्ल मेंगर फॉन वोल्फेंसग्रून <ref name="auto">{{स्रोत बातमी|url=https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/carl-menger-von-wolfensgrun-prof-dr|title=Carl Menger von Wolfensgrün, o. Univ.-Prof. Dr.|date=28 June 2014|work=650 Plus|access-date=November 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119184055/https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/carl-menger-von-wolfensgrun-prof-dr|archive-date=19 November 2021|url-status=live}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/carl-menger-von-wolfensgrun-prof-dr "Carl Menger von Wolfensgrün, o. Univ.-Prof. Dr"]. ''650 Plus''. 28 June 2014. [https://web.archive.org/web/20211119184055/https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/carl-menger-von-wolfensgrun-prof-dr Archived] from the original on 19 November 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">November 19,</span> 2021</span>.</cite></ref> यांचा जन्म [[ऑस्ट्रियन साम्राज्य|ऑस्ट्रियन साम्राज्यातील]] गालीत्सीया आणि लोदोमेरिया राज्याच्या नॉवी-सॉन्च शहरात झाला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.britannica.com/money/Carl-Menger|title=Britannica – Carl Menger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120185419/https://www.britannica.com/money/Carl-Menger|archive-date=2025-01-20|access-date=2024-12-11}}</ref> ते एका श्रीमंत, लहान-उमराव कुटुंबाचे होते, व त्यांचे वडील, अँटोन मेंगर, एक वकील होते. त्यांची आई, कारोलीन गेर्झाबेक, एका श्रीमंत [[बोहेमिया|बोहेमियन]] व्यापाऱ्याची मुलगी होती. त्यांना अँटोन आणि मॅक्स नावाचे दोन भाऊ होते, दोघेही वकील म्हणून नावाजलेले होते. त्यांचा मुलगा, कार्ल मेंगर, एक गणितज्ञ होता ज्याने अनेक वर्षे इलिनॉय तंत्रज्ञान संस्थेत शिकवले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.iit.edu/csl/events/archive/remembering_menger.shtml|title=Remembering Karl Menger|publisher=[[Illinois Institute of Technology]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090402052624/http://www.iit.edu/csl/events/archive/remembering_menger.shtml|archive-date=April 2, 2009|access-date=March 26, 2009}}</ref> जिम्नॅशियममध्ये शिक्षण घेऊन, त्यांनी प्राग <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thedailyeconomy.org/article/carl-menger-and-the-sesquicentennial-founding-of-the-austrian-school/|title=The daily Economy – Carl Menger|date=5 January 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214014804/https://thedailyeconomy.org/article/carl-menger-and-the-sesquicentennial-founding-of-the-austrian-school/|archive-date=14 December 2024|access-date=11 December 2024}}</ref> आणि [[युनिव्हर्सिटी ऑफ व्हियेना|व्हिएन्ना]] विद्यापीठांमध्ये कायद्याचा अभ्यास केला आणि नंतर [[क्राकूफ|क्राकूफमधील]] याग्येवॉवी विद्यापीठातून न्यायशास्त्रात विद्यावाचस्पती मिळवली. १८६० च्या दशकात मेंगर यांनी शाळा सोडली आणि पत्रकार म्हणून काही वेळ काम केले, जिथे त्यांनी बाजारातील बातम्यांचे वृत्तांकन आणि विश्लेषण केले. सुरुवातीला ऑस्ट्रियन गालिशियातील लेम्बुर्ग (आजचे [[लिव्हिव]], युक्रेन) येथील ''लेम्बुर्गर झायटुंग''मध्ये आणि नंतर व्हिएन्नाच्या वीनर झायटुंगमध्ये. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.google.com/books/edition/Austrian_and_German_Economic_Thought/BvqrAgAAQBAJ?hl=en&gbpv=0|title=Austrian and German Economic Thought: From Subjectivism to Social Evolution|last=Yagi|first=Kiichiro|date=2013-03-01|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-82461-6|pages=10|language=en}}</ref> === कारकीर्द === आपल्या वर्तमानपत्रीय कामादरम्यान, शाळेत शिकवलेल्या शास्त्रीय अर्थशास्त्रानुसार [[दर|किंमत]] निर्धारणाबद्दल जे सांगितले जात होते आणि प्रत्यक्ष बाजारातील सहभागींचा जो विश्वास होता, त्यामध्ये एक तफावत असल्याचे त्यांच्या लक्षात आले. १८६७ मध्ये, मेंगर यांनी [[राजकीय अर्थव्यवस्था|राजकीय अर्थव्यवस्थेचा]] अभ्यास सुरू केला, जो १८७१ मध्ये त्यांच्या ''अर्थशास्त्राचे तत्त्वे'' (''Grundsätze der Volkswirtschaftslehre'') या पुस्तकात दर्शवण्यात आला, व अशाप्रकारे ते [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्र मतवादाचे]] जनक बनले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mises.org/articles-interest/carl-menger-founding-austrian-school|title=Mises Institute: Carl Menger: The Founding of the Austrian School|date=8 July 2023}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/newstudiesinphil0000haye/page/n5/mode/2up?view=theater|title=New Studies in Philosophy, Politics, Economics and History of Ideas|last=Hayek|first=Friedrich|publisher=Routledge and University of Chicago Press|year=1978|location=London and Chicago|pages=[https://archive.org/details/newstudiesinphil0000haye/page/270/mode/2up?view=theater 270–282]|chapter=The Place of Menger's Grundsätze in the History of Economic Thought|author-link=Friedrich Hayek|url-access=registration|via=[[Internet Archive]]}}</ref> याच कामात त्यांनी त्यांच्या सीमांततेच्या सिद्धांताद्वारे मूल्याच्या शास्त्रीय खर्च-आधारित सिद्धांतांना आव्हान दिले - की किंमत सीमांततेवर निर्धारित केली जाते. १८७२ मध्ये मेंगर [[युनिव्हर्सिटी ऑफ व्हियेना|व्हिएन्ना विद्यापीठाच्या]] विधी विद्याशाखेत उतरले आणि पुढील अनेक वर्षे त्यांनी वाढत्या विद्यर्थ्यांना परिसंवाद व व्याख्यानांच्या माध्यमातून वित्त आणि राजकीय अर्थशास्त्र शिकवले. १८७३ मध्ये, अवघ्या ३३ वर्षांच्या तरुण वयात त्यांना विद्यापीठातील अर्थशास्त्रीय सिद्धांताचे प्राध्यापकपद मिळाले. १८७६ मध्ये मेंगरने ऑस्ट्रियाचे युवराज, आर्कड्यूक रुडॉल्फ फॉन हॅब्सबर्ग यांना राजकीय अर्थशास्त्र आणि सांख्यिकी शिकवायला सुरुवात केली. दोन वर्षे, मेंगर युवराजासोबत त्यांच्या युरोपच्या प्रवासात होते.<ref>The History of Economic Thought: A Reader</ref> असेही मानले जाते की त्यांनी युवराजाला एका पत्रिकेच्या लेखनात मदत केली, जी १८७८ मध्ये अनामिकपणे प्रकाशित झाली होती आणि ज्यात ऑस्ट्रियाच्या उच्चभ्रू वर्गावर तीव्र टीका होती. युवराजासोबतचा त्यांचा संबंध रुडॉल्फच्या १८८९ च्या आत्महत्येपर्यंत टिकला. १८७८ मध्ये रुडॉल्फचे वडील, सम्राट [[ऑस्ट्रियाचा पहिला फ्रान्झ योजेफ|फ्रान्झ योसेफ]] यांनी मेंगर यांची व्हिएन्ना येथील राजकीय अर्थशास्त्राच्या अध्यापकपदी नियुक्ती केली. त्यांना ''होफ्राट'' ही पदवी बहाल केली आणि त्यांना १९०० मध्ये ऑस्ट्रियन हेर्रेनहाउस येथे नियुक्त केले. == अर्थशास्त्र == [[चित्र:Menger_-_Untersuchungen_über_das_Methode_der_socialwissenschaften_und_der_politischen_Ökonomie_insbesondere,_1933_-_5787924.tif|इवलेसे|''{{Lang|de|Untersuchungen über die Methode der Socialwissenschaften, und der Politischen Oekonomie insbesondere}}'', १९३३]] मेंगर यांनी त्यांच्या व्यक्तिनिष्ठ मूल्य सिद्धांताचा वापरून अर्थशास्त्रातील सर्वात ताकदवान अंतर्दृष्टींपैकी एक मांडली: "विनिमयातून दोन्ही पक्षांना फायदा होतो." विल्यम जेव्हन्सच्या विपरीत, मेंगरचा असा विश्वास नव्हता की वस्तू "यूटिल्स" किंवा उपयुक्ततेचे एकक प्रदान करतात. उलट, त्यांनी लिहिले की, वस्तू मौल्यवान असतात कारण त्या विविध उपयोगांसाठी वापरल्या जातात, ज्यांचे महत्त्व वेगवेगळे असते. मेंगर यांनी पैशाचा विकास कसा होतो याचे एक स्पष्टीकरण देखील मांडले, जे आजही काही संप्रदायांमध्ये स्वीकारले जाते. <ref name="econlib">{{ज्ञानकोश स्रोत}} </ref> === पैसे === मेंगरचा असा विश्वास होता की सोने आणि चांदी हे मौल्यवान धातू होते जे त्यांच्या महागडेपणा, टिकाऊपणा आणि सहज जतन करण्याच्या क्षमतेसारख्या अद्वितीय गुणधर्मांमुळे चलन म्हणून स्वीकारले गेले, ज्यामुळे ते "साठवणूक करण्यास सर्वात लोकप्रिय साधन तसेच व्यापारात सर्वाधिक पसंतीचे सामान" बनले. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Menger|first=Karl|date=June 1892|title=On the Origin of Money|url=http://dx.doi.org/10.2307/2956146|journal=[[The Economic Journal]]|volume=2|issue=6|pages=239–255|doi=10.2307/2956146|issn=0013-0133|jstor=2956146|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20210322092455/https://www.jstor.org/stable/2956146?origin=crossref|archive-date=2021-03-22|access-date=2023-03-10}}</ref> मेंगर यांनी दाखवले की "त्यांच्या विशेष विक्रीयोग्यतेमुळे" [[मागणी व पुरवठा|पुरवठा आणि मागणी]] यातील फरक इतर कोणत्याही बाजार वस्तूंपेक्षा अधिक कमी झाला, ज्यामुळे ते विनिमयाचे एक सामान्य माध्यम म्हणून स्वीकारले गेले आणि अनेक समाजांमध्ये चलन म्हणून विकसित झाले. == काम करते == * १८७१ – <cite class="citation book cs1">Wien: Wilhelm Braumüller.</cite> <cite class="citation book cs1">१८७१ &#x2013; इंटरनेट आर्काइव्ह मार्फत.</cite> ; असे भाषांतरित केले <cite class="citation book cs1">अनुवादक: डिंगवॉल, जेम्स; होसेलिट्झ, बर्ट एफ. ग्लेनको, इलिनॉय: द फ्री प्रेस.</cite> <cite class="citation book cs1">१९५०.</cite> * १८८३ – <cite class="citation book cs1">Leipzig: Duncker & Humblot.</cite> <cite class="citation book cs1">१८८३ &#x2013; इंटरनेट आर्काइव्ह मार्फत.</cite> ; असे भाषांतरित केले <cite class="citation book cs1">(१९६३).</cite> <cite class="citation book cs1"><span class="id-lock-registration" title="Free registration required">[https://archive.org/details/problemsofeconom0000meng/page/n5/mode/2up?view=theater ''अर्थशास्त्र आणि समाजशास्त्रातील समस्या &#x5B; अर्थशास्त्राच्या विशेष संदर्भासह सामाजिक शास्त्रांच्या पद्धतीचा अभ्यास &#x5D;'']</span> .</cite> <cite class="citation book cs1">अनुवादक: नॉक, फ्रान्सिस जे. अर्बाना: युनिव्हर्सिटी ऑफ इलिनॉय प्रेस &#x2013; इंटरनेट आर्काइव्ह मार्फत.</cite> * १८८४ – ''जर्मन अर्थशास्त्रातील इतिहासवादाच्या चुका'' * १८८८ – ''भांडवलाचा सिद्धांत'' * १८९२ – <cite class="citation journal cs1">पैशाच्या उगमावर.</cite> <cite class="citation journal cs1">''आर्थिक जर्नल'' .</cite> <cite class="citation journal cs1">'''२''' (६).</cite> <cite class="citation journal cs1">कॅरोलिन ए. फोली यांनी अनुवादित केले : <span class="nowrap">२३९–</span> २५५.</cite> <cite class="citation journal cs1">[[डिजीटल ऑब्जेक्ट आयडेंटीफायर|doi]] : [[doi:10.2307/2956146|10.2307/2956146]] .</cite> <cite class="citation journal cs1">जेएसटीओआर&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/2956146 २९५६१४६] .</cite> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९२१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १८४० मधील जन्म]] [[वर्ग:Webarchive template wayback links]] [[वर्ग:ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 9740bqninv6upmtrolu9b6aenw5ap0y 0 380896 2691176 2026-06-24T16:48:16Z TheonlyPuneriintown 157039 [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद]] कडे पुनर्निर्देशित 2691176 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद]] m3il1euw81cwv3tc4ocjvohg02m5umy 0 380898 2691178 2026-06-24T16:51:50Z अभय नातू 206 नामभेद 2691178 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[भारत-पाकिस्तान पहिले युद्ध]] bc8s3fpza57gb3qqcs331djqzq2cfpa 0 380899 2691179 2026-06-24T16:52:53Z अभय नातू 206 नामभेद 2691179 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[भारत-पाकिस्तान दुसरे युद्ध]] i8m9vl0l153epfw7mqdpn5g895sabrv 0 380900 2691180 2026-06-24T16:53:27Z अभय नातू 206 नामभेद 2691180 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[इंडिया हाऊस]] o500nqqq3fabxjrwk7psoxzqta4ad4e 0 380901 2691182 2026-06-24T16:58:29Z अभय नातू 206 नामभेद 2691182 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[भारताचे वायुसेना प्रमुख]] jmeysnl7obwgg0jwkuv9gay6zgyz2gj 0 380902 2691185 2026-06-24T17:00:39Z अभय नातू 206 पूर्ण नाव 2691185 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[कार्ल मेंगर]] 6kt5q4k8p7p9kd2dnwdj0fl0ya6y2uf 3 380903 2691209 2026-06-25T03:37:15Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2691209 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=श्रीनिवास पाळवदे}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०९:०७, २५ जून २०२६ (IST) 1r80pd6p8xdzyfu2uhm6bqgso0qstqs 0 380904 2691210 2026-06-25T03:50:18Z आर्या जोशी 65452 नवा लेख सुरु केला 2691210 wikitext text/x-wiki '''ए आय दिंडी''' हा आषाढी पंढरपूर वारीशी संबंधित एक उपक्रम आहे . 2uy2mdb1d6evjolg4z4n8wx4y1lex03 2691211 2691210 2026-06-25T03:50:37Z आर्या जोशी 65452 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691211 wikitext text/x-wiki '''ए आय दिंडी''' हा आषाढी पंढरपूर वारीशी संबंधित एक उपक्रम आहे . [[वर्ग:आषाढी वारी]] nycg1vneol6ofvt0ulduy0kkmp84cmu 2691212 2691211 2026-06-25T03:52:05Z आर्या जोशी 65452 भर 2691212 wikitext text/x-wiki '''ए आय दिंडी''' हा आषाढी पंढरपूर वारीशी संबंधित एक उपक्रम आहे . ==हेतू== ए आय या इंग्रजी वर्णांचा एकत्र उच्चर केल्यास मराठी भाषेत आई असा शब्द तयार होतो . या संकल्पनेचा वापर करून या उपक्रमाला हे नाव देण्यात आले आहे . [[वर्ग:आषाढी वारी]] 8ir6p759nueb7b24zakz50jczbq9il0 2691213 2691212 2026-06-25T03:54:43Z आर्या जोशी 65452 भर 2691213 wikitext text/x-wiki '''ए आय दिंडी''' हा आषाढी पंढरपूर वारीशी संबंधित एक उपक्रम आहे . ==हेतू== ए आय या इंग्रजी वर्णांचा एकत्र उच्चर केल्यास मराठी भाषेत आई असा शब्द तयार होतो . या संकल्पनेचा वापर करून या उपक्रमाला हे नाव देण्यात आले आहे . आधुनिक काळात नव्या पिढीला वारी या विषयाशी जोडण्याचा प्रयत्न या उपक्रमाद्वारे करण्यात आलेला आहे . कृत्रिम बुद्धीमत्ता जगभरात प्रचलित आहे आणि याजोडीने नव्या पिढीला आध्यात्मिक संकल्पना ही समजाव्यात असा याचा हेतू आहे . [[वर्ग:आषाढी वारी]] jt03wiybpl0qryp5m4vx6mka9uf1fcp 2691214 2691213 2026-06-25T03:59:44Z आर्या जोशी 65452 /* हेतू */ 2691214 wikitext text/x-wiki '''ए आय दिंडी''' हा आषाढी पंढरपूर वारीशी संबंधित एक उपक्रम आहे . ==हेतू== ए आय या इंग्रजी वर्णांचा एकत्र उच्चर केल्यास मराठी भाषेत आई असा शब्द तयार होतो . या संकल्पनेचा वापर करून या उपक्रमाला हे नाव देण्यात आले आहे . आधुनिक काळात नव्या पिढीला वारी या विषयाशी जोडण्याचा प्रयत्न या उपक्रमाद्वारे करण्यात आलेला आहे . कृत्रिम बुद्धीमत्ता जगभरात प्रचलित आहे आणि याजोडीने नव्या पिढीला आध्यात्मिक संकल्पना ही समजाव्यात असा याचा हेतू आहे . ==सर्वसमावेशकता == या उपक्रमात पुणे ते पंढरपूर अशी पायी वारी करण्यासाठी केवळ आय टी क्षेत्रातील नाही तर कोणालाही यात सहभागी होता येते असे या उपक्रमाचे स्वरूप आहे . हा एक सशुल्क उपक्रम असून पंढरपूर वारी करण्याची इच्छा असलेले सदस्य यात सहभागी होऊ शकतात . [[वर्ग:आषाढी वारी]] ieqq1dlpi9k1oa4z7lw4s581p896w0e 2691215 2691214 2026-06-25T04:00:24Z आर्या जोशी 65452 संदर्भ जोडला 2691215 wikitext text/x-wiki '''ए आय दिंडी''' हा आषाढी पंढरपूर वारीशी संबंधित एक उपक्रम आहे .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/ashadhi-wari-now-ai-dindi-will-increase-spiritual-awareness-in-the-new-generation-a-a1008/|title=आता 'एआय दिंडी'...! नव्या पिढीत आध्यात्मिक जाणीव वाढवणार|last=author/online-lokmat|date=2025-06-18|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-06-25}}</ref> ==हेतू== ए आय या इंग्रजी वर्णांचा एकत्र उच्चर केल्यास मराठी भाषेत आई असा शब्द तयार होतो . या संकल्पनेचा वापर करून या उपक्रमाला हे नाव देण्यात आले आहे . आधुनिक काळात नव्या पिढीला वारी या विषयाशी जोडण्याचा प्रयत्न या उपक्रमाद्वारे करण्यात आलेला आहे . कृत्रिम बुद्धीमत्ता जगभरात प्रचलित आहे आणि याजोडीने नव्या पिढीला आध्यात्मिक संकल्पना ही समजाव्यात असा याचा हेतू आहे . ==सर्वसमावेशकता == या उपक्रमात पुणे ते पंढरपूर अशी पायी वारी करण्यासाठी केवळ आय टी क्षेत्रातील नाही तर कोणालाही यात सहभागी होता येते असे या उपक्रमाचे स्वरूप आहे . हा एक सशुल्क उपक्रम असून पंढरपूर वारी करण्याची इच्छा असलेले सदस्य यात सहभागी होऊ शकतात . [[वर्ग:आषाढी वारी]] jv1at486ek3a1vgzza7c3u17upd95rk 2691216 2691215 2026-06-25T04:00:38Z आर्या जोशी 65452 /* सर्वसमावेशकता */ 2691216 wikitext text/x-wiki '''ए आय दिंडी''' हा आषाढी पंढरपूर वारीशी संबंधित एक उपक्रम आहे .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/ashadhi-wari-now-ai-dindi-will-increase-spiritual-awareness-in-the-new-generation-a-a1008/|title=आता 'एआय दिंडी'...! नव्या पिढीत आध्यात्मिक जाणीव वाढवणार|last=author/online-lokmat|date=2025-06-18|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-06-25}}</ref> ==हेतू== ए आय या इंग्रजी वर्णांचा एकत्र उच्चर केल्यास मराठी भाषेत आई असा शब्द तयार होतो . या संकल्पनेचा वापर करून या उपक्रमाला हे नाव देण्यात आले आहे . आधुनिक काळात नव्या पिढीला वारी या विषयाशी जोडण्याचा प्रयत्न या उपक्रमाद्वारे करण्यात आलेला आहे . कृत्रिम बुद्धीमत्ता जगभरात प्रचलित आहे आणि याजोडीने नव्या पिढीला आध्यात्मिक संकल्पना ही समजाव्यात असा याचा हेतू आहे . ==सर्वसमावेशकता == या उपक्रमात पुणे ते पंढरपूर अशी पायी वारी करण्यासाठी केवळ आय टी क्षेत्रातील नाही तर कोणालाही यात सहभागी होता येते असे या उपक्रमाचे स्वरूप आहे . हा एक सशुल्क उपक्रम असून पंढरपूर वारी करण्याची इच्छा असलेले सदस्य यात सहभागी होऊ शकतात . == संदर्भ == [[वर्ग:आषाढी वारी]] g5hjsnczm1lnj0q76jtpm8n6pacc4bi 2691217 2691216 2026-06-25T04:04:32Z आर्या जोशी 65452 /* सर्वसमावेशकता */ भर 2691217 wikitext text/x-wiki '''ए आय दिंडी''' हा आषाढी पंढरपूर वारीशी संबंधित एक उपक्रम आहे .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/ashadhi-wari-now-ai-dindi-will-increase-spiritual-awareness-in-the-new-generation-a-a1008/|title=आता 'एआय दिंडी'...! नव्या पिढीत आध्यात्मिक जाणीव वाढवणार|last=author/online-lokmat|date=2025-06-18|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-06-25}}</ref> ==हेतू== ए आय या इंग्रजी वर्णांचा एकत्र उच्चर केल्यास मराठी भाषेत आई असा शब्द तयार होतो . या संकल्पनेचा वापर करून या उपक्रमाला हे नाव देण्यात आले आहे . आधुनिक काळात नव्या पिढीला वारी या विषयाशी जोडण्याचा प्रयत्न या उपक्रमाद्वारे करण्यात आलेला आहे . कृत्रिम बुद्धीमत्ता जगभरात प्रचलित आहे आणि याजोडीने नव्या पिढीला आध्यात्मिक संकल्पना ही समजाव्यात असा याचा हेतू आहे . ==सर्वसमावेशकता == या उपक्रमात पुणे ते पंढरपूर अशी पायी वारी करण्यासाठी केवळ आय टी क्षेत्रातील नाही तर कोणालाही यात सहभागी होता येते असे या उपक्रमाचे स्वरूप आहे . हा एक सशुल्क उपक्रम असून पंढरपूर वारी करण्याची इच्छा असलेले सदस्य यात सहभागी होऊ शकतात . ==अँपचा वापर== पंढरपूर वारी या वारकरी संप्रदायाच्या ऐतिहासिक परंपरेला आधुनिकतेशी जोडत या उपक्रमाने अँप विकसित केले आहे . नव्या पिढीला अध्यात्म आणि परंपरा शिकविणे यासाठी हे तंत्रज्ञान विकसित करण्यात आले आहे . याद्वारे सर्व माहिती उपलब्ध होऊ शकते आणि पंढरपूर वारीमध्ये या समूहासह सहभाग घेता येतो असे याचे स्वरूप आहे . == संदर्भ == [[वर्ग:आषाढी वारी]] 4843iagzzqqcyizl18mp5v4f0x2kmrl 2691218 2691217 2026-06-25T04:06:05Z आर्या जोशी 65452 2691218 wikitext text/x-wiki '''ए आय दिंडी''' हा आषाढी पंढरपूर वारीशी संबंधित एक उपक्रम आहे .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/ashadhi-wari-now-ai-dindi-will-increase-spiritual-awareness-in-the-new-generation-a-a1008/|title=आता 'एआय दिंडी'...! नव्या पिढीत आध्यात्मिक जाणीव वाढवणार|last=author/online-lokmat|date=2025-06-18|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-06-25}}</ref> ==हेतू== ए आय या इंग्रजी वर्णांचा एकत्र उच्चर केल्यास मराठी भाषेत आई असा शब्द तयार होतो . या संकल्पनेचा वापर करून या उपक्रमाला हे नाव देण्यात आले आहे . आधुनिक काळात नव्या पिढीला वारी या विषयाशी जोडण्याचा प्रयत्न या उपक्रमाद्वारे करण्यात आलेला आहे . कृत्रिम बुद्धीमत्ता जगभरात प्रचलित आहे आणि याजोडीने नव्या पिढीला आध्यात्मिक संकल्पना ही समजाव्यात असा याचा हेतू आहे . अठरा वर्षांपूर्वी या उपक्रमाची सुरुवात झाली . ==सर्वसमावेशकता == या उपक्रमात पुणे ते पंढरपूर अशी पायी वारी करण्यासाठी केवळ आय टी क्षेत्रातील नाही तर कोणालाही यात सहभागी होता येते असे या उपक्रमाचे स्वरूप आहे . हा एक सशुल्क उपक्रम असून पंढरपूर वारी करण्याची इच्छा असलेले सदस्य यात सहभागी होऊ शकतात . ==अँपचा वापर== पंढरपूर वारी या वारकरी संप्रदायाच्या ऐतिहासिक परंपरेला आधुनिकतेशी जोडत या उपक्रमाने अँप विकसित केले आहे . नव्या पिढीला अध्यात्म आणि परंपरा शिकविणे यासाठी हे तंत्रज्ञान विकसित करण्यात आले आहे . याद्वारे सर्व माहिती उपलब्ध होऊ शकते आणि पंढरपूर वारीमध्ये या समूहासह सहभाग घेता येतो असे याचे स्वरूप आहे . == संदर्भ == [[वर्ग:आषाढी वारी]] 9s8jvw7l7ms5p0xkgvjbzyihmqtrea9 2691220 2691218 2026-06-25T04:06:55Z आर्या जोशी 65452 /* सर्वसमावेशकता */ संदर्भ जोडला 2691220 wikitext text/x-wiki '''ए आय दिंडी''' हा आषाढी पंढरपूर वारीशी संबंधित एक उपक्रम आहे .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/ashadhi-wari-now-ai-dindi-will-increase-spiritual-awareness-in-the-new-generation-a-a1008/|title=आता 'एआय दिंडी'...! नव्या पिढीत आध्यात्मिक जाणीव वाढवणार|last=author/online-lokmat|date=2025-06-18|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-06-25}}</ref> ==हेतू== ए आय या इंग्रजी वर्णांचा एकत्र उच्चर केल्यास मराठी भाषेत आई असा शब्द तयार होतो . या संकल्पनेचा वापर करून या उपक्रमाला हे नाव देण्यात आले आहे . आधुनिक काळात नव्या पिढीला वारी या विषयाशी जोडण्याचा प्रयत्न या उपक्रमाद्वारे करण्यात आलेला आहे . कृत्रिम बुद्धीमत्ता जगभरात प्रचलित आहे आणि याजोडीने नव्या पिढीला आध्यात्मिक संकल्पना ही समजाव्यात असा याचा हेतू आहे . अठरा वर्षांपूर्वी या उपक्रमाची सुरुवात झाली . ==सर्वसमावेशकता == या उपक्रमात पुणे ते पंढरपूर अशी पायी वारी करण्यासाठी केवळ आय टी क्षेत्रातील नाही तर कोणालाही यात सहभागी होता येते असे या उपक्रमाचे स्वरूप आहे . हा एक सशुल्क उपक्रम असून पंढरपूर वारी करण्याची इच्छा असलेले सदस्य यात सहभागी होऊ शकतात .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://news18marathi.com/religion/modern-technology-ai-dindi-wari-open-for-all-ws-l-1414883.html|title=पंढरपूर वारी : परंपरेची ओळख आणि नव्या पिढीसाठी एक अनोखी दिंडी “ai-Dindi”|website=news18marathi.com|language=mr|archive-url=http://web.archive.org/web/20250823001537/https://news18marathi.com/religion/modern-technology-ai-dindi-wari-open-for-all-ws-l-1414883.html|archive-date=2025-08-23|access-date=2026-06-25}}</ref> ==अँपचा वापर== पंढरपूर वारी या वारकरी संप्रदायाच्या ऐतिहासिक परंपरेला आधुनिकतेशी जोडत या उपक्रमाने अँप विकसित केले आहे . नव्या पिढीला अध्यात्म आणि परंपरा शिकविणे यासाठी हे तंत्रज्ञान विकसित करण्यात आले आहे . याद्वारे सर्व माहिती उपलब्ध होऊ शकते आणि पंढरपूर वारीमध्ये या समूहासह सहभाग घेता येतो असे याचे स्वरूप आहे . == संदर्भ == [[वर्ग:आषाढी वारी]] snw8ncszynsun4wlvx01c33s8gr1ddt 2691221 2691220 2026-06-25T04:08:22Z आर्या जोशी 65452 छायाचित्र 2691221 wikitext text/x-wiki [[File:Talkari.jpg|thumb|आषाढी वारीतील वारकरी]] '''ए आय दिंडी''' हा आषाढी पंढरपूर वारीशी संबंधित एक उपक्रम आहे .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/ashadhi-wari-now-ai-dindi-will-increase-spiritual-awareness-in-the-new-generation-a-a1008/|title=आता 'एआय दिंडी'...! नव्या पिढीत आध्यात्मिक जाणीव वाढवणार|last=author/online-lokmat|date=2025-06-18|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-06-25}}</ref> ==हेतू== ए आय या इंग्रजी वर्णांचा एकत्र उच्चर केल्यास मराठी भाषेत आई असा शब्द तयार होतो . या संकल्पनेचा वापर करून या उपक्रमाला हे नाव देण्यात आले आहे . आधुनिक काळात नव्या पिढीला वारी या विषयाशी जोडण्याचा प्रयत्न या उपक्रमाद्वारे करण्यात आलेला आहे . कृत्रिम बुद्धीमत्ता जगभरात प्रचलित आहे आणि याजोडीने नव्या पिढीला आध्यात्मिक संकल्पना ही समजाव्यात असा याचा हेतू आहे . अठरा वर्षांपूर्वी या उपक्रमाची सुरुवात झाली . ==सर्वसमावेशकता == या उपक्रमात पुणे ते पंढरपूर अशी पायी वारी करण्यासाठी केवळ आय टी क्षेत्रातील नाही तर कोणालाही यात सहभागी होता येते असे या उपक्रमाचे स्वरूप आहे . हा एक सशुल्क उपक्रम असून पंढरपूर वारी करण्याची इच्छा असलेले सदस्य यात सहभागी होऊ शकतात .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://news18marathi.com/religion/modern-technology-ai-dindi-wari-open-for-all-ws-l-1414883.html|title=पंढरपूर वारी : परंपरेची ओळख आणि नव्या पिढीसाठी एक अनोखी दिंडी “ai-Dindi”|website=news18marathi.com|language=mr|archive-url=http://web.archive.org/web/20250823001537/https://news18marathi.com/religion/modern-technology-ai-dindi-wari-open-for-all-ws-l-1414883.html|archive-date=2025-08-23|access-date=2026-06-25}}</ref> ==अँपचा वापर== पंढरपूर वारी या वारकरी संप्रदायाच्या ऐतिहासिक परंपरेला आधुनिकतेशी जोडत या उपक्रमाने अँप विकसित केले आहे . नव्या पिढीला अध्यात्म आणि परंपरा शिकविणे यासाठी हे तंत्रज्ञान विकसित करण्यात आले आहे . याद्वारे सर्व माहिती उपलब्ध होऊ शकते आणि पंढरपूर वारीमध्ये या समूहासह सहभाग घेता येतो असे याचे स्वरूप आहे . == संदर्भ == [[वर्ग:आषाढी वारी]] ljz3q85z1tu93smit0ys1oo02vqo0tu 2691226 2691221 2026-06-25T04:16:19Z आर्या जोशी 65452 चित्र 2691226 wikitext text/x-wiki [[File:Syayambhuvithoba.jpg|thumb|विठ्ठल, विठोबा - पंढरपूर विठ्ठल रुक्मिणी देवस्थान]] [[File:Talkari.jpg|thumb|आषाढी वारीतील वारकरी]] '''ए आय दिंडी''' हा आषाढी पंढरपूर वारीशी संबंधित एक उपक्रम आहे .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/ashadhi-wari-now-ai-dindi-will-increase-spiritual-awareness-in-the-new-generation-a-a1008/|title=आता 'एआय दिंडी'...! नव्या पिढीत आध्यात्मिक जाणीव वाढवणार|last=author/online-lokmat|date=2025-06-18|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-06-25}}</ref> ==हेतू== ए आय या इंग्रजी वर्णांचा एकत्र उच्चर केल्यास मराठी भाषेत आई असा शब्द तयार होतो . या संकल्पनेचा वापर करून या उपक्रमाला हे नाव देण्यात आले आहे . आधुनिक काळात नव्या पिढीला वारी या विषयाशी जोडण्याचा प्रयत्न या उपक्रमाद्वारे करण्यात आलेला आहे . कृत्रिम बुद्धीमत्ता जगभरात प्रचलित आहे आणि याजोडीने नव्या पिढीला आध्यात्मिक संकल्पना ही समजाव्यात असा याचा हेतू आहे . अठरा वर्षांपूर्वी या उपक्रमाची सुरुवात झाली . ==सर्वसमावेशकता == या उपक्रमात पुणे ते पंढरपूर अशी पायी वारी करण्यासाठी केवळ आय टी क्षेत्रातील नाही तर कोणालाही यात सहभागी होता येते असे या उपक्रमाचे स्वरूप आहे . हा एक सशुल्क उपक्रम असून पंढरपूर वारी करण्याची इच्छा असलेले सदस्य यात सहभागी होऊ शकतात .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://news18marathi.com/religion/modern-technology-ai-dindi-wari-open-for-all-ws-l-1414883.html|title=पंढरपूर वारी : परंपरेची ओळख आणि नव्या पिढीसाठी एक अनोखी दिंडी “ai-Dindi”|website=news18marathi.com|language=mr|archive-url=http://web.archive.org/web/20250823001537/https://news18marathi.com/religion/modern-technology-ai-dindi-wari-open-for-all-ws-l-1414883.html|archive-date=2025-08-23|access-date=2026-06-25}}</ref> ==अँपचा वापर== पंढरपूर वारी या वारकरी संप्रदायाच्या ऐतिहासिक परंपरेला आधुनिकतेशी जोडत या उपक्रमाने अँप विकसित केले आहे . नव्या पिढीला अध्यात्म आणि परंपरा शिकविणे यासाठी हे तंत्रज्ञान विकसित करण्यात आले आहे . याद्वारे सर्व माहिती उपलब्ध होऊ शकते आणि पंढरपूर वारीमध्ये या समूहासह सहभाग घेता येतो असे याचे स्वरूप आहे . == संदर्भ == [[वर्ग:आषाढी वारी]] kgvcgjjr4vsbf1vcy94ubqjh9ruvzzw 0 380905 2691219 2026-06-25T04:06:41Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1338187223|Daman Assembly constituency]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2691219 wikitext text/x-wiki '''दमण विधानसभा मतदारसंघा '''हा तत्कालीन गोवा, दमण आणि दीव केंद्रशासित प्रदेशातील [[गोवा विधानसभा|विधानसभेचा]] एक मतदारसंघ होता. == आमदार == {| class="wikitable sortable" !निवडणूक ! सदस्य ! colspan="2" | पक्ष |- |- |- |- |- |- |- |- |[[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९६३|१९६३]] |[[कालिदास पटेल]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९६७|१९६७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1967/Statisticall%20Report%20Goa%201967.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1967 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu|website=eci.gov.in|publisher=[[Election Commission of India]]|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117085800/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1967/Statisticall%20Report%20Goa%201967.pdf|archive-date=17 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | एम.एम. भाथला|| {{Full party name with color|Independent politician}} |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९७२|१९७२]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1972/StatisticalRep_GOA_72.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1972 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu|website=eci.gov.in|publisher=[[Election Commission of India]]|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114075126/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1972/StatisticalRep_GOA_72.pdf|archive-date=14 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | एच. वल्लभभाई टेंडेल|| {{Full party name with color|Indian National Congress}} |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९७७|१९७७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu|website=eci.gov.in|publisher=[[Election Commission of India]]|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114095835/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf|archive-date=14 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | भथेला मकानभाई मोरारजी|| {{Full party name with color|Independent politician}} |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९८०|१९८०]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=[[Election Commission of India]]|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114095835/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf|archive-date=14 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | तंदेल नरसिंहबाई लल्लूभाई|| {{Full party name with color|Maharashtrawadi Gomantak Party}} |- | १९८४<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1998/StatisticalReport-MGH98.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1998 to the Legislative Assembly of Meghalaya|website=eci.gov.in|publisher=[[Election Commission of India]]|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180324144917/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1998/StatisticalReport-MGH98.pdf|archive-date=24 March 2018|access-date=15 February 2024}}</ref> | प्रभाकर जीवनभाई सोमभाई|| {{Full party name with color|Independent politician}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} 9r0nqdoqrd8ehrx2d41kz0l1qx2rm3g 2691223 2691219 2026-06-25T04:09:35Z Dharmadhyaksha 28394 {{माहिती संचिका}} 2691223 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''दमण विधानसभा मतदारसंघा '''हा तत्कालीन गोवा, दमण आणि दीव केंद्रशासित प्रदेशातील [[गोवा विधानसभा|विधानसभेचा]] एक मतदारसंघ होता. == आमदार == {| class="wikitable sortable" !निवडणूक ! सदस्य ! colspan="2" | पक्ष |- |[[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९६३|१९६३]] |कालिदास पटेल |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" width="4px" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९६७|१९६७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1967/Statisticall%20Report%20Goa%201967.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1967 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu|website=eci.gov.in|publisher=[[Election Commission of India]]|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117085800/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1967/Statisticall%20Report%20Goa%201967.pdf|archive-date=17 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | एम.एम. भाथला | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९७२|१९७२]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1972/StatisticalRep_GOA_72.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1972 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu|website=eci.gov.in|publisher=[[Election Commission of India]]|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114075126/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1972/StatisticalRep_GOA_72.pdf|archive-date=14 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | एच. वल्लभभाई टेंडेल |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९७७|१९७७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu|website=eci.gov.in|publisher=[[Election Commission of India]]|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114095835/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf|archive-date=14 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | भथेला मकानभाई मोरारजी | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९८०|१९८०]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=[[Election Commission of India]]|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114095835/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf|archive-date=14 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | तंदेल नरसिंहबाई लल्लूभाई | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |- | १९८४<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1998/StatisticalReport-MGH98.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1998 to the Legislative Assembly of Meghalaya|website=eci.gov.in|publisher=[[Election Commission of India]]|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180324144917/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1998/StatisticalReport-MGH98.pdf|archive-date=24 March 2018|access-date=15 February 2024}}</ref> | प्रभाकर जीवनभाई सोमभाई | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} r6hgwyxvstx6p98cruskzvqmrxlz3v6 2691225 2691223 2026-06-25T04:13:37Z Dharmadhyaksha 28394 +[[वर्ग:इ.स. १९६३ मधील निर्मिती]]; +[[वर्ग:इ.स. १९८९ मधील समाप्ती]] - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2691225 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''दमण विधानसभा मतदारसंघा '''हा तत्कालीन गोवा, दमण आणि दीव केंद्रशासित प्रदेशातील [[गोवा विधानसभा|विधानसभेचा]] एक मतदारसंघ होता. == आमदार == {| class="wikitable sortable" !निवडणूक ! सदस्य ! colspan="2" | पक्ष |- |[[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९६३|१९६३]] |कालिदास पटेल |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" width="4px" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९६७|१९६७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1967/Statisticall%20Report%20Goa%201967.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1967 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu|website=eci.gov.in|publisher=[[Election Commission of India]]|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117085800/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1967/Statisticall%20Report%20Goa%201967.pdf|archive-date=17 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | एम.एम. भाथला | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९७२|१९७२]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1972/StatisticalRep_GOA_72.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1972 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu|website=eci.gov.in|publisher=[[Election Commission of India]]|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114075126/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1972/StatisticalRep_GOA_72.pdf|archive-date=14 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | एच. वल्लभभाई टेंडेल |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९७७|१९७७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu|website=eci.gov.in|publisher=[[Election Commission of India]]|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114095835/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf|archive-date=14 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | भथेला मकानभाई मोरारजी | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९८०|१९८०]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=[[Election Commission of India]]|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114095835/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf|archive-date=14 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | तंदेल नरसिंहबाई लल्लूभाई | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |- | १९८४<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1998/StatisticalReport-MGH98.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1998 to the Legislative Assembly of Meghalaya|website=eci.gov.in|publisher=[[Election Commission of India]]|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180324144917/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1998/StatisticalReport-MGH98.pdf|archive-date=24 March 2018|access-date=15 February 2024}}</ref> | प्रभाकर जीवनभाई सोमभाई | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९६३ मधील निर्मिती]] [[वर्ग:इ.स. १९८९ मधील समाप्ती]] cogwp1mt6amvj3t20iqqr3lvpzz2xyt 3 380906 2691235 2026-06-25T08:40:26Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2691235 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Atulbhakti}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १४:१०, २५ जून २०२६ (IST) pm6jjqeqdzn2vhr5t0p0n2wumvcdmjx