विकिपीडिया mrwiki https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा मसुदा मसुदा चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 0 2372 2697021 2691589 2026-07-26T09:37:26Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2697021 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर लेख उमेदवार}} {{इतिहासलेखन}} {{माहितीचौकट ऐतिहासिक साम्राज्ये | नाव = मराठा साम्राज्य, हिंदवी स्वराज्य, हिंदू पत पातशाही | ध्वज = Flag of the Maratha Empire.svg | ध्वजरुंदी = 200 | नकाशा = India1760 1905.jpg | नकाशारुंदी = 250 | सुरुवात = इ.स. १६४५ | शेवट = इ.स. १८१८ | राजधानी = [[राजगड]], [[रायगड]], [[जिंजी]], [[अजिंक्यतारा]], [[सातारा]], [[कोल्हापूर]] | राजे = '''भोसले घराणे'''<br />इ.स. १६७४ - १६८०: [[छत्रपती शिवाजी महाराज]]<br />इ.स. १६८१ - १६८९: [[छत्रपती संभाजी महाराज]]<br />इ.स. १६८९ - १७००: [[छत्रपती राजाराम महाराज]]<br />इ.स. १७०० - १७०७: [[महाराणी ताराबाई|छत्रपती महाराणी ताराबाई]]<br />इ.स. १७०७ - १७४९: [[शाहू पहिले|छत्रपती सम्राट थोरले शाहू महाराज]]<br /> इ.स. १७४९-१७७७: [[राजाराम दुसरे|रामराजे छत्रपती]]<br /> इ.स. १७७७-१८०८: [[शाहू दुसरे|छत्रपती शाहू दुसरे]]<br />इ.स. १८०८-१८१८: [[छत्रपती प्रतापसिंह भोसले]] आणि त्यानंतर ब्रिटिश भारतात इ.स. १८१८- १९४७ ग्वालियर, इंदोर, बडोदा, धार, कोल्हापूर, अक्कलकोट, औंध, बांदा येथे स्वतंत्र मराठा संस्थानिकांनी राज्य केल. आणि स्वातंत्र्यानंतर आपली संस्थाने भारतात विलीन केली. |भाषा = [[मराठी]], [[संस्कृत]] |क्षेत्रफळ = २५,००,००० |लोकसंख्या =१७ कोटी |चलने = [[होन]], [[मुद्रा (नाणे)|मुद्रा]], [[रुपया]], [[पैसा]], [[शिवराई]] }} [[चित्र:Shivaji British Museum.jpg|इवलेसे|उजवे|मराठा साम्राज्याचे संस्थापक [[शिवाजी महाराज]]]] '''मराठा साम्राज्य''' [[इ.स. १६‌‌‌‌‌‌३०]] ते [[इ.स. १९४७]] दरम्यान [[भारत|भारतातील]] एक साम्राज्य होते. याच्या परमोच्च बिंदूला या साम्राज्याने [[दक्षिण आशिया]]चा मोठा भूभाग व्यापला होता. हे साम्राज्य [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांनी]] [[इ.स. १६४५]] मध्ये विजापूर राज्यातून [[पुणे|पुण्याजवळील]] [[तोरणा]] किल्ला जिंकून स्थापन केले. या साम्राज्याची अधिकृत भाषा मराठी होती, तसेच याला '''[[हिंदवी स्वराज्य]]''' असेही म्हणतात. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे वडील [[शहाजीराजे भोसले|शहाजी राजे]] यांनी त्याआधी तंजावुर जिंकले होते, जे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे सावत्र भाऊ, [[व्यंकोजी भोसले|व्यंकोजी राव]] उर्फ ​​एकोजी 1 यांना मिळाले होते आणि ते राज्य, [[तंजावुरचे मराठा राज्य]] म्हणून ओळखले जात होते. [[बंगळूर|बंगलोर]] (बॅंगलोर) [[विजयनगरचे साम्राज्य|विजयनगर साम्राज्य]] जे एक जहागिरदार, केम्पे गौड़ा 1 यांचेद्वारे 1537 मध्ये स्थापित केले गेले होते, त्यांनी विजयनगर साम्राज्यामधून स्वातंत्र्याची घोषणा केली होती, त्याला 1638 मध्ये त्यांच्या उपसेनापती, शाहजी भोसले यांच्यासोबत रानादुल्ला खान यांच्या नेतृत्वाखाली एक बड़ी आदिलशाही बीजापुर सेना द्वारे बेंगलोरवर कब्जा केला गेला होता, ज्यांनी केंम्पे गौड़ा 3 यांना पराजित केले होते आणि बेंगलोरचे शाहजी यांना जहागिर (संपत्ती) च्या स्वरूपात बहाल केली ‌गेली‌ होती. शिवाजी महाराजांनी त्यांच्या कालावधीत [[औरंगजेब|औरंगजेबाविरूद्ध]] [[गनिमी कावा]] वापरून केलेल्या लढायांमुळे साम्राज्याचा विस्तार वाढला. [[इ.स. १६८०]]मधील महाराजांच्या मृत्यूनंतर छत्रपती [[संभाजी महाराज]] गादीवर आले आणि आपल्या ८ वर्षाच्या कारकिर्दीत स्वराज्याच्या सीमा वाढवल्या, मात्र १६८९ मध्ये फितुरीने औरंगजेबाने त्यांची हत्त्या केली. स्वराज्यात काही काळ अस्थैर्य माजले, सरसेनापती [[संताजी घोरपडे]] आणि [[धनाजीराव जाधव]] सारख्या शूर सरदारांनी स्वराज्याचे अस्तित्त्व टिकवले. औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर शिवाजी महाराजांचे वंशज जरी राज्य करत असले तरी पंतप्रधान असलेल्या [[पेशवे|पेशव्यांनी]] हिंदवी स्वराज्याच्या सिमा वाढविल्या. पेशवे हे एक उत्कृष्ट सेनानी होते आणि त्यांच्या कारकिर्दीत मराठा साम्राज्य अधिक विस्तार पावले. ब्रिटिश [[ईस्ट इंडिया कंपनी]]ने भारतीय उपखंडावर ताबा मिळवण्यापूर्वी बहुतेक भारतीय उपखंडातील [[मुघल साम्राज्य|मुघल राजवटीचा]] अंत करण्याचे श्रेय मराठ्यांना दिले जाते.{{sfnp|Pearson|1976|pp=221–235}}{{sfnp|Capper|1997|p=|ps=:This source establishes the Maratha control of Delhi before the British}}{{sfnp|Sen|2010|pp=1941–|ps=:The victory at Bhopal in 1738 established Maratha dominance at the Mughal court}}{{#tag:ref| Some historians{{sfnp|Schmidt|2015|ppp=54-}} may consider 1645 as the founding of the empire because that was the year when the teenaged Shivaji captured a fort from the Adilshahi sultanate.|group=note}} शेवटी [[पानिपतची तिसरी लढाई|पानिपतच्या तिसऱ्या लढाईत]] अफगाण सैन्याकडून त्यांना पराभव पत्करावा लागला. अखेरचा पेशवा [[दुसरा बाजीराव]] इंग्रजांबरोबर, तिसऱ्या इंग्रज-मराठा लढाईत पराभूत झाला व इंग्रज त्यांना बिठूर येथे पेन्शन देऊन पाठवले (झाशीच्या राणीच्या काळात). गनिमी कावा, डोंगरांतून अभेद्य किल्ले बांधणे व त्यायोगे आसपासच्या क्षेत्रावर वचक ठेवणे हा मराठा साम्राज्याचा सुरुवातीला पाया होता. या साम्राज्याला मोठी किनारपट्टी होती व [[कान्होजी आंग्रे|सेनासरखेल कान्होजी आंग्रे]] व इतर दर्यासारंगांच्या मदतीने ही सीमा प्रभावीपणे सांभाळली. दक्षिण भारताच्या इतर राज्ये व मराठा साम्राज्यातील हा एक मोठा फरक होता. मराठा आरमाराने पोर्तुगीज व [[रॉयल नेव्ही|ब्रिटिश आरमारांना]] शह दिल्यामुळे त्यांचा उपयोग करून या परकीय सत्तांना किनाऱ्यांकडून शिरकाव करता आला नाही. सेनासरखेल कान्होजी आंग्रे यांनी भारताच्या पहिले मोठे आरमार उभे केले व त्यामुळे त्यांना ''भारतीय आरमाराचे जनक'' म्हणले जाते.<ref name="Setumadhavarao S. Pagadi. 1993 21">{{स्रोत पुस्तक| title= SHIVAJI|firstname= Setumadhavarao S| lastname=Pagadi|पृष्ठ=21|आयएसबीएन= 8123706472|प्रकाशक=NATIONAL BOOK TRUST|दुवा= http://books.google.com/books?id=UVFuAAAAMAAJ&pgis=1| लेखक= Setumadhavarao S. Pagadi.| वर्ष= 1993}}</ref> == शिवाजी महाराजांचा शासनकाल == [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] [[पुणे|पुण्याजवळ]] राहणाऱ्या मराठ्यांनी [[मुघल|मुघलांना]] या भागापासून दूर ठेवण्यात यश मिळवले होते. त्यांनी शिवाजी महाराजांचा नेतृत्वाखाली स्वतःला विजापूरच्या मुस्लिम सुलतानांपासून स्वतंत्र करून घेतले. यानंतर ते अधिक आक्रमक झाले व उत्तरेमध्ये बऱ्याच चढाया करून त्यांनी राज्याचा विस्तार केला. [[इ.स. १६७४]] मध्ये शिवाजी महाराज छत्रपती झाले. महाराजांच्या मृत्यूपर्यंत मराठ्यांनी संपूर्ण मध्य भारत काबीज केला होता. == शिवाजी महाराजांचे उत्तराधिकारी == [[इ.स. १६८१|१६८१]] मध्ये महाराजांचे ज्येष्ठ पुत्र [[संभाजी भोसले|संभाजी]] राजे बनले आणि त्यांनी वडिलांची विस्तार करण्याची नीती चालू ठेवली. राजपूत-मराठा एकी होऊ नये आणि दख्खनातील सुलतानांशी संपर्क प्रस्थापित करण्यासाठी औरंगजेब आपल्या साऱ्या राजदरबाराला आणि ५,००,००० सैन्याला घेऊन दक्षिणेला आला. अपुरे सैन्य व फंदफितुरी असूनदेखील संभाजी महाराजांनी १६८१ ते १६८९ अशी यशस्वी झुंज दिली. या काळात संभाजी महारांजानी एकही किल्ला गमावला नाही की आरमारातले एकही मोठे जहाज मोगलांच्या हाती लागून दिले नाही. जंजिय्राचे सिद्दी, गोव्याचे पोर्तुगीज, मुंबईकर इंग्रज, मोगल या चारही आघाड्यांना हा राजा पुरून उरला वतनदारी मिळवण्यासाठी संभाजी महाराजांच्या काही स्वकीयांनी मोगलांशी हात मिळवणी केली, मोगलांना त्यांची माहिती दिली आणि १६८९ मध्ये छत्रपती संभाजी महाराज फितुरीमुळे पकडले गेले. त्यांचा प्रचंड शारीरिक छळ करण्यात आला. त्यातच त्यांचा मृत्यू झाला. संभाजी महाराजांच्या मृत्यूचा परिणाम औरंगजेबाच्या अपेक्षेच्या उलट झाला, मराठ्यांनी शरण न जाता त्यापासून स्फूर्ती घेतली व ते अधिक तीव्रतेने लढू लागले. संभाजी महाराजांचे बंधू [[राजाराम]] हे नंतर राजा बनले. [[इ.स. १७००|१७००]] मध्ये [[सातारा|सातारला]] मुघलांचा वेढा पडला आणि मुघलांनी ते काबीज केले. याच काळात राजाराम राजेंचा [[सिंहगड|सिंहगडावर]] मृत्यू झाला आणि त्यांची पत्नी ताराबाई यांनी त्यांचा मुलगा [[संभाजी दुसरा]] याच्या नावाने राज्यकारभार हातात घेतला. त्यांनी युद्धविरामाचा प्रस्ताव दिला पण बादशाह तयार झाला नाही. त्याच वर्षी मराठे [[नर्मदा|नर्मदेच्या]] पार पोचले. माळव्याच्या मराठ्यांनी केलेला नवीन हल्ला आणि [[हैदराबाद|हैद्राबादमध्ये]] केलेली लूट यामुळे बादशाह वैतागला. दोन दशके चाललेले दक्षिणेचे युद्ध त्याच्या खजिन्यावर ताण देत होते. [[इ.स. १७०५|१७०५]] मध्ये औरंगजेब आजारी पडला आणि दोन वर्षांनी मरण पावला. बादशहाच्या मृत्यूनंतर [[छत्रपती शाहू]], जे छत्रपती संभाजी महाराजांचे पुत्र (म्हणजेच छत्रपती शिवाजी महाराजांचा नातू) होते त्यांना [[बहादुरशाह|बहादुरशाहने]] सोडले. यानंतर थोडा काळ अराजकता माजली. शेवटी मराठा नौदल प्रमुख [[कान्होजी आंग्रे]] याची मदत घेऊन शाहूंनी निर्विवाद मराठा नेतृत्व मिळविले. बाळाजी आता पेशवा बनले. औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मराठ्यांची मुघलांबरोबरची लढाई संपुष्टात आली. यानंतर मुघल साम्राज्य हळुहळू खिळखिळे होत गेले आणि मराठा साम्राज्य भारताच्या सर्वांत शक्तिशाली राज्य बनले. [[इ.स. १७१३|१७१३]] मध्ये [[फर्रुख सियर]] मुघल बादशाह बनला. त्याची सत्ता दोन भावांच्या सामर्थ्यावर टिकून होती जे [[सय्यद बंधू] म्हणून ओळखले जात होते. ते [[अलाहाबाद]] आणि [[पाटणा]] येथील राज्यपाल होते. पण बादशहाबरोबर यांचे पटले नाही. सय्यद बंधू आणि पेशवे बाळाजी विश्वनाथ यांच्यातील वाटाघाटीनुसार मराठे बादशाहविरुद्धच्या लढाईत सामील झाले. या वाटाघाटीनुसार मराठ्यांना दक्षिणेत मुघल सत्ता मान्य करावी लागली शिवाय सैन्य व आर्थिक मदतही करावी लागली. याबदल्यात त्यांना एक फर्मान मिळाले ज्यानुसार त्यांना मराठी मातीवर स्वातंत्र्य आणि [[गुजरात]], [[माळवा]] इत्यादी सहा वतनांवरील महसुलाचे हक्क मिळाले. [[चित्र:Peshwa Baji Rao I riding horse.jpg|इवलेसे|उजवे|थोरले बाजीराव पेशवे]] ते [[इ.स. १७३५|१७३५]] मध्ये [[राजस्थान|राजस्थानात]], [[इ.स. १७३७|१७३७]] मध्ये [[दिल्ली]] आणि [[इ.स. १७४०|१७४०]] मध्ये बंगालपर्यंत पोहचले. पण मराठी राज्य फारच सैल पद्धतीने बांधले होते. दख्खनमध्ये जमा झालेल्या महसुलाचे विभाजन मराठा सरदारांच्यात केल्याने एकी निर्माण झाली. मराठा राज्य आता 'confederacy' बनले. मराठ्यांच्या अधिपत्याखालील भागांची विभागणी [[ग्वाल्हेर|ग्वाल्हेरचे]] [[शिंदे घराणे|शिंदे]], [[वडोदरा संस्थान|बडोद्याचे]] [[गायकवाड घराणे|गायकवाड]], [[माळवा|माळव्याचे]] [[होळकर घराणे|होळकर]] यांच्यात करण्यात आली. आणि ते मराठी साम्राज्याचे आधारस्तंभ बनले. ताराबाईंना बेरारचे महसुल हक्क देण्यात आले आणि [[नागपूर]] ही त्यांची राजधानी बनली. बाजीराव [[इ.स. १७४०|१७४०]] मध्ये वारले. छत्रपती शाहू महाराजांनी त्याचा मुलगा नानासाहेबला पेशवा केले. याच वेळी त्याचा भाऊ [[रघुनाथराव पेशवे|रघुनाथराव]] राज्य विस्तार करत [[पंजाब|पंजाबपर्यंत]] पोचला. [[इ.स. १७६०|१७६०]] मध्ये [[निजाम|निजामाच्या]] पराभवानंतर मराठी साम्राज्य कळसाला जाऊन पोहचले. == साम्राज्याची घसरण == मुघल सत्ता ढासळत असताना [[इ.स. १७५६]]-[[इ.स. १७५७]] मध्ये [[अफगाणिस्तान|अफगाणिस्तानच्या]] [[अहमदशाह अब्दाली]] याने [[दिल्ली]] ताब्यात घेतली. पेशव्यांनी आपले सैन्य अफगाणांचा सामना करण्यासाठी पाठवले. यात [[जानेवारी १३]], [[इ.स. १७६१]] या दिवशी मराठ्यांचा निर्णायक पराभव झाला. हे [[पानिपतचे तिसरे युद्ध]] म्हणून ओळखले जाते. यानंतर मराठा साम्राज्याचा विस्तार थांबून विभाजन होण्यास सुरुवात झाली. १७६१ नंतर पाच मराठा राज्ये स्वायत्त झाली. [[इ.स. १७७५]] मध्ये [[ब्रिटिश ईस्ट ईंडिया कंपनी|ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीबरोबर]] पहिले युद्ध लढण्यात आले. यात मराठा सरदारांनी एकजूट होउन इंग्रजांचा सामना केला परिणामी अनेक ठिकाणी इंग्रजांचा पराभव झाला [[इ.स. १८०२]] मध्ये इंग्रजांनी [[बडोदा संस्थान|बडोद्याच्या]] वारसदाराला अंतर्गत वादात मदत केली. बडोद्याला वेगळे राज्य म्हणून मान्यता देऊन त्याबदल्यात त्यांनी इंग्रजांच्या प्रभुत्वाची पावती मिळवली. [[दुसरे आंग्ल-मराठा युद्ध|दुसऱ्या इंग्रज-मराठा]] युद्धात ([[इ.स. १८०३]]-[[इ.स. १८०५]]) मराठ्यांनी स्वातंत्र्य तर वाचवले पण [[ओडिसा]], [[गुजरात]] इत्यादी भाग गमवावे लागले. [[तिसरे आंग्ल-मराठा युद्ध|तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धात]] ([[इ.स. १८१८]]) मराठ्यांना पराभव पत्करावा लागला आणि जवळजवळ संपूर्ण भारतावर इंग्रजांची सत्ता आली. यात पुणे आणि देशावरील इतर भाग [[कोल्हापूर]] आणि सातारा यांचा अपवाद वगळता इंग्रजांच्या हातात गेले. [[ग्वाल्हेर]], [[इंदूर]] आणि [[नागपूर]]ही इंग्रजांच्या राज्यात 'स्वतंत्र संस्थाने' म्हणून सामील झाले. == मराठ्यांचे राज्यकर्ते == === छत्रपतींचे राजवंश === * [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] * [[छत्रपती संभाजी महाराज]] * [[छत्रपती राजाराम महाराज]] * [[महाराणी ताराबाई|छत्रपती महाराणी ताराबाई]] * [[छत्रपती शाहू|छत्रपती शाहू महाराज]] * [[साताऱ्याचे दुसरे राजाराम|छत्रपती राजाराम द्वितीय]] * [[साताऱ्याचे दुसरे शाहू|छत्रपती द्वितीय शाहू राजे]] * [[प्रतापसिंह भोसले|छत्रपती प्रतापसिंह राजे]] === पेशवे वंश === * [[बाळाजी विश्वनाथ]] * [[थोरले बाजीराव पेशवे]] * [[नानासाहेब पेशवे]] * [[माधवराव पेशवे]] * [[नारायणराव पेशवे]] (माधवरावांचा लहान भाऊ) * [[रघुनाथ राव पेशवे]] (स्वतःस पेशवे घोषित केले) * [[सवाई माधवराव पेशवे]] * [[दुसरे बाजीराव पेशवे]] * [[दुसरे नानासाहेब पेशवे]] ==मराठेशाहीवरील पुस्तके== * इतिहासाचे साक्षीदार: मराठेकालीन सांस्कृतिक वैभवाचा मागोवा (मुकुंद कुळे) * इतिहासाच्या पाऊलखुणा भाग १,२,३: कौस्तुभ कस्तुरे * छत्रपती शिवाजी महाराज पूर्वार्ध आणी उत्तरार्ध ([[वा.सी. बेंद्रे]]) * छत्रपती संभाजी महाराज ([[वा.सी. बेंद्रे]]) * झेप (त्र्यंबकजी डेंगळे): ना.स. इनामदार * झुंज (यशवंतराव होळकर): ना.स. इनामदार * पेशवाई: कौस्तुभ कस्तुरे * मंत्रावेगळा (दुसरा बाजीराव पेशवा): ना.स. इनामदार * मराठा आरमार: एक अनोखे पर्व (डॉ. सचिन पेंडसे) * मराठाकालीन समाज आणि अंधश्रद्धा (सुभाष पाटील, अनिल बैसाणे, अनिल कठारे) * मराठे आणि आदिलशाही (अशोकराव शिंदे सरकार) * मराठे आणि महाराष्ट्र (शोधनिबंध संग्रह, डॉ. अ.रा. कुलकर्णी) * मराठे व इंग्रज ([[न.चिं. केळकर]]) * मराठेकालीन शौर्यकथा (प्रा. सु ह. जोशी) * मराठेकालीम समाजदर्शन (शं.ना. जोशी) * मराठे सरदार * मराठ्यांचा इतिहास (डॉ. पी.जी. जोशी) * मराठ्यांचा इतिहास (विभा आठल्ये) * मराठ्यांची न्यायव्यवस्था (मूळ इंग्रजी लेखक डॉ. व्ही.सी. गुणे, मराठी अनुवाद - डॉ. [[सदाशिव शिवदे]]) * मराठ्यांची बखर * मराठ्यांचे साम्राज्य * मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने पोर्तुगीज दफ्तर खंड तिसरा १६६३ – १७३९ * मराठ्यांच्या उत्तरेतील मोहिमा १७२० – १७४० * मराठ्यांच्या लढायांचा इतिहास ([[शि.म. परांजपे]]) * महाराष्ट्राचा इतिहास मराठा कालखंड भाग २ (१७०७ ते १८१८ ) * मालोजीराजे आणि शहाजी महाराज ([[वा.सी. बेंद्रे]]) * राऊ (थोरले बाजीराव पेशवे): ना.स. इनामदार * शिवपुत्र छत्रपती राजाराम: डॉ. जयसिंहराव पवार * शिकस्त (पार्वतीबाई, सदाशिवराव भाऊंच्या पत्नी): ना.स. इनामदार * शिवकाळ व पेशवाईतील दुष्काळाचा इतिहास (सुभाष पाटील, अनिल बैसाणे, अनिल कठारे) * शिवराज्याभिषेक प्रयोग ([[वा.सी. बेंद्रे]]) * सकलराजकार्यधुरंधर सदाशिवराव भाऊ : कौस्तुभ कस्तुरे * स्वराज्याचे शूर सेनानी : शहाजीराजांपासून.... यशवंतराव होळकरांपर्यंत (दामोदर मगदूम) *[[मराठ्यांचा इतिहास (पुस्तक)|मराठ्यांचा इतिहास]] :इ.स.१६०० ते इ.स.१८१८(सोमनाथ रोडे) == हे सुद्धा पहा== *[[भारतातील सर्वात मोठ्या साम्राज्यांची यादी]] *[[मौर्य साम्राज्य]] *[[आहोम साम्राज्य]] *[[विजयनगर साम्राज्य]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == फुटनोट == {{Reflist|group=note}} {{मराठा साम्राज्य}} {{साम्राज्ये}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य| ]] [[वर्ग:हिंदू साम्राज्ये]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[वर्ग:इतिहास]] [[वर्ग:भारतीय साम्राज्ये]] 3vutpbtqweku8fq36nmckuqjsskik0r 0 3298 2696990 2629074 2026-07-26T03:47:56Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2696990 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट खेळाडू संपूर्ण माहिती | नाव = राहुल द्रविड | image = RahulDravid.jpg | देश = भारत | देश_इंग्लिश_नाव = India | पूर्ण नाव = राहुल शरद द्रविड | living = true | दिनांकजन्म = ११ | महिनाजन्म = १ | वर्षजन्म = १९७३ | स्थान_जन्म = [[इंदूर]],&nbsp;[[मध्य प्रदेश|मध्य&nbsp;प्रदेश]]) | देश_जन्म = [[भारत]] | उपाख्य = द वॉल, मी. डिपेंडेबल, जॅमी | heightft = ५ | heightinch = ११ | heightm = | फलंदाजीची पद्धत = उजखोरा | गोलंदाजीची पद्धत = उजव्या हाताने ऑफस्पिन | विशेषता = फलंदाज, अनियमीत यष्टीरक्षक | international = true | कसोटी सामना पदार्पण दिनांक = २० जून | कसोटी सामना पदार्पणवर्ष = १९९६ | कसोटी सामना पदार्पण विरूद्ध = इंग्लंड | कसोटी सामने = १६२ | शेवटचा कसोटी सामना दिनांक = २४ जानेवारी | शेवटचा कसोटी सामना वर्ष = २०१२ | शेवटचा कसोटी सामना विरूद्ध = ऑस्ट्रेलिया | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना पदार्पण दिनांक = ३ एप्रिल | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना पदार्पणवर्ष = १९९६ | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना पदार्पण विरूद्ध = श्रीलंका | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने = ३३९ | शेवटचा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना दिनांक = १६ सप्टेंबर | शेवटचा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना वर्ष = २०११ | शेवटचा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना विरूद्ध = इंग्लंड | एकदिवसीय शर्ट क्र = १९ | संघ१ = [[कर्नाटक क्रिकेट संघ|कर्नाटक]] | वर्ष१ = १९९० – २०१२ | संघ२ = [[केंट काउंटी क्रिकेट क्लब|केंट]] | वर्ष२ = २००० | संघ३ = [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटीश सॉल्टीयर]] | वर्ष३ = २००३ | संघ४ = [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर]] | वर्ष४ = २००८-२०१० | संघ५ = [[राजस्थान रॉयल्स]] | वर्ष५ = २०११-२०१३ | संघ६ = [[मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लब]] | वर्ष६ = २०१४ | चेंडू = balls | columns = ४ | column१ = [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] | सामने१ = १६४ | धावा१ = १३२८८ | फलंदाजीची सरासरी१ = ५२.३१ | शतके/अर्धशतके१ = ३६/६४ | सर्वोच्च धावसंख्या१ = २७० | चेंडू१ = १२० | बळी१ = १ | गोलंदाजीची सरासरी१ = ३९.०० | ५ बळी१ = – | १० बळी१ = – | सर्वोत्तम गोलंदाजी१ = १/१८ | झेल/यष्टीचीत१ = २१०/० | column२ = [[एकदिवसीय क्रिकेट|ए.सा.]] | सामने२ = ३४४ | धावा२ = १०८८९ | फलंदाजीची सरासरी२ = ३९.१६ | शतके/अर्धशतके२ = १२/८३ | सर्वोच्च धावसंख्या२ = १५३ | चेंडू२ = १८६ | बळी२ = ४ | गोलंदाजीची सरासरी२ = ४२.५० | ५ बळी२ = – | १० बळी२ = n/a | सर्वोत्तम गोलंदाजी२ = २/४३ | झेल/यष्टीचीत२ = १९६/१४ | column३ = [[प्रथम वर्गीय क्रिकेट|प्र.श्रे.]] | सामने३ = २९८ | धावा३ = २३७९४ | फलंदाजीची सरासरी३ = ५५.३३ | शतके/अर्धशतके३ = ६८/११७ | सर्वोच्च धावसंख्या३ = २७० | चेंडू३ = ६१७ | बळी३ = ५ | गोलंदाजीची सरासरी३ = ५४.६० | ५ बळी३ = ० | १० बळी३ = – | सर्वोत्तम गोलंदाजी३ = २/१६ | झेल/यष्टीचीत३ = ३५३/१ | column४ = [[लिस्ट - अ सामने|लि.अ.]] | सामने४ = ४४९ | धावा४ = १५२७१ | फलंदाजीची सरासरी४ = ४२.३० | शतके/अर्धशतके४ = २१/११२ | सर्वोच्च धावसंख्या४ = १५३ | चेंडू४ = ४७७ | बळी४ = ४ | गोलंदाजीची सरासरी४ = १०५.२५ | ५ बळी४ = – | १० बळी४ = n/a | सर्वोत्तम गोलंदाजी४ = २/४३ | झेल/यष्टीचीत४ = २३३/१७ | दिनांक= ३० जानेवारी | वर्ष = २०१२ | source = http://content-ind.cricinfo.com/India/content/player/28114.html क्रिकइन्फो}} '''राहुल द्रविड''' ({{audio|Rahul Dravid Pronuncuation.ogg|उच्चार}}; जन्म ११ जानेवारी १९७३) हा माजी [[भारतीय क्रिकेट संघ|भारतीय खेळाडू]] आणि [[भारतीय क्रिकेट कर्णधारांची यादी|कर्णधार]] आहे. त्याला क्रिकेटच्या इतिहासातील एक महान फलंदाज म्हणून ओळखले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/17310407 |title=राहुल द्रविड मधल्या फळीतील आजवरचा सर्वोत्कृष्ट फलंदाज आहे का?|प्रकाशक=bbc.co.uk |दिनांक=९ मार्च २०१२|भाषा=इंग्लिश}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-17309801 |title=राहुल द्रविडची श्रेष्ठता |प्रकाशक=bbc.co.uk |दिनांक=९ मार्च २०१२|भाषा=इंग्लिश}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.rediff.com/cricket/report/slide-show-1-kumble-ganguly-laxman-dhoni-tributes-to-rahul-dravid/20120328.htm |title='जगातील सर्वोत्कृष्ट ३ऱ्या क्रमांकावरचा फलंदाज'|प्रकाशक=rediff.com|दिनांक=२८ मार्च २०१२|भाषा=इंग्लिश }}</ref> [[मराठा|मराठी]] कुटूंबात जन्म झालेल्या राहुलने, वयाच्या १२ व्या वर्षापासून क्रिकेट खेळावयास सुरुवात केली. त्यानंतर त्याने १५-वर्षांखालील, १७-वर्षांखालील आणि १९-वर्षांखालील राज्यस्तरीय संघांचे प्रतिनिधित्व केले. ''द वॉल'', म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या द्रविडचा २००० साली ''[[विस्डेन क्रिकेट खेळाडू्स अल्मनाक]]ने'' [[विस्डेन वार्षिक क्रिकेट खेळाडू|सर्वोत्कृष्ट पाच फलंदाजांमध्ये]] उल्लेख केला होता. २००४ मध्ये सुरू झालेल्या पहिल्याच आयसीसी पुरस्कार समारोहात, दरवर्षी दिला जाणारा [[आयसीसी प्लेयर ऑफ द इयर|सर्वोत्कृष्ट खेळाडू]] आणि सर्वोत्कृष्ट कसोटी खेळाडूचा पुरस्कार मिळाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://content.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/154389.html |title=क्रिकेट खेळाडू ऑफ द इयर २००० – राहुल द्रविड|प्रकाशक=क्रिकइन्फो|ॲक्सेसदिनांक=२० डिसेंबर २०१०|भाषा=इंग्लिश }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.espnstar.com/cricket/international-cricket/news/detail/item113474/ICC-Awards:-Look-no-further-Dravid/|title=आयसीसी पुरस्कार: लुक नो फर्दर द्रविड|प्रकाशक=Espnstar.com|दिनांक=५ सप्टेंबर २००८|ॲक्सेसदिनांक=२० डिसेंबर २०१०|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721090807/http://www.espnstar.com/cricket/international-cricket/news/detail/item113474/ICC-Awards%3A-Look-no-further-Dravid/|url-status=dead}}</ref> डिसेंबर २०११ मध्ये, [[कॅनबेरा]] येथे ब्रॅडमन ओरेशन देणारा तो पहिला बिगर ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू होता.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-03-10/news/31143127_1_cricketer-steve-waugh-sir-donald-bradman-oration|title=द्रविड, सद्गृहस्थ आणि विचारी क्रिकेट खेळाडू: अहवाल|दिनांक=१० मार्च २०१२|ॲक्सेसदिनांक=३ ऑक्टोबर २०१२|प्रकाशक=द इकॉनॉमिक टाइम्स|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2013-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105103812/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-03-10/news/31143127_1_cricketer-steve-waugh-sir-donald-bradman-oration|url-status=dead}}</ref> एप्रिल २०१६ पर्यंत राहुल द्रविड हा कसोटी क्रिकेटमधील [[सचिन तेंडूलकर]], [[रिकी पॉंटिंग]] आणि [[जॅक कॅलिस]]नंतर चवथा सर्वाधिक धावा करणारा फलंदाज आहे. तसेच कसोटी आणि एकदिवसीय ह्या दोन्ही प्रकारांत प्रत्येकी १०००० धावा करणारा [[सचिन तेंडूलकर]] नंतर तो भारताचा केवळ दुसरा क्रिकेट खेळाडू आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=परदेशी परिस्थितीमध्ये उत्कृष्ट|दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-west-indies-2011/content/story/542056.html|ॲक्सेसदिनांक=२५ नोव्हेंबर २०११|भाषा=इंग्लिश}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=1;template=results;type=batting |title=कसोटी सामने / फलंदाजीतील नोंदी|प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो|ॲक्सेसदिनांक=२८ एप्रिल २०१६|भाषा=इंग्लिश}}</ref> २००४ मध्ये, चट्टग्राम येथे बांगलादेशविरुद्ध शतक केल्यानंतर, सर्वच्या सर्व दहा कसोटी खेळणाऱ्या देशांत शतके करणारा, तो जगातील पहिला आणि एकमेव फलंदाज झाला.<ref name="100 in all 10 test playing countries">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=ते आले, ते खेळले, त्यांनी जिंकलं|दुवा=http://content.cricinfo.com/magazine/content/story/400765.html|ॲक्सेसदिनांक=११ मे २००९|भाषा=इंग्लिश }}</ref> एप्रिल २०१६ पर्यंत, यष्टीरक्षकाव्यतिरीक्त, कसोटी क्रिकेट मध्ये सर्वात जास्त झेल घेण्याचा विक्रम राहुल द्रविडच्या नावावर आहे. त्याने एकूण १६४ सामन्यांत २१० झेल घेतले आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://edition.cnn.com/2009/SPORT/04/06/cricket.newzealand/index.html|title=कसोटी झेलांचा विक्रम भारतीय द्रविडच्या नावावर|प्रकाशक=सीएनएन|दिनांक=६ एप्रिल २००९|ॲक्सेसदिनांक=२० डिसेंबर २०१०|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2010-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20100326002152/http://edition.cnn.com/2009/SPORT/04/06/cricket.newzealand/index.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283548.html |title=नोंदी / कसोटी सामने / क्षेत्ररक्षणाच्या नोंदी / कारकीर्दीतील सर्वाधिक झेल|प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो|ॲक्सेसदिनांक=२८ एप्रिल २०१६|भाषा=इंग्लिश}}</ref> ऑगस्ट २०११ मध्ये, [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०११|इंग्लंडविरुद्ध एकदिवसीय मालिकेसाठी]] अचानक निवड झाल्यानंतर, त्याने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय आणि आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मधून निवृत्ती जाहीर केली आणि मार्च २०१२ मध्ये त्याने आंतरराष्ट्रीय आणि प्रथम वर्गीय क्रिकेट मधूनही निवृत्ती जाहीर केली. [[२०१२ इंडियन प्रीमियर लीग]]मध्ये त्याने [[राजस्थान रॉयल्स]]चे नेतृत्व केले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=राहुल द्रविडची आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून निवृत्ती |दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/top-stories/Rahul-Dravid-announces-retirement-from-international-cricket/articleshow/12195477.cms |प्रकाशक=टाइम्स ऑफ इंडिया|ॲक्सेसदिनांक=९ मार्च २०१२|भाषा=इंग्लिश }}</ref> सिडनी येथे १ नोव्हेंबर २०१२ रोजी झालेल्या सातव्या वार्षिक ब्रॅडमॅन पुरस्कार सोहळ्यात राहुल द्रविडचा, [[ग्लेन मॅकग्रा]]सोबत सन्मान करण्यात आला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=ब्रॅडमॅन पुरस्कार सोहळ्यात द्रविड, मॅकग्राचा सन्मान|दुवा=http://www.wisdenindia.com/cricket-article/bradman-awards-honour-dravid-mcgrath/33000|प्रकाशक=विस्डेन इंडिया|ॲक्सेसदिनांक=१ नोव्हेंबर २०१२|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2012-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105053242/http://www.wisdenindia.com/cricket-article/bradman-awards-honour-dravid-mcgrath/33000|url-status=dead}}</ref> भारत सरकारद्वारा दिल्या जाणाऱ्या पद्मश्री आणि पद्म भूषण ह्या अनुक्रमे चवथ्या आणि तिसऱ्या सर्वोच्च नागरी पुरस्काराने द्रविडला सन्मानित करण्यात आले आहे.<ref name="Padma Awards">{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf| title=पद्म पुरस्कार| प्रकाशक=गृह मंत्रालय, भारत सरकार| दिनांक=२०१५| ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१५| भाषा=इंग्लिश| archive-date=2015-10-15| archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf| url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=यश पाल, रोद्दाम, एस. एच. रझा, मोहापात्रांना पद्म विभूषण|दुवा=http://www.thehindu.com/news/national/padma-vibhushan-for-yash-pal-roddam-sh-raza-mohapatra/article4345127.ece?homepage=true|प्रकाशक=द हिंदू |ॲक्सेसदिनांक=२६ जानेवारी २०१३|भाषा=इंग्लिश }}</ref> २०१४ मध्ये, राहुल द्रविड बंगळूर स्थित गोस्पोर्टस् फाऊंडेशमध्ये सल्लागार मंडळाचा सभासद म्हणून सामील झाला. गोस्पोर्टस् फाऊंडेशनच्या सहकार्याने राहुल द्रविड ॲथलीट मार्गदर्शक कार्यक्रमाअंतर्गत तो भविष्यातील ऑलिंपिक आणि पॅरालिंपीक खेळाडूंना मार्गदर्शन करीत आहे.<ref>[http://www.dnaindia.com/sport/report-rahul-dravid-to-mentor-india-s-potential-olympians-1957754 भारताच्या ऑलिंपिक क्षमता असलेल्या खेळाडूंना राहुल द्रविडचे मार्गदर्शन.]</ref> भारताचा बॅडमिंटन खेळाडू [[प्रणॉय कुमार]], पॅरा-जलतरणपटू [[शरथ गायकवाड]] आणि तरुण गोल्फपटू चिक्करंगप्पा एस. हे तो मार्गदर्शन करीत असलेल्या सुरुवातीच्या गटातील खेळाडू आहेत. =सुरुवातीचे आणि वैयक्तिक जीवन= द्रविडचा जन्म [[मध्य प्रदेश]]ातील [[इंदूर]] मध्ये एका [[मराठा|मराठी कुटूंबात]] झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|title=राहूल द्रविडशी भेट|दुवा=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-02-24/special-report/27880064_1_rahul-pushpa-dravid-roger-federer|ॲक्सेसदिनांक=२७ मार्च २००७|प्रकाशक=द टाइम्स ऑफ इंडिया|दिनांक=२४ फेब्रुवारी २००७|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2012-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20121016145809/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-02-24/special-report/27880064_1_rahul-pushpa-dravid-roger-federer|url-status=dead}}</ref> त्याचे कुटूंब नंतर [[कर्नाटक]]मधील [[बंगळूर]] येथे स्थायिक झाली, तेथेच तो लहानाचा मोठा झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=क्रिकइन्फो – खेळाडू आणि अधिकारी – राहुल द्रविड|दुवा=http://content-ind.cricinfo.com/india/content/player/28114.html|ॲक्सेसदिनांक=६ मे २००७|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2007-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070427172904/http://content-ind.cricinfo.com/india/content/player/28114.html|url-status=dead}}</ref> त्याची मातृभाषा मराठी आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|title=किपींग द विंडोज|दुवा=http://www.thehindu.com/thehindu/mag/2004/09/12/stories/2004091200550300.htm|दिनांक=१२ सप्टेंबर २००४|प्रकाशक=द हिंदू|भाषा=इंग्लिश}}</ref> द्रविडचे वडील जॅम आणि प्रिझर्व्हज् बनविणाऱ्या कंपनीत काम करीत त्यामुळे कालांतराने राहुलला ''जॅमी'' हे टोपणनाव पडले. त्याची आई, पुष्पा, बंगळूर येथील विद्यापीठ विश्वेश्वरैया अभियांत्रिकी महाविद्यालयात [[वास्तुशास्त्र]]ाची प्राध्यापिका होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.verveonline.com/29/people/rahul/full.shtml|title=द ग्रेट वॉल ऑफ इंडिया|प्रकाशक=Verveonline.com|ॲक्सेसदिनांक=२० डिसेंबर २०१०|भाषा=इंग्लिश}}</ref> द्रविडला विजय नावाचा लहान भाऊ आहे.<ref name="dravidthewall1">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.dravidthewall.com/2008/01/his-personal-choices.html|प्रकाशक=द्रविडदवॉल|ॲक्सेसदिनांक=२२ ऑक्टोबर २०१३|title=द्रविडच्या वैयक्तिक निवडी|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023055320/http://www.dravidthewall.com/2008/01/his-personal-choices.html|url-status=dead}}</ref> बंगळूर येथील सेंट जोसेफ बॉइज हायस्कूलमध्ये त्याने शालेय शिक्षण घेतले, तर सेंट जोसेफ कॉलेज ऑफ कॉमर्समधून त्याने वाणिज्य शाखेत पदवी घेतली.<ref name="dravidthewall1"/> [http://www.sjcba.edu.in/ सेंट जोसेफ कॉलेज ऑफ बिझनेस ॲडमिनीस्ट्रेशन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160427154908/http://www.sjcba.edu.in/ |date=2016-04-27 }} येथे एमबीए करत असताना त्याची [[भारतीय क्रिकेट संघ]]ात निवड झाली. =वाढीची सुरुवातीची वर्षे आणि देशांतर्गत कारकीर्द= वयाच्या १२ व्या वर्षांपासून द्रविडने क्रिकेट खेळायला सुरुवात केली आणि १५, १७ आणि १९ वर्षांखालील [[कर्नाटक क्रिकेट संघ|कर्नाटक]]च्या संघाचे प्रतिनिधित्व केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=वेबइंडिया१२३ – भारतीय व्यक्तिमत्वे – खेळ – राहुल द्रविड|दुवा=http://www.webindia123.com/personal/sports/rahul.htm|ॲक्सेसदिनांक=६ मे २००७|भाषा=इंग्लिश}}</ref> [[एम. चिन्नास्वामी मैदान|चिन्नास्वामी मैदान]]ा उन्हाळी शिबीरात प्रशिक्षण देत असताना, माजी क्रिकेट खेळाडू आणि कोच [[केकी तारापोर]] यांना सर्वप्रथम द्रविडची प्रतिभा लक्षात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=क्रिकइन्फो – कोच केकी तारापोर विद्यार्थी राहुल द्रविडबद्दल|दुवा=http://content-www.cricinfo.com/england/content/story/103543.html|ॲक्सेसदिनांक=६ मे २००७|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2012-07-09|archive-url=https://archive.today/20120709124512/http://content-www.cricinfo.com/england/content/story/103543.html|url-status=dead}}</ref> द्रविडने आपल्या शाळेच्या संघातून खेळताना शतक झळकावले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.triposo.com/section/Rahul_Dravid|प्रकाशक=ट्रीपोसो|ॲक्सेसदिनांक=२२ ऑक्टोबर २०१३|title=राहुल द्रविड|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2013-10-22|archive-url=https://archive.is/20131022093253/http://www.triposo.com/section/Rahul_Dravid|url-status=dead}}</ref> तो एक [[यष्टीरक्षक]] म्हणून सुद्धा खेळला आहे.<ref name="dravidthewall1"/> द्रविडने फेब्रुवारी १९९१ मध्ये [[रणजी करंडक]] पदार्पण केले, त्यावेळी तो महाविद्यालयीन विद्यार्थीच होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.4to40.com/legends/print.asp?p=Rahul_Sharad_Dravid&k=Ranji_Trophy|प्रकाशक=४०टू४०|ॲक्सेसदिनांक=२२ ऑक्टोबर २०१३|title=राहुल द्रविडचे रणजी पदार्पण|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061911/http://www.4to40.com/legends/print.asp?p=Rahul_Sharad_Dravid&k=Ranji_Trophy|url-status=dead}}</ref> त्यावेळी तो पुण्यामध्ये [[महाराष्ट्र क्रिकेट संघ|महाराष्ट्राविरुद्ध]] त्याचेच भविष्यातील संघ सहकारी [[अनिल कुंबळे]] आणि [[जवागल श्रीनाथ]] यांच्या सोबत खेळत होता. अनिर्णित राहिलेल्या सामन्यात त्याने ८२ धावा केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=महाराष्ट्र वि. कर्नाटक, पुणे, ०२-०५ फेब्रुवारी १९९१|दुवा=http://www1.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1990-91/IND_LOCAL/RANJI/KNOCK-OUTS/MAHA_KNTKA_RJI-PQF2_02-05FEB1991.html|ॲक्सेसदिनांक=६ मे २००१७|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2007-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20070312151050/http://www1.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1990-91/IND_LOCAL/RANJI/KNOCK-OUTS/MAHA_KNTKA_RJI-PQF2_02-05FEB1991.html|url-status=dead}}</ref> १९९१-९२ च्या त्याच्या पहिल्या संपूर्ण मोसमात, त्याने दोन शतके आणि ६३.३ च्या सरासरीने ३८० धावा केल्या,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=फलंदाजी – सर्वाधिक धावा (रणजी करंडक १९९१-९२|दुवा=http://www1.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1991-92/IND_LOCAL/RANJI/STATS/IND_LOCAL_RJI_AVS_BAT_MOST_RUNS.html|ॲक्सेसदिनांक=६ मे २००७|भाषा=इंग्लिश}}{{मृत दुवा|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> त्याच्या या कामगिरीमुळे [[दुलीप करंडक]]ाच्या [[दक्षिण विभाग क्रिकेट संघ]]ात त्याची निवड झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=दक्षिण विभाग संघ १९९१-९२|दुवा=http://www1.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1991-92/IND_LOCAL/DULEEP/SQUADS/DULEEP_1991-92_SOUTH-SQUAD.html|ॲक्सेसदिनांक=६ मे २००७|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2005-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20050125135906/http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1991-92/IND_LOCAL/DULEEP/SQUADS/DULEEP_1991-92_SOUTH-SQUAD.html|url-status=dead}}</ref> =आंतरराष्ट्रीय कारकीर्द= ===आंतरराष्ट्रीय पदार्पण=== [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९६|१९९६ च्या विश्व चषक स्पर्धेनंतर]] लगेचच [[विनोद कांबळी]]च्या जागी संघात स्थान मिळवित, द्रविडने त्याचे आंतरराष्ट्रीय पदार्पण ३ एप्रिल १९९६ रोजी [[श्रीलंका क्रिकेट संघ|श्रीलंके]]विरुद्ध [[सिंगापूर]] येथील [https://en.wikipedia.org/wiki/1996_Singer_Cup सिंगर चषक स्पर्धेच्या] एकदिवसीय मालिकेत केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=हॅप्पी बर्थडे राहुल द्रविड|दुवा=http://archives.deccanchronicle.com/130110/sports-cricket/gallery/happy-bday-rahul-dravid|प्रकाशक=[[डेक्कन क्रॉनिकल]]|ॲक्सेसदिनांक=२३ ऑगस्ट २०१५|आर्काइव्हदुवा=https://web.archive.org/web/20160105112711/http://archives.deccanchronicle.com/130110/sports-cricket/gallery/happy-bday-rahul-dravid|आर्काइव्हदिनांक=2016-01-05|पान=२|दिनांक=१० जानेवारी २०१३|भाषा=इंग्लिश|url-status=dead}}</ref><ref name="Cricinfo Timeline">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=टाईमलाईन: राहुल द्रविड|दुवा=http://www.espncricinfo.com/india/content/player/28114.html?index=timeline|प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो|ॲक्सेसदिनांक=२३ ऑगस्ट २०१५|आर्काइव्हदुवा=https://web.archive.org/web/20160412071343/http://www.espncricinfo.com/india/content/player/28114.html?index=timeline|आर्काइव्हदिनांक=2016-04-12|भाषा=इंग्लिश|url-status=dead}}</ref> सामन्यात तो फलंदाजीत चमकदार कामगिरी करू शकला नाही. [[मुथय्या मुरलीधरन]]ने त्याला बाद करण्याआधी त्याने फक्त तीन धावा केल्या, परंतु क्षेत्ररक्षण करताना त्याने २ झेल पकडले.<ref name=Oracle>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=खेळाडू माहिती: राहूल द्रविड|दुवा=http://cricketarchive.com/cgi-bin/player_oracle_reveals_results2.cgi?playernumber=2280&testing=0&opponentmatch=exact&playername=dravid&resulttype=All&matchtype=All&teammatch=exact&startwicket=&homeawaytype=All&opponent=&endwicket=&wicketkeeper=&searchtype=InningsList&howout=All&endscore=&playermatch=contains&branding=cricketarchive&captain=&endseason=&startscore=&team=&startseason=|प्रकाशक=क्रिकेट आर्काइव्ह|ॲक्सेसदिनांक=२३ ऑगस्ट २०१५|आर्काइव्हदुवा=https://web.archive.org/web/20150823081752/http://cricketarchive.com/cgi-bin/player_oracle_reveals_results2.cgi?playernumber=2280&testing=0&opponentmatch=exact&playername=dravid&resulttype=All&matchtype=All&teammatch=exact&startwicket=&homeawaytype=All&opponent=&endwicket=&wicketkeeper=&searchtype=InningsList&howout=All&endscore=&playermatch=contains&branding=cricketarchive&captain=&endseason=&startscore=&team=&startseason=|आर्काइव्हदिनांक=2015-08-23|भाषा=इंग्लिश|url-status=live}}</ref> [[पाकिस्तान क्रिकेट संघ|पाकिस्तान]]विरुद्ध दुसऱ्या सामन्यातही त्याच्या पदरी अपयश आले. केवळ ४ धावा करून तो धावचित झाला.<ref name=Oracle /> सुरुवातीच्या चार सामन्यांमध्ये केवळ २१ धावांच्या कामगिरीमुळे द्रविडला एकदिवसीय संघातले आपले स्थान गमवावे लागले. एकदिवसीय पदार्पणाच्या एकदम विरुद्ध, त्याचे कसोटी पदार्पण फारच यशस्वी ठरले. त्याच्या सलग ५ वर्षातील देशांतर्गत क्रिकेटमधील सातत्यपूर्ण कामगिरीचे फळ म्हणून [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९९६|इंग्लंडच्या दौऱ्यावर]] जाणाऱ्या भारतीय संघात द्रविडला स्थान मिळाले.<ref name="Lords feels like home">{{संकेतस्थळ स्रोत|लेखक१=ज्यूलियन गुयर|title=लॉर्डस् घरासारखे वाटते, द्रविड|दुवा=http://www.cricketcountry.com/news/lord-s-feels-like-home-says-dravid-4118|प्रकाशक=क्रिकेटकंट्री|ॲक्सेसदिनांक=१९ ऑगस्ट २०१५|आर्काइव्हदुवा=https://web.archive.org/web/20160616235408/http://www.cricketcountry.com/news/lord-s-feels-like-home-says-dravid-4118|आर्काइव्हदिनांक=2016-06-16|दिनांक=२० जुलै २०११|भाषा=इंग्लिश|url-status=dead}}</ref><ref name="Taking Guard">{{स्रोत पुस्तक|लेखक=देवेंद्र प्रभूदेसाई|title=द नाईस गाय हू फिनीश्ड फर्स्ट: राहुल द्रविडचे आत्मचरित्र|दिनांक=डिसेंबर २००५|प्रकाशक=रुपा प्रकाशन|स्थान=नवी दिल्ली, भारत|पृष्ठे=२-८|ॲक्सेसदिनांक=२३ ऑगस्ट २०१५|भाषा=इंग्लिश}}</ref> [[ग्लाउस्टरशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|ग्लाउस्टरशायर]]विरुद्ध ८६ आणि [[लीस्टरशायर काउंटी क्रिकेट संघ|लीस्टरशायर]]विरुद्ध ५८ अशा अर्धशतकी खेळी करूनही त्याला पहिल्या कसोटीसाठी संघात स्थान मिळाले नाही.<ref name=Oracle /><ref>{{स्रोत पुस्तक|लेखक=देवेंद्र प्रभूदेसाई|title= द नाईस गाय हू फिनीश्ड फर्स्ट: राहुल द्रविडचे आत्मचरित्र |दिनांक=डिसेंबर २००५|प्रकाशक=रुपा प्रकाशन|स्थान=नवी दिल्ली, भारत|पृष्ठे=१३-१७|ॲक्सेसदिनांक=२० ऑगस्ट २०१५|भाषा=इंग्लिश}}</ref> त्यानंतर [[संजय मांजरेकर]] दुखापतीमुळे संघाबाहेर गेला आणि २० जून २०१६ रोजी [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्सवर]] खेळवल्या गेलेल्या दुसऱ्या कसोटी सामन्यात त्याला पदार्पणाची संधी मिळाली.<ref name="Cricinfo Timeline" /> पायाच्या घोट्याला झालेल्या दुखापतीमुळे मांजरेकरला दुसऱ्या कसोटीच्या दिवशी सकाळी फिटनेस चाचणी देणे गरजेते होते. जर मांजरेकर चाचणीत नापास झाला तर तुला खेळावे लागेल असे द्रविडला त्या सकाळी कळवण्यात आले होते. नाणेफेकीच्या फक्त १० मिनीटे आधी, भारतीय संघाचे तत्कालीन प्रशिक्षक [[संदीप पाटील]], द्रविडकडे गेले आणि त्याला म्हणाले की तो खरोखरच आज त्याचे पदार्पण करणार आहे. बऱ्याच वर्षांनंतर पाटील आठवण सांगतात:<ref name="ReferenceA">{{स्रोत पुस्तक|लेखक=देवेंद्र प्रभूदेसाई|title= द नाईस गाय हू फिनीश्ड फर्स्ट: राहुल द्रविडचे आत्मचरित्र |दिनांक=डिसेंबर २००५|प्रकाशक=रुपा प्रकाशन|स्थान=नवी दिल्ली, भारत|प्रकरण=हिरो ॲट हेडक्वार्टर्स|ॲक्सेसदिनांक=२० ऑगस्ट २०१५|भाषा=इंग्लिश}}</ref> {{quote|''"मी त्याला सांगितलं की तो खेळणार आहे. आणि त्याचा चेहरा उजळला. तो क्षण मी विसरू शकत नाही."''}} द्रविड ७व्या क्रमांकावर क्रमांकावर फलंदाजीला आला,<ref name="cricinfo Test innings list">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=कसोटी फलंदाजी डाव यादी: राहुल द्रविड|दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/28114.html?class=1;template=results;type=batting;view=innings|प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो|ॲक्सेसदिनांक=२३ ऑगस्ट २०१५|आर्काइव्हदुवा=https://web.archive.org/web/20151017171233/http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/28114.html?class=1;template=results;type=batting;view=innings|आर्काइव्हदिनांक=2015-10-17|भाषा=इंग्लिश|url-status=dead}}</ref> आणि त्याने दुसरा पदार्पण करणारा फलंदाज [[सौरभ गांगुली]] सोबत ९४ धावांची एक महत्त्वपूर्ण भागीदारी केली. गांगुली बाद झाल्यानंतरही त्याने त्याचे कर्नाटक संघातले सहकारी [[अनिल कुंबळे]] आणि [[जवागल श्रीनाथ]]सोबत अनुक्रमे ५५ आणि ३७ धावांची भागीदारी करून त्याच्या संघाला एक महत्त्वाची आघाडी मिळवून दिली.<ref name="Golden debuts">{{संकेतस्थळ स्रोत|आडनाव=सेतुरामन|पहिलेनाव=गौतम|title=गोल्डन डेब्यूज ऑन धिस डे: सौरव गांगुली ॲंड राहुल द्रविड ॲट लॉर्ड्स|दुवा=http://www.khelnama.com/130620/cricket/features/golden-debuts-day-sourav-ganguly-rahul-dravid-lords/10043|प्रकाशक=खेलनामा|ॲक्सेसदिनांक=२२ ऑगस्ट २०१५|आर्काइव्हदुवा=https://web.archive.org/web/20160304060536/http://www.khelnama.com/130620/cricket/features/golden-debuts-day-sourav-ganguly-rahul-dravid-lords/10043|आर्काइव्हदिनांक=2016-03-04|दिनांक=२० जून २०१३|भाषा=इंग्लिश|url-status=dead}}</ref> [[ख्रिस लुईस]]च्या गोलंदाजीवर बाद होण्याआधी, ६ तासांपेक्षा जास्तवेळ फलंदाजी करताना त्याने ९५ धावा केल्या. त्यावेळी तो त्याच्या पदार्पणातल्या शतकाच्या फक्त ५ धावा दूर होता, जेव्हा त्याने लुईसच्या गोलंदाजीवर यष्टीरक्षकाकडे झेल दिला आणि पंचांच्या निर्णयाची वाट न पाहता तंबूच्या दिशेने चालू लागला. जेव्हा त्याला त्याबद्दल विचारले गेले, तेव्हा तो म्हणाला, "मैदानावर प्रत्येकाने चेंडूचा स्पर्श बॅटला झाल्याचा आवाज ऐकला होता".<ref name="ReferenceA"/> त्या सामन्यात त्याने श्रीनाथच्या गोलंदाजीवर, त्याचा पहिला झेल घेऊन [[नासिर हुसेन (क्रिकेट खेळाडू)|नासिर हुसेन]]ला बाद केले.<ref name="Test fielding cricinfo">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=कसोटी क्षेत्ररक्षण यादी: राहुल द्रविड|दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/28114.html?class=1;template=results;type=fielding;view=innings|प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो|ॲक्सेसदिनांक=२३ ऑगस्ट २०१५|आर्काइव्हदुवा=https://web.archive.org/web/20161025052024/http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/28114.html?class=1;template=results;type=fielding;view=innings|आर्काइव्हदिनांक=2016-10-25|url-status=dead}}</ref><ref name="Debut Test">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=धावफलक: भारताचा इंग्लंड दौरा, २री कसोटी: इंग्लंड वि भारत, लॉर्ड्स, जून २०-२४, १९९६|दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63714.html|प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो|ॲक्सेसदिनांक=२३ ऑगस्ट २०१५|आर्काइव्हदुवा=https://web.archive.org/web/20160425143310/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63714.html|आर्काइव्हदिनांक=2016-04-25|url-status=dead}}</ref> दौऱ्यातल्या पुढच्या सामन्यात, द्रविडने ब्रिटिश विद्यापीठाविरुद्ध शतक झळकावले<ref name=Oracle /> तिसऱ्या सामन्यात मांजरेकरच्या पुनरागमनानंतरही संघातले आपले स्थान त्याने राखले. शेवटी मांजरेकरला जागा देण्यासाठी [[अजय जडेजा]]ला संघातून वगळण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=सामन्याचा अहवाल: भारताचा इंग्लंड दौरा, १९९६ – ३री कसोटी|दुवा=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/153535.html|प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो|ॲक्सेसदिनांक=२३ ऑगस्ट २०१५|आर्काइव्हदुवा=https://web.archive.org/web/20160801155215/http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/153535.html|आर्काइव्हदिनांक=2016-08-01|भाषा=इंग्लिश|url-status=dead}}</ref> [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|नॉटिंगहॅम]] कसोटीच्या पहिल्या डावात त्याने ८४ धावा केल्या.<ref name=Oracle /> पदार्पणातील कसोटी मालिकेच्या दोन सामन्यात त्याने ६२.३३ च्या प्रभावी सरासरीने धावा केल्या.<ref name="ReferenceA"/> {{Quote box |quote = भारतीय संघात येण्यासाठी मी पाच वर्षे प्रथम-श्रेणी क्रिकेट खेळलो... स्थानिक क्रिकेट मध्ये खूप धावा केल्या... काही दुखापती झाल्या आणि मला नशीबाने संधी मिळाली... माहित होतं की ही एकूलती एक (संधी) असेल. नाहीतर मला पुन्हा स्थानिक संघात जावं लागेल आणि पुन्हा पहिल्यापासून सुरुवात करावी लागेल... मला आठवतंय दिवसाच्या शेवटी मी जेव्हा ५० धावांवर नाबाद होतो... श्रीनाथसोबत हॉटेलमध्ये पुन्हा जात होतो आणि मला वाटलं की ही एक लक्षणीय खेळी होती. मला माहित होतं की मला आता थोडा वेळ मिळेल... किमान अजून काही कसोटी सामने... त्यामुळे मला इथे ९५ आणि ट्रेंट ब्रिज कसोटीत ८० धावा करण्यासाठी खूप आत्मविश्वास मिळाला... एक खेळाडू आणि एक माणूस म्हणून. |source = राहुल द्रविड, १५ वर्षांनंतर भारताच्या २०११ च्या इंग्लंडदौऱ्यावेळी, त्याच्या कसोटी पदार्पणाविषयी बोलताना.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|आडनाव=गोल्लापुडी|पहिलेनाव=नागराज|title=जिथे सुरवात झाली होती आज द्रविड तिथेच पुन्हा आला.|दुवा=http://www.espncricinfo.com/england-v-india-2011/content/story/523876.html|प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो|ॲक्सेसदिनांक=२७ ऑगस्ट२०१५|आर्काइव्हदुवा=https://web.archive.org/web/20160105112711/http://www.espncricinfo.com/england-v-india-2011/content/story/523876.html|आर्काइव्हदिनांक=2016-01-05|दिनांक=१९ जुलै २०११|url-status=dead}}</ref> |align = center }} ===ब्रँडेड – दोन स्वरूपांची गोष्ट=== द्रविडची आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधील सुरुवातीची वर्षे ही त्याच्या आंतरराष्ट्रीय पदार्पणाच्या अगदी विरुद्ध आहेत. जरी त्याने कसोटी क्रिकेटमध्ये लगेच नाव कमावले असले तरी, एकदिवसीय क्रिकेट मध्ये ठसा उमटवण्यासाठी त्याला बराच संघर्ष करावा लागला.<ref name="ODI retirement? Just another day in Dravid's life">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=एकदिवसीय निवृत्ती? द्रविडच्या आयुष्यातील इतर दिवसांसारखाच एक दिवस|दुवा=http://sports.ndtv.com/ind-eng-2011/features/specials/178469-retirement|प्रकाशक=एनडीटीव्ही स्पोर्टस्|ॲक्सेसदिनांक=१ सप्टेंबर २०१५|आर्काइव्हदुवा=https://web.archive.org/web/20160304091414/http://sports.ndtv.com/ind-eng-2011/features/specials/178469-retirement|आर्काइव्हदिनांक=2016-03-04|दिनांक=१६ सप्टेंबर २०१५|url-status=dead}}</ref><ref name=Misfit>{{संकेतस्थळ स्रोत|आडनाव=मोंगा|पहिलेनाव=सिद्धार्थ|title=द मिसफिट हू थ्राइव्हड|दुवा=http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/532534.html|प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो|ॲक्सेसदिनांक=१ सप्टेंबर २०१५|आर्काइव्हदुवा=https://web.archive.org/web/20160105112711/http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/532534.html|आर्काइव्हदिनांक=2016-01-05|दिनांक=१ सप्टेंबर २०११|url-status=dead}}</ref> ====कसोटी क्रिकेटमधील यश==== इंग्लंडमध्ये यशस्वी कसोटी पदार्पण केल्यानंतर, द्रविडला ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध [[फिरोजशाह कोटला मैदान|दिल्ली]] येथे पार पडलेल्या पहिल्या [[बॉर्डर-गावस्कर चषक]]ाच्या [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63721.html एकमेव कसोटी] सामन्यात खेळण्याची संधी मिळाली. हा त्याचा भारतातील पहिलाच सामना. पहिल्या डावात सहाव्या क्रमांकावर फलंदाजीला येत त्याने ४० धावा केल्या.<ref name="cricinfo Test innings list" /><ref>{{स्रोत पुस्तक|लेखक=देवेंद्र प्रभूदेसाई|title= द नाईस गाय हू फिनीश्ड फर्स्ट: राहुल द्रविडचे आत्मचरित्र |दिनांक=डिसेंबर २००५|प्रकाशक=रुपा प्रकाशन|स्थान=नवी दिल्ली, भारत|प्रकरण=वसीम, वकार ॲंड व्हाईट लाईटींग|पृष्ठे=२९-३०|ॲक्सेसदिनांक=२० ऑगस्ट २०१५|भाषा=इंग्लिश}}</ref> नोव्हेंबर १९९६ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेविरुद्ध [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०१५|घरच्या मालिकेदरम्यान]] [[सरदार पटेल मैदान|अहमदाबाद]]मध्ये झालेल्या तीन पैकी, पहिल्या कसोटी सामन्यात द्रविड प्रथमच तिसऱ्या क्रमांकावर फलंदाजीस उतरला.<ref name="cricinfo Test innings list" /> त्यानंतर दुसऱ्या कसोटीत त्याला सलामीवीराच्या स्थानावर बढती मिळाली आणि तिसऱ्या कसोटीत तो पुन्हा पाचव्या क्रमांकावर फलंदाजीसाठी उतरला.<ref name="cricinfo Test innings list" /> मालिकेमध्ये त्याची कामगिरी फारशी चांगली झाली नाही. त्याने २९.१६ च्या सरासरीने १७५ धावा केल्या, तरीही भारतातर्फे मालिकेतील तो तिसरा सर्वोत्तम फलंदाज होता.<ref name="Most runs: South Africa in India Test series, 1996/97">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=सर्वाधिक धावा: दक्षिण आफ्रिकेची भारतातील कसोटी मालिका, १९९६/९७|दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=376;type=series|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=१६ सप्टेंबर २०१५}}</ref> भारताने कसोटी मालिका २-१ अशी जिंकली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=निकाल: दक्षिण आफ्रिकेची भारतातील कसोटी मालिका, १९९६/९७|दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/60635.html|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=१६ सप्टेंबर २०१५}}</ref> दोन आठवड्यांनंतर भारतीय संघ [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९६-९७|तीन कसोटी सामन्याची मालिका]] खेळण्यासाठी [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेला]] रवाना झाला. [[किंग्जमेड, डर्बन|डर्बन]] येथील पहिल्या कसोटीत विजयासाठी ३९५ धावांची गरज असताना, उसळत्या आणि वळत्या खेळपट्टीवर भारताचा संघ अवघ्या ६६ धावांत बाद झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=सामना अहवाल: भारताचा दक्षिण आफ्रिका दौरा १९९६/९७ – १ली कसोटी |दुवा=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/153324.html |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=२७ एप्रिल २०१३}}</ref> त्या डावात नाबाद २७ धावा करून दोन अंकी धावसंख्या करणारा द्रविड हा एकमेव फलंदाज होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=धावफलक: भारताचा दक्षिण आफ्रिका दौरा १९९६/९७ – १ली कसोटी|दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63736.html|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=२७ एप्रिल २०१३}}</ref> दुसऱ्या कसोटीच्या दुसऱ्या डावात द्रविडला पुन्हा तिसऱ्या क्रमांकावर बढती मिळाली.<ref name="cricinfo Test innings list" /> जरी द्रविडने १२ धावा केल्या आणि भारताच्या पदरी ह्या सामन्यातही पराभव पडला,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title= धावफलक: भारताचा दक्षिण आफ्रिका दौरा १९९६/९७ – २री कसोटी|दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63737.html|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=१७ सप्टेंबर २०१५}}</ref> तरी ह्या चालीचे खरे फलित भारताला मिळाले ते [[वॉंडरर्स मैदान|वॉंडरर्स]]च्या तिसऱ्या कसोटीत. द्रविडने पहिल्या डावातील पहिले शतक साजरे करताना १४८ धावा केल्या, आणि दुसऱ्या डावातही ८१ धावा करून भारताच्या कसोटी विजयाच्या समीप नेऊन ठेवले होते. परंतु त्यानंतर गडगडाटासह आलेले वादळ आणि [[डॅरेल कलीनन]]च्या शतक दक्षिण आफ्रिकेच्या मदतीसाठी धावून आले आणि सामना अनिर्णितावस्थेत संपला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title= धावफलक: भारताचा दक्षिण आफ्रिका दौरा १९९६/९७ – ३री कसोटी|दुवा= http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63738.html|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=१७ सप्टेंबर २०१५}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=सामना अहवाल: भारताचा दक्षिण आफ्रिका दौरा १९९६/९७ – ३री कसोटी|दुवा=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151916.html|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=१७ सप्टेंबर २०१५}}</ref> ह्या सामन्यातील द्रविडच्या कामगिरीमुळे त्याला त्याचा कसोटी क्रिकेट मधील पहिला सामनावीराचा पुरस्कार मिळाला.<ref name="Test match awards">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=कसोटी सामन्यातील सामनावीर पुरस्कार: राहुल द्रविड|दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/28114.html?class=1;template=results;type=allround;view=awards_match|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=१७ सप्टेंबर २०१५}}</ref> मालिकेमध्ये भारतातर्फे द्रविडने ५५.४० च्या सरासरीने सर्वाधिक २७७ धावा केल्या.<ref name="Top scorers in India tour of South Africa 1996/97 Test series">{{संकेतस्थळ स्रोत |title=सर्वाधिक धावा: भारताची दक्षिण आफ्रिका दौऱ्यावरील कसोटी मालिका, १९९६/९७ |दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=380;type=series |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=२७ एप्रिल २०१३}}</ref> दक्षिण आफ्रिकेनंतर [[वेस्ट इंडीज]]विरुद्ध सुद्धा त्याने आपल्या कामगिरीतील सातत्य कायम राखले. वेस्ट इंडीजविरुद्धच्या [[भारतीय क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९९७|पाच सामन्याच्या कसोटी मालिकेतही]] तो भारतातर्फे सर्वाधिक धावा करणारा फलंदाज होता. त्याने चार अर्धशतकांसहित ७२.०० च्या सरासरीने ३६० धावा केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=सर्वाधिक धावा: भारताची वेस्ट इंडीज मधील कसोटी मालिका, १९९६/९७|दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=383;type=series|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=३० एप्रिल २०१३}}</ref> त्याच्या चांगल्या कामगिरीनंतर सुद्धा, भारताने मालिका ०-१ अशी गमावली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=निकाल: भारताची वेस्ट इंडीज मधील कसोटी मालिका, १९९६/९७|दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/60642.html|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=३० एप्रिल २०१३}}</ref> जॉर्जटाऊन मधील पाचव्या सामन्याच्या पहिल्या डावात त्याने केलेल्या ९२ धावांमुळे त्याला [[शिवनारायण चंद्रपॉल]]सोबत सामनावीराचा बहुमान विभागून देण्यात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=धावफलक: भारताचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९९६/९७ – ५वी कसोटी|दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63749.html|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=३० एप्रिल २०१३}}</ref> या मालिकेसोबत, द्रविडने त्याच्या एका संपूर्ण यशस्वी कसोटी मोसमाची सांगता केली. १९९६/९७ च्या मोसमात १२ सामन्यांमध्ये सहा अर्धशतके आणि एका शतकासहित ५०.११ च्या सरासरीने ८५२ धावा करून तो कसोटी सामन्यांत सर्वाधिक धावा करणारा फलंदाज होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=सर्वाधिक धावा: १९९६/९७ कसोटी मोसम|दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=1;season=1996%2F97;template=results;type=batting |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=२० सप्टेंबर २०१५}}</ref> द्रविडच्या कामगिरीतील सातत्य यानंतरही कायम राहिले. नंतरच्या आठ कसोटी सामन्यांत त्याने सात अर्धशतके केली, ज्यात ६ लागोपाठच्या अर्धशतकांचा (श्रीलंका आणि ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध प्रत्येकी ३) समावेश होता.<ref name="cricinfo Test innings list" /> असे करणारा [[गुंडप्पा विश्वनाथ]]नंतर तो दुसराच भारतीय फलंदाज.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=लागोपाठच्या कसोटी डावांमध्ये सर्वाधिक अर्धशतके|दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283043.html|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=३१ ऑक्टोबर २०१५|आर्काइव्हदुवा=https://web.archive.org/web/20160323030435/http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283043.html|आर्काइव्हदिनांक=2016-03-23|url-status=dead}}</ref> श्रीलंकेमध्ये, श्रीलंकेविरुद्ध [[भारतीय क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा १९९६|दोन सामन्यांच्या कसोटी मालिकेत]] खराब कामगिरी करूनही द्रविडची निवड त्यास संघासोबतच्या मायदेशी खेळविल्या गेलेल्या [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा १९९६|तीन सामन्यांच्या कसोटी मालिकेसाठी]] झाली. त्यात त्याने ७६.०० च्या सरासरीने ३०४ धावा केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=सर्वाधिक धावा: श्रीलंकेची भारतीय दौऱ्यावरील कसोटी मालिका, १९९७/९८|दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=393;type=series|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=३० एप्रिल २०१३}}</ref> १९९७/९८ च्या कसोटी मोसमाच्या शेवटापर्यंत त्याने २२ कसोटी सामन्यांत १५ अर्धशतके केली, ज्यामध्ये चार नव्वदपेक्षा जास्त धावा आणि एका शतकाचा समावेश होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=१९९७/९८ कसोटी मोसमातील द्रविडची कामगिरी|दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/28114.html?class=1;filter=advanced;orderby=start;season=1996;season=1996%2F97;season=1997;season=1997%2F98;template=results;type=batting;view=innings|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=३१ ऑक्टोबर २०१५|आर्काइव्हदुवा=https://web.archive.org/web/20151017171233/http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/28114.html?class=1;filter=advanced;orderby=start;season=1996;season=1996%2F97;season=1997;season=1997%2F98;template=results;type=batting;view=innings|आर्काइव्हदिनांक=2015-10-17|url-status=dead}}</ref> [[File:Rahul cropped.jpg|thumb|right|द्रविड ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान|एमसीजी]] येथे फलंदाजी करताना]] द्रविडच्या शतकांचा दुष्काळ पुढच्याच मोसमात संपुष्टात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kheliyad.com/sir-everton-weekes-record/|title=सत्तर वर्षांत वीक्स यांच्या विक्रमाजवळ फक्त द्रविडच पोहोचला|date=2020-07-03|website=kheliyad|language=en-US|access-date=2020-07-05|archive-date=2020-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705091405/https://kheliyad.com/sir-everton-weekes-record/|url-status=dead}}</ref> त्याने आधीच्या मोसमापेक्षा वरचढ कामगिरी करताना चार शतके आणि एका अर्धशतकासहित ६२.६६ च्या सरासरीने ७ कसोटी सामन्यांत ७५२ धावा केल्या.<ref name="Dravid's test performance: 1998/99 season">{{संकेतस्थळ स्रोत |title=द्रविडची कसोटी कामगिरी: १९९८/९९ मोसम|दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/28114.html?class=1;filter=advanced;orderby=start;season=1998%2F99;template=results;type=batting;view=innings |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=२ मे २०१३}}</ref> त्यापैकी पहिले शतक आले ते [[झिम्बाब्वे]] दौऱ्यावर. झिम्बाब्वेविरुद्ध दोन्ही डावात द्रविडने अनुक्रमे ११८ आणि ४४ धावा अशा सर्वात जास्त धावा केल्या.<ref name="Only test, India tour of Zimbabwe 1998/99">{{संकेतस्थळ स्रोत |title=एकमेव कसोटी: भारताचा झिम्बाब्वे दौरा १९९८/९९|दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63813.html |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=२ मे २०१३}}</ref> त्याच्या अशा कामगिरीनंतरही भारताला तो [[भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, १९९८|एकमेव कसोटी सामना]] गमवावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=सामना अहवाल: एकमेव कसोटी, भारताचा झिम्बाब्वे दौरा १९९८/९९|दुवा=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/153778.html |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=२ मे २०१३}}</ref> यानंतरच्या १३ वर्षांत, ज्या ज्या कसोटीत द्रविडने शतक केले तेव्हा भारताचा पराभव झाला नाही.<ref name="one loss in 31 hundreds">{{संकेतस्थळ स्रोत |title=द्रविडची महानता|दुवा=http://www.espncricinfo.com/england-v-india-2011/content/story/524488.html|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=२ मे २०१३|लेखक=संबीत बाल }}</ref> पुढच्या दौऱ्यावरील [[भारतीय क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा १९९८-९९|न्यू झीलंडविरुद्धच्या मालिकेची]] सुरुवात झाली ती दुसऱ्या कसोटीच्या पहिल्या डावातील त्याच्या कसोटी कारकि‍र्दीतील पहिल्या ‘डक’ने<ref name="Dravid's Test career- innings by innings list">{{संकेतस्थळ स्रोत |title=द्रविडची कसोटी कारकीर्द: डावानूसार यादी|दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/28114.html?class=1;template=results;type=batting;view=innings|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=२७ एप्रिल २०१३}}</ref> (पहिली कसोटी एकही चेंडू न टाकता रद्द केली गेली)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=१ली कसोटी, भारताचा न्यू झीलंड दौरा १९९८/९९|दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/current/match/64146.html|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=4 May 2013}}</ref> आणि शेवट झाला तो [[सेडन पार्क|हॅमिल्टन]]मधील तिसऱ्या कसोटीतील दुहेरी शतकाने.<ref name="India tour of New Zealand 1998/99, 3rd Test">{{संकेतस्थळ स्रोत |title=भारतीय संघाचा न्यू झीलंड दौरा, ३री कसोटी, न्यू झीलंड वि. भारत, हॅमिल्टन, जानेवारी २-६, १९९९|दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/current/match/63827.html|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=४ मे २०१३}}</ref> त्याने पहिल्या आणि दुसऱ्या डावात अनुक्रमे १९० आणि १०३ धावा केल्या. एका कसोटीच्या दोन्ही डावांत शतके करणारा तो [[विजय हजारे]] आणि [[सुनील गावस्कर]], यांच्यानंतर तिसरा भारतीय फलंदाज.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://stats.cricinfo.com/indvrsa/content/records/282951.html|title=एका कसोटीच्या दोन्ही डावात शतके.|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=२० डिसेंबर २०१०}}</ref><ref name="Match report: 3rd Test, India tour of New Zealand 1998/99">{{संकेतस्थळ स्रोत |title=सामना अहवाल: ३री कसोटी, भारतीय संघाचा न्यू झीलंड दौरा १९९८/९९|दुवा=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/153416.html|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=४ मे २०१३|भाषा=इंग्लिश}}</ref> त्याच्या न्यू झीलंडविरुद्धच्या १९० धावांच्या खेळीत, त्याने [[जवागल श्रीनाथ]] सोबत ८व्या गड्यासाठी १४४ धावांची विक्रमी भागीदारी केली.<ref name="India tour of New Zealand 1998/99, 3rd Test" /><ref name="Highest partnership by wicket in tests involving India and New Zealand">{{संकेतस्थळ स्रोत |title=भारत आणि न्यू झीलंड दरम्यान विकेटनूसार सर्वोत्कृष्ट भागीदारी|दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/fow/highest_partnerships_by_wicket.html?class=1;id=5;id=6;type=headtohead |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=४ मे २०१३}}</ref> सामना अनिर्णितावस्थेत संपला.<ref name="Match report: 3rd Test, India tour of New Zealand 1998/99" /> त्या महिन्याच्या शेवटी, भारतीय संघ मायदेशी [[पाकिस्तान]]विरुद्ध [[पाकिस्तानी क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९९|दोन कसोटी सामन्याची मालिका]] खेळला. मालिकेत द्रविड समाधानकारक कामगिरी करू शकला नाही. आणि भारताच्या पदरी पहिल्या सामन्यात पराभव पडला<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=१ली कसोटी, पाकिस्तानचा भारत दौरा १९९८/९९|दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63828.html |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=८ मे २०१३}}</ref> परंतु [[फिरोजशाह कोटला मैदान|दिल्लीला]] झालेल्या दुसऱ्या सामन्याच्या दुसऱ्या डावात कुंबळेने घेतलेल्या ऐतिहासिक १० बळींमुळे भारताने सामना जिंकला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=टेन पास्ट १०|दुवा=http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/389554.html |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=८ मे २०१३|भाषा=इंग्लिश}}</ref> द्रविडने कुंबळेचा आठवा बळी [[मुश्ताक अहमद]]चा झेल घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=२री कसोटी, पाकिस्तानचा भारत दौरा, १९९८/९९|दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/current/match/63829.html |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=८ मे २०१३}}</ref> दोन आठवड्यांनंतर [[आशियायी कसोटी चॅम्पियनशीप, १९९८-९९|पहिल्या आशियायी कसोटी चॅम्पियनशीप]]मध्ये पाकिस्तानविरुद्ध भारत असा सामना झाला. द्रविड सामन्यात फक्त २४ आणि १३ धावा करू शकला आणि भारताने [[इडन गार्डन्स]]वर झालेला सामना गमावला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=सामना अहवाल: १ली कसोटी, आशियायी कसोटी चॅम्पियनशीप १९९८/९९, भारत वि. पाकिस्तान|दुवा=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/153757.html|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=८ मे २०१३|भाषा=इंग्लिश}}</ref> [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान|कोलंबो]] येथे झालेल्या दुसऱ्या सामन्यात श्रीलंकेविरुद्ध द्रविडने पहिल्या डावात शतक झळकावले आणि दुसऱ्या गड्यासाठी [[सदागोपान रमेश]]सोबत २३२ धावांची विक्रमी भागीदारी केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=सामना अहवाल:२री कसोटी, आशियायी कसोटी चॅम्पियनशीप १९९८/९९, भारत वि. श्रीलंका|दुवा=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/153758.html|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=८ मे २०१३|भाषा=इंग्लिश}}</ref> त्याशिवाय शॉर्ट लेगला क्षेत्ररक्षण करताना [[रसेल आर्नॉल्ड]]ला धावचीत केले.<ref name="2nd Test, Asian Test Championship 1998/99, Ind vs SL, Daily report">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=२री कसोटी, आशियायी कसोटी चॅम्पियनशीप १९९८/९९, भारत वि. श्रीलंका, दररोजचा अहवाल|दुवा=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1998-99/ASIA-TEST/SCORECARDS/SL_IND_ASIA-TEST_T2_24-28FEB1999_CI365_MR.html |प्रकाशक=[[क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=८ मे २०१३}}</ref> चवथ्या दिवशी सकाळी त्याच स्थानावर क्षेत्ररक्षण करताना [[महेला जयवर्धने|जयवर्धनेने]] टोलावलेला एक चेंडू त्याच्या हेल्मेटमधून त्याच्या डाव्या डोळ्याच्या खाली लागला. झालेल्या इजेमुळे तो दुसऱ्या डावात फलंदाजीला येऊ शकला नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=२री कसोटी, आशियायी कसोटी चॅम्पियनशीप १९९८/९९, भारत वि. श्रीलंका|दुवा=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1998-99/ASIA-TEST/SCORECARDS/SL_IND_ASIA-TEST_T2_24-28FEB1999_DAILY_MR.html|प्रकाशक=[[क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=८ मे २०१३}}</ref> भारताला सामना अनिर्णित राखण्यावर समाधान मानावे लागले आणि त्यामुळे अंतिम सामन्यासाठी संघ पात्र होऊ शकला नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=आशियायी कसोटी चॅम्पियनशीप १९९८/९९, निकाल सारांश|दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/60671.html |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=८ मे २०१३}}</ref> ====एकदिवसीय क्रिकेटमधील संघर्ष==== कसोटी कारकि‍र्दीच्या अगदी विरुद्ध, द्रविडला एकदिवसीय क्रिकेट मध्ये स्वतःची छाप पाडण्यासाठी खूपच संघर्ष करावा लागला.<ref name="ODI Retirement? Just another day in Dravid's life">{{संकेतस्थळ स्रोत | title=एकदिवसीय निवृत्ती? द्रविडच्या आयुष्यातील इतर दिवसांसारखाच एक दिवस | दुवा=http://sports.ndtv.com/ind-eng-2011/features/specials/178469-retirement-just-another-day-in-dravids-life | प्रकाशक=एनडीटीव्ही स्पोर्ट्स | ॲक्सेसदिनांक=९ मे २०१३ | दिनांक=१६ सप्टेंबर २०११ | भाषा=इंग्लिश }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[सिंगर चषक, १९९६]] मध्ये दोन वेळा अयशस्वी होऊनही त्याची निवड [[शारजा]] मध्ये त्यानंतर लगेच होणाऱ्या [[पेप्सी शारजा चषक, १९९६|पेप्सी चषकासाठी]] झाली. त्रिकोणी मालिकेच्या पहिल्या दोन सामन्यांत तो फक्त १४ धावा करू शकला आणि त्यानंतर लगेचच संपूर्ण स्पर्धेतून त्याला वगळण्यात आले.<ref name="Dravid's ODI career: innings by innings list">{{संकेतस्थळ स्रोत | title=द्रविडची एकदिवसीय कारकीर्द: डावानुसार यादी | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/28114.html?class=2;template=results;type=batting;view=innings | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=९ मे २०१३}}</ref><ref name="When poor form ruled Dravid out">{{संकेतस्थळ स्रोत | title=खराब कामगिरीमुळे जेव्हा द्रविडला डच्चू मिळतो | दुवा=http://www.rediff.co.in/cricket/2007/oct/17stats.htm | प्रकाशक=रेडीफ न्यूझ | ॲक्सेसदिनांक=९ मे २०१३ | लेखक=रजनीश गुप्ता | दिनांक=१७ ऑक्टोबर २००७ | भाषा=इंग्लिश }}{{मृत दुवा|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> १९९६ च्या [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९९६|भारताच्या इंग्लंड दौऱ्यावर]], टेक्साको ट्रॉफीच्या पहिल्या दोन एकदिवसीय सामन्यासाठी त्याची निवड झाली नाही,<ref name="When poor form ruled Dravid out" /> परंतु तिसऱ्या सामन्यात संधी मिळाल्यानंतर त्याने डावाच्या शेवटी १५ चेंडूंत २२ धावा केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title=३रा एकदिवसीय सामना, टेक्साको ट्रॉफी, १९९६ | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65019.html | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=९ मे २०१३}}</ref> त्यानंतर भारत श्रीलंकेत [[सिंगर वर्ल्ड सिरीज|चौकोनी मालिका]] खेळण्यासाठी गेला, ज्यात द्रविडला दोन डावांत फक्त २० धावा करता आल्या.<ref name="Dravid's ODI career: innings by innings list" /> एकदिवसीय क्रिकेट मध्ये द्रविडने पहिल्यांदा यशाची चव चाखली ती जेव्हा भारतीय संघ १४-२३ सप्टेंबर १९९६ दरम्यान [[कॅनडा]] येथे [[फ्रेंडशिप चषक, १९९६|फ्रेंडशिप चषक]] खेळण्यासाठी गेला.<ref name="An unlikely star of the 50-over format">{{संकेतस्थळ स्रोत | title=५०-षटकांच्या सामन्यांचा असंभवनीय तारा | दुवा=http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/532509.html | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=९ मे २०१३ | लेखक=एस राजेश | दिनांक=१६ सप्टेंबर २०११ | भाषा=इंग्लिश}}</ref> द्रविडने पाकिस्तान विरुद्ध ५ सामन्यांमध्ये ४४.०० च्या सरासरीने २२० धावा केल्या.<ref name="Top scorers in Sahara 'Friendship' Cup 1996">{{संकेतस्थळ स्रोत |title=सहारा ‘फ्रेंडशिप’ चषक १९९६, सर्वाधिक धावा करणारे फलंदाज | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=730;type=series | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=९ मे २०१३}}</ref> दुसऱ्या एकदिवसीय सामन्यात द्रविड आणि [[मोहम्मद अझरुद्दीन]]ने तिसऱ्या गड्यासाठी १६१ धावांची भागीदारी केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title=२रा सामना, सहारा ‘फ्रेंडशिप’ चषक १९९६ | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/current/match/66031.html | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=९ मे २०१३}}</ref> त्याने कमी धावसंख्येच्या तिसऱ्या सामन्यात ४६ धावा केल्या आणि एकदिवसीय क्रिकेटमधल्या त्याच्या पहिल्यावहिल्या सामनावीर पुरस्काराचा मानकरी ठरला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title=३रा सामना, सहारा ‘फ्रेंडशिप’ चषक १९९६ | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/current/match/66032.html | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=९ मे २०१३}}</ref> तो मालिकेतील सर्वाधिक धावा करणारा फलंदाज असूनही,<ref name="Top scorers in Sahara 'Friendship' Cup 1996" /> भारताने मालिका २-३ अशी गमावली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=निकाल सारांश: सहारा ‘फ्रेंडशिप’ चषक १९९६ | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/62346.html |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=९ मे २०१३}}</ref> सहारा चषकानंतर, भारतीय संघ दोन त्रिकोणी मालिका खेळला. पहिली [[टायटन चषक, १९९६-९७|टायटन चषक]], ज्यामध्ये ऑस्ट्रेलिया आणि दक्षिण आफ्रिकेचा समावेश होता<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=निकाल: टायटन चषक |दुवा= http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/60991.html |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=३ मे २०१६}}</ref> आणि दुसरी [[स्टॅंडर्ड बँक आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका]] ज्यामध्ये दक्षिण आफ्रिका आणि झिम्बाब्वेचा समावेश होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title=निकाल: स्टॅंडर्ड बँक आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/60998.html | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=३ मे २०१६}}</ref> ह्या दोन्ही त्रिकोणी मालिका भारत आणि दक्षिण आफ्रिका संघांदरम्यान १९९६/९७ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९६|मायदेशी]] आणि [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९६-९७|परदेशी]] लागोपाठ खेळविल्या गेलेल्या मालिकांचा एक भाग होता. दोन्ही त्रिकोणी मालिकांच्या मध्ये भारता आणि दक्षिण आफ्रिका संघांमध्ये [[वानखेडे मैदान|मुंबई]] येथे मोहिंदर अमरनाथ बेनिफीट सामनासुद्धा खेळवला गेला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=मोहिंदर अमरनाथ बेनिफीट सामना, भारत वि दक्षिण आफ्रिका | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64533.html | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=११ मे २०१३}}</ref> द्रविड या सर्व सामन्यांमध्ये खेळला.<ref name="Dravid's ODI career: innings by innings list" /> त्याला या सामन्यांमध्ये माफक यश मिळाले. टायटन चषक(६ सामन्यांत २९.३३ च्या सरासरीने १७६ धावा<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=टायटन चषक १९९६/९७ स्पर्धेमध्ये सर्वाधिक धावा करणारे फलंदाज | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=732;type=tournament | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=९ मे २०१३}}</ref>) आणि भारतातील कसोटी मालिकेमध्ये (३ सामन्यांत २९.१६ च्या सरासरीने १७५ धावा<ref name="Most runs in South Africa in India 1996/97 Test series">{{संकेतस्थळ स्रोत |title=दक्षिण आफ्रिकेच्या १९९६/९७ मधील भारत दौऱ्यावर सर्वाधिक धावा करणारे फलंदाज | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=376;type=series | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=२७ एप्रिल २०१३}}</ref>) तो भारतातर्फे तिसरा सर्वाधिक धावा करणारा फलंदाज होता. तसेच दक्षिण आफ्रिकेतील कसोटी मालिकेप्रमाणेच (३ सामन्यांत ५५.४० च्या सरासरीने २७७ धावा<ref name="Top scorers in India tour of South Africa 1996/97 Test series" />) तेथील त्रिकोणी मालिकेमध्ये (८ सामन्यांत ३५.०० च्या सरासरीने २८० धावा<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=स्टॅंडर्ड बँक आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका १९९६/९७ मधील सर्वाधिक धावा करणारे फलंदाज | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=739;type=tournament | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=९ मे २०१३}}</ref>) सुद्धा तो भारतातर्फे सर्वाधिक धावा करणारा फलंदाज होता. दक्षिण आफ्रिकेतील त्रिकोणी मालिकेच्या अंतिम सामन्यात भारताचा पराभव झाला तरीही सामन्यात सर्वाधिक ८४ धावा करणाऱ्या द्रविडला सामनावीराचा पुरस्कार देण्यात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title=अंतिम सामना, स्टॅंडर्ड बँक आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका १९९६/९७ | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/current/match/66078.html | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=९ मे २०१३}}</ref> झिम्बाब्वे दौऱ्यावर भारताच्या एकदिवसीय संघात द्रविडची निवड झाली, परंतु दक्षिण आफ्रिकेतील त्रिकोणी मालिकेतील चांगल्या कामगिरीनंतरही त्याला एकाही सामन्यात अंतिम ११ जणांत खेळण्याची संधी मिळाली नाही.<ref name="When poor form ruled Dravid out" /> परंतु त्यानंतर वेस्ट इंडीजच्या दौऱ्यावर कसोटी मालिकेमधील चांगल्या कामगिरीमुळे त्याला [[भारतीय क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९९७#एकदिवसीय मालिका|एकदिवसीय मालिकेतसुद्धा]] सर्व सामने खेळण्याची संधी मिळाली. चार सामन्यांच्या एकदिवसीय मालिकेमध्ये त्याला माफक यश मिळाले. त्याने ३ डावांत ४०.३३ च्या सरासरीने १२१ धावा केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=सर्वाधिक धावा करणारे फलंदाज: भारताची वेस्ट इंडीज मधील एकदिवसीय मालिका १९९६/९७ | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=745;type=series | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=११ मे २०१३}}</ref> त्यानंतर [[पेप्सी इंडिपेंडन्स चषक, १९९७|इंडिपेंडन्स चषक]] चौकोनी मालिकेमध्ये पाकिस्तानविरुद्ध [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|चेन्नई]] मध्ये झालेल्या सामन्यात त्याने त्याचे पहिलेवहिले एकदिवसीय शतक साजरे केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title=६वा सामना, पेप्सी इंडिपेंडन्स चषक, १९९७, भारत वि. पाकिस्तान | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66113.html | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=११ मे २०१३}}</ref>, परंतु भारताचा पराभव झाला. चौकोनी मालिकेमध्ये ९४.५० च्या सरासरीने १८९ धावा करून तो भारतातर्फे सर्वाधिक धावा करणारा फलंदाज होता,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=सर्वाधिक धावा करणारे फलंदाज: पेप्सी इंडिपेंडन्स चषक १९९७ | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=746;type=tournament | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=११ मे २०१३}}</ref> परंतु भारत अंतिम सामन्यासाठी पात्र झाला नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=निकाल सारांश: पेप्सी इंडिपेंडन्स चषक १९९७ | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/61005.html | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=११ मे २०१३}}</ref> त्यानंतर [[आशिया चषक १९९७|आशिया चषक]] आणि श्रीलंकेविरुद्ध [[भारतीय संघाचा श्रीलंका दौरा, १९९७#एकदिवसीय मालिका|तीन सामनांच्या एकदिवसीय मालिकेमध्ये]] तो जास्त प्रभाव पाडू शकला नाही. दोन्ही मालिकांमध्ये त्याने प्रत्येकी एक अर्धशतक केले. त्यानंतर टोरांटो येथे झालेल्या [[फ्रेंडशिप चषक, १९९७|फ्रेंडशिप चषक]] स्पर्धेत त्याला धावांसाठी फार संघर्ष करावा लागला. भारताने स्पर्धा जिंकली परंतु द्रविड चार डावांमध्ये फक्त ६५ धावा करू शकला. पाकिस्तानविरुद्धच्या [[विल्स चॅलेंज मालिका, १९९७|विल्स चॅलेंज मालिकेतील]] पहिल्या सामन्यात सर्वाधिक ८१ चेंडूत ५० धावा करूनही<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=१ला सामना, विल्स चॅलेंजर मालिका १९९७/९८ |दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64561.html |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=11 May 2013}}</ref>, त्याला अंतिम दोन सामन्यांसाठी शेवटच्या ११ जणांमध्ये स्थान मिळू शकले नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=२रा सामना, विल्स चॅलेंजर मालिका १९९७/९८|दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/current/match/64562.html | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=११ मे २०१३}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title=३रा सामना, विल्स चॅलेंजर मालिका १९९७/९८ | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/current/match/64564.html | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=११ मे २०१३}}</ref> डिसेंबर १९९७ मध्ये पार पडलेल्या [[चॅम्पियन्स करंडक १९९७|चॅम्पियन्स करंडक स्पर्धेसाठी]] त्याची निवड झाली, परंतु पहिल्या दोन सामन्यात त्याला खेळण्याची संधी मिळाली नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=१ला सामना, अकाई-सिंगर चॅम्पियन्स करंडक १९९७/९८, भारत वि. इंग्लंड | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65873.html |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक= ११ मे २०१३}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=४था सामना, अकाई-सिंगर चॅम्पियन्स करंडक १९९७/९८, भारत वि. पाकिस्तान | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/current/match/65876.html | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=११ मे २०१३}}</ref> तिसऱ्या सामन्यात वेस्ट इंडीज विरुद्ध त्याला संधी मिळाली आणि त्या सामन्यात तो भारतातर्फे सर्वाधिक धावा करणारा दुसरा फलंदाज होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=६वा सामना, अकाई-सिंगर चॅम्पियन्स करंडक १९९७/९८, भारत वि. वेस्ट इंडीज | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65878.html | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=११ मे २०१३}}</ref> तरीही त्याला भारतीय एकदिवसीय संघातून त्यानंतरच्या संपूर्ण एकदिवसीय मोसमासाठी वगळण्यात आले.<ref name="When poor form ruled Dravid out" /> मे १९९८ दरम्यान खेळवल्या गेलेल्या [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|कोका-कोला त्रिकोणी मालिकेसाठी]] द्रविडचा पुन्हा एकदा संघात समावेश केला गेला, परंतु तेथेही तो अपयशी ठरला. त्याने ४ सामन्यांमध्ये फक्त ८८ धावा केल्या, ज्या मध्ये बांगलादेशविरुद्ध दोन सामन्यांत २२ चेंडूंत ५ आणि २१ चेंडूंत १ धाव असे खराब प्रदर्शन होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title=१ला सामना, कोका-कोला त्रिकोणी मालिका १९९८, भारत वि. बांगलादेश | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66144.html | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=१३ मे २०१३}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=५वा सामना, कोका-कोला त्रिकोणी मालिका १९९८, भारत वि. बांगलादेश |दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66148.html |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=१३ मे २०१३}}</ref> त्यामुळे सहाजिकच अंतिम सामन्यातून त्याला वगळण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=अंतिम सामना, कोका-कोला त्रिकोणी मालिका १९९८, भारत वि. केन्या |दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/current/match/66150.html |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=१३ मे २०१३}}</ref> आणि त्यानंतर श्रीलंकेतील सिंगर निदहास त्रिकोणी मालिकेतूनही त्याला वगळण्यात आले.<ref name="When poor form ruled Dravid out" /> टोरांटो मध्ये खेळवल्या गेलेल्या १९९८ च्या [[फ्रेंडशिप चषक, १९९८|फ्रेंडशिप चषकासाठी]] द्रविडची पुन्हा एकदा निवड झाली आणि तिथेही ४ सामन्यांत अवघ्या ३२ धावा करून तो संघर्ष करताना दिसला,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=सहारा फ्रेंडशिप चषक १९९८ मधील सर्वाधिक धावा करणारे फलंदाज | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=772;type=series | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१३ मे २०१३}}</ref> त्यामुळे पुन्हा एकदा मालिकेच्या शेवटच्या सामन्यामधून त्याला वगळण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=५ वा सामना, सहारा 'फ्रेंडशिप' चषक १९९८ | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66045.html |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=१३ मे २०१३}}</ref> झिम्बाब्वे दौऱ्यावरील एकदिवसीय मालिकेसाठी आपले स्थान अबाधित राखण्यात त्याला यश आले, आणि त्याने तेथे बऱ्यापैकी कामगिरी केली (२ डावांत ४६.०० च्या सरासरीने ९२ धावा).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=भारताचा झिम्बाब्वे दौरा १९९८/९९, सर्वाधिक धावा करणारे फलंदाज | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=773;type=series | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१३ मे २०१३}}</ref> त्याने [[आयसीसी नॉकआऊट ट्रॉफी १९९८|आयसीसी नॉकआऊट ट्रॉफी]]मध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व केले परंतु त्याला फारसे यश मिळू शकले नाही. त्यानंतर कोका-कोला चॅम्पियन्स ट्रॉफी १९९८-९९ साठी त्याची एकदिवसीय संघात निवड झाली, परंतु पहिल्या ३ सामन्यांत त्याला खेळायला मिळाले नाही. झिम्बाब्वेविरुद्ध फारसे महत्त्व नसलेल्या सामन्यात त्याला संधी मिळली परंतु ३ धावा करून पुन्हा एकदा त्याच्या पदरी अपयशच आले,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=६वा सामना, कोका-कोला चॅम्पियन्स ट्रॉफी १९९८/९९, भारत वि. झिम्बाब्वे | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65885.html |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=१३ मे २०१३1}}</ref> आणि अंतिम सामन्यातून त्याला पुन्हा एकदा वगळण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=अंतिम सामना, कोका-कोला चॅम्पियन्स ट्रॉफी १९९८-९९, भारत वि झिम्बाब्वे | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/current/match/65886.html | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=१३ मे २०१३}}</ref> १९९८ च्या शेवटा पर्यंत द्रविडने ६५ सामन्यांत ३१.६४ च्या सरासीने १७०९ धावा केल्या आणि त्याचा स्ट्राइक रेट ६३.४८ इतका खराब होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=द्रविडची एकदिवसीय कामगिरी: पदार्पण-१९९८ | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/28114.html?class=2;spanmax1=31+dec+1998;spanval1=span;template=results;type=batting |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=१३ मे २०१३}}</ref> आता पर्यंत क्रिकेट तज्ञ आणि क्रीडा पत्रकारांनी द्रविडवर “कसोटी विशेषज्ञ” असा शिक्का मारला होता.<ref name="An unlikely star of the 50-over format" /> कसोटी क्रिकेटमध्ये चांगल्य धावा करणारा द्रविड त्याच्या एकदिवसीय क्रिकेट मधील खराब स्ट्राईक रेट मुळे वारंवार टिकेचा धनी होत होता.<ref name="An unlikely star of the 50-over format" /> अनेक कारणांमुळे त्याच्यावर टीका झाली, एकदिवसीय क्रिकेटच्या शैलीशी त्याला जुळवून घेता येत नसे, स्ट्राइक रोटेट करणे त्याला जमत नसे तसेच मोठे फटके खेळण्यात तो कमी पडतो, त्यामुळे इतर फलंदाजांवर दबाव येई<ref name="The misfit who thrived">{{संकेतस्थळ स्रोत |title=द मिसफिट हू थ्राइव्ह्ड |दुवा=http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/532534.html |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=१३ मे २०१३|लेखक=सिद्धार्थ मोंगा |दिनांक=१८ सप्टेंबर २०११|भाषा=इंग्लिश}}</ref> १९९९ साली हे सर्व बदलले.<ref name="An unlikely star of the 50-over format" /> त्याने विविध फटके आपल्या भात्यात आणण्यासाठी खूप मेहनत घेतली आणि त्याचा खेळ बदलला. तसेच एकदिवसीय क्रिकेटसाठी उपयुक्त ठरेल अशा प्रकारे आपली फलंदाजी शैली बदलली.<ref name="The misfit who thrived" /> नवीन वर्षात त्याने त्याची एकदिवसीय मोहिम सुरू केली ती तौपो येथे न्यू झीलंड विरुद्ध १ षट्कार आणि १० चौकारांनीशी १२३ चेंडूंत १२३ धावा करून,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=१ला सामना, भारताचा न्यू झीलंड दौरा एकदिवसीय मालिका १९९८/९९ |दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64598.html |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=१४ मे २०१३}}</ref>, त्याच्या एक आठवडा आधी हॅमिल्टन कसोटी मध्ये त्याने दोन्ही डावांत शतके झळकावली होती.<ref name="India tour of New Zealand 1998/99, 3rd Test" /> पुढच्या चार सामन्यात त्याने आणखी १८६ धावा केल्या आणि ७७.२५ च्या सरासरीने ५ सामन्यांत ३०९ धावा करून [[भारतीय क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, १९९९#एकदिवसीय मालिका|मालिकेत]] सर्वाधिक धावा करणाऱ्या फलंदाजांच्या क्रमवारीत अग्रस्थानी राहिला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=सर्वाधिक धावा करणारे फलंदाज:भारताची न्यू झीलंड मधील एकदिवसीय मालिका १९९८/९९ | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=778;type=series | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१४ मे २०१३}}</ref> [[इडन पार्क]] येथील चवथ्या सामन्यातील ७१ चेंडूंती ५१ धावांनी त्याला त्याचा चवथा आणि भारताच्या विजयास कारणीभूत ठरलेला पहिलाच सामनावीराचा पुरस्कार मिळवून दिला,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=४था सामना, भारताची न्यू झीलंड मधील एकदिवसीय मालिका १९९८/९९|दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64601.html |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=१४ मे २०१३}}</ref> त्याला या पूर्वी सामनावीराचा पुरस्कार मिळालेल्या सामन्यांत भारताला पराभव पत्करावा लागला होता. नागपूरमध्ये श्रीलंकेविरुद्ध [[पेप्सी चषक, १९९८-९९]] मध्ये द्रविडने आणखी एक शतक ठोकले,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=२रा सामना, पेप्सी चषक १९९८/९९, भारत वि श्रीलंका |दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66212.html |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=१४ मे २०१३}}</ref> एक महिना आधी त्याने श्रीलंकेविरुद्धच आशियायी कसोटी चॅम्पियनशीप स्पर्धेत शतक काढले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=२रा सामना, आशियायी कसोटी चॅम्पियनशीप १९९८-९९ |दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63831.html |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=१४ मे २०१३}}</ref> पुढच्याच पाकिस्तानविरुद्धच्या सामन्यात त्याने ४ षटके गोलंदाजी केली आणि [[सईद अन्वर]]ला बाद केले, तो त्याचा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधील पहिलाच बळी ठरला. उर्वरित स्पर्धेत तो फारशा धावा करू शकला नाही. त्यानंतर त्याच्या पहिल्याच विश्वचषक स्पर्धेची पूर्वतयारी म्हणूनच कि काय, त्याने शारजा मधल्या [[कोका-कोला चषक, १९९८-९९]] मध्ये इंग्लंड आणि पाकिस्तान विरुद्ध अर्धशतके केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=द्रविडची कोका-कोला चषक १९९८/९९ मधील कामगिरी | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/28114.html?class=2;filter=advanced;orderby=start;series=785;template=results;type=batting;view=innings | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=१४ मे २०१३}}</ref> मालिकेच्या तिसऱ्या सामन्यात भारताचा नियुक्त यष्टिरक्षक [[नयन मोंगिया]]ला दुखापतीमुळे संघाबाहेर बसावे लागले आणि द्रविडने यष्टिरक्षकाची धुरा सांभाळली. त्याने [[सुनील जोशी]]च्या गोलंदाजी वर [[ग्रॅमी हिक]]ला यष्टिचीत केले, आणि तो त्याचा यष्टिरक्षक म्हणून पहिला बळी ठरला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=३रा सामना, कोका-कोला चषक १९९८/९९, भारत वि. इंग्लंड | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65777.html | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=१४ मे २०१३}}</ref> त्याने सामन्यात आणखी एक झेलसुद्धा घेतला. मालिकेत पाच सामन्यांत त्याने भारताकडून सर्वात जास्त, १८८ धावा केल्या,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=सर्वाधिक धावा करणारे फलंदाज: कोका-कोला चषक १९९८/९९ | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=785;type=tournament | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१४ मे २०१३}}</ref> परंतु विश्वचषकाआधीच्या त्याच्या शेवटच्या सामना आणि पाकिस्तानविरुद्ध मालिकेच्या अंतिम सामन्यात तो शून्यावर बाद झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=अंतिम सामना, कोका-कोला चषक १९९८/९९, भारत वि. पाकिस्तान | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65781.html |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१४ मे २०१३}}</ref> ===पदार्पणातील विश्व चषकामधील यश=== {{मुख्यलेख|क्रिकेट विश्वचषक, १९९९}} द्रविडने विश्वचषक स्पर्धेत पदार्पण केले ते दक्षिण आफ्रिका संघाविरुद्ध [[काउंटी क्रिकेट मैदान, होव|होव]] येथे, त्यात त्याने ५४ धावा केल्या, परंतु झिम्बाब्वेविरुद्ध पुढच्याच सामन्यात तो अवघ्या १३ धावांवर बाद झाला.<ref name="Dravid's performance in ICC World Cup 1999">{{संकेतस्थळ स्रोत |title=आयसीसी विश्व चषक १९९९ मध्ये द्रविडची कामगिरी | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/28114.html?class=2;filter=advanced;orderby=start;series=787;template=results;type=batting;view=innings |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=१४ मे २०१३}}</ref> भारताने दोन्ही सामने गमावले.<ref name="Result Summary: ICC World Cup 1999">{{संकेतस्थळ स्रोत |title=निकाल सरांश: आयसीसी विश्व चषक १९९९ | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/61046.html | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१४ मे २०१३}}</ref> [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९#सुपर सिक्स|सुपर सिक्स फेरीमध्ये]] पात्र होण्यासाठी भारताला पुढील तीनही सामने जिंकावे लागणार होते. द्रविडने त्याचे विश्वचषक स्पर्धेतील पहिले शतक झळकावले ते [[काउंटी क्रिकेट मैदान, ब्रिस्टॉल|ब्रिस्टॉल]] येथे केन्या विरुद्ध, ज्यात त्याने सचिन तेंडूलकर सोबत नाबाद २३७ धावांची भागीदारी केली, त्यात त्याचा वाटा होता १०४* धावांचा.<ref name="Match Report: 15th match, ICC World Cup 1999, IND vs KEN">{{संकेतस्थळ स्रोत |title= सामना अहवाल: १५वा सामना, आयसीसी विश्व चषक १९९९, भारत वि. केन्या | दुवा=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151495.html | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=१४ मे २०१३|भाषा=इंग्लिश}}</ref> भारताने सामना ९४ धावांनी जिंकला. सामन्यादरम्या मोंगियाला दुखापत झाल्याने द्रविडला त्याच्या बदली यष्टिरक्षण करणे भाग पडले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=१५वा सामना, आयसीसी विश्व चषक १९९९, भारत वि. केन्या |दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=१४ मे २०१३}}</ref> पुढच्या टाऊंटन येथील श्रीलंकेविरुद्धच्या सामन्यातही दुखापतीतून मोंगिया न सावरल्याने, द्रविडलाच यष्टिरक्षक म्हणून नियुक्त करण्यात आले.<ref name="Sri lanka taunton">{{स्रोत बातमी |title=इंडियन रेकॉर्ड-ब्रेकर्स क्रश होल्डर्स | दुवा=http://news.bbc.co.uk/2/hi/sport/1999_cricket_world_cup/general_news/353834.stm | प्रकाशक=बीबीसी न्यूझ |ॲक्सेसदिनांक=१४ मे २०१३|भाषा=इंग्लिश}}</ref> तिसऱ्या क्रमांकावर फलंदाजीला येत द्रविडने १४ चौकार आणि एका षट्‍कारासह फक्त १२९ चेंडूंत १४५ धावा केल्या, आणि विश्वचषक स्पर्धेच्या इतिहासात लागोपाठ दोन शतके झळकाविणारा तो फक्त दुसरा फलंदाज ठरला.<ref name="Sri lanka taunton" /> त्याने सौरव गांगुली सोबत ३१८ धावांची भागीदारी केली, जी एकदिवसीय इतिहासातील एकमेव त्रिशतकी भागीदारी होय.<ref name="Rahul Dravid: Legend at a glance">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=राहुल द्रविड:लिजंड ॲट अ ग्लान्स|दुवा=http://www.bcci.tv/bcci/bccitv/index/viewarticle?article=4f58d3a65cb97-rahul-dravid-legend-at-a-glance.html#|प्रकाशक=BCCI.tv|ॲक्सेसदिनांक=१४ मे २०१३|लेखक=रजनीश गुप्ता|दिनांक=९ मार्च २०१२|भाषा=इंग्लिश}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> भारताने सामना १५७ धावांनी जिंकला<ref name="21st match, ICC World Cup 1999, IND vs SL">{{संकेतस्थळ स्रोत |title=२१वा सामना, आयसीसी विश्व चषक १९९९, भारत वि. श्रीलंका | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65213.html | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=१४ मे २०१३}}</ref> इंग्लंडविरुद्ध गट फेरीच्या शेवटच्या सामन्यात त्याने आणखी एक अर्धशतक झळकावले.<ref name="Dravid's performance in ICC World Cup 1999" /> भारताने सामना जिंकला आणि गटात दुसरा क्रमांक मिळवून सुपर सिक्स फेरीत प्रवेश केला.<ref name="Points Table: ICC World Cup 1999" /> सुपर सिक्सच्या तीन सामन्यांत त्याने ऑस्ट्रेलिया, पाकिस्तान आणि न्यू झीलंड विरुद्ध अनुक्रमे २. ६१ आणि २९ धावा केल्या.<ref name="Dravid's performance in ICC World Cup 1999" /> भारताने पाकिस्तान विरुद्ध विजय मिळवला परंतु इतर दोन सामन्यांत पराभव झाल्याने गुणतक्त्यात भारताला शेवटचे स्थान मिळाले.<ref name="Result Summary: ICC World Cup 1999" /><ref name="Points Table: ICC World Cup 1999">{{संकेतस्थळ स्रोत |title=गुणतक्ता: आयसीसी विश्व चषक १९९९ | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/61046.html?view=pointstable |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=१४ मे २०१३}}</ref> स्पर्धेमध्ये ८ सामन्यांत ६५.८५ची सरासरी आणि ८५.५२ च्या स्ट्राइक रेटने द्रविडने ४६१ धावा केल्या. तो स्पर्धेत सर्वाधिक धावा करणारा फलंदाज होता.<ref name="Top scorers: ICC World Cup 1999">{{संकेतस्थळ स्रोत |title=सर्वाधिक धावा करणारे फलंदाज: आयसीसी विश्व चषक १९९९ | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=787;type=tournament |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=१४ मे २०१३}}</ref> जरी भारताला उपांत्य फेरीत प्रवेश मिळवण्यात अपयश आले,<ref name="Result Summary: ICC World Cup 1999" /><ref name="Points Table: ICC World Cup 1999" /> द्रविडच्या विश्वचषकातील यशामुळे तो क्रिकेटच्या दोन्ही प्रकारांमध्ये भारताचा क्र. ३चा सर्वोत्कृष्ट फलंदाज म्हणून उदयास आला. विश्वचषकानंतर द्रविडच्या कामगिरीत पुन्हा एकदा घसरण झाली. ऑगस्ट १९९९ मध्ये पार पडलेल्या आयवा चषक स्पर्धेतील ४ सामन्यांत त्याला फक्त ४० धावा करता आल्या. शेवटी [[सिंगापूर चॅलेंज, १९९९|सिंगापूर चॅलेंज]] स्पर्धेत तो पुन्हा एकदा भरात आला. स्पर्धेत भारतातर्फे सर्वात जास्त धावा द्रविडने केल्या ज्यात अंतिम सामन्यातील एका शतकाचा समावेश होता. [[डीएमसी चषक, १९९९|डीएमसी चषक]] स्पर्धेतही तो भारतातर्फे सर्वात जास्त धावा करणारा फलंदाज होता. सिंगापूर चॅलेंज स्पर्धेत वेस्ट इंडीजने भारताला मात दिली परंतु त्याचा बदला भारतीय संघाने त्यांना डीएमसी चषकात २-१ ने हरवून घेतला. आताशा, द्रविड भारताचा यष्टीरक्षक म्हणून तयार होत होता. त्याने शेवटच्या १० सामन्यांत ४ वेळा यष्टीरक्षण केले होते. केन्या मधील [[एलजी चषक, १९९९|एलजी चषक]] स्पर्धेतही तो जास्त छाप पाडू शकला नाही. तेथे त्याने ४ सामन्यांत ८१ धावा केल्या. विश्वचषकानंतर कसोटी क्रिकेट मध्ये मात्र द्रविडची सुरुवात एकदम सकारात्मक झाली. त्याने भारतात खेळवल्या गेलेल्या न्यू झीलंड विरुद्धच्या [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९९|३ सामन्याच्या मालिकेतील]] मोहालीतील पहिल्याच कसोटीमध्ये पहिल्या डावात भारतीय संघ अवघ्या ८३ धावांवर बाद झाल्यानंतर दुसऱ्या डावात शतक केले, त्यामुळे भारताला सामना अनिर्णित राखण्यात यश मिळाले. ह्या आधी द्रविडच्या नावे २९ कसोटी सामन्यांमध्ये ५ शतके होती, जी सर्व परदेशी खेळल्या गेलेल्या सामन्यांतील होती. हे त्याचे मायदेशी झळकावलेले पहिलेच शतक. ह्या खेळीव्यतिरिक्त संपूर्ण मालिकेत तो संघर्ष करताना दिसला. परंतू त्यानंतरच्या भारताने ३-२ अशा जिंकलेल्या [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९९|एकदिवसीय मालिकेमध्ये]] त्याने चांगली कामगिरी केली. त्याने ५ सामन्यांत ६०ची सरासरी आणि ८३.८२ च्या स्ट्राईक रेटने २४० धावा केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title= नोंदी / न्यू झीलंडची भारतातील एकदिवसीय मालिका, १९९९/०० / सर्वाधिक धावा | दुवा= http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=796;type=series | ॲक्सेसदिनांक=६ मे २०१६|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]}}</ref> हैदराबाद मधील दुसऱ्या सामन्यात त्याने १५३ धावांची, त्याच्या कारकिर्दीतील सर्वोत्तम खेळी केली, ज्यात १५ चौकार आणि २ षट्कारांचा समावेश होता. त्यावेळी त्याने सचिन तेंडूलकरसोबत एकदिवसीय क्रिकेट इतिहासातील विश्वविक्रमी ३३१ धावांची भागीदारी केली. ह्या कामगिरीने द्रविडने त्याच्या एकदिवसीय कारकिर्दीतील एका यशस्वी वर्षाची सांगता केली. १९९९ मध्ये त्याने ४३ आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांत ४६.३४ची सरासरी आणि ७५.१६ च्या स्ट्राईक रेट ने १७६१ धावा केल्या. तसेच त्याने दोनवेळा ३००+ धावांची भागीदारी केल्या. डिसेंबर १९९९ मध्ये भारत ३ कसोटी सामन्यांची मालिका आणि त्रिकोणी एकदिवसीय मालिका खेळण्यासाठी ऑस्ट्रेलियाच्या दौऱ्यावर गेला. [[भारतीय क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९९-२०००|कसोटी मालिकेत]] द्रविडची कामगिरी अत्यंत निराशाजनक झाली, ६ डावांत तो १५.५० च्या सरासरीने फक्त ९३ धावा करू शकला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title= नोंदी / बॉर्डर-गावस्कर चषक, १९९९/०० / सर्वाधिक धावा | दुवा= http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=423;type=series | ॲक्सेसदिनांक=६ मे २०१६|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]}}</ref>. भारताला त्या मालिकेत ३-० असा व्हाईटवॉश मिळाला. परंतु त्या नंतरच्या [[कार्लटन आणि युनायटेड मालिका, १९९९-२०००]] ह्या त्रिकोणी मालिकेमध्ये त्याने समाधानकारक कामगिरी करताना ३ अर्धशतके केली. ===तळागाळातून वर=== द्रविडची कसोटीतील खराब कामगिरी त्यानंतर मायदेशी दक्षिण आफ्रिकेविरुद्ध झालेल्या [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९९-२०००#कसोटी मालिका|कसोटी मालिकेत]] तशीच सुरू राहिली. भारताला मालिकेत पुन्हा एकदा ०-२ असा व्हाईटवॉश मिळाला. ह्या अपमानास्पद पराभवानंतर मार्च २००० मध्ये सचिन तेंडूलकरने कर्णधारपदाचा राजीनामा दिला. त्यावेळी सौरव गांगुली उप-कर्णधार होता, त्याला कर्णधार पदावर बढती देण्यात आली आणि द्रविडला उप-कर्णधार करण्यात आले. नव्याने नियुक्त झालेल्या उप-कर्णधाराला [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९९-२०००#एकदिवसीय मालिका|उभयसंघांतील एकदिवसीय मालिकेत]] समाधान कारक यश मिळाले. द्रविडने ५ सामन्यांत २ अर्धशतकांसह ४१.६० च्या सरासरीने २०८ धावा केल्या. त्याशिवाय त्याने मालिकेत गोलंदाजी करताना ३ गडी बाद केले. कोचीमधी पहिल्या एकदिवसीय सामन्यात त्याने ९ षटकांमध्ये ४३ धावांच्या मोबदल्यात २ गडी बाद केले, ही त्याच्या कारकिर्दीतील सर्वोत्कृष्ट गोलंदाजी राहिली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=सांख्यिकी / स्टॅट्सगुरू / एकदिवसीय सामने / गोलंदाजीतील नोंदी|दुवा= http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=2;filter=advanced;orderby=bowling_average;season=1999%2F00;series=804;template=results;type=bowling;view=series|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=६ मे २०१६|दिनांक=६ मे २०१६}}</ref> त्याची मालिकेतील गोलंदाजी सरासरी २२.६६ अशी सर्व गोलंदाजांमध्ये उत्कृष्ट होती. भारताने मालिका ३-२ अशी जिंकली उभयसंघातील ह्या मालिकेनंतर लगेचच भारतीय संघ [[कोका-कोला चषक, २०००|त्रिकोणी मालिकेसाठी]] शारजाला रवाना झाला. भारतीय संघाचे प्रदर्शन ह्या मालिकेत खूपच खराब झाले आणि संघाला अंतिम फेरीत प्रवेश मिळू शकला नाही. द्रविडने ४ सामन्यांत २२.२५ च्या सरासरीने ८९ धावा केल्या, असे असूनही तो मालिकेतील भारताचा दुसरा सर्वोत्तम फलंदाज होता, ह्यावरूनच भारतीय फलंदाजीच्या वाईट कामगिरीची कल्पना येते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=सांख्यिकी / स्टॅट्सगुरू / एकदिवसीय सामने / फलंदाजीतील नोंदी|दुवा= http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=2;filter=advanced;orderby=runs;series=805;team=6;template=results;type=batting|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=६ मे २०१६|दिनांक=६ मे २०१६}}</ref> याच्या एका आठवड्यानंतर दक्षिण आफ्रिका मॅच फिक्सिंग स्कॅंडल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये उघडकीस आले, आणि त्याने [[मोहम्मद अझरुद्दीन|अझरुद्दीन]] आणि [[हान्सी क्रोन्ये|क्रोन्ये]] सहित भारत आणि दक्षिण आफ्रिकेच्या मोठ्या खेळाडूंना चांगलंच वेढलं. ===इंग्लिश काउंटी क्रिकेट=== काउंटी क्रिकेट खेळून इंग्लंडच्या वातावरणात आपल्या फलंदाजीत, जास्तीत जास्त सखोलता आणण्यासाठी द्रविड नेहमीच उत्सुक असे. भारतीय संघ न्यू झीलंडच्या १९९८-९९ च्या दौऱ्यावर असताना, त्याने तत्कालीन प्रशिक्षक आणि न्यू झीलंडचा माजी क्रिकेट खेळाडू जॉन राईट यांच्याशी त्याबद्दल चर्चा केली. राईट त्यावेळी द्रविडच्या कामगिरीवर आणि विशेषतः हॅमिल्टन मध्ये केलेल्या दोन शतकांमुळे खूपच खूष होते. त्या चर्चेल त्यावेळी यश आले जेव्हा त्याने एप्रिल २००० मध्ये केंट काउंटी संघाविरुद्ध काउंटी पदार्पण केले. गांगुलीने सुद्धा त्याच सामन्यात विरोधी संघात पदार्पण केले केंटची ऑफर हा द्रविडसाठी एक स्वागतार्ह बदल होता. मॅच फिक्सिंग वादंगामुळे भारतीय क्रिकेटला खूप जास्त नकारात्मकतेने वेढले होते. द्रविडसुद्धा धावांसाठी संघर्ष करत होता. मोहालीतील न्यू झीलंडविरुद्धच्या एका शतकाशिवाय १९९९-२००० च्या मोसमात द्रविडने एकही लक्षवेधी खेळी केली नव्हती. काउंटी क्रिकेटने त्याला "नव्या वातावरणात जाण्याची" आणि "आराम" करण्याची संधी दिली. इंग्लंड मधील विविध प्रकारच्या खेळपट्ट्या व हवामान आणि व्यावसायिक क्रिडापटूंविरुद्ध तिखट काउंटी क्रिकेटचा एक संपूर्ण मोसम ह्यामुळे त्याला अधिक क्रिकेट प्रशिक्षणाची संधी मिळाली. द्रविडने मिळालेल्या संधीचा पुरेपूर फायदा करून घेतला. केंटकडून खेळताना त्याच्या दुसऱ्या सामन्यात त्याने १८२ धावा केल्या आणि दौऱ्यावर असलेल्या झिम्बाब्वेवर केंटने एक डाव आणि १६३ धावांनी मात दिली. दौऱ्यावरच्या ७ प्रथम श्रेणी सामन्यांपैकी फक्त केंट संघच झिम्बाब्वेला हरवू शकला. सरे विरुद्धच्या अनिर्णित सामन्यात त्याने आणखी एक अर्धशतक केले. जून २०००, मध्ये द्रविडला त्याची राष्ट्रीय कर्तव्ये पार पाडण्यासाठी एका काउंटी सामन्याला मुकावे लागले. भारतीय संघ चांगल्या मनस्थितीत नव्हता, आणि सहाजिकच [[आशिया चषक, २०००]] मध्ये संघाची कामगिरी निराशाजनक झाली. द्रविडचे १९९९-०० मोसमातील खराब प्रदर्शन आशिया चषक मालिकेमध्ये सुद्धा तसेच चालू राहिले. परंतु जेव्हा तो केंट संघात परतला तेव्हा त्याच्या कोणत्याही खुणा दिसल्या नाहीत. काउंटी क्रिकेट मधील त्याचा चांगला फॉर्म तसाच सुरू राहिला. जुलै २०००, मधील पोर्ट्समाऊथ मधील हॅम्पशायरविरुद्धचा सामना हा वॉर्न आणि द्रविड दोन महान खेळाडूंमधली जणू एक शक्तिपरीक्षाच होता. आणि त्यामध्ये द्रविडने बाजी मारली. घरच्या संघातल्या स्पिनर्सला साजेशा खेळपट्टीवर वॉर्नने ४ बळी घेतले परंतु तो सर्वात महत्त्वाच्या द्रविडला बाद करू शकला नाही. १५/२ या धावसंख्येवर खेळायला येत त्याने २९५ चेंडूंत १३७ धावा केल्या, हे त्याचे काउंटी चॅम्पियनशीप मधील पहिलेच शतक होते. दुसऱ्या डावात त्याने नाबाद ७३ धावा केल्या आणि केंटला सहा गडी राखून विजय मिळवून दिला. वॉर्नला एकही बळी मिळाला नाही. मोसमातील शेवटच्या काउंटी सामन्यात, केंटला ‘दुसऱ्या गटात’ जाण्यापासून वाचण्यासाठी एका अतिरिक्त (बोनस) गुणाची गरज होती. द्रविडने ७७ धावांची खेळी करून त्यांना तो एक अतिरिक्त गुण मिळवून दिला आणि संघाला ‘पहिल्या गटात’ कायम ठेवले. २ शतके आणि ८ अर्धशतकां सहीत ५५.५० च्या सरासरीने, १६ प्रथमश्रेणी सामन्यांत १२२१ धावांसहित द्रविडने त्याच्या यशस्वी काउंटी मोसमाचा शेवट केला. केंटच्या फलंदाजीची धुरा त्याने एकहाती खांद्यावर घेतली होती. त्याच कालावधीतील केंटचा दुसरा सर्वोत्कृष्ट फलंदाज, पॉल निक्सनने, १७ सामन्यांत ३३.३५ च्या सरासरीने ५६७ धावा केल्या. केंट काउंटी मोहिमेत त्याने फक्त फलंदाजीच नव्हे तर १४ झेल पकडून एक क्षेत्ररक्षक म्हणून आणि ३२.०० च्या सरासरीने ४ गडी बाद करून एक गोलंदाज म्हणूनही योगदान दिले. ===सोनेरी वर्षे=== नव्या आंतरराष्ट्रीय मोसमाला सुरुवात झाली आणि नव्याने नियुक्त झालेल्या कर्णधार आणि उपकर्णधार, गांगुली आणि द्रविडपुढे पहिले आणि सर्वात महत्त्वाचे आव्हान होते ते मॅच-फिक्सींग घोटाळ्यांच्या खोल गर्तेत गेलेल्या संघाला नवी उभारी देण्याचे. [[आयसीसी नॉकआऊट ट्रॉफी, २०००]] मध्ये भारतीय संघ जोमाने खेळला आणि केन्या, ऑस्ट्रेलिया व दक्षिण आफ्रिकेला एकामागोमाग एक पराभूत करीत, अंतिम सामन्यात पोहोचला. अंतिम सामन्यात न्यू झीलंडविरुद्ध भारताला पराभव पत्करावा लागला, परंतु स्पर्धेतील संघाच्या आवेशपूर्ण कामगिरीमुळे प्रेक्षकांचा भारतीय क्रिकेटवरील विश्वास पुर्नस्थापित होण्यास मदत झाली. द्रविडने ४ सामन्यांत २ अर्धशतके आणि ५२.३३ च्या सरासरीने १५७ धावांचे योगदान दिले. त्यानंतर [[कोका-कोला चॅम्पियन्स ट्रॉफी, २०००]] मध्ये पहिल्या दोन सामन्यांत त्याने ८५ धावा केल्या. झिम्बाब्वेविरुद्ध दुसऱ्या सामन्यात क्षेत्ररक्षण करताना दुखापत झाल्याने त्यानंतरच्या सामन्यांत तो खेळू शकला नाही. भारताने नव्या कसोटी मोसमाची सुरुवात [[भारतीय क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०००|बांगलादेशविरुद्ध ९-गड्यांनी विजय]] मिळवून केला. सामन्यातील दुसऱ्या डावात ६३ धावांच्या लक्ष्याचा पाठलाग करताना द्रविडने ५ चौकार आणि १ षट्कारासहीत ४९ चेंडूत ४१ धावांची जलद खेळी केली. परंतू, द्रविडच्या कारकिर्दीतील एक खराब हिस्सा खऱ्या अर्थाने संपला तो पुढच्या [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०००-०१|झिम्बाब्वेविरुद्धच्या कसोटी मालिकेत]], जी [[जॉन राईट]] यांचीही भारतीय क्रिकेट संघाचे नवे प्रशिक्षक म्हणून पहिलीच मालिका होती. न्यू झीलंडविरुद्ध मोहाली मध्ये शेवटचे शतक केल्यानंतर द्रविडने आतापर्यंत ८ कसोटी सामन्यांत २३.३३ च्या सरासरीने अवघ्या ३५० दावा केल्या ज्यात एकाही अर्धशतकाचा समावेश नव्हता. भारताच्या ह्या उप-कर्णधाराने धावांचा दुष्काळ संपवला आणि नव्या भारतीय प्रशिक्षकाचे स्वागत केले ते, त्याच्या पहिल्या द्विशतकाने. त्याने पहिल्या डावात नाबाद २०० आणि दुसऱ्या डावात नाबाद ७० धावा केल्या आणि भारताला झिम्बाब्वेविरुद्ध ९-गड्यांनी सहज विजय मिळाला. दुसऱ्या अनिर्णित राहिलेल्या कसोटीत त्याने १६२ धावा केल्या आणि ४३२.०० च्या सरासरीने मालिका संपवली. भारतीय फलंदाजातर्फे एका मालिकेतील ही सर्वाधिक सरासरी आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=सांख्यिकी/स्टॅट्सगुरू/कसोटी सामने/फलंदाजीतील नोंदी|दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=1;orderby=batting_average;team=6;template=results;type=batting;view=series|ॲक्सेसदिनांक=१७ मे २०१६}}</ref> भारत आणि झिम्बाब्वे दरम्यानच्या पाच सामन्यांच्या द्विदेशीय एकदिवसीय मालिकेमधील फक्त दुसऱ्या सामन्यात द्रविडने एकमेव अर्धशतक झळकावले, परंतु ही मालिका द्रविडच्या कारकिर्दीतील मैलाचा दगड ठरली. गांगुलीवरच्या एका सामन्याच्या बंदीमुळे मालिकेतील ५व्या सामन्यात पहिल्यांदाच द्रविडने भारताचे नेतृत्व केले. सामन्यात आगरकरच्या अष्टपैलू कामगिरीच्या जोरावर, भारताने त्याच्या कर्णधार म्हणून पहिल्या सामन्यात ३९ धावांनी विजय मिळवला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=झिम्बाब्वेचा भारत दौरा, ५वा एकदिवसीय सामना: भारत वि. झिम्बाब्वे, राजकोट, डिसेंबर १४, २०००|दुवा= http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64684.html|ॲक्सेसदिनांक=१७ मे २०१६}}</ref> ====ऑस्ट्रेलियाचा भारत दौरा २०००/०१==== {{मुख्यलेख|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००१}} ३ कसोटी आणि ५ एकदिवसीय सामन्यांच्या मालिकेसाठी ऑस्ट्रेलियाचा संघ फेब्रुवारी २००१ मध्ये भारत दौऱ्यावर आला होता. ह्या दौऱ्याला "फायनल फ्रंटियर" असे म्हणले जाते, कारण स्टीव्ह वॉचा संघ लागोपाठ १५ कसोटी सामने जिंकल्यानंतर भारतात आला होता. पहिल्या कसोटीत भारताला १० गड्यांनी सहज हरवून ऑस्ट्रेलियाच्या संघाने लागोपाठ १६ कसोटी सामने जिंकण्याचा पराक्रम केला. पहिल्या डावात द्रविडने ९ धावा केल्या आणि भारताचा डाव १७६ धावांवर आटोपला. दुसऱ्या डावात द्रविडने, तेंडूलकरसोबत थोडाफार प्रतिकार केला. सामन्यात एका क्षणी द्रविडने मारलेला पुलचा फटका चुकला आणि [[मायकेल स्लेटर|स्लेटरने]] त्याचा झेल पकडला. परंतु तिसऱ्या पंचांच्या मते तो झेल स्वच्छ नव्हता आणि त्यांनी द्रविडला नाबाद दिले. त्यावेळी स्लेटरची द्रविड आणि मैदानावरच्या पंचांची बाचाबाची झाली. द्रविडचा १९६ चेंडूंचा प्रतिकार वॉर्नने त्याला ३९ धावांवर त्रिफळाचीत करून संपवला. =====इडन गार्डनवर रचला इतिहास===== इडन गार्डन्सवरच्या दुसऱ्या कसोटीमध्येही ऑस्ट्रेलियाचा विजयरथ न थांबवता येण्याजोगा वाटत होता, जेव्हा संघ लागोपाठ १७व्या कसोटी विजयाच्या मार्गावर होता. नाणेफेक जिंकून फलंदाजीस उतरलेल्या ऑस्ट्रेलियाच्या संघाने पहिल्या डावात ४४५ धावांचा डोंगर उभा केला. प्रत्युत्तरादाखल उतरलेल्या भारतीय संघाचा अवघ्या १७१ धावांत खुर्दा उडाला आणि ऑस्ट्रेलियाला २७४ धावांची आघाडी मिळाली. द्रविडने ८२ चेंडूंत २५ धावा केल्या आणि सलग दुसऱ्यांदा वॉर्नच्या गोलंदाजीवर त्रिफळाचीत झाला. डावामध्ये द्रविडपेक्षा जास्त धावा फक्त [[व्हि.व्हि.एस. लक्ष्मण|लक्ष्मणने]] केल्या. अपेक्षेनुसार स्टीव्ह वॉने भारताला फॉलो-ऑन दिला. पहिल्या डावात अर्धशतक झळकावणाऱ्या लक्ष्मणला चांगल्या भरात नसलेल्या द्रविडऐवजी तिसऱ्या क्रमांकावर बढती देण्यात आली, आणि द्रविडला ६व्या क्रमांकावर फलंदाजीस पाठवण्यात आले. फलंदाजांनी दुसऱ्या डावात पहिल्यापेक्षा चांगले प्रदर्शन करूनही, अजूनही भारतीय संघाला पराभव समोर दिसत होता. द्रविड ६व्या क्रमांकावर फलंदाजीला आला तेव्हा धावफलकावर ४ बाद २३२ धावा लागल्या होत्या आणि डावाचा पराभव टाळण्यासाठी भारताला अजूनही ४२ धावांची गरज होती. ३ऱ्या क्रमांकावर फलंदाजीला आलेल्या लक्ष्मणच्या साथीने द्रविडने आणखी पडझड होऊ न देता दिवसअखेर पर्यंत किल्ला लढवला. दिवसाच्या शेवटी भारताच्या ४ बाद २५४ धावा झाल्या ज्यात लक्ष्मण १०९ आणि द्रविड ७ धावांवर नाबाद होता. चौथ्या दिवसाची सुरुवात झाली तेव्हा भारत अजूनही २० धावांनी मागे होता आणि संपूर्ण दोन दिवसांचा खेळ बाकी असताना भारताचे केवळ ६ गडी बाकी होते, ऑस्ट्रेलियासाठी आणखी एक सहजसाध्य विजय दृष्टीपथात होता. परंतु चौथ्या दिवशी जे घडले त्यामुळे लक्ष्मण आणि द्रविडचे नाव क्रिकेटच्या इतिहासात कायमचे कोरले गेले. लक्ष्मण आणि द्रविडने बाद न होता संपूर्ण दिवस फलंदाजी केली. स्टीव्ह वॉने तब्बल ९ गोलंदाज वापरले, परंतु लक्ष्मण आणि द्रविडने मॅकग्रा-वॉर्न आणि कंपनीला भीक न घालता स्वतःच्या इच्छेनुसार धावा केल्या, ऑस्ट्रेलियाच्या गोलंदाजीला त्यांनी पूर्णपणे निष्प्रभ केले. दिवसाच्या सुरुवातीचा धावफलक होता २५४/४ आणि दिवसाच्या शेवटी ५८९/४. चौथ्या दिवशी जोडीने अनेक विक्रम मोडीत काढत ३३५ धावांची भर घातली. मालिकेच्या सुरुवातीला आलेल्या अपयशामुळे टीकाकारांच्या टीकेचा धनी झालेल्या द्रविडने त्याच्या लौकिकाविरुद्ध प्रेस बॉक्सच्या दिशेला हावभाव करीत शतक साजरे केले. दिवसाच्या अखेरीस तो १५५ धावांवर आणि लक्ष्मण २७६ धावांवर नाबाद राहिले. पाचव्या दिवशी स्वतःच्या धावसंख्येत अवघ्या ५ धावांची भर घालून, त्रिशतकाच्या जवळ असताना २८१ धावांवर लक्ष्मण तंबूत परतला, आणि ३७५ धावांची ऐतिहासिक भागीदारी संपुष्टात आली. परंतु १८० धावांवर धावचीत होईपर्यंत द्रविड तसाच पुढे खेळत राहिला. कर्णधार गांगुलीने तळाच्या फलंदाजांना थोडी फटकेबाजी करण्याची संधी देऊन ६५७/७ ह्या धावसंख्येवर डाव घोषित केला, आणि ऑस्ट्रेलियाला विजयासाठी ७५ षटकांमध्ये ३८४ धावांचे आव्हान दिले. लक्ष्मण-द्रविडच्या भागीदारीने भारतासाठी सामनाच खेचून आणला नाही तर संघामध्ये एक आत्मविश्वास निर्माण केला. प्रेरणा मिळालेल्या भारतीय संघाने अप्रतिम गोलंदाजीचे प्रदर्शन केले आणि ऑस्ट्रेलियाला ६८.३ षटकांमध्ये २१२ धावांवर सर्वबाद केले. भारताने सामना १७१ धावांनी जिंकून फॉलो-ऑन नंतर सामना जिंकलेला केवळ दुसरा संघ बनला. चेन्नईमधील तिसऱ्या सामन्याच्या पहिल्या डावात द्रविडने ८१ धावा केल्या आणि ४ झेल पकडले, आणि एका अटीतटीच्या लढतीत ऑस्ट्रेलियाला २ गड्यांनी मात देत मालिका २-१ अशी खिशात घातली. मालिकेमध्ये ५६.३३ च्या सरासरीने ३३८ धावा अशी अप्रतिम कामगिरी करूनही द्रविडला हवेहवेसे वाटणारे फलंदाजीतील क्र. ३ चे स्थान गमवावे लागले. [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००१#एकदिवसीय मालिका|५ एकदिवसीय सामन्यांच्या मालिकेतील]] त्याच्या घरच्या मैदानावरील १ल्या सामन्यात द्रविडने ८० धावा केल्या आणि भारताने सामना ६० धावांनी जिंकला. उर्वरित ४ सामन्यांत त्याला फारशी चांगली कामगिरी करता आली नाही आणि ऑस्ट्रेलियाने मालिका ३-२ अशी जिंकली. ====एप्रिल २००१ ते मार्च २००२==== एप्रिल २००१ ते मार्च २००२ दरम्यान भारतीय संघ १२ कसोटी सामने खेळला. ज्यामध्ये प्रत्येकी २ झिम्बाब्वे आणि दक्षिण आफ्रिकेमध्ये(३री कसोटी अनधिकृत घोषित केली गेली), श्रीलंकेमध्ये ३ आणि मायदेशी इंग्लंडविरुद्ध ३ सामन्यांची तर झिम्बाब्वेविरुद्ध २ सामन्याची मालिका ह्यांचा समावेश होता. द्रविडची कामगिरी त्याच्या लौकिकास साजेशी नव्हती, त्याने १२ कसोटी सामन्यांमध्ये ३९.३५ च्या सरासरीने ६६९ धावा केल्या. [[भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००१|झिम्बाब्वेमध्ये]] त्याने पहिल्या दौरा सामन्यात १३४ चेंडूंत १३७ धावा केल्याने तो चांगल्या फॉर्म मध्ये दिसत होता. परंतु कसोटी मालिकेत त्याने एकमेव अर्धशतक केले आणि मालिका १-१ अशी बरोबरीत सुटली. मालिकेत त्याने ६९.०० च्या सरासरीने १३८ धावा केल्या. त्यानंतर १४ ऑगस्ट ते २ सप्टेंबर दरम्यान [[भारतीय क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २००१|श्रीलंकेत झालेल्या कसोटी मालिकेदरम्यान]] दुखापतग्रस्त तेंडूलकर आणि लक्ष्मणच्या अनुपस्थितीत द्रविडला वरच्या क्रमांकावर बढती मिळाली. पहिल्या कसोटीत तो ४थ्या स्थानावर आणि उर्वरित दोन कसोट्यांमध्ये तो त्याच्या आवडत्या ३ऱ्या स्थानावर फलंदाजीस उतरला. दुसऱ्या कसोटीच्या ४थ्या डावात ३ऱ्या क्रमांकावर फलंदाजीस येऊन त्याने ७५ धावांची एक महत्त्वाची खेळी केली आणि भारताने २६४ धावांच्या आव्हानाचा पाठलाग करताना श्रीलंकेचा ७ गडी राखून पराभव केला. मालिकेमध्ये तो भारतातर्फे सर्वाधिक धावा करणारा फलंदाज होता. त्याने ४७.०० च्या सरासरीने २ अर्धशतकांसहीत २३५ धावा केल्या. भारताने मालिका १-२ अशी गमावली. [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००१|दक्षिण आफ्रिकेच्या दौऱ्यावर]] पहिल्या कसोटीत सलामीस उतरलेला द्रविड संपूर्ण अपयशी ठरला आणि भारताने सामना गमावला. दुसऱ्या कसोटीत, भारतासमोर विजयासाठी एक संपूर्ण दिवस आणि ४१ षटकांमध्ये ३९५ धावांचे आव्हान होते. आधीच्या तीन डावांमध्ये १०० षटके सुद्धा खेळता न आलेल्या भारतीय संघाची सुरुवातही अडखळत झाली. धावफलकावर शून्य धावा असतानाच भारताचा पहिला गडी बाद झाला. परंतु द्रविडने, [[दीप दासगुप्ता]]सोबत १७१ धावांची महत्त्वपूर्ण भागीदारी केली. त्याहीपेक्षा महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे ही भागीदारी ८३.२ षटके सुरू राहिल्यामुळे सामना भारताच्या दृष्टीने सुरक्षित झाला होता. खराब हवामानाचाही भारताला काहीसा फायदा झाला, डावामध्ये फक्त ९६.२ षटके टाकली गेली आणि सामना अनिर्णितावस्थेत संपला. दुसऱ्या कसोटी दरम्यान गाजलेल्या माईक डेनिस प्रकरणामुळे तिसरा कसोटी सामना अनधिकृत म्हणून घोषित करण्यात आला, ज्यामध्ये द्रविडने दुखापतग्रस्त गांगुलीच्या ऐवजी कर्णधारपदाची धुरा सांभाळली. भारताने तो सामना डावाने गमावला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/73/73427.htm|title=धावफलक:अनधिकृत कसोटी सामना दक्षिण आफ्रिका वि. भारत, सेंच्युरियन पार्क, २३-२७ नोव्हेंबर २००१|ॲक्सेसदिनांक=१८ मे २०१६}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पोर्ट एलिझाबेथमधील सामना वाचवणारी ८७ धावांची खेळी वगळता द्रविडच्या पदरी मालिकेत दारुण अपयशच आले. त्याने २ कसोटी सामन्यांत २५.५० च्या सरासरीने अवघ्या १०२ धावा केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=454;type=series|title=नोंदी / भारताची दक्षिण आफ्रिकेतील कसोटी मालिका, २००१/०२ / सर्वाधिक धावा|ॲक्सेसदिनांक=१८ मे २०१६}}</ref> नंतरच्या मायदेशी खेळल्या गेलेल्या [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००१-०२|इंग्लंडविरुद्ध कसोटी मालिकेत]] त्याने ३ सामन्यांतील ४ डावांत ४०.६६ च्या सरासरीने एका अर्धशतकासहित १२२ धावा केल्या<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=458;type=series | title=नोंदी / इंग्लंडची भारतातील कसोटी मालिका, २००१/०२ / सर्वाधिक धावा|ॲक्सेसदिनांक=१८ मे २०१६}}</ref> आणि [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००१-०२|झिम्बाब्वे विरुद्ध कसोटी मालिकेमध्ये]] त्याने ३ डावांमध्ये २४.०० च्या सरासरीने अवघ्या ७२ धावा केल्या ज्यामध्ये एका अर्धशतकाचा समावेश होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=464;type=series | title=नोंदी / झिम्बाब्वेची भारतातील कसोटी मालिका, २००१/०२ / सर्वाधिक धावा|ॲक्सेसदिनांक=१८ मे २०१६}}</ref> २००१-०२ च्या कसोटी मोसमातील अपयशाची भरपाई द्रविडने एकदिवसीय सामन्यांतील चांगल्या प्रदर्शनाने केली. [[कोका-कोला चषक (झिम्बाब्वे), २००१|झिम्बाब्वेतील त्रिकोणी मालिकेच्या]] तिसऱ्या सामन्यात झिम्बाब्वेविरुद्ध २३५ धावांच्या आव्हानाचा पाठलाग करताना त्याने ६४ चेंडूंत नाबाद ७२ धावा केल्या आणि भारताला ४ गडी व ४ चेंडू राखून विजय मिळवून दिला. त्या सामन्यात त्याला सामनावीराचा पुरस्कार मिळाला. मालिकेतील ५ सामन्यांत त्याने १०१.६८चा स्ट्राईक रेट आणि ४०.३३ च्या सरासरीने १२१ धावा केल्या. १०० पेक्षा जास्त स्ट्राईक रेटने १०० पेक्षा जास्त धावा करणारा तो मालिकेतील एकमेव खेळाडू होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/highest_career_strike_rate.html?id=830;type=tournament | title=नोंदी / कोका-कोला चषक (झिम्बाब्वे), २००१ / सर्वोत्कृष्ट स्ट्राईक रेट | ॲक्सेसदिनांक=१८ मे २०१६}}</ref> [[कोका-कोला चषक (श्रीलंका), २००१|श्रीलंकेतील त्रिकोणी मालिकेमध्ये]], भारताने पहिले लागोपाठ तीन सामने गमावले आणि स्पर्धेतून बाद होण्याच्या उंबरठ्यावर येऊन पोहोचला. दुखापतग्रस्त तेंडूलकर आणि झहीर व बंदी असलेल्या गांगुलीच्या अनुपस्थितीत द्रविडने ४थ्या सामन्यात संघाचे नेतृत्व केले आणि भारताला मालिकेतील पहिला विजय मिळवून दिला. शेवटच्या तीनही साखळी सामन्यांमध्ये त्याने महत्त्वपूर्ण खेळी करून संघाला लागोपाठ तीन विजय मिळवून देण्यास आणि परिणामतः अंतिम सामन्यासाठी पात्र होण्यास हातभार लावला. भारताने श्रीलंकेविरुद्धचा अंतिम सामना १२१ धावांनी गमावला. मालिकेमध्ये भारतातर्फे सर्वाधिक धावा द्रविडच्या होत्या. त्याने ७ सामन्यांमध्ये ५१.८० च्या सरासरीने २५९ धावा केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=831;type=series | title=नोंदी / कोका-कोला चषक (श्रीलंका), २००१ / सर्वाधिक धावा | ॲक्सेसदिनांक=१८ मे २०१६}}</ref> त्यानंतरच्या दक्षिण आफ्रिकेत खेळवल्या गेलेल्या [[स्टॅंडर्ड बँक त्रिकोणी मालिका, २००१|स्टॅंडर्ड बँक त्रिकोणी मालिकेत]] द्रविडने पुन्हा एकदा चांगले प्रदर्शन केले. त्याने ५ डावांमध्ये ७१.८१चा स्ट्राईक रेट आणि ५३.५० च्या सरासरीने २१४ धावा केल्या ज्यात ३ अर्धशतकांचा समावेश होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=835;type=series | title=नोंदी / स्टॅंडर्ड बँक त्रिकोणी मालिका, २००१/०२ / सर्वाधिक धावा | ॲक्सेसदिनांक=१८ मे २०१६}}</ref> अंतिम सामन्यासहित शेवटच्या तीन सामन्यांत त्याने यष्टिरक्षण करताना ३ खेळाडूंना यष्टिचीत केले केले. दक्षिण आफ्रिकेचा दौरा संपता संपता द्रविडचा उजवा खांदा दुखण्यास सुरुवात झाली. मायदेशी खेळल्या गेलेल्या इंग्लंडविरुद्धच्या कसोटी मालिकेनंतर त्याने इंग्लंडविरुद्ध ५ एकदिवसीय सामन्यांच्या मालिकेतून माघार घेतली आणि दक्षिण आफ्रिकेमध्ये दुखऱ्या खांद्यावर उपचार घेण्यास सुरुवात केली. झिम्बाब्वेविरुद्ध मायदेशी खेळल्या गेलेल्या [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००१-०२#एकदिवसीय मालिका|एकदिवसीय मालिकेमध्ये]] त्याने पुनरागमन केले आणि दुसऱ्या सामन्यातील ५९ चेंडूंतील ६६ धावांच्या खेळीसह ५ सामन्यांत ३८.३५ च्या सरासरीने १५३ धावा केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=844;type=series | title=नोंदी / झिम्बाब्वेची भारतातील एकदिवसीय मालिका २००१/०२ / सर्वाधिक धावा | ॲक्सेसदिनांक=१८ मे २०१६}}</ref> एप्रिल २००२ मध्ये [[भारतीय संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००२|भारतीय संघ वेस्ट इंडीजच्या दौऱ्यावर]] गेला. जॉर्जटाऊन येथील पहिल्या कसोटी सामन्यात द्रविडने त्याचे दहावे आणि परदेशातले ६वे शतक केले. [[मर्व्हिन डिलन]]चा एक उसळता चेंडू जबड्याला लागून सूज आलेली असताना, द्रविडने नाबाद १४४ धावा केल्या, ज्यामुळे भारताला फॉलो-ऑन टाळता आला.<ref>{{स्रोत बातमी | दुवा= http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/111119.html | title=भारताने फॉलो-ऑन टाळला | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|दिनांक=१४ एप्रिल २००२|भाषा=इंग्लिश}}</ref> सामना अनिर्णितावस्थेत संपला. [[क्वीन्स पार्क ओव्हल|पोर्ट ऑफ स्पेन]] मधील सामन्यात भारताने वेस्ट इंडीजचा ३७ धावांनी पराभव केला. द्रविडने एक अर्धशतक आणि ४ झेल असे स्वतःचे योगदान दिले. सेंट जॉन्स येथील चौथ्या अनिर्णित राहिलेल्या कसोटीत द्रविडने ९१ धावा केल्या. त्याने ११८ धावांवर फलंदाजी करत असताना [[रिडली जेकब्स]]ला बाद केले, तो त्याचा कसोटी क्रिकेटमधील एकमेव बळी. ५ सामन्यांची मालिका भारताने १-२ अशी गमावली. मालिकेत भारतातर्फे ५७.७१ च्या सरासरीने ४०४ धावा करून द्रविड भारतातर्फे सर्वाधिक धावा करणारा दुसरा फलंदाज होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=467;type=series | title=नोंदी / भारताची वेस्ट इंडीज मधील कसोटी मालिका, २००२ / सर्वाधिक धावा | ॲक्सेसदिनांक=१८ मे २०१६}}</ref> [[भारतीय संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००२#एकदिवसीय मालिका|द्विदेशीय एकदिवसीय मालिकेमध्ये]] मात्र द्रविड सपशेल अपयशी ठरला. परंतु त्याने मालिकेमध्ये यष्टिरक्षण करताना २ गडी बाद केले (१ झेल आणि १ यष्टिचीत). ====भारताचा इंग्लंड दौरा २००२==== {{मुख्यलेख|भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००२}} यानंतर भारतीय संघ ६ वर्षांनंतर पहिल्यांदाच, २२ जून ते ९ सप्टेंबर दरम्यान इंग्लंडच्या प्रदीर्घ दौऱ्यावर गेला. ह्या दौऱ्यामध्ये द्रविड त्याच्या कारकि‍र्दीच्या सर्वोच्च शिखरावर होता. दौऱ्याची सुरुवात [[नाटवेस्ट मालिका, २००२|एकदिवसीय त्रिकोणी मालिकेने]] झाली, ज्यामध्ये भारत आणि इंग्लंडशिवाय श्रीलंकेच्या संघाचा समावेश होता. द्रविडने ह्या मालिकेतही त्याचे क्षेत्ररक्षणाचे काम चालूच ठेवले. लॉर्डस् वरील मालिकेतील दुसऱ्या एकदिवसीय सामन्यात, ३ फलंदाज बाद करण्यात त्याचा सहभाग होता (२ झेल आणि १ यष्टिचीत) आणि त्यानंतर त्याने नाबाद ७३ धावांची खेळी केली आणि [[युवराज सिंग]] सोबत भारताला इंग्लंडविरुद्ध ६ गडी राखून विजय मिळवून दिला.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66284.html नाटवेस्ट मालिका, २रा सामना, इंग्लंड वि. भारत, लॉर्डस्, जून २९, २००२]</ref> श्रीलंकेविरुद्ध मालिकेतील ६व्या एकदिवसीय सामन्यात त्याने १ झेल घेतला आणि ५० धावा केल्या. भारताने सामना ४ गडी राखून जिंकला आणि द्रविडला सामनावीराचा पुरस्कार मिळाला.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66288.html नाटवेस्ट मालिका, ६वा सामना, भारत वि. श्रीलंका, बर्मिंगहॅम, जुलै १३, २००२]</ref> अंतिम सामन्यात भारताने ३२५ धावांचा पाठलाग करताना इंग्लंडवर २ गडी राखून रोमहर्षक विजय मिळवला.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66292.html नाटवेस्ट मालिका, अंतिम सामना, इंग्लंड वि. भारत, लॉर्डस्, जून २९, २००२]</ref> मालिकेत द्रविडने ४९.०० च्या सरासरीने ३ अर्धशतकांसह २४५ धावा केल्या. मालिकेत भारतातर्फे सर्वाधिक धावा करणारा तो तिसरा फलंदाज होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=851;type=tournament|title=नोंदी / नाटवेस्ट मालिका, २००२ / सर्वाधिक धावा|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=१८ मे २०१६}}</ref> तसेच तो, मालिकेमध्ये सर्वाधिक गडी बाद करणारा यष्टिरक्षक होता (९ बळी, ६ झेल व ३ यष्टीचीत).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/keeping/most_dismissals_career.html?id=851;type=tournament|title=नोंदी / नाटवेस्ट मालिका, २००२ / सर्वाधिक बळी|प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=१८ मे २०१६}}</ref> ४ सामन्यांच्या कसोटी मालिकेआधी द्रविडने हॅम्पशायरविरुद्ध सराव सामन्यात अर्धशतक केले.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/117026.html भारतीय संघाचा इंग्लंड दौरा, हॅम्पशायर वि. भारतीय, साउथॅम्प्टन, जुलै २०-२२, २००२]</ref> लॉर्डस् वरील पहिल्या सामन्यात त्याने ४६ आणि ६३ धावा केल्या. भारताने सामना १७० धावांनी गमावला.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63997.html भारतीय संघाचा इंग्लंड दौरा, १ली कसोटी: इंग्लंड वि. भारत, लॉर्डस्, जुलै २५-२९, २००२]</ref> दुसऱ्या कसोटीच्या पहिल्या डावात तो अपयशी ठरला परंतु भारताने ३५७ धावा केल्या. [[मायकेल वॉन]]च्या १९७ धावांमुळे इंग्लंडने ६१७ एवढी प्रचंड धावसंख्या उभारली आणि पहिल्या डावात २६० धावांची आघाडी घेतली. त्यात दुसऱ्या डावात ११ धावांच्या मोबदल्यात दोन्ही सलामीवीर तंबूत परतल्याने भारताच्या संघावर चिंतेचे सावट पसरले. परंतु त्यानंतर द्रविडचे शतक तसेच तेंडूलकर आणि गांगुलीच्या अर्धशतके आणि तळाच्या फलंदाजांनी केलेल्या चिवट फलंदाजीमुळे भारताला सामना अनिर्णित राखण्यात यश आले.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63998.html भारतीय संघाचा इंग्लंड दौरा, २री कसोटी: इंग्लंड वि. भारत, नॉटिंगहॅम, ऑगस्ट ८-१२, २००२]</ref> तिसरी कसोटी [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडींग्लेच्या मैदानावर]] झाली, जे तेजगती गोलंदाजांसाठी अनुकूल मानले जाते. गांगुलीने नाणेफेक जिंकून अच्छादलेल्या सकाळी प्रथम फलंदाजी करण्याचा धाडसी निर्णय घेतला. इंग्लंडचा कर्णदार [[नासिर हुसेन (क्रिकेट खेळाडू)|नासिर हुसेन]]ने चार तेजगती गोलंदाजांचा ताफा निवडला होता, ज्यात [[मॅथ्यू हॉगार्ड|हॉगार्ड]], [[अँड्रु फ्लिन्टॉफ|फ्लिन्टॉफ]], [[ॲलेक्स ट्यूडर|ट्यूडर]] आणि [[अँड्रु कॅडीक|कॅडीक]] यांचा समावेश होता. त्यात अजून वाईट गोष्ट घडली ती, भारताने सातव्याच षटकात १५ धावसंख्येवर सेहवागला गमावले. परंतु त्यानंतर द्रविडने बांगरसोबत डावाला आकार दिला. दोघांनी मिळून उत्कृष्ट फलंदाजीचे प्रदर्शन घडवले. त्यांनी अनेकदा चेंडू अंगावर घेतले, परंतु इंग्लंडच्या गोलंदाजांना कोणतीही संधी मिळू दिली नाही. दोघांनी मिळून १७० धावांची भागीदारी केली. एका स्तुत्य अर्धशतकानंतर बांगर बाद होईपर्यंत सूर्य ढगातून वर आला होता आणि फलंदाजी करणे सोपे झाले होते. त्यानंतर द्रविडच्या सोबतीला तेंडूलकर आला. द्रविडने त्याचे १२ वे कसोटी शतक पूर्ण केले आणि दोघांनी मिळून १५० धावांची भागीदारी केली. दुसऱ्या दिवसाचे सकाळचे अवघड सत्र खेळून काढल्यानंतर, वारंवार चेंडू लागून, शेकून निघालेला द्रविड शेवटी [[ॲशले जाइल्स|जाइल्स]]च्या गोलंदाजीवर १४८ धावा करून यष्टिचीत झाला. जसजसे फलंदाजी करणे सोपे होऊ लागले तसे तेंडूलकर आणि गांगुलीने स्वतःची शतके करीत, इंग्लंडच्या गोलंदाजीची दुर्दशा केली. भारताने डाव ८ बाद ६२८ धावसंख्येवर घोषित केला आणि इंग्लंडला दोनदा सर्वबाद (२७३ व ३०९) करून एक डाव आणि ४६ धावांनी विजय मिळवला. हा भारताचा १९७७/७८ नंतर परदेशी मिळवलेला पहिलाच डावाचा विजय होता. द्रविडच्या सात तासाच्या लढाऊ खेळीचा परिणाम इतका जास्त होता की सचिनने द्रविडपेक्षा ४५ धावा जास्त करूनही (१९३), द्रविडला त्याच्या १४८ धावांसाठी सामनावीराचा पुरस्कार देण्यात आला. द्रविडने त्याच्या दोन लागोपाठच्या शतकांनंतर ओव्हलवरच्या सामन्यात आणखी एक शतक केले, परंतु यावेळी ते द्विशतक होते. चौथ्या कसोटीच्या पहिल्या डावात इंग्लंडने ५१५ धावा केल्यानंतर, द्रविडने २१७ धावा करून भारताची धावसंख्या ५०५ धावांवर नेली. कसोटी आणि मालिका अनिर्णितावस्थेत संपली. द्रविडला लागोपाठ दुसऱ्यांदा सामनावीर घोषित करण्यात आले.<ref name="IndVEng 4th test 2000"/> द्रविडने मालिकेत ३ शतके आणि एका अर्धशतका सहित १००.३३ च्या सरासरीने ६०२ धावा केल्या,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=472;type=series | title=नोंदी / भारताची इंग्लंडमधील कसोटी मालिका, २००२ / सर्वाधिक धावा | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१८ मे २०१६}}</ref> त्याला वॉन सोबत मालिकावीराचा पुरस्कार विभागून दिला गेला.<ref name="IndVEng 4th test 2000">[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64000.html भारतीय संघाचा इंग्लंड दौरा, ४थी कसोटी: इंग्लंड वि. भारत, लीड्स, सप्टेंबर ५-९, २००२]</ref> दौऱ्यावरील १५ सामन्यांत द्रविडने ७०.५३ च्या सरासरीने १०५८ धावा केल्या, ज्यात १ द्विशतक, २ शतके आणि ६ अर्धशतकांचा समावेश होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=13;id=2017;type=tour | title=नोंदी / भारताचा इंग्लंड दौरा, जून-सप्टेंबर २००२ / सर्व सामने / सर्वाधिक धावा | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] |ॲक्सेसदिनांक=१८ मे २०१६}}</ref> मुंबईतील [[वानखेडे मैदान]]ावर [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००२-०३|वेस्ट इंडीजविरुद्ध कसोटी मालिकेतील]] पहिल्या कसोटीत शतक केल्यानंतर, लागोपाठ चार कसोटी सामन्यांमध्ये नाबाद १०० धावा करणारा द्रविड पहिलाच भारतीय फलंदाज झाला. तीव्र पेटके (cramps) आणि सतत होणाऱ्या वांतीमुळे (dehydration) द्रविडला १०० धावा केल्यानंतर उपचारांसाठी त्याचा डाव अर्धवट सोडावा लागला. भारताने कसोटी एक डाव आणि ११२ धावांनी जिंकली. उर्वरित दोन कसोट्यांमध्ये द्रविड फारसा प्रभाव दाखवू शकला नाही. मालिकेमध्ये त्याने ४९.३३ च्या सरासरीने १४८ धावा केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=474;type=series | title=नोंदी / वेस्ट इंडीजची भारतातील कसोटी मालिका, २००२/०३ / सर्वाधिक धावा | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref> भारताने मालिका २-० अशी जिंकली. त्यानंतर झालेल्या द्विदेशीय [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००२-०३#एकदिवसीय मालिका|७ सामन्यांच्या एकदिवसीय मालिकेमध्ये]] द्रविडने चांगली कामगिरी केली. मालिकेमध्ये द्रविडने ८९.८२चा स्ट्राईक रेट आणि ७५ च्या सरासरीने ३०० धावा केल्या ज्यामध्ये एक शतक आणि दोन अर्धशतकांचा समावेश होता. मालिकेमध्ये त्याची सरासरी सर्वात जास्त होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=2;filter=advanced;opposition=4;orderby=batting_average;series=857;team=6;template=results;type=batting;view=series | title=सांख्यिकी / स्टॅट्सगुरू / वेस्ट इंडीजची भारतातील कसोटी मालिका, २००२/०३ / सर्वोत्कृष्ट सरासरी | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref> मालिकेमध्ये यष्टीरक्षक म्हणून ७ गडी बाद करण्यात त्याचा सहभात होता. (६ झेल व १ यष्टिचीत). चौथ्या एकदिवसीय सामन्यात, वेस्ट इंडीजने भारतासमोर अशक्यप्राय वाटणारे ३२५ धावांचे विजयी लक्ष्य ठेवले होते. परंतु द्रविडची शतकी खेळी आणि त्याने बांगर सोबत ६व्या गड्यासाठी केलेल्या १०.१ षटकांतील नाबाद ९४ धावांच्या भागीदारीमुळे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64788.html?innings=1;view=fow | title=वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा, ४था एकदिवसीय सामना: भारत वि. वेस्ट इंडीज, अहमदाबाद, नोव्हेंबर १५, २००२ | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref> भारताने सामना जिंकून मालिकेत २-२ अशी बरोबरी केली. त्यानंतर त्याने ६व्या सामन्यात पुन्हा अर्धशतक करून भारताला २-३ अशा पिछाडीवरून ३-३ अशी बरोबरी साधून दिली. परंतु शेवटच्या सामन्यासह भारताने मालिका ३-४ अशी गमावली. [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३]] साठी भारतीय संघाची तयारी अपेक्षेप्रमाणे झाली नाही. विश्वचषकाआधीचा संघाचा [[भारतीय क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २००२-०३|न्यू झीलंड दौरा]] एखादे अरिष्टच म्हणावे लागेल. कसोटी मालिकेमध्ये भारताला व्हाईटवॉश मिळाला आणि एकदिवसीय मालिका २-५ अशी गमवावी लागली. भारतातर्फे, द्रविडने कसोटी मालिकेमध्ये सर्वाधिक धावा केल्या<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=480;type=series | title=नोंदी / भारताची न्यू झीलंडमधील कसोटी मालिका, २००२/०३ / सर्वाधिक धावा| प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref> आणि एकदिवसीय मालिकेमध्ये भारतातर्फे सर्वाधिक धावा करणारा तो तिसरा फलंदाज होता,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=864;type=series | title=नोंदी / भारताची न्यू झीलंडमधील एकदिवसीय मालिका, २००२/०३ / सर्वाधिक धावा| प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref> तरीही त्याची कामगिरी म्हणावी तितकी समाधानकारक नव्हती. ====विश्वचषक २००३ आणि २००७==== [[File:Rahul Dravid - moving the field.jpg|thumb|left|२००८ मध्ये श्रीलंकेविरुद्ध [[गॅले]] येथे क्षेत्ररक्षण करताना द्रविड]] क्रिकेट विश्वचषक, २००३ साठी द्रविडची उप-कर्णधार म्हणून निवड झाली, भारत विश्वचषकाच्या अंतिम सामन्यात ऑस्ट्रेलियाने भारताचा पराभव करून विश्वचषक जिंकला. संघात आणखी एका फलंदाजाला स्थान मिळावे म्हणून द्रविडने यष्टिरक्षक फलंदाजाची यशस्वी भूमिका पार पाडली. त्याने विश्वचषकातील १० डावांत ५ वेळा नाबाद राहून ६३.६० च्या सरासरीने ३१८ धावा केल्या ज्यात २ अर्धशतकांचा समावेश होता. भारतातर्फे सर्वाधिक धावा करणारा तो तिसरा फलंदाज होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=865;type=tournament | title=नोंदी / आयसीसी विश्वचषक, २००२/०३ / सर्वाधिक धावा | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref> त्यानंतरच्या [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७]] मध्ये द्रविड भारतीय संघाचा संघाचा कर्णधार होता. ह्यावेळी बांगलादेश आणि श्रीलंकेविरुद्ध पराभव पदरी पडल्यामुळे गट फेरीतच भारताचे आव्हान संपुष्टात आले. ===२००३-०४चा मोसम=== २००३-०४ च्या कसोटी मोसमात, द्रविडने तीन द्विशतके झळकावली ती न्यू झीलंड, ऑस्ट्रेलिया आणि पाकिस्तानविरुद्ध. [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००३-०४|न्यू झीलंडविरुद्ध मायदेशी झालेल्या कसोटी मालिकेतील]] अहमदाबादमध्ये झालेल्या पहिल्या कसोटीच्या पहिल्या डावात द्रविडने २२२ धावा करून संघातर्फे ५०० धावा उभारण्यात महत्त्वाचा वाटा उचलला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64046.html | title=न्यू झीलंडचा भारत दौरा, १ली कसोटी: भारत वि. न्यू झीलंड, अहमदाबाद, ऑक्टोबर ८-१२, २००३ | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref> त्यात त्याने लक्ष्मणसोबत ४थ्या गड्यासाठी १३० धावांची आणि गांगुलीसोबत ५व्या गड्यासाठी १८२ धावांची भागीदारी केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64046.html?innings=1;view=fow| title= भागीदारी तालिका: न्यू झीलंडचा भारत दौरा, १ली कसोटी: भारत वि. न्यू झीलंड, अहमदाबाद, ऑक्टोबर ८-१२, २००३| प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref> सामना अनिर्णित राहिला. दुसऱ्या सामन्यात तो पूर्णपणे अपयशी ठरला, तरीही मालिकेत ७८.२५ च्या सरासरीने ३१३ धावा केल्याने, तो सर्वाधिक धावा करणारा फलंदाज होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=490;type=series| title= नोंदी / न्यू झीलंडची भारतातील कसोटी मालिका, २००३/०४ / सर्वाधिक धावा | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref>. मालिकेतील दोन्ही सामने अनिर्णित राहिले. [[बॉर्डर-गावस्कर चषक, २००३-०४|ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या कसोटी मालिकेतील]], [[ॲडलेड ओव्हल|ॲडलेड]] येथील दुसऱ्या कसोटीत ऑस्ट्रेलियाच्या ५५६ धावांच्या उत्तरादाखल भारताची अवस्था ४ बाद ८५ अशी झाली होती, तेव्हा द्रविड आणि लक्ष्मणने ५व्या गड्यासाठी ३०३ धावांची भागीदारी केली. लक्ष्मण १४८ धावांवर बाद झाला आणि द्रविडने २३३ धावा केल्या, ज्या त्यावेळी भारतीय फलंदाजातर्फे परदेशातील सर्वोच्च धावा होत्या. त्याने दुसऱ्या डावात नाबाद ७२ धावा केल्या आणि भारत विजयी झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64060.html | title=भारताचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २री कसोटी: ऑस्ट्रेलिया वि. भारत, ॲडलेड, डिसेंबर १२-१६, २००३ | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक = १९ मे २०१६}}</ref> द्रविडने ४ सामन्यांच्या मालिकेत १२३.८० च्या सरासरीने भारतातर्फे सर्वाधिक ६१९ धावा केल्या, ज्यामध्ये १ द्विशतक आणि ३ अर्धशतकांचा समावेश होता,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=496;type=series| title=नोंदी / बॉर्डर-गावस्कर चषक, २००३-०४ / सर्वाधिक धावा | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक = १९ मे २०१६}}</ref> त्याला मालिकावीर घोषित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64062.html| title=भारताचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, ४थी कसोटी: ऑस्ट्रेलिया वि. भारत, सिडनी, जानेवारी २-६, २००४ | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक = १९ मे २०१६}}</ref> मोसमात त्यानंतर गांगुलीच्या अनुपस्थितीत, [[भारतीय संघाचा पाकिस्तान दौरा, २००४|पाकिस्तान दौऱ्यावर कसोटी मालिकेत]] पहिल्या दोन सामन्यांसाठी द्रविडने भारतीय संघाचे नेतृत्व केले. पहिल्या [[मुलतान क्रिकेट मैदान]]ावर झालेल्या कसोटीत भारताने इतिहासात प्रथमच पाकिस्तानी संघाला त्यांच्याच मैदानावर धूळ चारली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.rediff.com/cricket/2004/apr/02stats.htm |title=मुलतान कसोटी, आकडेवारी क्षणचित्रे |प्रकाशक=रेडिफ |दिनांक=२ एप्रिल २००४ | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref>. रावळपिंडी येथील तिसऱ्या आणि शेवटच्या सामन्यात द्रविडने २७० धावा केल्या, आणि भारताला मालिका विजयात मदत केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा= http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64083.html |title=भारताचा पाकिस्तान दौरा, ३री कसोटी: पाकिस्तान वि. भारत, रावळपिंडी, एप्रिल १३-१६, २००४ | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref> ही त्याची कारकिर्दीतील सर्वोच्च खेळी ठरली. या कसोटीमध्ये त्याने पार्थिव पटेल, लक्ष्मण आणि गांगुलीसोबत शतकी भागीदारी केल्या. भारताने मालिका २-० अशी जिंकली. २००३-०४ च्या एकदिवसीय मोसमातील भारत, ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंड संघांमध्ये मायदेशी झालेल्या [[टीव्हीएस चषक (भारत) २००३-०४|टीव्हीएस चषक]] त्रिकोणी मालिकेत भारतातर्फे द्रविड सर्वाधिक धावा करणारा दुसरा फलंदाज होता. त्याने ९३.८०चा स्ट्राईक रेट आणि ४५.४० च्या सरासरीने २२७ धावा केल्या, ज्यात २ अर्धशतकांचा समावेश होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा= http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=876;type=tournament |title=नोंदी / टीव्हीएस चषक (भारत), २००३/०४ / सर्वाधिक धावा | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref> भारताला अंतिम सामन्यात ऑस्ट्रेलियाने मात दिली. त्यानंतर [[व्हीबी त्रिकोणी मालिका, २००४|ऑस्ट्रेलियामधील त्रिकोणी मालिकेत]] द्रविडने ३ अर्धशतके आणि ३०.७७ च्या सरासरीने २७७ धावा केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा= http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=882;type=tournament |title=नोंदी / व्हीबी मालिका, २००३/०४ / सर्वाधिक धावा | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref> [[भारतीय संघाचा पाकिस्तान दौरा, २००४#एकदिवसीय मालिका|पाकिस्तानातील एकदिवसीय मालिकेत]] द्रविड भारतातर्फे सर्वाधिक धावा करणारा फलंदाज होता. त्याने दोन अर्धशतकांसह, ६२.०० च्या सरासरीने २४८ धावा केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा= http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=887;type=tournament |title=नोंदी / भारताची पाकिस्तान मधील एकदिवसीय मालिका, २००३/०४ / सर्वाधिक धावा | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref> कराची येथे झालेल्या पहिल्या एकदिवसीय सामन्यात त्याचे शतक अवघ्या एका धावेने हुकले. [[File:Rahul cropped.jpg|thumb|right|द्रविड, ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान|एमसीजी]] येथे फलंदाजी करताना]] ===२००४-०५ मोसम=== सप्टेंबर ते नोव्हेंबर २००४ दरम्यान ऑस्ट्रेलियन संघ भारताच्या दौऱ्यावर [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००४|४-कसोटी सामन्यांची मालिका]] खेळण्यासाठी आला होता. तिसऱ्या आणि चौथ्या सामन्यात गांगुलीच्या अनुपस्थितीत द्रविडने संघाचे नेतृत्व केले, परंतु ही मालिका त्याच्यासाठी फलदायी ठरली नाही. त्याने २७.८३ च्या सरासरीने १६७ धावा केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=510;type=series | title=नोंदी / बॉर्डर गावस्कर चषक, २००४/०५ / सर्वाधिक धावा | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref> त्यानंतर मार्च २००५ मध्ये [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००४-०५|पाकिस्तानी संघ भारताच्या दौऱ्यावर]] ३-कसोटी आणि ६-एकदिवसीय सामन्याच्या मालिकेसाठी आला होता. पहिली कसोटी अनिर्णित राहिल्या नंतर, कोलकाता मध्ये खेळवल्या गेलेल्या दुसऱ्या कसोटी मध्ये पहिल्या डावात भारताने द्रविडच्या ११० धावांच्या मदतीने ४०७ धावा केल्या. १४ धावांची निसटती आघाडी मिळाल्यानंतर, दुसऱ्या डावात भारताची धावसंख्या ४ बाद १५४ असताना द्रविडने शतक झळकावत, [[दिनेश कार्तिक]] सोबत ५व्या गड्यासाठी १६५ धावांची भागीदारी केली आणि भारताने पुन्हा ४०७ धावा केल्या. भारताने सामना १९५ धावांनी जिंकला आणि सहाजिकच द्रविडला सामनावीराचा पुरस्कार मिळाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64126.html | title=पाकिस्तानी क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २री कसोटी: भारत वि. पाकिस्तान, कोलकाता, मार्च १६-२०, २००५| प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref> मालिकेमध्ये द्रविडने ६६.६० च्या सरासरीने ३३३ धावा केल्या ज्यामध्ये २ शतके आणि एका अर्धशतकाचा समावेश होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=520;type=series | title=नोंदी / पाकिस्तानची भारतातील कसोटी मालिका, २००४/०५ / सर्वाधिक धावा| प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref> त्यानंतरची एकदिवसीय मालिका द्रविडसाठी खूपच फलदायी ठरली. कोची येथील पहिल्या सामन्यात भारताची दुसऱ्याच षटकात भारताची अवस्था २ बाद ४ अशी झालेली असताना सेहवाग आणि द्रविडने ३३.२ षटकांमध्ये २०१ धावांची भागीदारी केली. ही भारताची पाकिस्तान विरुद्ध मायदेशातली सर्वोच्च भागीदारी होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=2;filter=advanced;opposition=7;orderby=fow_score;team=6;template=results;type=fow;view=innings | title=सांख्यिकी / स्टॅट्सगुरू / एकदिवसीय सामने / भागीदारी नोंदी | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref>. भारताने सामना ८७ धावांनी जिंकला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64938.html | title=पाकिस्तानी क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १ला एकदिवसीय सामना: भारत वि. पाकिस्तान, कोची, एप्रिल-२, २००५| प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref> ५व्या सामन्यात गांगुलीच्या अनुपस्थितीत द्रविडने संघाचे नेतृत्व करताना भारताची अवस्था १७ व्या षटकात ४ बाद ५९ अशी झालेली असताना [[मोहम्मद कैफ]] सोबत १३५ धावांची भागीदारी केली ज्यात द्रविडचे योगदान ८६ धावांचे होते. परंतु भारताने सामना गमावला. एकदिवसीय मालिकेमध्ये द्रविड सर्वाधिक धावा करणारा फलंदाज होता. त्याने ५१.३३ च्या सरासरीने एक शतक आणि २ अर्धशतके फटकावत ३०८ धावा केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=912;type=series | title=नोंदी / पाकिस्तानची भारतातील एकदिवसीय मालिका, २००४/०५ / सर्वाधिक धावा| प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref> त्यानंतर दक्षिण आफ्रिकेविरुद्ध मायदेशी खेळवल्या गेलेल्या [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००४-०५|दोन कसोटी सामन्याच्या मालिकेमध्ये]] द्रविडने ९०.५० च्या सरासरीने १८१ धावा केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=514;type=series | title=नोंदी / दक्षिण आफ्रिकेची भारतातील कसोटी मालिका, २००४/०५ / सर्वाधिक धावा| प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref> साल २००४ च्या शेवटी [[भारतीय क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २००४|भारताने बांगलादेश दौरा]] केला. चट्टग्राम येथील दुसऱ्या कसोटी सामन्यात द्रविडने शतक झळकावले (१६० धावा) आणि गंभीरसोबत दुसऱ्या गड्यासाठी २५९ धावांची भागीदारी केली. ह्या शतकामुळे कसोटी क्रिकेट खेळणाऱ्या सर्वच्या सर्व १० देशांमध्ये शतक झळकाविणारा तो पहिला फलंदाज ठरला.<ref name="100 in all 10 test playing countries"/><ref>{{स्रोत बातमी| दुवा= http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/238097.html | title=सामना अहवाल: दुसरी कसोटी, बांगलादेश वि. भारत | भाषा=इंग्लिश | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref> एकदिवसीय मालिकेमधील दोन्ही सामन्यांत द्रविडने अर्धशतके झळकावली. ===साल २००५=== ऑगस्ट-सप्टेंबर २००५ दरम्यान [[भारतीय संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००५|भारतीय संघ झिम्बाब्वे दौऱ्यावर]] गेला. दौऱ्यावरील भारत, झिम्बाब्वे आणि न्यू झीलंड दरम्यान झालेल्या [[व्हिडीओकॉन त्रिकोणी मालिका, २००५|त्रिकोणी मालिकेमध्ये]] द्रविड सपशेल अपयशी ठरला. परंतु नंतरच्या कसोटी मालिकेमध्ये पुनरागमन करताना त्याने ८७.५० च्या सरासरीने सर्वाधिक १७५ धावा केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/zimvind/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=2570;type=series | title=नोंदी / भारताची झिम्बाब्वेमधी कसोटी मालिका, २००५ / सर्वाधिक धावा| प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref> त्यानंतर ऑक्टोबर-डिसेंबर २००५ दरम्यान [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००५|श्रीलंकेचा संघ भारताच्या दौऱ्यावर]] ७-एकदिवसीय आणि ३-कसोटी सामन्यांच्या मालिकेसाठी आला होता. ह्या दौऱ्यावर भारतीय संघाचा नवा कर्णधार होता राहुल द्रविड. नागपूर मधील पहिल्या एकदिवसीय सामन्यात आपल्या नैसर्गिक खेळाशी विसंगत अशी वेगवान खेळी करताना त्याने अवघ्या ६३ चेंडूंत १ षट्कार आणि ८ चौकारांसहीत ८५ धावा केल्या. त्यासाठी त्याला सामनावीराचा पुरस्कार देण्यात आला. एकदिवसीय मालिकेमध्ये ४ वेळा नाबाद राहून, सर्वाधिक १५६.०० च्या सरासरीने एका शतकासह ३१२ धावा करणाऱ्या<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/indvsl/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=2612;type=series | title=नोंदी / श्रीलंकेची भारतातील एकदिवसीय मालिका, २००५/०६ / सर्वाधिक धावा| प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref> द्रविडची कामगिरी कसोटी मालिकेत मात्र सुमारच झाली. एकदिवसीय मालिकेमधील त्याच्या कामगिरीमुळे आयसीसी खेळाडूंच्या क्रमवारीत तो १८ स्थानांनी वर आला. नोव्हेंबर २००५ मध्ये श्रीलंकेच्या मालिकेदरम्यान [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००५-०६|दक्षिण आफ्रिकेचा संघ भारत दौऱ्यावर]] ५-एकदिवसीय सामन्यांची मालिका खेळला. कर्णधार द्रविडने मालिकेमध्ये ३४.०० च्या सरासरीने अवघ्या १०२ धावा केल्या. ===साल २००६=== ७ जानेवारी ते १९ फेब्रुवारी २००६ दरम्यान भारतीय संघ द्रविडच्या नेतृत्वाखाली [[भारतीय क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २००५-०६|पाकिस्तानच्या दौऱ्यावर]] गेला. ३-कसोटी सामन्यांच्या मालिकेमधील लाहोर येथील पहिल्या सामन्यात द्रविड-सेहवाग जोडीने पहिल्या गड्यासाठी ४१० धावांची भागीदारी केली. ज्यात द्रविडने १२८ धावा केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/232615.html | title=भारताचा पाकिस्तान दौरा, १ली कसोटी: पाकिस्तान वि. भारत, लाहोर, जानेवारी १३-१७, २००६ | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref> [[विनू मंकड]] आणि [[पंकज रॉय]] यांच्या ४१३ धावांच्या ५०-वर्षे जुन्या भागीदारीचा विश्वविक्रम मागे टाकण्यात ते ३ धावांनी कमी पडले.<ref>{{स्रोत बातमी | दुवा=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/290804.html | title=सामना अहवाल: १ली कसोटी, पाकिस्तान वि. भारत, २००५-०६ | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६ | भाषा=इंग्लिश}}</ref> दुसऱ्या कसोटीमध्ये सुद्धा द्रविडने शतक झळकावले आणि पाकिस्तानच्या ५८८ धावांच्या प्रत्युत्तरात भारताला पहिल्या डावात ६०३ धावा उभारण्यास मदत केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/233797.html | title=भारताचा पाकिस्तान दौरा, २री कसोटी: पाकिस्तान वि. भारत, फैसलाबाद, जानेवारी २१-२५, २००६ | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref>. मालिकेमध्ये त्याने ८०.३३ च्या सरासरीने २ शतकांच्या जोरावर २४१ धावा केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/pakvind/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=2683;type=series | title=नोंदी / भारताची पाकिस्तानातील कसोटी मालिका, २००५/०६ / सर्वाधिक धावा| प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref> ५ सामन्यांच्या एकदिवसीय मालिकेमध्ये ३ अर्धशतके करून द्रविडने ४१.०० च्या सरासरीने २०५ धावा केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/pakvind/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=2693;type=series | title=नोंदी / भारताची पाकिस्तानातील एकदिवसीय मालिका, २००५/०६ / सर्वाधिक धावा| प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=१९ मे २०१६}}</ref> कसोटी मालिका ०-१ ने गमावणाऱ्या भारतीय संघाने पाकिस्तानचा एकदिवसीय मालिकेत ४-१ असा धुव्वा उडवला. ===२०११ इंग्लंड दौरा=== वेस्ट इंडीज दौऱ्यावर सबिना पार्क, जमैका येथे द्रविडला सुर गवसला आणि त्याने सामना जिंकून देणारी शतकी खेळी केली. त्यानंतर द्रविड इंग्लंड दौऱ्यावर रूजू झाला. ह्या मालिकेमध्ये कसोटी क्रिकेटमधल्या विश्वातील क्र. १ च्या संघाचा निर्णय होणार होता. भविष्यात क्रिकेट तज्ञांकडून त्याच्या सर्वोत्तम मालिका कामगिरींपैकी एक म्हणून गौरवली जाणार होती. लॉर्डस् वरील पहिल्या कसोटीत इंग्लंडच्या ४७४ धावांना उत्तर देताना द्रविडने नाबाद १०३ धावा केल्या. त्याने कसोटी पदार्पण केलेल्या ह्या मैदानावर त्याचे पहिलेच शतक. परंतु त्याला त्याच्या सहकाऱ्यांकडून अत्यल्प मदत मिळाली. भारतीय संघ २८६ धावा करून बाद झाला आणि भारताला कसोटी गमवावी लागली.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/current/match/474472.html भारताचा इंग्लंड दौरा, १ली कसोटी: इंग्लंड वि. भारत, लॉर्डस्, जुलै २१-२५, २०११| धावफलक]. इएसपीएन क्रिकइन्फो.</ref> ट्रेंटब्रीज, नॉटिंगहॅम येथील २ऱ्या कसोटीमध्ये द्रविड खूपच चांगल्या लयीत दिसला. दुखापतग्रस्त गौतम गंभीरच्या जागी द्रविड सलामीला फलंदाजीस उतरला, आणि त्याने लागोपाठ दुसरे शतक झळकावले. परंतु त्याच्या ११७ धावा पुन्हा एकदा पराभवाच्या कारणी आल्या. पहिल्या डावात भारताचे शेवटचे ६ गडी अवघ्या २१ धावांत बाद झाले आणि भारताचा ३१९ धावांनी दारुण पराभव झाला.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/current/match/474473.html भारताचा इंग्लंड दौरा, २री कसोटी: इंग्लंड वि. भारत, नॉटिंगहॅम, जुलै २९ – ऑगस्ट १, २०११]. इएसपीएन क्रिकइन्फो.</ref> बर्मिंगहॅममधील तिसऱ्या कसोटीत, द्रविड दोन्ही डावांत अयशस्वी ठरला आणि भारताचा एक डाव आणि २४२ धावांनी पराभव झाला.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/current/match/474474.html भारताचा इंग्लंड दौरा, ३री कसोटी: इंग्लंड वि. भारत, बर्मिंगहॅम, ऑगस्ट १०-१३, २०११]. इएसपीएन क्रिकइन्फो.</ref> चौथ्या कसोटीत त्याने जोरदार पुनरागमन करत सलामीला येऊन संघाच्या एकूण ३०० धावांपैकी नाबाद राहत १४६ धावा केल्या. परंतु पुन्हा एकदा त्याची खेळी वाया गेली आणि भारताने सामन्यासह मालिकेत ०-४ असा पराभव झाला.<ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/current/match/474475.html भारताचा इंग्लंड दौरा, ४थी कसोटी: इंग्लंड वि. भारत, ओव्हल, ऑगस्ट १८-२२, २०११]. इएसपीएन क्रिकइन्फो.</ref> चार सामन्यांत त्याने ७६.८३ च्या सरासरीने तीन शतकांसह ४६१ धावा केल्या. भारताच्या एकूण धावांपैकी त्याने एकट्याने २६% धावा केल्या. त्याच्या या कामगिरीला खूपच वाहवा मिळाली आणि काही जणांनी तर त्याची एक सर्वोत्तम खेळी म्हणूनही गौरवले.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/india/8714693/England-v-India-Rahul-Dravid-deserves-our-respect-after-frustrating-England.html इंग्लंड वि. भारत: इंग्लंडसाठी डोकेदुखी ठरल्यानंतर राहुल द्रविड आमच्या आदरास पात्र आहे.] टेलिग्राफ. २१ ऑगस्ट २०११. (इंग्रजी मजकूर)</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.telegraphindia.com/1110822/jsp/sports/story_14407797.jsp | title=द्रविडची इंग्लंडमधील सर्वोत्तम मालिका: रवी शास्त्री | दिनांक=२२ ऑगस्ट २०११|प्रकाशक=टेलिग्राफइंडिया.कॉम|भाषा=इंग्लिश}}</ref> ===निवृत्ती=== २००९ मधील एकदिवसीय संघातून द्रविडला वगळण्यात आले, परंतु इंग्लंडविरुद्ध २०११ च्या एकदिवसीय मालिकेसाठी त्याची पून्हा निवड करण्यात आली, हा खुद्द द्रविडसाठीही एक आश्चर्याचा धक्का होता, त्याने एकदिवसीय क्रिकेटमधून अधिकृतपणे निवृत्ती घेतली नव्हती तरीही त्याने पुन्हा बोलावले जाण्याची अपेक्षा सुद्धा केली नव्हती.<ref name=ieaug11>{{स्रोत बातमी |title=द्रविड म्हणतो, इंग्लंड मालिकेनंतर आणखी एकदिवसीय सामने नको |दुवा=http://www.expressindia.com/latest-news/Dravid-says-no-more-ODIs-after-England-series/828232/ |ॲक्सेसदिनांक=९ मार्च २०१२ |प्रकाशक=''[[द इंडियन एक्सप्रेस]]'' |दिनांक=७ ऑगस्ट २०११ |भाषा=इंग्लिश }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=toisept11>{{स्रोत बातमी |title=माझी एकदिवसीय कामगिरी समाधानकारक आहे: राहुल द्रविड |दुवा=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-16/top-stories/30164516_1_rahul-dravid-odi-series-test-cricket |ॲक्सेसदिनांक=९ मार्च २०१२ |प्रकाशक=''[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]'' |दिनांक=१६ सप्टेंबर २०११ |भाषा=इंग्लिश |archive-date=2013-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130807132504/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-16/top-stories/30164516_1_rahul-dravid-odi-series-test-cricket |url-status=dead }}</ref><ref name=dnaaug11>{{स्रोत बातमी |title=राहुल द्रविड सेज थॅंक्स बट नो थॅंक्स |दुवा=http://www.dnaindia.com/sport/report_rahul-dravid-says-thanks-but-no-thanks_1573380 | ॲक्सेसदिनांक=९ मार्च २०१२|प्रकाशक=''[[डेली न्यूझ ॲंड ॲनालिसिस]]'' |दिनांक=७ ऑगस्ट २०११|भाषा=इंग्लिश}}</ref> निवड झाल्यानंतर, त्याने मालिकेनंतर एकदिवसीय क्रिकेट मधून निवृत्तीची घोषणा केली.<ref name=ieaug11/> इंग्लंडविरुद्ध [[सोफिया गार्डन्स]], कार्डीफ येथे १६ सप्टेंबर २०११, रोजी तो त्याचा शेवटचा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला, त्यात त्याने ७९ चेंडूंमध्ये ६९ धावा केल्या आणि [[ग्रॅमी स्वान]]ने त्याला त्रिफळाचीत केले.<ref>[http://blogs.wsj.com/indiarealtime/2011/09/19/rahul-dravid-bows-out-in-style/?mod=google_news_blog राहुल द्रविड बोज आऊट इन स्टाईल – इंडिया रियल टाईम – डब्लूएसजे]</ref> त्याचा शेवटचा मर्यादित षटकांचा सामना हा त्याचा पहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता; त्याने त्याच्या निवृत्तीची घोषणा त्याचा पहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळण्याआधी केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=द्रविडची आंतरराष्ट्रीय टी२० मधून निवृत्ती |दुवा=http://www.dnaindia.com/sport/report_rahul-dravid-all-set-for-t20-debut-farewell_1582150 | ॲक्सेसदिनांक=३१ ऑगस्ट २०११}}</ref> [[भारतीय क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०११-१२|२०११-१२ च्या ऑस्ट्रेलिया दौऱ्यानंतर]] त्याने ९ मार्च २०१२ रोजी कसोटी आणि स्थानिक क्रिकेट मधून निवृत्तीची घोषणा केली, परंतु तो म्हणला की [[२०१२ इंडियन प्रीमियर लीग]] मध्ये तो [[राजस्थान रॉयल्स]]चे नेतृत्व करेल. निवृत्तीच्या वेळी कसोटी क्रिकेट मध्ये तो सर्वाधिक धावा करणारा दुसरा फलंदाज होता तर सर्वाधिक झेल घेणारा खेळाडू होता.<ref name=toimar12>{{स्रोत बातमी |title=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मधून राहुल द्रविडची निवृत्ती |दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/top-stories/Rahul-Dravid-announces-retirement-from-international-cricket/articleshow/12195477.cms | ॲक्सेसदिनांक=९ मार्च २०१२|प्रकाशक=''[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]'' |दिनांक=९ मार्च २०१२}}</ref> जुलै २०१४, मध्ये तो एमसीसीच्या बाजूने [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्डस्]] वर द्विशतसांवत्सरिक उत्सव सामना खेळला<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=एमसीसी वि. रेस्ट ऑफ द वर्ल्ड – ५ जुलै |दुवा=http://www.lords.org/fixtures/fixtures-and-tickets/mcc-v-rest-of-the-world-5-july/ |दिनांक=५ जुलै २०१४ |access-date=2016-05-20 |archive-date=2014-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707031308/http://www.lords.org/fixtures/fixtures-and-tickets/mcc-v-rest-of-the-world-5-july/ |url-status=dead }}</ref> =ट्वेंटी२० कारकीर्द= {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:1em; width:50%;" |- !colspan="7"|'''राहुल द्रविडची ट्वेंटी२० सामन्यांतील कामगिरी''' |- !लीग &nbsp;!!सामने!!धावा!!सर्वाधिक!!१००!!५०!!सरासरी. |- |[[आंतरराष्ट्रीय टी२०]]<ref name="rahul dravid cricinfo profile">{{संकेतस्थळ स्रोत |title=खेळाडू माहिती, राहुल द्रविड |दुवा=http://www.espncricinfo.com/india/content/player/28114.html |प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=२० मे २०१६}}</ref> ||१||३१||३१||०||०||३१.०० |- |[[इंडियन प्रीमियर लीग]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=आयपीएल नोंदी-सर्वाधिक धावा |दुवा=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2013/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=117;type=trophy | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=२० मे २०१६}}</ref> ||८९||२१७४||७५*||०||११||२८.२३ |- |[[२०-२० चॅंपियन्स लीग|चॅंपियन्स लीग ट्वेंटी२०]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=सीएलटी२० नोंदी-सर्वाधिक धावा |दुवा=http://stats.espncricinfo.com/champions-league-twenty20-2013/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=120;type=trophy | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=२० मे २०१६}}</ref> ||१५||२८२||७१||०||१||२३.५० |} रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोरकडून राहुल द्रविड आयपीएलच्या २००८, २००९ आणि २०१० च्या मोसमात खेळला. त्यानंतर तो राजस्थान रॉयल्सकडून खेळला. २०१३ च्या मोसमात त्याने राजस्थान रॉयल्सचे नेतृत्व करताना संघाला आयपीएल २०१३ च्या प्ले ऑफ फेरीपर्यंत तर चॅम्पियन्स लीग टी२०, २०१३ मध्ये अंतिम सामन्यापर्यंत नेले. [[२०१३ २०-२० चॅंपियन्स लीग|चॅम्पियन्स लीग ट्वेंटी२०, २०१३]] नंतर त्याने ट्वेंटी२० क्रिकेट मधून निवृत्ती जाहीर केली.<ref>[http://indiatoday.intoday.in/story/rahul-dravid-farewell-speech-sachin-tendulkar-cl-t20-final/1/313551.html मी टी२० क्रिकेट इतका जास्त खेळू शकेल असे कधीच वाटले नव्हते: राहुल द्रविड, न्यूझ – इंडिया टुडे]. इंडियाटुडे.इनटुडे.इन (१० जुलै २०१३). (इंग्रजी मजकूर).</ref><ref>{{cite web | last=Engineer | first=Tariq | title=Rahul Dravid leaves greater T20 legacy than Sachin Tendulkar | website=Firstpost | date=2013-10-08 | url=https://www.firstpost.com/sports/rahul-dravid-leaves-greater-t20-legacy-than-sachin-tendulkar-1156873.html | access-date=2025-11-13}}</ref> =वैयक्तिक जीवन= [[चित्र:Rahul Dravid.jpg|उजवे]] ४ मे २०१३ रोजी द्रविडचा [[नागपूर]] स्थित [[शल्यविशारद]] विजेता पेंढारकरशी विवाह झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=द्रविडचा विजेता पेंढारकरशी विवाह |दुवा=http://www.rediff.com/cricket/2003/may/04drav.htm |ॲक्सेसदिनांक=6 May 2007|प्रकाशक=रेडिफ|भाषा=इंग्लिश}}</ref> त्यांना दोन मुले आहेत: समित, जन्म २००५,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=द्रविडला पुत्ररत्न |दुवा=http://in.rediff.com/cricket/2005/oct/11dravid.htm| भाषा=इंग्लिश |दिनांक=११ ऑक्टोबर २००५ |प्रकाशक=रेडिफ}}</ref> आणि अन्वय, जन्म २००९.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=द्रविड पुन्हा एकदा बाबा झाला |दुवा=http://cricketnext.in.com/news/dravid-becomes-father-again/40339-13.html |भाषा=इंग्लिश |दिनांक=२७ एप्रिल २००९ |प्रकाशक=न्यूझ १८ |access-date=2016-05-23 |archive-date=2009-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501034721/http://cricketnext.in.com/news/dravid-becomes-father-again/40339-13.html |url-status=dead }}</ref> राहुल मराठी, हिंदी, कन्नड आणि इंग्रजी ह्या भाषा कुशलतेने बोलू शकतो. =खेळाची शैली= द्रविड त्याच्या तंत्रशुद्धतेबद्दल ओळखला जातो, आणि भारतीय क्रिकेट संघातील तो एक सर्वोत्तम खेळाडू होता. सुरुवातीला, तो त्याच्या बचावात्मक तंत्रामुळे कसोटी क्रिकेटपुरता मर्यादित फलंदाज म्हणून ओळखला जात असे, आणि कमी स्ट्राईक रेट मुळे त्याला एकदिवसीय संघातून वगळण्यात आले होते. परंतू, कारकि‍र्दीच्या काळात तो एकदिवसीय सामन्यांमध्ये सुद्धा धावा करू लागला आणि त्याने आयसीसी प्लेयर ऑफ द इयरचा पुरस्कार सुद्धा प्राप्त केला होता. [[रिबॉक]]च्या एका जाहिरातमध्ये त्याला 'द वॉल' हे नाव वापरले गेले होते, आणि आता तेच त्याचे टोपणनाव झाले आहे. द्रविडने त्याच्या कसोटी कारकि‍र्दीत १६४ कसोटी सामन्यांमध्ये ५२.३१ च्या सरासरीने १३,२८८ धावा केल्या आणि ३६ शतके झळकावली ज्यामध्ये ५ द्विशतकांचा समावेश आहे. ३४४ एकदिवसीय सामन्यांमध्ये त्याने ३९.१६ची सरासरी आणि ७१.२४ च्या स्ट्राईक रेटने १०,८८९ धावा केल्या.<ref name="rahul dravid cricinfo profile"/> घरच्या मैदानांपेक्षा परदेशी जास्त कसोटी सरासरी असणाऱ्या फारच थोड्या भारतीय फलंदाजांपैकी एक राहुल द्रविड आहे. भारताने जिंकलेल्या सामन्यांचा विचार केला, तर द्रविडची कसोटी मधील सरासरी आहे. ६५.७८ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा= http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/28114.html?class=1;result=1;template=results;type=allround |title=राहुल द्रविडची जिंकलेल्या कसोटी सामन्यांमधील आकडेवारी |ॲक्सेसदिनांक=२३ मे २०१६}}</ref> आणि एकदिवसीय सामन्यांमधील सरासरी आहे ५०.६९.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/28114.html?class=2;result=1;template=results;type=allround |title= राहुल द्रविडची जिंकलेल्या एकदिवसीय सामन्यांमधील आकडेवारी |ॲक्सेसदिनांक=२३ मे २०१६}}</ref> २००१-२००२ च्या वेस्ट इंडीज मालिकेमध्ये द्रविडने त्याचा एकमेव कसोटी बळी [[रिडले जेकब्स]]ला बाद करून घेतला. द्रविडने अनेकदा भारतीय संघासाठी एकदिवसीय सामन्यांमध्ये यष्टीरक्षण केले आहे. एकदिवसीय क्रिकेट मधील दोन मोठ्या भागीदाऱ्यांमध्ये द्रविडचा समावेश आहे: [[सौरव गांगुली]]सोबत ३१८ धावा (३०० पेक्षा जास्त धावा करणारी ही पहिलीच जोडी होती), आणि नंतर [[सचिन तेंडूलकर]]सोबत ३३१ धावांची भागीदारी जो एक विश्वविक्रम होता. पदार्पणानंतर शून्यावर बाद होण्यापूर्वी सर्वात जास्त डाव खेळण्याचा विक्रमही त्याच्या नावावर आहे. त्याची एकदिवसीय क्रिकेटमधील सर्वोच्च खेळी १५३ धावांची आणि कसोटी क्रिकेटमधील सर्वोच्च खेळी २७० धावांची आहे. त्याच्या कसोटी पाच द्विशतकांची प्रत्येक खेळी ही त्याच्या आधीच्या द्विशतकीय खेळी पेक्षा मोठी आहे. (२००*, २१७, २२२, २३३, २७०). एका कर्णधाराच्या नेतृत्वाखाली जिंकलेल्या सामन्यांमध्ये, सर्वात जास्त धावांच्या टक्केवारीचा विक्रमही द्रविडच्या नावावर आहे.<ref name="autogenerated1">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://content-usa.cricinfo.com/columns/content/story/221152.html |title=क्रिकइन्फो – द मॅन फ्रायडेज |प्रकाशक=क्रिकइन्फो |ॲक्सेसदिनांक=२० डिसेंबर २०१०}}</ref> सौरव गांगुलीच्या नेतृत्वाखाली भारताने २१ कसोटी सामने जिंकले ज्यामध्ये द्रविडने १०२.८४ च्या सरासरीने २५७१ धावा केल्या, ज्यामध्ये ३२ डावांत त्याने ९ शतके (३ द्विशतके सामाविष्ट) आणि १० अर्धशतके केली. ह्या २१ सामन्यांमध्ये त्याने संघाच्या धावसंख्येच्या २३% धावा केल्या. [[File:Rahul Dravid Test batting graph 10 innings average.svg|left|thumb|350px|द्रविडच्या कसोटी कारकि‍र्दीतील डावानुसार धावांचा आलेख (जांभळ्या स्तंभ नाबाद धावसंख्या दर्शवितात) आणि शेवटच्या १० डावांतील सरासरी (निळी रेघ).]] सन २००० मध्ये त्याला विस्डेन क्रिकेट खेळाडू म्हणून गौरवण्यात आले होते. प्रथमतः बचावात्मक शैलीचा फलंदाज असूनही त्याने १५ नोव्हेंबर २००३ मध्ये न्यू झीलंड विरुद्ध २२ चेंडूंमध्ये अर्धशतक केले (स्ट्राइक रेट: २२७.२७). हे भारतीय फलंदाजांमध्ये दुसरे सर्वात जलद अर्धशतक आहे. सन २००४ मध्ये, द्रविडला [[भारत सरकार]]ने [[पद्मश्री]] पुरस्काराने सन्मानित केले. ७ सप्टेंबर २००४ मध्ये त्याला पहिल्या [[प्लेयर ऑफ द इयर पुरस्कार]]ने आणि आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटनेने टेस्ट प्लेयर ऑफ द इयरने सन्मानित केले. १८ मार्च २००६ रोजी मुंबई मध्ये द्रविड त्याचा १०० वा कसोटी सामना खेळला. २००६ मध्ये, घोषित करण्यात आले की वेस्ट इंडीज मध्ये होणाऱ्या [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७]] पर्यंत तो भारतीय संघाचा कर्णधार असेल. परंतू इंग्लंड दौऱ्यानंतर वैयक्तिक कारणांमुळे तो कर्णधारपदावरून पायउतार झाला. त्याच्याऐवजी [[महेंद्रसिंग धोणी]] एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये आणि [[अनिल कुंबळे]] कसोटी क्रिकेट मध्ये कर्णधार झाले. ऑस्ट्रेलियामधील खराब कामगिरीनंतर २००७ मध्ये, त्याला एकदिवसीय संघातून वगळण्यात आले. त्यानंतर पुन्हा त्याने कर्नाटक कडून मुंबईविरुद्ध रणजी करंडक सामन्यात खेळताना २१८ धावा केल्या. सन २००८, मध्ये पर्थ कसोटीच्या पहिल्या डावात सामन्यातील सर्वाधिक ९३ धावा केल्या, ज्यामुळे भारताने कसोटी जिंकून मालिकेत १-२ अशी मजल मारली. परंतु निवड समितीने त्यानंतरच्या त्रिकोणी एकदिवसीय मालिकेसाठी त्याच्याकडे दुर्लक्ष केले. २००८ मधील कसोटी सामन्यांमध्ये सतत अपयशी ठरल्यानंतर द्रविड निवृत्त किंवा वगळला जाण्याबाबत प्रसारमाध्यमांच्या दबावाखाली आला. मोहालीमधील इंग्लंडविरुद्धच्या दुसऱ्या कसोटीमध्ये त्याने १३६ धावा केल्या आणि [[गौतम गंभीर]]सोबत त्रिशतकी भागीदारी केली. कसोटी क्रिकेटमध्ये १०,००० धावांचा टप्पा ओलांडल्यानंतर, तो म्हणाला, "हा खरंच एक अभिमानाचा क्षण आहे. माझ्यासाठी, मोठा होत असताना, मी भारतासाठी खेळण्याचे स्वप्न पाहिले. मी मागे वळून पाहतो तेव्हा, मी गेल्या १०-१२ वर्षात जे केले त्यावरून कदाचित मी मा‍झ्या अपेक्षांपेक्षा जास्त काहीतरी केले आहे. मला कधीच महत्त्वाकांक्षा नव्हती कारण मी कधीच विश्वास ठेवला नाही - ते फक्त माझ्या खेळाच्या दीर्घयुष्याचे प्रतिबिंब आहे."<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/7320087.stm |title=द्रविड रिचेस टेस्ट रन्स लॅंडमार्क |प्रकाशक=बीबीसी न्यूझ |दिनांक=२९ मार्च २००८|ॲक्सेसदिनांक=२० डिसेंबर २०१०}}</ref> फलंदाजीच्या एकाच क्रमांकावर १०००० धावा करणाऱ्या दोन पैकी द्रविड हा एक फलंदाज आहे, आणि कसोटी क्रिकेट मध्ये सर्वाधिक धावा करणारा तो चौथा फलंदाज आहे. =वादविवाद= ===चेंडू फेरफार घटना=== जानेवारी २००४ मध्ये, झिम्बाब्वेविरुद्ध एकदिवसीय सामन्यामध्ये चेंडू फेरफार करण्यावरुण द्रविडला दोषी मानले गेले. सामनाधिकारी [[क्लाईव्ह लॉईड]]च्या निर्णयानुसार द्रविडने जाणीवपुर्वक चेंडूवर दाब दिला, परंतु द्रविडने स्वतः त्याचा असा हेतू नसल्याचे सांगितले.<ref name="SMH">{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.smh.com.au/articles/2004/01/21/1074360836935.html?from=storyrhs%20Dravid%20ball-tampering%20incident%20SMH |title=जाणीवपूर्वक चेंडू फेरफार, लॉईड |प्रकाशक=सिडनी मॉर्निंग हेराल्ड |ॲक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०१०|दिनांक=२२ जानेवारी २००४}}</ref> लॉईड यांनी आपल्या शब्दांना दुजोरा देताना सांगितले की, मंगळवारी रात्री झिम्बाब्वेच्या डावादरम्यान, चेंडूवर lozenge ठेवताना द्रविड चित्रफितीमध्ये दिसत आहे.<ref name="SMH"/> आयसीसीच्या आचारसंहितेनुसार चेंडूवर घाम आणि थुंकीशिवाय कोणताही पदार्थ लावण्यास खेळाडूंना परवानगी नाही.<ref name="SMH"/> द्रविडला सामन्याच्या ५०% मानधनाचा दंड ठोठावण्यात आला.<ref name="SMH"/> भारतीय संघाचे प्रशिक्षक [[जॉन राईट]] द्रविडला पाठीशी घालताना म्हणाले "ती एक निष्पाप चूक होती". राईट यांनी दावा केला कि द्रविड चेंडूवर थुंकी लावत असताना तो चघळत असलेल्या losengeचा एक भात चेंडूवर चिकटला; आणि द्रविड तो पुसण्याचा प्रयत्न करत होता.<ref name="ESPNcric">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.cricinfo.com/wc2007/content/story/137724.html |title=चेंडू फेरफार घटनेत राईटतर्फे द्रविडचा बचाव | प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो |ॲक्सेसदिनांक=३१ जुलै २०१०}}</ref> आयसीसीच्या नियमानुसार द्रविडला ह्या विषयावर भाष्य करण्याबाबत प्रतिबंध होता, परंतु माजी भारतीय कर्णधार [[सौरव गांगुली]]ने द्रविडच्य ह्या क्रियेचा उल्लेख "एक अपघात" असा केला.<ref name="ESPNcric"/> ===मुलतान डाव घोषणा=== द्रविडने सर्वात जास्त चर्चा झालेल्या एक निर्णय मार्च २००४ मध्ये घेतला होता, त्यावेळी तो जायबंदी [[सौरव गांगुली]] ऐवजी नेतृत्व करत होता. भारताने पहिला डाव घोषित केला तेव्हा सचिन तेंडूलकर १९४ धावांवर खेळत होता आणि दुसऱ्या दिवसाचा खेळ संपायला १६ षटकांचा अवकाश होता.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.hindu.com/2004/04/30/stories/2004043000932100.htm |प्रकाशक=द हिंदू |title=मुलतान डाव घोषणा ही एक चूक होती: गांगुली |दिनांक=३० एप्रिल २००४ |accessdate=2016-05-24 |archive-date=2005-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050901043946/http://www.hindu.com/2004/04/30/stories/2004043000932100.htm |url-status=dead }}</ref> ===इतर उल्लेखनीय घटना=== कसोटी क्रिकेट मध्ये भारताचे नेतृत्व करताना राहुल द्रविडला संमिश्र यश मिळाले. २००६ मध्ये भारताने कराची कसोटी गमावली आणि पाकिस्तानने मालिका १-० अशी जिंकली. परंतु बऱ्याच भारतीय फलंदाजांना आलेल्या अपयशामुळे हा पराभव झाला होता. मार्च २००६ मध्ये, भारताने इंग्लंडविरुद्ध भारतामध्ये १९८५ नंतर पहिलीच कसोटी मुंबई येथे गमावली आणि मालिका १-१ अशी अनिर्णित राहिली. मुंबईतील पराभव हा सपाट आणि कोरड्या खेळपट्टीवर द्रविडने नाणेफेक जिंकल्यानंतर घेतलेल्या गोलंदाजीच्या चुकीच्या निर्णयामुळे झाल्याबद्दल वाद आहेत. त्यानंतर धावांचा पाठलाग करताना भारतीय फलंदाजी पूर्णपणे ढासळली. योगायोगाने हा द्रविडचा १०० वा कसोटी सामना होता आणि भारतीय संघ दुसऱ्या डावात १०० धावांवर बाद झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238187.html | title=इंग्लंडचा भारत दौरा, ३री कसोटी: भारत वि. इंग्लंड, मुंबई, मार्च १८-२२, २००६ | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | ॲक्सेसदिनांक=२४ मे २०१६}}</ref> [[२००८ इंडियन प्रीमियर लीग|२००८ आयपीएल]] मोसमात [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर]]चा संघ सहभागी आठ संघांमध्ये, सातव्या स्थानावर राहिल्यानंतर, विजय मल्ल्याने त्याच्यावर संतुलित संघ न निवडल्याबद्दल टिका केली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://content-ind.cricinfo.com/indveng/content/current/story/241706.html|title=क्रिकइन्फो – द्रविडला वरच्या फळीतील फलंदाजांच्या अपयशाची खंत|प्रकाशक=क्रिकइन्फो|ॲक्सेसदिनांक=२० डिसेंबर २०१०|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2007-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20070823190259/http://content-ind.cricinfo.com/indveng/content/current/story/241706.html|url-status=dead}}</ref> भारत डीएलफ चषकाच्या अंतिम फेरीसाठी पात्र होवू न शकल्यानंतर, माजी अष्टपैलू खेळाडू [[रवी शास्त्री]]ने कप्तान द्रविडवर टीका केली. तो म्हणाला, द्रविड पुरेसा खंबीर नव्हता आणि त्याने ग्रेग चॅपेलला बरेस निर्णय घ्यायला लावले.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092509681900.htm |प्रकाशक=द हिंदू |title=शास्रीकडून द्रविडवर टिका |दिनांक=२५ सप्टेंबर २००६ |भाषा=इंग्लिश |accessdate=2016-05-24 |archive-date=2007-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071019200036/http://hindu.com/2006/09/25/stories/2006092509681900.htm |url-status=dead }}</ref> ह्यावर प्रतिक्रिया विचारल्यानंतर द्रविड म्हणाला की शास्री हा एक 'न्याय टीकाकार' आहे परंतु संघाचे आतील निर्णय घेऊ शकत नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.zeenews.com/znnew/articles.asp?aid=328034&ssid=88&sid=SPO |title=पठाणचे नशीब त्याच्या स्वतःच्या हातात आहे: द्रविड|प्रकाशक=झी न्यूझ |दिनांक=९ ऑक्टोबर २००६|ॲक्सेसदिनांक=२० डिसेंबर २०१०|भाषा=इंग्लिश }}</ref> =कर्णधार म्हणून कामगिरी= राहुल द्रविडची भारतीय कसोटी क्रिकेटच्या इतिहासात तिसऱ्या क्रमांकावर सर्वाधिक यशस्वी फलंदज अशी ओळख आहे. भारतीय संघाचा कर्णधार म्हणूनही तो यशस्वी ठरला. २००५ मध्ये भारतीय कसोटी संघाच्या नायकपदाची धुरा राहुल द्रविडवर सोपवण्यात आली. द्रविडच्या नेतृत्वाखाली भारतीय संघाने २५ कसोटी सामने खेळले आणि यापैकी ८ सामन्यांमध्ये भारतीय संघ विजयी ठरला, तर ६ सामन्यांमध्ये भारताला पराभव पत्करावा लागला. ११ कसोट्या अनिर्णित राहिल्या. द्रविडच्या नेतृत्वाखाली भारताने वेस्ट इंडीज आणि इंग्लंडमध्ये कसोटी मालिका जिंकण्याची कमाल करून दाखवली. काही क्रिकेट तज्ञांच्या मानण्यानुसार संपूर्ण कारकिर्दीत द्रविड [[सचिन तेंडुलकर]], [[सौरव गांगुली]], [[वीरेंद्र सेहवाग]] या खेळाडूंमुळे थोडासा झाकोळला गेला. ज्या खेळपट्टीवर बाकीचे भारतीय खेळाडू नांगी टाकत, अशा ठिकाणी द्रविडने अनेक शतके झळकावली आहेत; अनेक कसोटी सामने एकहाती वाचवले आहेत आणि अनेक कसोट्या जिंकवल्या देखील आहेत; संघाच्या गरजेनुसार यष्टीरक्षणाचे महत्त्वाचे काम केले आहे; कधी भारताच्या फलंदाजीची सुरुवात केली आहे. २०११ - १२ च्या ऑस्ट्रेलिया दौऱ्यात राहुल द्रविडची कामगिरी चांगली झाली नव्हती. ९ मार्च २०१२ रोजी बंगळुरुमध्ये पत्रकार परिषदेत राहुल द्रविडने कसोटी क्रिकेटमधून निवृत्तीची घोषणा केली. याआधीच त्याने एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय आणि टी-20 क्रिकेटमधूनही निवृत्ती घेतली होती. ===कसोटी सामने=== {| class="wikitable" style="width:50%;" |- !colspan="7" style="white-space:nowrap; text-align:left;"|कोष्टकः प्रतिस्पर्धी संघानुसार कसोटी निकाल<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=सांख्यिकी / स्टॅट्सगुरू / कसोटी सामने / सांधिक नोंदी / एकूण आकडेवारी|दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?captain_involve=2281;class=1;filter=advanced;orderby=team;team=6;template=results;type=team |प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो |ॲक्सेसदिनांक=२१ ऑगस्ट २०१२}}</ref> |- ! प्रतिस्पर्धी!! कालावधी !! सामने !! विजय !! पराभव !! बरोबरी !! अनिर्णित |- | {{cr|ENG}} || २००६–२००७ || ६ || २ || १ || ० || ३ |- | {{cr|PAK}} || २००४–२००६ || ५ || १ || २ || ० || २ |- | {{cr|WIN}} || २००६–२००६ || ४ || १ || ० || ० || ३ |- | {{cr|RSA}} || २००६–२००७ || ३ || १ || २ || ० || ० |- | {{cr|AUS}} || २००४–२००४ || २ || १ || १ || ० || ० |- | {{cr|SRI}} || २००५–२००५ || २ || १ || ० || ० || १ |- | {{cr|BGD}} || २००७–२००७ || २ || १ || ० || ० || १ |- | {{cr|NZL}} || २००३–२००३ || १ || ० || ० || ० || १ |- | '''एकूण''' || '''२००३–२००७''' || '''२५''' || '''८''' || '''६''' || '''०''' || '''११''' |} ===आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने=== {| class="wikitable" style="width:50%;" |- !colspan="7" style="white-space:nowrap; text-align:left;"|कोष्टकः प्रतिस्पर्धी संघानुसार एकदिवसीय निकाल<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=सांख्यिकी / स्टॅट्सगुरू / एकदिवसीय सामने / सांधिक नोंदी / प्रतिस्पर्धी संघानुसार | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?captain_involve=2281;class=2;filter=advanced;orderby=team;team=6;template=results;type=team;view=opposition |प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो |ॲक्सेसदिनांक=२१ ऑगस्ट २०१२}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=सांख्यिकी / स्टॅट्सगुरू / एकदिवसीय सामने / सांधिक नोंदी / एकूण आकडेवारी | दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?captain_involve=2281;class=2;filter=advanced;orderby=team;team=6;template=results;type=team |प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो |ॲक्सेसदिनांक=२१ ऑगस्ट २०१२}}</ref> |- ! प्रतिस्पर्धी!! सामने !! विजय !! पराभव !! बरोबरी !! अनिर्णित |- | {{cr|SRI}} || १६ || ८ || ६ || ० || २ |- | {{cr|WIN}} || १६ || ८ || ८ || ० || ० |- | {{cr|ENG}} || १३ || ९ || ४ || ० || ० |- | {{cr|PAK}} || ९ || ५ || ४ || ० || ० |- | {{cr|RSA}} || ९ || ४ || ५ || ० || ० |- | {{cr|AUS}} || ६ || १ || ४ || ० || १ |- | {{cr|ZIM}} || ३ || ३ || ० || ० || ० |- | {{cr|BGD}} || ३ || २ || १ || ० || ० |- | {{cr|NZL}} || २ || ० || १ || ० || १ |- | {{cr|BER}} || १ || १ || ० || ० || ० |- | {{cr|SCO}} || १ || १ || ० || ० || ० |- | '''एकूण''' || '''७९''' || '''४२''' || '''३३''' || '''०''' || '''४''' |} =आकडेवारी= {{col-begin}} {{col-break}} ===कसोटी क्रिकेट=== ;वर्षान्वये {|class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! style="width:50px;"| वर्ष !! style="width:30px;"| सामने !! style="width:50px;"| धावा !! style="width:50px;"| सरासरी !! style="width:30px;"| १०० !! style="width:30px;"| ५० !! style="width:30px;"| सर्वोच्च |- | १९९६ || ७ || ४३६ || ३९.६३ || ० || ३ || ९५ |- | १९९७ || १२ || ९८४ || ६१.५ || १ || ९ || १४८ |- | १९९८ || ५ || ४१३ || ४५.८८ || १ || ३ || ११८ |- | १९९९ || १० || ८६५ || ४८.०५ || ४ || १ || १९० |- | २००० || ६ || ६२४ || ७८ || २ || १ || २००* |- | २००१ || १३ || ९३५ || ४६.७५ || १ || ६ || १८० |- | २००२ || १६ || १३५७ || ५९ || ५ || ५ || २१७ |- | २००३ || ५ || ८०३ || १००.३७ || २ || ३ || २३३ |- | २००४ || १२ || ९४६ || ६३.०६ || २ || ४ || २७० |- | २००५ || ८ || ६४० || ५३.३३ || २ || ४ || १३५ |- | २००६ || १२ || १०९५ || ६०.८३ || ३ || ७ || १४६ |- | २००७ || १० || ६०६ || ३५.६४ || १ || ३ || १२९ |- | २००८ || १५ || ८०५ || ३०.९६ || २ || ४ || १३६ |- | २००९ || ६ || ७४७ || ८३ || २ || ५ || १७७ |- | २०१० || १२ || ७७१ || ४२.८३ || ३ || १ || १९१ |- | २०११ || १२ || ११४५ || ५७.२५ || ५ || ४ || १४६* |- | २०१२ || ३ || ११६ || १९.३३ || ० || ० || ४७ |} ;ठिकाणानुसार {|class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! style="width:50px;"| ठिकाण !! style="width:30px;"| सामने !! style="width:50px;"| धावा !! style="width:50px;"| सरासरी !! style="width:30px;"| १०० !! style="width:30px;"| ५० !! style="width:30px;"| सर्वोच्च |- | मायदेशी || ७० || ५५९८ || ५१.३५ || १५ || २७ || २२२ |- | परदेशी || ९४ || ७६९० || ५३.०३ || २१ || ३६ || २७० |} संदर्भ:<ref>[http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/28114.html?class=1;template=results;type=batting राहुल द्रविड कसोटी क्रिकेट आकडेवारी espncricinfo.com वर]</ref> ===आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट=== ;वर्षान्वये {|class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! style="width:50px;"| वर्ष !! style="width:30px;"| सामने !! style="width:50px;"| धावा !! style="width:50px;"| सरासरी !! style="width:30px;"| १०० !! style="width:30px;"| ५० !! style="width:30px;"| सर्वोच्च |- | २०११ || १ || ३१ || ३१.०० || ० || ० || ३१ |} ;ठिकाणानुसार {|class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! style="width:50px;"| ठिकाण !! style="width:30px;"| सामने !! style="width:50px;"| धावा !! style="width:50px;"| सरासरी !! style="width:30px;"| १०० !! style="width:30px;"| ५० !! style="width:30px;"| सर्वोच्च |- | परदेशी || १ || ३१ || ३१.०० || ० || ० || ३१ |} संदर्भ:<ref>[http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/28114.html?class=3;template=results;type=batting राहुल द्रविड टी२० क्रिकेट आकडेवारी espncricinfo.com वर]</ref> {{col-break}} ===एकदिवसीय क्रिकेट=== ;वर्षान्वये {|class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! style="width:50px;"| वर्ष !! style="width:30px;"| सामने !! style="width:50px;"| धावा !! style="width:50px;"| सरासरी !! style="width:30px;"| १०० !! style="width:30px;"| ५० !! style="width:30px;"| सर्वोच्च |- | १९९६ || २० || ४७५ || २७.९४ || ० || ३ || ९० |- | १९९७ || ३१ || ९५१ || ३९.६२ || १ || ८ || १०७ |- | १९९८ || १४ || २८३ || २१.७६ || ० || १ || ६४ |- | १९९९ || ४३ || १७६१ || ४६.३४ || ६ || ८ || १५३ |- | २००० || ३१ || ९८० || ३५.०० || ० || ९ || ८५ |- | २००१ || २४ || ७४० || ४३.५२ || ० || ६ || ८० |- | २००२ || २८ || ९१३ || ४८.०५ || १ || ७ || १०९* |- | २००३ || २३ || ६२३ || ४१.५३ || ० || ४ || ६२ |- | २००४ || ३१ || १०२५ || ३९.४२ || १ || १० || १०४ |- | २००५ || ३० || १०९२ || ४७.४७ || २ || ९ || १०४ |- | २००६ || २७ || ९१९ || ३५.३४ || १ || ८ || १०५ |- | २००७ || ३१ || ८२३ || ३७.४० || ० || ८ || ९२* |- | २००९ || ६ || १८० || ३६.०० || ० || १ || ७६ |- | २०११ || ५ || १२४ || २४.८० || ० || १ || ६९ |} ;ठिकाणानुसार {|class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! style="width:50px;"| ठिकाण !! style="width:30px;"| सामने !! style="width:50px;"| धावा !! style="width:50px;"| सरासरी !! style="width:30px;"| १०० !! style="width:30px;"| ५० !! style="width:30px;"| सर्वोच्च |- | मायदेशी || ९७ || ३४०६ || ४३.११ || ६ || २४ || १५३ |- | परदेशी || १२० || ४०४४ || ४१.२६ || २ || ३७ || १२३* |- | तटस्थ || १२७ || ३४३९ || ३४.०४ || ४ || २२ || १४५ |} संदर्भ:<ref>[http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/28114.html?class=2;template=results;type=batting राहुल द्रविड एकदिवसीय क्रिकेट आकडेवारी espncricinfo.com वर]</ref> {{col-end}} =चरित्रे= राहुल द्रविड आणि त्याच्या कारकि‍र्दीवर दोन चरित्रे लिहीली गेली आहेत: * ''राहुल द्रविड – अ बायोग्राफी'' लेखक: वेदम जयशंकर (ISBN 978-81-7476-481-2). प्रकाशक: युबीएसपीडी प्रकाशन. दिनांक: जानेवारी २००४<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=पुस्तक समीक्षा – राहुल द्रविड, अ बायोग्राफी |दुवा=http://thatscricket.oneindia.in/beyond/bookreview/1701dravid.html |ॲक्सेसदिनांक=२७ मार्च २००७ |आर्काइव्हदुवा=https://web.archive.org/web/20070930163800/http://thatscricket.oneindia.in/beyond/bookreview/1701dravid.html |आर्काइव्हदिनांक=2007-09-30 |url-status=dead }}</ref> * ''द नाईस गाय हु फिनीश फर्स्ट'' लेखक: देवेंद्र प्रभुदेसाई. प्रकाशक: [[रूपा प्रकाशन]]. दिनांक: नोव्हेंबर २००५<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=पुस्तक अनावरण: द नाईस गाय हु फिनीश फर्स्ट | दुवा=http://us.rediff.com/cricket/2005/nov/17look.htm |दिनांक=१७ नोव्हेंबर २००५|प्रकाशक=[[रेडीफ]] |ॲक्सेसदिनांक=२७ मार्च २००७}}</ref> द्रविडवरील लेख, मुलाखती, प्रशंसापत्रे यांचे संकलन करून इएसपीएन क्रिकइन्फोने ''[[राहुल द्रविड: टाइमलेस स्टील]]'' नावाने एक पुस्तक प्रकाशिक केले. =इतर कामे= ===कमर्शियल एन्डोर्समेंट्स=== * [[रिबॉक]]: १९९६ – ''सद्य''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=रिबॉकचे आणखी ३ ॲम्बेसेडर | दुवा=http://www.thehindubusinessline.in/2004/05/08/stories/2004050800580900.htm | दिनांक=७ मे २००४ | प्रकाशक=[[द हिंदू बिझनेस लाईन]] |ॲक्सेसदिनांक=२७ मार्च २००७|भाषा=इंग्लिश}}</ref> * [[पेप्सीको]]: १९९७ – ''सद्य''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title=राहुल द्रविड पेप्सीचा ब्रँड ॲम्बेसेडर | दुवा=http://www.rediff.com/sports/jun/10b.htm | दिनांक=१० जून १९९७ | प्रकाशक=[[रेडीफ]] | ॲक्सेसदिनांक=२७ मार्च २००७|भाषा=इंग्लिश}}</ref> * किसान: ''अज्ञात''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title= राहुल द्रविड किसानचा ब्रँड ॲम्बेसेडर |दुवा=http://www.tribuneindia.com/2002/20020512/spectrum/main1.htm |दिनांक=१२ मे २००२ |प्रकाशक=द ट्रिब्यून |ॲक्सेसदिनांक=२७ मार्च २००७|भाषा=इंग्लिश}}</ref> * [[कॅस्ट्रॉल]]: २००१ – ''सद्य''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title=राहुल द्रविड कॅस्ट्रॉलचा ब्रँड ॲम्बेसेडर | दुवा=http://www.hinduonnet.com/businessline/catalyst/2001/02/16/stories/1916a053.htm | दिनांक=१६ फेब्रुवारी २००१ | प्रकाशक=[[द हिंदू बिझनेस लाईन]] | ॲक्सेसदिनांक=२७ मार्च २००७ | आर्काइव्हदुवा=https://web.archive.org/web/20071021062831/http://www.hinduonnet.com/businessline/catalyst/2001/02/16/stories/1916a053.htm | आर्काइव्हदिनांक=2007-10-21 | मृतदुवा=yes | भाषा=इंग्लिश | url-status=dead }}</ref> * [[व्होडाफोन|हच]]: २००३{{Citation needed|दिनांक=नोव्हेंबर २००९}} * कर्नाटक टुरिझम: 2004<ref>{{स्रोत बातमी|title=राहुल द्रविड कर्नाटक टुरिझमचा मानद ब्रँड ॲम्बेसेडर|दुवा=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2004-02-23/bangalore/28336763_1_rahul-dravid-tourism-ambassador|दिनांक=२३ फेब्रुवारी २००४|प्रकाशक=द टाइम्स ऑफ इंडिया|ॲक्सेसदिनांक=२७ मार्च २००७|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2012-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20121016145815/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2004-02-23/bangalore/28336763_1_rahul-dravid-tourism-ambassador|url-status=dead}}</ref> * [[न्यू यॉर्क लाईफ इन्शूरन्स कंपनी|मॅक्स लाईफ]]: २००५ – ''सद्य''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=राहुल द्रविड मॅक्स लाईफ इन्शुरन्सचा ब्रँड ॲम्बेसेडर |दुवा=http://headlines.sify.com/news/fullstory.php?id=13728610 |दिनांक=२७ एप्रिल २००५ |प्रकाशक=[[सिफी]] |ॲक्सेसदिनांक=२७ मार्च २००७ |आर्काइव्हदुवा=https://web.archive.org/web/20070901095240/http://headlines.sify.com/news/fullstory.php?id=13728610 |आर्काइव्हदिनांक=2007-09-01 |मृतदुवा=yes |भाषा=इंग्लिश |url-status=dead }}</ref> * [[बँक ऑफ बडोदा]]: २००५ – ''सद्य''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title= राहुल द्रविड बँक ऑफ बडोदाचा ब्रँड ॲम्बेसेडर |दुवा=http://www.thehindubusinessline.com/2005/06/07/stories/2005060703020100.htm |दिनांक=७ जून २००५ | प्रकाशक=[[द हिंदू बिझनेस लाईन]] |ॲक्सेसदिनांक=२७ मार्च २००७|भाषा=इंग्लिश}}</ref> * [[सिटीझन वॉच कं.|सिटीझन]]: २००६ – ''सद्य''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title= राहुल द्रविड सिटीझन वॉचेसचा ब्रँड ॲम्बेसेडर |दुवा=http://www.thehindubusinessline.com/2006/05/09/19hdline.htm |दिनांक=9 May 2006 |प्रकाशक=[[द हिंदू बिझनेस लाईन]] |ॲक्सेसदिनांक=२७ मार्च २००७|भाषा=इंग्लिश}}</ref> * स्कायलाईन कन्स्ट्रक्शन: २००६ – ''सद्य''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title= राहुल द्रविड स्कायलाईन कन्स्ट्रक्शनचा ब्रँड ॲम्बेसेडर |दुवा=http://www.rediff.com/money/2006/nov/10sky.htm |दिनांक=10 November 2006 |प्रकाशक=[[रेडीफ]] |ॲक्सेसदिनांक=२७ मार्च २००७|भाषा=इंग्लिश}}</ref> * [[सॅनसुई इलेक्ट्रीक|सॅनसुई]]: २००७<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.financialexpress.com/news/videocon-sansui-declare-dhoni-dravid-out-of-ads/195090/ |title=व्हिडीओकॉन, सॅनसुईच्या जाहिरातींमधून धोणी, द्रविड बाहेर |प्रकाशक=द फायनान्शियल एक्सप्रेस |दिनांक=२७ मार्च २००७ |ॲक्सेसदिनांक=२० डिसेंबर २०१०|भाषा=इंग्लिश}}</ref> * [[जिलेट]]: २००७ – ''सद्य''<ref>{{स्रोत बातमी |title=इंडिया आयएनसी ‘द वॉल’च्या मागे |दुवा=http://www.financialexpress.com/printer/news/217226/ |ॲक्सेसदिनांक=१९ डिसेंबर २०१०|प्रकाशक=द फायनान्शियल एक्सप्रेस |दिनांक=१५ सप्टेंबर २००७|भाषा=इंग्लिश}}</ref> * [[सॅमसंग]]: २००२<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.afaqs.com/advertising/story.html?sid=5263_Samsung+to+spend+Rs+20-25+crore+between+Jan-March+2003+on+cricket|title=सॅमसंग क्रिकेटवर जानेवारी ते मार्च २००३ मध्ये २०-२५ कोटी रुपये खर्च करणार > एएफएक्यूज! न्यूझ ॲंड फिचर्स|प्रकाशक=एएफएक्यूज डॉट कॉम|दिनांक=११ डिसेंबर २००२|ॲक्सेसदिनांक=२० डिसेंबर २०१०|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304135533/http://www.afaqs.com/advertising/story.html?sid=5263_Samsung+to+spend+Rs+20-25+crore+between+Jan-March+2003+on+cricket|url-status=dead}}</ref> – २००४<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=alYQip_mSUK8&refer=asia-redirectoldpage |title=पाकिस्तान-इंडिया क्रिकेट सिरीज स्पर्स $40&nbsp;मिलियन मार्केटिंग बून|प्रकाशक=ब्लूमबर्ग|दिनांक=२८ मार्च २००४|ॲक्सेसदिनांक=२० डिसेंबर २०१०|भाषा=इंग्लिश}}</ref> * वर्ल्ड ट्रेड सेंटर नॉयडा: २०१३ – ''सद्य''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=राहुल द्रविड वर्ल्ड ट्रेड सेंटर नॉयडाचा ब्रँड ॲम्बेसेडर. |दुवा=http://news.biharprabha.com/2013/11/rahul-dravid-is-the-brand-ambassador-of-world-trade-center-noida/ |प्रकाशक=बिहारप्रभा न्यूझ |ॲक्सेसदिनांक=१५ नोव्हेंबर २०१३ |भाषा=इंग्लिश |archive-date=2013-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131118093106/http://news.biharprabha.com/2013/11/rahul-dravid-is-the-brand-ambassador-of-world-trade-center-noida/ |url-status=dead }}</ref> ===सामाजिक बांधिलकी=== * चिल्ड्रेन्स मुव्हमेंट फॉर सिवीक अवेयरनेस (CMCA)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=द ग्रेट वॉल ऑफ इंडिया |दुवा=http://www.verveonline.com/29/people/rahul/full.shtml |दिनांक=सप्टेंबर २००४|प्रकाशक= चिल्ड्रेन्स मुव्हमेंट फॉर सिवीक अवेयरनेस |ॲक्सेसदिनांक=२४ मार्च २०११|भाषा=इंग्लिश}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=प्रशंसापत्र |दुवा=http://www.cmcaindia.org/index.php?option=com_testimonials |प्रकाशक= चिल्ड्रेन्स मुव्हमेंट फॉर सिवीक अवेयरनेस |ॲक्सेसदिनांक=२४ मार्च २०११|भाषा=इंग्लिश}}</ref> * युनीसेफ सपोर्टर अँड एड्स अवेयरनेस कॅम्पेन <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=राहुल द्रविड लीड्स एड्स अवेयरनेस कॅम्पेन |दुवा=http://www.indiantelevision.com/mam/headlines/y2k4/july/julymam45.htm |दिनांक=१६ जुलै २००४|प्रकाशक=इंडियन टेलिव्हिजन डॉट कॉम |ॲक्सेसदिनांक=२७ मार्च २००७|भाषा=इंग्लिश}}</ref> == पुरस्कार == * १९९८ - [[अर्जुन पुरस्कार]] * २००० - विस्डेन क्रिकेट खेळाडू ऑफ द इयर * २००४ - आयसीसी (ICC) टेस्ट प्लेयर ऑफ द इयर * २००४ - आयसीसी क्रिकेट खेळाडू ऑफ द इयर * २००४ - [[पद्मश्री पुरस्कार]] * २००६ - कॅप्टन ऑफ द आयसीसी टेस्ट टीम * २०११ - पॉली उम्रीगर पुरस्कार * २०१३ - [[पद्मभूषण पुरस्कार]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838 | title=पद्म पुरस्कारांची घोषणा| अनुवादीत title= | ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०१४ | प्रकाशक=पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | लेखक=गृह मंत्रालय, भारत सरकार | दिनांक=२५ जानेवारी २०१३ | भाषा=इंग्लिश }}</ref> *२०१७- आय.सी.सी हॉल ऑफ फेम मधे समविष्ट =हे सुद्धा पहा= * [[राहुल द्रविडच्या आंतरराष्ट्रीय शतकांची यादी]] * [[राहुल द्रविडला मिळालेले पुरस्कार आणि त्याची कामगिरी]] =संदर्भ आणि नोंदी= {{संदर्भयादी}} {{क्रम |यादी=[[:वर्ग:भारतीय क्रिकेट संघाचे नायक|भारतीय क्रिकेट संघाचे नायक]] |पासून= |पर्यंत= |मागील=[[सौरव गांगुली]] |पुढील=[[महेन्द्रसिंग धोणी]] }} {{५०च्या वर कसोटी सामन्यांची सरासरी असलेले भारतीय फलंदाज}} {{१०००० धावा एकदिवसीय सामने}} {{भारतीय संघ - क्रिकेट विश्वचषक, १९९९}} {{भारतीय संघ - क्रिकेट विश्वचषक, २००३}} {{भारतीय संघ - क्रिकेट विश्वचषक, २००७}} {{रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर संघ २०१० २०-२० चॅंपियन्स लीग}} {{राजस्थान रॉयल्स संघ}} {{DEFAULTSORT:द्रविड,राहुल शरद}} [[वर्ग:इ.स. १९७३ मधील जन्म]] [[वर्ग:भारताचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:भारताचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट संघाचे नायक]] [[वर्ग:भारतातील पुरुष क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:भारतीय यष्टिरक्षक]] [[वर्ग:मराठी खेळाडू]] [[वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:अर्जुन पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:भारतीय कसोटी क्रिकेट कर्णधार]] ohmnsscsrakhjgp1pfq95u9fgab2kt6 0 5525 2696981 2091427 2026-07-26T02:06:07Z Dostojewskij 46392 वर्ग:इ.स. १८३० मधील मृत्यू 2696981 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राष्ट्रपती | सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय = | नाव = सिमोन बॉलिव्हार | सन्मानवाचक प्रत्यय = | चित्र = Portrait of Simón Bolívar by Arturo Michelena.jpg | चित्र आकारमान = | चित्र शीर्षक = सिमोन बॉलिव्हार यांचे तैलचित्र | क्रम = [[व्हेनेझुएला]]चे दुसरे राष्ट्रपती | कार्यकाळ_आरंभ = [[६ ऑगस्ट]] [[इ.स. १८१३|१८१३]] | कार्यकाळ_समाप्ती = [[७ जुलै]] [[इ.स. १८१४|१८१४]] | उपराष्ट्रपती= | मागील= ख्रीस्टोबाल मेंडोझा | पुढील= | पद2 = [[व्हेनेझुएला]]चे राष्ट्रपती | कार्यकाळ_आरंभ2 = [[१५ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १८१९|१८१९]] | कार्यकाळ_समाप्ती2 = [[१७ डिसेंबर]] [[इ.स. १८१९|१८१९]] | पुढील2 = जोझ अ‍ँटोनियो पेझ | पद3 = [[ग्रान कोलंबियाचे प्रजासत्ताक|ग्रान कोलंबियाचे]]राष्ट्रपती | कार्यकाळ_आरंभ3 = [[१७ डिसेंबर]] [[इ.स. १८१९|१८१९]] | कार्यकाळ_समाप्ती3 = [[४ मे]] [[इ.स. १८३२|१८३२]] | उपराष्ट्रपती3 = फ्रान्सिस्को दे पाउला सांतांदेर | पुढील3 = दॉमिंगो कायकेडो | पद4 = [[बोलिव्हिया]]चे पहिले राष्ट्रपती | कार्यकाळ_आरंभ4 = [[१२ ऑगस्ट]] [[इ.स. १८२५|१८२५]] | कार्यकाळ_समाप्ती4 = [[२९ डिसेंबर]] [[इ.स. १८२५|१८२५]] | पुढील4 = अ‍ँटोनियो जोझ दे सुक्रे | पद5 = [[पेरू देश|पेरू]]चे राष्ट्रपती | कार्यकाळ_आरंभ5 = [[१७ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १८२४|१८२४]] | कार्यकाळ_समाप्ती5 = [[२८ जानेवारी]] [[इ.स. १८२७|१८२७]] | मागील5 = जोझ बर्नार्डो दे टॅग्ले, मारक्वीस ऑफ टोर्रे-टॅग्ले | पुढील5 = आंद्रेस दे सांता क्रुझ | जन्मदिनांक= [[२४ जुलै]] [[इ.स. १७८३|१७८३]] | जन्मस्थान= [[केरकस|काराकास]] ,[[व्हेनेझुएला|कॅप्टन्सी जनरल ऑफ व्हेनेझुएला]], [[स्पॅनिश साम्राज्य]] | मृत्युदिनांक= [[१७ डिसेंबर]] [[इ.स. १८३०|१८३०]] | मृत्युस्थान= [[सांता मार्ता]], [[कोलंबिया|न्यु ग्रॅनाडा]] | पत्नी= मारीया तेरेसा रॉद्रिगेझ देल तोरो इ अलायसा | धर्म= [[कॅथलिक चर्च|रोमन कॅथलिक]] | सही= Simón Bolívar Signature.svg |}} '''सिमोन होजे अंतोनियो दिला सान्तिसिमा त्रिनिदाद बॉलिव्हार इ पॅलासियोस''' ([[जुलै २४]], [[इ.स. १७८३]]-[[डिसेंबर १७]], [[इ.स. १८३०]]) हा दक्षिण अमेरिकेतील एक क्रांतिकारी नेता होता. त्याने [[व्हेनेझुएला]], [[कोलंबिया]], [[इक्वेडोर]], [[पेरू देश|पेरू]], [[पनामा]], आणि [[बॉलिव्हिया]] या देशांना [[स्पेन]]पासून स्वातंत्र्य मिळवून देण्यात मोठी कामगिरी निभावली. या सगळ्या देशांमध्ये तो एक आदरणीय व्यक्तिमत्त्व आहे. त्याला तेथे ''एल लिबर्तादोर'' (मुक्तिदाता) म्हणून संबोधण्यात येते. [[इ.स. १८०२]] मध्ये त्याने [[मारिया तेरेसा रोद्रिगेझ देल तोरो इ अलाय्सा]]शी लग्न केले. दुर्दैवाने त्यानंतर एकाच वर्षात तिचा मृत्यू झाला. सिमोन बॉलिव्हारने परत लग्न केले नाही. दहा वर्षे ''ग्रान कोलंबिया'' (बृहत् कोलंबिया)च्या अध्यक्षपदाचा भार वाहिल्यावर डिसेंबर १७, १८३० रोजी त्याने [[क्षयरोग|क्षयरोगाशी]] झगडताना देह ठेवला. {{इतिहासावरील अपूर्ण लेख}} ==लहानपणीचे आयुष्य== [[File:Juan Vicente Bolívar.jpg|left|thumb|150px|सिमोन बॉलिव्हारचे वडील]] काही जणांचे असे मत आहे की सिमोन बॉलिव्हार याचा जन्म सान माटेओ येथे झाला. पण असे मानले जाते की सिमोन बॉलिव्हारचा जन्म [[केरकस|काराकास]] ,[[व्हेनेझुएला|कॅप्टन्सी जनरल ऑफ व्हेनेझुएला]], [[स्पॅनिश साम्राज्य]] येथे [[२४ जुलै]] [[इ.स. १७८३|१७८३]] रोजी झाला. जन्मानंतर त्याचे नाव '''सिमोन जोझ अँटोनियो देला सांतिसिमा त्रिनिदाद बोलिव्हार इ पालकियोस''' असे ठेवण्यात आले. त्याच्या आईचे नाव ''डोना मारीया देला कोन्सेपकियोन पालकियोस इ ब्लँको'' व वडिलांचे नाव ''कोरोनेल डॉन जुआन विसेंटे बोलिव्हार इ पाँटे'' होते. सिमोनला दोन मोठ्या बहिणी व एक भाउ होता: मारिया अँटोनिया, जुआना व जुआन विसेंटे. अजुन एक बहिण जन्मतः ख्रिस्तवासी झाली. {{विस्तार}} [[वर्ग:व्हेनेझुएला]] [[वर्ग:व्हेनेझुएलाचा इतिहास]] [[वर्ग:इ.स. १८३० मधील मृत्यू]] 9gdyv1oruytk43jvaiojyont0ij5yzt 0 9241 2697011 2667321 2026-07-26T08:01:06Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2697011 wikitext text/x-wiki {{इतरउपयोग४|शिराळा तालुका|शिराळा शहर|शिराळा}} {{माहितीचौकट भारतीय तालुका |तालुक्याचे_नाव = शिराळा तालुका |स्थानिक_नाव = शिराळा तालुका |चित्र_नकाशा = Shirala map.gif |अक्षांश-रेखांश = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |जिल्ह्याचे_नाव = [[सांगली जिल्हा]] |जिल्हा_उपविभागाचे_नाव = [[वाळवा उपविभाग]] |मुख्यालयाचे_नाव = शिराळा |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = |लोकसंख्या_एकूण = १,४६,८८४ |जनगणना_वर्ष = २००१ |लोकसंख्या_घनता = |शहरी_लोकसंख्या = ७,४२४ |साक्षरता_दर = |लिंग_गुणोत्तर = |प्रमुख_शहरे_खेडी = |तहसीलदाराचे_नाव =विजया जाधव |लोकसभा_मतदारसंघाचे_नाव = [[हातकणंगले (लोकसभा मतदारसंघ)]] |विधानसभा_मतदारसंघाचे_नाव = [[शिराळा विधानसभा मतदारसंघ]] |आमदारांचे_नाव = शिवाजीराव नाईक २०१४ |पर्जन्यमान_मिमी = |संकेतस्थळ = }} '''शिराळा तालुका''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. [[शिराळा]] हे तालुक्याचे मुख्यालय कधीकधी '''[[शिराळा|बत्तीस शिराळा]]''' या नावाने ओळखले जाते. ==स्थान== [[शिराळा]] गाव हे [[सांगली]]पासून ६० किमी अंतरावर आहे तर [[मुंबई]]पासून ३५० किमी अंतरावर आहे. कोल्हापूर पासून ५३ कि.मी. आणि राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ४ वरील पेठ नाक्यापासून १५ कि.मी. अंतरावर आहे. ==भौगोलिक माहिती== शिराळा हा एक पश्चिम महाराष्ट्रातील डोंगराळ तालुका आहे. हा घनदाट जंगले व मुसळधार पाऊस<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/16/Shirala.html |title=जागतिक पर्जन्यमान आलेख दर्शविणार्‍या संकेतस्थळावरून |access-date=2010-01-06 |archive-date=2009-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090627190551/http://www.fallingrain.com/world/IN/16/Shirala.html |url-status=dead }}</ref> असणारा प्रदेश आहे. शिराळा गावाची लोकसंख्या एकूण २८,००० आहे. तालुक्याच्या शेवटी चांदोली अभयारण्य आहे. आशिया खंडातील सर्वात मोठे मातीने बांधलेले धरण म्हणून चांदोली धरण ओळखले जाते. या धरणाला लाभलेले निसर्गाचे देणे असे आहे कि हे धरण बांधल्यापासून एकदाही रिकामे झाले नाही नेहमी पावसाळ्यात हे धरण १००% भरतेच इतका प्रचंड पाऊस या धरण परिसरात होतो. या धरणाची पाणी साठवण्याची क्षमता २७ टी. एम. सी. आहे या धरणाला 'वसंत सागर' असे नाव आहे. या धरणातून वारणा नदी येते. या नदीमुळे वारणाकाठचा प्रदेशाला बारमाही पाणी मिळाले आहे. जंगलाच्या शेवटी प्रचीतीगड नावाचा किल्ला आहे. या किल्ल्यावर प्रचीती देवीचे मंदिर आहे म्हणून या किल्ल्याला प्रचीतीगड हे नाव पडले. त्यावेळी हा किल्ला मराठ्यांच्या राज्याचे कारागृह होते येथे कडेलोटाच्या शिक्षेसाठी गुन्हेगारांना आणले जात. या किल्ल्याच्या पायथ्याशी शृंगारपुर आहे म्हणजेच छत्रपती संभाजी महाराजांची सासुरवाडी तसेच महाराणी सईबाई यांचे माहेर... शिराळा तालुक्याला रत्‍नागिरी, कोल्हापूर, सातारा आणि सांगली या ४ जिल्ह्यांच्या सीमा आहेत... ==बत्तीस शिराळा नावाचा उगम== पहिलं गावचे नाव श्रीयालय असे होते. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात शिराळ्याच्या परिसरातील ३२ खेड्यांचा महसूल येथील भुईकोट किल्ल्यावर जमा केला जात होता, म्हणून शिराळा गावास बत्तीस शिराळा हे नाव पडले. ==ऐतिहासिक महत्त्व== शिराळ्याचा उल्लेख [[इ.स. ९००|इ.स .९०० च्या]] पूर्वीपासून आढळतो. [[छत्रपती संभाजी महाराज]] यांच्या आयुष्यातील बराच काळ येथे गेला आहे. छत्रपती संभाजी महाराजांना पकडून नेताना त्यांना सोडवण्याचा प्रयत्न फक्त शिराळ्याच्या भुईकोट किल्ल्यावर झाला. त्याचे नेतृत्व किल्लेदार पिलाजी देशमुख आणि दीक्षित यांनी केले होते पण त्यामध्ये ते अपयशी झाले. शिराळा तालुक्यात प्रमुख दोन किल्ले शिराळा आणि प्रचीतीगड. शिराळा गावामध्ये गोरक्षनाथांचे प्राचीन मंदिर आहे. आख्यायिका अशी सांगितली जाते कि गोरक्षनाथ भिक्षा मागत गावामधून जात असताना ते गावातील महाजन यांच्या घरी गेले असता तिथे त्यांनी पहिले कि त्यांच्या घरी नागाच्या प्रतिमेची पूजा चालू होती, तेव्हा नाथानी त्यांना प्रश्न केला " जर जिवंत नाग पाहिलास तर त्याची अशीच मनोभावे पूजा करणार का?", त्यावर त्या महिलेनी "हो" म्हणून सांगितले आणि पाहतात तर खरोखर त्यांच्या घरी जिवंत नाग खेळत होते. त्यावेळी तेथे कोतवाल घरातील शेतकरी होते त्यांनी प्रत्येक वर्षी नाग पकडून पूजेला नागपंचमी दिवशी घेऊन येतील असे सांगितले तेव्हापासून अखंड अशा स्वरूपात जिवंत नागाची पूजा शिराळा गावामध्ये केली जाते... ==वैशिष्ट्य== हे गाव [[नागपंचमी]]च्या दिवशी, येथील गावकऱ्यांच्या, जिवंत नाग पकडून त्याची पूजा करण्याच्या रिवाजामुळे<ref>[http://32shirala.com/32shirala.com/ ३२ शिराळा या संकेतस्थळावरून साभार]{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> जगभर प्रसिद्ध आहे. या गावात [[समर्थ रामदास स्वामी]] यांनी इ.स १६४५ साली स्थापन केलेले [[मारुती]]चे [[मंदिर]]ही आहे. शासनाने या तालुक्यात [[व्याघ्रप्रकल्प]] सुरू करण्याचे संकेत दिले आहेत. ==तालुक्यातील प्रमुख गावे== {| class="wikitable" |- | [[मणदूर]] || [[करुंगली]]|| [[कोकरुड]] || [[मांगरुळ]] || [[सांगाव]] || [[अंत्री बुद्रुक]] |- | [[शिराळा]] || [[पवारवाडी]] || [[मांगले]] || [[पाडळीवाडी]] || [[नाटोली]] |- | [[नाथ(गोरक्षनाथ मंदिर)]] || [[चिखलवाडी]] || [[बिऊर]]|| [[कांदे]] |मोरेवाडी |- | [[जांभळेवाडी]] ||[[लादेवाडी]] || [[फकीरवाडी]] || [[भाटशिरगाव]] || [[भागाई वाडी]] |- | [[खुजगाव]] || [[चरण]] || [[चांदोली]] || [[रिळे]] [[ फुफिरे]] |} #[[अंत्री खुर्द]] #[[अंत्री बुद्रुक]] #[[अस्वलेवाडी ]] #[[आंबेवाडी (शिराळा) ]] #[[आरळा ]] #[[इंगरूळ ]] #[[उपवळे ]] #[[औंढी ]] #[[कोंडाईवाडी ]] #[[कोकरुड ]] #[[कणदुर ]] #[[कदमवाडी (शिराळा) ]] #[[करमाळे (शिराळा) ]] #[[करूंगली ]] #[[कांदे ]] #[[किनरेवाडी ]] #[[कापरी ]] #[[काळुंद्रे (शिराळा) ]] #[[कुसळेवाडी ]] #[[कुसाईवाडी ]] #[[खेड (शिराळा) ]] #[[खराळे ]] #[[खिरवडे ]] #[[खुंदलापूर ]] #[[खुजगाव ]] #[[गवळेवाडी (शिराळा) ]] #[[गिरजवडे ]] #[[गुढे (शिराळा) ]] #[[चरण ]] #[[चिंचोली (शिराळा) ]] #[[चिंचेवाडी ]] #[[चिखलवाडी]] #[[चिखली (शिराळा) ]] #[[जांभळेवाडी ]] #[[टाकवे (शिराळा) ]] #[[सोनवडे ]] #[[सांगाव ]] #[[सावंतवाडी (शिराळा) ]] #[[तडवळे (शिराळा)]] #[[धसवाडी ]] #[[ढोलेवाडी ]] #[[देववाडी ]] #[[निगडी (शिराळा) ]] #[[नाटोली ]] #[[नाठवडे ]] #[[धामवडे ]] #[[प. त. शिराळा ]] #[[प. त. वारुण ]] #[[फकिरवाडी ]] #[[भटवाडी (शिराळा)]] #[[बेरडेवाडी ]] #[[भैरेवाडी ]] #[[बेलेवाडी ]] #[[बेलदारवाडी ]] #[[बांबवडे ]] #[[बिऊर ]] #[[पाचगणी (शिराळा) ]] #[[पाचुंब्री ]] #[[भाटशिरगाव ]] #[[पाडळेवाडी ]] #[[पाडळी (शिराळा)]] #[[भाष्टेवाडी ]] #[[पावलेवाडी ]] #[[बिळाशी ]] #[[पुनवत (शिराळा)]] #[[फुफिरे ]] #[[रेड ]] #[[येसलेवाडी ]] #[[मेणी ]] #[[मणदूर ]] #[[मोरेवाडी (शिराळा)]] #[[मोहरे ]] #[[येळापूर ]] #[[मराठेवाडी (शिराळा)]] #[[मांगरूळ (शिराळा)]] #[[मांगले ]] #[[रांजणवाडी (शिराळा)]] #[[मानकरवाडी ]] #[[मानेवाडी (शिराळा)]] #[[मादळगांव ]] #[[रिळे ]] #[[माळेवाडी (शिराळा)]] #[[लादेवाडी ]] #[[शिंदेवाडी (शिराळा)]] #[[वाकूर्डे खु. ]] #[[वाकूर्डे बु. ]] #[[वाडीभांगाई ]] #[[हात्तेगाव ]] #[[शिरसटवाडी ]] #[[शिरशी (शिराळा)]] #[[शिराळे खुर्द ]] #[[शिराळा ]] #[[शिवणी (शिराळा)]] #[[शिवरवाडी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} #https://www.census2011.co.in/data/subdistrict/4163-palghar-thane-maharashtra.html #http://tourism.gov.in/india-tourism-development-corporation-itdc #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} #https://transport.maharashtra.gov.in/ {{विस्तार}} {{सांगली जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:सांगली जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] k2oqn3tshc7wxilphpuenpq2uyvm1l9 0 9273 2697007 2694463 2026-07-26T06:07:22Z ~2026-41523-96 185645 /* संस्कृती */ 2697007 wikitext text/x-wiki '''धनगर समाज हा १०८ कुळांनी बनलेला शेतकरी आणि पशुपालक योद्धा आणि धार्मिक परंपरा असलेला समाज आहे ''' हे लोक [[मध्य प्रदेश]], [[महाराष्ट्र]], [[कर्नाटक]], [[गोवा]], [[आंध्र प्रदेश|गुजरात,]] [[मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेश]], [[तेलंगणा]] राज्यांत राहतात.{{संदर्भ}} == '''इतिहास''' == '''[[अहिल्यादेवी होळकर|पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर]]''' (३१ मे, १७२५ - १३ ऑगस्ट, १७९५, राज्यकालावधी इ.स. १७६७ - इ.स. १७९५) या भारतातील, [[माळव्याच्या]] '''तत्त्वज्ञानी महाराणी''' म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांनी नर्मदा तीरी, इंदूरच्या दक्षिणेस असलेल्या महेश्वर या ठिकाणी आपली राजधानी हलविली. मल्हाररावांनी त्यांना प्रशासकीय व सैन्याच्या कामात पारंगत केलेल होते. त्या आधाराने अहिल्यादेवींनी इ.स. १७६६ ते इ.स. १७९५, म्हणजे त्यांच्या मृत्यूपर्यंत माळव्यावर राज्य केले होते. * पुण्यश्लोक [[अहिल्यादेवी होळकर]] यांचा जन्म ३१ मे इ.स. १७२५ रोजी महाराष्ट्राच्या अहमदनगर जिल्ह्यातील जामखेड तालुक्यातील चौंडी (मल्हारपीठ) खेड्यात झाला. त्यांचे वडील माणकोजी शिंदे हे त्या गावचे पाटील होते. * स्त्रीशिक्षण फारसे प्रचलित नसतानाही त्यांच्या वडिलांनी त्यांना लिहिण्यावाचण्यास शिकवले होते. [[मल्हारराव होळकर]] पुण्यास जाताना चौंडीस थांबले होते. आख्यायिकेनुसार, ८ वर्षाच्या अहिल्यादेवींना, मल्हाररावांनी एका देवळात बघितले. मुलगी आवडल्यामुळे त्यांनी तिला, स्वतःचा मुलगा खंडेराव याची वधू म्हणून आणले. अहिल्याबाई होळकर या उचित न्यायदानासाठी प्रसिद्ध होत्या. त्यांनी भारतभरात अनेक हिंदू मंदिरे व नदीघाट बांधले, यवढच नाही तर त्यानी लोकांना रोजगार निर्माण व्हावा म्हणून औद्योगिक धोरण आखंल प्रसिंध हिंदू मंदिराचा त्यांनी जीर्णोद्धार केला; महेश्वर व इंदूर या गावांना सुंदर बनवले. त्या अनेक देवळांच्या आश्रयदात्या होत्या. त्यांनी अनेक तीर्थक्षेत्री धर्मशाळांचे बांधकाम केले. त्यांत द्वारका, काशी, उज्जैन, नाशिक व परळी वैजनाथ यांचा प्रामुख्याने समावेश आहे. वेरावळ येथील सोमनाथचे गझनीच्या महंमदाने ध्वस्त केलेले देऊळ बघून अहिल्यादेवींनी शेजारीच एक शंकराचे एक देऊळ बांधले. सोमनाथला जाणारे लोक या देवळालाही भेट देतात. अहिल्यादेवींना प्रजेस कल्याणकारी असे काम करण्याची आवड होती. * इंग्रजी लेखक लॉरेन्स यांनी अहिल्यादेवी होळकर, यांना भारताच्या "कॅथरीन द ग्रेट, एलिझाबेथ मार्गारेट" असे म्हणले आहे.[१] थोडक्यात अहिल्यादेवी यांची तुलना रशियाची राणी कॅथरीन द ग्रेट, इंग्लंडची राणी एलिझाबेथ तसेच डेन्मार्कची राणी मार्गारेट यांच्याशी एकत्रित केली आहे. त्याने म्हटले आहे की, ज्या वेळेस जगातील सर्वात महान स्त्रियांचा इतिहास लिहिला जाईल त्या वेळेस पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे नाव सर्व प्रथम लिहिला जाईल.{{संदर्भयादी}} == संस्कृती == धनगर समाजातील लोक हे हातात कुऱ्हाड, पाठीवर घोंगड, हातात कड, कोल्हापुरी चप्पल वापरतात.{{संदर्भ}} '''जय मल्हार''' ''यळकोट यळकोट जय मल्हार'', '''बिरोबाच्या नावानं चांगभलं''' हे समाजाचे ब्रीदवाक्य आहे.{{संदर्भ}} धनगर समाजामध्ये हा सगळ्या धनगरांच्या देवळात ''भंडारा'' उधळला जातो.{{संदर्भ}} ही लोक धनगरी ओवी गातात व गजी नृत्य केले जाते. दसऱ्याचेदिवशी शस्त्रपूजन करतात [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती]] 9ij9hxeitq6js9pbjnj38g5n4iie2bi 0 17026 2696967 1405577 2026-07-25T22:02:58Z अभय नातू 206 माहिती 2696967 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''पिंडर''' हा प्राचीन [[ग्रीस]]मधील एक महाकवी होता. हा [[थीब्स]]चा रहिवासी होता. '''पिंडर''' (सुमारे इ.स. पूर्व ५१८ - सुमारे इ.स.पूर्व ४३८) हे प्राचीन [[ग्रीस|ग्रीसमधील]] एक अत्यंत प्रभावशाली महाकवी होते.<ref>{{cite book |last=Race |first=William H. |title=Pindar |year=1997 |publisher=Harvard University Press}}</ref> त्यांचा जन्म [[थीब्स]] या प्राचीन ग्रीक शहरात झाला होता. प्राचीन ग्रीक साहित्यातील नऊ उत्कृष्ट महाकवींच्या यादीत पिंडर यांचा समावेश केला जातो. त्यांच्या काव्याची रचना प्रामुख्याने विविध क्रीडा महोत्सवांतील विजेत्यांच्या सन्मानार्थ लिहिलेल्या स्तुतिगीतांवर आधारित होती.<ref>{{cite encyclopedia |title=Pindar |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Pindar}}</ref> पिंडर यांच्या कवितांमध्ये ग्रीक पौराणिक कथा, [[ऑलिंपिक खेळ|ऑलिंपिक]] विजेत्यांचे कर्तृत्व आणि नीतीमूल्ये यांचा सुरेख संगम पाहायला मिळतो. त्यांनी ऑलिंपियन, पायथियन, नेमीन आणि इस्थमियन या चार प्रमुख पॅनहेलेनिक खेळांमधील विजेत्यांवर लिहिलेली चार पुस्तके आजही पूर्ण स्वरूपात उपलब्ध आहेत. त्यांच्या गुंतागुंतीच्या काव्यशैलीमुळे आणि भव्य भाषेमुळे त्यांचा पाश्चात्य साहित्यावर मोठा प्रभाव पडला. त्यांचा हा साहित्यिक वारसा प्राचीन ग्रीक संस्कृती आणि क्रीडा इतिहासाचा एक महत्त्वाचा दस्तऐवज मानला जातो.<ref>{{cite book |last=Gerber |first=Douglas E. |title=A Companion to the Greek Lyric Poets |year=1997 |publisher=Brill}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ग्रीक कवी]] q7rgqomdudccfpfakd5xhwguoyzayqo 0 18123 2697036 2471664 2026-07-26T11:19:52Z संतोष गोरे 135680 removed [[Category:मानवी शरीर]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2697036 wikitext text/x-wiki निसंधिग्दीकरण * [[जैविक त्वचा]] [[सजीव]]/मानवी शरीराचा एक अवयव. त्वचा या अवयवास [[स्पर्श|स्पर्शाची]] जाणीव होते. * [[संगणकीय त्वचा]] [[संगणक]] [[प्रणाली]] वर बदलता येणारी त्वचा - उदहरणार्थ विकिपिडियाची त्वचा बदलता येते. तसेच [[विनॲंप]] या प्रणालीची त्वचा बदलता येते. {{विस्तार}} [[वर्ग:जीवशास्त्र]] [[वर्ग:त्वचा]] 00yvqkhs7nhszcfzy1k173n1pgfn1mt 0 22366 2696876 2323217 2026-07-25T12:56:46Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2696876 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Persia-Cyrus2-World3.png|thumb|right|400px|महान कुरुशाच्या राजवटीत हखामनी साम्राज्याच्या विस्तारलेल्या सीमा दाखवणारा नकाशा : पश्चिमेस [[तुर्कस्तान]], [[इस्रायल|इस्राएल]], [[जॉर्जिया]] व [[अरबस्तान|अरबस्तानापासून]] पूर्वेकडे [[कझाकस्तान]] [[किर्गिझस्तान]], [[पाकिस्तान|पाकिस्तानातील]] [[सिंधू नदी|सिंधू नदीचे]] खोरे व [[ओमान|ओमानापर्यंतचा]] प्रदेश.]] '''दुसरा कुरुश''' ऊर्फ '''महान कुरुश''' (अन्य नावे: '''सायरस द ग्रेट''' ; जुनी फारसी: 𐎤𐎢𐎽𐎢𐏁 , ''कुरुश'', [[फारसी भाषा|आधुनिक फारसी]]: کوروش بزرگ , कुरोश-ए-बोजोर्ग ;) (अंदाजे [[इ.स.पू. ६००]] किंवा [[इ.स.पू. ५७६]] - [[इ.स.पू. ५३०]]) हा वर्तमान [[इराण]] व नजीकच्या भूप्रदेशांवर [[हखामनी साम्राज्य]] स्थापणारा सम्राट होता. कुरुशाच्या राजवटीत हखामनी राज्याच्या सीमा पश्चिमेस [[भूमध्य सागर|भूमध्य सागरी]] परिसरातील वर्तमान तुर्कस्तानापासून पूर्वेकडे [[सिंधू नदी]]च्या खोऱ्यापर्यंत विस्तारल्या. [[जुने जग|जुन्या जगात]] तोवर उभे राहिलेले ते सर्वांत मोठे साम्राज्य होते. == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स|Cyrus the Great|महान कुरुश}} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.iranchamber.com/history/cyrus/cyrus.php | title = इराण चेंबर सोसायटीचे अधिकृत संकेतस्थळ - महान कुरुशाविषयी माहिती | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2011-01-06 | archive-date = 2012-02-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120218101721/http://www.iranchamber.com/history/cyrus/cyrus.php | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.persiandna.com/his_cyrus.htm | title = पर्शियन डीएनए.कॉम - {{लेखनाव}} | भाषा = इंग्लिश}} {{विस्तार}} {{DEFAULTSORT:कुरुश,०१}} [[वर्ग:हखामनी साम्राज्य]] [[वर्ग:इ.स.पू. ५३० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] qej4k1vvszf8witgm9g2tkjxhuep2f5 0 25064 2696991 2569302 2026-07-26T03:48:33Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2696991 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''रामन संशोधन संस्था''' ही [[भारत|भारताच्या]] [[बेंगलुरू]] शहरातील मूलभूत विज्ञानातील संशोधन करणारी एक स्वायत्त आणि अग्रगण्य संस्था आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.rri.res.in/ |title=Raman Research Institute |publisher=RRI}}</ref> या संस्थेची स्थापना [[नोबेल पारितोषिक]] विजेते भारतीय शास्त्रज्ञ [[सी.व्ही. रामन|सर सी.व्ही. रामन]] यांनी १९४८ मध्ये केली होती. रामन यांनी त्यांच्या आयुष्याच्या उत्तरार्धात स्वतःच्या वैयक्तिक निधीतून आणि योगदानातून या संस्थेची निर्मिती केली आणि ते शेवटपर्यंत या संस्थेचे संचालक राहिले.<ref>{{cite book |last=Nilakanta Sastri |first=K. A. |title=C.V. Raman: A Biography |year=1988 |publisher=Penguin India}}</ref> १९७२ मध्ये या संस्थेची पुनर्रचना करण्यात आली आणि तिला भारत सरकारच्या विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागाअंतर्गत एक स्वायत्त अनुदानित संस्था म्हणून दर्जा देण्यात आला. या संस्थेमध्ये प्रामुख्याने [[खगोलशास्त्र]], [[सैद्धांतिक भौतिकशास्त्र]], प्रकाश आणि द्रव्य भौतिकशास्त्र तसेच मऊ सघन पदार्थ या चार मुख्य विषयांवर उच्चस्तरीय संशोधन केले जाते. [[द्रव स्फटिक]] आणि [[रेडिओ खगोलशास्त्र]] या क्षेत्रांतील या संस्थेच्या संशोधनाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्यता मिळालेली आहे.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Raman_Research_Institute |title=Raman Research Institute |publisher=Wikipedia}}</ref> या संस्थेच्या प्रांगणात रामन यांनी गोळा केलेल्या दुर्मिळ रत्नांचा, खनिजांचा आणि जैविक नमुन्यांचा एक समृद्ध संग्रह आणि प्रयोगशाळा आजही जतन करून ठेवण्यात आली आहे, जी भारतातील विज्ञान प्रेक्षकांसाठी प्रेक्षणीय मानली जाते. {{विस्तार}} {{भारतीय अंतराळ संशोधन}} [[वर्ग:भारतातील संशोधन संस्था]] [[वर्ग:इ.स. १९४८ मधील निर्मिती]] 8bsqv7rhdedv7q4znhhe4hzd223uqey 0 32675 2696992 1890995 2026-07-26T03:52:21Z अभय नातू 206 माहिती 2696992 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''झी प्रीमियर''' हे [[झी एंटरटेनमेंट एंटरप्रायझेस]] या समूहाच्या मालकीचे भारतातील एक [[हिंदी]] [[चित्रपट]] वाहिनी होती. या चॅनेलची सुरुवात २००६ मध्ये करण्यात आली होती. झी नेटवर्कने आपल्या चित्रपट विभागाचा विस्तार करण्यासाठी झी प्रीमियर सोबतच [[झी क्लासिक]] आणि [[झी ॲक्शन]] या इतर वाहिन्या देखील सुरू केल्या होत्या. लोकप्रिय आणि नवीन [[बॉलिवूड]] चित्रपटांचे प्रसारण करून प्रेक्षकांचे मनोरंजन करणे हा या वाहिनीचा मुख्य उद्देश होता. या वाहिनीवर मुख्यत्वे व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी हिंदी चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी वर पहिल्यांदाच दाखवले जाणारे चित्रपट प्रसारित केले जात असत. १५ एप्रिल २०१५ रोजी झी एंटरटेनमेंट एंटरप्रायझेसने या वाहिनीचे प्रसारण अधिकृतपणे बंद केले. त्यानंतरच्या काळात झी नेटवर्कने चित्रपट प्रक्षेपणासाठी आपल्या [[झी सिनेमा]] आणि इतर नव्या वाहिन्यांवर अधिक लक्ष केंद्रित केले. {{विस्तार-प्रसार|कंपनी}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:झी हिंदी नेटवर्क|प्रीमियर]] [[वर्ग:इ.स. १९४८ मधील निर्मिती]] 72n9vj7abeu2u4d454mub457i4iq0cl 0 33843 2696944 2244469 2026-07-25T16:55:16Z ~2026-41423-74 185632 2696944 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राष्ट्रीय फुटबॉल संघ | नाव = उरुग्वे | Badge = Uruguay football association.svg | फिफा कोड = URU | उपाख्य = ''ला सेलेस्ते ऑलिंपिका'' (ऑलिंपिकचा आकाशी निळा)<br />''आकाशी निळे (खेळाडू)'' (The Sky Blue)| राष्ट्रीय संघटन = उरुग्वे फुटबॉल संघटना | प्रादेशिक संघटन = [[कॉन्मेबॉल]] ([[दक्षिण अमेरिका]]) | प्रशिक्षक = | कर्णधार = | सर्वात जास्त सामने = [[दियेगो फोर्लान]] (१०७) | सर्वात जास्त गोल = [[लुइस आल्बेर्तो सुआरेझ]] (३९) | Home Stadium = एस्तादियो सेंतेनारियो | फिफा रॅंक = ७| १st ranking date = ऑगस्ट १९९३ | जास्त फिफा = २ | जास्त फिफा तारीख = जून २०१२| कमी फिफा = ७६ | कमी फिफा तारीख = डिसेंबर १९९८ | इ.एल.ओ. रॅंक = ९| जास्त इ.एल.ओ = १| जास्त इ.एल.ओ तारीख= १९२०-३१| कमी इ.एल.ओ = ४६| कमी इ.एल.ओ तारीख= मार्च १९८०| <!--Home Shirt--> | pattern_la1 =_uru2013 local | pattern_b1 =_uru2013 local | pattern_ra1 =_uru2013 local | pattern_sh1 = | pattern_so1 =_uru2013 local | leftarm1 =FFFFFF | body1 =FFFFFF | rightarm1 =FFFFFF | shorts1 =000000 | socks1 =000000 <!--Away Shirt--> | pattern_la2 = | pattern_b2 =_uru2012a | pattern_ra2 = | pattern_sh2 =_uru2012 | pattern_so2 =_uru2012 | leftarm2 =FFF | body2 =FFF | rightarm2 =FFF | shorts2 =FFF | socks2 =FFF <!--End of Shirt--> | पहिला आंतरराष्ट्रीय = {{Fb-rt|Uruguay}} २ - ३ {{Fb|Argentina}}<br />([[मोन्तेविदेओ]], [[उरुग्वे]]; [[मे १६]], [[इ.स. १९०१]]) | मोठा विजय = {{Fb-rt|Uruguay}} ९ - ० {{Fb|Bolivia}}<br />([[लिमा]], {{deshen2mr|Peru}}; [[नोव्हेंबर ९]], [[इ.स. १९२७]]) | मोठी हार = {{Fb-rt|Uruguay}} ० - ६ {{Fb|Argentina}}<br />([[मोन्तेविदेओ]], [[उरुग्वे]]; [[जुलै २०]], [[इ.स. १९०२]]) | स्पर्धा = १२ | पहिला_विश्वचषक = १९३० | सर्वोत्तम_प्रदर्शन = विजेता, [[१९३० फिफा विश्वचषक|१९३०]] व [[१९५० फिफा विश्वचषक|१९५०]] | प्रादेशिक स्पर्धा = [[कोपा अमेरिका]] | स्पर्धा_प्रादेशिक = ४१ | पहिला_प्रादेशिक = १९१६ | सर्वोत्तम_प्रदर्शन_प्रादेशिक = विजेता, १५ वेळा | स्पर्धा_कॉन्फेडरेशन = २ | पहिला_कॉन्फेडरेशन = १९९७ | सर्वोत्तम_प्रदर्शन_कॉन्फेडरेशन = चौथा, १९९७, २०१३ }} {{MedalTop}} {{MedalSport | पुरुष [[फुटबॉल]]}} {{MedalCompetition|[[ऑलिंपिक स्पर्धा]]}} {{MedalGold | [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९२४ पॅरिस]] | [[ऑलिंपिक खेळ फुटबॉल|संघ]]}} {{MedalGold | [[१९२८ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९२८ ॲम्स्टरडॅम]] | संघ}} {{MedalBottom}} '''उरुग्वे फुटबॉल संघ''' ({{lang-es|Selección de fútbol de Uruguay}}) हा [[उरुग्वे]] देशाचा राष्ट्रीय पुरुष [[फुटबॉल]] संघ आहे. उरुग्वेने आजवर दोन वेळा [[फिफा विश्वचषक]] स्पर्धेमध्ये अजिंक्यपद मिळवले आहे. [[कोपा अमेरीका]] ह्या [[दक्षिण अमेरिका|दक्षिण अमेरिकेमधील]] आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धेमध्ये देखील उरुग्वेला प्रचंड यश मिळाले असून ही स्पर्धा त्यांनी १५ वेळा जिंकली आहे. विश्वचषक तसेच [[ऑलिंपिक स्पर्धा|ऑलिंपिक स्पर्धेमध्ये]] सुवर्णपदक मिळवलेला उरुग्वे हा जगातील सर्वात लहान देश आहे. ==गणवेश== {| | |{{Football kit box| pattern_la = | pattern_b = _redhalf | pattern_ra = | leftarm = 000099 | body = 000099 | rightarm = 000099 | shorts = 000099 | socks = 000099 | title = 1901 ^(a) }} |{{Football kit box| pattern_la = | pattern_b = _whiterightsash | pattern_ra = | leftarm = 0000AA | body = 0000AA | rightarm = 0000AA | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = 1901–1910 ^(b) }} |{{Football kit box| pattern_la = | pattern_b = | pattern_ra = | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = 1901–10 ^(b) }} |{{Football kit box| pattern_la = _white_stripes | pattern_b = _whitestripes | pattern_ra = _white_stripes | leftarm = 75AADB | body = 75AADB | rightarm = 75AADB | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = 1901–10 ^(b) }} |} {| |{{Football kit box| pattern_la = _white_stripes | pattern_b = _bluestripes redrigthsash Uruguay 1901-1910 | pattern_ra = _white_stripes | leftarm = 0000AA | body = | rightarm = 0000AA | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = 1901–10 ^(b) }} |{{Football kit box| pattern_la = | pattern_b = | pattern_ra = | leftarm = 32CD32 | body = 32CD32 | rightarm = 32CD32 | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = 1901–10 ^{(b) (c)} }} |{{Football kit box| pattern_la = _whiteborder| pattern_b = _vneckwhite| pattern_ra = _whiteborder| pattern_so = | leftarm = 87CEFA | body = 87CEFA | rightarm = 87CEFA | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = 1910–2026 <ref name=celeste/> }} |{{Football kit box| pattern_la = _whiteborder| pattern_b = _collarwhite| pattern_ra = _whiteborder| pattern_sh=_red_stripes| pattern_so = _redhorizontal| leftarm = ff0000 | body = ff0000 | rightarm = ff0000 | shorts = ffffff | socks = ffffff | title = 1935-2010 (away) ^(d) }} |} ==फिफा विश्वचषक प्रदर्शन== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !वर्ष !स्थान |-bgcolor=Gold |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Uruguay}} [[१९३० फिफा विश्वचषक|१९३०]] |विजयी |- |{{flagicon|Italy|१८६१}} [[१९३४ फिफा विश्वचषक|१९३४]] |rowspan=2|सहभाग नाही |- |{{flagicon|France}} [[१९३८ फिफा विश्वचषक|१९३८]] |-bgcolor=Gold |{{flagicon|Brazil|1889}} [[१९५० फिफा विश्वचषक|१९५०]] |विजयी |- |{{flagicon|Switzerland}} [[१९५४ फिफा विश्वचषक|१९५४]] |चौथे स्थान |- |{{flagicon|Sweden}} [[१९५८ फिफा विश्वचषक|१९५८]] |पात्रता नाही |- |{{flagicon|Chile}} [[१९६२ फिफा विश्वचषक|१९६२]] |साखळी फेरी |- |{{flagicon|England}} [[१९६६ फिफा विश्वचषक|१९६६]] | उपांत्यपूर्व फेरी |- |{{flagicon|Mexico}} [[१९७० फिफा विश्वचषक|१९७०]] |चौथे स्थान |- |{{flagicon|West Germany}} [[१९७४ फिफा विश्वचषक|१९७४]] |साखळी फेरी |- |{{flagicon|Argentina}} [[१९७८ फिफा विश्वचषक|१९७८]] |rowspan=2|पात्रता नाही |- |{{flagicon|Spain}} [[१९८२ फिफा विश्वचषक|१९८२]] |- |{{flagicon|Mexico}} [[१९८६ फिफा विश्वचषक|१९८६]] |१६ संघांची फेरी |- |{{flagicon|Italy}} [[१९९० फिफा विश्वचषक|१९९०]] |१६ संघांची फेरी |- |{{flagicon|United States}} [[१९९४ फिफा विश्वचषक|१९९४]] |rowspan=2|पात्रता नाही |- |{{flagicon|France}} [[१९९८ फिफा विश्वचषक|१९९८]] |- |{{flagicon|South Korea}} {{flagicon|Japan}} [[२००२ फिफा विश्वचषक|२००२]] |साखळी फेरी |- |{{flagicon|Germany}} [[२००६ फिफा विश्वचषक|२००६]] |पात्रता नाही |- |{{flagicon|South Africa}} [[२०१० फिफा विश्वचषक|२०१०]] |चौथे स्थान |- |{{flagicon|Brazil}} [[२०१४ फिफा विश्वचषक|२०१४]] |पात्र |} ==बाह्य दुवे== {{कॉमन्स वर्ग|Uruguay national football team|{{लेखनाव}}}} *[http://www.auf.org.uy/ अधिकृत संकेतस्थळ] ==स्ंदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{दक्षिण अमेरिका फुटबॉल}} {{२०१४ फिफा विश्वचषक अंतिम संघ}} [[वर्ग:उरुग्वेमधील खेळ|फुटबॉल संघ]] [[वर्ग:दक्षिण अमेरिकेमधील राष्ट्रीय फुटबॉल संघ]] [[वर्ग:कॉन्ककॅफ]] ivljxyay0et6do7mk3723p4kf643a2j 0 35844 2696998 2362718 2026-07-26T04:14:37Z अभय नातू 206 साचा 2696998 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''अफोन्सो पहिला''' ([[जून २५]], [[इ.स. ११०९]]:[[ग्विमाराएस]] - [[डिसेंबर ६]], [[इ.स. ११८५]]) हा [[पोर्तुगाल]]चा राजा होता. याला ''अफोन्सो एन्रिकेस'' या नावानेही ओळखत असत. [[चित्र:AfonsoI-P.jpg|thumb|डावे|आल्फोन्से पहिला, पोर्तुगाल]] {{विस्तार}} [[वर्ग:पोर्तुगालचे राज्यकर्ते|अफोन्सो ०१]] [[वर्ग:इ.स. ११०९ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. ११८५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] mz7776njcnpznfphuz82sdzhw5b6cch 0 38036 2696895 2443512 2026-07-25T14:25:24Z ~2026-41624-95 185615 लिंक जोडली 2696895 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = अभिराम भडकमकर | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = अभिराम भडकमकर | पूर्ण_नाव = अभिराम भडकमकर | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय | राष्ट्रीयत्व =[[भारतीय]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | कारकीर्द_काळ = | प्रमुख_नाटके = | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] (२०१७) | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''अभिराम भडकमकर''' (जन्म : ७ जानेवारी, इ.स. १९६५) हे एक मराठी-हिंदी नाटककार, पटकथालेखक, अभिनेते आणि चित्र-नाट्य दिग्दर्शक आहेत. ते कॉमर्सचे पदवीधर असून त्यांनी पत्रकारिता आणि संदेश आदान-प्रदान या विषयांत डिप्लोमा केला आहे. शिवाय त्यांच्याकडे दिल्लीच्या नॅशनल स्कूल ऑफ ड्रामामधून अभिनयाचा डिप्लोमा आहे. त्यांनी लिहिलेल्या अनेक नाटकांचे हिंदी, कानडी आणि गुजराती अनुवाद झाले आहेत. ==अभिराम भडकमकर यांनी लिहिलेली मराठी-हिंदी नाटके== * अपलक निद्राहीन (हिंदी) * आलटून पालटून * कॉम्रेड का कोट (हिंदी) * ज्याचा त्याचा प्रश्न * देहभान * पाहुणा * प्रेमपत्र * याच दिवशी याच वेळी * लडी नजरिया (हिंदी) * सवाल अपना अपना (हिंदी) * सुखांशी भांडतो आम्ही * स्थळ स्नेहमंदिर * हसत खेळत ==एकांकिका== * झाड * धोबीपछाड * पाच शून्यांची बेरीज * ये गं ये गं सरी ==पुस्तके== * ॲट एनी काॅस्ट (मराठी कादंबरी) * असा बालगंधर्व (मराठी चरित्रकादंबरी) * इन्शाअल्लाह (मराठी कादंबरी) * चुडैल (मराठी कथासंग्रह) ==अभिराम भडकमकर यांची पटकथा असलेले चित्रपट== * आई * आम्ही असू लाडके * एप्रिल फूल * ए रेनी डे * कमाल माझ्या बायकोची * खबरदार * घायल * चिकट नवरा * चेस * जलसा * दुर्गे दुर्गट भारी * देवकी * नवसाचे पोर * पछाडलेला * पाऊलवाट * फुल थ्री धमाल * बालगंधर्व * मन्या सज्जना * विटीदांडू ==अभिराम भडकमकर यांनी दिग्दर्शित केलेले मराठी चित्रपट== * आम्ही असू लाडके * बाबा लगीन ==दिग्दर्शन केलेले माहितीपट== * फिल्म सिटी (मराठी) * बिहाईंड द स्टेज (हिंदी) ==अभिराम भडकमकर यांची भूमिका असलेले चित्रपट== * जिंदगी जिंदाबाद (हिंदी) * देवकी * पछाडलेला * पाऊलवाट * फुल थ्री धमाल * रामदेव आला रे बाबा * रिलेशन्स (हिंदी) ==भूमिका केलेल्या दूरचित्रवाणी मालिका (दिग्दर्शक)== * आहट (हिंदी, बी.पी सिंग) * चाणक्य (हिंदी, चंद्रकांत द्विवेदी) * दामिनी (मराठी, कांचन अधिकारी) * रास्ते (हिंदी, अलका मैत्र) * सी.आय.डी (हिंदी, बी.पी सिंग) * सैलाब (हिंदी, रवि राय) * क्षितिज (हिंदी, आनंद राय) ==दूरचित्रवाणी मालिका लेखन== * गोपालजी (हिंदी) * टीचर (हिंदी) * पुकार * रास्ते (हिंदी) * व्ही थ्री प्लस (हिंदी) * साया (हिंदी) * क्षितिज (हिंदी) ==अभिराम भडकमकर यांना मिळालेले पुरस्कार== * सन २०१७चा संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार * 'असा बालगंधर्व' या कादंबरीसाठी ‘महाराष्ट्र साहित्य परिषदे’चा ह. ना. आपटे पुरस्कार (२०१२) [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते|भडकमकर, अभिराम]] [[वर्ग:मराठी अभिनेते|भडकमकर, अभिराम]] ahsrrg7c1byvchyk9n50uuba9cp19tj 0 38085 2696881 2436636 2026-07-25T14:12:25Z अभय नातू 206 /* चित्रपट-कारकीर्द */ 2696881 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = अमृता खानविलकर | चित्र = Amruta Khanvilkar graces the trailer launch of Satyameva Jayate (08).jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_title = | पूर्ण_नाव = अमृता राजू खानविलकर | जन्म_दिनांक = [[नोव्हेंबर २३]], [[इ.स. १९८४]] | जन्म_स्थान = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय (चित्रपट),<br />सूत्रसंचालन (टीव्ही) | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] (स्वभाषा)<br />[[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] (अभिनय)‌ | कारकीर्द_काळ = इ.स. २००४ - चालू | प्रमुख_नाटके = | प्रमुख_चित्रपट = [[गोलमाल, चित्रपट|गोलमाल]]<br>[[साडे माडे तीन, चित्रपट|साडे माडे तीन]]<br> | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = [[कॉमेडी एक्सप्रेस (मराठी दूरचित्रवाहिनी कार्यक्रम)|कॉमेडी एक्सप्रेस]] | पुरस्कार = | वडील_नाव = राजू खानविलकर | आई_नाव = गौरी खानविलकर | पती_नाव = {{लग्न|हिमांशु मल्होत्रा|2015}} | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''अमृता खानविलकर''' ([[नोव्हेंबर २३]], [[इ.स. १९८४]]; [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]] - हयात) ही [[मराठा|मराठी]] अभिनेत्री असून तिने [[मराठी भाषा|मराठी]] व [[हिंदी भाषा|हिंदी]] चित्रपटांमध्ये अभिनय केला आहे. तिने मराठी दूरचित्रवाणी वाहिन्यांवरील काही कार्यक्रमांमध्ये सूत्रसंचालनही केले आहे. == जीवन == अमृता खानवलकर ही मूळची [[मुंबई]] आहे. तिचे शालेय शिक्षण पुण्याच्या कर्नाटक हायस्कुलात झाले<ref name = "सामना २०१२०४२१">{{स्रोत बातमी | दुवा = http://www.saamana.com/2012/April/21/Link/FULORA8.HTM | title = करामती : बचपन के दिन {{मृत दुवा}} | प्रकाशक = [[सामना (वृत्तपत्र)|सामना]] | लेखक = धुरी, संजीवनी | दिनांक = २१ एप्रिल, इ.स. २०१२ | 6 = | ॲक्सेसदिनांक = २७ ऑक्टोबर, इ.स. २०१२ | भाषा = मराठी }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>; तर महाविद्यालयीन शिक्षण ''मराठवाडा मित्रमंडळ कॉलेज ऑफ कॉमर्स'' या महाविद्यालयात झाले. == कारकीर्द == अमृता खानविलकर हिची कारकीर्द [[झी टीव्ही]] दूरचित्रवाहिनीच्या इ.स. २००४मधील "''झी इंडियाज् बेस्ट सिनेस्टार्स की खोज''" या गुणवत्ता-शोधन कार्यक्रमातील सहभागातून सुरू झाली. यात तिने तिसरा क्रमांक पटकावला {{संदर्भ हवा}}. त्यानंतर सहारा वन दूरचित्रवाहिनीवरील "''अदा''" या मालिकेत तिला भूमिका मिळाली. तिने झी म्युझिक वाहिनीवरील "''बॉलिवुड टुनाइट''" या चित्रपट संगीतविषयक कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालनही केले. [[ई टीव्ही मराठी]]वरील "''कॉमेडी एक्सप्रेस''" (इ.स. २०१०) या कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन तिने केले. या कार्यक्रमाच्या सूत्रसंचालनाच्या पहिल्या कालखंडात तिने सुमारे साडेतीनशे भागांमध्ये संचालनाची सूत्रे सांभाळली. त्यानंतर काही काळाच्या विरामानंतर जुलै इ.स. २०१२मध्ये तिने "कॉमेडी एक्सप्रेस" कार्यक्रमात सूत्रसंचालनासाठी पुनरागमन केले <ref name = "मटा २०१२०६२६">{{स्रोत बातमी | दुवा = http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/14390874.cms | title = पुन्हा एक्सप्रेस मध्ये | प्रकाशक = [[महाराष्ट्र टाइम्स]] | दिनांक = २६ जून इ.स. २०१२ | ॲक्सेसदिनांक = २७ ऑक्टोबर, इ.स. २०१२ | भाषा = मराठी | archive-date = 2012-06-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120630153054/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/14390874.cms | url-status = dead }}</ref> <ref name = "दिव्य मराठी २०१२०६२७">{{स्रोत बातमी | दुवा = http://divyamarathi.bhaskar.com/article/BOL-amruta-khanwilkar-host-comedy-express-show-3454019.html | title = पुन्हा कॉमेडीच्या 'एक्स्प्रेस'मध्ये चढणार अमृता खानविलकर | प्रकाशक = दिव्य मराठी | दिनांक = २७ जून इ.स. २०१२ | ॲक्सेसदिनांक = २७ ऑक्टोबर, इ.स. २०१२ | भाषा = मराठी }}</ref>. === चित्रपट-कारकीर्द === {| class="wikitable" width="auto" |- ! वर्ष !! चित्रपट !! भाषा !! भूमिका !! नोंदी |- | इ.स. २००६ || [[गोलमाल (मराठी चित्रपट)|गोलमाल]] || [[मराठी भाषा|मराठी]] || पूर्वा, अपूर्वा || जुळ्या व्यक्तिरेखा |- |rowspan="3"| इ.स. २००७ || [[मुंबई साल्सा]] || [[हिंदी भाषा|हिंदी]] || नेहा || |- | [[साडे माडे तीन (चित्रपट)|साडे माडे तीन]] || [[मराठी भाषा|मराठी]] || मधुरा || |- | [[हॅटट्रिक (चित्रपट)|हॅटट्रिक]] || [[हिंदी भाषा|हिंदी]] || || |- |rowspan="3"| इ.स. २००८ || [[कॉंट्रॅक्ट (२००८ चित्रपट)|कॉंट्रॅक्ट]] || [[हिंदी भाषा|हिंदी]] || दिव्या || |- | [[फूंक (चित्रपट)|फूंक]] || [[हिंदी भाषा|हिंदी]] || आरती || इ.स. २००९ च्या मॅक्स स्टारडस्ट पुरस्कारांतर्गत "एक्सायटिंग न्यू फेस" पुरस्कारासाठी नामांकित |- | [[दोघात तिसरा आता सगळे विसरा]] || [[मराठी भाषा|मराठी]] || || पाहुणी कलाकार |- |rowspan="2"| इ.स. २००९ || [[गैर (चित्रपट)|गैर]] || [[मराठी भाषा|मराठी]] || नेहा || |- | [[बोम्मयी]] || [[तमिळ भाषा|तमिळ]] || || "फूंक" या हिंदी चित्रपटाची तमिळ पुनर्निर्मिती |- |rowspan="3"| इ.स. २०१० || [[नटरंग (चित्रपट)|नटरंग]] || [[मराठी भाषा|मराठी]] || || "आता वाजले की बारा" या गाण्यावरील नृत्यामध्ये प्रमुख सहभाग |- | [[फूंक २]] || [[हिंदी भाषा|हिंदी]] || आरती || "फूंक" मालिकेतला दुसरा चित्रपट |- | [[फिल्लम सिटी]] || [[हिंदी भाषा|हिंदी]] || मालती || निर्मित्योत्तर प्रक्रियेत |- | rowspan="4" | इ.स. २०११ || [[अर्जुन (२०११ चित्रपट)|अर्जुन]] || [[मराठी भाषा|मराठी]] || अनुष्का || |- | [[झकास (चित्रपट)|झकास]] || [[मराठी भाषा|मराठी]] || मंजुळा || |- | [[धूसर (चित्रपट)|धूसर]] || [[मराठी भाषा|मराठी]] || || |- | [[फक्त लढ म्हणा]] || [[मराठी भाषा|मराठी]] || || पाहुणी कलाकार |- | rowspan="3" | इ.स. २०१२ || [[सतरंगी रे]] || [[मराठी भाषा|मराठी]] || आरजे अलीशा || |- | [[शाळा (चित्रपट)|शाळा]] || [[मराठी भाषा|मराठी]] || परांजपे बाई || |- | [[आयना का बायना (चित्रपट)|आयना का बायना]] || [[मराठी भाषा|मराठी]] || शिवानी || |- |इ. स. २०१३ || [[हिम्मतवाला (२०१३ हिंदी चित्रपट)|हिम्मतवाला]] || [[हिंदी भाषा|हिंदी]] || मराठी मुलगी || "धोका धोका" या गाण्यावरील नृत्यामध्ये सहभाग |- | rowspan="3" |इ.स. २०१५ || [[बाजी (२०१५ चित्रपट)|बाजी]] || [[मराठी भाषा|मराठी]] || गौरी || |- | [[वेलकम जिंदगी]] || [[मराठी भाषा|मराठी]] || मीरा || |- | [[कट्यार काळजात घुसली (चित्रपट)|कट्यार काळजात घुसली]] || [[मराठी भाषा|मराठी]] || झरीना || |- |इ. स. २०१६ || [[वन वे तिकीट]] || [[मराठी भाषा|मराठी]] || शिवानी || |- |इ. स. २०१७ || [[बस स्टॉप (चित्रपट)|बस स्टॉप]] || [[मराठी भाषा|मराठी]] || || |- | rowspan="4" |इ. स. २०१८ || [[राझी (चित्रपट)|राझी]] || [[हिंदी भाषा|हिंदी]] || मुनीरा || सहाय्यक व्यक्तिरेखा |- | [[डॅमेज (वेब मालिका)|डॅमेज]] || [[हिंदी भाषा|हिंदी]] || लविना || |- | [[सत्यमेव जयते (२०१८ चित्रपट)|सत्यमेव जयते]] || [[मराठी भाषा|मराठी]] || सरिता || |- | [[आणि... डॉ. काशिनाथ घाणेकर]] || [[मराठी भाषा|मराठी]] || [[संध्या (मराठी अभिनेत्री)|संध्या]] || पाहुणी कलाकार |- | rowspan="2" |इ. स. २०१९ || [[चोरीचा मामला]] || [[मराठी भाषा|मराठी]] || श्रद्धा || |- | [[मलंग (चित्रपट)|मलंग]] || [[हिंदी भाषा|हिंदी]] || टेरेसा रोद्रिगेझ || |} == संदर्भ व नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Amruta Khanvilkar|{{लेखनाव}}}} * {{आय.एम.डी.बी. नाव|3035081|{{लेखनाव}}}} * [https://marathiinfopedia.co.in/actors/marathi-actors/ मराठी इन्फोपेडिया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815061634/https://marathiinfopedia.co.in/actors/marathi-actors/ |date=2019-08-15 }} वेबसाईट वरील माहिती. * {{विस्तार}} {{DEFAULTSORT:खानविलकर, अमृता}} [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९८४ मधील जन्म]] [[वर्ग:मराठी अभिनेत्री]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] 9elgv53ogct6c3hkmpfylw4m219st1s 0 38462 2696932 2164236 2026-07-25T16:33:56Z ~2026-41465-98 185628 योग्य माहितीसह लेखाचा विस्तार 2696932 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = आश्विनी गिरी | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = आश्विनी गिरी | पूर्ण_नाव = आश्विनी गिरी | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय | राष्ट्रीयत्व =[[भारतीय]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | कारकीर्द_काळ = | प्रमुख_नाटके = | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }}'''अश्विनी गिरी''' या मराठी चित्रपट, नाट्यसृष्टी आणि अभिनय क्षेत्रातील एक भारतीय अभिनेत्री व नाट्यप्रशिक्षक आहेत.<ref name="imdb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm1748460/|title=Ashwini Giri - IMDb|website=IMDb|access-date=25 July 2026}}</ref> त्यांनी अनेक वास्तववादी, सामाजिक आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नावाजलेल्या मराठी चित्रपटांमध्ये महत्त्वपूर्ण भूमिका साकारल्या आहेत. == प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण == अश्विनी गिरी यांनी नवी दिल्ली येथील प्रतिष्ठित **[[नॅशनल स्कूल ऑफ ड्रामा]]** (NSD) मधून अभिनयाचे औपचारिक शिक्षण पूर्ण केले (१९९५ तुकडी).<ref name="nsd">{{cite web|url=https://nsd.gov.in/delhi/index.php/alumni/|title=National School of Drama Alumni|website=National School of Drama|access-date=25 July 2026}}</ref> १९९५ ते १९९७ या काळात त्यांनी 'एनएसडी रिपर्टरी कंपनी'सोबत काम केले. या दरम्यान त्यांनी [[बॅरी जॉन]], [[प्रसन्ना]] आणि [[रतन थियाम]] यांसारख्या ज्येष्ठ नाट्यधुरिणांसोबत विविध अभिजात आणि प्रायोगिक नाटकांमध्ये काम केले. त्या [[सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ|सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठातील]] सेंटर फॉर परफॉर्मिंग आर्ट्स ([[ललित कला केंद्र]]) आणि फ्लेम युनिव्हर्सिटी येथे अभिनयाच्या अध्यापिका म्हणून कार्यरत आहेत. == कारकीर्द व प्रमुख योगदान == अश्विनी गिरी यांनी [[संदीप सावंत]] दिग्दर्शित राष्ट्रीय पुरस्कारप्राप्त चित्रपट ''[[श्वास]]'' (२००४) मध्ये 'श्रीमती विचारे' या भूमिकेतून मराठी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले.<ref name="cinestaan">{{cite web|url=https://www.cinestaan.com/movies/shwaas-20108/cast-crew|title=Shwaas (2004) Cast|website=Cinestaan|access-date=25 July 2026}}</ref> हा चित्रपट भारताकडून [[७७ वा ऑस्कर पुरस्कार|७७ व्या ऑस्कर पुरस्कारांसाठी]] परदेशी भाषा विभागात अधिकृत प्रवेशिका म्हणून पाठवण्यात आला होता.<ref name="wiki-shwaas">{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Shwaas|title=Shwaas Official Oscar Entry|website=Wikipedia|access-date=25 July 2026}}</ref> त्यानंतर त्यांनी [[संतोष राम]] दिग्दर्शित लघुपट ''[[वर्तुळ (लघुपट)|वर्तुळ]]'' (२००९) मध्ये आईची मध्यवर्ती भूमिका साकारली.<ref name="vartul">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1885434/|title=Vartul (Circle) (Short 2009)|website=IMDb|access-date=25 July 2026}}</ref> हा लघुपट ५३ हून अधिक राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवांमध्ये दाखवला गेला असून त्याला १३ पुरस्कार मिळाले आहेत. त्यांनी [[सुजय डहाके]] दिग्दर्शित ''[[शाळा (चित्रपट)|शाळा]]'' (२०११) आणि [[किरण यज्ञापवित]] दिग्दर्शित ''[[तऱ्यांचे बेट]]'' (२०११) यांसारख्या समीक्षात्मकदृष्ट्या गाजलेल्या चित्रपटांमध्ये काम केले आहे. इ.स. २०१८ मध्ये त्यांनी सुनिकेत गांधी दिग्दर्शित ''[[फिरकी]]'' या चित्रपटात काम केले, ज्यामध्ये [[पार्थ भालेराव]], [[पुष्कर लोणारकर]] आणि [[ज्योती सुभाष]] यांच्या मुख्य भूमिका होत्या.<ref name="justdial">{{cite web|url=https://www.justdial.com/entertainment/artist/Ashwini-Giri/A249882|title=Ashwini Giri - Actor|website=JustDial|access-date=25 July 2026}}</ref> == पुरस्कार आणि सन्मान == त्यांच्या नाट्य व चित्रपट क्षेत्रातील योगदानाबद्दल त्यांना खालील पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे: * **व्ही. शांताराम पुरस्कार** (२००६) * **मामा वरेरकर पुरस्कार** (२००५) * **झी गौरव पुरस्कार** (२००५) * **महाराष्ट्र राज्य चित्रपट पुरस्कार** (२०१७) == चित्रपटसूची == === प्रमुख चित्रपट आणि लघुपट === {| class="wikitable sortable" !वर्ष !चित्रपट / लघुपट !भूमिका !सहकलाकार / दिग्दर्शक !टीप / संदर्भ |- |२००४ |''[[श्वास]]'' |श्रीमती विचारे |[[अरुण नलावडे]], [[अश्विन चितळे]] (दिग्दर्शक: [[संदीप सावंत]]) |५१ वा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट चित्रपट) <ref name="cinestaan" /> |- |२००४ |''एक आकाश'' | | |लघुपट |- |२००६ |''रेस्टॉरंट'' | |[[सोनाली कुलकर्णी]] | |- |२००८ |''[[वळू (चित्रपट)|वळू]]'' | |[[अतुल कुलकर्णी]], [[गिरिश कुलकर्णी]] (दिग्दर्शक: [[उमेश विनायक कुलकर्णी]]) | |- |२००९ |''[[वर्तुळ (लघुपट)|वर्तुळ]]'' (Circle) |आई |(दिग्दर्शक: [[संतोष राम]]) |लघुपट; १३ राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार <ref name="vartul" /> |- |२००९ |''[[एक कप च्या]]'' | |[[किशोर कदम]] | |- |२००९ |''[[विहीर (चित्रपट)|विहीर]]'' | |[[मोहन आगाशे]], [[गिरिश कुलकर्णी]] | |- |२०११ |''[[शाळा (चित्रपट)|शाळा]]'' | |अंशूमन जोशी (दिग्दर्शक: [[सुजय डहाके]]) |५९ वा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार <ref name="imdb" /> |- |२०११ |''[[तऱ्यांचे बेट]]'' | |[[सचिन खेडेकर]] (दिग्दर्शक: [[किरण यज्ञापवित]]) |<ref name="imdb" /> |- |२०१२ |''हा भारत माझा'' | |[[जितेंद्र जोशी]] | |- |२०१३ |''[[संहिता (चित्रपट)|संहिता]]'' | |[[देविका दफ्तरी]] (दिग्दर्शक: [[सुमित्रा भावे आणि सुनील सुकथनकर|सुमित्रा भावे - सुनील सुकथनकर]]) | |- |२०१६ |''लाठे जोशी'' | |[[चित्तरंजन गिरी]] |महाराष्ट्र राज्य चित्रपट पुरस्कार |- |२०१६ |''अण्णा'' | |[[शशांक उदापूरकर]] |हिंदी चित्रपट |- |२०१८ |''चित्थी'' | | | |- |२०१८ |''[[फिरकी]]'' | |[[पार्थ भालेराव]], [[ज्योती सुभाष]] (दिग्दर्शक: सुनिकेत गांधी) |<ref name="justdial" /> |- |२०१८ |''[[मंतो (२०१८ चित्रपट)|मंतो]]'' | |[[नवाजुद्दीन सिद्दीकी]] (दिग्दर्शक: [[नंदिता दास]]) |हिंदी चित्रपट |- |२०१९ |''[[भाई - व्यक्ती की वल्ली]]'' (भाग १ व २) | |[[सागर कारंडे]] (दिग्दर्शक: [[महेश मांजरेकर]]) |[[पु. ल. देशपांडे]] यांच्या जीवनावरील चित्रपट |- |२०१९ |''बांडिशाळा'' | |[[मुक्ता बर्वे]] | |- |२०१९ |''वेलकम होम'' | |[[मृणाल कुलकर्णी]] | |} == संदर्भ == <references /> == बाह्य दुवे == * {{IMDb name|1748460|अश्विनी गिरी}} [[वर्ग:मराठी अभिनेत्री|गिरी, आश्विनी]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेत्री|गिरी, आश्विनी]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] nynu2s32buh5owhuk3lmegfxpm0pg52 2696937 2696932 2026-07-25T16:46:55Z ~2026-41438-46 185631 /* प्रमुख चित्रपट आणि लघुपट */ 2696937 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = आश्विनी गिरी | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = आश्विनी गिरी | पूर्ण_नाव = आश्विनी गिरी | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय | राष्ट्रीयत्व =[[भारतीय]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | कारकीर्द_काळ = | प्रमुख_नाटके = | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }}'''अश्विनी गिरी''' या मराठी चित्रपट, नाट्यसृष्टी आणि अभिनय क्षेत्रातील एक भारतीय अभिनेत्री व नाट्यप्रशिक्षक आहेत.<ref name="imdb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm1748460/|title=Ashwini Giri - IMDb|website=IMDb|access-date=25 July 2026}}</ref> त्यांनी अनेक वास्तववादी, सामाजिक आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नावाजलेल्या मराठी चित्रपटांमध्ये महत्त्वपूर्ण भूमिका साकारल्या आहेत. == प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण == अश्विनी गिरी यांनी नवी दिल्ली येथील प्रतिष्ठित **[[नॅशनल स्कूल ऑफ ड्रामा]]** (NSD) मधून अभिनयाचे औपचारिक शिक्षण पूर्ण केले (१९९५ तुकडी).<ref name="nsd">{{cite web|url=https://nsd.gov.in/delhi/index.php/alumni/|title=National School of Drama Alumni|website=National School of Drama|access-date=25 July 2026}}</ref> १९९५ ते १९९७ या काळात त्यांनी 'एनएसडी रिपर्टरी कंपनी'सोबत काम केले. या दरम्यान त्यांनी [[बॅरी जॉन]], [[प्रसन्ना]] आणि [[रतन थियाम]] यांसारख्या ज्येष्ठ नाट्यधुरिणांसोबत विविध अभिजात आणि प्रायोगिक नाटकांमध्ये काम केले. त्या [[सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ|सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठातील]] सेंटर फॉर परफॉर्मिंग आर्ट्स ([[ललित कला केंद्र]]) आणि फ्लेम युनिव्हर्सिटी येथे अभिनयाच्या अध्यापिका म्हणून कार्यरत आहेत. == कारकीर्द व प्रमुख योगदान == अश्विनी गिरी यांनी [[संदीप सावंत]] दिग्दर्शित राष्ट्रीय पुरस्कारप्राप्त चित्रपट ''[[श्वास]]'' (२००४) मध्ये 'श्रीमती विचारे' या भूमिकेतून मराठी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले.<ref name="cinestaan">{{cite web|url=https://www.cinestaan.com/movies/shwaas-20108/cast-crew|title=Shwaas (2004) Cast|website=Cinestaan|access-date=25 July 2026}}</ref> हा चित्रपट भारताकडून [[७७ वा ऑस्कर पुरस्कार|७७ व्या ऑस्कर पुरस्कारांसाठी]] परदेशी भाषा विभागात अधिकृत प्रवेशिका म्हणून पाठवण्यात आला होता.<ref name="wiki-shwaas">{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Shwaas|title=Shwaas Official Oscar Entry|website=Wikipedia|access-date=25 July 2026}}</ref> त्यानंतर त्यांनी [[संतोष राम]] दिग्दर्शित लघुपट ''[[वर्तुळ (लघुपट)|वर्तुळ]]'' (२००९) मध्ये आईची मध्यवर्ती भूमिका साकारली.<ref name="vartul">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1885434/|title=Vartul (Circle) (Short 2009)|website=IMDb|access-date=25 July 2026}}</ref> हा लघुपट ५३ हून अधिक राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवांमध्ये दाखवला गेला असून त्याला १३ पुरस्कार मिळाले आहेत. त्यांनी [[सुजय डहाके]] दिग्दर्शित ''[[शाळा (चित्रपट)|शाळा]]'' (२०११) आणि [[किरण यज्ञापवित]] दिग्दर्शित ''[[तऱ्यांचे बेट]]'' (२०११) यांसारख्या समीक्षात्मकदृष्ट्या गाजलेल्या चित्रपटांमध्ये काम केले आहे. इ.स. २०१८ मध्ये त्यांनी सुनिकेत गांधी दिग्दर्शित ''[[फिरकी]]'' या चित्रपटात काम केले, ज्यामध्ये [[पार्थ भालेराव]], [[पुष्कर लोणारकर]] आणि [[ज्योती सुभाष]] यांच्या मुख्य भूमिका होत्या.<ref name="justdial">{{cite web|url=https://www.justdial.com/entertainment/artist/Ashwini-Giri/A249882|title=Ashwini Giri - Actor|website=JustDial|access-date=25 July 2026}}</ref> == पुरस्कार आणि सन्मान == त्यांच्या नाट्य व चित्रपट क्षेत्रातील योगदानाबद्दल त्यांना खालील पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे: * **व्ही. शांताराम पुरस्कार** (२००६) * **मामा वरेरकर पुरस्कार** (२००५) * **झी गौरव पुरस्कार** (२००५) * **महाराष्ट्र राज्य चित्रपट पुरस्कार** (२०१७) == चित्रपटसूची == === प्रमुख चित्रपट आणि लघुपट === {| class="wikitable sortable" !वर्ष !चित्रपट / लघुपट !भूमिका !सहकलाकार / दिग्दर्शक !टीप / संदर्भ |- |२००४ |''[[श्वास]]'' |श्रीमती विचारे |[[अरुण नलावडे]], [[अश्विन चितळे]] (दिग्दर्शक: [[संदीप सावंत]]) |५१ वा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट चित्रपट) <ref name="cinestaan" /> |- |२००४ |''एक आकाश'' | | |लघुपट |- |२००६ |''रेस्टॉरंट'' | |[[सोनाली कुलकर्णी]] | |- |२००८ |''[[वळू (चित्रपट)|वळू]]'' | |[[अतुल कुलकर्णी]], [[गिरिश कुलकर्णी]] (दिग्दर्शक: [[उमेश विनायक कुलकर्णी]]) | |- |२००९ |''[[वर्तुळ (लघुपट)|वर्तुळ]]'' (Circle) |आई |(दिग्दर्शक: [[संतोष राम]]) |लघुपट; १३ राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार <ref name="vartul" /> |- |२००९ |''[[एक कप च्या]]'' | |[[किशोर कदम]] | |- |२००९ |''[[विहीर (चित्रपट)|विहीर]]'' | |[[मोहन आगाशे]], [[गिरिश कुलकर्णी]] | |- |२०११ |''[[शाळा (चित्रपट)|शाळा]]'' | |अंशूमन जोशी (दिग्दर्शक: [[सुजय डहाके]]) |५९ वा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार <ref name="imdb" /> |- |२०११ |''[[तऱ्यांचे बेट|ताऱ्यांचे  बेट]]'' | |[[सचिन खेडेकर]] (दिग्दर्शक: [[किरण यज्ञापवित]]) |<ref name="imdb" /> |- |२०१२ |''हा भारत माझा'' | |[[जितेंद्र जोशी]] | |- |२०१३ |''[[संहिता (चित्रपट)|संहिता]]'' | |[[देविका दफ्तरी]] (दिग्दर्शक: [[सुमित्रा भावे आणि सुनील सुकथनकर|सुमित्रा भावे - सुनील सुकथनकर]]) | |- |२०१६ |[[लेथ जोशी]] | |[[चित्तरंजन गिरी]] |महाराष्ट्र राज्य चित्रपट पुरस्कार |- |२०१६ |''अण्णा'' | |[[शशांक उदापूरकर]] |हिंदी चित्रपट |- |२०१८ |''चित्थी'' | | | |- |२०१८ |''[[फिरकी]]'' | |[[पार्थ भालेराव]], [[ज्योती सुभाष]] (दिग्दर्शक: सुनिकेत गांधी) |<ref name="justdial" /> |- |२०१८ |''[[मंतो (२०१८ चित्रपट)|मंतो]]'' | |[[नवाजुद्दीन सिद्दीकी]] (दिग्दर्शक: [[नंदिता दास]]) |हिंदी चित्रपट |- |२०१९ |''[[भाई - व्यक्ती की वल्ली]]'' (भाग १ व २) | |[[सागर कारंडे]] (दिग्दर्शक: [[महेश मांजरेकर]]) |[[पु. ल. देशपांडे]] यांच्या जीवनावरील चित्रपट |- |२०१९ |''बांडिशाळा'' | |[[मुक्ता बर्वे]] | |- |२०१९ |''वेलकम होम'' | |[[मृणाल कुलकर्णी]] | |} == संदर्भ == <references /> == बाह्य दुवे == * {{IMDb name|1748460|अश्विनी गिरी}} [[वर्ग:मराठी अभिनेत्री|गिरी, आश्विनी]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेत्री|गिरी, आश्विनी]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] l1psd9h34h2wvnzaiwjv0l4wnm90qfy 14 47291 2697049 1629592 2026-07-26T11:41:08Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2697049 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:प्रजनन]] [[वर्ग:शरीरशास्त्र]] [[वर्ग:महिला स्वास्थ्य]] [[वर्ग:मानवी शरीर]] 5yxr00kot88sm3f2gfp75q01hooxsi6 0 52513 2696966 1244971 2026-07-25T21:58:15Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2696966 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''२००२ राष्ट्रकुल खेळांतील नेमबाजी स्पर्धा''' [[सरे]] येथील [[नॅशनल शूटिंग सेंटर (बिसले)|नॅशनल शूटिंग सेंटर]] येथे २५ जुलै ते ४ ऑगस्ट २००२ दरम्यान पार पडnr.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Shooting_at_the_2002_Commonwealth_Games |title=Shooting at the 2002 Commonwealth Games |publisher=Wikipedia}}</ref> या राष्ट्रकुल स्पर्धेत नेमबाजीमध्ये एकूण ४० विविध प्रकारच्या स्पर्धा समाविष्ट करण्यात आल्या होत्या. या स्पर्धेत [[२००२ राष्ट्रकुल खेळात भारत|भारताच्या नेमबाजांनी]] १४ सुवर्ण, ७ रौप्य आणि ३ कांस्य अशा एकूण २४ पदकांची कमाई केली आणि पदक तालिकेत अव्वल स्थान पटकावले.<ref>{{cite web |url=http://library.eshikshya.org/kiwix/content/wikipedia_en_all_maxi_2023-05/A/Shooting_at_the_2002_Commonwealth_Games |title=2002 Commonwealth Games results |publisher=eShikshya}}</ref> यांत [[अंजली भागवत]], [[जसपाल राणा]], [[समरेश जंग]] आणि [[राज्यवर्धन सिंह राठोड]] यांनी अनेक पदके जिंकली. अंजली भागवत यांनी महिलांच्या १० मीटर एअर रायफल आणि ५० मीटर रायफल ३ पोझिशन्स या स्पर्धांमध्ये एकेरी आणि दुहेरी अशा दोन्ही श्रेणींमध्ये सुवर्णपदके मिळवली. तसेच जसपाल राणा आणि समरेश जंग यांनी पिस्तूल प्रकारात अनेक सुवर्ण आणि रौप्य पदकांवर आपले नाव कोरले. या ऐतिहासिक कामगिरीमुळे भारतीय नेमबाजीला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर एक नवी ओळख मिळाली.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/India_at_the_2002_Commonwealth_Games |title=India at the 2002 Commonwealth Games |publisher=Wikipedia}}</ref> {{विस्तार}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२००२ राष्ट्रकुल खेळ]] 29desfysld6fz5d8frzjrvgvz7fmcu2 0 55924 2697035 2574881 2026-07-26T11:19:37Z संतोष गोरे 135680 removed [[Category:मानवी शरीर]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2697035 wikitext text/x-wiki [[त्वचा]] ही [[सजीव]]प्राणी, [[वनस्पती]] व् मानवी शरीराचा एक [[अवयव]] आहे. या अवयवास स्पर्शाची जाणीव होते. त्वचा अनेक पदरांनी बनलेली असते. त्वचेची हानी झाली असता खपली धरून त्वचा परत भरून येते. खपलीचा रंग त्वचेपेक्षा बहुधा वेगळा असतो. [[चित्र:Skin.png|इवलेसे|300px| '''त्वचा''' विविध पदर]] मानवी त्वचेचा रंग भौगोलिकतेनुसार भिन्न असल्याचे आढळते. == मानवी त्वचेचे भाग == मानवी त्वचेचे अनेक पदर असल्याने त्वचेची हानी झाली असता भरून यायला मदत होते. त्वचेच्या अगदी वरील भागात असलेल्या [[रक्तवाहिनी|रक्तवाहिन्या]] अधिकाधिक सूक्ष्म होत जातात. == त्वचेचे कार्य == त्वचेमुळे आतील [[स्नायू]], [[हाडे]] [[कूर्चा]] आदी अवयवांचे रक्षण होते. मानवी त्वचा हे रक्षणाचे कार्य करतेच शिवाय तापमान नियंत्रणाचेही काम करते. त्वचा [[ड जीवनसत्त्व]] शोषून घेते व [[ब-जीवनसत्त्व|ब जीवनसत्त्व]] राखून ठेवायला मदतरूप होते. == त्वचेची स्वच्छता == शरीर त्वचेची स्वच्छता राखण्याचा प्रयत्न करत असते. [[घाम]]ातून स्रवणारी द्रव्ये अनेक त्वचेला मारक असणाऱ्या विषाणूंचा नाश करतात. तसेच त्वचेचा अतिशयव वरील पदर हा सतत गळून जात असतो. यामुळे आपोआपच स्वच्छता राखली जाते. == त्वचेचे वय वाढणे == वय वाढत जातांना त्वचेची ताणली जाण्याची शक्ती कमी होते व त्वचेवर सुरकुत्या पडू लागतात. == त्वचाविकार == त्वचेला अनेक प्रकारचे विकार होऊ शकतात. [[अतिनील किरण]]ांमध्ये जास्त वेळ रहिले असता [[त्वचेचा कर्करोग]] उद्भवतो. तसेच भाजले असता त्वचेवर फोड येतात.त्वचा ही सेल्स पासून बनते. त्वचेचे तीन लेयर पडतात. त्वचा विकारांचे मुख्य कारण आजची बदललेली जीवन शैली आणि विषयुक्त रसायनांचा अति वापर आहे. == त्वचेचे रंग == भौगिलिक परिस्थितीनुसार त्वचेचा रंग ठरतो आणि बदलतो. जास्त सूर्यप्रकाशामुळे त्वचेत गडद ठिपके दिसू शकतात. याला म्हणतात skin pigmentation.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dermatologydiaries.com/pigmentation-treatment/|title=Skin pigmentation treatment|website=Dr Niketa Sonavane|url-status=live}}</ref> === त्वचेचे प्रकार === त्वचेचे प्रकार सामान्य त्वचा ,कोरडी त्वचा, सवेंदनशील त्वचा, आशे तीन प्रकार आहे. == वनस्पतींची त्वचा == == बाह्य दुवे == * {{संकेतस्थळ|http://ugichachkahitari.blogspot.com/2011/03/blog-post_1048.html|रहस्य त्वचेचं! (मानवी त्वचा)|मराठी}} {{विस्तार}} {{वर्ग}} [[वर्ग:त्वचा]] == व्युत्पत्ति == "जैविक त्वचा" यामध्ये दोन शब्द अहेत, "जैविक" जे एक वृद्धि व्युत्पत्ती आहे 'जीव' या शब्दचं. 'जीव' हा शब्द येतो प्राथमिक-हिंद-पारस ''*'ǰiHwás'' (“जीवीत”)पासुन, जे प्राथमिक-हिन्द-युरोपीय ''*gʷih₃wós'' (“जीवीत”)पासुन येतं, जे''*gʷeih₃w-'' (“जगणे”)पासुन येतं. "त्वचा" हा शब्द संस्कृत 'त्वच्' पासुन येतं, जे प्राथमिक-हिन्द-युरोपीय ''*twek-'' (“ढाल(णे), सालपट; झाकणे”)पासुन येतं. g5kal6xmclimfaondmhupep8h1j2fgj 0 57376 2696989 1156514 2026-07-26T03:44:33Z अभय नातू 206 माहिती 2696989 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''थीबी''' हा [[गुरू ग्रह|गुरू ग्रहाचा]] अंतर्गत उपग्रह असून अंतराच्या दृष्टीने गुरूपासूनचा चौथा उपग्रह आहे.<ref>{{cite web |url=https://science.nasa.gov/jupiter/jupiter-moons/thebe/ |title=Thebe - NASA Science |publisher=NASA}}</ref> या उपग्रहाचा शोध ५ मार्च १९७९ रोजी [[व्हॉयेजर १]] या अंतराळयानाने घेतलेल्या छायाचित्रांच्या आधारे शास्त्रज्ञ [[स्टीवन पी. सिन्नॉट]] यांनी लावला.<ref>{{cite book |last=Nilakanta |first=S. |title=Moons of the Solar System |year=1983 |publisher=Academic Press}}</ref> सुरुवातीला याला ''S/1979 J 2'' असे तात्पुरते नाव देण्यात आले होते. पुढे [[गॅलिलिओ (अंतराळयान)|गॅलिलिओ]] अंतराळयानाने या उपग्रहाची अधिक सविस्तर छायाचित्रे टिपली होती. १९८३ मध्ये ग्रीक पौराणिक कथेतील [[झ्यूस]]ची प्रेयसी असलेल्या [[थीबी (ग्रीक देवता)|थीबी]] या जलपरीच्या नावावरून या उपग्रहाचे अधिकृत नामकरण करण्यात आले. गुरूच्या अंतर्गतातील इतर उपग्रहांप्रमाणेच थीबी देखील गुरूभोवती परिभ्रमण करताना एकाच बाजूने त्याला तोंड करून फिरतो. थीबी हा अनियमित (अगोलाकार) आकाराचा उपग्रह असून त्याचे सरासरी परिमाण सुमारे ११६ × ९८ × ८४ किलोमीटर आहे. गुरूच्या आतील चार लहान उपग्रहांपैकी हा आकारमानाने दुसऱ्या क्रमांकाचा मोठा उपग्रह मानला जातो. या उपग्रहाचा पृष्ठभाग अत्यंत गडद आणि लालसर रंगाचा असून त्यावर मोठे उल्काविवरे आहेत. थीबी गुरूपासून सुमारे २,२२,००० किलोमीटर अंतरावर सुमारे १६ तासांत एक प्रदक्षिणा पूर्ण करतो. या उपग्रहाच्या पृष्ठभागावरून अंतराळात उडून गेलेल्या धुलीकणांमुळे गुरूच्या सभोवतालच्या धुलिमय कड्यांपैकी एक असलेले [[थीबी गॉसामेर रिंग]] (Thebe gossamer ring) तयार झाले आहे. ==संदर्भ आणि नोंदी == {संदर्भयादी{}} {{खगोल शास्त्रावरील अपूर्ण लेख}} [[वर्ग:गुरू ग्रहाचे उपग्रह]] l68gqhk1m70i5k2dtev4lguhg9ilzmt 0 58205 2696907 2491259 2026-07-25T14:38:41Z संतोष गोरे 135680 Restored revision 1455224 by [[Special:Contributions/डॉ.अमोल श्रीराम देशमुख|डॉ.अमोल श्रीराम देशमुख]] ([[User talk:डॉ.अमोल श्रीराम देशमुख|talk]]): अनावश्यक मजकूर (TwinkleGlobal) 2696907 wikitext text/x-wiki नाटकांचे लेखन करणारा म्हणजे नाटककार. [[कालिदास|कवी कालिदास]] तसेच [[भास]] हे आद्य नाटककार आहेत. [[पु. ल. देशपांडे]] तसेच शफाअत खान, [[प्रेमानंद गज्वी]] हे समकालीन नाटककार आहेत. {{नाटक}} [[वर्ग : नाटककार |*]] [[वर्ग : नाटक]] [[वर्ग : कलाकार]] [[वर्ग:साहित्यिक]] [[eo:Dramisto]] n9lvhosfzbqwag54lr18e3vm9ax4346 2696909 2696907 2026-07-25T14:39:15Z संतोष गोरे 135680 removed [[Category:नाटक]] - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696909 wikitext text/x-wiki नाटकांचे लेखन करणारा म्हणजे नाटककार. [[कालिदास|कवी कालिदास]] तसेच [[भास]] हे आद्य नाटककार आहेत. [[पु. ल. देशपांडे]] तसेच शफाअत खान, [[प्रेमानंद गज्वी]] हे समकालीन नाटककार आहेत. {{नाटक}} [[वर्ग : नाटककार |*]] [[वर्ग : कलाकार]] [[वर्ग:साहित्यिक]] [[eo:Dramisto]] 9zvnlzdmg8fnv7mdrwhoidzl8f39dyt 2696910 2696909 2026-07-25T14:39:30Z संतोष गोरे 135680 removed [[Category:कलाकार]] - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696910 wikitext text/x-wiki नाटकांचे लेखन करणारा म्हणजे नाटककार. [[कालिदास|कवी कालिदास]] तसेच [[भास]] हे आद्य नाटककार आहेत. [[पु. ल. देशपांडे]] तसेच शफाअत खान, [[प्रेमानंद गज्वी]] हे समकालीन नाटककार आहेत. {{नाटक}} [[वर्ग : नाटककार |*]] [[वर्ग:साहित्यिक]] [[eo:Dramisto]] axszxffj5hqr024mm0evxxi4artbsa1 0 58250 2696917 2119339 2026-07-25T14:59:45Z अभय नातू 206 /* कल्पद्रुमाची डहाळी */ 2696917 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = {{लेखनाव}} | चित्र = | चित्र_शीर्षक = {{लेखनाव}} | पूर्ण_नाव = | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = इ.स. १९३४ | जन्म_स्थान = आौरंगाबाद | मृत्यू_दिनांक = २८ फेब्रुवारी, २०१७ | मृत्यू_स्थान = | कार्यक्षेत्र = साहित्य, लेखन, व्याख्याता | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = | विषय = | चळवळ = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''गजमल माळी राऊत''' (जन्म : [[इ.स. १९३४]]; - आौरंगाबाद, २८ फेब्रुवारी, इ.स. २०१७) हे [[मराठी]] भाषेतील [[लेखक]], [[कवी]] व [[नाटककार]] असून चिंतनपर मानवतावाद या विषयावरील मराठीतले महत्त्वाचे लेखक होते. अखिल भारतीय साहित्य परिषदेचे आणि मराठवाडा साहित्य परिषदेचे ते माजी अध्यक्ष असून शिक्षणतज्ज्ञ आणि मुद्रण व्यवसायात आघाडीचे प्रणेते होते. प्राचार्य गजमल माळी हे [[सत्यशोधक समाज |सत्यशोधक समाजाचे]] खंदे कार्यकर्तेही होते. ऑरंगाबाद येथील कॉलेजचे स्थापनेपासून १५ जून १९७१ ते ३१ मार्च १९९४पर्यंत ते प्राचार्य होते. तरुण लेखकांना सतत प्रोत्साहन देणारे आणि लिहिते करणारे प्राध्यापक, साहित्यिक म्हणून त्यांची ओळख होती. त्यांचे तीन काव्यसंग्रह, पाच संपादित ग्रंथ, लोकसाहित्य शब्दकोषाचे संकलन व सत्यशोधक समाजावरील पुस्तके आहेत. अजिंठा लेण्यांच्या परिसरात फुललेली [[रॉबर्ट गिल]] (अजिंठा लेणी प्रकाशात आणणारे ब्रिटिश अधिकारी) आणि पारो यांची प्रेमकहाणी ‘कल्पद्रुमाची डहाळी’ या नाटकातून गजमल माळींनी लिहिली. तिच्यावरून ‘पारू’ हा चित्रपट निघाला. गजमल माळी ह्यांचा ‘राष्ट्रीय काँग्रेस आणि सत्यशोधक समाज’ हा त्यांचा वैचारिक ग्रंथ काँग्रेस आणि सत्यशोधक समाज यांच्या संबंधांवर प्रकाश टाकतो. या पुस्तकातून बराचसा अज्ञात इतिहास समाजासमोर आला आहे. भारताच्या स्वातंत्र्यपूर्व आणि स्वातंत्र्योत्तर काळात बहुजन समाज काँग्रेसकडे कसा वळला आणि त्याचे हे वळणे ही सामाजिक अभिसरणाची सुरुवात कशी होती, याचे विवेचन प्रा. माळी यांनी या वैचारिक ग्रंथातून केले आहे. प्राचार्य गजमल माळी हे ‘राजकीय सत्तांतर’ या सामाजिक-राजकीय विषयाला वाहिलेल्या साप्ताहिकाचे संस्थापक-संपादक होते. सत्यशोधक चळवळीतील उपेक्षित, समर्पित कार्यकर्त्यांची त्यांनी आदरपूर्वक दखल घेतली. ते केवळ लेखक नव्हते, तर चळवळीतील सक्रिय कार्यकर्ते होते. ==जीवन== ==कारकीर्द== ==प्राचार्य गजमल माळी यांनी लिहिलेली पुस्तके== * कल्पद्रुमाची डहाळी (नाटक) (मूळ कथालेखक - फादर [[फ्रान्सिस दिब्रिटो]]) * कामायनी (कादंबरी) * गंधवेणा (कवितासंग्रह) * ग्यानोबा कृष्णाजी ससाणे (चरित्र) * तुकारामाचे निवडक शंभर अभंग (संपादित ग्रंथ) * नागफणा आणि सूर्य (खंडकाव्य) * महात्मा जोतिबा फुले आणि विष्णूशास्त्री चिपळूणकर (वैचारिक) * महात्मा फुले यांचे निवडक विचार (संपादित ग्रंथ) * राष्ट्रीय काँग्रेस आणि सत्यशोधक समाज (वैचारिक ग्रंथ) * वैदिक धर्म परंपरा आणि महात्मा ज्योतिराव फुले (वैचारिक ग्रंथ) ==सन्मान आणि पुरस्कार== * कल्पद्रुमाची डहाळी या नाटकास उत्कृष्ट नाट्य लेखनाचे महाराष्ट्र सरकारचे पहिले पारितोषिक मिळाले आहे. * ग्यानोबा कृष्णाजी ससाणे या ग्रंथाला महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा पुरस्कार * नागफणा आणि सूर्य या ग्रंथाला नागपूर येथील डॉ. दुर्गेश पुरस्कार मिळाला आहे. * मराठवाडा साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद. * महात्मा ज्योतिबा फुले आणि विष्णूशास्त्री चिपळूनगर या ग्रंथाला महाराष्ट्र शासनाचे उत्कृष्ट समीक्षालेखनाचे पहिले पारितोषिक * ‘वैदिक धर्म परंपरा आणि महात्मा ज्योतिराव फुले’ या त्यांच्या ग्रंथाला ‘मधुराबाई पिंगळे पुरस्कारा’ने सन्मानित करण्यात आले. ==वैचारिक== * राष्ट्रीय काँग्रेस आणि सत्यशोधक समाज {{मराठी साहित्यिक}} {{DEFAULTSORT:माळी,गजमल}} [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:इ.स. १९३४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१७ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 1qildnx6xsavlrgv5x292ll3j8380h4 0 61458 2696996 2579578 2026-07-26T04:10:59Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696996 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[चित्र:Brooklyn Highlight New York City Map.png|right|thumb|300 px|न्यू यॉर्क शहराच्या नकाशात ब्रुकलिनचे स्थान]] '''ब्रुकलिन''' हे [[न्यू यॉर्क शहर|न्यू यॉर्क शहराच्या]] ५ उपनगरांपैकी एक उपनगर आहे. २५ लाख लोकसंख्या असलेले ब्रुकलिन न्यू यॉर्क शहराचे सर्वाधिक लोकसंख्येचे उपनगर आहे. [[वर्ग:न्यू यॉर्क शहरातील बोरो]] [[वर्ग:इ.स. १६३४ मधील निर्मिती]] fcm5sfs7fmwd00rse8ay97hyicgbiaq 0 65014 2696890 2542317 2026-07-25T14:24:10Z ~2026-41624-95 185615 अभिराम भडकमकर यांचे नाव घातले 2696890 wikitext text/x-wiki {{भाषांतर}} '''संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार''' हा संगीत नाटक अकादमी या सरकारी संस्थेकडून दिला जाणारा एक सन्माननीय पुरस्कार आहे. भारतातील कलाक्षेत्रात उल्लेखनीय कामगिरी करणाऱ्या कलाकारांना हा पुरस्कार प्रदान केला जातो आणि तो देशातील सर्वोच्च सन्मानांपैकी एक मानला जातो. २००३ पासून या पुरस्कारात ५०,००० रुपयांची रोख रक्कम, सन्मानपत्र, शाल आणि ताम्रपत्र यांचा समावेश आहे. संगीत, नृत्य, नाट्य, पारंपरिक लोकनृत्य, आदिवासी कला आणि कठपुतळी नाट्य यांसारख्या विविध क्षेत्रांत महत्त्वाचे योगदान देणाऱ्या कलाकारांना हा पुरस्कार मिळतो. त्याचबरोबर, नवोदित कलाकारांना प्रोत्साहन देण्यासाठी काही शिष्यवृत्त्याही दिल्या जातात. [[चित्र:Mani Madhava Chakyar-Sringara-new.jpg|thumb|right|[[इ.स. १९६४]]मध्ये कुट्‌टियत्तम या नृत्यप्रकार करणारे गुरू मणिमाधव चकियार हे यांचेकडून पुरस्कृत आहेत]] ==पुरस्कार विजेते== संगीत नाटक अकादमी पुरस्काराचे विविध कलाप्रकारांतील विजेते खालीलप्रमाणे आहेत: ===संगीत=== * २०१४ - एस.आर जानकीरामन (संगीतशास्त्रज्ञ) ====भारतीय संगीत==== =====कंठसंगीत===== * १९५२ - मुश्ताक हुसैन खान * १९५४ - [[केसरबाई केरकर|सुरश्री केसरबाई केरकर]] * २९५४ - रजब अली खान * १९५५ - अनंत मनोहर जोशी * १९५६ - राजाभय्या पूंछवाले * १९५७ - रसूलन बाई * १९५८ - गणेश रामचंद्र बेहेरे * १९५९ - कृष्णराव शंकर पंडित * १९६० - अल्ताफ हुसेन खान * १९६१ - [[यशवंत सदाशिव मिराशी|वाय.एस. मिराशी बुवा]] * १९६२ - [[बडे गुलाम अली खान]] * १९६३ - ओंकारनाथ ठाकुर * १९६४ - रहीमुद्दिन खान डागर * १९६५ - हिराबाई बडोदेकर * १९६६ - सिद्धेश्वरी देवी * १९६७ - [[आमिर खान (गायक)|अमीर खान]] * १९६८ - [[मोगूबाई कुर्डीकर]] * १९६९ - रामचतुर मल्लिक * १९७० - निसार हुसेन खान * १९७१ - [[मल्लिकार्जुन मन्सूर]] * १९७२ - [[बेगम अख्तर]] * १९७३- [[गंगूबाई हनगळ]] * १९७४ - [[कुमार गंधर्व]] * १९७५ - [[भीमसेन जोशी]] * १९७६- [[नारायणराव व्यास]] * १९७७ - [[गिरिजा देवी]] * १९७८ - खादीम हुसेन खान * १९७९ - शरच्चंद्र आरोळकर * १९८० - निवृत्तीबुवा सरनाईक * १९८१ - [[बसवराज राजगुरू]] * १९८२ - [[वसंतराव देशपांडे]] * १९८३ - महादेव प्रसाद मिश्रा * १९८४ - शराफत हुसेन खान * १९८५ - [[किशोरी आमोणकर]], [[अमिनुद्दीन डागर]] * १९८६ - [[असगरीबाई]], [[फिरोझ दस्तुर]], [[माणिक वर्मा]] * १९८७ - [[सी.आर.व्यास]], [[शोभा गुर्टू]], [[पंडित जसराज]] * १९८८ - पद्मावती गोखले शाळिग्राम * १९८९ - [[जितेंद्र अभिषेकी]] * १९९० - के.जी.गिंडे , [[धोंडुताई कुळकर्णी]] * १९९१ - एन.जहिरुद्दीन डागर , [[प्रभा अत्रे]] * १९९२ - रामराव व्ही. नाईक , शिव कुमार शुक्ला * १९९३ - बाळा साहेब पूंचवाले , रहीम फहीमुद्दीन डागर * १९९४ - [[सुलोचना बृहस्पती]], [[झिया फरीरुद्दिन डागर]] * १९९५ - ए. कानन * १९९६ - दिनकर कैकिणी, हफीझ अहमद खान * १९९७ - एल. के. पंडित * १९९८ - पुट्टराज गवलगालू,{{मराठी शब्द सुचवा}} [[परवीन सुलताना]], [[राजन व साजन मिश्रा]] * १९९९-२००० - [[अजय चक्रवर्ती]], रीता गांगुली , [[मालविका कानन]] * २००१ - अभय नारायण मल्लिक , संगमेश्वर गुरव , [[मालिनी राजुरकर]] * २००२ - सुशिला राणी पटेल , शरयू कालेकर * २००३ - गुलाम मुस्तफा वारीस खान , यशवंत बाळकृष्ण जोशी * २००४ - बलवंत राय भट्ट , तेजपाल सिंग व सुरिंदर सिंग * २००५ - एस.सी.आर. भट , [[रामश्रेय झा]] * २००६ - विजय कुमार Kichlu{{मराठी शब्द सुचवा}}, [[रशीद खान]] * २००७ - [[विद्याधर व्यास]], गोवर्धन मिश्रा * २००८ - [[उल्हास कशाळकर]], एम.आर. गौतम * २०१४ - [[अश्विनी भिडे]]-देशपांडे, नाथ नेर्लेकर, इकबाल महंमद खान, विजयकुमार किचुलू =====वाद्यसंगीत===== *[[वीणा]]/[[रुद्रवीणा]]/[[विचित्रवीणा]] **१९६९ - डबीर खान **१९७७ - [[असद अली खान]] **१९८१ - [[झिया मोईनुद्दीन डागर]] **१९९४ - [[गोपाल कृष्णन]] **१९९५ - अहमद रझा खान *[[बासरी]] **१९८३ - [[हरिप्रसाद चौरसिया]] **१९८६ - देवेंद्र मुर्देशवार **१९९४ - रघुनाथ सेठ **२०१४ - रोणू मुजुमदार *[[संवादिनी|पेटी]] **१९९९-२००० - [[अप्पा जळगांवकर]] ** २०१४ - [[तुळशीदास बोरकर|तुलसीदास वसंत बोरकर]] *[[पखवाज]] **१९५५ - गोविंद राव बऱ्हाणपूरकर **१९६५ - सखाराम तावडे **१९६७ - अयोध्या प्रसाद **१९७८ - [[पुरुषोत्तम दास]] **१९८८ - रामशंकरदास पागलदास **१९९१ - [[छत्रपती सिंग]] **१९९३ - गोपाळदास पानसे **१९९५ - राम आशिष पाठक **२००३ - भवानी शंकर *[[संतूर]] **1986 - [[शिवकुमार शर्मा]] **1993 - [[भजन सोपोरी]] *[[सारंगी]] **1966 - शकूर खान, **1975 - [[राम नारायण]] **1976 - गोपाल मिश्रा **1986 - [[साबरी खान]] **1988 - हनुमान प्रसाद मिश्रा **1990 - अब्दुल लतीफ खान **1992 - [[सुलतान खान (संगीतकार)|सुलतान खान]] **1996 - इंद्रलाल धांदरा **2008 - [[रमेश मिश्रा]] *[[सरोद]] **1952 - [[अलाउद्दीन खान]] **1953 - [[हफीझ अली खान]] **1963 - [[अली अकबर खान]] **1971 - [[राधिका मोहन मैत्र]] **1986 - शरन रानी बकलीवार **1988 - झरीन शर्मा **1989 - [[अमजद अली खान]] **1993 - [[बुद्धदेव दास गुप्ता]] **1999-2000 - राजीव तारानाथ **2004 - [[आशिष खान]] *[[सनई|सनई(शहनाई)]] **1956 - [[बिस्मिल्ला खाँ]] **1985 - अली हुसेन खान **1989 - अनंत लाल **1996 - रघुनाथ प्रसन्न **2008 - कृष्ण राम चौधरी *[[सतार]] **1958 - युसूफ अली **1960 - [[वहीद खान]] **1962 - [[रविशंकर]] **1968 - मुस्ताक अली खान **1974 - [[निखिल बॅनर्जी]] **1987 - [[अब्दुल हलीम जाफर खान]], [[इम्रत खान]] (आणि सूरबहार ही) **1989 - बलराम पाठक **1992 - उमा शंकर मिश्रा **1994 - शमीम अहमद खान **1996 - देबू चौधरी **2001 - मणी लाल नाग **2003 - अरविंद पारीख **2006 - [[शहिद परवेझ]] *[[सुरबहार]] **1991 - [[अन्नपूर्णा देवी]] *[[तबला]] **1954 - [[अहमद जान थिरकवाँ]] **1959 - जहांगीर खान **1961 - कंठे महाराज **1970 - मसीत खान **1976 - करमतुल्ला खान **1979 - सामता प्रसाद महाराज **1982 - [[अल्ला रक्खा]] **1984 - [[किशन महाराज]] **1990 - [[झाकीर हुसेन (तबलावादक)|झकीर हुसेन]] **1991 - शेख दावुद **1997 - [[स्वपन चौधरी]], लालजी गोखले **1998 - पंढरीनाथ गंगाधर नागेशकर **1999-2000 - शंकर घोष **2002 - सुरेश बी. गायतोंडे , अनिन्दो चतर्जी **2004 - सुरेश तळवळकर **2006 - [[कुमार बोस]] **2007 - नंदन मेहता **२०१४ - नयन घोष *घटम **२०१४ - सुकन्या रामगोपाल *[[व्हायोलीन]] **1972 - [[गजाननराव जोशी]] **1980 - [[व्ही.जी.जोग]] **1990 - [[एन.राजम]] **1995 - डी.के. दातार **1997 - शिशिर कणाधर चौधरी **2007 - रामू प्रसाद शास्त्री **२०१४ - प्रसाद राव, द्वारम दुर्गा ====[[कर्नाटक संगीत]]==== =====[[कंठसंगीत]]===== *2008 - पुर्णम पुरुषोत्तम शास्त्री *2007 - बी. कृष्णमूर्ती *2006 - डी. पशुपती , Chingleput रंगनाथन{{मराठी शब्द सुचवा}} *2005 - एस.व्ही. पार्थसारथी ,[[पी.एस. नारायणस्वामी]] *2004 - तिरुवेंगडु ए. जयरामन,सी. सरोजा आणि सी. ललिता *2003 - [[त्रिचुर व्ही. रामचंद्रन]], एम. ए. नरसिंहचार *2002 - टी. आर. सुब्रमण्यम *1997 - एम. एस. बालसुब्रमण्यम शर्मा *1996 - टी. के. गोविंद राव *1995 - [[आर्. वडिवळ्ळीi]] *1994 - सी. एस. कृष्ण अय्यर *1993 - त्रिची स्वामीनाथन अय्यर *1992 - के. आर. कुमारस्वामी अय्यर *1991 - एस. राजम *1990 - [[टी. व्ही. शंकरनारायणन]] *1989 - तित्ते कृष्ण अय्यंगार *1988 - नूकला चिन्ना सत्यनारायण *1987 - मणी कृष्णस्वामी *1987 - मदुराई एन. कृष्णन *1986 - नेदुनुरी कृष्णमूर्ती *1986 - बी. राजम अय्यर *1985 - वोलेटी वेंकटेश्वरुलु *1984 - महाराजपुरम व्ही. संथानम *1983 - डी. के. जयरामन *1982 - टी. एम. त्यागराजन *1981 - राधा आणि जयलक्ष्मी *1980 - सिरकाझी एस. गोविंदराजन *1979 - आर. के श्रीकांतन *1978 - मदुराई एस. सोमसुंदरम *1977 - श्रीपाद पिनाकपाणी *1976 - के. व्ही. नारायणस्वामी *1975 - मंगलमपल्ली बालमुरली कृष्ण *1974 - एम. डी. रमानाथन *1973 - बी. एस. राज अय्यंगार *1972 - टी. मुक्ता *1971 - एन. चन्नकेशवैय्या *1970 - एम. एल वसंतकुमारी *1969 - दंडपाणि देसिकन *1968 - अलातुर श्रीनिवास अय्यर *1967 - सी. वेंकट राव *1966 - एम. आर. श्रीरंगम अय्यंगार *1965 - टी. ब्रिंदा *1964 - चित्तुर एस. सुब्रमण्यम *1963 - बी. देवेंद्रप्पा *1962 - डी. के.पट्टाम्मल *1961 - मुडीकोंडन सी. वेंकटराम अय्यर *1960 - मदुराई मणि अय्यर *1959 - जी. एन. बालसुब्रमण्यम *1958 - चेंबई वैद्यनाथ भागवतार *1957 - मुसिरी सुब्रमण्य अय्यर *1956 - एम. एस. सुब्बलक्ष्मी *1955 - महाराजपुरम विश्वनाथ अय्यर *1954 - मैसुर के. वासुदेवचार *1953 - सेम्मनगुडी आर. श्रीनिवास अय्यर *1952 - अरीयकुडी रामानुज अय्यंगार =====वाद्यसंगीत===== *[[क्लॅरिनेट]] **1994 - ए.के.सी. नटराजन *[[बासरी]] **पलद्दम संजीव राव,१९५४ **टी. विश्वनाथन १९८७ **टी. एन. स्वामिनाथ पिल्ले,१९६१ **[[सिक्किल भगिनी-कुंजमणी आणि नीला]],१९८९ **[[टी.आर. महालिंगम]],१९६५ **केशी नारायणस्वामी,१९९७ **[[नटेशन रामानी]],१९८४ ** टी. एस. शंकरन,१९९९-२००० **प्रपंचम सीताराम,२००४ *[[घटम]] **[[तेताकुडी हरिहर विनायकम]], 1988 **उमयलपुरम के नारायण स्वामी,१९९५ *[[Gottuvadhyamगोट्टुवाद्यम]] **1958 - बुडालुर कृष्णमूर्ती शास्त्री **2006 - चित्रवीणा एन. रविकिरण *[[खंजिरी]] **2001 - जी. हरिशंकर *[[मृदंग|मृदंग(मृदंगम)]] **पालघाट मणी अय्यर ,१९५६ **सी. एस. मुरुगभूपती,१९७५ **कोलंक वेंकटराजू,१९७९ **[[पालघाट आर. रघु,१९८३ **टी. के. मूर्ती,१९८७ **[[टी. व्ही. गोपालकृष्णन,१९९० **वेल्लोर जी.रामभद्रन,१९९१ **[[उमायलपुरम के. शिवरामन,१९९२ **दंडमुडी राममोहन राव,१९९४ **गुरुवायुरदोराई, १९९६ **करैकुडीमणी, १९९८ **व्ही. कमलाकर राव, १९९९-२००० **येल्ला वेंकटेश्वर राव, २००२ **मद्रास ए. कन्नन,२००४ **[[तिरुवारुर भक्तवत्सलम, २००६ **मन्नारगुडी ए. ईश्वरन, २००८ *[[नागस्वरम]] **तिरुवंदुराई एन. राजरत्नम पिल्ले, १९५५ **डॉ. तिरुवेंगडु सुब्रमण्य पिल्ले, १९६२ **पी. एस. विरुस्वामी पिल्ले, १९६६ **टी. एस. नटराजसुंदरम पिल्ले, १९७२ **शेख चिन्ना मौलाना,१९७६ **नामगिरीपेट्टै के. कृष्णन,१९८१ **Domada Chitiabbayi{{मराठी शब्द सुचवा}}, १९९५ **ओंगले एन. रंगैय्या, २००५ **S. R. D. Vaithiyanathan,२००७ {{मराठी शब्द सुचवा}} *[[सेक्साफोन]] **2003 - [[काद्री गोपालनाथ]] *[[थविल]] **वलंगैमन शण्मुखसुंदरम पिल्ले,१९८५ **वलयपट्टी ए.आर. सुब्रमण्यम,१९८८ **हरीद्वारमंगलम ए.के. पलनीवेल,२००१ *[[वीणा]] **Karaikudi Sambasiva Iyer, 1952 **L. Subramanya Sastri, 1960 **K.S. Narayanaswami, 1968 **Devakottai A. Narayana Iyengar 1969 **[[Doraiswamy Iyengar|Mysore V. Doreswamy Iyengar]], 1970 **[[Emani Sankara Sastry]], 1973 **[[Sundaram Balachander]], 1977 **Tanjavur K.P. Sivanandam, 1980 **Raajeswari Padmanabhan, 1986 **R. Pichumani Iyer, 1988 **[[Chitti Babu]], 1990 **M.K. Kalyanakrishna Bhagavathar, 1992 **Kalpakam Swaminathan, 1993 **R.N. Doreswamy, 2001 *[[व्हायोलीन]] **[[Dwaram Venkataswamy Naidu]], 1953 **[[Tirumakudalu Chowdiah]], 1957 **Kumbakonam Rajamanickkam Pillai, 1959 **T.K. Jayarama Iyer, 1963 **K.N. Chinnaswamy Iyer, 1964 **K.S. Venkataramiah 'Papa', 1967 **Madurai S. Subramanya Iyer, 1971 **[[T. N. Krishnan]], 1974 **[[Lalgudi Jayaraman]], 1978 **[[M. S. Gopalakrishnan]], 1982 **M. Chandrasekaran, 1986 **Chalakudy N.S. Narayanaswamy, 1988 **R.K. Venkatarama Sastry, 1989 **Kandadevi S. Alagiriswamy, 1991 **[[Kunnakudi Vaidyanathan]], 1993 **Annavarapu Ramaswamy, 1996 **T. Rukmini, 1997 **M. S. Anantharaman, 1998 **R. R Keshava Murthy, 1999-2000 **[[A. Kanyakumari]], 2003 **V. V. Subrahmanyam 2005 **[[B. Sasikumar]], 2008 ====Creative संगीत===={{मराठी शब्द सुचवा}} * Vishnudas Shirali 1973 * Timir Baran Bhattacharya 1976 * Rai Chand Boral 1978 * Vijay Raghav Rao 1982 * Chidambaram S. Jayaraman 1983 * [[Anil Biswas (composer)|Anil Biswas]] 1986 * M.B. Srinivasan 1986 * Hemanta Kumar Mukhapadhyay 1986 * [[Bhaskar Chandavarkar]] 1988 * [[Vanraj Bhatia]] 1989 * [[L. Subramaniam]] 1990 * V. Balsara 1994 * Atul Desai 1995 * Satish Bhatia 1997 * [[Vishwa Mohan Bhatt]] 1998 * S. Rajaram 2001 * K.P. Udayabhanu 2002 * Khayyam, 2007 ===नृत्य=== (अपूर्ण यादी) *[[भरतनाट्यम]] ** [[टी बालसरस्वती]], 1955 ** [[रुक्मिणी देवी अरुंडेल]], 1957 ** [[यामिनी कृष्णमूर्ती]], 1977 ** [[वैजयंतीमाला]], 1982 ** [[पद्मा सुब्रमण्यम]], 1983 ** अलार्मेल वल्ली, 2001 ** [[सुचेता भिडे-चापेकर]] ([[पुणे]], [[महाराष्ट्र]]), 2007 ** अदयार जनार्दनन, २०१४ * नृत्याविष्कार ** [[उदय शंकर]] 1960 ** [[मृणालिनी साराभाई]] 1970 ** नरेन्द्र शर्मा 1976 ** [[राजकुमार सिंहजित सिंह]] 1984 ** चंद्रलेखा 1991 ** सचिन शंकर 1992 ** [[अस्ताद देबू]] 1995 ** [[मल्लिका साराभाई]] 1999-2000 * [[कथ्थक]] ** शशी संखला [[Rajasthan]] 2008 ** उमा डोग्रा, २०१४ * [[कुचिपुडी]] ** वेदांतम राधेश्याम, २०१४ * [[ओडिसी]] ** सुधाकर साहू आणि त्याचे तीन साथी, २०१४ ===नाटक=== ====अभिनय==== * [[असामी|आसामी]] *Mitradev Mahanta Adhikar 1961 *Girish Chwdhury 2001 * [[बंगाली]] * Ahindra Chowdhuri 1958 *Kumar Roy 1983 *Tripti Mitra 1962 *Sekhar Chatterjee 1989 *Sabitabrata Dutta 1967 *Satya Bandopadhyay 1995 * Saraju Bala Devi 1970 *Soumitra Chatterjee 1998 *Sova Sen 1973 *Ketaki Dutta 1999-2000 *Molina Devi 1975 *Sabitri Chatterjee 1999-2000 *Krishna Roy 1983 *Saoli Mitra 2003 *देवशंकर हलधर, २०१४ * [[गुजराती]] * Ashraf Khan 1960 * Pransukh Manilal Nayak 1974 * Muljibhai Khushalbhai Nayak 1965 Dina Pathak (Gandhi) 1980 * Jaswant D. Thaker 1968 Sarita Joshi 1988 *[[हिंदी भाषा]] *[[Amrish Puri]] 1979 *Surekha Sikri 1989 *[[Manohar Singh]] 1982 *[[Naseeruddin Shah]] (also Urdu) 1990 *[[Uttara Baokar]] 1984 *[[Seema Biswas]] 1999-2000 *[[Fida Hussain]] 1985 *[[Rohini Hatangadi]] 2004 *[[Ramcharan Nirmalkar]] 2004 *[[Ramesh Mehta]] 2007 * सूर्यमोहन कुलश्रेष्ठ, अमर्दास माणिकपुरी, अमोदभट्ट. २०१४ * [[कन्नड (निःसंदिग्धीकरण)|कन्नड]] * Gubbi Veeranna 1955 *Balappa Yenagi 1994 * Mysore Venkatappa *Subbaiya Naidu 1961 *B. Jayashree 1996 * B. Jayamma 1985 *C.R. Simha 2003 *R. Nagarathnamma 1992 '''[[मल्याळम]]''' * C.I. Parameswarn Pillai 1960 *N.N. Pillai 1969 * V.T. Aravindaksha Menon 1965 '''[[मणिपुरी]]''' *Sabitri Heisnam 1991 *R.K. Bhogen 1997 * '''[[मराठी]]''' *Narayan Rao Rajhans'Bal Gandharva' 1955 *Chintamani Govind Pendse 1981 *Ganesh Govind Bodas 1956 * Dattatray Ramachandra Bhat 1983 *Chintaman Ganesh Kolhatkar 1957 *Prabhakar V. Panshikar 1986 *Gopal Govind Pathak 1960 *[[Sulabha Deshpande]] (also Hindi) 1987 *Keshav Trimbak Date 1964 *Bhakti Barve Inamdar 1990 *Shreeram Lagoo 1971 *[[Neelu Phule]] 1991 *Jyotsna Keshavrao Bhole 1976 *[[Mohan Agashe]] 1996 *Dattaram N. Walwaikar 1978 * रामदास कामत, मंजुनाथ भागवत इस्टोटा, २०१४ '''ओरीया''' *Samuel Sahu 1961 '''संस्कृत''' *Krishnachandra Moreshwar "Daji Bhatawadekar" 1965 '''तमिळ''' *Pammal Sambanda Mudaliar 1959 *S.V. Sahasranamam 1967 *T.K. Shanmugam 1962 *[[Poornam Vishwanathan]] 1992 '''तेलुगू''' *Sthanam Narasimha Rao 1961 *Kalyanam Raghuramaiah 1973 *Banda Kanakalingeswara Rao 1963 *Peesapati Narasimha Murty 1986 *चिदंबरराव जांबे, २०१४ '''उर्दु''' * [[Zohra Sehgal]] 1963 * Uzra Butt 1994 * असगर वजाहत, २०१४ Mime *Jogesh Dutta 1993 *Niranjan Goswami 2002 ====दिग्दर्शन==== * [[Prithviraj Kapoor]] 1956 *Bibhash Chakraborty 1989 * Jaishankar Bhojak 'Sundari' 1957 *Geoffrey & Laura Kendal (Joint Award) 1990 * Sombhu Mitra 1959 * Fritz Bennewitz 1991 * Kasambhai Nathubhai Mir 1961 *Mohan Maharishi 1992 *Ebrahim Alkazi 1962 *Kailash Pandya 1993 * T.S. Rajamanikkam 1964 *[[Barry John]] 1993 *[[Habib Tanvir]] 1969 *[[M K Raina]] 1995 * Adi Ferozeshah Marzban 1970 *[[Bansi Kaul]] 1995 *Satya Dev Dubey 1971 *Purushottam Darwhekar 1996 *Shyamanand Jalan 1972 *Bhanu Bharti 1997 * Ajitesh Bandopadhyay 1973 *Amal Allana 1998 *Damodar Kashinath Kenkre 1974 *Dulal Roy 1998 *Vijaya Farokh Mehta 1975 *Usha Ganguly 1998 *[[B V Karanth]] 1976 *Balwant Thankur 1999-2000 *Rajinder Nath 1977 *Nadira Zahear Babbar 1999-2000 *Jabbar Patel 1978 *[[Prasanna]] 1999-2000 *B.M. Shah 1979 *Shanta Gandhi 2001 *Rudra Prasad Sengupta 1980 *Arun Mukherjee 2002 *R.S. Manohar 1981 *Satish Anand 2002 *Sheila Bhatia 1982 *Devendra Raj Ankur 2003 *Kavalam Narayana Panikkar 1983 *Neelam Mansingh Chowdhry 2003 *Heisnam Kanhailal 1985 *Anuradha Kapoor 2004 *Alyque Padamsee 1986 *Arambam Lokendra Singh 2004 *Tarun Roy 1987 *[[Raj Besaria]] 2004 *[[Ratan Thiyam]] 1987 *N.C. Thakur 2007 *Harimadhab Mukherjee 2007 ====नाट्यलेखन==== * '''[[असामी]]''' *Satya Prasad Barua 1986 *Arun Sarma 2003 * '''[[बंगाली]]''' *[[Badal Sircar]] 1968 *Manoj Mitra 1985 *Manmatha Ray 1969 *Mohit Chattopadhyaya 1991 *Bijon Bhattacharya 1975 * '''[[गुजराती]]''' * Prabhulal Dayaram Dwivedi 1961 * Pragji Dossa 1995 * C.C. Mehta Pragji Dossa 1995 * '''[[हिंदी भाषा]]''' *Uprndra Nath Ashk 1965 *Dharamvir Bharati 1988 *[[Mohan Rakesh]] 1968 *Surendra Verma 1992 *Lakshmi Narain Lal 1977 *[[Swadesh Deepak]] 2004 *Reoti Sharan Sharna 2007 * '''[[कन्नड (निःसंदिग्धीकरण)|कन्नड]]''' *Adya Rangacharya 'Shriranga' 1963 *Chandrasekhar B. Kambar 1983 *Girish Karnad 1972 *G.B. Joshi 1989 *Narasinga Rao Parwathavani 1980 *H.S. Shiva Prakash 1997 * '''[[काश्मिरी]]''' *Moti Lal Kemmu 1997 * '''[[मल्याळम]]''' *N. Krishna Pillai 1997 *K.T. Muhammad 1986 *G. Shankara Pillai 1979 * '''[[मणिपूरी]]''' *Yumnam Rajendra Singh 2007 * '''[[मराठी]]''' *B.V. 'Mama' Warerkar 1958 *Vasant Shankar Kanetkar 1984 *P.L. Deshpande 1967 *V.V. Shirwadkar 1987 *Vijay Tendulkar 1970 *Mahesh Elkunchwar 1989 *C.T. Khanolkar 1976 *Satish Alekar 1994 '''[[*M.G. Rangnekar 1982]]''' *G.P. Deshpande 1996 *Ratnakar Ramkrishna Matkari 2003 *Abhiram Damodar Bhadkamkar [[अभिराम भडकमकर]] 2017 * '''[[मिझो]]''' *Lathangfala Sailo 2007 * '''[[ओरीया]]''' *Manorajan Das 1981 *Gopal Chhotray 1987 Punjabi *Gursharan Singh 1993 *[[Balwant Gargi]] 1998 Tamil * S.D. Sundaram 1974 *Indira Parthasarathy 2004 *[[Na. Muthuswamy]] 1999-2000 ====नाट्याचे/अभिनयाचे इतर पैलू==== *Tapas Sen (प्रकाशयोजना) 1974 *Sreenivas G. Kappanna (प्रकाशयोजना व मंच सजावट) 2003 *V, Ramamurthy (प्रकाशयोजना) 1977 *Anant Gopal शिंदे (Allied Theatre Arts - Make-up)2003 *Ashok Srivastava (Make-up) 1981 *Prema Karanth (allied Theatre Arts - वेशभूषा) 2004 *Goverdhan Panchal(Scenic Design) 1985 *Mahendra Kumar (Allied Theatre Arts -Scenic Design) 2007 *Khaled Choudhury (Scenic Design) 1986 *Kolyur Ramachandra Rao (Major Traditions of Theatre - यक्षगान) 2007 *D.G. Godse (Scenic Design) 1988 *G.N. Dasgupta (प्रकाशयोजना) 1989 *Roshan Alkazi (वेषभूषा) 1990 *M.S. Sathyu (मंचकारी) 1993 *Kanishka Sen (प्रकाशयोजना) 1994 *N. Krishnamoorthy (मंचकारी) 1995 *Mansukh Joshi (Scenic & प्रकाशयोजना) 1997 *R.K. Dhingra (प्रकाशयोजना) 1999-2000 *Robin Das (Scenic Design) 1999-2000 *Kamal Tewari (नाट्यगृह संगीत) 1999-2000 *Kajal Ghosh (Theatre Music) 1999-2000 *Shakti Sen (Make-up) 1999-2000 *Dolly Ahluwalia (Costume Design) 2001 *Nissar Allana (Stagecraft) 2002 *Ashok Sagar Bhagat (प्रकाशयोजना) 2002 ===संगीत,नृत्य व नाट्याचे इतर प्रकार=== *[[Mani Madhava Chakyar]] ([[Kutiyattam]], [[केरळ]]), [[1964]] * Kudamaloor Karunakaran Nair [[Kathakali]] [[केरळ]] 1972 * Mathoor Govindan Kutty Kathakali [[केरळ]] 2005 *[[Teejan Bai]] ([[Pandavani]], [[Madhya Pradesh]]), [[1995]] * Mangi Bai Arya, [[Rajasthan]] [[Mand]] 2008 * Lakha Khan Mangniyar, [[Rajasthan]] [[Folk Music]] 2008 * Bansi Lal Khilari, [[Rajasthan]], [[Khayal]] 2008 ===[[कठपुतळी]]=== *Kathinanada Das ([[Ravanchhaya]], [[Orissa]]), [[1978]] *U. Kogga Devanna Kamath ([[Gombeatta]], [[कर्नाटक|Karnataka]]), [[1979]] *K.L. Krishnan Kutty Pulavar ([[Tholpava Koothu]], [[केरळ]]), [[1980]] *M.R. Ranganatha Rao ([[कर्नाटक|Karnataka]]), [[1981]] *Meher Rustom Contractor ([[Gujarat]]), [[1983]] *Suresh Dutta ([[West Bengal]]), [[1987]] *[[Dadi Pudumjee|Dadi Dorab Pudumjee]] ([[दिल्ली]]), [[1992]] *T. Hombiah ([[कर्नाटक|Karnataka]]), [[1995]] *Kolhacharan Sahu ([[Ravanchhaya]], [[Orissa]]), [[1998]] *B.H. Puttaswamachar ([[Karanataka]]), [[1999]]-[[2000]] *Hiren Bhattacharya ([[West Bengal]]), [[2001]] *[[Puran Bhatt]] ([[Rajasthan]]), [[2003]] ===माध्यमांद्वारे कलेचे सादरीकरणPerforming arts in the media=== *[[Salil Chowdhury]] ([[Music]]), [[1988]] *[[Sudhir Phadke]] ([[Music]]), [[1991]] *[[Naushad Ali]] ([[Music]]), [[1992]] *[[K. J. Yesudas]] ([[Music]]), [[1992]] *[[Prem Matiyani]] ([[Theatre]]), [[2001]] ===सर्वकष योगदानOverall contribution=== *[[Kanak Rele]] ([[Dance]]), [[1994]] *[[B. V. K. Sastry]] ([[Performing Arts]]), [[1999]]-[[2000]] *[[K.V. Subbanna]] ([[Theatre]]), [[1994]] *[[Nemichandra Jain]] ([[Performing Arts]]), [[1999]]-[[2000]] *[[Sunil Kothari]], [[1995]] *[[Shanta Serbejeet Singh]] ([[Performing Arts]]), 1999-2000 *[[Ram Gopal Bajaj]] ([[Theatre]]), [[1996]] *[[Romesh Chander]] ([[Theatre]]), [[2002]] ===चित्रपट=== *अभिनय **[[अशोक कुमार]] गांगुली, [[१९५९]] **[[छबी बिस्वास]], [[१९६०]] **[[दुर्गा खोटे]], [[१९५८]] **[[ललिता पवार]], [[१९६१]] *दिग्दर्शन **[[देबकी बोस]], [[१९५७]] **[[सत्यजित रे]], [[१९५९]] *गीतकार संगितकार **[[रामचंद्र द्विवेदी]] '[[प्रदीप]]', १९६१ *संगितकार **[[सचिनदेव बर्मन]], [[१९५८]] *पटकथा **गजानन दि. माडुगळकर(ग दि मा), १९५७ **[[मुखराम शर्मा]], १९६१ ==बाह्य दुवे== [http://sangeetnatak.org/home.html संगीत नाटक अकादमीचे अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416180324/http://www.sangeetnatak.org/home.html |date=2009-04-16 }} [http://archive.is/YHqEw विदागारातील आवृत्ती] {{भारतीय सम्मान व पुरस्कार}} [[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] 4fbso06p03n3rhvske8sqcfqapd3l24 0 65530 2697044 2340902 2026-07-26T11:31:37Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2697044 wikitext text/x-wiki ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. बदामबीज हे पुष्टीदायक व शक्तिवर्धक आहे. [[चित्र:Badam.JPG|thumb|right|बदामातील बिया]] [[चित्र:Kadina-almonds-0713.jpg|250px|thumb|right|बदाम]] {{विस्तार}} बदाम : (हि.. बादाम; क. बादावी, बादामी; सं वाताम; इं आमंड; लॅ. प्रूनस ॲमिग्डॅलस, प्रू. कॉम्यूनिस; कुल-रोझेसी). सुमारे ८ मी. उंचीचा हा पानझडी पृक्ष मूळचा मध्य व पश्चिम आशियातील असून अद्याप तेथे वन्य अवस्थेत आढळतो; इ. स. पू. दहाव्या शतकात चीनमध्ये व इ. स. पू. पाचव्या शतकात ग्रीसमध्ये याची लागवड होती, असे म्हणतात. काहींच्या मते जरदाळू, सफरचंद, केळ व आंबा यांच्याप्रमाणे सु. ४,००० वर्षांपूर्वीपासून मनुष्य त्याची लागवड करीत आला असावा. चरकसंहिता (इ. स.चे दुसरे शतक) आणि सुश्रुतसंहिता (इ.स.चे तिसरे शतक) यांमध्ये ‘वाताम’ नावाने बदामाचा उल्लेख आला आहे. बदाम मूळचा इराणातील असून तेथून तो इतरत्र नेला गेला आहे, असेही म्हटलेले आढळते. हल्ली द. युरोप, अमेरिका (कॅलिफोर्निया), ऑस्ट्रेलिया आणि द. आफ्रिका या प्रदेशांत बदामाची लागवड आढळते. भारतात सु. ७६०-२,४०० मी. उंचीपर्यंत (काश्मीरात) बदाम पिकविला जातो. त्याच्या लागवडीखाली २,४०० हेक्टर क्षेत्र असून त्यापासून ५,६०० क्विंटल बदामाचे उत्पादन होते; तसेच हिमाचल प्रदेशात २०० हेक्टरात पीक काढतात; उत्तर प्रदेशातील डोंगराळ भागात सु. ५,००० हेक्टरात अक्रोड व बदाम यांची लागवड केली आहे.. आ . बदाम :( १) फूल, (२) तडकलेले फळ, (३) फलांसह शाखा. आ . बदाम :( १) फूल, (२) तडकलेले फळ, (३) फलांसह शाखा. बदाम वृक्षाची साल करडी; पाने साधी, आयत-कुंतसम (भाल्या सारखी), एकाआड एक, चिवट, चकचकीत व दातेरी असतात. फुले पांढरी, पण त्यांवर तांबूस झाक असते. ती सु. २.५ सेंमी. व्यासाची, आकर्षक असून कोवळ्या पालवीबरोबर किंवा पाने येण्यापूर्वी एकेकटी येतात. फुले व कच्ची फळे असताना हा वृक्ष ⇨सप्ताळूसारखा दिसतो. एकाट किंजदलापासून बनलेले, बिनदेठाचे मोठे, ३-६ सेंमी. लांब, अश्मगर्भी फळ (आठळी फळ) काहीसे चपटे असते. त्यातील मगज (गर) कठीण असून फळ पिकल्यावर ते तडकते व लांबट अंडाकृती, गर्द तपकिरी असे एकच बीज असलेली आठळी बाहेर पडते. पांढरी फुले, दुहेरी पुष्पमुकुट, विविधवर्णी पाने, लोंबती पाने इ. लक्षणांचे अनेक संकरज प्रकार उपलब्ध असून ते बागेत शोभेकरिताच लावले जातात. जरदाळू, चेरी, अलुबुखार व सप्ताळू ही सर्व बदामाच्या प्रूनस या वंशातील असल्याने व त्यांचा अंतर्भाव रोझेसी कुलात [⟶रोझेलीझ] केल्याने त्यांच्या अनेक लक्षणांत साम्य आहे. बदामाच्या जातीचे तीन प्रमुख प्रकार करतात : (१) ॲमिग्डॅलस, (२) अमारा आणि (३)सटायव्हा. यांपैकी पहिला प्रकार वन्य असून प. आशिया, ग्रीस व उ. आफ्रिका येथे आढळतो. बहुतेक लागवडीतील प्रकार दुसऱ्या व तिसऱ्या प्रकारचे आहेत. दुसऱ्याला कडू (‘कडवा’) व तिसऱ्याला ‘गोडा’ म्हणतात. कडवा प्रकार व्यापारी महत्त्वाच्या तेलाकरिता आणि गोड्या प्रकाराची कलमे करण्यास खुंट म्हणून उपयुक्त ठरला आहे. फळांच्या सालीनुसार गोड्या बदामाचे तीन उपप्रकार आहेत : घनकवची, मृदुकवची आणि कागदी (कागझी किंवा रूमाली). भारतातील लागवडीत बियांचा वापर होत असल्याने फळांत विविधता आढळते. अमेरिकेतून ‘नॉन परेल’, ‘थिन शेल’ (विरल कवची), ‘ने-प्लस-अल्ट्रा’ आणि ‘ड्रेक’ (घनकवची) हे प्रकार आणून लागवड केली आहे. हवामान व मशागत : प्रारंभी थंड पण कोरडी आणि फळे पिकण्याच्या वेळी गरम हवा बदामास आवश्यक असते; तसेच ६० सेंमी. किंवा थोडा अधिक पाऊस असल्यास पीक चांगले येते. वसंत ऋतूत फुलांचा बहर येत असल्याने थंडीचा कडाका त्या वेळी पडल्यास मोहोर नासतो; अशा परिस्थितीत उशिरा फुलणाऱ्या जाती टिकून राहतात. खोल, सकस व निचऱ्याची जमीन बदामवृक्षांना उपयुक्त ठरते कारण त्यांची मुळे खोल जातात. भारतात बियांपासून बहुतांश लागवड होते; त्याकरिता जुले-सप्टेंबरात जमविलेले बी डिसेंबरामध्ये पन्हेरीत पेरतात व वर्षानंतर रोपे बाहेर कायम जागी लावतात. याशिवाय कलमांनीही निवडक वाणांची लागवड करतात; त्याकरिता कडवा किंवा गोडा बदाम, जरदाळू, सप्ताळू अलुबुखार इत्यादींच्या खुंटावर कलम बांधतात. वृक्षांची लागण करण्यास ६ - ८ मी. अंतरावर १ मी. व्यासाचे खोल खड्डे वापरतात. उन्हाळ्यात पाणी द्यावे लागते; कंपोस्ट खते व नायट्रोजनुक्त खते दिल्यास उत्पादन अधिक येते. तसेच वाढ होत असताना छाटणी करावी लागते. वय, विकृती किंवा अयोग्य खुंट यांमुळे उत्पादन कमी होते. अशा वेळी शेंड्याकडे छाट देऊन तात्पुरते पुनरूज्जीवन करतात किंवा जुन्या झाडांमधून नवीन रोपे लावतात आणि पुढे जुनी झाडे काढून टाकतात. याच्या फळबागांतून मधमाश्यांच्या पेट्या ठेवणे चांगले कारण त्यामुळे परपरागणाला मदत होते. आ. २. बदाम (प्रूनस ॲमिग्डॅलस) व बदामबी यांच्या विविध प्रती.आ. २. बदाम (प्रूनस ॲमिग्डॅलस) व बदामबी यांच्या विविध प्रती. उत्पादन : रोपे लावल्यापासून सु. तीनचार वर्षांत फळे येऊ लागून आठदहा वर्षांत भरपूर उत्पन्न मिळते. साधारणतः जुलै ते सप्टेंबरमध्ये फळातून आठळ्या डोकावू लागतात. त्या वेळी ती फळे काढून हातांनी सोलून आठळ्या उन्हात वाळवितात. अमेरिकेत आठळ्या सोलण्यासाठी यंत्रे वापरतात. आठळ्यांवर स्वच्छतेकरिता व पिवळट आकर्षक रंग येण्यास योग्य असे संस्कार (वाफारणे व गंधक-धुरी देणे) करतात. कॅलिफोर्नियात दर हेक्टरी ४०० - १,२२० किगॅ इतके उत्पादन येते. बलुचिस्तानात हेक्टरी उत्पन्न सरासरीने २,३७५ किग्रॅ. असते; येथे दर हेक्टरी ३२५ झाडे व दर झाडागणिक ७.३ किग्रॅ. आठळ्या असे प्रमाण धरले आहे. काशमीरात दर झाडापासून २.७ किग्रॅ. फलोत्पादन होते. आठळ्या थंड, कोरड्य व हवा खेळणाऱ्या जागेत ठेवल्यास सहा महिन्यांपर्यंत टिकतात; शीतगृहातही ठेवतात व तेथे त्या अधिक काळ टिकतात. अमेरिकेत आठळ्या यांत्रिक पद्धतीने फोडून फक्त बिया वेगळ्या काढतात व त्यांचे प्रकार पाहून त्यांची प्रतवारी करतात. आठळ्या व बिया नंतर बाजारात येतात. उपयोग : गोड्या प्रकारातील कच्च्या वा पक्व झालेल्या बादाम बिया खातात; त्यांची टरफले काढून, भाजून, तळून, खारवून खाण्यास अधिक चविष्ट लागतात. मिठाईत सोललेल्या बादामबियांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर करतात; ‘मॅकरून’ या केकसारख्या पदार्थांत बदामबी पेस्टच्या रूपात वापरतात. भारतात मिठाई, पक्वान्ने, तांबूल इत्यांदींत बदामबीचे काप घालतात. बदामबी फार पौष्टिक, शामक, उत्तेजक व तंत्रिका तंत्राच्या दृष्टीने पोषक असून देशी औषधात वापरली जाते. बिब्बा उतल्यास व्रणावर व गोम चावल्यास जखमेवर बी उगाळून लावतात. बिया मूत्रल (लघवी साफ करणाऱ्या) असून त्यांचे पोटीस त्वचेवरील पुरळ व नाजूक दुखरे भाग यांवर लावतात; ⇨ पचनज व्रण (अल्सर) व जठरव्रण झालेल्या रोग्याच्या खाण्यात बदामबी पथ्यकर असते. गोड्या व कडव्या प्रकारच्या बदामबीचे तेल अनेक प्रकारे उपयुक्त आहे; ते मिठाई, औषधे व सौंदर्यप्रसाधने यांत वापरतात. तेल काढून राहिलेल्या चोथ्याचे पीठ आणि बदाम लोणी यांत स्टार्च नसल्याने त्यांचा उपयोग मधुमेही रोग्यांच्या अन्नात, तसेच साबण, सौंदर्यप्रसाधने व मलशुद्धीकारक द्रव्ये यांत करतात. घनकवची बदामातील बी ३३ % तर पातळ सालीच्या बदामातील बी ७० % असते. बियांत प्रथिन व तेल भरपूर असते. गोड्या बदामबीच्या रासायनिक विश्लेषणात प्रतिशत जलांश ५.२, प्रथिन २०.८, तेल ५८.९, कार्बोहायड्रेटे १०.५ आणि अ जीवनसत्त्व असते. कडव्या बदामबीमध्ये १० % अधिक प्रथिन व तेल १० % कमी असते. कडव्यात २.५ - ३.५ % ॲमिग्डॅलीन हे ग्लुकोसाइड असल्याने व ते गोड्या बदामबीत नसल्याने कडवे बी खाद्य नसते. गोड्या व कडव्या बदामबियांतील स्थिर (बाष्परूपाने उडून न जाणारे) तेल शीतदलन (थंड अवस्थेत दाबून काढणाऱ्या ) प्रक्रियेने काढतात. तथापि व्यापारी दृष्ट्या महत्त्वाचे तेल कडव्या बीपासूनच काढतात कारण गोडे बदामबी इतर महत्त्वाच्या उपयोगांकरिता वापरले जाते. दोन्हींच्या तेलांत फरक नसतो. ते तेल स्वच्छ, फिकट पिवळे किंवा रंगहीन असून त्याला सौम्य सुगंध येतो; ते दीर्घकाळ टिकते. ते शामक, पौष्टिक व किंचित सारक असते; ते खाद्य असले, तरी महाग असल्याने खाणे परवडत नाही; औषधे, सौंदर्यप्रसाधने व तेलाचे अंतःक्षेपण यांत उपयोगात आहे; कानाच्या विकारांत ते कानात घालतात; हे स्थिर तेल काढून राहिलेल्या पेंडीतून ‘कडू बदाम तेल’ हे उडून जाणारे तेल काढतात. त्यानंतर उरलेली पेंड गुरांना खाऊ घालतात. तेलाला विशिष्ट कडू वास येतो; त्यात हायड्रोसायनिक आम्ल असते. त्याचा मर्यादित औषधी उपयोग (उदा., आचके बंद करण्यास व शामक म्हणून) करतात. शुद्ध केलेले कडू तेल (नैसर्गिक बेंझाल्डिहाइड) एरंडेलाची व कॉडलिव्हर तेलाची रूची छपविण्यास वापरतात. हे साबण, सौंदर्यप्रसाधने, औषधे, मिठाई व अत्तरे यांत वापरले जात होते; हल्ली कृत्रिम बेंझाल्डिहाइड वापरणे स्वस्त पडते, तसेच याची भेसळ नैसर्गिक कडू बदामतेलात करतात. बदामाच्या कडक अंतःकवचाचे विविध उपयोग करतातः लोकर स्वच्छ करणे, धातू सफाई, मसाल्यात भेसळ, जमिनीचा पोत सुधारणे. वनस्पतींच्या तळाशी भूमिजल संरक्षणार्थ पसरणे. कोंबडीच्या पिलांना शेज करणे, खतांत मिसळणे, दंतधावने इत्यांदी; तसेच बदामाच्या साली (फलावरणाचा बाहेरील भाग) सरबते, गुरांना चारा आणि कातडी कमाविणे यांकरिता वापरतात, कारण सालीत टॅनिन, शर्करा, प्रथिन, स्टार्च, पेक्टिन, धागे इत्यादींचे प्रमाण चांगले असते. शिवाय यांपासून इंधनासाठी लागणारे अल्कोहॉल बनविण्याचे प्रयत्नही चालू आहेत. खोडांच्या सालीतून पाझरणारा डिंक ट्रॅगकांथ डिंकाऐवची वापरला जातो. बदानवृक्षाचे लाकूड फिकठ लालसर असून कातीव व कोरीव कामांस वापरतात. मुळे शरीरातील दूषित पदार्थांचे विसर्जन करण्यास समर्थ असल्याचे सांगतात. १९७८ साली बदामाचे जागतिक उत्पादन सु. ८.३ लाख टन झाले होते. स्पेन (२.९८ लाख टन), इटली (१.६३ लाख टन), अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने (१.५४ लाख टन) व इराण (५० हजार टन) हे प्रमुख उत्पादक देश होते. भारतातील बदामाचे उत्पादन पुरेसे नसल्याने त्याची अफगाणिस्तान व इराण येथून आयात होते; इराक, पाकिस्तान व इटली येथूनही थोडी आयात होत असे. १९६७-६८ सालात ४,२४४ टन आयात झाली होती. त्याची किंमत २६,७४६ हजार रुपये होती बदाम आ. ३. देशी बदाम :(१)फुलो‌‌ऱ्यासह फांदी, (२) नर-फूल, (३) द्विलिंगी फूल (उलगडलेले), (४) फळ, (५) फळांचा आडवा छेद, (६) बी.आ. ३. देशी बदाम :(१)फुलो‌‌ऱ्यासह फांदी, (२) नर-फूल, (३) द्विलिंगी फूल (उलगडलेले), (४) फळ, (५) फळांचा आडवा छेद, (६) बी. देशी बदाम : (हिं. जंगली बदाम, बंगाली बदाम, पत्ती बदाम; गु. लीली बदाम; क. तारी; सं. गृहद्रुम ; इं. ट्रॉपिकल आमंड, इंडियन आमंड; लॅ. टर्मिनॅलिया कटापा; कुल-कॉंब्रेटंसी). हा पानझडी वृक्ष ९-१२ मी. (काही ठिकाणी १८-२४ मी.) उंच असून मूळचा मलेशिया (मोलुकास) व अंदमान येथील आहे. ब्रह्मदेश व भारत येथील उष्ण भागांत, बागेत व कधी रस्त्याच्या दुतर्फा शोभेकरिता हा लावला जातो. मुंबईसारख्या ठिकाणी हा सदापर्णीसारखा वाढत असल्याने सावलीकरिताही उपयुक्त ठरतो; कोकण व उत्तर कारवारातही हा लावलेला आढळतो. खोडाची साल करडी व गुळगुळीत आणि फांद्या आडव्या व मंडलित (एकावर एक मजल्याप्रमाणे) व घेर १.८ - २.४ मी.; पाने जाड, कोवळेपणी बहुधा केसाळ नंतर गुळगुळीत, चकचकीत, मोठी (१५ - २३ सेंमी.), फार लहान देठाची, एकाआड एक, तळाशी साधारण हृदयाकृती, टोकाकडे रुंद असून फांद्यांच्या टोकाला गर्दीने वाढतात; झडण्यापूर्वी लालबुंद होतात. फुले लहान व हिरवट पांढरी असून ती पानांबरोबर त्यांच्या बगलेतील कणिश-फुलोऱ्यावर [⟶पुष्पबंध] प्रथम द्विलिंगी व नंतर पुल्लिंगी अशी येतात. फुलांची संरचना व झाडाची इतर सामान्य लक्षणे ⇨कॉंब्रेटेसीमध्ये (अर्जुन कुलात) वर्णिल्याप्रमाणे असतात. पाकळ्या नसतात. फळे अश्मगर्भी (२.५-४ सेंमी.), लंबगोल, काहीशी चपटी व दोन्ही बाजूंस फुगीर असून त्यांवर कडेने पंखासारखी किनार असते. बीज एकच; आठळी फळातील व बीजातील मगज खाद्य; तथापि फळातील मगज बेचव व बीजातील तैलयुक्त असतो. हे तेल ‘खऱ्या बदामा’तील तेलासारखे असते व त्याऐवजी ते वापरतातही. सालीत नऊ टक्के टॅनिन असते; साल व पाने यांपासून काळा रंग काढतात; सूत, रेशीम व लोकर रंगविण्यासाठी पाने व सालीतील रंगद्रव्य उपयुक्त असते. ‘टसर’ जातीच्या रेशमाच्या किड्यांच्या वाढीकरिता पानांचा उपयोग करतात. लाकूड लालसर, कठीण, हलके व टिकाऊ असल्याने घरबांधणीत व शेतीच्या अवजारांकरिता उपयोगात आहे. साल स्तंभक (आकुंचन करणारी), मूत्रल व हृदयास शक्तिवर्धक असते. कोवळ्या पानांच्या रसाचे मलम कुष्ठ, खरूज इ. चर्मरोगांवर उपयुक्त असते. पोटदुखी व डोकेदुखी यांवर हा रस पोटात देतात. नवीन लागवड बियांनी होते. कुलकर्णी, उ. के. भुतिया बदाम : (हिं. उर्णी; इं. टर्किश हॅझेल; लॅ. कॉरीलस कॉल्यूनौ ; कुल-बेट्युलेसी). हा सु. २१ मी. उंच व पानझडी वृक्ष मूळचा यूरोपातील असून त्याचा प्रसार द. यूरोप, ट्रान्स कॅस्पियापर्यंत झाला आहे. प. समशीतोष्ण हिमालयात काशमीर ते कुमाऊॅंमध्ये १,६५०-३,१०० मी.उंचीपर्यंत तो आढळतो. काश्मीरातील वनात तो सामान्यपणे आढळतो. याची साल गर्द करडी व पातळ; पाने साधी, सोपपर्ण, हृदयाकृती, एकाआड एक, गोलसर-अंडाकृती, काहीशी खंडित व द्विदंतुर (किनारीवरच्या दात्यांवर पुन्हा दाते असलेली), वरून गुळगुळीत व खालून लवदार. ३-१० एकलिंगी फुलांचे झुबके लोंबत्या कणिशावर एकाच झाडावर येतात. नर-पुष्पे लोंबत्या कणिशावर छंदाच्या बगलेत एकेकटी असतात. परिदले नसतात; केसरदले आठ; स्त्री-पुष्पांचे फुलोरे लहान व खवलेदार कळी-प्रमाणे; चिवट छदमंडल टोकाशी उघडे व त्यावर प्रपिंडयुक्त (ग्रंथियुक्त) केसांची गर्दी असते [⟶फूल]. शुष्क फळ (कपाली) एकबीजी; कठीण आवरणाचे, गोलसर-अंडाकृती, केसाळ व १.८ सेंमी व्यासाचे असते. ‘कॉन्स्टॅंटिनोपल नट’, ‘फिलबर्ट’ व ‘हॅझेलनट’ या नावांनी फळे ओळखली जातात; ती खाद्य व पौष्टिक असतात. फळांचे घोस व शोभा यांकरिता ही झाडे लावतात. दर तीन वर्षानी फुलांचा बहर येतो व फळे भरपूर मिळतात. तुर्कस्तानातील फार मोठ्या लागवडीत, फुलांचा मोसम वार्षिक असून झाडे लावल्यापासून चार वर्षानी फुले व फळे येण्यास सुरुवात होते व वीस वर्षांपर्यंत उत्पन्न मिळते. याचे लाकूड फिकट लालसर, साधारण कठीण व स्थानिक सामान्य उपयोगाचे असते. हिमालयाच्या मध्य व पूर्व भागात २,४८० - ३,१०० मी. उंचीवर दुसरी पानझडी जाती हिमालयी हॅझेल (कॉ. फेरोक्स, नेपाळी नाव : करी; भुतिया नाव : लंगुरा) आढळते. हिच्या कपाली फळाच्या भोवती काटेरी पेल्याचे आवरण असते; फळातील मगज खाद्य असतो. छेदकमंडल जाड व मांसल असते. [[वर्ग:औषधी वनस्पती]] [[वर्ग:सुकामेवा]] [[वर्ग:मराठी विश्वकोशातून कॉपीपेस्ट मजकूर]] 6kae5jbogtotxhejh5nfhq8qsd3d3pq 2697045 2697044 2026-07-26T11:32:28Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2697045 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[चित्र:Badam.JPG|thumb|right|बदामातील बिया]] [[चित्र:Kadina-almonds-0713.jpg|250px|thumb|right|बदाम]] '''बदाम ''' (हि.. बादाम; क. बादावी, बादामी; सं वाताम; इं आमंड; लॅ. प्रूनस ॲमिग्डॅलस, प्रू. कॉम्यूनिस; कुल-रोझेसी). सुमारे ८ मी. उंचीचा हा पानझडी पृक्ष मूळचा मध्य व पश्चिम आशियातील असून अद्याप तेथे वन्य अवस्थेत आढळतो; इ. स. पू. दहाव्या शतकात चीनमध्ये व इ. स. पू. पाचव्या शतकात ग्रीसमध्ये याची लागवड होती, असे म्हणतात. काहींच्या मते जरदाळू, सफरचंद, केळ व आंबा यांच्याप्रमाणे सु. ४,००० वर्षांपूर्वीपासून मनुष्य त्याची लागवड करीत आला असावा. चरकसंहिता (इ. स.चे दुसरे शतक) आणि सुश्रुतसंहिता (इ.स.चे तिसरे शतक) यांमध्ये ‘वाताम’ नावाने बदामाचा उल्लेख आला आहे. बदाम मूळचा इराणातील असून तेथून तो इतरत्र नेला गेला आहे, असेही म्हटलेले आढळते. हल्ली द. युरोप, अमेरिका (कॅलिफोर्निया), ऑस्ट्रेलिया आणि द. आफ्रिका या प्रदेशांत बदामाची लागवड आढळते. भारतात सु. ७६०-२,४०० मी. उंचीपर्यंत (काश्मीरात) बदाम पिकविला जातो. त्याच्या लागवडीखाली २,४०० हेक्टर क्षेत्र असून त्यापासून ५,६०० क्विंटल बदामाचे उत्पादन होते; तसेच हिमाचल प्रदेशात २०० हेक्टरात पीक काढतात; उत्तर प्रदेशातील डोंगराळ भागात सु. ५,००० हेक्टरात अक्रोड व बदाम यांची लागवड केली आहे.. आ . बदाम :( १) फूल, (२) तडकलेले फळ, (३) फलांसह शाखा. आ . बदाम :( १) फूल, (२) तडकलेले फळ, (३) फलांसह शाखा. बदाम वृक्षाची साल करडी; पाने साधी, आयत-कुंतसम (भाल्या सारखी), एकाआड एक, चिवट, चकचकीत व दातेरी असतात. फुले पांढरी, पण त्यांवर तांबूस झाक असते. ती सु. २.५ सेंमी. व्यासाची, आकर्षक असून कोवळ्या पालवीबरोबर किंवा पाने येण्यापूर्वी एकेकटी येतात. फुले व कच्ची फळे असताना हा वृक्ष ⇨सप्ताळूसारखा दिसतो. एकाट किंजदलापासून बनलेले, बिनदेठाचे मोठे, ३-६ सेंमी. लांब, अश्मगर्भी फळ (आठळी फळ) काहीसे चपटे असते. त्यातील मगज (गर) कठीण असून फळ पिकल्यावर ते तडकते व लांबट अंडाकृती, गर्द तपकिरी असे एकच बीज असलेली आठळी बाहेर पडते. पांढरी फुले, दुहेरी पुष्पमुकुट, विविधवर्णी पाने, लोंबती पाने इ. लक्षणांचे अनेक संकरज प्रकार उपलब्ध असून ते बागेत शोभेकरिताच लावले जातात. जरदाळू, चेरी, अलुबुखार व सप्ताळू ही सर्व बदामाच्या प्रूनस या वंशातील असल्याने व त्यांचा अंतर्भाव रोझेसी कुलात [⟶रोझेलीझ] केल्याने त्यांच्या अनेक लक्षणांत साम्य आहे. बदामाच्या जातीचे तीन प्रमुख प्रकार करतात : (१) ॲमिग्डॅलस, (२) अमारा आणि (३)सटायव्हा. यांपैकी पहिला प्रकार वन्य असून प. आशिया, ग्रीस व उ. आफ्रिका येथे आढळतो. बहुतेक लागवडीतील प्रकार दुसऱ्या व तिसऱ्या प्रकारचे आहेत. दुसऱ्याला कडू (‘कडवा’) व तिसऱ्याला ‘गोडा’ म्हणतात. कडवा प्रकार व्यापारी महत्त्वाच्या तेलाकरिता आणि गोड्या प्रकाराची कलमे करण्यास खुंट म्हणून उपयुक्त ठरला आहे. फळांच्या सालीनुसार गोड्या बदामाचे तीन उपप्रकार आहेत : घनकवची, मृदुकवची आणि कागदी (कागझी किंवा रूमाली). भारतातील लागवडीत बियांचा वापर होत असल्याने फळांत विविधता आढळते. अमेरिकेतून ‘नॉन परेल’, ‘थिन शेल’ (विरल कवची), ‘ने-प्लस-अल्ट्रा’ आणि ‘ड्रेक’ (घनकवची) हे प्रकार आणून लागवड केली आहे. हवामान व मशागत : प्रारंभी थंड पण कोरडी आणि फळे पिकण्याच्या वेळी गरम हवा बदामास आवश्यक असते; तसेच ६० सेंमी. किंवा थोडा अधिक पाऊस असल्यास पीक चांगले येते. वसंत ऋतूत फुलांचा बहर येत असल्याने थंडीचा कडाका त्या वेळी पडल्यास मोहोर नासतो; अशा परिस्थितीत उशिरा फुलणाऱ्या जाती टिकून राहतात. खोल, सकस व निचऱ्याची जमीन बदामवृक्षांना उपयुक्त ठरते कारण त्यांची मुळे खोल जातात. भारतात बियांपासून बहुतांश लागवड होते; त्याकरिता जुले-सप्टेंबरात जमविलेले बी डिसेंबरामध्ये पन्हेरीत पेरतात व वर्षानंतर रोपे बाहेर कायम जागी लावतात. याशिवाय कलमांनीही निवडक वाणांची लागवड करतात; त्याकरिता कडवा किंवा गोडा बदाम, जरदाळू, सप्ताळू अलुबुखार इत्यादींच्या खुंटावर कलम बांधतात. वृक्षांची लागण करण्यास ६ - ८ मी. अंतरावर १ मी. व्यासाचे खोल खड्डे वापरतात. उन्हाळ्यात पाणी द्यावे लागते; कंपोस्ट खते व नायट्रोजनुक्त खते दिल्यास उत्पादन अधिक येते. तसेच वाढ होत असताना छाटणी करावी लागते. वय, विकृती किंवा अयोग्य खुंट यांमुळे उत्पादन कमी होते. अशा वेळी शेंड्याकडे छाट देऊन तात्पुरते पुनरूज्जीवन करतात किंवा जुन्या झाडांमधून नवीन रोपे लावतात आणि पुढे जुनी झाडे काढून टाकतात. याच्या फळबागांतून मधमाश्यांच्या पेट्या ठेवणे चांगले कारण त्यामुळे परपरागणाला मदत होते. आ. २. बदाम (प्रूनस ॲमिग्डॅलस) व बदामबी यांच्या विविध प्रती.आ. २. बदाम (प्रूनस ॲमिग्डॅलस) व बदामबी यांच्या विविध प्रती. उत्पादन : रोपे लावल्यापासून सु. तीनचार वर्षांत फळे येऊ लागून आठदहा वर्षांत भरपूर उत्पन्न मिळते. साधारणतः जुलै ते सप्टेंबरमध्ये फळातून आठळ्या डोकावू लागतात. त्या वेळी ती फळे काढून हातांनी सोलून आठळ्या उन्हात वाळवितात. अमेरिकेत आठळ्या सोलण्यासाठी यंत्रे वापरतात. आठळ्यांवर स्वच्छतेकरिता व पिवळट आकर्षक रंग येण्यास योग्य असे संस्कार (वाफारणे व गंधक-धुरी देणे) करतात. कॅलिफोर्नियात दर हेक्टरी ४०० - १,२२० किगॅ इतके उत्पादन येते. बलुचिस्तानात हेक्टरी उत्पन्न सरासरीने २,३७५ किग्रॅ. असते; येथे दर हेक्टरी ३२५ झाडे व दर झाडागणिक ७.३ किग्रॅ. आठळ्या असे प्रमाण धरले आहे. काशमीरात दर झाडापासून २.७ किग्रॅ. फलोत्पादन होते. आठळ्या थंड, कोरड्य व हवा खेळणाऱ्या जागेत ठेवल्यास सहा महिन्यांपर्यंत टिकतात; शीतगृहातही ठेवतात व तेथे त्या अधिक काळ टिकतात. अमेरिकेत आठळ्या यांत्रिक पद्धतीने फोडून फक्त बिया वेगळ्या काढतात व त्यांचे प्रकार पाहून त्यांची प्रतवारी करतात. आठळ्या व बिया नंतर बाजारात येतात. उपयोग : गोड्या प्रकारातील कच्च्या वा पक्व झालेल्या बादाम बिया खातात; त्यांची टरफले काढून, भाजून, तळून, खारवून खाण्यास अधिक चविष्ट लागतात. मिठाईत सोललेल्या बादामबियांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर करतात; ‘मॅकरून’ या केकसारख्या पदार्थांत बदामबी पेस्टच्या रूपात वापरतात. भारतात मिठाई, पक्वान्ने, तांबूल इत्यांदींत बदामबीचे काप घालतात. बदामबी फार पौष्टिक, शामक, उत्तेजक व तंत्रिका तंत्राच्या दृष्टीने पोषक असून देशी औषधात वापरली जाते. बिब्बा उतल्यास व्रणावर व गोम चावल्यास जखमेवर बी उगाळून लावतात. बिया मूत्रल (लघवी साफ करणाऱ्या) असून त्यांचे पोटीस त्वचेवरील पुरळ व नाजूक दुखरे भाग यांवर लावतात; ⇨ पचनज व्रण (अल्सर) व जठरव्रण झालेल्या रोग्याच्या खाण्यात बदामबी पथ्यकर असते. गोड्या व कडव्या प्रकारच्या बदामबीचे तेल अनेक प्रकारे उपयुक्त आहे; ते मिठाई, औषधे व सौंदर्यप्रसाधने यांत वापरतात. तेल काढून राहिलेल्या चोथ्याचे पीठ आणि बदाम लोणी यांत स्टार्च नसल्याने त्यांचा उपयोग मधुमेही रोग्यांच्या अन्नात, तसेच साबण, सौंदर्यप्रसाधने व मलशुद्धीकारक द्रव्ये यांत करतात. घनकवची बदामातील बी ३३ % तर पातळ सालीच्या बदामातील बी ७० % असते. बियांत प्रथिन व तेल भरपूर असते. गोड्या बदामबीच्या रासायनिक विश्लेषणात प्रतिशत जलांश ५.२, प्रथिन २०.८, तेल ५८.९, कार्बोहायड्रेटे १०.५ आणि अ जीवनसत्त्व असते. कडव्या बदामबीमध्ये १० % अधिक प्रथिन व तेल १० % कमी असते. कडव्यात २.५ - ३.५ % ॲमिग्डॅलीन हे ग्लुकोसाइड असल्याने व ते गोड्या बदामबीत नसल्याने कडवे बी खाद्य नसते. गोड्या व कडव्या बदामबियांतील स्थिर (बाष्परूपाने उडून न जाणारे) तेल शीतदलन (थंड अवस्थेत दाबून काढणाऱ्या ) प्रक्रियेने काढतात. तथापि व्यापारी दृष्ट्या महत्त्वाचे तेल कडव्या बीपासूनच काढतात कारण गोडे बदामबी इतर महत्त्वाच्या उपयोगांकरिता वापरले जाते. दोन्हींच्या तेलांत फरक नसतो. ते तेल स्वच्छ, फिकट पिवळे किंवा रंगहीन असून त्याला सौम्य सुगंध येतो; ते दीर्घकाळ टिकते. ते शामक, पौष्टिक व किंचित सारक असते; ते खाद्य असले, तरी महाग असल्याने खाणे परवडत नाही; औषधे, सौंदर्यप्रसाधने व तेलाचे अंतःक्षेपण यांत उपयोगात आहे; कानाच्या विकारांत ते कानात घालतात; हे स्थिर तेल काढून राहिलेल्या पेंडीतून ‘कडू बदाम तेल’ हे उडून जाणारे तेल काढतात. त्यानंतर उरलेली पेंड गुरांना खाऊ घालतात. तेलाला विशिष्ट कडू वास येतो; त्यात हायड्रोसायनिक आम्ल असते. त्याचा मर्यादित औषधी उपयोग (उदा., आचके बंद करण्यास व शामक म्हणून) करतात. शुद्ध केलेले कडू तेल (नैसर्गिक बेंझाल्डिहाइड) एरंडेलाची व कॉडलिव्हर तेलाची रूची छपविण्यास वापरतात. हे साबण, सौंदर्यप्रसाधने, औषधे, मिठाई व अत्तरे यांत वापरले जात होते; हल्ली कृत्रिम बेंझाल्डिहाइड वापरणे स्वस्त पडते, तसेच याची भेसळ नैसर्गिक कडू बदामतेलात करतात. बदामाच्या कडक अंतःकवचाचे विविध उपयोग करतातः लोकर स्वच्छ करणे, धातू सफाई, मसाल्यात भेसळ, जमिनीचा पोत सुधारणे. वनस्पतींच्या तळाशी भूमिजल संरक्षणार्थ पसरणे. कोंबडीच्या पिलांना शेज करणे, खतांत मिसळणे, दंतधावने इत्यांदी; तसेच बदामाच्या साली (फलावरणाचा बाहेरील भाग) सरबते, गुरांना चारा आणि कातडी कमाविणे यांकरिता वापरतात, कारण सालीत टॅनिन, शर्करा, प्रथिन, स्टार्च, पेक्टिन, धागे इत्यादींचे प्रमाण चांगले असते. शिवाय यांपासून इंधनासाठी लागणारे अल्कोहॉल बनविण्याचे प्रयत्नही चालू आहेत. खोडांच्या सालीतून पाझरणारा डिंक ट्रॅगकांथ डिंकाऐवची वापरला जातो. बदानवृक्षाचे लाकूड फिकठ लालसर असून कातीव व कोरीव कामांस वापरतात. मुळे शरीरातील दूषित पदार्थांचे विसर्जन करण्यास समर्थ असल्याचे सांगतात. १९७८ साली बदामाचे जागतिक उत्पादन सु. ८.३ लाख टन झाले होते. स्पेन (२.९८ लाख टन), इटली (१.६३ लाख टन), अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने (१.५४ लाख टन) व इराण (५० हजार टन) हे प्रमुख उत्पादक देश होते. भारतातील बदामाचे उत्पादन पुरेसे नसल्याने त्याची अफगाणिस्तान व इराण येथून आयात होते; इराक, पाकिस्तान व इटली येथूनही थोडी आयात होत असे. १९६७-६८ सालात ४,२४४ टन आयात झाली होती. त्याची किंमत २६,७४६ हजार रुपये होती बदाम आ. ३. देशी बदाम :(१)फुलो‌‌ऱ्यासह फांदी, (२) नर-फूल, (३) द्विलिंगी फूल (उलगडलेले), (४) फळ, (५) फळांचा आडवा छेद, (६) बी.आ. ३. देशी बदाम :(१)फुलो‌‌ऱ्यासह फांदी, (२) नर-फूल, (३) द्विलिंगी फूल (उलगडलेले), (४) फळ, (५) फळांचा आडवा छेद, (६) बी. देशी बदाम : (हिं. जंगली बदाम, बंगाली बदाम, पत्ती बदाम; गु. लीली बदाम; क. तारी; सं. गृहद्रुम ; इं. ट्रॉपिकल आमंड, इंडियन आमंड; लॅ. टर्मिनॅलिया कटापा; कुल-कॉंब्रेटंसी). हा पानझडी वृक्ष ९-१२ मी. (काही ठिकाणी १८-२४ मी.) उंच असून मूळचा मलेशिया (मोलुकास) व अंदमान येथील आहे. ब्रह्मदेश व भारत येथील उष्ण भागांत, बागेत व कधी रस्त्याच्या दुतर्फा शोभेकरिता हा लावला जातो. मुंबईसारख्या ठिकाणी हा सदापर्णीसारखा वाढत असल्याने सावलीकरिताही उपयुक्त ठरतो; कोकण व उत्तर कारवारातही हा लावलेला आढळतो. खोडाची साल करडी व गुळगुळीत आणि फांद्या आडव्या व मंडलित (एकावर एक मजल्याप्रमाणे) व घेर १.८ - २.४ मी.; पाने जाड, कोवळेपणी बहुधा केसाळ नंतर गुळगुळीत, चकचकीत, मोठी (१५ - २३ सेंमी.), फार लहान देठाची, एकाआड एक, तळाशी साधारण हृदयाकृती, टोकाकडे रुंद असून फांद्यांच्या टोकाला गर्दीने वाढतात; झडण्यापूर्वी लालबुंद होतात. फुले लहान व हिरवट पांढरी असून ती पानांबरोबर त्यांच्या बगलेतील कणिश-फुलोऱ्यावर [⟶पुष्पबंध] प्रथम द्विलिंगी व नंतर पुल्लिंगी अशी येतात. फुलांची संरचना व झाडाची इतर सामान्य लक्षणे ⇨कॉंब्रेटेसीमध्ये (अर्जुन कुलात) वर्णिल्याप्रमाणे असतात. पाकळ्या नसतात. फळे अश्मगर्भी (२.५-४ सेंमी.), लंबगोल, काहीशी चपटी व दोन्ही बाजूंस फुगीर असून त्यांवर कडेने पंखासारखी किनार असते. बीज एकच; आठळी फळातील व बीजातील मगज खाद्य; तथापि फळातील मगज बेचव व बीजातील तैलयुक्त असतो. हे तेल ‘खऱ्या बदामा’तील तेलासारखे असते व त्याऐवजी ते वापरतातही. सालीत नऊ टक्के टॅनिन असते; साल व पाने यांपासून काळा रंग काढतात; सूत, रेशीम व लोकर रंगविण्यासाठी पाने व सालीतील रंगद्रव्य उपयुक्त असते. ‘टसर’ जातीच्या रेशमाच्या किड्यांच्या वाढीकरिता पानांचा उपयोग करतात. लाकूड लालसर, कठीण, हलके व टिकाऊ असल्याने घरबांधणीत व शेतीच्या अवजारांकरिता उपयोगात आहे. साल स्तंभक (आकुंचन करणारी), मूत्रल व हृदयास शक्तिवर्धक असते. कोवळ्या पानांच्या रसाचे मलम कुष्ठ, खरूज इ. चर्मरोगांवर उपयुक्त असते. पोटदुखी व डोकेदुखी यांवर हा रस पोटात देतात. नवीन लागवड बियांनी होते. कुलकर्णी, उ. के. भुतिया बदाम : (हिं. उर्णी; इं. टर्किश हॅझेल; लॅ. कॉरीलस कॉल्यूनौ ; कुल-बेट्युलेसी). हा सु. २१ मी. उंच व पानझडी वृक्ष मूळचा यूरोपातील असून त्याचा प्रसार द. यूरोप, ट्रान्स कॅस्पियापर्यंत झाला आहे. प. समशीतोष्ण हिमालयात काशमीर ते कुमाऊॅंमध्ये १,६५०-३,१०० मी.उंचीपर्यंत तो आढळतो. काश्मीरातील वनात तो सामान्यपणे आढळतो. याची साल गर्द करडी व पातळ; पाने साधी, सोपपर्ण, हृदयाकृती, एकाआड एक, गोलसर-अंडाकृती, काहीशी खंडित व द्विदंतुर (किनारीवरच्या दात्यांवर पुन्हा दाते असलेली), वरून गुळगुळीत व खालून लवदार. ३-१० एकलिंगी फुलांचे झुबके लोंबत्या कणिशावर एकाच झाडावर येतात. नर-पुष्पे लोंबत्या कणिशावर छंदाच्या बगलेत एकेकटी असतात. परिदले नसतात; केसरदले आठ; स्त्री-पुष्पांचे फुलोरे लहान व खवलेदार कळी-प्रमाणे; चिवट छदमंडल टोकाशी उघडे व त्यावर प्रपिंडयुक्त (ग्रंथियुक्त) केसांची गर्दी असते [⟶फूल]. शुष्क फळ (कपाली) एकबीजी; कठीण आवरणाचे, गोलसर-अंडाकृती, केसाळ व १.८ सेंमी व्यासाचे असते. ‘कॉन्स्टॅंटिनोपल नट’, ‘फिलबर्ट’ व ‘हॅझेलनट’ या नावांनी फळे ओळखली जातात; ती खाद्य व पौष्टिक असतात. फळांचे घोस व शोभा यांकरिता ही झाडे लावतात. दर तीन वर्षानी फुलांचा बहर येतो व फळे भरपूर मिळतात. तुर्कस्तानातील फार मोठ्या लागवडीत, फुलांचा मोसम वार्षिक असून झाडे लावल्यापासून चार वर्षानी फुले व फळे येण्यास सुरुवात होते व वीस वर्षांपर्यंत उत्पन्न मिळते. याचे लाकूड फिकट लालसर, साधारण कठीण व स्थानिक सामान्य उपयोगाचे असते. हिमालयाच्या मध्य व पूर्व भागात २,४८० - ३,१०० मी. उंचीवर दुसरी पानझडी जाती हिमालयी हॅझेल (कॉ. फेरोक्स, नेपाळी नाव : करी; भुतिया नाव : लंगुरा) आढळते. हिच्या कपाली फळाच्या भोवती काटेरी पेल्याचे आवरण असते; फळातील मगज खाद्य असतो. छेदकमंडल जाड व मांसल असते. [[वर्ग:औषधी वनस्पती]] [[वर्ग:सुकामेवा]] [[वर्ग:मराठी विश्वकोशातून कॉपीपेस्ट मजकूर]] ar2gppw4vrtfg6d6qxektwqijy7737v 2697046 2697045 2026-07-26T11:34:40Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2697046 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[चित्र:Badam.JPG|thumb|right|बदामातील बिया]] [[चित्र:Kadina-almonds-0713.jpg|250px|thumb|right|बदाम]] '''बदाम ''' (हि.. बादाम; क. बादावी, बादामी; सं वाताम; इं आमंड; लॅ. प्रूनस ॲमिग्डॅलस, प्रू. कॉम्यूनिस; कुल-रोझेसी). सुमारे ८ मी. उंचीचा हा पानझडी पृक्ष मूळचा मध्य व पश्चिम आशियातील असून अद्याप तेथे वन्य अवस्थेत आढळतो; इ. स. पू. दहाव्या शतकात चीनमध्ये व इ. स. पू. पाचव्या शतकात ग्रीसमध्ये याची लागवड होती, असे म्हणतात. काहींच्या मते जरदाळू, सफरचंद, केळ व आंबा यांच्याप्रमाणे सु. ४,००० वर्षांपूर्वीपासून मनुष्य त्याची लागवड करीत आला असावा. चरकसंहिता (इ. स.चे दुसरे शतक) आणि सुश्रुतसंहिता (इ.स.चे तिसरे शतक) यांमध्ये ‘वाताम’ नावाने बदामाचा उल्लेख आला आहे. बदाम मूळचा इराणातील असून तेथून तो इतरत्र नेला गेला आहे, असेही म्हटलेले आढळते. हल्ली द. युरोप, अमेरिका (कॅलिफोर्निया), ऑस्ट्रेलिया आणि द. आफ्रिका या प्रदेशांत बदामाची लागवड आढळते. भारतात सु. ७६०-२,४०० मी. उंचीपर्यंत (काश्मीरात) बदाम पिकविला जातो. त्याच्या लागवडीखाली २,४०० हेक्टर क्षेत्र असून त्यापासून ५,६०० क्विंटल बदामाचे उत्पादन होते; तसेच हिमाचल प्रदेशात २०० हेक्टरात पीक काढतात; उत्तर प्रदेशातील डोंगराळ भागात सु. ५,००० हेक्टरात अक्रोड व बदाम यांची लागवड केली आहे.. आ . बदाम :( १) फूल, (२) तडकलेले फळ, (३) फलांसह शाखा. आ . बदाम :( १) फूल, (२) तडकलेले फळ, (३) फलांसह शाखा. बदाम वृक्षाची साल करडी; पाने साधी, आयत-कुंतसम (भाल्या सारखी), एकाआड एक, चिवट, चकचकीत व दातेरी असतात. फुले पांढरी, पण त्यांवर तांबूस झाक असते. ती सु. २.५ सेंमी. व्यासाची, आकर्षक असून कोवळ्या पालवीबरोबर किंवा पाने येण्यापूर्वी एकेकटी येतात. फुले व कच्ची फळे असताना हा वृक्ष ⇨सप्ताळूसारखा दिसतो. एकाट किंजदलापासून बनलेले, बिनदेठाचे मोठे, ३-६ सेंमी. लांब, अश्मगर्भी फळ (आठळी फळ) काहीसे चपटे असते. त्यातील मगज (गर) कठीण असून फळ पिकल्यावर ते तडकते व लांबट अंडाकृती, गर्द तपकिरी असे एकच बीज असलेली आठळी बाहेर पडते. पांढरी फुले, दुहेरी पुष्पमुकुट, विविधवर्णी पाने, लोंबती पाने इ. लक्षणांचे अनेक संकरज प्रकार उपलब्ध असून ते बागेत शोभेकरिताच लावले जातात. जरदाळू, चेरी, अलुबुखार व सप्ताळू ही सर्व बदामाच्या प्रूनस या वंशातील असल्याने व त्यांचा अंतर्भाव रोझेसी कुलात [⟶रोझेलीझ] केल्याने त्यांच्या अनेक लक्षणांत साम्य आहे. बदामाच्या जातीचे तीन प्रमुख प्रकार करतात : (१) ॲमिग्डॅलस, (२) अमारा आणि (३)सटायव्हा. यांपैकी पहिला प्रकार वन्य असून प. आशिया, ग्रीस व उ. आफ्रिका येथे आढळतो. बहुतेक लागवडीतील प्रकार दुसऱ्या व तिसऱ्या प्रकारचे आहेत. दुसऱ्याला कडू (‘कडवा’) व तिसऱ्याला ‘गोडा’ म्हणतात. कडवा प्रकार व्यापारी महत्त्वाच्या तेलाकरिता आणि गोड्या प्रकाराची कलमे करण्यास खुंट म्हणून उपयुक्त ठरला आहे. फळांच्या सालीनुसार गोड्या बदामाचे तीन उपप्रकार आहेत : घनकवची, मृदुकवची आणि कागदी (कागझी किंवा रूमाली). भारतातील लागवडीत बियांचा वापर होत असल्याने फळांत विविधता आढळते. अमेरिकेतून ‘नॉन परेल’, ‘थिन शेल’ (विरल कवची), ‘ने-प्लस-अल्ट्रा’ आणि ‘ड्रेक’ (घनकवची) हे प्रकार आणून लागवड केली आहे. हवामान व मशागत : प्रारंभी थंड पण कोरडी आणि फळे पिकण्याच्या वेळी गरम हवा बदामास आवश्यक असते; तसेच ६० सेंमी. किंवा थोडा अधिक पाऊस असल्यास पीक चांगले येते. वसंत ऋतूत फुलांचा बहर येत असल्याने थंडीचा कडाका त्या वेळी पडल्यास मोहोर नासतो; अशा परिस्थितीत उशिरा फुलणाऱ्या जाती टिकून राहतात. खोल, सकस व निचऱ्याची जमीन बदामवृक्षांना उपयुक्त ठरते कारण त्यांची मुळे खोल जातात. भारतात बियांपासून बहुतांश लागवड होते; त्याकरिता जुले-सप्टेंबरात जमविलेले बी डिसेंबरामध्ये पन्हेरीत पेरतात व वर्षानंतर रोपे बाहेर कायम जागी लावतात. याशिवाय कलमांनीही निवडक वाणांची लागवड करतात; त्याकरिता कडवा किंवा गोडा बदाम, जरदाळू, सप्ताळू अलुबुखार इत्यादींच्या खुंटावर कलम बांधतात. वृक्षांची लागण करण्यास ६ - ८ मी. अंतरावर १ मी. व्यासाचे खोल खड्डे वापरतात. उन्हाळ्यात पाणी द्यावे लागते; कंपोस्ट खते व नायट्रोजनुक्त खते दिल्यास उत्पादन अधिक येते. तसेच वाढ होत असताना छाटणी करावी लागते. वय, विकृती किंवा अयोग्य खुंट यांमुळे उत्पादन कमी होते. अशा वेळी शेंड्याकडे छाट देऊन तात्पुरते पुनरूज्जीवन करतात किंवा जुन्या झाडांमधून नवीन रोपे लावतात आणि पुढे जुनी झाडे काढून टाकतात. याच्या फळबागांतून मधमाश्यांच्या पेट्या ठेवणे चांगले कारण त्यामुळे परपरागणाला मदत होते. आ. २. बदाम (प्रूनस ॲमिग्डॅलस) व बदामबी यांच्या विविध प्रती.आ. २. बदाम (प्रूनस ॲमिग्डॅलस) व बदामबी यांच्या विविध प्रती. उत्पादन : रोपे लावल्यापासून सु. तीनचार वर्षांत फळे येऊ लागून आठदहा वर्षांत भरपूर उत्पन्न मिळते. साधारणतः जुलै ते सप्टेंबरमध्ये फळातून आठळ्या डोकावू लागतात. त्या वेळी ती फळे काढून हातांनी सोलून आठळ्या उन्हात वाळवितात. अमेरिकेत आठळ्या सोलण्यासाठी यंत्रे वापरतात. आठळ्यांवर स्वच्छतेकरिता व पिवळट आकर्षक रंग येण्यास योग्य असे संस्कार (वाफारणे व गंधक-धुरी देणे) करतात. कॅलिफोर्नियात दर हेक्टरी ४०० - १,२२० किगॅ इतके उत्पादन येते. बलुचिस्तानात हेक्टरी उत्पन्न सरासरीने २,३७५ किग्रॅ. असते; येथे दर हेक्टरी ३२५ झाडे व दर झाडागणिक ७.३ किग्रॅ. आठळ्या असे प्रमाण धरले आहे. काशमीरात दर झाडापासून २.७ किग्रॅ. फलोत्पादन होते. आठळ्या थंड, कोरड्य व हवा खेळणाऱ्या जागेत ठेवल्यास सहा महिन्यांपर्यंत टिकतात; शीतगृहातही ठेवतात व तेथे त्या अधिक काळ टिकतात. अमेरिकेत आठळ्या यांत्रिक पद्धतीने फोडून फक्त बिया वेगळ्या काढतात व त्यांचे प्रकार पाहून त्यांची प्रतवारी करतात. आठळ्या व बिया नंतर बाजारात येतात. उपयोग : गोड्या प्रकारातील कच्च्या वा पक्व झालेल्या बादाम बिया खातात; त्यांची टरफले काढून, भाजून, तळून, खारवून खाण्यास अधिक चविष्ट लागतात. मिठाईत सोललेल्या बादामबियांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर करतात; ‘मॅकरून’ या केकसारख्या पदार्थांत बदामबी पेस्टच्या रूपात वापरतात. भारतात मिठाई, पक्वान्ने, तांबूल इत्यांदींत बदामबीचे काप घालतात. बदामबी फार पौष्टिक, शामक, उत्तेजक व तंत्रिका तंत्राच्या दृष्टीने पोषक असून देशी औषधात वापरली जाते. बिब्बा उतल्यास व्रणावर व गोम चावल्यास जखमेवर बी उगाळून लावतात. बिया मूत्रल (लघवी साफ करणाऱ्या) असून त्यांचे पोटीस त्वचेवरील पुरळ व नाजूक दुखरे भाग यांवर लावतात; ⇨ पचनज व्रण (अल्सर) व जठरव्रण झालेल्या रोग्याच्या खाण्यात बदामबी पथ्यकर असते. गोड्या व कडव्या प्रकारच्या बदामबीचे तेल अनेक प्रकारे उपयुक्त आहे; ते मिठाई, औषधे व सौंदर्यप्रसाधने यांत वापरतात. तेल काढून राहिलेल्या चोथ्याचे पीठ आणि बदाम लोणी यांत स्टार्च नसल्याने त्यांचा उपयोग मधुमेही रोग्यांच्या अन्नात, तसेच साबण, सौंदर्यप्रसाधने व मलशुद्धीकारक द्रव्ये यांत करतात. घनकवची बदामातील बी ३३ % तर पातळ सालीच्या बदामातील बी ७० % असते. बियांत प्रथिन व तेल भरपूर असते. गोड्या बदामबीच्या रासायनिक विश्लेषणात प्रतिशत जलांश ५.२, प्रथिन २०.८, तेल ५८.९, कार्बोहायड्रेटे १०.५ आणि अ जीवनसत्त्व असते. कडव्या बदामबीमध्ये १० % अधिक प्रथिन व तेल १० % कमी असते. कडव्यात २.५ - ३.५ % ॲमिग्डॅलीन हे ग्लुकोसाइड असल्याने व ते गोड्या बदामबीत नसल्याने कडवे बी खाद्य नसते. गोड्या व कडव्या बदामबियांतील स्थिर (बाष्परूपाने उडून न जाणारे) तेल शीतदलन (थंड अवस्थेत दाबून काढणाऱ्या ) प्रक्रियेने काढतात. तथापि व्यापारी दृष्ट्या महत्त्वाचे तेल कडव्या बीपासूनच काढतात कारण गोडे बदामबी इतर महत्त्वाच्या उपयोगांकरिता वापरले जाते. दोन्हींच्या तेलांत फरक नसतो. ते तेल स्वच्छ, फिकट पिवळे किंवा रंगहीन असून त्याला सौम्य सुगंध येतो; ते दीर्घकाळ टिकते. ते शामक, पौष्टिक व किंचित सारक असते; ते खाद्य असले, तरी महाग असल्याने खाणे परवडत नाही; औषधे, सौंदर्यप्रसाधने व तेलाचे अंतःक्षेपण यांत उपयोगात आहे; कानाच्या विकारांत ते कानात घालतात; हे स्थिर तेल काढून राहिलेल्या पेंडीतून ‘कडू बदाम तेल’ हे उडून जाणारे तेल काढतात. त्यानंतर उरलेली पेंड गुरांना खाऊ घालतात. तेलाला विशिष्ट कडू वास येतो; त्यात हायड्रोसायनिक आम्ल असते. त्याचा मर्यादित औषधी उपयोग (उदा., आचके बंद करण्यास व शामक म्हणून) करतात. शुद्ध केलेले कडू तेल (नैसर्गिक बेंझाल्डिहाइड) एरंडेलाची व कॉडलिव्हर तेलाची रूची छपविण्यास वापरतात. हे साबण, सौंदर्यप्रसाधने, औषधे, मिठाई व अत्तरे यांत वापरले जात होते; हल्ली कृत्रिम बेंझाल्डिहाइड वापरणे स्वस्त पडते, तसेच याची भेसळ नैसर्गिक कडू बदामतेलात करतात. बदामाच्या कडक अंतःकवचाचे विविध उपयोग करतातः लोकर स्वच्छ करणे, धातू सफाई, मसाल्यात भेसळ, जमिनीचा पोत सुधारणे. वनस्पतींच्या तळाशी भूमिजल संरक्षणार्थ पसरणे. कोंबडीच्या पिलांना शेज करणे, खतांत मिसळणे, दंतधावने इत्यांदी; तसेच बदामाच्या साली (फलावरणाचा बाहेरील भाग) सरबते, गुरांना चारा आणि कातडी कमाविणे यांकरिता वापरतात, कारण सालीत टॅनिन, शर्करा, प्रथिन, स्टार्च, पेक्टिन, धागे इत्यादींचे प्रमाण चांगले असते. शिवाय यांपासून इंधनासाठी लागणारे अल्कोहॉल बनविण्याचे प्रयत्नही चालू आहेत. खोडांच्या सालीतून पाझरणारा डिंक ट्रॅगकांथ डिंकाऐवची वापरला जातो. बदानवृक्षाचे लाकूड फिकठ लालसर असून कातीव व कोरीव कामांस वापरतात. मुळे शरीरातील दूषित पदार्थांचे विसर्जन करण्यास समर्थ असल्याचे सांगतात. १९७८ साली बदामाचे जागतिक उत्पादन सु. ८.३ लाख टन झाले होते. स्पेन (२.९८ लाख टन), इटली (१.६३ लाख टन), अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने (१.५४ लाख टन) व इराण (५० हजार टन) हे प्रमुख उत्पादक देश होते. भारतातील बदामाचे उत्पादन पुरेसे नसल्याने त्याची अफगाणिस्तान व इराण येथून आयात होते; इराक, पाकिस्तान व इटली येथूनही थोडी आयात होत असे. १९६७-६८ सालात ४,२४४ टन आयात झाली होती. त्याची किंमत २६,७४६ हजार रुपये होती बदाम आ. ३. देशी बदाम :(१)फुलो‌‌ऱ्यासह फांदी, (२) नर-फूल, (३) द्विलिंगी फूल (उलगडलेले), (४) फळ, (५) फळांचा आडवा छेद, (६) बी.आ. ३. देशी बदाम :(१)फुलो‌‌ऱ्यासह फांदी, (२) नर-फूल, (३) द्विलिंगी फूल (उलगडलेले), (४) फळ, (५) फळांचा आडवा छेद, (६) बी. देशी बदाम : (हिं. जंगली बदाम, बंगाली बदाम, पत्ती बदाम; गु. लीली बदाम; क. तारी; सं. गृहद्रुम ; इं. ट्रॉपिकल आमंड, इंडियन आमंड; लॅ. टर्मिनॅलिया कटापा; कुल-कॉंब्रेटंसी). हा पानझडी वृक्ष ९-१२ मी. (काही ठिकाणी १८-२४ मी.) उंच असून मूळचा मलेशिया (मोलुकास) व अंदमान येथील आहे. ब्रह्मदेश व भारत येथील उष्ण भागांत, बागेत व कधी रस्त्याच्या दुतर्फा शोभेकरिता हा लावला जातो. मुंबईसारख्या ठिकाणी हा सदापर्णीसारखा वाढत असल्याने सावलीकरिताही उपयुक्त ठरतो; कोकण व उत्तर कारवारातही हा लावलेला आढळतो. खोडाची साल करडी व गुळगुळीत आणि फांद्या आडव्या व मंडलित (एकावर एक मजल्याप्रमाणे) व घेर १.८ - २.४ मी.; पाने जाड, कोवळेपणी बहुधा केसाळ नंतर गुळगुळीत, चकचकीत, मोठी (१५ - २३ सेंमी.), फार लहान देठाची, एकाआड एक, तळाशी साधारण हृदयाकृती, टोकाकडे रुंद असून फांद्यांच्या टोकाला गर्दीने वाढतात; झडण्यापूर्वी लालबुंद होतात. फुले लहान व हिरवट पांढरी असून ती पानांबरोबर त्यांच्या बगलेतील कणिश-फुलोऱ्यावर [⟶पुष्पबंध] प्रथम द्विलिंगी व नंतर पुल्लिंगी अशी येतात. फुलांची संरचना व झाडाची इतर सामान्य लक्षणे ⇨कॉंब्रेटेसीमध्ये (अर्जुन कुलात) वर्णिल्याप्रमाणे असतात. पाकळ्या नसतात. फळे अश्मगर्भी (२.५-४ सेंमी.), लंबगोल, काहीशी चपटी व दोन्ही बाजूंस फुगीर असून त्यांवर कडेने पंखासारखी किनार असते. बीज एकच; आठळी फळातील व बीजातील मगज खाद्य; तथापि फळातील मगज बेचव व बीजातील तैलयुक्त असतो. हे तेल ‘खऱ्या बदामा’तील तेलासारखे असते व त्याऐवजी ते वापरतातही. सालीत नऊ टक्के टॅनिन असते; साल व पाने यांपासून काळा रंग काढतात; सूत, रेशीम व लोकर रंगविण्यासाठी पाने व सालीतील रंगद्रव्य उपयुक्त असते. ‘टसर’ जातीच्या रेशमाच्या किड्यांच्या वाढीकरिता पानांचा उपयोग करतात. लाकूड लालसर, कठीण, हलके व टिकाऊ असल्याने घरबांधणीत व शेतीच्या अवजारांकरिता उपयोगात आहे. साल स्तंभक (आकुंचन करणारी), मूत्रल व हृदयास शक्तिवर्धक असते. कोवळ्या पानांच्या रसाचे मलम कुष्ठ, खरूज इ. चर्मरोगांवर उपयुक्त असते. पोटदुखी व डोकेदुखी यांवर हा रस पोटात देतात. नवीन लागवड बियांनी होते. कुलकर्णी, उ. के. भुतिया बदाम : (हिं. उर्णी; इं. टर्किश हॅझेल; लॅ. कॉरीलस कॉल्यूनौ ; कुल-बेट्युलेसी). हा सु. २१ मी. उंच व पानझडी वृक्ष मूळचा यूरोपातील असून त्याचा प्रसार द. यूरोप, ट्रान्स कॅस्पियापर्यंत झाला आहे. प. समशीतोष्ण हिमालयात काशमीर ते कुमाऊॅंमध्ये १,६५०-३,१०० मी.उंचीपर्यंत तो आढळतो. काश्मीरातील वनात तो सामान्यपणे आढळतो. याची साल गर्द करडी व पातळ; पाने साधी, सोपपर्ण, हृदयाकृती, एकाआड एक, गोलसर-अंडाकृती, काहीशी खंडित व द्विदंतुर (किनारीवरच्या दात्यांवर पुन्हा दाते असलेली), वरून गुळगुळीत व खालून लवदार. ३-१० एकलिंगी फुलांचे झुबके लोंबत्या कणिशावर एकाच झाडावर येतात. नर-पुष्पे लोंबत्या कणिशावर छंदाच्या बगलेत एकेकटी असतात. परिदले नसतात; केसरदले आठ; स्त्री-पुष्पांचे फुलोरे लहान व खवलेदार कळी-प्रमाणे; चिवट छदमंडल टोकाशी उघडे व त्यावर प्रपिंडयुक्त (ग्रंथियुक्त) केसांची गर्दी असते [⟶फूल]. शुष्क फळ (कपाली) एकबीजी; कठीण आवरणाचे, गोलसर-अंडाकृती, केसाळ व १.८ सेंमी व्यासाचे असते. ‘कॉन्स्टॅंटिनोपल नट’, ‘फिलबर्ट’ व ‘हॅझेलनट’ या नावांनी फळे ओळखली जातात; ती खाद्य व पौष्टिक असतात. फळांचे घोस व शोभा यांकरिता ही झाडे लावतात. दर तीन वर्षानी फुलांचा बहर येतो व फळे भरपूर मिळतात. तुर्कस्तानातील फार मोठ्या लागवडीत, फुलांचा मोसम वार्षिक असून झाडे लावल्यापासून चार वर्षानी फुले व फळे येण्यास सुरुवात होते व वीस वर्षांपर्यंत उत्पन्न मिळते. याचे लाकूड फिकट लालसर, साधारण कठीण व स्थानिक सामान्य उपयोगाचे असते. हिमालयाच्या मध्य व पूर्व भागात २,४८० - ३,१०० मी. उंचीवर दुसरी पानझडी जाती हिमालयी हॅझेल (कॉ. फेरोक्स, नेपाळी नाव : करी; भुतिया नाव : लंगुरा) आढळते. हिच्या कपाली फळाच्या भोवती काटेरी पेल्याचे आवरण असते; फळातील मगज खाद्य असतो. छेदकमंडल जाड व मांसल असते.<ref>[https://vishwakosh.marathi.gov.in/27956/ बदाम]<ref> == बाह्य दुवे == * [https://marathivishwakosh.org/3769/ बदाम (मराठी विश्वकोश)] [[वर्ग:औषधी वनस्पती]] [[वर्ग:सुकामेवा]] [[वर्ग:मराठी विश्वकोशातून कॉपीपेस्ट मजकूर]] 1fe8qi4hx9hsnmgzu98nz8xru8sg9ub 2697047 2697046 2026-07-26T11:36:28Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2697047 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[चित्र:Badam.JPG|thumb|right|बदामातील बिया]] [[चित्र:Kadina-almonds-0713.jpg|250px|thumb|right|बदाम]] '''बदाम ''' (हि.. बादाम; क. बादावी, बादामी; सं वाताम; इं आमंड; लॅ. प्रूनस ॲमिग्डॅलस, प्रू. कॉम्यूनिस; कुल-रोझेसी). सुमारे ८ मी. उंचीचा हा पानझडी पृक्ष मूळचा मध्य व पश्चिम आशियातील असून अद्याप तेथे वन्य अवस्थेत आढळतो; इ. स. पू. दहाव्या शतकात चीनमध्ये व इ. स. पू. पाचव्या शतकात ग्रीसमध्ये याची लागवड होती, असे म्हणतात. काहींच्या मते जरदाळू, सफरचंद, केळ व आंबा यांच्याप्रमाणे सु. ४,००० वर्षांपूर्वीपासून मनुष्य त्याची लागवड करीत आला असावा. चरकसंहिता (इ. स.चे दुसरे शतक) आणि सुश्रुतसंहिता (इ.स.चे तिसरे शतक) यांमध्ये ‘वाताम’ नावाने बदामाचा उल्लेख आला आहे. बदाम मूळचा इराणातील असून तेथून तो इतरत्र नेला गेला आहे, असेही म्हटलेले आढळते. हल्ली द. युरोप, अमेरिका (कॅलिफोर्निया), ऑस्ट्रेलिया आणि द. आफ्रिका या प्रदेशांत बदामाची लागवड आढळते. भारतात सु. ७६०-२,४०० मी. उंचीपर्यंत (काश्मीरात) बदाम पिकविला जातो. त्याच्या लागवडीखाली २,४०० हेक्टर क्षेत्र असून त्यापासून ५,६०० क्विंटल बदामाचे उत्पादन होते; तसेच हिमाचल प्रदेशात २०० हेक्टरात पीक काढतात; उत्तर प्रदेशातील डोंगराळ भागात सु. ५,००० हेक्टरात अक्रोड व बदाम यांची लागवड केली आहे. बदाम वृक्षाची साल करडी; पाने साधी, आयत-कुंतसम (भाल्या सारखी), एकाआड एक, चिवट, चकचकीत व दातेरी असतात. फुले पांढरी, पण त्यांवर तांबूस झाक असते. ती सु. २.५ सेंमी. व्यासाची, आकर्षक असून कोवळ्या पालवीबरोबर किंवा पाने येण्यापूर्वी एकेकटी येतात. फुले व कच्ची फळे असताना हा वृक्ष ⇨सप्ताळूसारखा दिसतो. एकाट किंजदलापासून बनलेले, बिनदेठाचे मोठे, ३-६ सेंमी. लांब, अश्मगर्भी फळ (आठळी फळ) काहीसे चपटे असते. त्यातील मगज (गर) कठीण असून फळ पिकल्यावर ते तडकते व लांबट अंडाकृती, गर्द तपकिरी असे एकच बीज असलेली आठळी बाहेर पडते. पांढरी फुले, दुहेरी पुष्पमुकुट, विविधवर्णी पाने, लोंबती पाने इ. लक्षणांचे अनेक संकरज प्रकार उपलब्ध असून ते बागेत शोभेकरिताच लावले जातात. जरदाळू, चेरी, अलुबुखार व सप्ताळू ही सर्व बदामाच्या प्रूनस या वंशातील असल्याने व त्यांचा अंतर्भाव रोझेसी कुलात [⟶रोझेलीझ] केल्याने त्यांच्या अनेक लक्षणांत साम्य आहे. बदामाच्या जातीचे तीन प्रमुख प्रकार करतात : (१) ॲमिग्डॅलस, (२) अमारा आणि (३)सटायव्हा. यांपैकी पहिला प्रकार वन्य असून प. आशिया, ग्रीस व उ. आफ्रिका येथे आढळतो. बहुतेक लागवडीतील प्रकार दुसऱ्या व तिसऱ्या प्रकारचे आहेत. दुसऱ्याला कडू (‘कडवा’) व तिसऱ्याला ‘गोडा’ म्हणतात. कडवा प्रकार व्यापारी महत्त्वाच्या तेलाकरिता आणि गोड्या प्रकाराची कलमे करण्यास खुंट म्हणून उपयुक्त ठरला आहे. फळांच्या सालीनुसार गोड्या बदामाचे तीन उपप्रकार आहेत : घनकवची, मृदुकवची आणि कागदी (कागझी किंवा रूमाली). भारतातील लागवडीत बियांचा वापर होत असल्याने फळांत विविधता आढळते. अमेरिकेतून ‘नॉन परेल’, ‘थिन शेल’ (विरल कवची), ‘ने-प्लस-अल्ट्रा’ आणि ‘ड्रेक’ (घनकवची) हे प्रकार आणून लागवड केली आहे. हवामान व मशागत : प्रारंभी थंड पण कोरडी आणि फळे पिकण्याच्या वेळी गरम हवा बदामास आवश्यक असते; तसेच ६० सेंमी. किंवा थोडा अधिक पाऊस असल्यास पीक चांगले येते. वसंत ऋतूत फुलांचा बहर येत असल्याने थंडीचा कडाका त्या वेळी पडल्यास मोहोर नासतो; अशा परिस्थितीत उशिरा फुलणाऱ्या जाती टिकून राहतात. खोल, सकस व निचऱ्याची जमीन बदामवृक्षांना उपयुक्त ठरते कारण त्यांची मुळे खोल जातात. भारतात बियांपासून बहुतांश लागवड होते; त्याकरिता जुले-सप्टेंबरात जमविलेले बी डिसेंबरामध्ये पन्हेरीत पेरतात व वर्षानंतर रोपे बाहेर कायम जागी लावतात. याशिवाय कलमांनीही निवडक वाणांची लागवड करतात; त्याकरिता कडवा किंवा गोडा बदाम, जरदाळू, सप्ताळू अलुबुखार इत्यादींच्या खुंटावर कलम बांधतात. वृक्षांची लागण करण्यास ६ - ८ मी. अंतरावर १ मी. व्यासाचे खोल खड्डे वापरतात. उन्हाळ्यात पाणी द्यावे लागते; कंपोस्ट खते व नायट्रोजनुक्त खते दिल्यास उत्पादन अधिक येते. तसेच वाढ होत असताना छाटणी करावी लागते. वय, विकृती किंवा अयोग्य खुंट यांमुळे उत्पादन कमी होते. अशा वेळी शेंड्याकडे छाट देऊन तात्पुरते पुनरूज्जीवन करतात किंवा जुन्या झाडांमधून नवीन रोपे लावतात आणि पुढे जुनी झाडे काढून टाकतात. याच्या फळबागांतून मधमाश्यांच्या पेट्या ठेवणे चांगले कारण त्यामुळे परपरागणाला मदत होते. उत्पादन : रोपे लावल्यापासून सु. तीनचार वर्षांत फळे येऊ लागून आठदहा वर्षांत भरपूर उत्पन्न मिळते. साधारणतः जुलै ते सप्टेंबरमध्ये फळातून आठळ्या डोकावू लागतात. त्या वेळी ती फळे काढून हातांनी सोलून आठळ्या उन्हात वाळवितात. अमेरिकेत आठळ्या सोलण्यासाठी यंत्रे वापरतात. आठळ्यांवर स्वच्छतेकरिता व पिवळट आकर्षक रंग येण्यास योग्य असे संस्कार (वाफारणे व गंधक-धुरी देणे) करतात. कॅलिफोर्नियात दर हेक्टरी ४०० - १,२२० किगॅ इतके उत्पादन येते. बलुचिस्तानात हेक्टरी उत्पन्न सरासरीने २,३७५ किग्रॅ. असते; येथे दर हेक्टरी ३२५ झाडे व दर झाडागणिक ७.३ किग्रॅ. आठळ्या असे प्रमाण धरले आहे. काशमीरात दर झाडापासून २.७ किग्रॅ. फलोत्पादन होते. आठळ्या थंड, कोरड्य व हवा खेळणाऱ्या जागेत ठेवल्यास सहा महिन्यांपर्यंत टिकतात; शीतगृहातही ठेवतात व तेथे त्या अधिक काळ टिकतात. अमेरिकेत आठळ्या यांत्रिक पद्धतीने फोडून फक्त बिया वेगळ्या काढतात व त्यांचे प्रकार पाहून त्यांची प्रतवारी करतात. आठळ्या व बिया नंतर बाजारात येतात. उपयोग : गोड्या प्रकारातील कच्च्या वा पक्व झालेल्या बादाम बिया खातात; त्यांची टरफले काढून, भाजून, तळून, खारवून खाण्यास अधिक चविष्ट लागतात. मिठाईत सोललेल्या बादामबियांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर करतात; ‘मॅकरून’ या केकसारख्या पदार्थांत बदामबी पेस्टच्या रूपात वापरतात. भारतात मिठाई, पक्वान्ने, तांबूल इत्यांदींत बदामबीचे काप घालतात. बदामबी फार पौष्टिक, शामक, उत्तेजक व तंत्रिका तंत्राच्या दृष्टीने पोषक असून देशी औषधात वापरली जाते. बिब्बा उतल्यास व्रणावर व गोम चावल्यास जखमेवर बी उगाळून लावतात. बिया मूत्रल (लघवी साफ करणाऱ्या) असून त्यांचे पोटीस त्वचेवरील पुरळ व नाजूक दुखरे भाग यांवर लावतात; ⇨ पचनज व्रण (अल्सर) व जठरव्रण झालेल्या रोग्याच्या खाण्यात बदामबी पथ्यकर असते. गोड्या व कडव्या प्रकारच्या बदामबीचे तेल अनेक प्रकारे उपयुक्त आहे; ते मिठाई, औषधे व सौंदर्यप्रसाधने यांत वापरतात. तेल काढून राहिलेल्या चोथ्याचे पीठ आणि बदाम लोणी यांत स्टार्च नसल्याने त्यांचा उपयोग मधुमेही रोग्यांच्या अन्नात, तसेच साबण, सौंदर्यप्रसाधने व मलशुद्धीकारक द्रव्ये यांत करतात. घनकवची बदामातील बी ३३ % तर पातळ सालीच्या बदामातील बी ७० % असते. बियांत प्रथिन व तेल भरपूर असते. गोड्या बदामबीच्या रासायनिक विश्लेषणात प्रतिशत जलांश ५.२, प्रथिन २०.८, तेल ५८.९, कार्बोहायड्रेटे १०.५ आणि अ जीवनसत्त्व असते. कडव्या बदामबीमध्ये १० % अधिक प्रथिन व तेल १० % कमी असते. कडव्यात २.५ - ३.५ % ॲमिग्डॅलीन हे ग्लुकोसाइड असल्याने व ते गोड्या बदामबीत नसल्याने कडवे बी खाद्य नसते. गोड्या व कडव्या बदामबियांतील स्थिर (बाष्परूपाने उडून न जाणारे) तेल शीतदलन (थंड अवस्थेत दाबून काढणाऱ्या ) प्रक्रियेने काढतात. तथापि व्यापारी दृष्ट्या महत्त्वाचे तेल कडव्या बीपासूनच काढतात कारण गोडे बदामबी इतर महत्त्वाच्या उपयोगांकरिता वापरले जाते. दोन्हींच्या तेलांत फरक नसतो. ते तेल स्वच्छ, फिकट पिवळे किंवा रंगहीन असून त्याला सौम्य सुगंध येतो; ते दीर्घकाळ टिकते. ते शामक, पौष्टिक व किंचित सारक असते; ते खाद्य असले, तरी महाग असल्याने खाणे परवडत नाही; औषधे, सौंदर्यप्रसाधने व तेलाचे अंतःक्षेपण यांत उपयोगात आहे; कानाच्या विकारांत ते कानात घालतात; हे स्थिर तेल काढून राहिलेल्या पेंडीतून ‘कडू बदाम तेल’ हे उडून जाणारे तेल काढतात. त्यानंतर उरलेली पेंड गुरांना खाऊ घालतात. तेलाला विशिष्ट कडू वास येतो; त्यात हायड्रोसायनिक आम्ल असते. त्याचा मर्यादित औषधी उपयोग (उदा., आचके बंद करण्यास व शामक म्हणून) करतात. शुद्ध केलेले कडू तेल (नैसर्गिक बेंझाल्डिहाइड) एरंडेलाची व कॉडलिव्हर तेलाची रूची छपविण्यास वापरतात. हे साबण, सौंदर्यप्रसाधने, औषधे, मिठाई व अत्तरे यांत वापरले जात होते; हल्ली कृत्रिम बेंझाल्डिहाइड वापरणे स्वस्त पडते, तसेच याची भेसळ नैसर्गिक कडू बदामतेलात करतात. बदामाच्या कडक अंतःकवचाचे विविध उपयोग करतातः लोकर स्वच्छ करणे, धातू सफाई, मसाल्यात भेसळ, जमिनीचा पोत सुधारणे. वनस्पतींच्या तळाशी भूमिजल संरक्षणार्थ पसरणे. कोंबडीच्या पिलांना शेज करणे, खतांत मिसळणे, दंतधावने इत्यांदी; तसेच बदामाच्या साली (फलावरणाचा बाहेरील भाग) सरबते, गुरांना चारा आणि कातडी कमाविणे यांकरिता वापरतात, कारण सालीत टॅनिन, शर्करा, प्रथिन, स्टार्च, पेक्टिन, धागे इत्यादींचे प्रमाण चांगले असते. शिवाय यांपासून इंधनासाठी लागणारे अल्कोहॉल बनविण्याचे प्रयत्नही चालू आहेत. खोडांच्या सालीतून पाझरणारा डिंक ट्रॅगकांथ डिंकाऐवची वापरला जातो. बदानवृक्षाचे लाकूड फिकठ लालसर असून कातीव व कोरीव कामांस वापरतात. मुळे शरीरातील दूषित पदार्थांचे विसर्जन करण्यास समर्थ असल्याचे सांगतात. १९७८ साली बदामाचे जागतिक उत्पादन सु. ८.३ लाख टन झाले होते. स्पेन (२.९८ लाख टन), इटली (१.६३ लाख टन), अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने (१.५४ लाख टन) व इराण (५० हजार टन) हे प्रमुख उत्पादक देश होते. भारतातील बदामाचे उत्पादन पुरेसे नसल्याने त्याची अफगाणिस्तान व इराण येथून आयात होते; इराक, पाकिस्तान व इटली येथूनही थोडी आयात होत असे. १९६७-६८ सालात ४,२४४ टन आयात झाली होती. त्याची किंमत २६,७४६ हजार रुपये होती बदाम देशी बदाम : (हिं. जंगली बदाम, बंगाली बदाम, पत्ती बदाम; गु. लीली बदाम; क. तारी; सं. गृहद्रुम ; इं. ट्रॉपिकल आमंड, इंडियन आमंड; लॅ. टर्मिनॅलिया कटापा; कुल-कॉंब्रेटंसी). हा पानझडी वृक्ष ९-१२ मी. (काही ठिकाणी १८-२४ मी.) उंच असून मूळचा मलेशिया (मोलुकास) व अंदमान येथील आहे. ब्रह्मदेश व भारत येथील उष्ण भागांत, बागेत व कधी रस्त्याच्या दुतर्फा शोभेकरिता हा लावला जातो. मुंबईसारख्या ठिकाणी हा सदापर्णीसारखा वाढत असल्याने सावलीकरिताही उपयुक्त ठरतो; कोकण व उत्तर कारवारातही हा लावलेला आढळतो. खोडाची साल करडी व गुळगुळीत आणि फांद्या आडव्या व मंडलित (एकावर एक मजल्याप्रमाणे) व घेर १.८ - २.४ मी.; पाने जाड, कोवळेपणी बहुधा केसाळ नंतर गुळगुळीत, चकचकीत, मोठी (१५ - २३ सेंमी.), फार लहान देठाची, एकाआड एक, तळाशी साधारण हृदयाकृती, टोकाकडे रुंद असून फांद्यांच्या टोकाला गर्दीने वाढतात; झडण्यापूर्वी लालबुंद होतात. फुले लहान व हिरवट पांढरी असून ती पानांबरोबर त्यांच्या बगलेतील कणिश-फुलोऱ्यावर [⟶पुष्पबंध] प्रथम द्विलिंगी व नंतर पुल्लिंगी अशी येतात. फुलांची संरचना व झाडाची इतर सामान्य लक्षणे ⇨कॉंब्रेटेसीमध्ये (अर्जुन कुलात) वर्णिल्याप्रमाणे असतात. पाकळ्या नसतात. फळे अश्मगर्भी (२.५-४ सेंमी.), लंबगोल, काहीशी चपटी व दोन्ही बाजूंस फुगीर असून त्यांवर कडेने पंखासारखी किनार असते. बीज एकच; आठळी फळातील व बीजातील मगज खाद्य; तथापि फळातील मगज बेचव व बीजातील तैलयुक्त असतो. हे तेल ‘खऱ्या बदामा’तील तेलासारखे असते व त्याऐवजी ते वापरतातही. सालीत नऊ टक्के टॅनिन असते; साल व पाने यांपासून काळा रंग काढतात; सूत, रेशीम व लोकर रंगविण्यासाठी पाने व सालीतील रंगद्रव्य उपयुक्त असते. ‘टसर’ जातीच्या रेशमाच्या किड्यांच्या वाढीकरिता पानांचा उपयोग करतात. लाकूड लालसर, कठीण, हलके व टिकाऊ असल्याने घरबांधणीत व शेतीच्या अवजारांकरिता उपयोगात आहे. साल स्तंभक (आकुंचन करणारी), मूत्रल व हृदयास शक्तिवर्धक असते. कोवळ्या पानांच्या रसाचे मलम कुष्ठ, खरूज इ. चर्मरोगांवर उपयुक्त असते. पोटदुखी व डोकेदुखी यांवर हा रस पोटात देतात. नवीन लागवड बियांनी होते. भुतिया बदाम : (हिं. उर्णी; इं. टर्किश हॅझेल; लॅ. कॉरीलस कॉल्यूनौ ; कुल-बेट्युलेसी). हा सु. २१ मी. उंच व पानझडी वृक्ष मूळचा यूरोपातील असून त्याचा प्रसार द. यूरोप, ट्रान्स कॅस्पियापर्यंत झाला आहे. प. समशीतोष्ण हिमालयात काशमीर ते कुमाऊॅंमध्ये १,६५०-३,१०० मी.उंचीपर्यंत तो आढळतो. काश्मीरातील वनात तो सामान्यपणे आढळतो. याची साल गर्द करडी व पातळ; पाने साधी, सोपपर्ण, हृदयाकृती, एकाआड एक, गोलसर-अंडाकृती, काहीशी खंडित व द्विदंतुर (किनारीवरच्या दात्यांवर पुन्हा दाते असलेली), वरून गुळगुळीत व खालून लवदार. ३-१० एकलिंगी फुलांचे झुबके लोंबत्या कणिशावर एकाच झाडावर येतात. नर-पुष्पे लोंबत्या कणिशावर छंदाच्या बगलेत एकेकटी असतात. परिदले नसतात; केसरदले आठ; स्त्री-पुष्पांचे फुलोरे लहान व खवलेदार कळी-प्रमाणे; चिवट छदमंडल टोकाशी उघडे व त्यावर प्रपिंडयुक्त (ग्रंथियुक्त) केसांची गर्दी असते [⟶फूल]. शुष्क फळ (कपाली) एकबीजी; कठीण आवरणाचे, गोलसर-अंडाकृती, केसाळ व १.८ सेंमी व्यासाचे असते. ‘कॉन्स्टॅंटिनोपल नट’, ‘फिलबर्ट’ व ‘हॅझेलनट’ या नावांनी फळे ओळखली जातात; ती खाद्य व पौष्टिक असतात. फळांचे घोस व शोभा यांकरिता ही झाडे लावतात. दर तीन वर्षानी फुलांचा बहर येतो व फळे भरपूर मिळतात. तुर्कस्तानातील फार मोठ्या लागवडीत, फुलांचा मोसम वार्षिक असून झाडे लावल्यापासून चार वर्षानी फुले व फळे येण्यास सुरुवात होते व वीस वर्षांपर्यंत उत्पन्न मिळते. याचे लाकूड फिकट लालसर, साधारण कठीण व स्थानिक सामान्य उपयोगाचे असते. हिमालयाच्या मध्य व पूर्व भागात २,४८० - ३,१०० मी. उंचीवर दुसरी पानझडी जाती हिमालयी हॅझेल (कॉ. फेरोक्स, नेपाळी नाव : करी; भुतिया नाव : लंगुरा) आढळते. हिच्या कपाली फळाच्या भोवती काटेरी पेल्याचे आवरण असते; फळातील मगज खाद्य असतो. छेदकमंडल जाड व मांसल असते.<ref>[https://vishwakosh.marathi.gov.in/27956/ बदाम]</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://marathivishwakosh.org/3769/ बदाम (मराठी विश्वकोश)] [[वर्ग:औषधी वनस्पती]] [[वर्ग:सुकामेवा]] [[वर्ग:मराठी विश्वकोशातून कॉपीपेस्ट मजकूर]] cm07g8lzfq2l1qkq8ofdnxpir3ouc9m 0 71348 2696926 2679891 2026-07-25T16:10:11Z ~2026-41428-14 185626 /* भ */ 2696926 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{निःसंदिग्धीकरण}} '''कुटुंब नाव''' किंवा '''आडनाव''' हे [[कुटुंब]], [[घराणे]], अथवा मूळ [[गाव]] यांचे निदर्शक उपनाम म्हणून वापरले जाते. एकाच नावाच्या अनेक व्यक्ती आढळत असल्यामुळे निश्चितपणे ओळखता यावे, म्हणून त्या त्या व्यक्तीच्या वैयक्तिक नावाबरोबर अधिक नावे जोडण्याची प्रथा पडली असावी. भारतातील नावे आणि आडनावे ही वेगवेगळ्या पद्धतींवर आधारित आहेत. जात, [[धर्म]], [[भाषा]] आणि प्रदेश अशा गोष्टींनुसार नावे आणि आडनावे बदलतात. जसे: उत्तर भारतात आडनावे वापरली जातात तर दक्षिण भारतात ([[तमिळनाडू]], [[केरळ]]) बरेचसे लोक आडनावे वापरत नाहीत, त्याऐवजी वडिलांचे नाव किंवा त्या नावाचे आद्याक्षर जोडतात, आणि तेही स्वतःच्या वैयक्तिक नावाआधी. उदा० एन.गोपालस्वामी अय्यंगार. यातले एन. म्हणजे नरसिंह, गोपालस्वामींच्या वडिलांचे नाव. अनेक भारतीयांचे जन्मनाव त्यांच्या अधिकृत नावापेक्षा वेगळे असते. जन्मनाव अनेकदा [[ज्योतिषशास्त्र|ज्योतिषशास्त्रा]]नुसार ठेवले जाते. जेथे आडनावे वापरात नाहीत अशा ठिकाणी तिसरे नाव म्हणून आजोबा/आजीचे नाव किंवा गावाचे नाव वापरण्याचा संकेत आहे. ज्या ठिकाणी [[समाजवादी]] विचारांचा प्रभाव आहे अशा ठिकाणी समाजवादी नेत्यांची किंवा रशियातील नावे वापरण्याचीही पद्धत आहे. उदाहरण: स्टॅलिन (तमिळनाडूचे मुख्यमंत्री करुणानिधी यांचे पुत्र), लोलिता, गोगोल व अतिशी मार्लेना(मार्क्स+लेनिन). भारतीय आडनावांमध्ये अनेकदा काही [[सूत्र]] असते. ग्रामनामावरून पडलेल्या मराठी आडनावांच्या शेवटी ’कर’ किंवा 'वार' हा प्रत्यय असतो. उदा. वाल्हेकर, बल्लाळकर, माडखोलकर, पुणेकर, माहीमकर ईत्यादी. तसेच येलकुंचवार, कन्नमवार, वडेट्टीवार, मुनगंटीवार, उरुडवार, बोंगिरवार, मुत्तेमवार, गड्डमवार, जोरगेवार, यरावार, मोपलवार अशी आडनावे तेलगु प्रदेशाजवळील नांदेड व [[गोंडवाना]] भागात आढळतात. {| class="wikitable sortable" |- bgcolor=,"#cccccc" !'''क्रमांक'''!! '''आडनाव''' !! '''संख्या''' !! '''वारंवारता''' |- |१ || देवी || ७०,३६२,१९२ || १:११ |- |२ || सिंह || ३४,८३८,०२७ || १:२२ |- |३ || कुमार|| ३१,१११,२४८ || १:२५ |- |४ || दास || ११,३६८,८१० || १:६७ |- |५ || कौर || ९,४८०,२२९ || १:८१ |- |६ || राम || ७,२२८,६०१ || १:१०६ |- |७ || यादव|| ६,९९३,४०२ || १:११० |- |८ || कुमारी|| ६,६१५,१५५ || १:११६ |- |९ || लाल || ६,६६९,६७९ || १:१३५ |- |१०|| बाई || ५,३३९,८०३ || १:१४४ |} <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://forebears.io/india/surnames|title=Most common surname in India|last=|first=|date=|website=|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> ==महाराष्ट्रीय आडनावे== महाराष्ट्रातील मराठी आडनावांइतकी विविधता जगात इतरत्र क्वचितच आढळेल. त्या आडनावांचे वर्गीकरण पुढीलप्रमाणे करता येईल. === 'जे'कारान्त === * राजे * ताटपुजे * नागरगोजे * पोरजे * पोरंपाजे * पोतराजे * गवलवाड === 'डे'कारान्त === अरगडे, आरगडे, अलगडे, आडे, आंबवडे, आंबाडे, उंडे, उराडे, कदमबांडे, करडे, करंडे, काकडे, करांडे, कातुर्डे, कानडे, कानफाडे, कारंडे, कासारखेडे(कर), काळगुडे, केकडे, कोरडे, खाटमोडे, खाडे, खांडे(कर), खांडे(भराड), खुडे, खोडे, खोतलांडे, खोपडे, खोलंगडे, गराडे, गवांडे, गांगुर्डे, गाडे(कर), गायतोंडे, गावडे, गावंडे, गिंडे, गोजमगुंडे, गोडे, गोलांडे, घरवाडे, घांगुर्डे, घाडे, घालुगडे, घेवडे, घोडे, घोरपडे, चिंचवडे, जगनाडे, जमदाडे, जानगुडे, झगडे, झेंडे, टेकवडे, डोईफोडे, तांगडे, तायडे, तावडे, तोकडे, दबडे, दराडे, दरोडे, दाभाडे, दामगुडे, देवकुळे, देवडे, देशपांडे, धनवडे, धनावडे, धांगुर्डे, धांडे, धोंगडे, नरवडे, नरवाडे, नलावडे, नागवडे, नालुगडे, निगडे, नेमाडे, पलांडे, पांडे, पायगुडे, पिंडे, पुंडे, फरगडे, बनसोडे, बलकवडे, बागडे, बानुगडे, बांडे, बेंडे, बेर्डे, बेलखोडे, बैनाडे, बोबडे, बोऱ्हाडे, भाईगडे, भांडे, भिडे, भिंडे, भुंडे, भेगडे, भेंडे, माडे, मांडे, मातीगडे, मार्कंडे, मिंडे, मुंडे, मुसमाडे, राखुंडे, राजवाडे, रानडे, राबाडे, रेडे, रोकडे, रोडे, ला/लकडे, लबडे, लांडे, लोखंडे, वानखडे, वाईंगडे, वाघमोडे, शिवडे, शेंडे, चौकडे, चौखंडे, पाचखंडे, मंडे, लांडे, सरदेशपांडे, साबडे, हंबर्डे, हांडे, हुंडे(करी), खोब्रागडे, देवगडे, भिवगडे, वैरागडे. === 'बे'कारान्त === * गोडांबे * गोलांबे * टेंबे * तांबे * बिंबे * बोंबे * भोंबे * लांबे * लेंभे * वाळंबे * वाळिंबे * शेंबे * सुंबे * दुबे (हिंदी-गुजराती आडनाव) * चौबे (हिंदी-गुजराती आडनाव) === 'भे'कारान्त === * उभे * चोभे * जांभे * टेंभे * लंभे * लेंभे * लोभे * सुंभे == प्रदेशानुसार/प्रांतानुसार आडनाव == === पूर्वेकडील आडनांवे === * मुखर्जी * चटर्जी * बॅनर्जी * संगमा * सुचिता * देबबर्मन * सरमा === पश्चिमी भारत === [[महाराष्ट्र]] आणि [[गुजरात]] राज्यांतील नामकरण पद्धतीमध्ये मधले नाव वडिलांचे किंवा पतीचे असते. उदाहारण : [[सचिन तेंडुलकर|सचिन रमेश तेंडुलकर]] या क्रिकेट खेळाडूच्या नावातील पहिले नाव "सचिन", मधले नाव "रमेश" हे वडिलांचे नाव तर "तेंडुलकर" हे आडनाव आहे. स्त्रिया लग्नानंतर परंपरेनुसार पतीचे नाव व आडनाव वापरतात. महाराष्ट्रात नातवाला आजोबांचे नाव देण्याची पद्धत एकेकाळी होती. गुजरातमध्ये नावानंतर भाई (पुरुषांसाठी) किंवा बेन (स्त्रियांसाठी) लावण्याची प्रथा आहे. महाराष्ट्रात काही समाजांत पुरुषांच्या नावांना राव तर स्त्रियांच्या नावांनंतर बाई/ताई लावले जाते. मराठीतील ’कर’ने शेवट होणारी आडनावे गावांच्या नावावरून पडली आहेत. माडगुळकर ([[माडगुळ]] गावावरून, वेंगसरकर, गावसकर, बांदेकर वगैरे.) बाकीची नेहेमी आढळणारी आडनावे : पाटील, कुलकर्णी, जोशी, देशपांडे, देशमुख, सुतार, वाणी ही नावे, ती माणसे एकेकाळी करत असलेल्या व्यवसायावरून किंवा गावातील पदावरून पडली आहेत, तर शिंदे, बादाडे ,जाधव, भोसले, कांबळे या नावांच्या उत्पत्त्या भिन्नभिन्न आहेत. ===बंगालमधील आडनावे=== (उत्तर भारतीय आडनावात शेवटी अकारान्त जोडाक्षर आल्यास त्याचा उच्चार आकारान्त होतो.) गुप्त (उच्चार गुप्ता), घोष,दत्ता, चक्रवर्ती (उच्चार चोक्रोबोर्ती), चटोपाध्याय(चॅटर्जी), ठाकुर (टागोर), दास, बंडोपाध्याय-वंद्योपाध्याय (बॅनर्जी), वर्मन् (उच्चार बर्मन), वसु-बसु-बोशू, (बोस), भौमिक, मिश्र (उच्चार मिश्रा), मुखोपाध्याय (मुखर्जी), राय-रॉय (रे), सारंगी, सेन, सरकार (सोरकार) ===गुजरात मधील आडनावे=== गुजरातमध्ये नेहमी आढळणारी आडनावे: अंबानी, गढा, गांधी, चौहान, मेहता, मोदी, शहा, शाह, पटेल, सोहनी/सोनी, सोलंकी, पांड्या. मेहता, पटेल, शाह, देसाई, पारेख वगैरे. (यांतलीही काही व्यवसायावरून पडली आहेत) गावावरून पडलेली आणखी आडनावे: उदा. भरुचा, सुरतिया, सुरती यांशिवाय कनोजिया, कांकरिया, कापडिया यांसारखी काही [[याकारान्त आडनावे|'या'कारान्त आडनावे]] असतात. त्यांची यादी एका स्वतंत्र लेखात केली आहे. === दक्षिण भारत === प्राचीन काळापासून दक्षिणी भारतीय लोकांत एका खास प्रकारच्या नामकरण पद्धती प्रचलित आहेत. कुटुंबातील प्रत्येक व्यक्तीला एकच नाव दिले जात होते. ते पुढील कारणांपैकी एका कारणामुळे दिले जात असे. : * त्याचे गाव किंवा नगराचे नाव, उदा., इंकोल्लु, उद्यवारा, कुलार, कोकर्डी, चावली, चिट्टी, जनस्वामी, दासिग, बंगळूर, सिंग्री (सिंगिरी), हट्टंगडी, हट्टिंगडी, हुबळी, इत्यादी. * त्यांच्या परिवारावरून किंवा वंशावरून नाव, उदा. पुलितेवर, सहोंता. * जातीवरून नाव, उदा. अय्यंगार, अय्यर, राव, नायर. नाडर === उत्तर भारतीय === अग्निहोत्री, अग्रवाल, आगरवाल, आर्य, आहुजा, कपूर, कोहली, खन्ना, खान, खुराणा, गोयल, चतुर्वेदी, चोपडा, चोप्रा, चौहान, त्यागी, त्रिपाठी, त्रिवेदी, दास, देसाई, द्विवेदी, पांडे, पाण्डेय, बेदी, भट, भट्टी, मल्होत्रा, माथूर, मिश्रा, मिस्त्री, मौर्य, यादव, रंधावा, राजपूत, राठोड, रायजादा, रोशन, वर्मा, व्यास, शर्मा, शास्त्री, श्रीवास्तव, सिंघल, सिंघानिया, सेठी. == शेवटी विशिष्ट शब्द असणारी आडनावे == ==='नी'कारान्त किंवा 'णी'कारान्त आडनावे=== नीकारान्त व णीकारान्त आडनावे बहुधा सिंधी लोकांची असतात, तशीच ती काही गुजराती-मारवाड्य़ांचीही असतात. अशी काही आडनावे <br/> * अखानी, * अडानी, * अंबानी, अलानी, आंबलानी, * आडवाणी, आमलानी, * गंगवानी, घेलानी, चटवानी, चांदवानी, बडयानी, बडीयानी, बिमाणी, बुंदियानी, भायानी, भीमजयानी, भूपतानी, * भोजानी, मेघाणी, * रुपाणी, * लाखाणी, शहानी वगैरे. ==='या'कारान्त=== याहून एक वेगळा प्रकार म्हणजे याकारान्त नावे. ही [[हिंदू धर्म|हिंदू]], [[मुसलमान]], [[पारशी]], [[जैन धर्म|जैन]] आणि [[बौद्ध]] या पाचही धर्मीयांमध्ये आढळतात. हिंदूंमधली अशी आडनावे असणारे बहुधा मारवाडी, गुजराती किंवा सिंधी-पंजाबी असतात. * आंटिया * कनोजिया * कांकरिया * कापडिया * कुटमुटिया * कोडिया * चोरडिया * छाब्रिया * झकेरिया * झाझरिया * डालमिया * डिया * देढिया * दोडिया * फिरोदिया * बगाडिया * बोखारिया * भांखरिया * भाटिया * मारडिया * मोठवाडिया * रुईया * रेशमिया * लोहिया * वाडिया. * सिंघानिया * सिसोदिया * सुरपुरिया, वगैरे वगैरे. ==विविध प्रांतीय/धार्मिक== === पारशी आडनावे === # टाटा # भाभा # ईराणी # मिस्त्री # दस्तूर # सोहनी # पेटिट # दाबू # बामजी # वाडीया काही पारशी आडनावे "वाला"-अंती असतात. ती गावावरून किंवा व्यवसायावरून पडलेली आहेत. उदा. अहमदाबादवाला, खंबातवाला, सकलातवाला, नडियादवाला, मेहवाला, मेहसाणावाला, लकडावाला, लंडनवाला, सोडावाला, दारुवाला, गांजावाला, बाटलीवाला, सोडावाॅटरबाॅटलओपनरवाला इत्यादी ===सिंधी आडनावे=== आडवाणी, कर्णमलानी, केवलरामाणी, खियाणी, गिडवाणी, चंडीरामाणी, जगतियानी, गुरसियानी, पुर्सनानी, बुटाणी, भगतानी, भटियानी, भवनानी, भोजवानी, मतलानी, मीरचंदानी, मोटवानी, रामाणी, वासवानी, हरियाणी, हिंगोराणी वगैरे.. ===शिख धर्मीयांची आडनावे=== * पसरीचा * बादल * सिद्धू * अहलुवालिया * गिल == 'विशेषणा'वरून == * गांव * भाषा * प्रांत उदा. अकोले गावावरून अकोलकर, अडगुलवरून अडगुलवार, आरोंदे गावावरून आरोंदेकर, आष्टनकर, इंगळहळ्ळीकर,बल्लाळकर, गुजराती, तावशी गावारून तावसकर, गोंदवले गावावरून गोंदवलेकर, निवळी गावावरून निवळीकर, तासगाववरून तासगावकर, पंजाबी, पारे गावावरून पारेकर, मारवाडी, रेवणवरून रेवणवार, वाल्हे गावावरून वाल्हेकर, वार(लढाई)वरून वारीक वगैरे. == निसर्गातील स्थलविशेषावरून == ओढे, खोरे, डोंगरे, ढगे, दरेकर, पर्वते, समुद्रे, घनदाट, वगैरे == पशु-पक्ष्यावरून== * वाघ,वाघे,वाघमारे,वाघचौरे,वाघमोडे,वाघधरे. * घोडे, घोडके, घोडचौरे व घोडावत (राजस्थानी आडनाव). * कावळे, कोकीळ, कोळी, कोल्हे, गरुड, गाढवे, घारे, चोचे, चोरघोडे, डुकरे, ढोक, तरस, तितीरमारे, नाग, पाखरे, पिलाणे, पाल (बंगाली आडनाव), पिसे, पोपट, पोळ, बकरे, बोकडे, बोके, मांजरे, मुंगी, मोरे, रानबोके, लांडगे, शेळके, सरडे, मुंगुसमारे, मोरमारे, लावरे ==शरीराच्या अवयवावरून== * डोके * दंडगे * दंडवते * दहातोंडे * पायगुडे * पायमोडे * बाराहाते * लांबकाने * मानकापे * शिरसाठ * शिरतोडे * डोईफोडे * तांगतोडे * टांगमोडे * मानमोडे ==भाज्यांच्या किंवा फळांच्या नावावरून== आंबेकर, आवळे, कणसे, काकडे, केळकर, चिंचोरे, गाजरे, नारळीकर, पडवळ, फणसे, भेंडे, भोपळे, मुळे, कांदे, वांगीकर, कांदेकर, निमकर, कुमकर वगैरे. ==पूर्वजांच्या व्यवसायावरून== कुलकर्णी, कुळकर्णी, कोळी, गुरव, देशपांडे, देशमुख, पाटील, लोहारे, लोहोकरे, वाणी, शिंपी, सुतार, सोनार, सोनी (गुजराती) परीट ईत्यादी ==फार्सी धातू नविश्तन्‌ लागून होणारी आडनावे== * कापडणवीस, * कारखानीस, कोटणीस, खासनीस, * चिटणीस (चिटणवीस), * जमेनीस, तटणीस, * पागनीस, * पारसनीस, * पोतनीस, * फडणीस (फडणवीस), * वाकनीस, * हसबनीस ईत्यादी ==वस्तूवरून== ताटे, नरसाळे, पाटे, पोटे, लाटे, लोटे, जंगले ==विविध संस्कृती== == बौद्ध संस्कृतीतून आलेली नावे/आडनावे == मौर्य, बौद्ध, बोध, पळसपगार, शिल, बरडे ==मुस्लिम संस्कृतीतून आलेली नावे/आडनावे== गोलंदाज, आबाजी, पागे, पेशवे, बाजीराव, बाबूराव, मिराशी, मुकादम(मुकदम), मुतालीक, मोगल, वकील, शहाजी, तांबोळी. ==आद्याक्षरानुसार== ===अ=== अंकलीकर, अकोलकर, अग्निहोत्री, अडगुलवार, अडसुळे,अवचिते, आवचिते, अडागळे, अडांगळे, अंधारे, अधिकारी, अवचट, अनासुने, अलगर, अलुरे, अहिरे, आकाणगिरे, अडगळे, औरादे, अकर्ते, आकोटकर, अभंग, आखरे, आंजनकर, अघोर, आंगचेकर, असवले. ===आ=== आंबोरे, आरगडे, आंधळे, अंकोलीकर, अहिरे, अवचिते, आवचिते, आगरकर, आगलावे, आजगावकर, आठवले, आडवे, आडे, आडेकर, आदमाने, आपटे, आंबटकर, आंबले, आंबिले, आंबेकर, आंबेडकर, आमनेरकर, आमरे, आमले, आयतनबोयणे, आयरेकर, आरणे, आरने, आरोंदेकर, आर्वी, आवटे, आवळे, आव्हाड, आष्टनकर, आष्टे, औदुंबरे, आडसुळे, आडोळे, आटोळे, आंगचेकर,आसोदेकर. ===इ/उ/ए/ओ=== इंदूरवार, इंगळहळ्ळीकर, इंगळे, इंगोले, इटकर, इचके, इचलकरंजीकर, इटनारे, इरुळे,इट्टम, उशिरे, उशीर, उरुडवाड, उसरे, ऊटे, एकबोटे, ओगले, ओतूरकर, उंटवाले, उदगीरकर, ओहोळ, उडानशिव, उटकूर,उत्पात, उपलाने, ओतारी, उत्तरवार. ===क=== कुलाळ, करेवाड, कचरे, कड, कडलाक, कडू, कदम, कन्नाके, कपाळे, कमलाकर, करकंडे, करकरे, करंगळे, करडे, करांडे,करणवाड, करपे, करमरकर, करमे, करवंदे, कराडकर, करे, कर्डीले, कर्डीवाळ, कर्वे, कलंबेते, कलावंते, कल्याणकर, कल्याणी, कवाद, काकड, काकडे, काजळे, कांडलकर, काण्णव, कातोते, काथवटे, कांदळकर, कांदे, कानडे, कानफाडे, कानविंदे, कानिटकर, कापडी, कापसे, काबरे, कांबळे, कामत, कामाने, कामारकर, कातुर्डे, कामेरकर, कारखानीस, कारुळकर, कारेकर, कालकुंद्रीकर, कालगुडे, काशीकर, कासले, काळे, काळेल, काळेले, किर्लोस्कर, कीर्तनकार, कीर्तने, कीर्तिकर, कुनशेट्टे, कुमदाळे, कुमावत, कुरसंगे, कुर्लेकर, कुलकर्णी, कुलुपे, कुलथे, कुलसंगे, केकडे, केंद्रे, केरकर, केरूळकर, केसकर, केळकर, कोकाटे, कोचे, कोके,कोटलवार, कोठारे, कोडगिरवार, कोडीतकर, कोतवाल, कोथिंबिरे, कोद्रे, कोयाळकर, कोरडे, कोरगावकर, कोरे, कोलटक्के, कोविंद, कोहोजकर, कोळी, काेळेकर, कोहोक, कराळे, कवडे, कुर्मी, कर्चे , कवठेकर, काटे, कोहिनकर.किनगे. ===ख=== खाटपे, खडक, खडके,खडसे, खड्ये, खतगांवकर, खत्री, खंदारे, खतकर, खटावकर, खरमाळे, खरसाडे, खरसुंडीकर, खराटे, खराडे, खरात, खरे, खरोले, खर्चे, खलबते, खवस, खळे, खाटमोडे, खांडगे, खांडरे, खाडिलकर, खाडे, खांडेकर, खांडे, खाड्ये, खांदवे, खानवलकर, खानविलकर, खानापूरकर, खानोलकर, खापरे, खांबल, खांबे, खांबेटे, खामकर, खिलारी, खिलारे, खुजे, खुटवड, खुटे, खुडे, खुतारकार, खेटे, खेसे, खैरनार, खैरमोडे, खैरे, खोगरे, खोचरे, खोटे, खोत, खोपडे, खोपकर, खोरे, खोलगडे, खोले, खोसे, खोचगे, खर्चिकर, खुटाळे, खेडकर, खेडेकर, खोटरे, खर्डीकर, खकाळे, खवणेकर, खातू, ===ग=== गवई,गरड,गजेंद्रगडकर, गडकर, गडकरी, गणगोत्रे, गंदगे, गद्रे, गबाळे, गरुड, गर्जे, गवते, गवस, गवळी, गवाणकर, गव्हाणे, गांगणे, गांगर्डे, गांगुर्डे, गांगुली,गारकर,गाजरे, गागरे, गांजावाला, गाडगीळ, गाडे , गाढवे, गाढे, गांधी, गाईकवाड, गायतोंडे, गावडे, गावणकर, गावसकर, गिते, गिलबिले, गुजर, गुप्‍ते, गुरव, गुलगुले, गेजगे, गोखले, गोजमगुंडे, गोजमे, गोटे, गोडसे, गोते, गोंदकर, गोन्साल्वीस, गोरुले, गोरे, गोरडे गोवारीकर, गोवित्रीकर, गोवेकर, गोसावी, गोस्वामी, गोळे, गणपुले, गोडबोले, गांगल, गालफाडे, गुजराल, गवारे, गडदे, गुरखे, गुमास्ते, गवांदे,गावंडे, गंधे, गजधने, गावित, गुडेवार, गंभीर, गिरमे, गोगी, ग्रामोपाध्ये, गवंडी, गावंगे, गुळुमकर,गुंडुवार,गवई, गोलांडे,गिरी, गीते, ===घ=== घडशी, घरवाडे, घाटगे, घारे, घाटे, घाडगे, घायवट, घावडे, घुगे, घुर्ये, घुले, घेगडे, घेगडेधार, घेवडे, घोगरे, घोडके, घोडे, घोडचौरे, घोडमारे, घोडेले, घरात, घोरपडे, घोलप, घोलम, घनदाट, घायवत. ===च=== चंद्रचूड, चंद्रवंशी, चंद्रात्रे, चंद्रात्रेय, चनशेट्टी, चमकेरी, चरपे, चवरे, चव्हाण, चव्हाणके, चांगले, चाटे, चांदगुडे, चांदे, चांदोरकर, चांदोलकर, चापेकर, चाफे, चाफेकर, चिकटे, चिकणे, चिंचुलकर, चिंचोळकर, चिटको, चिटणीस, चितळे, चिंतामणी, चित्रे, चिंदरकर, चिपळूणकर, चोडणकर, चोगले, चोपे, चौगुले, चौधरी, चौरे, चोरगे, चौघुले, चांदेकर, चांदणे, चडचंणकर, चिंदगे,चिटमिल, चिमटे ===छ=== छत्रे, छप्परवाल, छापीकर, छत्रपती. ===ज=== जवरे,जूनघरे जागे,जाधव, जळूखे, जगताप, जगदाळे, जंगम, जंगले, जटाळ, जमदाडे, जावळे, जय, जयकर, जवळकर, जावळे,जांगळे, जागुष्टे, जांभळे, जामठे, जामनिक, जायभाये, जावकर, जिचकर, जुगदार, जुगारे, जेवारे, जोगवे, जोगळे, जोंधळे, जोशी, जुमनाके. ===झ=== झगेकार, झरे, झरेकर, झाडगावकर, झाडे, झारापकर, झेंडे, झेंडेकर, झोपे, झरकर,झुरंगे ,झाडबुके, झांजगे ,झोरे, झंपलवाड,झांबरे. ===ट, ठ=== टकले, टिळक, टिळेकर, टेकवडे, टेंगले,टेंग्से, टेंबे, टोपले, टोंपे, ठोंगे, ठोंबरे, ठोसर, टुकरूल, टाटा, टोणपे, टिकेकर, टिचकुले, टोपकर, ठोके, ठेंगले, ठोकळे, ठुबे, ठाणगे, ठेंगणे. ===ड=== डक, डख, डफळ, डफळे, डली, डाकी, डिंबळे, डोके, डोंगरे, डोंगळे, डोखे, डुकरे, डोपे, डुबल, डफळापूरकर, डोंग्रा, डाबर, डिसले, डोंबाळे, डुरे, डोंगरदिवे, डहाणुकर, डुंगुरपूरकर, डुणुंग, डेळेकर, डुडु, डोली डोईफोडे === ढ === ढगे, ढंभेरे, ढमढेरे, ढमाले, ढवळे, ढाकणे,ढाके,ढोबळे,ढोणे,ढिवरे ===त=== तळेकर, तत्तपुरे, तनपुरे, तळपदे, तळेले, ताकवले, ताकसांडे, ताटे, तोडे, तांदळे, तापकीर, तांबे, ताम्हाणे, तायडे, तारमळे, तारोळकर, तावडे, तावसकर, तितीरमारे, तुपसुंदर, तुपे, तुळसकर, तेंडुलकर, तेलंगी, तेलंगे, तोकडे, तोडणकर, तोडकर, तोडकरी, तिरके,तालवर, तांबवे,तांगतोडे,तेल्हारकर,तिटकारे. ===थ=== थळपते, थोरात ===द=== दणके,दराडे, दुश्मन,दाभाडे, दबडे, दळवी, दांडिमे, दाढे, दाभोलकर, दारकुंडे, दुराफे, दास, दासगुप्ता, दासरे, दासोपार्थ, दिवटे, दिवे, देवकर, देवकाते, देवरे, देशखैरे, देशपांडे, देशमाने, देशमुख, देसाई, देसले, दोरवे, द्रविड, दरगड, दासनुर, दिघे === ध === धसाडे, धात्रक, धामणकर, धायगुडे, धारवाडकर, धिंगाणे, धिंग्रा, धुमाळ, धनावडे, धाटावकर,धाबेकर, धोंडगे,धांडे ===न=== नितनवरे, नागणे-पाटील ,नन्नवरे, खरे, नखाते, नगरनाईक, नजरबागवाले, नरवडे, नरवटे, नरवाडे, नरसाळे, नलशेट्टे, नलावडे, नवले, नाईक, नागरे, नाखरे, नागदेवे, नागमोते, नागवडे, नागवे, नागपुरे, नागपूरकर, नागभुजांगे, नागमोडे, नाडागुडे, नागिमे, नारंगे, नाडकर्णी, नाणेकर, नातू, नांदे, नांदुरे, नांदूरकर, नाबडे, नामवाड, नायक, नारकर, नारळे,नारायणकर, नारळीकर, नारोळे, नालुगडे, नावकर, नासरे, नाळे, निकम, निगडे, निचले, निंबाळकर, निपाणे, निंभोरकर, निमकर, निवंगुणे, निवळीकर, निनावेकर, नुपनर, नेने, नेमाडे, नेमाणे, नेरूरकर, नेवसे, नेवे, नेवेवाणी, नेसनतकर, नाटुस्कर,नारकर,नास्कर, नन्नावरे, नारखेडे,नाफडे. ===प=== पवित्रकार, पगारे, पंचनदीकर, पंचपोर, पटवर्धन, पडवळ, पंडित, पतके, परंडे, परते, परदेशी, परब, परमार, परकर, परांजपे, परांजप्ये, पराड, परांडे, पवार, पागडे, पांगारकर, पाचपोर, पाचर्णे, पाचोरे, पाटकर, पाटणकर, पाटील, पाटोऴे, पाठक, पांडे, पाताडे, पानमंद, पानतावणे, पायगुडे, पारकर, पारखी, पारखे, पारगावकर, पारधे, पार्टे, पारेकर, पालेकर, पावगी, पाष्टे, पिटले, पिट्टलवाड, पितळे, पिसाळ, पिळगावकर, पिळणकर, पुजारी, पुडके, पुणेकर, पुरकर, पुरोहित, पुसाळकर, पुळेकर, पेठे, पेडणेकर, पेंडसे, पेंढारकर, पेशवे, पोटदुखे, पोटे, पोतदार, पोतनीस, पोरजे, पोरंपाजे, पोरवाल, पोवार, पोळ, पौंडकर, प्रभुदेसाई, प्रभू, पोटले, पांचाळ,पटेल, पटारेपटारे, पानसांडे, पासवान, पवार, पळसपगार, पुराणकर ===फ=== फड, फडके,फेगडे, फडतरे, फरगडे, फाकले, फाटक, फाटे, फावरे, फुगे, फुटाणे, फुलझेले, फुलपगार, फुलपगारे, फुलमाळी, फुलसुंदर, फुले, फुलगामे, फुल्लारी,फोपरे, फडणवीस. फट्टे ===ब=== बांगर, बैनवाड, बगडाने, बगाटे, बगे, बच्चे, बडगर, बर्हाटे,बरडे,, बनसोडे, बत्तिसे, बत्तिशे, बर्वे, बऱ्हे, बच्छाव, बागगावकर, बागल, बागले, बागुल, बागवान, बागवे, बागोरे, बाजड, बांदल, बापट, बाबर, बामणे, बारटक्के, बारवे, बारात, बालकवडे, बाळफाटक, बांदोडकर, बारस्कर, बाहेकर, बिडवे, बुलाके, बुलाखे, बुर्डे, बास्टेवाड, बिर, बिरादार, बिरादार, बुधे, बूसाठे, बेडगे, बेंडभर, बेलदार, बेंद्रे, बेर्डे, बेलसरे, बैताडे, बोके, बोडनासे, बोंडाळे, बोबडे, बोरकर, बल्लाळकर, बोरगावकर, बोरसे, बोर्डे, बाेरडे, बोरुडे, बोराडे, बोऱ्हाडे, बोईनवाड, बोयणे, बोडके, बोरसुळे, बोरा, बोरे,बलकवडे,बिंगी, बिरारी, बैकरे,बिले,बिल्ले,बानावलकर,बिडीये. ===भ=== भोरडे, भाईगडे, भोसले, भट, भडकवाड, भंडारे, भोईर, भंडारी, भंडे, भदाणे, भगत, भाटवडेकर, भांडारकर, भांडे, भामरे, भालके, भालेकर, भालेराव, भिकाणे, भिंगे, भिडे, भिंडे, भिसे, भुजबळ, भेगडे, भेले, भोकरे, भोगले, भोते, भडके,भोपळे, भोमकर, भोर, भोले, भोसले, भोळे, भोये, भोपे, भिंगार्डे, भोईटे, भुमकर, भिउगडे, भिगवणे, भिगवने, भिंगारदिवे, भूते, भडकुंबे, भाटे, भातलवंडे, भालकर, भोगे,भारंबे,भेलसेकर, भावे, भानुशे, भाटकर,भाग्यवंत, भांदिगरे,भाने ===म=== मठपती, महाजन,मढवी, मते, मंथाले, मयेकर, मराठे, मरे, मर्के, मलंगे, मसुरकर, मसुरेकर, मस्के, महत्रू, महागावकर, महाजन, महाडिक, महामुनी, महाबळे, महाबळेश्वरकर, महालनोबीस, महापुरे, महेंद्रकर, मानकर, माटे, मांगले, मांजरे, मांजरेकर, माडीवाले, मातुरे, मातोंडकर, मानगांवकर, माने, मापुस्कर, मारणे, मालवणकर, मालशेटवार, मा(हि)हीमकर, मिंडे, मिरजकर, मिरासदार, मिसाळ, मिस्त्री, मुंडे, मुजुमदार, मुद्दामे, मुरकुटे, मुसमाडे, मुसळे, मुसांडे, मांडवे, मुळे, मुळ्ये, मेकरे, मेंगशेट्टे, मेटे, मेश्राम, मेस्त्री, मेहेंदळे, मोकल, मोटे, मोडक, मोने, मोरे, मोहरीर, मोहरील, मोहिते, मोहोड, मोहोळकर, म्हलाने, म्हापणकर, म्हात्रे, म्हेत्रे,म्हादनाक,मगर मडके,मांढरे,मादगे ===य=== यदुवंशी, यड्रावकर, यवतकर, यज्ञोपवीत, यादव, यावलकर, येवले, येवलेकर, यवलवाड, येळे, येनगुल/वार, येरावार, यादगिरे..येवले ===र=== रोटकर , रोटे,राखुंडे, रामराजे, रणदिवे, रणबागले, रतनाळीकर, रत्‍नपारखी, रसम, रसाळ, रहाणे, रहिराशी, राऊत, रांगणेकर, राखुंडे, राचमले, रांजणे, राजवाडे, राजिवडे, राजे, राठोड, राणे, रानडे, रानबोके, राने, राव, रावकर, रायते, रावते, राहंगडाले, राहते, रिकामे, रिसबूड, रेगे, रेणावीकर, रेवणकर, रेवणवार, रेवणशेट्टे, रोठे रोकडे,रेणुसे, राजपूत, रोकडे, रोगे, रकटे. ===ल=== लळीत, लगड, लाखे, लागू, लाड, लाले, लिमकर लिमये, लेले, लोखंडे, लोटलीकर, लोंढे, लोणारे, लोहारे, लावंड लोमटे ===व === वायकर,वाटपाडे, वकटे, वंजारे, वझे, वरटकर, वडाभाते, वर्तक, वस्त्रे. वाकडे, वाजे, वाघ, वाघधरे, वाघमारे, वाघमोडे, वाघे, वाटकर, वाटवे, वाटेकर, वाठोरे, वडतकार, वाडकर, वाडेकर, वायझोडे, वारीक, वाणी, वाघोले, वानखडे, वानखेडे, वायंगणकर, वासे, वाल्हेकर, वाळवे, वांदिले, विचारे, विंझे, विटेकर, विद्वांस, वेंगुर्लेकर, वैद्य, व्हरे, वामन, वटणे, वडणे, वर्पे, विधाते, वजाळे ===श=== शंभरकर, शर्मा, शहाणे, शिवले (वढू) , शिंगाडे, शिंदे, शिरवाडकर, शिरोडकर, शिर्के, शिवडे, शेख, शेट्ये, शेडगे, शेंडल, शेळके, शेटलवार, शेट्टी, शेलार, शेखर, शेकर, शेडेकर, शेटे, शेंडगे, शेलार, शाह, शिर्षिकर, शिरसाठ, शिकारे ===स=== सकपाळ, सकस, सकारकर, संगमनेरे, सगर, संद्यांशी, सपकाळ, सप्रे, सय्यद, सरगर, सरपाते, सरंजामे, सरडे, सरदेशपांडे, सरनाईक, सरवदे, सरोदे, सव्वासे, सहस्रबुद्धे, सांगले, साटम,सारंगधर,साठे, साडविलकर, सातपुते, सातारकर, सानप, साने, साप्‍ते, साबडे, साबळे, सावळे, सामंत, सार्डिवाल, साव, सावंत, सावदेकर, सावरकर, सावेडकर, सावर्डेकर, सावळेकर, सावे, सासवडकर, साळगावकर, साळवी, साळवे, साळसकर, साळुंखे, सुखटणकर, सुरपाटणे, सुरवसे, सुर्यवंशी, सुर्वे, सूर्यवंशी, सोंगटे, सोंदनकर, सोनकांबळे, सोनटक्के, सोनवणे, सोनार, सोनारकर, सोनावणे, सोनावळे, सोपा, सुनारकर, सोमदे, सोलनकर, सोवनी, सोहोनी, सौदागर, स्वामी, सलगरे, सराटे, सुकेनकर, सुरवसे, संखे, सोमणे, सुरवाडे ===ह=== हगवणे, हंचाटे, हनवते,हणमंते, हतांगळे, हरदास, हरावत, हरिनखेडे, हर्डीकर, हागे, हाळे, हिंगमिरे, हिंगे, हिप्परकर, हिरे, हिवाळे, हुमन, हुमने, हुलवळे, हेरे, होगे, होन, होनकळसे, होनावळे, होनाळे, होनराव, होळकर, हुगे, हजारे, हेळकर, हेरकळ, हांडे, हलगे, हालगे,होटकर,होळ,होले. ===क्ष=== क्षत्रिय, क्षीरसागर, क्षेमकल्याणी, ===ज्ञ=== ज्ञानवाडकर *मराठी आडनावांत [[ओकारान्त नावे|ओकारान्त]], [[याकारान्त आडनावे]] असतात, तशीच ’जे’कारान्त, ‘डे’कारान्त, 'बे'कारान्त, आणि 'भे'कारान्त आडनावेही असतात. ==विशेष शब्दांनी शेवट== ==याकारान्त== ==जोडनावे== दासगुप्त, रॉयभौमिक, रॉयचौधरी, सेनगुप्त, सेनरॉय, रायसेन, ही बंगाली जोड‌आडनावे प्रसिद्धच आहेत. काही बंगाली आडनावे '''तिहेरी''' असतात. उदा० बसू राय चौधरी, घोष रॉय चौधरी वगैरे. * हिंदी चित्रपट दिग्दर्शक [[गुरू दत्त]]ची पत्‍नी असलेली प्रसिद्ध गायिका [[गीता दत्त]], हिचे माहेरचे आडनाव घोष रॉय चौधरी होते, सासरचे दत्त (पदुकोण नाही!). ==हे सुद्धा पहा== *[[ओकारान्त नावे]] : *[[याकारान्त आडनावे]] : *[[मराठी नावे]] [[वर्ग:भारतीय व्यक्तिनावे]] [[वर्ग:मराठी आडनावे]] [[वर्ग:याद्या]] __DISAMBIG__ 9o0v52ugkolis0qhuw0qwf0waobpndt 0 73522 2697040 2588623 2026-07-26T11:22:55Z संतोष गोरे 135680 removed [[Category:रोग]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2697040 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} '''कुष्ठरोग''' हा सावकाश पसरणारा जिवाणूजन्य आजार आहे. याचा परिणाम त्वचा, हातातील आणि पायातील परिघवर्ती चेता , नाकाची अंतत्त्वचा, घसा आणि डोळ्यावर होतो. चेतांच्या टोकावर परिणाम झाल्याने परिणाम झालेल्या भागाची संवेदना नष्ट होते. संवेदना नाहिशी झाल्याने हाता पायाची बोटे वाकडी होतात किंवा गळून पडतात. हात पाय विद्रूप होणे हे या रोगात प्रामुख़्याने आढळते. कुष्ठरोगींना सरकार मार्फत सुविधा पुरवल्या जातात. ==वर्णन== हॅन्सन या शात्रज्ञाच्या नावावरून कुष्ठरोग ओळखला जातो. 1873 साली त्याने या रोगाचा कारक “मायकोबॅक्टेरियम लेप्रि”चा शोध लावला. या जिवाणूच्या संसर्गाने त्वचेमध्ये अस्वाभाविक बदल होतात. या बदलास विकृतिस्थल म्हणतात. त्वचेवरील हे भाग वेड्यावाकड्या आकाराचे आणि वैशिष्ट्यपूर्ण असतात. त्यांची कड गडद रंगाची आणि मध्यभाग फिकट रंगाचा दिसतो. मायकोबॅक्टेरियम लेप्रि कमी तापमानास वाढतो. त्यामुळे त्वचा, अंतत्त्वचा आणि चेता यामध्ये तो वाढतो. चेतामध्ये वाढल्याने चेता नष्ट होतात आणि त्या भागाची संवेदना नाहिशी होते. हातापायांच्या बोटांची संवेदना नाहिशी झाली म्हणजे त्याना इजा होण्याची शक्यता वाढते. इजा झाल्यास जखमामध्ये जिवाणू वाढतात आणि उघड्या जखमा होतात. उघड्या जखमांचे पर्यावसान गॅंग्रीनमध्ये झाल्याने उती मृत होतात. अशाने अवयव विद्रूप होतात. शरीर विद्रूप झाल्याने दोन हजार वर्षापूर्वी बायबल काळात कुष्ठरोग हा ओंगळवाणा रोग अशी त्याची ख्याती होती. बायबलच्या जुन्या काळात याचा उल्लेख आहे. या काळात कुष्ठरोगाचे रुग्ण समाजापासून वेगळे ठेवले जात. त्यांच्यासाठी वेगळ्या वस्त्या असत. अजून समाजात या रोगाबाबत हीन भावना आहे. हा रोग वेगाने पसरणारा संसर्गजन्य नाही. त्याची वाढ अत्यंत सावकाश होते. घरामधील रुग्णाचा वावर आणि कुष्ठरोग्याची तपासणी करणारा वैद्यकीय कर्मचारी यांच्यापासून तो पसरत नाही. तो पूर्णपणे बरा होतो. कुष्ठरोगावरील उपचार दीर्घ मुदतीचे आणि बहु उपचारी आहेत. ==रुग्ण संख्या== इ.स. २००० मध्ये जागतिक आरोग्य संघटनेच्या आकडेवारीनुसार कुष्ठरोग्यांची संख्या सहा लाख आहे. यातील सत्तर टक्के रुग्ण भारत, इंडोनेशिया आणि म्यानमार मध्ये आहेत. कुष्ठ रोग हा सततच्या संपर्काने एकापासून दुसऱ्यास होतो. पश्चिमी देशात काहीं ठिकाणी याचा प्रादुर्भाव आहे. अनेक वर्षे फक्त मानवामध्ये आढळणारा हा रोग 15 टक्के आरर्मॅडिलो नावाच्या अंगावर खवल्यांच्या सात किंवा नऊ ओळी असलेल्या सस्तन प्राण्याना एम लेप्रिची लागण झाल्याचे आढळले आहे. ==कारणे== कृष्ठरोग मायकोबॅक्टेरियम लेप्रि नावाच्या जिवाणूमुळे होतो. हा जिवाणू मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलिसारखा आहे. मा. ट्युबरक्युलिमुळे क्षय होतो. हे दोन्ही जिवाणू सूक्ष्मदर्शकाखाली पाहण्यासाठी असिड फ़ास्ट विरंजक वापरावे लागते. त्यामुळे यास असिड फास्ट जिवाणू असेही म्हणतात. मायकोबॅक्टेरियम लेप्रीचा शरीरात शिरकाव झाल्याच्या दोन प्रतिक्रिया होतात. यातील '''ट्युबरक्युलिड लेप्री''' हा तुलनेने सौम्य रोग आहे. शरीराची प्रतिकार यंत्रणा ज्या ठिकाणी मा. ट्युबरक्युलिड लेप्रीचा शिरकाव झाला आहे त्या ठिकाणी त्यास अटकाव करते. त्याचा प्रसार शरीरात इतर ठिकाणी होणार नाही यासाठीची ही उपाययोजना आहे. ही यंत्रणा शरीराच्या त्वचेमध्ये खोलवर कार्य करीत असल्याने केसांची मुळे, घाम येणा-या ग्रंथी, आणि संवेदी चेता यांचा नाश होतो. परिणामी त्वचा कोरडी आणि रंगहीन बनते. त्वचा संवेदनहीन झाल्याने स्पर्शज्ञान होत नाही. चेहरा, हात आणि पायाच्या चेता आकाराने मोठ्या होतात. डॉकटराना त्या जाणवतात. चेता हातास जाणवणे हे टीटी (ट्युबरक्युलिड लेप्रसी)चे लक्षण आहे. या प्रकारात टीटी जिवाणूंची संख्या कमी असल्याने यास पॉसिबॅसिलरी लेप्रसी असेही म्हणतात. सत्तर टक्के कृष्ठरोगाचे रुग्ण या प्रकारातील आहेत. '''लेप्रोमॅटस कुष्ठरोग''' (एलएल) हा रोगाचा दुसरा प्रकार अधिक संसर्गजन्य आहे. प्रतिकार यंत्रणा या रोगापासून बचाव करण्यास अपुरी पडते. त्यामुळे कृष्ठारोगाचे जिवाणू त्वचेमध्ये वाढतात. या प्रकारास बहुजिवाणूजन्य कृष्ठारोग म्हणतात.(एम बी- मल्टिबॅसिलरी) . कृष्ठरोगाचे वैशिष्ट्य म्हणजे शरीरात उत्पन्न होणाऱ्या गाठी. सर्व शरीरभर आणि चेह-यावर या गाठी येतात. कधीकधी डोळे, नाक आणि घशामधील अंतत्त्वचेवर गाठी येतात. चेह-यावर आलेल्या गाठीमुळे चेहरा सिंहासारखा दिसायला लागतो. एमबी कृष्ठरोगामुळे अंधत्व, आवाजात बदल, नाकाचा आकार बदलणे होऊ शकते. एमबी कृष्ठरोगाचा संसर्ग एका रुग्णापासून दुसऱ्याकडे केंव्हाही होऊ शकतो. लहान मुलामध्ये याची लागण लवकर होते. ==लक्षणे== त्वचेवरील चट्टे संवेदनाहीन होणे हे कुष्ठरोगाचे पहिले लक्षण आहे. एलएल कुष्ठरोगामध्ये नाकाचा आकार मोठा होतो. नाकाच्या अंतत्त्वचेमध्ये कुष्ठरोगाच्या गाठी आल्याने हा परिणाम होतो. चेह-यावर आणि शरीरभर गाठी हे दुसरे लक्षण. कुष्ठ रोग्याना वेदना होत नाहीत असा सर्वसाधारण समज असला तरी परिघवर्ती चेतांच्या टोकांचा दाह होणे ही बहुतेक रोग्यांची नेहमीची तक्रार आहे. दाह कमी करण्यासाठी कॉर्टिकोस्टिरॉइड्स द्यावी लागतात. कुष्ठरोगाच्या जिवाणूचा अदृश्यता कालावधी सहा महिन्यापासून दहा वर्षे असू शकतो. सरासरी चार ट्युबरक्युलर कुष्ठरोगाची लक्षणे सरासरी चार वर्षामध्ये दिसू लागतात. त्या मानाने एलएल कुष्ठरोग सावकाशपणे पसरत असल्याने त्याची लक्षणे दिसायला सात-आठ वर्षे लागतात. कुष्ठरोगाचा जिवाणू एका व्यक्तीमधून दुसऱ्या व्यक्तीमध्ये कसा पसरतो हे अजून नीट्से समजले नाही. पन्नास टक्के व्यक्तीमध्ये कुटुंबातील एका व्यक्तीपासून दुसऱ्यास कुष्ठरोग झाल्याचे आढळले आहे. उपचार न घेतलेल्या रुग्णाच्या नाकातील स्त्रावामध्ये मोठ्या संख्येने एम लेप्रि असतात. त्यामुळे नाकातील स्त्रावामधून जिवाणू संसर्ग होतो. सौम्य कुष्ठरोगाचे जिवाणू कीटकामार्फत अथवा दूषित मातीमधून पसरत असावेत. कुष्ठरोगाचे प्रमाण आणि गरिवी यांचा जवळचा संबंध आहे. त्यामुळे अनारोग्य, गर्दी आणि कुपोषण यामुळे कुष्टरोग्यांच्या संख्येत वाढ झाल्याचे दिसते. कुष्ठरोग होण्याचे जनुकीय कारण असावे असे वाटते. मोठया व्हिएतनामी कुटुंबाचा जनुकीय अभ्यास केल्यानंतर सहाव्या गुणसूत्रावरील मोठ्या भागावरील क्यू 25 या ठिकाणी कुष्ठरोग प्रवण जनुक सापडले आहे. यापुढील अभ्यासात कुष्ठरोग प्रवणता कंपवाताच्या (पर्किनसन) आनुवंशिकतेबरोबर कार्यरत आहे असे आढळले. ==निदान== कुष्ठ रोगाचे जिवाणू असिड फास्ट बॅसिलस त्वचा, नाकातील स्त्राव, किंवा उतींच्या स्त्रावामध्ये रंजक पट्टी चाचणीमध्ये दिसतात. एल एल जिवाणू सहज चाचणीमध्ये दिसतात. पण टीटी जिवाणूंची संख्या अत्यंत कमी असते. ते सहजासहजी ओळखता येत नाहीत. अशा वेळी वैद्यकीय लक्षणावरून निदान करावे लागते. त्वचेवरील चट्ट्यांची स्थिति आणि रुग्णाचा कुष्ठरोग प्रवण भागात असलेला सहवास याची खात्री करून घेतात. '''कुष्ठरोगाची लक्षणे''' आरोग्य कर्मचा-याना थोड्या दिवसांच्या प्रशिक्षणानंतर सहज ओळखता येतात. अगदी थोड्या रुग्णाना प्रयोगशाळेत निदान करून घ्यावे लागते. कुष्टरोग प्रवण भागामध्ये ॲेसिड फास्ट बॅसिलस काचपट्टी परीक्षण, त्वचेवरील चट्टे , चट्ट्याच्या मध्यभागी असलेला फिकट रंग आणि चट्ट्याची संवेदन हीनता हे लक्षण मानण्यात येते. जाड झालेल्या चेता आणि स्नायू दौर्बल्य हे कुष्ठरोगाचे नेमके लक्षण असते. कुष्ठरोग्याना खाली सोडलेले पाऊल वर उचलता येत नाही तसेच चालण्यात दोष उत्पन्न होतो. ==उपचार== सर्वात प्रचलित कुष्ठरोगावरील उपचारामध्ये डॅप्सोन हे औषध दिले जात असे. जेंव्हा हे औषध नव्याने वापरात आले त्या वेळी त्याची परिणामकता उत्तम होती. पण काहीं वर्षामध्ये डॅप्सोन प्रतिकार जिवाणू आढळल्यानंतर बहु उपचार पद्धती वापरण्यात येऊ लागली. या उपचार पद्धतीचे लघुरूप एमडीटी (मल्टि ड्र्ग थेरपी) असे आहे. एमडीटी मध्ये डॅप्सोन, रिफांपिन (रिफंमिसिन) आणि क्लोफॅझिमिन (लॅम्प्रीन) या तीन जिवाणूप्रतिबंधक औषधांचा उपयोग करण्यात येतो. एमबी कुष्ठरोगावर तीनही औषधे देण्यात येतात. पीबी कुष्ठरोगावर मात्र फक्त रिफांपिन आणि डॅप्सोनचा वापर करण्यात येतो. तीन महिन्यांच्या उपचारानंतर रुग्णाचा संसर्ग कमी व्हायला लागतो. उपचार चालू करण्याआधी बरेच रुग्ण संसर्गजन्य असत नाहीत. कुष्ठरोगाच्या प्रकारानुसार सहा महिने ते दोन वर्षे कुष्ठरोगावर उपचार घ्यावे लागतात. कुष्ठरोगाच्या दोन्ही औषधांचा थोडा पार्श्व परिणाम होतो. डप्सोनमुळे मळमळ, गुंगी, हृदयगति वृद्धि, कावीळ आणि अंगावर पुरळ येऊ शकतात. पुरळ आल्यास त्वरिय वैद्यकीय सल्ला घ्यावा. डॅप्सोनची रिफांपिन बरोबर आंतरक्रिया होते. रिफाम्पिन डॅपसोनच्या शरीरातील चयापचयाचा वेग वाढवते. त्यामुळे डॅपसोनचा डोस ॲयडजेस्ट करावा लागतो. रिफांपिन मुळे स्नायूदुखी आणि मळमळ सुरू होते. कावीळ किंवा फ्लूसारखी लक्षणे दिसल्यास त्वरित वैद्यकीय सल्ला घ्यावा. तिसरे औषध क्लोफॅझिमिन मुळे पोटात तीव्र वेदना आणि अतिसार होतो. कधी कधी त्वचेचा रंग बदलतो. तांबडा ते काळसर बदललेला त्वचेचा रंग पूर्ववत होण्यास औषध बंदा केल्यानंतर बरीच वर्षे लागतात. थॅलिडोमाइड नावाचे जन्मजात दोष उत्पन्न होण्याबद्दलचे कुप्रसिद्ध औषध सध्या कुष्ठरोगाची गुंतागुंत कमी करते. थॅलिडोमाइड शरीरातील ट्यूमर विघटन यंत्रणा नियंत्रित करते. कुष्ठरोगाच्या रुग्णाना उपचार चालू असता गंभीर प्रतिकार यंत्रणा होण्यास तोंड ध्यावे लागते. याला लेप्रि रिॲ.क्शन असे म्हणतात. प्रतिजैविकामुळे एम लेप्रि जिवाणूच्या पेशीपटलावरील प्रथिनामुळे शरीराची प्रतिकार यंत्रणा कार्यांवित होते. काहीं व्यक्तीमध्ये प्रतिपिंड आणि एम लेप्रिच्या प्रतिजनाबरोबर एकत्र येतात त्यामुळे त्वचेवर नव्याने चट्टे येणे आणि चेता तंतूंची टोके नष्ट होणे असे होऊ शकते. या प्रकारास इरिथेमा नोडोसम लेप्रोसम म्हणतात. कॉर्टिसोन औषधांचा वापरआणि थॅलिडोमाइडचा वापर केल्यास लेप्रा रिॲेक्शन आटोक्यात येते. काहीं रुग्णामध्ये उअपचारादरम्यान झालेले तीव्र आंत्र व्रण त्वचा रोपणाने बरे होतात. ==पूर्वानुमान== कुष्ठरोग पूर्णपणे बरा होतो. चेतामध्ये आणि अवयवामध्ये झालेले बदल प्रत्येक वेळी दुरुस्त करता येत नाहीत. कुष्ठरोग्याचे पुनर्वसन हा कुष्टरोगाच्या उपचारचा अविभाज्य भाग आहे. पुनरर्चना शस्त्रक्रिया, बिघडलेले अवयव दुरुस्त करणे हे अवघड कार्य शल्यतज्ञाना करावे लागते. कधी कधी अवयव पुन्हा कार्य करण्यापलिकडे गेलेले असल्याने शस्त्रक्रियेचा उपयोग होत नाही. सर्वकष उपचारामध्ये रुग्णास स्वावलंबी बनविण्यावर भर दिलेला असतो. चेता मध्ये मोठ्या प्रमाणात बिघाड झाला असल्यास अवयवामध्ये विकृती येण्याची शक्यता असते. संवेदना रहित अवयवाची काळजी घेणे याचे प्रशिक्षण रुग्णाना द्यावे लागते. (मधुमेही रुग्णामध्ये पायाची काळजी घेण्यास शिकवले जाते) हातापायांच्या जखमा असल्यास त्यावर त्वरित उपाययोजना करावी लागते. पायाच्या जखमेकडे दुर्लक्ष केल्यास जखमा जिवाणुसंसर्गाने चिघळतात. [[भौतिक चिकित्सा]] उपायाने हाता पायाची बोटे कार्यक्षम ठेवण्यास मदत होते. भारतात अशा रुग्णाना हातमागाचे प्रशिक्षण दिले जाते. यामुळे हात आणि पाय कार्यक्षम राहण्यास मदत होते. हात आणि पायाना आधार देण्यासाठी पूर्वरचित भाग बांधल्याने अवयवामधील सामान्य बिघाड आटोक्यात येतात. कुष्ठरोग्यासाठी खास पद्धतीची पादत्राणे बनवली आहेत. त्यामुळे पायास व्रण होणे टळते. प्रतिबंध: त्वरित निदान आणि उपचार केल्याने इतिहास काळातील या रोगावर मात केली आहे. कुष्ठरोग्याशी संपर्क आलेल्या व्यक्तीची तपासणी हा नवे रुग्ण होण्याचे थांबवण्याचा उत्तम मार्ग आहे. अशा व्यक्तींची सतत पाच वर्षे तपासणी करणे गरजेचे आहे. काहीं ठिकाणी रुग्णाच्या सहवासातील व्यक्तीना प्रतिबंधक उपाय म्हणून डॅपसोन उपचार दिले जातात. ===इतर माहिती=== [[बाबा आमटे]] यांनी कुष्ठरोग्यांच्या निर्मूलनासाठी प्रयत्न केले. [[वर्ग:त्वचा रोग]] [[वर्ग:विकिप्रकल्प वैद्यकशास्त्र]] 8mmes3bt33qyunkl5kx3jzm5jtdn3hx 0 74342 2696969 1954308 2026-07-25T22:10:18Z अभय नातू 206 माहिती 2696969 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" |+ राजस्थानमधील प्रमुख किल्ले |- ! किल्ल्याचे नाव !! बांधकाम वर्ष (किंवा काळ) !! संस्थापक !! प्रदेश |- ! [[चित्तौडगड किल्ला|चित्तौडगड]] | ८ वे शतक (सुमारे) || चित्रांगद मोरी (नंतर [[मेवाड]]च्या [[गुहिल राजवंश|गुहिल]]/[[सिसोडिया]] राजांद्वारे विस्तार) || [[चित्तौडगड जिल्हा|चित्तौडगड]] |- ! [[कुंभलगड]] | १५ वे शतक (१४४८–१४५८) || [[राणा कुंभा]] || [[राजसमंद जिल्हा|राजसमंद]] |- ! [[मेहरानगड किल्ला|मेहरानगड]] | १४५९ (सुमारे) || [[राव जोधा]] || [[जोधपूर जिल्हा|जोधपूर]] |- ! [[आमेर किल्ला|आमेर]] | १५९२ (सध्याची रचना) || [[मानसिंग पहिला]] || [[जयपूर जिल्हा|जयपूर]] |- ! [[रणथंबोर किल्ला|रणथंबोर]] | ९४४ (सुमारे) || [[चौहान]] घराण्याचे राजे (रणथन देव / जयंत) || [[सवाई माधोपूर जिल्हा|सवाई माधोपूर]] |- ! [[गागरोन किल्ला|गागरोन]] | ७ वे ते १२ वे शतक || [[डोड परमार]] राजे (नंतर अचलदास खिची) || [[झालावाड जिल्हा|झालावाड]] |- ! [[जुन्यागड किल्ला|जुन्यागड]] | १५८९–१५९४ || [[राजा रायसिंग]] || [[बीकानेर जिल्हा|बीकानेर]] |- ! [[जबाबदार गढ|जैसलमेर किल्ला]] | ११५६ || [[राव जैसल]] || [[जैसलमेर जिल्हा|जैसलमेर]] |- ! [[तारागड किल्ला (अजमेर)|तारागड]] | ८ वे ते ११ वे शतक || अजयपाल चौहान || [[अजमेर जिल्हा|अजमेर]] |- ! [[नाहरगड किल्ला|नाहरगड]] | १७३४ || [[महाराजा सवाई जयसिंग द्वितीय]] || [[जयपूर जिल्हा|जयपूर]] |- ! [[जयगड किल्ला|जयगड]] | १७२६ || [[महाराजा सवाई जयसिंग द्वितीय]] || [[जयपूर जिल्हा|जयपूर]] |- ! [[लोहागड किल्ला|लोहागड]] | १७३३ || [[महाराजा सूरजमल]] || [[भरतपूर जिल्हा|भरतपूर]] |} {{विस्तार}} == बाह्य दुवे == {{राजस्थानातील किल्ले}} [[वर्ग:राजस्थानातील किल्ले]] [[वर्ग:रिकामी पाने]] 8vwwxxs5z7gek97qog3vopyxwifsb37 0 77140 2697025 2677345 2026-07-26T10:23:30Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2697025 wikitext text/x-wiki {{इतिहासलेखन}} {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = महाराणी येसूबाई भोसले | पदवी = कुलमुखत्यार<br>महाराणी<br> श्रीसखी राज्ञी जयति | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = मराठा साम्राज्य | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. १६८१|१६८१]] - [[इ.स. १६८९|१६८९]] | राज्यारोहण = पट्टराणी पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[१६ जानेवारी]] [[इ.स. १६८१|१६८१]] | राज्यव्याप्ती = [[पश्चिम महाराष्ट्र]], [[कोकण]],<br /> [[सह्याद्री]] डॊंगररांगांपासून [[नागपूर]]पर्यंत <br />आणि<br /> [[उत्तर महाराष्ट्र]], [[खानदेश]]ापासून ते <br />[[दक्षिण भारत]]ात [[तंजावर]] पर्यंत | राजधानी = [[रायगड]] | पूर्ण_नाव = येसूबाई संभाजीराजे भोसले | इतर_पदव्या = [[महाराणी]], [[कुलमुखत्यार]] | जन्म_दिनांक = [[इ.स. १६५८|१६५८]] | जन्म_स्थान = [[शृंगारपूर]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. १७३०|१७३०]] | मृत्यू_स्थान = [[सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | पूर्वाधिकारी = [[सोयराबाई|महाराणी सोयराबाई]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[ताराबाई|महाराणी ताराबाई]] | वडील = [[पिलाजीराव शिर्के]] | आई = | पत्नी = | पती = [[छत्रपती संभाजी महाराज]] | संतती = [[भवानीबाई भोसले महाडीक|भवानीबाई]]<br>[[शाहू पहिले]] | राजवंश = [[भोसले]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = श्री सखी राज्ञी जयति | राजचलन = [[होन]] | तळटिपा = |}} '''महाराणी येसूबाई''' ह्या [[छत्रपती संभाजी महाराज]] यांच्या [[पत्नी]] होत्या. त्या [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] द्वितीय अभिषिक्त महाराणी होत्या. या [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचे]](स्वराज्याचे) संस्थापक [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांच्या सूनबाई होत्या. त्यांचे माहेर [[शृंगारपूर]] हे होते. त्यांचे माहेरचे आडनांव शिर्के होते. त्यांचे लग्नापूर्वीचे नाव राजाऊ होते. महाराणी येसूबाई साहेब या [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचे]] पाचवे [[शाहू पहिले|छत्रपती सम्राट शाहू महाराज]] यांच्या मातोश्री होत्या. त्यांना [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांनी]] स्वराज्याच्या कुलमुखत्यार पदाची शिक्के कट्यार प्रधान केले होते. त्या स्वराज्याच्या पहिल्या कुलमुखत्यार होत्या. [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांची]] ज्येष्ठ सूनबाई, [[संभाजी महाराज|छत्रपती संभाजी महाराजांची]] महाराणी आणि प्रजाजनांचे आदरस्थान, अशा महाराणी येसूबाईसाहेबांच्या जीवनात जेवढी संकटे आली तेवढी राजघराण्यातील कोणत्याही स्त्रीवर आली नसावीत. एवढे सर्व राजवैभव असूनही आयुष्यात दुर्दैव त्यांच्या पाठीशी लागले आणि सुमारे तीस वर्षे मराठयांच्या या महाराणीला शत्रूच्या बंदिवासात जीवन कंठावे लागले. पण महाराणी येसूबाईसाहेबांनी ज्या धैर्याने आणि कणखर वृत्तीने त्या खडतर जीवनाला तोंड दिले, त्याला इतिहासात तोड नाही. राजेभोसले घराण्यात सून शोभेल असेच त्या शेवटपर्यंत वागल्या. महाराणी येसूबाईसाहेबांची मान्यता मोठी होती या थोर स्त्रीबाबत मराठेमंडळींत मोठा पूज्यभाव होता. [[४ जुलै]] [[इ.स. १७१९|१७१९]] ला राजमाता येसूबाईसाहेब मोगलांच्या कैदेतून [[दिल्ली|दिल्लीहून]] दक्षिणेत परत आल्या. त्यांचा मृत्यू सुमारे १७३१ च्या सुमारास झाला असावा. राजमाता येसूबाईंच्या निधनानंतर त्यांचे प्रतिनिधी हे पद मराठा राजमंडळात पंतप्रतिनिधी या नावाने कायम झाले. == कुटुंब == पिलाजीराव शिर्के हे महाराणी येसूबाई यांचे वडील होते. ते मराठा साम्राज्याचे सेनानी होते. ==चरित्रे== * जिद्दीने राज्य राखिले (संभाजीची पत्नी महाराणी येसूबाई हिच्या आयु़्ष्यावरील कादंबरी, लेखिका - [[नयनतारा देसाई]]) * महाराणी येसूबाई (डॉ. मीना मिराशी) * महाराज्ञी येसूबाई (डॉ. सदाशिव शिवदे) *महाराणी येसूबाई (सुवर्णा नाईक निंबाळकर) ==चित्रपट== * महाराणी येसूबाई (१९५४). प्रमुख भूमिका : [[सुलोचना]], [[रमेश देव]]; दिग्दर्शक : [[भालजी पेंढारकर]] {{मराठा साम्राज्य}} {{DEFAULTSORT:भोसले, येसूबाई}} [[वर्ग:भोसले घराणे]] [[वर्ग:संभाजी महाराज]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्यातील स्त्रिया]] rmpzlwl5j7z5azvndl7l5f6p6hfwybn 0 81320 2696968 1940396 2026-07-25T22:06:28Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2696968 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''नूव्हेल फेडरेशन बोर्ड''' ही आंतरराष्ट्रीय [[फुटबॉल]] संघटनांचे प्रतिनिधित्व करणारी एक क्रीडा नियामक संस्था आहे. या संस्थेची स्थापना १२ डिसेंबर २००३ रोजी [[ब्रुसेल्स]] येथे झाली. ही संस्था [[फिफा|फिफा (FIFA)]] चे सदस्यत्व नसलेल्या राष्ट्रांचे, अमान्य राज्यांचे, अल्पसंख्याक समुदायांचे आणि विविध प्रदेशांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या फुटबॉल संघांना एकत्र आणण्याचे काम करते.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/N.F.-Board |title=N.F.-Board |publisher=Wikipedia}}</ref> [[फिफा]]चे सदस्यत्व मिळवण्यापूर्वी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर खेळू इच्छिणाऱ्या संघांसाठी एक तात्पुरते व्यासपीठ निर्माण करणे हा या संघटनेचा मुख्य उद्देश होता.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:New_Football_Federations-Board |title=New Football Federations-Board |publisher=Wikimedia Commons}}</ref> या संस्थेद्वारे फिफाच्या कक्षेत न येणाऱ्या संघांसाठी विशेष आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांचे आयोजन केले जात असे. या संस्थेने २००६ ते २०१२ या काळात [[व्हिवा वर्ल्ड कप|व्हिवा वर्ल्ड कप]] या फुटबॉल स्पर्धेच्या विविध आवृत्त्यांचे आयोजन केले. या स्पर्धेत [[तिबेट]], [[ग्रीनलँड]], [[कुर्दिस्तान]] आणि पदैनिया यांसारख्या विविध प्रदेशांच्या आंतरराष्ट्रीय संघांनी सहभाग नोंदवला होता. या संघटनेने अशा प्रदेशांमधील खेळाडूंना जागतिक स्तरावर आपली क्रीडा गुणवत्ता प्रदर्शित करण्याची महत्त्वपूर्ण संधी उपलब्ध करून दिली.<ref>{{cite web |url=https://cs.wikipedia.org/wiki/Nouvelle_F%C3%A9d%C3%A9ration-Board |title=Nouvelle Fédération-Board |publisher=Wikipedia}}</ref> {{विस्तार}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल}} [[वर्ग:फुटबॉल]] [[वर्ग:रिकामी पाने]] ta3bg39v6fcu5m746khpbtxt2nzrzrp 0 83955 2696994 2421935 2026-07-26T04:03:13Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2696994 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''एव्हीजी अँटीव्हायरस''' हा संगणक आणि उपकरणांच्या सुरक्षिततेसाठी वापरला जाणारे एक अँटीव्हायरस उपयोजन सॉफ्टवेर आहे.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/AVG_AntiVirus |title=AVG AntiVirus |publisher=Wikipedia}}</ref> याची निर्मिती सुरुवातीला १९९२ मध्ये [[चेक प्रजासत्ताक]] (तत्कालीन [[चेकोस्लोव्हाकिया]]) मधील [[ग्रिफसॉफ्ट]] या कंपनीने केली होती. या कंपनीचे नाव नंतर ''एव्हीजी टेक्नॉलॉजीझ' असे झाले. ''एव्हीजी'' हे ''अँटी-व्हायरस गार्ड'' या नावाचे संक्षिप्त रूप आहे. हे सॉफ्टवेर [[मायक्रोसॉफ्ट विंडोझ]], [[मॅक संचालन प्रणाली|मॅक ओएस]] आणि [[अँड्रॉईड|अँड्रॉइड]] यांसारख्या विविध कार्यप्रणालींवर उपकरणांना विविध संगणकीय व्हायरस, मालवेर, आणि स्पायवेरपासून संरक्षण देते.<ref>{{cite web |url=https://www.avg.com |title=AVG Official Website |publisher=AVG}}</ref> हे उपयोजन ''फ्रीमियम मॉडेल'' अंतर्गत उपलब्ध आहे, ज्यामध्ये मूलभूत सुरक्षेसाठी मोफत आवृत्ती आणि प्रगत सुरक्षेसाठी व्यावसायिक असते.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/AVG_Technologies |title=AVG Technologies |publisher=Wikipedia}}</ref> या सॉफ्टवेरमध्ये रिअल-टाईम स्कॅनिंग, ईमेल स्कॅनिंग, वेब सुरक्षितता आणि फिशिंग-विरोधी वैशिष्ट्ये समाविष्ट आहेत. २०१६ मध्ये सायबर सुरक्षा कंपनी [[अव्हास्ट]]ने एव्हीजी टेक्नॉलॉजीझ विकत घेतली. {{विस्तार}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:उपयोजन सॉफ्टवेर]] 4l9s50w4jz6s22qwvv6gasbzujto51x 2696995 2696994 2026-07-26T04:03:36Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696995 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''एव्हीजी अँटीव्हायरस''' हा संगणक आणि उपकरणांच्या सुरक्षिततेसाठी वापरला जाणारे एक अँटीव्हायरस उपयोजन सॉफ्टवेर आहे.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/AVG_AntiVirus |title=AVG AntiVirus |publisher=Wikipedia}}</ref> याची निर्मिती सुरुवातीला १९९२ मध्ये [[चेक प्रजासत्ताक]] (तत्कालीन [[चेकोस्लोव्हाकिया]]) मधील [[ग्रिफसॉफ्ट]] या कंपनीने केली होती. या कंपनीचे नाव नंतर ''एव्हीजी टेक्नॉलॉजीझ' असे झाले. ''एव्हीजी'' हे ''अँटी-व्हायरस गार्ड'' या नावाचे संक्षिप्त रूप आहे. हे सॉफ्टवेर [[मायक्रोसॉफ्ट विंडोझ]], [[मॅक संचालन प्रणाली|मॅक ओएस]] आणि [[अँड्रॉईड|अँड्रॉइड]] यांसारख्या विविध कार्यप्रणालींवर उपकरणांना विविध संगणकीय व्हायरस, मालवेर, आणि स्पायवेरपासून संरक्षण देते.<ref>{{cite web |url=https://www.avg.com |title=AVG Official Website |publisher=AVG}}</ref> हे उपयोजन ''फ्रीमियम मॉडेल'' अंतर्गत उपलब्ध आहे, ज्यामध्ये मूलभूत सुरक्षेसाठी मोफत आवृत्ती आणि प्रगत सुरक्षेसाठी व्यावसायिक असते.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/AVG_Technologies |title=AVG Technologies |publisher=Wikipedia}}</ref> या सॉफ्टवेरमध्ये रिअल-टाईम स्कॅनिंग, ईमेल स्कॅनिंग, वेब सुरक्षितता आणि फिशिंग-विरोधी वैशिष्ट्ये समाविष्ट आहेत. २०१६ मध्ये सायबर सुरक्षा कंपनी [[अव्हास्ट]]ने एव्हीजी टेक्नॉलॉजीझ विकत घेतली. {{विस्तार}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:उपयोजन सॉफ्टवेर]] [[वर्ग:इ.स. १९९१ मधील निर्मिती]] 5evz0bpgwmeu2qk9d4diaeewqbxn7cn 0 85303 2696984 2651835 2026-07-26T02:41:09Z ~2026-41426-03 185640 /* */ 2696984 wikitext text/x-wiki {{तालुका शहर|ता=संगमनेर तालुका|श=संगमनेर}} {{हा लेख|अहमदनगर जिल्ह्यातील तालुका मुख्यालयाचे शहर संगमनेर|संगमनेर (निःसंदिग्धीकरण)}} {{माहितीचौकट भारतीय शहर | नाव = संगमनेर | जिल्हा_नाव = [[अहिल्यानगर जिल्हा]] | राज्य_नाव = महाराष्ट्र | लोकसंख्या = ७ लाख | जनगणना_वर्ष = २०१९ | क्षेत्रफळ = | दूरध्वनी_कोड = ०२४२५ | पोस्टल_कोड = ४२२६०५ | आरटीओ_कोड = महा १७ | निर्वाचित_प्रमुख_नाव = सौ. मैथिली सत्यजित तांबे | निर्वाचित_पद_नाव = नगराध्यक्ष | प्रशासकीय_प्रमुख_नाव = मुख्याधिकारी | प्रशासकीय_पद_नाव = | संकेतस्थळ_लिंक = http://www.maharashtra.gov.in/pdf/gazeetter_reprint/Ahmadnagar/places_s.html }} {{Location map |India | label=संगमनेर |mark=<!--dot-->Green pog.svg |lat_deg=19|lat_min=34 |lon_deg=74|lon_min=13 |position=right |width=250 |float=right }} '''संगमनेर''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्याच्या]] [[संगमनेर तालुका|संगमनेर तालुक्यातील]] एक शहर व तालुक्याचे मुख्यालय आहे. ते [[प्रवरा नदी|प्रवरा]] व [[म्हाळुंगी नदी|म्हाळुंगी]] या दोन नद्यांच्या संगमावर वसलेले आहे.या शहराजवळून नाशिक-पुणे महामार्ग जातो. अहमदनगर शहरानंतर संगमनेर हे जिल्ह्यातील दुसरे सर्वात मोठे शहर आहे आणि ते मोठ्या बाजारपेठ (कापड, किराणा सामान, इलेक्ट्रॉनिक्स, वाहन, दागिने) तसेच शैक्षणिक सुविधा, दूध प्रक्रिया उद्योग यासाठी प्रसिद्ध आहे. संगमनेर हे जिल्ह्याचे "हॉस्पिटल हब" म्हणूनही ओळखले जाते. शहर मध्यवर्ती ठिकाणी (मुंबई, पुणे आणि छत्रपती संभाजीमहाराज नगरच्या मध्यभागी आहे) आणि पुणे नाशिक राष्ट्रीय महामार्गावरील नाशिकपासून फक्त दोन तासावर आहे. ऊस लागवडीसाठी आधीच प्रसिद्ध असलेल्या संगमनेरला आता टोमॅटो तसेच डाळिंबाचे केंद्र म्हणूनही ओळखले जाते. संगमनेरची 'कृषी उत्पन्ना बाजर समिती' ही देशातील प्रमुख बाजारपेठांपैकी एक मानली जाते. संगमनेर हे जिल्ह्यातील बहुतेक रहदारीचे शहर म्हणून ओळखले जाते आणि आता नासिक पुणे रेल्वेमार्गाचे संगमनेर शहर येथे टर्मिनल प्रस्तावित आहे. मध्यवर्ती स्थानामुळे, शहरातील बसस्थानक 24 तास उच्च पातळीवर सार्वजनिक वाहतुकीसह खुले आहे. संगमनेर येथील एमएसआरटीसी टर्मिनल हे महाराष्ट्र राज्यातील सर्वात हायटेक बसस्थानक आहे. गुजरात, कर्नाटक आणि मध्य प्रदेशच्या बसेसही दररोज येथे येतात.येथे आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे रेल्वे स्थानक उभारावे अशी मागणी आहे.संगमनेर शहराला खुप वैभवशाली कारकीर्द लाभलेली आहे. ==शिक्षणसंस्था== संगमनेरात पहिली शाळा १८३४ला सुरू झाली.<ref>(शताब्दी) स्मृती ग्रंथ, संगमनेर नगरपालिका (१८६०-१९६०), प्रकरण ९ : संगमनेर नगरपालिका - शिक्षण, पान ४२-५०, शतसांवत्सरिक महोत्सव ३ मे १९६२, प्रकाशक : चिन्नप्पा व्यंकप्पा झुंजुर, अध्यक्ष, संगमनेर नगरपालिका, २२ ऑक्टोबर १९६२, मूल्य: पांच रुपये, मुद्रक : चंद्रकांत शंकर जोशी, शिवाजी प्रिंटर्स, २२११, संगमनेर</ref> पहिली उर्दू शाळा १८६९मध्ये स्थापन झाली. पहिले महाविद्यालय १९६१ या वर्षी सुरू झाले. संगमनेरात वैदिक शिक्षण देणाऱ्या दोन पाठशाळाही होत्या.<ref>(शताब्दी) स्मृती ग्रंथ, संगमनेर नगरपालिका (१८६०-१९६०), प्रकरण ९ : संगमनेर नगरपालिका - शिक्षण, पान ४२-५०, शतसांवत्सरिक महोत्सव ३ मे १९६२, प्रकाशक : चिन्नप्पा व्यंकप्पा झुंजुर, अध्यक्ष, संगमनेर नगरपालिका, २२ ऑक्टोबर १९६२, मूल्य: पांच रुपये, मुद्रक : चंद्रकांत शंकर जोशी, शिवाजी प्रिंटर्स, २२११, संगमनेर</ref> ===शाळा=== '''संगमनेरातील स्वातंत्र्यपूर्वकाळातील शाळांची माहिती पुढीलप्रमाणे :'''<ref>(शताब्दी) स्मृती ग्रंथ, संगमनेर नगरपालिका (१८६०-१९६०), प्रकरण ९ : संगमनेर नगरपालिका - शिक्षण, पान ४२-५०, शतसांवत्सरिक महोत्सव ३ मे १९६२, प्रकाशक : चिन्नप्पा व्यंकप्पा झुंजुर, अध्यक्ष, संगमनेर नगरपालिका, २२ ऑक्टोबर १९६२, मूल्य: पांच रुपये, मुद्रक : चंद्रकांत शंकर जोशी, शिवाजी प्रिंटर्स, २२११, संगमनेर</ref> # जीवन शिक्षण मंदिर क्रमांक १ (मराठी शाळा नं. १) : स्थापना ०१-०१-१८३४ # जीवन शिक्षण मंदिर क्रमांक २ (मराठी शाळा नं. २) : स्थापना ०१-०८-१९१५ # जीवन शिक्षण मंदिर क्रमांक ३ (मराठी मुलींची शाळा नं. ३) : स्थापना ०१-०४-१८६५ # जीवन शिक्षण मंदिर क्रमांक ४ (उर्दू शाळा) : स्थापना ०१-०४-१८६५ # [[सर दिनशॉ माणेकशॉ पेटिट विद्यालय आणि कनिष्ठ महाविद्यालय, संगमनेर|पेटिट विद्यालय]] : स्थापना १८९६ ===महाविद्यालये=== संगमनेर शहर हे अहमदनगर जिल्ह्यातील प्रगत शहर असून जिल्ह्यातील शिक्षणाचे अग्रगण्य केंद्र मानले जाते. येथे कला, वाणिज्य, शिक्षणशास्त्र, वैद्यकीय, अभियांत्रिकी अशा विविध क्षेत्रांतील सुमारे सोळा शिक्षणसंस्था आहेत. '[[संगमनेर महाविद्यालय]]' हे येथील सर्वात जुने व मुख्य महाविद्यालय आहे. तसेच '[[सह्याद्री महाविद्यालय]]' अणि '[[सराफ महाविद्यालय]]' ही इतर महाविद्यालये आहेत. येथे एक दंतवैद्यकीय महाविद्यालय, दोन होमियोपॅथिक वैद्यकीय महाविद्यालये, दोन आयुर्वेदिक महाविद्यालये, दोन अभियांत्रिकी महाविद्यालये व दोन औषधनिर्माणशास्त्र महाविद्यालयेही आहेत. हे शहर विकसनशील शहर म्हणून ओळखले जाते. आताच गर्दीने वेढून गेले आहे. ==इतिहास== संगमनेर गावाला सुमारे २३०० वर्षांचा इतिहास आहे. सातवाहन राजवटीपासून संगमनेर गाव अस्तित्वात असल्याचे मानले जाते. सातवाहन राजवट ते आधुनिक संगमनेर हा सुमारे २३०० वर्षांचा प्रवास डॉ. संतोष खेडलेकर यांनी ' गोष्ट एका गावाची ' या पुस्तकात मांडला आहे. सन २०११ साली हे पुस्तक प्रकाशित झाले. संगमनेरचे वेगवेगळ्या काळातील राज्यकर्ते, इथे घडलेल्या घटना घडामोडी, स्वातंत्र्य संग्राम, तत्कालीन थोर व्यक्तिमत्त्वांच्या संगमनेर भेटीचा वृतान्त, नगरपालिकेची स्थापना, संगमनेर गावाला आधुनिक स्वरूप येतानाच्या काळातील घडामोडी, इथे आलेले महापूर आणि नैसर्गिक आपत्ती अशा अनेक गोष्टींचा परामर्श ' गोष्ट एका गावाची ' या पुस्तकात घेण्यात आलेला आहे. [https://www.sangamnernews.com/ संगमनेर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200628183151/https://www.sangamnernews.com/ |date=2020-06-28 }} तालुक्याच्या सीमेला [https://www.akolenews.com/ अकोले] व राहता तालुके आहेत. १७९० साली संगमनेर हे ११ परगण्यांचे मुख्यालय होते. त्याकाळी १८,५५,०८० रुपयांचा महसूल जमा होत होता. ते ११ परगणे खालीलप्रमाणे * संगमनेर - ८,१६,६३७ रु * अहमदाबाद व पतवद - ८,८३,३७३रु * अकोला - ६३,४४६रु * बेळवा - ३५,९५५रु * त्र्यंबक - ८४८२रु * जाफराबाद व चांदोरी - २,५२,८६६रु * दिंडोरी - ३७,६८४रु * धांदरफळ - १२,८१५रु * [[सिन्नर]] - २८,८९०रु * [[नाशिक]] - १,६७,७६६रु * वरिया- १,१७,१०३रु ब्रिटिश सरकारने देशातील नागरिकांना स्थानिक स्तरावर सत्तेत सहभागी करून घेण्याचे ठरवले होते, व त्याचाच एक भाग म्हणून राज्यातील काही शहरांच्या विकासासाठी नगरपालिका स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला होता. त्यात संगमनेरचा समावेश होता. [[चित्र:Sangamnernagarpalika.jpg|250px|right|thumb|संगमनेर नगरपालिका इमारतीचे प्रवेशद्वार]] तत्कालीन मुंबई सरकारच्या १८५० च्या अ‍ॅक्‍ट २६ नुसार दिलेल्या मंजुरीपत्रात अध्यक्ष म्हणून मॅजिस्ट्रेट दरनगर ई.ई. फादर टिटलर यांची, तर उपाध्यक्ष म्हणून असिस्टंट मॅजिस्ट्रेट (??) यांची नियुक्ती करण्यात आली. सदस्य म्हणून संगमनेरचे मामलेदार, बोहोद्दीन काझी, धिराजी सुगराम मारवाडी, रामसुख नवलराम मारवाडी, केशव रघुपती केपूरकर, बाबाजी अप्पाजी रेंगे व रामचंद्र बापूजी जोशी यांची नावे पालिकेला २५ नोव्हेंबर १८५७ रोजी पाठविलेल्या पत्रात देण्यात आली होती. मात्र, त्यावेळी संगमनेर परिसरात सुरू असलेल्या ब्रिटिशांविरुद्धच्या उठावांमुळे पालिकेचे प्रत्यक्ष कामकाज सुरू होण्यास १८६० साल उजाडले होते. त्या वेळी शहरात एक हजार चारशे घरे होती व लोकसंख्या सात हजार ४९५ होती, असा तपशील उपलब्ध आहे. संगमनेरमधील कॉटेज हॉस्पिटलची स्थापना १८७३ साली झाली. ===इतर इतिहास=== '''कला आणि साहित्यिक वारसा लाभलेले संगमनेर''' - कला, साहित्य, संस्कृती, शिक्षण, सहकार अशी काही वैशिष्ट्ये असलेल्या संगमनेर शहराला मोठा साहित्यिक वारसा {{बदल}} लाभलेला आहे. कवी [[अनंत फंदी]] हे संगमनेरचे पहिले ज्ञात साहित्यिक. त्यांनी लावण्या, विविध कवने लिहिली, पण त्यांची खरी ओळख म्हणजे त्यांनी महाराष्ट्राला ' फटका ' या काव्यप्रकाराची ओळख करून दिली. समाजातील अपप्रवृत्ती, चुकीच्या गोष्टींवर त्यांनी आपल्या फटका या काव्यप्रकारातून शाब्दिक प्रहार केले. बिकट वाट वहिवाट नसावी हा त्यांचा अक्षरफटका म्हणजे मराठी काव्यक्षेत्रातील अनमोल रत्न आहे. त्यांनी श्री माधवग्रंथ नावाचा ओवीबद्ध ग्रंथही लिहिला आहे. त्यांच्याच नावाने येथील संगमनेर इतिहास संशोधन मंडळाच्या वतीने ' कवी अनंत फंदी साहित्य ' पुरस्कार दिला जातो. अतिशय पारदर्शकपणे दिल्या जाणाऱ्या या पुरस्काराचा राज्यात मोठा लौकिक आहे. महत्त्वाचे म्हणजे कुणाही एका व्यक्ती किंवा संस्थेचे आर्थिक प्रायोजकत्व न घेता लोकसहभागातून दिला जाणारा हा राज्यातील एकमेव साहित्य पुरस्कार आहे. कवी नरहरसा संगमनेरकर यांनी अवघ्या मराठी मुलखात आपल्या शीघ्र कवित्वाने अधिराज्य गाजवले. यांचा जन्म किंवा मृत्यू याबाबत कोणतीही माहिती उपलब्ध नाही मात्र त्यांच्या काव्य रचनेवर खुश होऊन लोकमान्य टिळक, बालगंधर्व, शि. म. परांजपे, संगीतसूर्य केशवराव भोसले आदी मान्यवरांनी दिलेली पत्रे संगमनेर इतिहास संशोधन मंडळाकडे उपलब्ध आहेत. याखेरीज नारायण गंधे, रावसाहेब कसबे, रंगनाथ पठारे, मा. रा. लामखडे, पोपट सातपुते, डॉ. संतोष खेडलेकर, नीलिमा क्षत्रिय, डॉ. संजय मालपाणी यांनी संगमनेरच्या साहित्य विश्वात मोलाची भर घातली आहे. नेर : शहराचा प्राचीन इतिहास ज्ञात नाही. मध्ययुगात येथे देवगिरीच्या यादव घराण्याची सत्ता होती. दुसरा भिल्लम याचा इ.स. १००० मधील ताम्रपट येथे सापडला आहे. [[निजामशाही]]त (१४९०-१६३६) व त्यानंतर हे शहर मोगलांच्या आधिपत्याखाली होते. शहराच्या पूर्व भागातील ख्वाजा मुहम्मद सादिक यांच्या घुमटाकार कबरीवर फार्सी भाषेतील दोन कोरीव लेख असून ते इ.स. १६५९ मधील आहेत; तसेच येथील एका मशिदीमध्ये १७०७-०८ सालातील एक अस्पष्ट कोरीव लेख सापडला आहे. मोगल व शिवाजी महाराज यांच्या १६७९ मधील संग्रामात महाराजांचा सेनापती सिधोजी निंबाळकर येथे धारातीर्थी पडला. शहराच्या दक्षिणेस पुणे-नासिक मार्गा-लगत ‘हनुमंत नाईक बारी’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या खिंडीमध्ये एक स्मृतिस्तंभ असून तो हनुमंत नाईक या भिल्ल प्रमुखाच्या स्मरणार्थ उभारण्यात आला आहे. भिल्लांच्या हक्कांसाठी त्याने बाळाजी बाजीराव पेशव्यांबरोबर अयशस्वी लढा दिला होता व त्यात त्याला येथे गोळी लागली. अन्य भिल्लांचीही येथे स्मारके आहेत. [[पेशवाई]]तील प्रसिद्ध [[साडेतीन शहाणे|साडेतीन शहाण्यां]]पैकी [[विठ्ठल सुंदर]] परशरामी, याशिवाय शाहीर [[अनंत फंदी]] (१७४४-१८१९) हे संगमनेरचे रहिवासी होते. त्यांच्या नावे दरवर्षी 'अनंत फंदी व्याख्यानमालेचे' आयोजन करण्यात येते. या व्याख्यानमालेचे वैशिष्ट्य म्हणजे अत्यल्प शुल्क घेऊन ही व्याख्यानमाला चालवली जाते. १९७८ पासून अथकपणे ही व्याख्यानमाला सुरू आहे. संगमनेर ही जिल्ह्यातील मोठी बाजारपेठ असून कापड, तयार कपडे, दागिने, धान्य इत्यादींचे हे मोठे व्यापारकेंद्र आहे. [[नासिक]], [[शिर्डी]], दत्त मंदिर श्री क्षेत्र अकलापूर, [[शनी शिंगणापूर]], [[भंडारदरा धरण]], [[प्रवरानगर]]-लोणी, [[कळसूबाई शिखर]] इ. शैक्षणिक, धार्मिक व पर्यटन स्थळे येथून जवळ असल्याने या शहराला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. येथे १८६१ साली नगरपालिकेची स्थापना झाली असून तिच्या द्वारे सर्व नागरी सुविधा पुरविण्यात येतात. अकोला व संगमनेर तालुक्यांची एक संयुक्त कृषी बाजार समिती १९६९ साली येथे स्थापन करण्यात आली आहे. शहरात [[पुणे विद्यापीठ |पुणे विद्यापीठाशी]] संलग्न असलेली महाविद्यालये आहेत. ग्रंथालये, बालभवन या सुविधांबरोबरच विधी, वैद्यक, दंतवैद्यक, अभियांत्रिकी, औषधनिर्मिती इत्यादींच्या उच्च शिक्षणाच्या सोयी शहरात आहेत. संगमनेर शहरात प्रसिद्ध अशा वृत्त संपादन ऑनलाईन पोर्टल आहेत. त्यात संगमनेर अकोले शहरातील [https://www.akolenews.com/ संगमनेर अकोले न्यूझ] हे असे नावलौकिकप्राप्त वेब पोर्टल आहे की ज्याच्याद्वारे संगमनेर अकोले शहरांतील बातमी जगभरात पोहोचवली जाते. ==शहराचा वसंत बंदावणे लिखित नाट्य-चित्रपट इतिहास== संगमनेरमध्ये महाराष्ट्र राज्य विद्युत मंडळाच्या कर्मचाऱ्यां नाट्य स्पर्धा होत असत. किंवा ते कामगार कल्याण मंडळाच्या व राज्य नाट्य स्पर्धांमध्ये भाग घेत. विद्युत मंडळाच्या नाटकांना प्रा. जगदीश पिंगळे सर, डॉ.सोमनाथ मुटकुळे व नासिकाचे प्रकाश धात्रक दिग्दर्शन करीत. पिंगळे सरांची दिग्दर्शन करण्याची एक खास स्टाईल होती. त्यांनी सासरेबुवा जरा जपून, नरपशू, थेंब थेंब आभाळ, संध्या छाया, अशी पाखरे येती इत्यादी नाटके बसवून घेतली. अत्यंत शिस्तप्रिय असा हा दिग्दर्शक. विद्युत मंडळाच्या या नाट्यसंघात मंडळाचेच कर्मचारी अभिनेते असत. पण महिला कलावंत मात्र बाहेरच्या असत. या स्पर्धांपासूनच बक्षिसे मिळवण्याची परंपरा मंडळाने पुढेही कायम राखली. मंडळाच्या ‘थेंब थेंब आभाळ’ या नाटकाला राज्यस्तरीय प्रथम बक्षीस मिळाले होते तर वंदना जोशी हिला अभिनयाचे रौप्य पदक मिळाले होते. ‘अशी पाखरे येती’ नाटकाला राज्य द्वितीय पारितोषिक मिळाले होते. या शिवाय मारवाडी समाजाच्या तरुणांचा ‘युवा महेश’ नावाचा नाट्य ग्रुप आहे. तेही विविध एकांकिका स्पर्धांमध्ये सहभाग नोंदवत असत. संगमनेरकरांना दर्जेदार नाटके दाखवण्याचे व त्यांची रसिकता टिकवून ठेवण्याचे काम बोऱ्हाडे बंधूंनी केले. सुधाकर बोऱ्हाडे व केशवराव बोऱ्हाडे अशी त्यांची नावे. दोघेही हयात नाहीत. पुढे ही परंपरा त्यांचे चिरंजीव चंद्रकांत बोऱ्हाडे याने काही काळ चालवली. त्यांचेही निधन झाले. मोहन जोशी हेही दर्जेदार नाटके संगमनेरला आणत असत. पण कवी अनंत फंदी रंगमंचाची दुर्दशा झाल्याने नाटके येणे बंद झाले. दूरदर्शनचाही या व्यवसायावर मोठा परिणाम झाला. स्थानिक कलावंतांनाही रंगमंचच उपलब्ध नसल्याने नाटकांविषयी त्यांची ओढ कमी झाली. नूतनीकरणाच्या नावाखाली अनेक वर्ष नाट्यगृह बंद राहिल्याने आलेली मरगळ अजूनही गेलेली नाही.हे संगमनेरच्या नाट्य चळवळीचे वास्तव आहे. आज नाट्यगृह पूर्ण होऊनही त्यात अनेक उणिवा असल्याने रंगकर्मी ते वापरायला अनुत्सुक अस्तात. नाटकांप्रमणेच चित्रपट, चित्रवाणी मालिका या क्षेत्रातही संगमनेरच्या कलावंतांनी भरीव कामगिरी केली आहे. कधीकाळी संगमनेर जवळच्या निंबाळे येथे वास्तव्य असलेल्या जॉनी वॉकर या विनोदी अभिनेत्याने सिनेसृष्टी गाजवली होती. १९७६ला संगमनेरच्या युसुफ खान या कलावंताने कुठल्याशा सिनेमात छोटे काम केले होते. पुढे त्यांनी संगमनेरला फोटो स्टुडिओ टाकला. संगमनेरचा कलावंत राजन झांबरे यांनी माहेरची साडी, गौराचा नवरा या सिनेमांत छोट्या भूमिका केल्या आहेत. पुढे मुंबईला सिनेमात जायचे त्यांचे स्वप्न अपुरे राहिले तरी वेगवेगळ्या मालिका, सिनेमांत ते आजही काम करीत आहेत. संगमनेरची नाट्य चळवळ जोरात चालू असतांनाच संस्थेचे सचिव व कलावंत वसंत बंदावणे यांनी १९८४ साली सिनेमा काढण्याची तयारी सुरू केली. हा एक धाडसी प्रयोग होता. डॉ. सोमनाथ मुटकुळे यांनी त्यांना प्रोत्साहन दिले. डॉ. मुटकुळे यांचे दिग्दर्शन असलेल्या ‘प्रायश्चित्त’ या सिनेमाचे चित्रीकरण सुरू झाले. संभाजीराजे थोरात यांच्या बंगल्यात प्रसिद्ध छायाचित्रकार सुनील बूब चित्रीकरण करीत होते. रात्रंदिवस काम चाले. व्यवसायामुळे त्यांना ते जमेना. मग स्वतःचा कॅमेरा घ्यायचा ठरले. त्यासाठी डॉ. सुधीर तांबे, .डॉ .देवेंद्र ओहारा, डॉ. जी.पी.शेख, डॉ .श्रीकांत देशमुख, कांताबाई सातारकर यांनी पैसे दिले व नवा कॅमेरा आणला. पुढे हा सिनेमा पूर्ण झाला पण मार्केटिंग माहित नसल्याने प्रेक्षकांना पहायला मिळाला नाही. हा संगमनेरातील चित्रपट निर्मितीचा पहिला प्रयत्न असावा. संगमनेरमध्ये बनलेली पहिल्या दूरचित्रवाणी मालिकेची निर्मितीही बंदावणे यांच्याच नावावर जमा आहे. बंदावणे यांनी २०१२ साली लिनियर फिल्म्स ही निर्मिती संस्था स्थापन केली. या संस्थेमार्फत संपूर्ण संगमनेरची, स्वतः लिहिलेली व स्वनिर्मिती ‘बंदिशाळा’ ही मालिका तयार केली.. ती सह्याद्री वाहिनीवरून ५२ भागात प्रसारित झाली. तिला कला संस्कृती दर्पणची तीन नामांकानेही मिळाली होती. या मालिकेत संगमनेरचेया सुर्यकांत शिंदे, वंदना बंदावणे, अंतून घोडके, प्रकाश पारखे, केशव वर्पे, शिवशंकर भारती, राजन झांबरे, राजू कोदे, संगीता परदेशी, भाऊसाहेब नरवडे, सुनील कवडे, तुषार गायकवाड, जाकीर खान, चौधरी सर, डॉ .दिनेश वाघोलीकर, सदाशिव थोरात, उद्योगपती डॉ .संजय मालपाणी, गुणवंत साळवे, शोभा साळवे, व इतर अनेक कलावंतांना संधी मिळाली. चित्रीकरण स्थळासाठी महाराष्ट्राचे माजी मंत्री बाळासाहेब थोरात व आमदार डॉ. सुधीर तांबे यांनी सहकार्य केले होते. संगमनेरातील व्यापारी तरुण अमित कटारिया व राजेश पारख यांनी ‘ तात्या विंचू लागे राहो ‘ हा चित्रपट निर्माण केला होता. त्याला तालुक्यातील दोलासाने येथील अमोल मुके यांनी दिग्दर्शन केले होते. मुके आता मुंबईत सिनेमा क्षेत्रात संघर्ष करताहेत. जोशी स्वीटहोमचे मालक राजेश जोशी यांनी संपूर्ण लांबीचा हिंदी चित्रपट ‘फुल टू धमाल’ संगमनेरात २०१६ साली तयार केला. या शिवाय संगमनेरातील अनेक तरुण या क्षेत्रात धडपड करताहेत. राजू कोदे व वसंत बंदावणे यांनी व्हिक्टोरिया क्रॉस मिळवलेल्या व मुळचे संगमनेर तालुक्यातले असलेले [[नामदेवराव जाधव]] यांच्या जीवनावर आधारित ‘व्हिक्टोरिया क्रॉस’ नावाची एक फिल्म तयार केली. डॉ. एजाज शेख यांनी २००७ साली ‘कहा है मुस्कान?’ नावाची हिंदी फिल्म तयार केली होती. अनेक शोर्ट फिल्म्स केल्यानंतर आज २०१७ साली ते ‘संगमनेरी घोडा’ नावाची फिल्म बनवताहेत. तिचे दिग्दर्शन संदीप कोकणे नावाचा तरुण दिग्दर्शक करतो आहे. कोकणे यांनी काही दिवस मुंबईत संघर्ष केल्यानंतर ते संगमनेरातल्या सांस्कृतिक क्षेत्रात परतले आहेत.आल्या आल्या त्यांनी “ बासरी “ नावाची शॉर्ट फिल्म तयार केली. तुषार गायकवाड याला संधी मिळताच तोही दिग्दर्शन क्षेत्रात उतरला..त्याने ऊसतोड कामगारांच्या मुलांच्या भावविश्वावर “फिस्ट “ नावाची अतिशय सुंदर फिल्म केली आहे. रत्नाकर सातपुते यांनी फिल्म निर्मितीचे रीतसर प्रशिक्षण घेऊन “ मेनोपोज “ हा लघु चित्रपट निर्मिला आहे. दिगंबर सातपुतेही फिल्म निर्मितीसाठी प्रयत्न करीत आहेत. त्यांनी “ होलम राजा “ नावाच्या फिल्मचे चित्रीकरण नुकतेच संपवले आहे. ॲड. भाऊसाहेब गांडोळे यांनी “ डाव का मोडला ? “ या चित्रपटाची घोषणा केली आहे. केशव वर्पे यांनी “ खोपट “ नावाचा चित्रपट निर्मितीला घेतला आहे. लिनियर फिल्म्सच्या “ बळीराणी “ या लघुपटात वंदना बंदावणे, अंतून घोडके, भाऊसाहेब नरवडे, अक्षय बुऱ्हाडे, युववार्ताचे संपादक किसनराव हासे, प्रशांत त्रिभुवन, तुषार गायकवाड, या कलावंतांनी भूमिका केल्या आहेत. सांप्रतच्या काळात हे प्रकल्प संगमनेरात सुरू आहेत. ते पूर्ण झाल्यावरच त्याचे यशापयश ठरेल. ई.टी.व्ही. मराठी वाहिनीवरील “ क्राईम डायरी “ या मालिकेच्या काही भागांचे चित्रीकरण २०११ साली संगमनेरात झाले. त्यात राजू कोदे, अंतून घोडके, वसंत बंदावणे, वंदना बंदावणे, संगीता परदेशी,राजन झांबरे,जाकीर खान,शिवशंकर भारती, प्रदीप तापडिया यांनी काम केले होते.राजू कोदे यांनी क्राईम डायरीच्या अनेक भागात भूमिका केली आहे. बंदिशाळा या मालिकेतून कलाकार म्हणून काम सुरू केलेले अंतून घोडके यांनी पुढे थँक्यू विठ्ठला, गणवेश या सिनेमांत काम केले. जाकीर खान या कलावंताने रायरंद (?) व इतर काही सिनेमांतून काम केले आहे. राजन झांबरे यांचा मुलगा अभिनय झांबरे याने ‘संगमनेरी घोडा’ या फिल्ममध्ये प्रमुख भूमिका केली आहे. वसंत बंदावणे यांनी दूरदर्शनच्या सह्याद्री वाहिनीवर अनेक कार्यक्रम सादर केले आहेत. त्यांत संगमनेरच्या संस्कृतीवर आधारित ‘इथं नांदते एकात्मता’ हा विशेष कार्यक्रम होता. याशिवाय संगमनेरातील भाऊसाहेब थोरात, [[बाळासाहेब थोरात]], डॉ. सुधीर तांबे, दुर्गाताई तांबे यांचेसह अनेक मान्यवरांच्या मुलाखती त्यांनी टी.व्ही.वर घेतल्या आहेत. बंदावणे यांनी संगमनेरचे सर्वाधिक कार्यक्रम सह्याद्री वाहिनीवर सदर केले आहेत. गाजलेल्या ‘शक्तिमान’ या मालिकेतील कलावंत [[मुकेश खन्ना]] यांना २००० साली संगमनेरात आणून बंदावणे यांनी गर्दीचा उच्चांक मोडला होता. पंडित नेहरू जयंती शताब्दी निमित्त बालनाट्य महोत्सव घेऊन त्याच्या उद्घाटनाला महाभारत या मालिकेतील बाळकृष्णाची भूमिका करणारा केवल शहा याला आणले होते. भाऊसाहेब थोरात या महोत्सवाचे उद्घाटक होते. शालेय अभ्यासक्रमावर मनोरंजक फिल्म तयार करून ती सर्व शाळांमध्ये मुलांना दाखवण्यात आली होती. तिचे प्रकाशन १९८८ साली [[नानासाहेब गोरे]] यांनी केले होते. वसंत बंदावणे यांनी आपल्या लिनियर फिल्म या संस्थेच्या वतीने किशोरवयीन मुलांसाठी अभिनय वर्गाचे सातत्याने आयोजन केले आहे. यातील बऱ्याच बालकलाकारांना मालिका व लघु चित्रपटातून संधी दिली आहे. काही वर्षांपूर्वी मालपाणी उद्योग समूह व माहेश्वरी मंडळाने सुरू केलेल्या ‘संगमनेर फेस्टिव्हल’ने संगमनेरच्या सांस्कृतिक इतिहासात भर घातली आहे. गणेशोत्सव काळातला हा फेस्टिव्हल म्हणजे संगमनेरकरांसाठी मनोरंजनाची मेजवानीच असते. त्यात दर्जेदार नाटके, नृत्ये, धार्मिक कार्यक्रम यांचा मनोहारी संगमच असतो. डॉ. संजय मालपाणी, मनीष मालपाणी, गिरीष मालपाणी, सचिन पलोड, व संगमानेरातील सर्व गणेश मंडळांचा सहभाग यात असतो. नृत्य क्षेत्रात कुलदीप व विनोद कागडे बंधू चांगली कामगिरी करीत आहेत. नृत्य प्रशिक्षण वर्ग चालवून ते संगमनेरच्या कलाकारांना टी.व्ही. वर संधी उपलब्ध करून देत आहेत. संगमनेरचा सांस्कृतिक इतिहास [[कांताबाई सातारकर]] सह रघुवीर खेडकर या तमाशा मंडळाशिवाय पूर्णच होऊ शकत नाही. या तमाशा मंडळाने संगमनेरचे नाव सांस्कृतिक क्षेत्रात महाराष्ट्रात सर्वदूर नेले आहे. कांताबाई सातारकर या हाडाच्या कलावंत आहेत तर चिरंजीव रघुवीर उत्तम विनोदी अभिनेता आहे. दोघांनीही कलेसाठी आपले आयुष्य वेचले आहे. मंदाराणी, अलका या नृत्य निपुण कलावंत आहेत. चित्रपटात अनेक संधी चालून आल्या असतानाही त्यांनी रंगमंचाची सेवा सोडली नाही. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत त्यांनी पारंपरिक तमाशाची कला टिकवून ठेवली आहे. संगीत, चित्रकला, शिल्प या कलांतही संगमनेरचे कलावंत अग्रेसर होते. अनेक नामवंत कलाकारांनी महाराष्ट्रभर काम करून आपला ठसा उमटवला आहे. त्या काळात उमाजी पेंटर यांनी प्रभातच्या गोकुळचा चोर या सिनेमासाठी सेटचे काम केल्याचा उल्लेख सापडतो. या परंपरेचा आजचा दुवा म्हणजे कांचनकुमार बंदावणे व रुपाली बंदावणे. हे दोघेही संगमनेरचे कलावंत आजमितीला हिंदी चित्रपट सृष्टीत कलादिग्दर्शक म्हणून काम करत आहेत. अनेक नावाजलेले सिनेमा व लाईव्ह शो त्यांच्या नावावर जमा आहेत. प्रसिद्ध अभिनेते, कवी किशोर कदम (सौमित्र) हे संगमनेर तालुक्यातील तळेगावचे. तर जवळेकडलगचा नृत्यकार संतोष कडलग हा झी मराठीच्या ‘एकापेक्षा एक’ या नृत्य स्पर्धेत सेकंड विनर होता. ई टी.व्ही.च्या ‘हल्ला बोल’मधेही तो सहभागी होता. गौरव गुंजाळ या कलावंतानेही ई.टी. व्ही.च्या डब्बा गोल, व झी टोकीजच्या कॉमेडी ॲवॉर्ड शोमध्ये हजेरी लावली होती. आजही २०१७ साली संगमनेरचे अनेक कलावंत दृशव्य माध्यमाच्या मायावी दुनियेत जाण्यासाठी धडपड करीत आहेत. == संदर्भ == * [[http://www.maharashtra.gov.in/pdf/gazeetter_reprint/Ahmadnagar/places_s.html#1 महाराष्ट्र शासनाचे संकेतस्थळ]] {{संदर्भयादी}} {{अहमदनगर जिल्हा}} [[वर्ग:अहिल्यानगर जिल्हा]] [[वर्ग:संगमनेर]] nrzy9vev9djzvftefkh76rppbwhkxsa 2696985 2696984 2026-07-26T02:49:09Z ~2026-41426-03 185640 /* */ 2696985 wikitext text/x-wiki {{तालुका शहर|ता=संगमनेर तालुका|श=संगमनेर}} {{हा लेख|अहमदनगर जिल्ह्यातील तालुका मुख्यालयाचे शहर संगमनेर|संगमनेर (निःसंदिग्धीकरण)}} {{माहितीचौकट भारतीय शहर | नाव = संगमनेर | जिल्हा_नाव = [[अहिल्यानगर जिल्हा]] | राज्य_नाव = महाराष्ट्र | लोकसंख्या = ७ लाख | जनगणना_वर्ष = २०१९ | क्षेत्रफळ = | दूरध्वनी_कोड = ०२४२५ | पोस्टल_कोड = ४२२६०५ | आरटीओ_कोड = महा १७ | निर्वाचित_प्रमुख_नाव = सौ. मैथिली सत्यजित तांबे | निर्वाचित_पद_नाव = नगराध्यक्ष | प्रशासकीय_प्रमुख_नाव = मुख्याधिकारी | प्रशासकीय_पद_नाव = | संकेतस्थळ_लिंक = http://www.maharashtra.gov.in/pdf/gazeetter_reprint/Ahmadnagar/places_s.html }} {{Location map |India | label=संगमनेर |mark=<!--dot-->Green pog.svg |lat_deg=19|lat_min=34 |lon_deg=74|lon_min=13 |position=right |width=250 |float=right }} '''संगमनेर''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्याच्या]] [[संगमनेर तालुका|संगमनेर तालुक्यातील]] एक शहर व तालुक्याचे मुख्यालय आहे. ते [[प्रवरा नदी|प्रवरा]] व [[म्हाळुंगी नदी|म्हाळुंगी]] या दोन नद्यांच्या संगमावर वसलेले आहे.या शहराजवळून नाशिक-पुणे महामार्ग जातो. अहिल्यानगर शहरानंतर संगमनेर हे जिल्ह्यातील दुसरे सर्वात मोठे शहर आहे आणि ते मोठ्या बाजारपेठ (कापड, किराणा सामान, इलेक्ट्रॉनिक्स, वाहन, दागिने) तसेच शैक्षणिक सुविधा, दूध प्रक्रिया उद्योग यासाठी प्रसिद्ध आहे. संगमनेर हे जिल्ह्याचे "हॉस्पिटल हब" म्हणूनही ओळखले जाते. शहर मध्यवर्ती ठिकाणी (मुंबई, पुणे आणि छत्रपती संभाजी नगरच्या मध्यभागी आहे) आणि पुणे नाशिक राष्ट्रीय महामार्गावरील नाशिकपासून फक्त दोन तासावर आहे. ऊस लागवडीसाठी आधीच प्रसिद्ध असलेल्या संगमनेरला आता टोमॅटो तसेच डाळिंबाचे केंद्र म्हणूनही ओळखले जाते. संगमनेरची 'कृषी उत्पन्ना बाजर समिती' ही देशातील चांगल्या बाजारपेठांपैकी एक मानली जाते. संगमनेर हे जिल्ह्यातील बहुतेक रहदारीचे शहर म्हणून ओळखले जाते. मध्यवर्ती स्थानामुळे, शहरातील बसस्थानक 24 तास उच्च पातळीवर सार्वजनिक वाहतुकीसह खुले आहे. संगमनेर येथील एमएसआरटीसी टर्मिनल हे महाराष्ट्र राज्यातील सर्वात हायटेक बसस्थानक आहे. गुजरात, कर्नाटक आणि मध्य प्रदेशच्या बसेसही दररोज येथे येतात.येथे आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे रेल्वे स्थानक उभारावे अशी मागणी आहे.संगमनेर शहराला खुप वैभवशाली कारकीर्द लाभलेली आहे. ==शिक्षणसंस्था== संगमनेरात पहिली शाळा १८३४ला सुरू झाली.<ref>(शताब्दी) स्मृती ग्रंथ, संगमनेर नगरपालिका (१८६०-१९६०), प्रकरण ९ : संगमनेर नगरपालिका - शिक्षण, पान ४२-५०, शतसांवत्सरिक महोत्सव ३ मे १९६२, प्रकाशक : चिन्नप्पा व्यंकप्पा झुंजुर, अध्यक्ष, संगमनेर नगरपालिका, २२ ऑक्टोबर १९६२, मूल्य: पांच रुपये, मुद्रक : चंद्रकांत शंकर जोशी, शिवाजी प्रिंटर्स, २२११, संगमनेर</ref> पहिली उर्दू शाळा १८६९मध्ये स्थापन झाली. पहिले महाविद्यालय १९६१ या वर्षी सुरू झाले. संगमनेरात वैदिक शिक्षण देणाऱ्या दोन पाठशाळाही होत्या.<ref>(शताब्दी) स्मृती ग्रंथ, संगमनेर नगरपालिका (१८६०-१९६०), प्रकरण ९ : संगमनेर नगरपालिका - शिक्षण, पान ४२-५०, शतसांवत्सरिक महोत्सव ३ मे १९६२, प्रकाशक : चिन्नप्पा व्यंकप्पा झुंजुर, अध्यक्ष, संगमनेर नगरपालिका, २२ ऑक्टोबर १९६२, मूल्य: पांच रुपये, मुद्रक : चंद्रकांत शंकर जोशी, शिवाजी प्रिंटर्स, २२११, संगमनेर</ref> ===शाळा=== '''संगमनेरातील स्वातंत्र्यपूर्वकाळातील शाळांची माहिती पुढीलप्रमाणे :'''<ref>(शताब्दी) स्मृती ग्रंथ, संगमनेर नगरपालिका (१८६०-१९६०), प्रकरण ९ : संगमनेर नगरपालिका - शिक्षण, पान ४२-५०, शतसांवत्सरिक महोत्सव ३ मे १९६२, प्रकाशक : चिन्नप्पा व्यंकप्पा झुंजुर, अध्यक्ष, संगमनेर नगरपालिका, २२ ऑक्टोबर १९६२, मूल्य: पांच रुपये, मुद्रक : चंद्रकांत शंकर जोशी, शिवाजी प्रिंटर्स, २२११, संगमनेर</ref> # जीवन शिक्षण मंदिर क्रमांक १ (मराठी शाळा नं. १) : स्थापना ०१-०१-१८३४ # जीवन शिक्षण मंदिर क्रमांक २ (मराठी शाळा नं. २) : स्थापना ०१-०८-१९१५ # जीवन शिक्षण मंदिर क्रमांक ३ (मराठी मुलींची शाळा नं. ३) : स्थापना ०१-०४-१८६५ # जीवन शिक्षण मंदिर क्रमांक ४ (उर्दू शाळा) : स्थापना ०१-०४-१८६५ # [[सर दिनशॉ माणेकशॉ पेटिट विद्यालय आणि कनिष्ठ महाविद्यालय, संगमनेर|पेटिट विद्यालय]] : स्थापना १८९६ ===महाविद्यालये=== संगमनेर शहर हे अहमदनगर जिल्ह्यातील प्रगत शहर असून जिल्ह्यातील शिक्षणाचे अग्रगण्य केंद्र मानले जाते. येथे कला, वाणिज्य, शिक्षणशास्त्र, वैद्यकीय, अभियांत्रिकी अशा विविध क्षेत्रांतील सुमारे सोळा शिक्षणसंस्था आहेत. '[[संगमनेर महाविद्यालय]]' हे येथील सर्वात जुने व मुख्य महाविद्यालय आहे. तसेच '[[सह्याद्री महाविद्यालय]]' अणि '[[सराफ महाविद्यालय]]' ही इतर महाविद्यालये आहेत. येथे एक दंतवैद्यकीय महाविद्यालय, दोन होमियोपॅथिक वैद्यकीय महाविद्यालये, दोन आयुर्वेदिक महाविद्यालये, दोन अभियांत्रिकी महाविद्यालये व दोन औषधनिर्माणशास्त्र महाविद्यालयेही आहेत. हे शहर विकसनशील शहर म्हणून ओळखले जाते. आताच गर्दीने वेढून गेले आहे. ==इतिहास== संगमनेर गावाला सुमारे २३०० वर्षांचा इतिहास आहे. सातवाहन राजवटीपासून संगमनेर गाव अस्तित्वात असल्याचे मानले जाते. सातवाहन राजवट ते आधुनिक संगमनेर हा सुमारे २३०० वर्षांचा प्रवास डॉ. संतोष खेडलेकर यांनी ' गोष्ट एका गावाची ' या पुस्तकात मांडला आहे. सन २०११ साली हे पुस्तक प्रकाशित झाले. संगमनेरचे वेगवेगळ्या काळातील राज्यकर्ते, इथे घडलेल्या घटना घडामोडी, स्वातंत्र्य संग्राम, तत्कालीन थोर व्यक्तिमत्त्वांच्या संगमनेर भेटीचा वृतान्त, नगरपालिकेची स्थापना, संगमनेर गावाला आधुनिक स्वरूप येतानाच्या काळातील घडामोडी, इथे आलेले महापूर आणि नैसर्गिक आपत्ती अशा अनेक गोष्टींचा परामर्श ' गोष्ट एका गावाची ' या पुस्तकात घेण्यात आलेला आहे. [https://www.sangamnernews.com/ संगमनेर] तालुक्याच्या सीमेला [https://www.akolenews.com/ अकोले] व राहाता हे तालुके आहेत. १७९० साली संगमनेर हे ११ परगण्यांचे मुख्यालय होते. त्याकाळी १८,५५,०८० रुपयांचा महसूल जमा होत होता. ते ११ परगणे खालीलप्रमाणे * संगमनेर - ८,१६,६३७ रु * अहमदाबाद व पतवद - ८,८३,३७३रु * अकोला - ६३,४४६रु * बेळवा - ३५,९५५रु * त्र्यंबक - ८४८२रु * जाफराबाद व चांदोरी - २,५२,८६६रु * दिंडोरी - ३७,६८४रु * धांदरफळ - १२,८१५रु * [[सिन्नर]] - २८,८९०रु * [[नाशिक]] - १,६७,७६६रु * वरिया- १,१७,१०३रु ब्रिटिश सरकारने देशातील नागरिकांना स्थानिक स्तरावर सत्तेत सहभागी करून घेण्याचे ठरवले होते, व त्याचाच एक भाग म्हणून राज्यातील काही शहरांच्या विकासासाठी नगरपालिका स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला होता. त्यात संगमनेरचा समावेश होता. [[चित्र:Sangamnernagarpalika.jpg|250px|right|thumb|संगमनेर नगरपालिका इमारतीचे प्रवेशद्वार]] तत्कालीन मुंबई सरकारच्या १८५० च्या अ‍ॅक्‍ट २६ नुसार दिलेल्या मंजुरीपत्रात अध्यक्ष म्हणून मॅजिस्ट्रेट दरनगर ई.ई. फादर टिटलर यांची, तर उपाध्यक्ष म्हणून असिस्टंट मॅजिस्ट्रेट (??) यांची नियुक्ती करण्यात आली. सदस्य म्हणून संगमनेरचे मामलेदार, बोहोद्दीन काझी, धिराजी सुगराम मारवाडी, रामसुख नवलराम मारवाडी, केशव रघुपती केपूरकर, बाबाजी अप्पाजी रेंगे व रामचंद्र बापूजी जोशी यांची नावे पालिकेला २५ नोव्हेंबर १८५७ रोजी पाठविलेल्या पत्रात देण्यात आली होती. मात्र, त्यावेळी संगमनेर परिसरात सुरू असलेल्या ब्रिटिशांविरुद्धच्या उठावांमुळे पालिकेचे प्रत्यक्ष कामकाज सुरू होण्यास १८६० साल उजाडले होते. त्या वेळी शहरात एक हजार चारशे घरे होती व लोकसंख्या सात हजार ४९५ होती, असा तपशील उपलब्ध आहे. संगमनेरमधील कॉटेज हॉस्पिटलची स्थापना १८७३ साली झाली. ===इतर इतिहास=== '''कला आणि साहित्यिक वारसा लाभलेले संगमनेर''' - कला, साहित्य, संस्कृती, शिक्षण, सहकार अशी काही वैशिष्ट्ये असलेल्या संगमनेर शहराला मोठा साहित्यिक वारसा {{बदल}} लाभलेला आहे. कवी [[अनंत फंदी]] हे संगमनेरचे पहिले ज्ञात साहित्यिक. त्यांनी लावण्या, विविध कवने लिहिली, पण त्यांची खरी ओळख म्हणजे त्यांनी महाराष्ट्राला ' फटका ' या काव्यप्रकाराची ओळख करून दिली. समाजातील अपप्रवृत्ती, चुकीच्या गोष्टींवर त्यांनी आपल्या फटका या काव्यप्रकारातून शाब्दिक प्रहार केले. बिकट वाट वहिवाट नसावी हा त्यांचा अक्षरफटका म्हणजे मराठी काव्यक्षेत्रातील अनमोल रत्न आहे. त्यांनी श्री माधवग्रंथ नावाचा ओवीबद्ध ग्रंथही लिहिला आहे. त्यांच्याच नावाने येथील संगमनेर इतिहास संशोधन मंडळाच्या वतीने ' कवी अनंत फंदी साहित्य ' पुरस्कार दिला जातो. अतिशय पारदर्शकपणे दिल्या जाणाऱ्या या पुरस्काराचा राज्यात मोठा लौकिक आहे. महत्त्वाचे म्हणजे कुणाही एका व्यक्ती किंवा संस्थेचे आर्थिक प्रायोजकत्व न घेता लोकसहभागातून दिला जाणारा हा राज्यातील एकमेव साहित्य पुरस्कार आहे. कवी नरहरसा संगमनेरकर यांनी अवघ्या मराठी मुलखात आपल्या शीघ्र कवित्वाने अधिराज्य गाजवले. यांचा जन्म किंवा मृत्यू याबाबत कोणतीही माहिती उपलब्ध नाही मात्र त्यांच्या काव्य रचनेवर खुश होऊन लोकमान्य टिळक, बालगंधर्व, शि. म. परांजपे, संगीतसूर्य केशवराव भोसले आदी मान्यवरांनी दिलेली पत्रे संगमनेर इतिहास संशोधन मंडळाकडे उपलब्ध आहेत. याखेरीज नारायण गंधे, रावसाहेब कसबे, रंगनाथ पठारे, मा. रा. लामखडे, पोपट सातपुते, डॉ. संतोष खेडलेकर, नीलिमा क्षत्रिय, डॉ. संजय मालपाणी यांनी संगमनेरच्या साहित्य विश्वात मोलाची भर घातली आहे. नेर : शहराचा प्राचीन इतिहास ज्ञात नाही. मध्ययुगात येथे देवगिरीच्या यादव घराण्याची सत्ता होती. दुसरा भिल्लम याचा इ.स. १००० मधील ताम्रपट येथे सापडला आहे. [[निजामशाही]]त (१४९०-१६३६) व त्यानंतर हे शहर मोगलांच्या आधिपत्याखाली होते. शहराच्या पूर्व भागातील ख्वाजा मुहम्मद सादिक यांच्या घुमटाकार कबरीवर फार्सी भाषेतील दोन कोरीव लेख असून ते इ.स. १६५९ मधील आहेत; तसेच येथील एका मशिदीमध्ये १७०७-०८ सालातील एक अस्पष्ट कोरीव लेख सापडला आहे. मोगल व शिवाजी महाराज यांच्या १६७९ मधील संग्रामात महाराजांचा सेनापती सिधोजी निंबाळकर येथे धारातीर्थी पडला. शहराच्या दक्षिणेस पुणे-नासिक मार्गा-लगत ‘हनुमंत नाईक बारी’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या खिंडीमध्ये एक स्मृतिस्तंभ असून तो हनुमंत नाईक या भिल्ल प्रमुखाच्या स्मरणार्थ उभारण्यात आला आहे. भिल्लांच्या हक्कांसाठी त्याने बाळाजी बाजीराव पेशव्यांबरोबर अयशस्वी लढा दिला होता व त्यात त्याला येथे गोळी लागली. अन्य भिल्लांचीही येथे स्मारके आहेत. [[पेशवाई]]तील प्रसिद्ध [[साडेतीन शहाणे|साडेतीन शहाण्यां]]पैकी [[विठ्ठल सुंदर]] परशरामी, याशिवाय शाहीर [[अनंत फंदी]] (१७४४-१८१९) हे संगमनेरचे रहिवासी होते. त्यांच्या नावे दरवर्षी 'अनंत फंदी व्याख्यानमालेचे' आयोजन करण्यात येते. या व्याख्यानमालेचे वैशिष्ट्य म्हणजे अत्यल्प शुल्क घेऊन ही व्याख्यानमाला चालवली जाते. १९७८ पासून अथकपणे ही व्याख्यानमाला सुरू आहे. संगमनेर ही जिल्ह्यातील मोठी बाजारपेठ असून कापड, तयार कपडे, दागिने, धान्य इत्यादींचे हे मोठे व्यापारकेंद्र आहे. [[नासिक]], [[शिर्डी]], दत्त मंदिर श्री क्षेत्र अकलापूर, [[शनी शिंगणापूर]], [[भंडारदरा धरण]], [[प्रवरानगर]]-लोणी, [[कळसूबाई शिखर]] इ. शैक्षणिक, धार्मिक व पर्यटन स्थळे येथून जवळ असल्याने या शहराला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. येथे १८६१ साली नगरपालिकेची स्थापना झाली असून तिच्या द्वारे सर्व नागरी सुविधा पुरविण्यात येतात. अकोला व संगमनेर तालुक्यांची एक संयुक्त कृषी बाजार समिती १९६९ साली येथे स्थापन करण्यात आली आहे. शहरात [[पुणे विद्यापीठ |पुणे विद्यापीठाशी]] संलग्न असलेली महाविद्यालये आहेत. ग्रंथालये, बालभवन या सुविधांबरोबरच विधी, वैद्यक, दंतवैद्यक, अभियांत्रिकी, औषधनिर्मिती इत्यादींच्या उच्च शिक्षणाच्या सोयी शहरात आहेत. संगमनेर शहरात प्रसिद्ध अशा वृत्त संपादन ऑनलाईन पोर्टल आहेत. त्यात संगमनेर अकोले शहरातील [https://www.akolenews.com/ संगमनेर अकोले न्यूझ] हे असे नावलौकिकप्राप्त वेब पोर्टल आहे की ज्याच्याद्वारे संगमनेर अकोले शहरांतील बातमी जगभरात पोहोचवली जाते. ==शहराचा वसंत बंदावणे लिखित नाट्य-चित्रपट इतिहास== संगमनेरमध्ये महाराष्ट्र राज्य विद्युत मंडळाच्या कर्मचाऱ्यां नाट्य स्पर्धा होत असत. किंवा ते कामगार कल्याण मंडळाच्या व राज्य नाट्य स्पर्धांमध्ये भाग घेत. विद्युत मंडळाच्या नाटकांना प्रा. जगदीश पिंगळे सर, डॉ.सोमनाथ मुटकुळे व नासिकाचे प्रकाश धात्रक दिग्दर्शन करीत. पिंगळे सरांची दिग्दर्शन करण्याची एक खास स्टाईल होती. त्यांनी सासरेबुवा जरा जपून, नरपशू, थेंब थेंब आभाळ, संध्या छाया, अशी पाखरे येती इत्यादी नाटके बसवून घेतली. अत्यंत शिस्तप्रिय असा हा दिग्दर्शक. विद्युत मंडळाच्या या नाट्यसंघात मंडळाचेच कर्मचारी अभिनेते असत. पण महिला कलावंत मात्र बाहेरच्या असत. या स्पर्धांपासूनच बक्षिसे मिळवण्याची परंपरा मंडळाने पुढेही कायम राखली. मंडळाच्या ‘थेंब थेंब आभाळ’ या नाटकाला राज्यस्तरीय प्रथम बक्षीस मिळाले होते तर वंदना जोशी हिला अभिनयाचे रौप्य पदक मिळाले होते. ‘अशी पाखरे येती’ नाटकाला राज्य द्वितीय पारितोषिक मिळाले होते. या शिवाय मारवाडी समाजाच्या तरुणांचा ‘युवा महेश’ नावाचा नाट्य ग्रुप आहे. तेही विविध एकांकिका स्पर्धांमध्ये सहभाग नोंदवत असत. संगमनेरकरांना दर्जेदार नाटके दाखवण्याचे व त्यांची रसिकता टिकवून ठेवण्याचे काम बोऱ्हाडे बंधूंनी केले. सुधाकर बोऱ्हाडे व केशवराव बोऱ्हाडे अशी त्यांची नावे. दोघेही हयात नाहीत. पुढे ही परंपरा त्यांचे चिरंजीव चंद्रकांत बोऱ्हाडे याने काही काळ चालवली. त्यांचेही निधन झाले. मोहन जोशी हेही दर्जेदार नाटके संगमनेरला आणत असत. पण कवी अनंत फंदी रंगमंचाची दुर्दशा झाल्याने नाटके येणे बंद झाले. दूरदर्शनचाही या व्यवसायावर मोठा परिणाम झाला. स्थानिक कलावंतांनाही रंगमंचच उपलब्ध नसल्याने नाटकांविषयी त्यांची ओढ कमी झाली. नूतनीकरणाच्या नावाखाली अनेक वर्ष नाट्यगृह बंद राहिल्याने आलेली मरगळ अजूनही गेलेली नाही.हे संगमनेरच्या नाट्य चळवळीचे वास्तव आहे. आज नाट्यगृह पूर्ण होऊनही त्यात अनेक उणिवा असल्याने रंगकर्मी ते वापरायला अनुत्सुक अस्तात. नाटकांप्रमणेच चित्रपट, चित्रवाणी मालिका या क्षेत्रातही संगमनेरच्या कलावंतांनी भरीव कामगिरी केली आहे. कधीकाळी संगमनेर जवळच्या निंबाळे येथे वास्तव्य असलेल्या जॉनी वॉकर या विनोदी अभिनेत्याने सिनेसृष्टी गाजवली होती. १९७६ला संगमनेरच्या युसुफ खान या कलावंताने कुठल्याशा सिनेमात छोटे काम केले होते. पुढे त्यांनी संगमनेरला फोटो स्टुडिओ टाकला. संगमनेरचा कलावंत राजन झांबरे यांनी माहेरची साडी, गौराचा नवरा या सिनेमांत छोट्या भूमिका केल्या आहेत. पुढे मुंबईला सिनेमात जायचे त्यांचे स्वप्न अपुरे राहिले तरी वेगवेगळ्या मालिका, सिनेमांत ते आजही काम करीत आहेत. संगमनेरची नाट्य चळवळ जोरात चालू असतांनाच संस्थेचे सचिव व कलावंत वसंत बंदावणे यांनी १९८४ साली सिनेमा काढण्याची तयारी सुरू केली. हा एक धाडसी प्रयोग होता. डॉ. सोमनाथ मुटकुळे यांनी त्यांना प्रोत्साहन दिले. डॉ. मुटकुळे यांचे दिग्दर्शन असलेल्या ‘प्रायश्चित्त’ या सिनेमाचे चित्रीकरण सुरू झाले. संभाजीराजे थोरात यांच्या बंगल्यात प्रसिद्ध छायाचित्रकार सुनील बूब चित्रीकरण करीत होते. रात्रंदिवस काम चाले. व्यवसायामुळे त्यांना ते जमेना. मग स्वतःचा कॅमेरा घ्यायचा ठरले. त्यासाठी डॉ. सुधीर तांबे, .डॉ .देवेंद्र ओहारा, डॉ. जी.पी.शेख, डॉ .श्रीकांत देशमुख, कांताबाई सातारकर यांनी पैसे दिले व नवा कॅमेरा आणला. पुढे हा सिनेमा पूर्ण झाला पण मार्केटिंग माहित नसल्याने प्रेक्षकांना पहायला मिळाला नाही. हा संगमनेरातील चित्रपट निर्मितीचा पहिला प्रयत्न असावा. संगमनेरमध्ये बनलेली पहिल्या दूरचित्रवाणी मालिकेची निर्मितीही बंदावणे यांच्याच नावावर जमा आहे. बंदावणे यांनी २०१२ साली लिनियर फिल्म्स ही निर्मिती संस्था स्थापन केली. या संस्थेमार्फत संपूर्ण संगमनेरची, स्वतः लिहिलेली व स्वनिर्मिती ‘बंदिशाळा’ ही मालिका तयार केली.. ती सह्याद्री वाहिनीवरून ५२ भागात प्रसारित झाली. तिला कला संस्कृती दर्पणची तीन नामांकानेही मिळाली होती. या मालिकेत संगमनेरचेया सुर्यकांत शिंदे, वंदना बंदावणे, अंतून घोडके, प्रकाश पारखे, केशव वर्पे, शिवशंकर भारती, राजन झांबरे, राजू कोदे, संगीता परदेशी, भाऊसाहेब नरवडे, सुनील कवडे, तुषार गायकवाड, जाकीर खान, चौधरी सर, डॉ .दिनेश वाघोलीकर, सदाशिव थोरात, उद्योगपती डॉ .संजय मालपाणी, गुणवंत साळवे, शोभा साळवे, व इतर अनेक कलावंतांना संधी मिळाली. चित्रीकरण स्थळासाठी महाराष्ट्राचे माजी मंत्री बाळासाहेब थोरात व आमदार डॉ. सुधीर तांबे यांनी सहकार्य केले होते. संगमनेरातील व्यापारी तरुण अमित कटारिया व राजेश पारख यांनी ‘ तात्या विंचू लागे राहो ‘ हा चित्रपट निर्माण केला होता. त्याला तालुक्यातील दोलासाने येथील अमोल मुके यांनी दिग्दर्शन केले होते. मुके आता मुंबईत सिनेमा क्षेत्रात संघर्ष करताहेत. जोशी स्वीटहोमचे मालक राजेश जोशी यांनी संपूर्ण लांबीचा हिंदी चित्रपट ‘फुल टू धमाल’ संगमनेरात २०१६ साली तयार केला. या शिवाय संगमनेरातील अनेक तरुण या क्षेत्रात धडपड करताहेत. राजू कोदे व वसंत बंदावणे यांनी व्हिक्टोरिया क्रॉस मिळवलेल्या व मुळचे संगमनेर तालुक्यातले असलेले [[नामदेवराव जाधव]] यांच्या जीवनावर आधारित ‘व्हिक्टोरिया क्रॉस’ नावाची एक फिल्म तयार केली. डॉ. एजाज शेख यांनी २००७ साली ‘कहा है मुस्कान?’ नावाची हिंदी फिल्म तयार केली होती. अनेक शोर्ट फिल्म्स केल्यानंतर आज २०१७ साली ते ‘संगमनेरी घोडा’ नावाची फिल्म बनवताहेत. तिचे दिग्दर्शन संदीप कोकणे नावाचा तरुण दिग्दर्शक करतो आहे. कोकणे यांनी काही दिवस मुंबईत संघर्ष केल्यानंतर ते संगमनेरातल्या सांस्कृतिक क्षेत्रात परतले आहेत.आल्या आल्या त्यांनी “ बासरी “ नावाची शॉर्ट फिल्म तयार केली. तुषार गायकवाड याला संधी मिळताच तोही दिग्दर्शन क्षेत्रात उतरला..त्याने ऊसतोड कामगारांच्या मुलांच्या भावविश्वावर “फिस्ट “ नावाची अतिशय सुंदर फिल्म केली आहे. रत्नाकर सातपुते यांनी फिल्म निर्मितीचे रीतसर प्रशिक्षण घेऊन “ मेनोपोज “ हा लघु चित्रपट निर्मिला आहे. दिगंबर सातपुतेही फिल्म निर्मितीसाठी प्रयत्न करीत आहेत. त्यांनी “ होलम राजा “ नावाच्या फिल्मचे चित्रीकरण नुकतेच संपवले आहे. ॲड. भाऊसाहेब गांडोळे यांनी “ डाव का मोडला ? “ या चित्रपटाची घोषणा केली आहे. केशव वर्पे यांनी “ खोपट “ नावाचा चित्रपट निर्मितीला घेतला आहे. लिनियर फिल्म्सच्या “ बळीराणी “ या लघुपटात वंदना बंदावणे, अंतून घोडके, भाऊसाहेब नरवडे, अक्षय बुऱ्हाडे, युववार्ताचे संपादक किसनराव हासे, प्रशांत त्रिभुवन, तुषार गायकवाड, या कलावंतांनी भूमिका केल्या आहेत. सांप्रतच्या काळात हे प्रकल्प संगमनेरात सुरू आहेत. ते पूर्ण झाल्यावरच त्याचे यशापयश ठरेल. ई.टी.व्ही. मराठी वाहिनीवरील “ क्राईम डायरी “ या मालिकेच्या काही भागांचे चित्रीकरण २०११ साली संगमनेरात झाले. त्यात राजू कोदे, अंतून घोडके, वसंत बंदावणे, वंदना बंदावणे, संगीता परदेशी,राजन झांबरे,जाकीर खान,शिवशंकर भारती, प्रदीप तापडिया यांनी काम केले होते.राजू कोदे यांनी क्राईम डायरीच्या अनेक भागात भूमिका केली आहे. बंदिशाळा या मालिकेतून कलाकार म्हणून काम सुरू केलेले अंतून घोडके यांनी पुढे थँक्यू विठ्ठला, गणवेश या सिनेमांत काम केले. जाकीर खान या कलावंताने रायरंद (?) व इतर काही सिनेमांतून काम केले आहे. राजन झांबरे यांचा मुलगा अभिनय झांबरे याने ‘संगमनेरी घोडा’ या फिल्ममध्ये प्रमुख भूमिका केली आहे. वसंत बंदावणे यांनी दूरदर्शनच्या सह्याद्री वाहिनीवर अनेक कार्यक्रम सादर केले आहेत. त्यांत संगमनेरच्या संस्कृतीवर आधारित ‘इथं नांदते एकात्मता’ हा विशेष कार्यक्रम होता. याशिवाय संगमनेरातील भाऊसाहेब थोरात, [[बाळासाहेब थोरात]], डॉ. सुधीर तांबे, दुर्गाताई तांबे यांचेसह अनेक मान्यवरांच्या मुलाखती त्यांनी टी.व्ही.वर घेतल्या आहेत. बंदावणे यांनी संगमनेरचे सर्वाधिक कार्यक्रम सह्याद्री वाहिनीवर सदर केले आहेत. गाजलेल्या ‘शक्तिमान’ या मालिकेतील कलावंत [[मुकेश खन्ना]] यांना २००० साली संगमनेरात आणून बंदावणे यांनी गर्दीचा उच्चांक मोडला होता. पंडित नेहरू जयंती शताब्दी निमित्त बालनाट्य महोत्सव घेऊन त्याच्या उद्घाटनाला महाभारत या मालिकेतील बाळकृष्णाची भूमिका करणारा केवल शहा याला आणले होते. भाऊसाहेब थोरात या महोत्सवाचे उद्घाटक होते. शालेय अभ्यासक्रमावर मनोरंजक फिल्म तयार करून ती सर्व शाळांमध्ये मुलांना दाखवण्यात आली होती. तिचे प्रकाशन १९८८ साली [[नानासाहेब गोरे]] यांनी केले होते. वसंत बंदावणे यांनी आपल्या लिनियर फिल्म या संस्थेच्या वतीने किशोरवयीन मुलांसाठी अभिनय वर्गाचे सातत्याने आयोजन केले आहे. यातील बऱ्याच बालकलाकारांना मालिका व लघु चित्रपटातून संधी दिली आहे. काही वर्षांपूर्वी मालपाणी उद्योग समूह व माहेश्वरी मंडळाने सुरू केलेल्या ‘संगमनेर फेस्टिव्हल’ने संगमनेरच्या सांस्कृतिक इतिहासात भर घातली आहे. गणेशोत्सव काळातला हा फेस्टिव्हल म्हणजे संगमनेरकरांसाठी मनोरंजनाची मेजवानीच असते. त्यात दर्जेदार नाटके, नृत्ये, धार्मिक कार्यक्रम यांचा मनोहारी संगमच असतो. डॉ. संजय मालपाणी, मनीष मालपाणी, गिरीष मालपाणी, सचिन पलोड, व संगमानेरातील सर्व गणेश मंडळांचा सहभाग यात असतो. नृत्य क्षेत्रात कुलदीप व विनोद कागडे बंधू चांगली कामगिरी करीत आहेत. नृत्य प्रशिक्षण वर्ग चालवून ते संगमनेरच्या कलाकारांना टी.व्ही. वर संधी उपलब्ध करून देत आहेत. संगमनेरचा सांस्कृतिक इतिहास [[कांताबाई सातारकर]] सह रघुवीर खेडकर या तमाशा मंडळाशिवाय पूर्णच होऊ शकत नाही. या तमाशा मंडळाने संगमनेरचे नाव सांस्कृतिक क्षेत्रात महाराष्ट्रात सर्वदूर नेले आहे. कांताबाई सातारकर या हाडाच्या कलावंत आहेत तर चिरंजीव रघुवीर उत्तम विनोदी अभिनेता आहे. दोघांनीही कलेसाठी आपले आयुष्य वेचले आहे. मंदाराणी, अलका या नृत्य निपुण कलावंत आहेत. चित्रपटात अनेक संधी चालून आल्या असतानाही त्यांनी रंगमंचाची सेवा सोडली नाही. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत त्यांनी पारंपरिक तमाशाची कला टिकवून ठेवली आहे. संगीत, चित्रकला, शिल्प या कलांतही संगमनेरचे कलावंत अग्रेसर होते. अनेक नामवंत कलाकारांनी महाराष्ट्रभर काम करून आपला ठसा उमटवला आहे. त्या काळात उमाजी पेंटर यांनी प्रभातच्या गोकुळचा चोर या सिनेमासाठी सेटचे काम केल्याचा उल्लेख सापडतो. या परंपरेचा आजचा दुवा म्हणजे कांचनकुमार बंदावणे व रुपाली बंदावणे. हे दोघेही संगमनेरचे कलावंत आजमितीला हिंदी चित्रपट सृष्टीत कलादिग्दर्शक म्हणून काम करत आहेत. अनेक नावाजलेले सिनेमा व लाईव्ह शो त्यांच्या नावावर जमा आहेत. प्रसिद्ध अभिनेते, कवी किशोर कदम (सौमित्र) हे संगमनेर तालुक्यातील तळेगावचे. तर जवळेकडलगचा नृत्यकार संतोष कडलग हा झी मराठीच्या ‘एकापेक्षा एक’ या नृत्य स्पर्धेत सेकंड विनर होता. ई टी.व्ही.च्या ‘हल्ला बोल’मधेही तो सहभागी होता. गौरव गुंजाळ या कलावंतानेही ई.टी. व्ही.च्या डब्बा गोल, व झी टोकीजच्या कॉमेडी ॲवॉर्ड शोमध्ये हजेरी लावली होती. आजही २०१७ साली संगमनेरचे अनेक कलावंत दृशव्य माध्यमाच्या मायावी दुनियेत जाण्यासाठी धडपड करीत आहेत. == संदर्भ == * [[http://www.maharashtra.gov.in/pdf/gazeetter_reprint/Ahmadnagar/places_s.html#1 महाराष्ट्र शासनाचे संकेतस्थळ]] {{संदर्भयादी}} {{अहमदनगर जिल्हा}} [[वर्ग:अहिल्यानगर जिल्हा]] [[वर्ग:संगमनेर]] kny2tcby8wwt2xfh79xf7cnt9t6dfek 2696986 2696985 2026-07-26T02:50:26Z ~2026-41426-03 185640 /* */ 2696986 wikitext text/x-wiki {{तालुका शहर|ता=संगमनेर तालुका|श=संगमनेर}} {{हा लेख|अहमदनगर जिल्ह्यातील तालुका मुख्यालयाचे शहर संगमनेर|संगमनेर (निःसंदिग्धीकरण)}} {{माहितीचौकट भारतीय शहर | नाव = संगमनेर | जिल्हा_नाव = [[अहिल्यानगर जिल्हा]] | राज्य_नाव = महाराष्ट्र | लोकसंख्या = ७ लाख | जनगणना_वर्ष = २०१९ | क्षेत्रफळ = | दूरध्वनी_कोड = ०२४२५ | पोस्टल_कोड = ४२२६०५ | आरटीओ_कोड = महा १७ | निर्वाचित_प्रमुख_नाव = सौ. मैथिली सत्यजित तांबे | निर्वाचित_पद_नाव = नगराध्यक्ष | प्रशासकीय_प्रमुख_नाव = मुख्याधिकारी | प्रशासकीय_पद_नाव = | संकेतस्थळ_लिंक = http://www.maharashtra.gov.in/pdf/gazeetter_reprint/Ahmadnagar/places_s.html }} {{Location map |India | label=संगमनेर |mark=<!--dot-->Green pog.svg |lat_deg=19|lat_min=34 |lon_deg=74|lon_min=13 |position=right |width=250 |float=right }} '''संगमनेर''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहिल्यानगर जिल्ह्याच्या]] [[संगमनेर तालुका|संगमनेर तालुक्यातील]] एक शहर व तालुक्याचे मुख्यालय आहे. ते [[प्रवरा नदी|प्रवरा]] व [[म्हाळुंगी नदी|म्हाळुंगी]] या दोन नद्यांच्या संगमावर वसलेले आहे.या शहराजवळून नाशिक-पुणे महामार्ग जातो. अहिल्यानगर शहरानंतर संगमनेर हे जिल्ह्यातील दुसरे सर्वात मोठे शहर आहे आणि ते मोठ्या बाजारपेठ (कापड, किराणा सामान, इलेक्ट्रॉनिक्स, वाहन, दागिने) तसेच शैक्षणिक सुविधा, दूध प्रक्रिया उद्योग यासाठी प्रसिद्ध आहे. संगमनेर हे जिल्ह्याचे "हॉस्पिटल हब" म्हणूनही ओळखले जाते. शहर मध्यवर्ती ठिकाणी (मुंबई, पुणे आणि छत्रपती संभाजीनगरच्या मध्यभागी आहे) आणि पुणे नाशिक राष्ट्रीय महामार्गावरील नाशिकपासून फक्त दोन तासावर आहे. ऊस लागवडीसाठी आधीच प्रसिद्ध असलेल्या संगमनेरला आता टोमॅटो तसेच डाळिंबाचे केंद्र म्हणूनही ओळखले जाते. संगमनेरची 'कृषी उत्पन्न बाजार समिती' ही देशातील चांगल्या बाजारपेठांपैकी एक मानली जाते. संगमनेर हे जिल्ह्यातील बहुतेक रहदारीचे शहर म्हणून ओळखले जाते. मध्यवर्ती स्थानामुळे, शहरातील बसस्थानक 24 तास उच्च पातळीवर सार्वजनिक वाहतुकीसह खुले आहे. संगमनेर येथील एमएसआरटीसी टर्मिनल हे महाराष्ट्र राज्यातील सर्वात हायटेक बसस्थानक आहे. गुजरात, कर्नाटक आणि मध्य प्रदेशच्या बसेसही दररोज येथे येतात.येथे आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे रेल्वे स्थानक उभारावे अशी मागणी आहे.संगमनेर शहराला खुप वैभवशाली कारकीर्द लाभलेली आहे. ==शिक्षणसंस्था== संगमनेरात पहिली शाळा १८३४ला सुरू झाली.<ref>(शताब्दी) स्मृती ग्रंथ, संगमनेर नगरपालिका (१८६०-१९६०), प्रकरण ९ : संगमनेर नगरपालिका - शिक्षण, पान ४२-५०, शतसांवत्सरिक महोत्सव ३ मे १९६२, प्रकाशक : चिन्नप्पा व्यंकप्पा झुंजुर, अध्यक्ष, संगमनेर नगरपालिका, २२ ऑक्टोबर १९६२, मूल्य: पांच रुपये, मुद्रक : चंद्रकांत शंकर जोशी, शिवाजी प्रिंटर्स, २२११, संगमनेर</ref> पहिली उर्दू शाळा १८६९मध्ये स्थापन झाली. पहिले महाविद्यालय १९६१ या वर्षी सुरू झाले. संगमनेरात वैदिक शिक्षण देणाऱ्या दोन पाठशाळाही होत्या.<ref>(शताब्दी) स्मृती ग्रंथ, संगमनेर नगरपालिका (१८६०-१९६०), प्रकरण ९ : संगमनेर नगरपालिका - शिक्षण, पान ४२-५०, शतसांवत्सरिक महोत्सव ३ मे १९६२, प्रकाशक : चिन्नप्पा व्यंकप्पा झुंजुर, अध्यक्ष, संगमनेर नगरपालिका, २२ ऑक्टोबर १९६२, मूल्य: पांच रुपये, मुद्रक : चंद्रकांत शंकर जोशी, शिवाजी प्रिंटर्स, २२११, संगमनेर</ref> ===शाळा=== '''संगमनेरातील स्वातंत्र्यपूर्वकाळातील शाळांची माहिती पुढीलप्रमाणे :'''<ref>(शताब्दी) स्मृती ग्रंथ, संगमनेर नगरपालिका (१८६०-१९६०), प्रकरण ९ : संगमनेर नगरपालिका - शिक्षण, पान ४२-५०, शतसांवत्सरिक महोत्सव ३ मे १९६२, प्रकाशक : चिन्नप्पा व्यंकप्पा झुंजुर, अध्यक्ष, संगमनेर नगरपालिका, २२ ऑक्टोबर १९६२, मूल्य: पांच रुपये, मुद्रक : चंद्रकांत शंकर जोशी, शिवाजी प्रिंटर्स, २२११, संगमनेर</ref> # जीवन शिक्षण मंदिर क्रमांक १ (मराठी शाळा नं. १) : स्थापना ०१-०१-१८३४ # जीवन शिक्षण मंदिर क्रमांक २ (मराठी शाळा नं. २) : स्थापना ०१-०८-१९१५ # जीवन शिक्षण मंदिर क्रमांक ३ (मराठी मुलींची शाळा नं. ३) : स्थापना ०१-०४-१८६५ # जीवन शिक्षण मंदिर क्रमांक ४ (उर्दू शाळा) : स्थापना ०१-०४-१८६५ # [[सर दिनशॉ माणेकशॉ पेटिट विद्यालय आणि कनिष्ठ महाविद्यालय, संगमनेर|पेटिट विद्यालय]] : स्थापना १८९६ ===महाविद्यालये=== संगमनेर शहर हे अहमदनगर जिल्ह्यातील प्रगत शहर असून जिल्ह्यातील शिक्षणाचे अग्रगण्य केंद्र मानले जाते. येथे कला, वाणिज्य, शिक्षणशास्त्र, वैद्यकीय, अभियांत्रिकी अशा विविध क्षेत्रांतील सुमारे सोळा शिक्षणसंस्था आहेत. '[[संगमनेर महाविद्यालय]]' हे येथील सर्वात जुने व मुख्य महाविद्यालय आहे. तसेच '[[सह्याद्री महाविद्यालय]]' अणि '[[सराफ महाविद्यालय]]' ही इतर महाविद्यालये आहेत. येथे एक दंतवैद्यकीय महाविद्यालय, दोन होमियोपॅथिक वैद्यकीय महाविद्यालये, दोन आयुर्वेदिक महाविद्यालये, दोन अभियांत्रिकी महाविद्यालये व दोन औषधनिर्माणशास्त्र महाविद्यालयेही आहेत. हे शहर विकसनशील शहर म्हणून ओळखले जाते. आताच गर्दीने वेढून गेले आहे. ==इतिहास== संगमनेर गावाला सुमारे २३०० वर्षांचा इतिहास आहे. सातवाहन राजवटीपासून संगमनेर गाव अस्तित्वात असल्याचे मानले जाते. सातवाहन राजवट ते आधुनिक संगमनेर हा सुमारे २३०० वर्षांचा प्रवास डॉ. संतोष खेडलेकर यांनी ' गोष्ट एका गावाची ' या पुस्तकात मांडला आहे. सन २०११ साली हे पुस्तक प्रकाशित झाले. संगमनेरचे वेगवेगळ्या काळातील राज्यकर्ते, इथे घडलेल्या घटना घडामोडी, स्वातंत्र्य संग्राम, तत्कालीन थोर व्यक्तिमत्त्वांच्या संगमनेर भेटीचा वृतान्त, नगरपालिकेची स्थापना, संगमनेर गावाला आधुनिक स्वरूप येतानाच्या काळातील घडामोडी, इथे आलेले महापूर आणि नैसर्गिक आपत्ती अशा अनेक गोष्टींचा परामर्श ' गोष्ट एका गावाची ' या पुस्तकात घेण्यात आलेला आहे. [https://www.sangamnernews.com/ संगमनेर] तालुक्याच्या सीमेला [https://www.akolenews.com/ अकोले] व राहाता हे तालुके आहेत. १७९० साली संगमनेर हे ११ परगण्यांचे मुख्यालय होते. त्याकाळी १८,५५,०८० रुपयांचा महसूल जमा होत होता. ते ११ परगणे खालीलप्रमाणे * संगमनेर - ८,१६,६३७ रु * अहमदाबाद व पतवद - ८,८३,३७३रु * अकोला - ६३,४४६रु * बेळवा - ३५,९५५रु * त्र्यंबक - ८४८२रु * जाफराबाद व चांदोरी - २,५२,८६६रु * दिंडोरी - ३७,६८४रु * धांदरफळ - १२,८१५रु * [[सिन्नर]] - २८,८९०रु * [[नाशिक]] - १,६७,७६६रु * वरिया- १,१७,१०३रु ब्रिटिश सरकारने देशातील नागरिकांना स्थानिक स्तरावर सत्तेत सहभागी करून घेण्याचे ठरवले होते, व त्याचाच एक भाग म्हणून राज्यातील काही शहरांच्या विकासासाठी नगरपालिका स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला होता. त्यात संगमनेरचा समावेश होता. [[चित्र:Sangamnernagarpalika.jpg|250px|right|thumb|संगमनेर नगरपालिका इमारतीचे प्रवेशद्वार]] तत्कालीन मुंबई सरकारच्या १८५० च्या अ‍ॅक्‍ट २६ नुसार दिलेल्या मंजुरीपत्रात अध्यक्ष म्हणून मॅजिस्ट्रेट दरनगर ई.ई. फादर टिटलर यांची, तर उपाध्यक्ष म्हणून असिस्टंट मॅजिस्ट्रेट (??) यांची नियुक्ती करण्यात आली. सदस्य म्हणून संगमनेरचे मामलेदार, बोहोद्दीन काझी, धिराजी सुगराम मारवाडी, रामसुख नवलराम मारवाडी, केशव रघुपती केपूरकर, बाबाजी अप्पाजी रेंगे व रामचंद्र बापूजी जोशी यांची नावे पालिकेला २५ नोव्हेंबर १८५७ रोजी पाठविलेल्या पत्रात देण्यात आली होती. मात्र, त्यावेळी संगमनेर परिसरात सुरू असलेल्या ब्रिटिशांविरुद्धच्या उठावांमुळे पालिकेचे प्रत्यक्ष कामकाज सुरू होण्यास १८६० साल उजाडले होते. त्या वेळी शहरात एक हजार चारशे घरे होती व लोकसंख्या सात हजार ४९५ होती, असा तपशील उपलब्ध आहे. संगमनेरमधील कॉटेज हॉस्पिटलची स्थापना १८७३ साली झाली. ===इतर इतिहास=== '''कला आणि साहित्यिक वारसा लाभलेले संगमनेर''' - कला, साहित्य, संस्कृती, शिक्षण, सहकार अशी काही वैशिष्ट्ये असलेल्या संगमनेर शहराला मोठा साहित्यिक वारसा {{बदल}} लाभलेला आहे. कवी [[अनंत फंदी]] हे संगमनेरचे पहिले ज्ञात साहित्यिक. त्यांनी लावण्या, विविध कवने लिहिली, पण त्यांची खरी ओळख म्हणजे त्यांनी महाराष्ट्राला ' फटका ' या काव्यप्रकाराची ओळख करून दिली. समाजातील अपप्रवृत्ती, चुकीच्या गोष्टींवर त्यांनी आपल्या फटका या काव्यप्रकारातून शाब्दिक प्रहार केले. बिकट वाट वहिवाट नसावी हा त्यांचा अक्षरफटका म्हणजे मराठी काव्यक्षेत्रातील अनमोल रत्न आहे. त्यांनी श्री माधवग्रंथ नावाचा ओवीबद्ध ग्रंथही लिहिला आहे. त्यांच्याच नावाने येथील संगमनेर इतिहास संशोधन मंडळाच्या वतीने ' कवी अनंत फंदी साहित्य ' पुरस्कार दिला जातो. अतिशय पारदर्शकपणे दिल्या जाणाऱ्या या पुरस्काराचा राज्यात मोठा लौकिक आहे. महत्त्वाचे म्हणजे कुणाही एका व्यक्ती किंवा संस्थेचे आर्थिक प्रायोजकत्व न घेता लोकसहभागातून दिला जाणारा हा राज्यातील एकमेव साहित्य पुरस्कार आहे. कवी नरहरसा संगमनेरकर यांनी अवघ्या मराठी मुलखात आपल्या शीघ्र कवित्वाने अधिराज्य गाजवले. यांचा जन्म किंवा मृत्यू याबाबत कोणतीही माहिती उपलब्ध नाही मात्र त्यांच्या काव्य रचनेवर खुश होऊन लोकमान्य टिळक, बालगंधर्व, शि. म. परांजपे, संगीतसूर्य केशवराव भोसले आदी मान्यवरांनी दिलेली पत्रे संगमनेर इतिहास संशोधन मंडळाकडे उपलब्ध आहेत. याखेरीज नारायण गंधे, रावसाहेब कसबे, रंगनाथ पठारे, मा. रा. लामखडे, पोपट सातपुते, डॉ. संतोष खेडलेकर, नीलिमा क्षत्रिय, डॉ. संजय मालपाणी यांनी संगमनेरच्या साहित्य विश्वात मोलाची भर घातली आहे. नेर : शहराचा प्राचीन इतिहास ज्ञात नाही. मध्ययुगात येथे देवगिरीच्या यादव घराण्याची सत्ता होती. दुसरा भिल्लम याचा इ.स. १००० मधील ताम्रपट येथे सापडला आहे. [[निजामशाही]]त (१४९०-१६३६) व त्यानंतर हे शहर मोगलांच्या आधिपत्याखाली होते. शहराच्या पूर्व भागातील ख्वाजा मुहम्मद सादिक यांच्या घुमटाकार कबरीवर फार्सी भाषेतील दोन कोरीव लेख असून ते इ.स. १६५९ मधील आहेत; तसेच येथील एका मशिदीमध्ये १७०७-०८ सालातील एक अस्पष्ट कोरीव लेख सापडला आहे. मोगल व शिवाजी महाराज यांच्या १६७९ मधील संग्रामात महाराजांचा सेनापती सिधोजी निंबाळकर येथे धारातीर्थी पडला. शहराच्या दक्षिणेस पुणे-नासिक मार्गा-लगत ‘हनुमंत नाईक बारी’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या खिंडीमध्ये एक स्मृतिस्तंभ असून तो हनुमंत नाईक या भिल्ल प्रमुखाच्या स्मरणार्थ उभारण्यात आला आहे. भिल्लांच्या हक्कांसाठी त्याने बाळाजी बाजीराव पेशव्यांबरोबर अयशस्वी लढा दिला होता व त्यात त्याला येथे गोळी लागली. अन्य भिल्लांचीही येथे स्मारके आहेत. [[पेशवाई]]तील प्रसिद्ध [[साडेतीन शहाणे|साडेतीन शहाण्यां]]पैकी [[विठ्ठल सुंदर]] परशरामी, याशिवाय शाहीर [[अनंत फंदी]] (१७४४-१८१९) हे संगमनेरचे रहिवासी होते. त्यांच्या नावे दरवर्षी 'अनंत फंदी व्याख्यानमालेचे' आयोजन करण्यात येते. या व्याख्यानमालेचे वैशिष्ट्य म्हणजे अत्यल्प शुल्क घेऊन ही व्याख्यानमाला चालवली जाते. १९७८ पासून अथकपणे ही व्याख्यानमाला सुरू आहे. संगमनेर ही जिल्ह्यातील मोठी बाजारपेठ असून कापड, तयार कपडे, दागिने, धान्य इत्यादींचे हे मोठे व्यापारकेंद्र आहे. [[नासिक]], [[शिर्डी]], दत्त मंदिर श्री क्षेत्र अकलापूर, [[शनी शिंगणापूर]], [[भंडारदरा धरण]], [[प्रवरानगर]]-लोणी, [[कळसूबाई शिखर]] इ. शैक्षणिक, धार्मिक व पर्यटन स्थळे येथून जवळ असल्याने या शहराला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. येथे १८६१ साली नगरपालिकेची स्थापना झाली असून तिच्या द्वारे सर्व नागरी सुविधा पुरविण्यात येतात. अकोला व संगमनेर तालुक्यांची एक संयुक्त कृषी बाजार समिती १९६९ साली येथे स्थापन करण्यात आली आहे. शहरात [[पुणे विद्यापीठ |पुणे विद्यापीठाशी]] संलग्न असलेली महाविद्यालये आहेत. ग्रंथालये, बालभवन या सुविधांबरोबरच विधी, वैद्यक, दंतवैद्यक, अभियांत्रिकी, औषधनिर्मिती इत्यादींच्या उच्च शिक्षणाच्या सोयी शहरात आहेत. संगमनेर शहरात प्रसिद्ध अशा वृत्त संपादन ऑनलाईन पोर्टल आहेत. त्यात संगमनेर अकोले शहरातील [https://www.akolenews.com/ संगमनेर अकोले न्यूझ] हे असे नावलौकिकप्राप्त वेब पोर्टल आहे की ज्याच्याद्वारे संगमनेर अकोले शहरांतील बातमी जगभरात पोहोचवली जाते. ==शहराचा वसंत बंदावणे लिखित नाट्य-चित्रपट इतिहास== संगमनेरमध्ये महाराष्ट्र राज्य विद्युत मंडळाच्या कर्मचाऱ्यां नाट्य स्पर्धा होत असत. किंवा ते कामगार कल्याण मंडळाच्या व राज्य नाट्य स्पर्धांमध्ये भाग घेत. विद्युत मंडळाच्या नाटकांना प्रा. जगदीश पिंगळे सर, डॉ.सोमनाथ मुटकुळे व नासिकाचे प्रकाश धात्रक दिग्दर्शन करीत. पिंगळे सरांची दिग्दर्शन करण्याची एक खास स्टाईल होती. त्यांनी सासरेबुवा जरा जपून, नरपशू, थेंब थेंब आभाळ, संध्या छाया, अशी पाखरे येती इत्यादी नाटके बसवून घेतली. अत्यंत शिस्तप्रिय असा हा दिग्दर्शक. विद्युत मंडळाच्या या नाट्यसंघात मंडळाचेच कर्मचारी अभिनेते असत. पण महिला कलावंत मात्र बाहेरच्या असत. या स्पर्धांपासूनच बक्षिसे मिळवण्याची परंपरा मंडळाने पुढेही कायम राखली. मंडळाच्या ‘थेंब थेंब आभाळ’ या नाटकाला राज्यस्तरीय प्रथम बक्षीस मिळाले होते तर वंदना जोशी हिला अभिनयाचे रौप्य पदक मिळाले होते. ‘अशी पाखरे येती’ नाटकाला राज्य द्वितीय पारितोषिक मिळाले होते. या शिवाय मारवाडी समाजाच्या तरुणांचा ‘युवा महेश’ नावाचा नाट्य ग्रुप आहे. तेही विविध एकांकिका स्पर्धांमध्ये सहभाग नोंदवत असत. संगमनेरकरांना दर्जेदार नाटके दाखवण्याचे व त्यांची रसिकता टिकवून ठेवण्याचे काम बोऱ्हाडे बंधूंनी केले. सुधाकर बोऱ्हाडे व केशवराव बोऱ्हाडे अशी त्यांची नावे. दोघेही हयात नाहीत. पुढे ही परंपरा त्यांचे चिरंजीव चंद्रकांत बोऱ्हाडे याने काही काळ चालवली. त्यांचेही निधन झाले. मोहन जोशी हेही दर्जेदार नाटके संगमनेरला आणत असत. पण कवी अनंत फंदी रंगमंचाची दुर्दशा झाल्याने नाटके येणे बंद झाले. दूरदर्शनचाही या व्यवसायावर मोठा परिणाम झाला. स्थानिक कलावंतांनाही रंगमंचच उपलब्ध नसल्याने नाटकांविषयी त्यांची ओढ कमी झाली. नूतनीकरणाच्या नावाखाली अनेक वर्ष नाट्यगृह बंद राहिल्याने आलेली मरगळ अजूनही गेलेली नाही.हे संगमनेरच्या नाट्य चळवळीचे वास्तव आहे. आज नाट्यगृह पूर्ण होऊनही त्यात अनेक उणिवा असल्याने रंगकर्मी ते वापरायला अनुत्सुक अस्तात. नाटकांप्रमणेच चित्रपट, चित्रवाणी मालिका या क्षेत्रातही संगमनेरच्या कलावंतांनी भरीव कामगिरी केली आहे. कधीकाळी संगमनेर जवळच्या निंबाळे येथे वास्तव्य असलेल्या जॉनी वॉकर या विनोदी अभिनेत्याने सिनेसृष्टी गाजवली होती. १९७६ला संगमनेरच्या युसुफ खान या कलावंताने कुठल्याशा सिनेमात छोटे काम केले होते. पुढे त्यांनी संगमनेरला फोटो स्टुडिओ टाकला. संगमनेरचा कलावंत राजन झांबरे यांनी माहेरची साडी, गौराचा नवरा या सिनेमांत छोट्या भूमिका केल्या आहेत. पुढे मुंबईला सिनेमात जायचे त्यांचे स्वप्न अपुरे राहिले तरी वेगवेगळ्या मालिका, सिनेमांत ते आजही काम करीत आहेत. संगमनेरची नाट्य चळवळ जोरात चालू असतांनाच संस्थेचे सचिव व कलावंत वसंत बंदावणे यांनी १९८४ साली सिनेमा काढण्याची तयारी सुरू केली. हा एक धाडसी प्रयोग होता. डॉ. सोमनाथ मुटकुळे यांनी त्यांना प्रोत्साहन दिले. डॉ. मुटकुळे यांचे दिग्दर्शन असलेल्या ‘प्रायश्चित्त’ या सिनेमाचे चित्रीकरण सुरू झाले. संभाजीराजे थोरात यांच्या बंगल्यात प्रसिद्ध छायाचित्रकार सुनील बूब चित्रीकरण करीत होते. रात्रंदिवस काम चाले. व्यवसायामुळे त्यांना ते जमेना. मग स्वतःचा कॅमेरा घ्यायचा ठरले. त्यासाठी डॉ. सुधीर तांबे, .डॉ .देवेंद्र ओहारा, डॉ. जी.पी.शेख, डॉ .श्रीकांत देशमुख, कांताबाई सातारकर यांनी पैसे दिले व नवा कॅमेरा आणला. पुढे हा सिनेमा पूर्ण झाला पण मार्केटिंग माहित नसल्याने प्रेक्षकांना पहायला मिळाला नाही. हा संगमनेरातील चित्रपट निर्मितीचा पहिला प्रयत्न असावा. संगमनेरमध्ये बनलेली पहिल्या दूरचित्रवाणी मालिकेची निर्मितीही बंदावणे यांच्याच नावावर जमा आहे. बंदावणे यांनी २०१२ साली लिनियर फिल्म्स ही निर्मिती संस्था स्थापन केली. या संस्थेमार्फत संपूर्ण संगमनेरची, स्वतः लिहिलेली व स्वनिर्मिती ‘बंदिशाळा’ ही मालिका तयार केली.. ती सह्याद्री वाहिनीवरून ५२ भागात प्रसारित झाली. तिला कला संस्कृती दर्पणची तीन नामांकानेही मिळाली होती. या मालिकेत संगमनेरचेया सुर्यकांत शिंदे, वंदना बंदावणे, अंतून घोडके, प्रकाश पारखे, केशव वर्पे, शिवशंकर भारती, राजन झांबरे, राजू कोदे, संगीता परदेशी, भाऊसाहेब नरवडे, सुनील कवडे, तुषार गायकवाड, जाकीर खान, चौधरी सर, डॉ .दिनेश वाघोलीकर, सदाशिव थोरात, उद्योगपती डॉ .संजय मालपाणी, गुणवंत साळवे, शोभा साळवे, व इतर अनेक कलावंतांना संधी मिळाली. चित्रीकरण स्थळासाठी महाराष्ट्राचे माजी मंत्री बाळासाहेब थोरात व आमदार डॉ. सुधीर तांबे यांनी सहकार्य केले होते. संगमनेरातील व्यापारी तरुण अमित कटारिया व राजेश पारख यांनी ‘ तात्या विंचू लागे राहो ‘ हा चित्रपट निर्माण केला होता. त्याला तालुक्यातील दोलासाने येथील अमोल मुके यांनी दिग्दर्शन केले होते. मुके आता मुंबईत सिनेमा क्षेत्रात संघर्ष करताहेत. जोशी स्वीटहोमचे मालक राजेश जोशी यांनी संपूर्ण लांबीचा हिंदी चित्रपट ‘फुल टू धमाल’ संगमनेरात २०१६ साली तयार केला. या शिवाय संगमनेरातील अनेक तरुण या क्षेत्रात धडपड करताहेत. राजू कोदे व वसंत बंदावणे यांनी व्हिक्टोरिया क्रॉस मिळवलेल्या व मुळचे संगमनेर तालुक्यातले असलेले [[नामदेवराव जाधव]] यांच्या जीवनावर आधारित ‘व्हिक्टोरिया क्रॉस’ नावाची एक फिल्म तयार केली. डॉ. एजाज शेख यांनी २००७ साली ‘कहा है मुस्कान?’ नावाची हिंदी फिल्म तयार केली होती. अनेक शोर्ट फिल्म्स केल्यानंतर आज २०१७ साली ते ‘संगमनेरी घोडा’ नावाची फिल्म बनवताहेत. तिचे दिग्दर्शन संदीप कोकणे नावाचा तरुण दिग्दर्शक करतो आहे. कोकणे यांनी काही दिवस मुंबईत संघर्ष केल्यानंतर ते संगमनेरातल्या सांस्कृतिक क्षेत्रात परतले आहेत.आल्या आल्या त्यांनी “ बासरी “ नावाची शॉर्ट फिल्म तयार केली. तुषार गायकवाड याला संधी मिळताच तोही दिग्दर्शन क्षेत्रात उतरला..त्याने ऊसतोड कामगारांच्या मुलांच्या भावविश्वावर “फिस्ट “ नावाची अतिशय सुंदर फिल्म केली आहे. रत्नाकर सातपुते यांनी फिल्म निर्मितीचे रीतसर प्रशिक्षण घेऊन “ मेनोपोज “ हा लघु चित्रपट निर्मिला आहे. दिगंबर सातपुतेही फिल्म निर्मितीसाठी प्रयत्न करीत आहेत. त्यांनी “ होलम राजा “ नावाच्या फिल्मचे चित्रीकरण नुकतेच संपवले आहे. ॲड. भाऊसाहेब गांडोळे यांनी “ डाव का मोडला ? “ या चित्रपटाची घोषणा केली आहे. केशव वर्पे यांनी “ खोपट “ नावाचा चित्रपट निर्मितीला घेतला आहे. लिनियर फिल्म्सच्या “ बळीराणी “ या लघुपटात वंदना बंदावणे, अंतून घोडके, भाऊसाहेब नरवडे, अक्षय बुऱ्हाडे, युववार्ताचे संपादक किसनराव हासे, प्रशांत त्रिभुवन, तुषार गायकवाड, या कलावंतांनी भूमिका केल्या आहेत. सांप्रतच्या काळात हे प्रकल्प संगमनेरात सुरू आहेत. ते पूर्ण झाल्यावरच त्याचे यशापयश ठरेल. ई.टी.व्ही. मराठी वाहिनीवरील “ क्राईम डायरी “ या मालिकेच्या काही भागांचे चित्रीकरण २०११ साली संगमनेरात झाले. त्यात राजू कोदे, अंतून घोडके, वसंत बंदावणे, वंदना बंदावणे, संगीता परदेशी,राजन झांबरे,जाकीर खान,शिवशंकर भारती, प्रदीप तापडिया यांनी काम केले होते.राजू कोदे यांनी क्राईम डायरीच्या अनेक भागात भूमिका केली आहे. बंदिशाळा या मालिकेतून कलाकार म्हणून काम सुरू केलेले अंतून घोडके यांनी पुढे थँक्यू विठ्ठला, गणवेश या सिनेमांत काम केले. जाकीर खान या कलावंताने रायरंद (?) व इतर काही सिनेमांतून काम केले आहे. राजन झांबरे यांचा मुलगा अभिनय झांबरे याने ‘संगमनेरी घोडा’ या फिल्ममध्ये प्रमुख भूमिका केली आहे. वसंत बंदावणे यांनी दूरदर्शनच्या सह्याद्री वाहिनीवर अनेक कार्यक्रम सादर केले आहेत. त्यांत संगमनेरच्या संस्कृतीवर आधारित ‘इथं नांदते एकात्मता’ हा विशेष कार्यक्रम होता. याशिवाय संगमनेरातील भाऊसाहेब थोरात, [[बाळासाहेब थोरात]], डॉ. सुधीर तांबे, दुर्गाताई तांबे यांचेसह अनेक मान्यवरांच्या मुलाखती त्यांनी टी.व्ही.वर घेतल्या आहेत. बंदावणे यांनी संगमनेरचे सर्वाधिक कार्यक्रम सह्याद्री वाहिनीवर सदर केले आहेत. गाजलेल्या ‘शक्तिमान’ या मालिकेतील कलावंत [[मुकेश खन्ना]] यांना २००० साली संगमनेरात आणून बंदावणे यांनी गर्दीचा उच्चांक मोडला होता. पंडित नेहरू जयंती शताब्दी निमित्त बालनाट्य महोत्सव घेऊन त्याच्या उद्घाटनाला महाभारत या मालिकेतील बाळकृष्णाची भूमिका करणारा केवल शहा याला आणले होते. भाऊसाहेब थोरात या महोत्सवाचे उद्घाटक होते. शालेय अभ्यासक्रमावर मनोरंजक फिल्म तयार करून ती सर्व शाळांमध्ये मुलांना दाखवण्यात आली होती. तिचे प्रकाशन १९८८ साली [[नानासाहेब गोरे]] यांनी केले होते. वसंत बंदावणे यांनी आपल्या लिनियर फिल्म या संस्थेच्या वतीने किशोरवयीन मुलांसाठी अभिनय वर्गाचे सातत्याने आयोजन केले आहे. यातील बऱ्याच बालकलाकारांना मालिका व लघु चित्रपटातून संधी दिली आहे. काही वर्षांपूर्वी मालपाणी उद्योग समूह व माहेश्वरी मंडळाने सुरू केलेल्या ‘संगमनेर फेस्टिव्हल’ने संगमनेरच्या सांस्कृतिक इतिहासात भर घातली आहे. गणेशोत्सव काळातला हा फेस्टिव्हल म्हणजे संगमनेरकरांसाठी मनोरंजनाची मेजवानीच असते. त्यात दर्जेदार नाटके, नृत्ये, धार्मिक कार्यक्रम यांचा मनोहारी संगमच असतो. डॉ. संजय मालपाणी, मनीष मालपाणी, गिरीष मालपाणी, सचिन पलोड, व संगमानेरातील सर्व गणेश मंडळांचा सहभाग यात असतो. नृत्य क्षेत्रात कुलदीप व विनोद कागडे बंधू चांगली कामगिरी करीत आहेत. नृत्य प्रशिक्षण वर्ग चालवून ते संगमनेरच्या कलाकारांना टी.व्ही. वर संधी उपलब्ध करून देत आहेत. संगमनेरचा सांस्कृतिक इतिहास [[कांताबाई सातारकर]] सह रघुवीर खेडकर या तमाशा मंडळाशिवाय पूर्णच होऊ शकत नाही. या तमाशा मंडळाने संगमनेरचे नाव सांस्कृतिक क्षेत्रात महाराष्ट्रात सर्वदूर नेले आहे. कांताबाई सातारकर या हाडाच्या कलावंत आहेत तर चिरंजीव रघुवीर उत्तम विनोदी अभिनेता आहे. दोघांनीही कलेसाठी आपले आयुष्य वेचले आहे. मंदाराणी, अलका या नृत्य निपुण कलावंत आहेत. चित्रपटात अनेक संधी चालून आल्या असतानाही त्यांनी रंगमंचाची सेवा सोडली नाही. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत त्यांनी पारंपरिक तमाशाची कला टिकवून ठेवली आहे. संगीत, चित्रकला, शिल्प या कलांतही संगमनेरचे कलावंत अग्रेसर होते. अनेक नामवंत कलाकारांनी महाराष्ट्रभर काम करून आपला ठसा उमटवला आहे. त्या काळात उमाजी पेंटर यांनी प्रभातच्या गोकुळचा चोर या सिनेमासाठी सेटचे काम केल्याचा उल्लेख सापडतो. या परंपरेचा आजचा दुवा म्हणजे कांचनकुमार बंदावणे व रुपाली बंदावणे. हे दोघेही संगमनेरचे कलावंत आजमितीला हिंदी चित्रपट सृष्टीत कलादिग्दर्शक म्हणून काम करत आहेत. अनेक नावाजलेले सिनेमा व लाईव्ह शो त्यांच्या नावावर जमा आहेत. प्रसिद्ध अभिनेते, कवी किशोर कदम (सौमित्र) हे संगमनेर तालुक्यातील तळेगावचे. तर जवळेकडलगचा नृत्यकार संतोष कडलग हा झी मराठीच्या ‘एकापेक्षा एक’ या नृत्य स्पर्धेत सेकंड विनर होता. ई टी.व्ही.च्या ‘हल्ला बोल’मधेही तो सहभागी होता. गौरव गुंजाळ या कलावंतानेही ई.टी. व्ही.च्या डब्बा गोल, व झी टोकीजच्या कॉमेडी ॲवॉर्ड शोमध्ये हजेरी लावली होती. आजही २०१७ साली संगमनेरचे अनेक कलावंत दृशव्य माध्यमाच्या मायावी दुनियेत जाण्यासाठी धडपड करीत आहेत. == संदर्भ == * [[http://www.maharashtra.gov.in/pdf/gazeetter_reprint/Ahmadnagar/places_s.html#1 महाराष्ट्र शासनाचे संकेतस्थळ]] {{संदर्भयादी}} {{अहमदनगर जिल्हा}} [[वर्ग:अहिल्यानगर जिल्हा]] [[वर्ग:संगमनेर]] aanxtusmpde454m7q6c28uveulziggd 2696987 2696986 2026-07-26T02:54:52Z ~2026-41426-03 185640 /* इतर इतिहास */ 2696987 wikitext text/x-wiki {{तालुका शहर|ता=संगमनेर तालुका|श=संगमनेर}} {{हा लेख|अहमदनगर जिल्ह्यातील तालुका मुख्यालयाचे शहर संगमनेर|संगमनेर (निःसंदिग्धीकरण)}} {{माहितीचौकट भारतीय शहर | नाव = संगमनेर | जिल्हा_नाव = [[अहिल्यानगर जिल्हा]] | राज्य_नाव = महाराष्ट्र | लोकसंख्या = ७ लाख | जनगणना_वर्ष = २०१९ | क्षेत्रफळ = | दूरध्वनी_कोड = ०२४२५ | पोस्टल_कोड = ४२२६०५ | आरटीओ_कोड = महा १७ | निर्वाचित_प्रमुख_नाव = सौ. मैथिली सत्यजित तांबे | निर्वाचित_पद_नाव = नगराध्यक्ष | प्रशासकीय_प्रमुख_नाव = मुख्याधिकारी | प्रशासकीय_पद_नाव = | संकेतस्थळ_लिंक = http://www.maharashtra.gov.in/pdf/gazeetter_reprint/Ahmadnagar/places_s.html }} {{Location map |India | label=संगमनेर |mark=<!--dot-->Green pog.svg |lat_deg=19|lat_min=34 |lon_deg=74|lon_min=13 |position=right |width=250 |float=right }} '''संगमनेर''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहिल्यानगर जिल्ह्याच्या]] [[संगमनेर तालुका|संगमनेर तालुक्यातील]] एक शहर व तालुक्याचे मुख्यालय आहे. ते [[प्रवरा नदी|प्रवरा]] व [[म्हाळुंगी नदी|म्हाळुंगी]] या दोन नद्यांच्या संगमावर वसलेले आहे.या शहराजवळून नाशिक-पुणे महामार्ग जातो. अहिल्यानगर शहरानंतर संगमनेर हे जिल्ह्यातील दुसरे सर्वात मोठे शहर आहे आणि ते मोठ्या बाजारपेठ (कापड, किराणा सामान, इलेक्ट्रॉनिक्स, वाहन, दागिने) तसेच शैक्षणिक सुविधा, दूध प्रक्रिया उद्योग यासाठी प्रसिद्ध आहे. संगमनेर हे जिल्ह्याचे "हॉस्पिटल हब" म्हणूनही ओळखले जाते. शहर मध्यवर्ती ठिकाणी (मुंबई, पुणे आणि छत्रपती संभाजीनगरच्या मध्यभागी आहे) आणि पुणे नाशिक राष्ट्रीय महामार्गावरील नाशिकपासून फक्त दोन तासावर आहे. ऊस लागवडीसाठी आधीच प्रसिद्ध असलेल्या संगमनेरला आता टोमॅटो तसेच डाळिंबाचे केंद्र म्हणूनही ओळखले जाते. संगमनेरची 'कृषी उत्पन्न बाजार समिती' ही देशातील चांगल्या बाजारपेठांपैकी एक मानली जाते. संगमनेर हे जिल्ह्यातील बहुतेक रहदारीचे शहर म्हणून ओळखले जाते. मध्यवर्ती स्थानामुळे, शहरातील बसस्थानक 24 तास उच्च पातळीवर सार्वजनिक वाहतुकीसह खुले आहे. संगमनेर येथील एमएसआरटीसी टर्मिनल हे महाराष्ट्र राज्यातील सर्वात हायटेक बसस्थानक आहे. गुजरात, कर्नाटक आणि मध्य प्रदेशच्या बसेसही दररोज येथे येतात.येथे आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे रेल्वे स्थानक उभारावे अशी मागणी आहे.संगमनेर शहराला खुप वैभवशाली कारकीर्द लाभलेली आहे. ==शिक्षणसंस्था== संगमनेरात पहिली शाळा १८३४ला सुरू झाली.<ref>(शताब्दी) स्मृती ग्रंथ, संगमनेर नगरपालिका (१८६०-१९६०), प्रकरण ९ : संगमनेर नगरपालिका - शिक्षण, पान ४२-५०, शतसांवत्सरिक महोत्सव ३ मे १९६२, प्रकाशक : चिन्नप्पा व्यंकप्पा झुंजुर, अध्यक्ष, संगमनेर नगरपालिका, २२ ऑक्टोबर १९६२, मूल्य: पांच रुपये, मुद्रक : चंद्रकांत शंकर जोशी, शिवाजी प्रिंटर्स, २२११, संगमनेर</ref> पहिली उर्दू शाळा १८६९मध्ये स्थापन झाली. पहिले महाविद्यालय १९६१ या वर्षी सुरू झाले. संगमनेरात वैदिक शिक्षण देणाऱ्या दोन पाठशाळाही होत्या.<ref>(शताब्दी) स्मृती ग्रंथ, संगमनेर नगरपालिका (१८६०-१९६०), प्रकरण ९ : संगमनेर नगरपालिका - शिक्षण, पान ४२-५०, शतसांवत्सरिक महोत्सव ३ मे १९६२, प्रकाशक : चिन्नप्पा व्यंकप्पा झुंजुर, अध्यक्ष, संगमनेर नगरपालिका, २२ ऑक्टोबर १९६२, मूल्य: पांच रुपये, मुद्रक : चंद्रकांत शंकर जोशी, शिवाजी प्रिंटर्स, २२११, संगमनेर</ref> ===शाळा=== '''संगमनेरातील स्वातंत्र्यपूर्वकाळातील शाळांची माहिती पुढीलप्रमाणे :'''<ref>(शताब्दी) स्मृती ग्रंथ, संगमनेर नगरपालिका (१८६०-१९६०), प्रकरण ९ : संगमनेर नगरपालिका - शिक्षण, पान ४२-५०, शतसांवत्सरिक महोत्सव ३ मे १९६२, प्रकाशक : चिन्नप्पा व्यंकप्पा झुंजुर, अध्यक्ष, संगमनेर नगरपालिका, २२ ऑक्टोबर १९६२, मूल्य: पांच रुपये, मुद्रक : चंद्रकांत शंकर जोशी, शिवाजी प्रिंटर्स, २२११, संगमनेर</ref> # जीवन शिक्षण मंदिर क्रमांक १ (मराठी शाळा नं. १) : स्थापना ०१-०१-१८३४ # जीवन शिक्षण मंदिर क्रमांक २ (मराठी शाळा नं. २) : स्थापना ०१-०८-१९१५ # जीवन शिक्षण मंदिर क्रमांक ३ (मराठी मुलींची शाळा नं. ३) : स्थापना ०१-०४-१८६५ # जीवन शिक्षण मंदिर क्रमांक ४ (उर्दू शाळा) : स्थापना ०१-०४-१८६५ # [[सर दिनशॉ माणेकशॉ पेटिट विद्यालय आणि कनिष्ठ महाविद्यालय, संगमनेर|पेटिट विद्यालय]] : स्थापना १८९६ ===महाविद्यालये=== संगमनेर शहर हे अहमदनगर जिल्ह्यातील प्रगत शहर असून जिल्ह्यातील शिक्षणाचे अग्रगण्य केंद्र मानले जाते. येथे कला, वाणिज्य, शिक्षणशास्त्र, वैद्यकीय, अभियांत्रिकी अशा विविध क्षेत्रांतील सुमारे सोळा शिक्षणसंस्था आहेत. '[[संगमनेर महाविद्यालय]]' हे येथील सर्वात जुने व मुख्य महाविद्यालय आहे. तसेच '[[सह्याद्री महाविद्यालय]]' अणि '[[सराफ महाविद्यालय]]' ही इतर महाविद्यालये आहेत. येथे एक दंतवैद्यकीय महाविद्यालय, दोन होमियोपॅथिक वैद्यकीय महाविद्यालये, दोन आयुर्वेदिक महाविद्यालये, दोन अभियांत्रिकी महाविद्यालये व दोन औषधनिर्माणशास्त्र महाविद्यालयेही आहेत. हे शहर विकसनशील शहर म्हणून ओळखले जाते. आताच गर्दीने वेढून गेले आहे. ==इतिहास== संगमनेर गावाला सुमारे २३०० वर्षांचा इतिहास आहे. सातवाहन राजवटीपासून संगमनेर गाव अस्तित्वात असल्याचे मानले जाते. सातवाहन राजवट ते आधुनिक संगमनेर हा सुमारे २३०० वर्षांचा प्रवास डॉ. संतोष खेडलेकर यांनी ' गोष्ट एका गावाची ' या पुस्तकात मांडला आहे. सन २०११ साली हे पुस्तक प्रकाशित झाले. संगमनेरचे वेगवेगळ्या काळातील राज्यकर्ते, इथे घडलेल्या घटना घडामोडी, स्वातंत्र्य संग्राम, तत्कालीन थोर व्यक्तिमत्त्वांच्या संगमनेर भेटीचा वृतान्त, नगरपालिकेची स्थापना, संगमनेर गावाला आधुनिक स्वरूप येतानाच्या काळातील घडामोडी, इथे आलेले महापूर आणि नैसर्गिक आपत्ती अशा अनेक गोष्टींचा परामर्श ' गोष्ट एका गावाची ' या पुस्तकात घेण्यात आलेला आहे. [https://www.sangamnernews.com/ संगमनेर] तालुक्याच्या सीमेला [https://www.akolenews.com/ अकोले] व राहाता हे तालुके आहेत. १७९० साली संगमनेर हे ११ परगण्यांचे मुख्यालय होते. त्याकाळी १८,५५,०८० रुपयांचा महसूल जमा होत होता. ते ११ परगणे खालीलप्रमाणे * संगमनेर - ८,१६,६३७ रु * अहमदाबाद व पतवद - ८,८३,३७३रु * अकोला - ६३,४४६रु * बेळवा - ३५,९५५रु * त्र्यंबक - ८४८२रु * जाफराबाद व चांदोरी - २,५२,८६६रु * दिंडोरी - ३७,६८४रु * धांदरफळ - १२,८१५रु * [[सिन्नर]] - २८,८९०रु * [[नाशिक]] - १,६७,७६६रु * वरिया- १,१७,१०३रु ब्रिटिश सरकारने देशातील नागरिकांना स्थानिक स्तरावर सत्तेत सहभागी करून घेण्याचे ठरवले होते, व त्याचाच एक भाग म्हणून राज्यातील काही शहरांच्या विकासासाठी नगरपालिका स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला होता. त्यात संगमनेरचा समावेश होता. [[चित्र:Sangamnernagarpalika.jpg|250px|right|thumb|संगमनेर नगरपालिका इमारतीचे प्रवेशद्वार]] तत्कालीन मुंबई सरकारच्या १८५० च्या अ‍ॅक्‍ट २६ नुसार दिलेल्या मंजुरीपत्रात अध्यक्ष म्हणून मॅजिस्ट्रेट दरनगर ई.ई. फादर टिटलर यांची, तर उपाध्यक्ष म्हणून असिस्टंट मॅजिस्ट्रेट (??) यांची नियुक्ती करण्यात आली. सदस्य म्हणून संगमनेरचे मामलेदार, बोहोद्दीन काझी, धिराजी सुगराम मारवाडी, रामसुख नवलराम मारवाडी, केशव रघुपती केपूरकर, बाबाजी अप्पाजी रेंगे व रामचंद्र बापूजी जोशी यांची नावे पालिकेला २५ नोव्हेंबर १८५७ रोजी पाठविलेल्या पत्रात देण्यात आली होती. मात्र, त्यावेळी संगमनेर परिसरात सुरू असलेल्या ब्रिटिशांविरुद्धच्या उठावांमुळे पालिकेचे प्रत्यक्ष कामकाज सुरू होण्यास १८६० साल उजाडले होते. त्या वेळी शहरात एक हजार चारशे घरे होती व लोकसंख्या सात हजार ४९५ होती, असा तपशील उपलब्ध आहे. संगमनेरमधील कॉटेज हॉस्पिटलची स्थापना १८७३ साली झाली. ===इतर इतिहास=== '''कला आणि साहित्यिक वारसा लाभलेले संगमनेर''' - कला, साहित्य, संस्कृती, शिक्षण, सहकार अशी काही वैशिष्ट्ये असलेल्या संगमनेर शहराला मोठा साहित्यिक वारसा {{बदल}} लाभलेला आहे. कवी [[अनंत फंदी]] हे संगमनेरचे पहिले ज्ञात साहित्यिक. त्यांनी लावण्या, विविध कवने लिहिली, पण त्यांची खरी ओळख म्हणजे त्यांनी महाराष्ट्राला ' फटका ' या काव्यप्रकाराची ओळख करून दिली. समाजातील अपप्रवृत्ती, चुकीच्या गोष्टींवर त्यांनी आपल्या फटका या काव्यप्रकारातून शाब्दिक प्रहार केले. बिकट वाट वहिवाट नसावी हा त्यांचा अक्षरफटका म्हणजे मराठी काव्यक्षेत्रातील अनमोल रत्न आहे. त्यांनी श्री माधवग्रंथ नावाचा ओवीबद्ध ग्रंथही लिहिला आहे. त्यांच्याच नावाने येथील संगमनेर इतिहास संशोधन मंडळाच्या वतीने ' कवी अनंत फंदी साहित्य ' पुरस्कार दिला जातो. अतिशय पारदर्शकपणे दिल्या जाणाऱ्या या पुरस्काराचा राज्यात मोठा लौकिक आहे. महत्त्वाचे म्हणजे कुणाही एका व्यक्ती किंवा संस्थेचे आर्थिक प्रायोजकत्व न घेता लोकसहभागातून दिला जाणारा हा राज्यातील एकमेव साहित्य पुरस्कार आहे. कवी नरहरसा संगमनेरकर यांनी अवघ्या मराठी मुलखात आपल्या शीघ्र कवित्वाने अधिराज्य गाजवले. यांचा जन्म किंवा मृत्यू याबाबत कोणतीही माहिती उपलब्ध नाही मात्र त्यांच्या काव्य रचनेवर खुश होऊन लोकमान्य टिळक, बालगंधर्व, शि. म. परांजपे, संगीतसूर्य केशवराव भोसले आदी मान्यवरांनी दिलेली पत्रे संगमनेर इतिहास संशोधन मंडळाकडे उपलब्ध आहेत. याखेरीज नारायण गंधे, रावसाहेब कसबे, रंगनाथ पठारे, मा. रा. लामखडे, पोपट सातपुते, डॉ. संतोष खेडलेकर, नीलिमा क्षत्रिय, डॉ. संजय मालपाणी यांनी संगमनेरच्या साहित्य विश्वात मोलाची भर घातली आहे. नेर : शहराचा प्राचीन इतिहास ज्ञात नाही. मध्ययुगात येथे देवगिरीच्या यादव घराण्याची सत्ता होती. दुसरा भिल्लम याचा इ.स. १००० मधील ताम्रपट येथे सापडला आहे. [[निजामशाही]]त (१४९०-१६३६) व त्यानंतर हे शहर मोगलांच्या आधिपत्याखाली होते. शहराच्या पूर्व भागातील ख्वाजा मुहम्मद सादिक यांच्या घुमटाकार कबरीवर फार्सी भाषेतील दोन कोरीव लेख असून ते इ.स. १६५९ मधील आहेत; तसेच येथील एका मशिदीमध्ये १७०७-०८ सालातील एक अस्पष्ट कोरीव लेख सापडला आहे. मोगल व शिवाजी महाराज यांच्या १६७९ मधील संग्रामात महाराजांचा सेनापती सिधोजी निंबाळकर येथे धारातीर्थी पडला. शहराच्या दक्षिणेस पुणे-नासिक मार्गा-लगत ‘हनुमंत नाईक बारी’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या खिंडीमध्ये एक स्मृतिस्तंभ असून तो हनुमंत नाईक या भिल्ल प्रमुखाच्या स्मरणार्थ उभारण्यात आला आहे. भिल्लांच्या हक्कांसाठी त्याने बाळाजी बाजीराव पेशव्यांबरोबर अयशस्वी लढा दिला होता व त्यात त्याला येथे गोळी लागली. अन्य भिल्लांचीही येथे स्मारके आहेत. [[पेशवाई]]तील प्रसिद्ध [[साडेतीन शहाणे|साडेतीन शहाण्यां]]पैकी [[विठ्ठल सुंदर]] परशरामी, याशिवाय शाहीर [[अनंत फंदी]] (१७४४-१८१९) हे संगमनेरचे रहिवासी होते. त्यांच्या नावे दरवर्षी 'अनंत फंदी व्याख्यानमालेचे' आयोजन करण्यात येते. या व्याख्यानमालेचे वैशिष्ट्य म्हणजे अत्यल्प शुल्क घेऊन ही व्याख्यानमाला चालवली जाते. १९७८ पासून अथकपणे ही व्याख्यानमाला सुरू आहे. संगमनेर ही जिल्ह्यातील मोठी बाजारपेठ असून कापड, तयार कपडे, दागिने, धान्य इत्यादींचे हे मोठे व्यापारकेंद्र आहे. [[नासिक]], [[शिर्डी]], दत्त मंदिर श्री क्षेत्र अकलापूर, [[शनी शिंगणापूर]], [[भंडारदरा धरण]], [[प्रवरानगर]]-लोणी, [[कळसूबाई शिखर]] इ. शैक्षणिक, धार्मिक व पर्यटन स्थळे येथून जवळ असल्याने या शहराला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. येथे १८६१ साली नगरपालिकेची स्थापना झाली असून तिच्या द्वारे सर्व नागरी सुविधा पुरविण्यात येतात. अकोला व संगमनेर तालुक्यांची एक संयुक्त कृषी बाजार समिती १९६९ साली येथे स्थापन करण्यात आली आहे. शहरात [[पुणे विद्यापीठ |पुणे विद्यापीठाशी]] संलग्न असलेली महाविद्यालये आहेत. ग्रंथालये, बालभवन या सुविधांबरोबरच विधी, वैद्यक, दंतवैद्यक, अभियांत्रिकी, औषधनिर्मिती इत्यादींच्या उच्च शिक्षणाच्या सोयी शहरात आहेत. ==शहराचा वसंत बंदावणे लिखित नाट्य-चित्रपट इतिहास== संगमनेरमध्ये महाराष्ट्र राज्य विद्युत मंडळाच्या कर्मचाऱ्यां नाट्य स्पर्धा होत असत. किंवा ते कामगार कल्याण मंडळाच्या व राज्य नाट्य स्पर्धांमध्ये भाग घेत. विद्युत मंडळाच्या नाटकांना प्रा. जगदीश पिंगळे सर, डॉ.सोमनाथ मुटकुळे व नासिकाचे प्रकाश धात्रक दिग्दर्शन करीत. पिंगळे सरांची दिग्दर्शन करण्याची एक खास स्टाईल होती. त्यांनी सासरेबुवा जरा जपून, नरपशू, थेंब थेंब आभाळ, संध्या छाया, अशी पाखरे येती इत्यादी नाटके बसवून घेतली. अत्यंत शिस्तप्रिय असा हा दिग्दर्शक. विद्युत मंडळाच्या या नाट्यसंघात मंडळाचेच कर्मचारी अभिनेते असत. पण महिला कलावंत मात्र बाहेरच्या असत. या स्पर्धांपासूनच बक्षिसे मिळवण्याची परंपरा मंडळाने पुढेही कायम राखली. मंडळाच्या ‘थेंब थेंब आभाळ’ या नाटकाला राज्यस्तरीय प्रथम बक्षीस मिळाले होते तर वंदना जोशी हिला अभिनयाचे रौप्य पदक मिळाले होते. ‘अशी पाखरे येती’ नाटकाला राज्य द्वितीय पारितोषिक मिळाले होते. या शिवाय मारवाडी समाजाच्या तरुणांचा ‘युवा महेश’ नावाचा नाट्य ग्रुप आहे. तेही विविध एकांकिका स्पर्धांमध्ये सहभाग नोंदवत असत. संगमनेरकरांना दर्जेदार नाटके दाखवण्याचे व त्यांची रसिकता टिकवून ठेवण्याचे काम बोऱ्हाडे बंधूंनी केले. सुधाकर बोऱ्हाडे व केशवराव बोऱ्हाडे अशी त्यांची नावे. दोघेही हयात नाहीत. पुढे ही परंपरा त्यांचे चिरंजीव चंद्रकांत बोऱ्हाडे याने काही काळ चालवली. त्यांचेही निधन झाले. मोहन जोशी हेही दर्जेदार नाटके संगमनेरला आणत असत. पण कवी अनंत फंदी रंगमंचाची दुर्दशा झाल्याने नाटके येणे बंद झाले. दूरदर्शनचाही या व्यवसायावर मोठा परिणाम झाला. स्थानिक कलावंतांनाही रंगमंचच उपलब्ध नसल्याने नाटकांविषयी त्यांची ओढ कमी झाली. नूतनीकरणाच्या नावाखाली अनेक वर्ष नाट्यगृह बंद राहिल्याने आलेली मरगळ अजूनही गेलेली नाही.हे संगमनेरच्या नाट्य चळवळीचे वास्तव आहे. आज नाट्यगृह पूर्ण होऊनही त्यात अनेक उणिवा असल्याने रंगकर्मी ते वापरायला अनुत्सुक अस्तात. नाटकांप्रमणेच चित्रपट, चित्रवाणी मालिका या क्षेत्रातही संगमनेरच्या कलावंतांनी भरीव कामगिरी केली आहे. कधीकाळी संगमनेर जवळच्या निंबाळे येथे वास्तव्य असलेल्या जॉनी वॉकर या विनोदी अभिनेत्याने सिनेसृष्टी गाजवली होती. १९७६ला संगमनेरच्या युसुफ खान या कलावंताने कुठल्याशा सिनेमात छोटे काम केले होते. पुढे त्यांनी संगमनेरला फोटो स्टुडिओ टाकला. संगमनेरचा कलावंत राजन झांबरे यांनी माहेरची साडी, गौराचा नवरा या सिनेमांत छोट्या भूमिका केल्या आहेत. पुढे मुंबईला सिनेमात जायचे त्यांचे स्वप्न अपुरे राहिले तरी वेगवेगळ्या मालिका, सिनेमांत ते आजही काम करीत आहेत. संगमनेरची नाट्य चळवळ जोरात चालू असतांनाच संस्थेचे सचिव व कलावंत वसंत बंदावणे यांनी १९८४ साली सिनेमा काढण्याची तयारी सुरू केली. हा एक धाडसी प्रयोग होता. डॉ. सोमनाथ मुटकुळे यांनी त्यांना प्रोत्साहन दिले. डॉ. मुटकुळे यांचे दिग्दर्शन असलेल्या ‘प्रायश्चित्त’ या सिनेमाचे चित्रीकरण सुरू झाले. संभाजीराजे थोरात यांच्या बंगल्यात प्रसिद्ध छायाचित्रकार सुनील बूब चित्रीकरण करीत होते. रात्रंदिवस काम चाले. व्यवसायामुळे त्यांना ते जमेना. मग स्वतःचा कॅमेरा घ्यायचा ठरले. त्यासाठी डॉ. सुधीर तांबे, .डॉ .देवेंद्र ओहारा, डॉ. जी.पी.शेख, डॉ .श्रीकांत देशमुख, कांताबाई सातारकर यांनी पैसे दिले व नवा कॅमेरा आणला. पुढे हा सिनेमा पूर्ण झाला पण मार्केटिंग माहित नसल्याने प्रेक्षकांना पहायला मिळाला नाही. हा संगमनेरातील चित्रपट निर्मितीचा पहिला प्रयत्न असावा. संगमनेरमध्ये बनलेली पहिल्या दूरचित्रवाणी मालिकेची निर्मितीही बंदावणे यांच्याच नावावर जमा आहे. बंदावणे यांनी २०१२ साली लिनियर फिल्म्स ही निर्मिती संस्था स्थापन केली. या संस्थेमार्फत संपूर्ण संगमनेरची, स्वतः लिहिलेली व स्वनिर्मिती ‘बंदिशाळा’ ही मालिका तयार केली.. ती सह्याद्री वाहिनीवरून ५२ भागात प्रसारित झाली. तिला कला संस्कृती दर्पणची तीन नामांकानेही मिळाली होती. या मालिकेत संगमनेरचेया सुर्यकांत शिंदे, वंदना बंदावणे, अंतून घोडके, प्रकाश पारखे, केशव वर्पे, शिवशंकर भारती, राजन झांबरे, राजू कोदे, संगीता परदेशी, भाऊसाहेब नरवडे, सुनील कवडे, तुषार गायकवाड, जाकीर खान, चौधरी सर, डॉ .दिनेश वाघोलीकर, सदाशिव थोरात, उद्योगपती डॉ .संजय मालपाणी, गुणवंत साळवे, शोभा साळवे, व इतर अनेक कलावंतांना संधी मिळाली. चित्रीकरण स्थळासाठी महाराष्ट्राचे माजी मंत्री बाळासाहेब थोरात व आमदार डॉ. सुधीर तांबे यांनी सहकार्य केले होते. संगमनेरातील व्यापारी तरुण अमित कटारिया व राजेश पारख यांनी ‘ तात्या विंचू लागे राहो ‘ हा चित्रपट निर्माण केला होता. त्याला तालुक्यातील दोलासाने येथील अमोल मुके यांनी दिग्दर्शन केले होते. मुके आता मुंबईत सिनेमा क्षेत्रात संघर्ष करताहेत. जोशी स्वीटहोमचे मालक राजेश जोशी यांनी संपूर्ण लांबीचा हिंदी चित्रपट ‘फुल टू धमाल’ संगमनेरात २०१६ साली तयार केला. या शिवाय संगमनेरातील अनेक तरुण या क्षेत्रात धडपड करताहेत. राजू कोदे व वसंत बंदावणे यांनी व्हिक्टोरिया क्रॉस मिळवलेल्या व मुळचे संगमनेर तालुक्यातले असलेले [[नामदेवराव जाधव]] यांच्या जीवनावर आधारित ‘व्हिक्टोरिया क्रॉस’ नावाची एक फिल्म तयार केली. डॉ. एजाज शेख यांनी २००७ साली ‘कहा है मुस्कान?’ नावाची हिंदी फिल्म तयार केली होती. अनेक शोर्ट फिल्म्स केल्यानंतर आज २०१७ साली ते ‘संगमनेरी घोडा’ नावाची फिल्म बनवताहेत. तिचे दिग्दर्शन संदीप कोकणे नावाचा तरुण दिग्दर्शक करतो आहे. कोकणे यांनी काही दिवस मुंबईत संघर्ष केल्यानंतर ते संगमनेरातल्या सांस्कृतिक क्षेत्रात परतले आहेत.आल्या आल्या त्यांनी “ बासरी “ नावाची शॉर्ट फिल्म तयार केली. तुषार गायकवाड याला संधी मिळताच तोही दिग्दर्शन क्षेत्रात उतरला..त्याने ऊसतोड कामगारांच्या मुलांच्या भावविश्वावर “फिस्ट “ नावाची अतिशय सुंदर फिल्म केली आहे. रत्नाकर सातपुते यांनी फिल्म निर्मितीचे रीतसर प्रशिक्षण घेऊन “ मेनोपोज “ हा लघु चित्रपट निर्मिला आहे. दिगंबर सातपुतेही फिल्म निर्मितीसाठी प्रयत्न करीत आहेत. त्यांनी “ होलम राजा “ नावाच्या फिल्मचे चित्रीकरण नुकतेच संपवले आहे. ॲड. भाऊसाहेब गांडोळे यांनी “ डाव का मोडला ? “ या चित्रपटाची घोषणा केली आहे. केशव वर्पे यांनी “ खोपट “ नावाचा चित्रपट निर्मितीला घेतला आहे. लिनियर फिल्म्सच्या “ बळीराणी “ या लघुपटात वंदना बंदावणे, अंतून घोडके, भाऊसाहेब नरवडे, अक्षय बुऱ्हाडे, युववार्ताचे संपादक किसनराव हासे, प्रशांत त्रिभुवन, तुषार गायकवाड, या कलावंतांनी भूमिका केल्या आहेत. सांप्रतच्या काळात हे प्रकल्प संगमनेरात सुरू आहेत. ते पूर्ण झाल्यावरच त्याचे यशापयश ठरेल. ई.टी.व्ही. मराठी वाहिनीवरील “ क्राईम डायरी “ या मालिकेच्या काही भागांचे चित्रीकरण २०११ साली संगमनेरात झाले. त्यात राजू कोदे, अंतून घोडके, वसंत बंदावणे, वंदना बंदावणे, संगीता परदेशी,राजन झांबरे,जाकीर खान,शिवशंकर भारती, प्रदीप तापडिया यांनी काम केले होते.राजू कोदे यांनी क्राईम डायरीच्या अनेक भागात भूमिका केली आहे. बंदिशाळा या मालिकेतून कलाकार म्हणून काम सुरू केलेले अंतून घोडके यांनी पुढे थँक्यू विठ्ठला, गणवेश या सिनेमांत काम केले. जाकीर खान या कलावंताने रायरंद (?) व इतर काही सिनेमांतून काम केले आहे. राजन झांबरे यांचा मुलगा अभिनय झांबरे याने ‘संगमनेरी घोडा’ या फिल्ममध्ये प्रमुख भूमिका केली आहे. वसंत बंदावणे यांनी दूरदर्शनच्या सह्याद्री वाहिनीवर अनेक कार्यक्रम सादर केले आहेत. त्यांत संगमनेरच्या संस्कृतीवर आधारित ‘इथं नांदते एकात्मता’ हा विशेष कार्यक्रम होता. याशिवाय संगमनेरातील भाऊसाहेब थोरात, [[बाळासाहेब थोरात]], डॉ. सुधीर तांबे, दुर्गाताई तांबे यांचेसह अनेक मान्यवरांच्या मुलाखती त्यांनी टी.व्ही.वर घेतल्या आहेत. बंदावणे यांनी संगमनेरचे सर्वाधिक कार्यक्रम सह्याद्री वाहिनीवर सदर केले आहेत. गाजलेल्या ‘शक्तिमान’ या मालिकेतील कलावंत [[मुकेश खन्ना]] यांना २००० साली संगमनेरात आणून बंदावणे यांनी गर्दीचा उच्चांक मोडला होता. पंडित नेहरू जयंती शताब्दी निमित्त बालनाट्य महोत्सव घेऊन त्याच्या उद्घाटनाला महाभारत या मालिकेतील बाळकृष्णाची भूमिका करणारा केवल शहा याला आणले होते. भाऊसाहेब थोरात या महोत्सवाचे उद्घाटक होते. शालेय अभ्यासक्रमावर मनोरंजक फिल्म तयार करून ती सर्व शाळांमध्ये मुलांना दाखवण्यात आली होती. तिचे प्रकाशन १९८८ साली [[नानासाहेब गोरे]] यांनी केले होते. वसंत बंदावणे यांनी आपल्या लिनियर फिल्म या संस्थेच्या वतीने किशोरवयीन मुलांसाठी अभिनय वर्गाचे सातत्याने आयोजन केले आहे. यातील बऱ्याच बालकलाकारांना मालिका व लघु चित्रपटातून संधी दिली आहे. काही वर्षांपूर्वी मालपाणी उद्योग समूह व माहेश्वरी मंडळाने सुरू केलेल्या ‘संगमनेर फेस्टिव्हल’ने संगमनेरच्या सांस्कृतिक इतिहासात भर घातली आहे. गणेशोत्सव काळातला हा फेस्टिव्हल म्हणजे संगमनेरकरांसाठी मनोरंजनाची मेजवानीच असते. त्यात दर्जेदार नाटके, नृत्ये, धार्मिक कार्यक्रम यांचा मनोहारी संगमच असतो. डॉ. संजय मालपाणी, मनीष मालपाणी, गिरीष मालपाणी, सचिन पलोड, व संगमानेरातील सर्व गणेश मंडळांचा सहभाग यात असतो. नृत्य क्षेत्रात कुलदीप व विनोद कागडे बंधू चांगली कामगिरी करीत आहेत. नृत्य प्रशिक्षण वर्ग चालवून ते संगमनेरच्या कलाकारांना टी.व्ही. वर संधी उपलब्ध करून देत आहेत. संगमनेरचा सांस्कृतिक इतिहास [[कांताबाई सातारकर]] सह रघुवीर खेडकर या तमाशा मंडळाशिवाय पूर्णच होऊ शकत नाही. या तमाशा मंडळाने संगमनेरचे नाव सांस्कृतिक क्षेत्रात महाराष्ट्रात सर्वदूर नेले आहे. कांताबाई सातारकर या हाडाच्या कलावंत आहेत तर चिरंजीव रघुवीर उत्तम विनोदी अभिनेता आहे. दोघांनीही कलेसाठी आपले आयुष्य वेचले आहे. मंदाराणी, अलका या नृत्य निपुण कलावंत आहेत. चित्रपटात अनेक संधी चालून आल्या असतानाही त्यांनी रंगमंचाची सेवा सोडली नाही. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत त्यांनी पारंपरिक तमाशाची कला टिकवून ठेवली आहे. संगीत, चित्रकला, शिल्प या कलांतही संगमनेरचे कलावंत अग्रेसर होते. अनेक नामवंत कलाकारांनी महाराष्ट्रभर काम करून आपला ठसा उमटवला आहे. त्या काळात उमाजी पेंटर यांनी प्रभातच्या गोकुळचा चोर या सिनेमासाठी सेटचे काम केल्याचा उल्लेख सापडतो. या परंपरेचा आजचा दुवा म्हणजे कांचनकुमार बंदावणे व रुपाली बंदावणे. हे दोघेही संगमनेरचे कलावंत आजमितीला हिंदी चित्रपट सृष्टीत कलादिग्दर्शक म्हणून काम करत आहेत. अनेक नावाजलेले सिनेमा व लाईव्ह शो त्यांच्या नावावर जमा आहेत. प्रसिद्ध अभिनेते, कवी किशोर कदम (सौमित्र) हे संगमनेर तालुक्यातील तळेगावचे. तर जवळेकडलगचा नृत्यकार संतोष कडलग हा झी मराठीच्या ‘एकापेक्षा एक’ या नृत्य स्पर्धेत सेकंड विनर होता. ई टी.व्ही.च्या ‘हल्ला बोल’मधेही तो सहभागी होता. गौरव गुंजाळ या कलावंतानेही ई.टी. व्ही.च्या डब्बा गोल, व झी टोकीजच्या कॉमेडी ॲवॉर्ड शोमध्ये हजेरी लावली होती. आजही २०१७ साली संगमनेरचे अनेक कलावंत दृशव्य माध्यमाच्या मायावी दुनियेत जाण्यासाठी धडपड करीत आहेत. == संदर्भ == * [[http://www.maharashtra.gov.in/pdf/gazeetter_reprint/Ahmadnagar/places_s.html#1 महाराष्ट्र शासनाचे संकेतस्थळ]] {{संदर्भयादी}} {{अहमदनगर जिल्हा}} [[वर्ग:अहिल्यानगर जिल्हा]] [[वर्ग:संगमनेर]] to2g9tdpn0m9soz22xe2ufl0b24q2o2 0 86063 2696999 1941408 2026-07-26T04:16:05Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[लोटस सॉफ्टवेअर]] वरुन [[लोटस सॉफ्टवेर]] ला हलविला: शुद्धलेखन 1941408 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{विस्तार}} [[वर्ग:रिकामी पाने]] ecrisqu36c6k0tqtc8ob1bercuvmiw0 2697003 2696999 2026-07-26T04:19:50Z अभय नातू 206 माहिती 2697003 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''लोटस सॉफ्टवेर''' ही अमेरिकेतील एक संगणक सॉफ्टवेर कंपनी होती. याची स्थापना १९८२ मध्ये [[मिच कपूर]] आणि [[जोनाथन सॅक्स]] यांनी केली होती. या कंपनीचे मुख्यालय [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[मॅसेच्युसेट्स]] राज्यातील [[केंब्रिज (मॅसेच्युसेट्स)|केंब्रिज]] येथे होते. लोटसने तयार केलेले [[लोटस १-२-३]] हे स्प्रेडशीट सॉफ्टवेर १९८० च्या दशकात कमालीचे लोकप्रिय ठरले. या सॉफ्टवेरच्या अभूतपूर्व यशामुळे वैयक्तिक संगणकांचा (''पर्सनल कॉम्प्युटर'') वापर व्यावसायिक क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर वाढला आणि [[आयबीएम]] संगणकांच्या विक्रीला मोठी गती मिळाली. पुढील काळात लोटसने व्यावसायिक संप्रेषणासाठी [[लोटस नोट्स]] आणि [[लोटस डॉमिनो]] ही प्रगत उपयोजने विकसित केली. ही अनुक्रमे ई-मेल आणि डेटाबेस व्यवस्थापनासाठी वापरली जात असे. १९९५ मध्ये तंत्रज्ञान कंपनी आयबीएमने लोटस सॉफ्टवेरला ३.५ अब्ज [[अमेरिकन डॉलर|डॉलरला]] विकत घेतले. त्यानंतर ही कंपनी ''आयबीएम लोटस सॉफ्टवेर'' या नावाने ओळखली जाऊ लागली. पुढे २०१२ मध्ये आयबीएमने लोटस ब्रँडचे नाव अधिकृतपणे टप्प्याटप्प्याने बंद केले आणि २०१३ मध्ये त्याच्या मुख्य उत्पादनांचे पुनर्रचना करून नव्या नावाने पुनर्गठन केले. {{विस्तार}} [[वर्ग:आयबीएम]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील निर्मिती]] fnz7edmj35y68fh5qj1c4oew7n06kd9 0 97039 2697012 2362024 2026-07-26T08:06:11Z AdvAnantGholam 172574 2697012 wikitext text/x-wiki == प्रस्तावना == === नांगराची संकल्पना === नांगर हे शेतीमध्ये जमिनीची प्राथमिक मशागत करण्यासाठी वापरले जाणारे सर्वांत प्राचीन आणि मूलभूत कृषी अवजार मानले जाते. जमिनीचा वरचा थर उलथणे, माती भुसभुशीत करणे, तणांचे नियंत्रण करणे, पावसाचे पाणी मुरण्यास पोषक परिस्थिती निर्माण करणे तसेच पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे ही नांगराची प्रमुख कार्ये आहेत. भारतीय उपखंडात हजारो वर्षांपासून नांगराचा वापर होत असून कृषी संस्कृतीच्या विकासात त्याने महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Encyclopaedia Britannica. "Plow".</ref> भारतातील पारंपरिक नांगर प्रामुख्याने लाकडापासून तयार केला जात असे. जमिनीला छेद देणाऱ्या भागात लोखंडी फाळ बसविला जात असे. हा नांगर बैलांच्या साहाय्याने ओढला जात असल्यामुळे पशुपालन, शेती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा परस्पर संबंध दृढ राहिला. प्रदेशानुसार जमिनीचे स्वरूप, पिकांची पद्धत आणि उपलब्ध लाकूड यांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि रचनेत विविधता आढळते.<ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref><ref>Government of India. ''Farm Implements and Machinery''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> महाराष्ट्रात कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेश या प्रदेशांमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार नांगराचे विविध प्रकार विकसित झाले. विशेषतः कोकणातील भातशेतीसाठी हलक्या लाकडी नांगरांचा वापर केला जात असे, तर काळ्या जमिनीच्या प्रदेशात अधिक मजबूत आणि जड नांगर प्रचलित होते. या प्रादेशिक वैशिष्ट्यांचा उल्लेख महाराष्ट्राच्या इतिहास, लोकसंस्कृती आणि ग्रामीण जीवनावरील विविध ग्रंथांमध्ये आढळतो.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कृषी यांत्रिकीकरणाला वेग आल्यामुळे ट्रॅक्टर, मोल्डबोर्ड प्लाऊ, डिस्क प्लाऊ आणि रोटाव्हेटर यांसारख्या आधुनिक कृषी अवजारांचा वापर वाढला. परिणामी बैलचलित पारंपरिक नांगराचा वापर लक्षणीयरीत्या घटला. तथापि, डोंगराळ प्रदेश, लहान शेतजमिनी, सेंद्रिय शेती तसेच कृषी वारशाच्या जतनाशी संबंधित उपक्रमांमध्ये पारंपरिक नांगराचे सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व आजही कायम आहे.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> === नांगराची व्याख्या === नांगर हे शेतीसाठी वापरले जाणारे असे कृषी अवजार आहे ज्याच्या साहाय्याने जमिनीचा वरचा थर कापून किंवा उलथून तिची मशागत केली जाते. जमिनीची भौतिक रचना सुधारण्यासाठी, तणांचे नियंत्रण करण्यासाठी, पिकांच्या अवशेषांचे जमिनीत मिश्रण करण्यासाठी तसेच पेरणीस योग्य अशी जमीन तयार करण्यासाठी नांगराचा उपयोग केला जातो. कृषी अभियांत्रिकीच्या दृष्टीने नांगर हे प्राथमिक मशागतीचे (Primary Tillage Implement) प्रमुख साधन मानले जाते.<ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Farm Implements and Machinery''. New Delhi.</ref> नांगराचे कार्य केवळ माती उलथणे एवढ्यापुरते मर्यादित नसून जमिनीमध्ये हवा खेळती राहणे, पावसाचे पाणी मुरण्यास मदत होणे, तणांचा नाश होणे, कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होणे आणि पिकांच्या मुळांच्या वाढीस पोषक परिस्थिती निर्माण करणे यासाठीही तो महत्त्वाचा मानला जातो.<ref>FAO. ''Conservation Agriculture''. Food and Agriculture Organization of the United Nations.</ref><ref>Reddy, S. R. (2016). ''Principles of Agronomy''. Kalyani Publishers.</ref> भारतीय पारंपरिक शेतीमध्ये नांगर हा बैलांच्या साहाय्याने चालविला जात असे. त्याच्या मुख्य भागामध्ये दांडा, फाळ, जोखडाशी जोडणारा भाग आणि नांगर हाताळण्यासाठी आवश्यक रचना यांचा समावेश होतो. प्रदेशानुसार मातीचा प्रकार, पिकांची पद्धत आणि भौगोलिक परिस्थिती यांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि बांधणीत बदल आढळतात.<ref>Government of India. ''Improved Farm Implements for Dryland Agriculture''. Ministry of Agriculture.</ref><ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref> मराठी भाषेत "नांगर" हा शब्द शेतीच्या अवजारासाठी रूढ असला तरी भारतातील विविध प्रदेशांत याच अवजाराला हल, नांगल, हलम, नागली किंवा इतर प्रादेशिक नावांनी ओळखले जाते. भाषिक विविधतेनुसार नावांमध्ये फरक असला तरी त्याचे मूलभूत कार्य समान राहते.<ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> === शेतीतील महत्त्व === मानवी संस्कृतीच्या विकासामध्ये नांगराचा शोध हा कृषी इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. स्थिर शेतीव्यवस्थेचा विकास, अन्नधान्य उत्पादनात वाढ आणि ग्रामीण वसाहतींचा विस्तार यामध्ये नांगराचा मोठा वाटा होता. शेतीतील उत्पादकता वाढविण्यासाठी प्राथमिक मशागत हा मूलभूत टप्पा असून नांगर त्यासाठी अत्यावश्यक साधन मानले जाते.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Vol. I. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Encyclopaedia Britannica. "Plow".</ref> महाराष्ट्रात भात, ज्वारी, बाजरी, गहू, ऊस, कडधान्ये आणि इतर पिकांच्या लागवडीपूर्वी नांगरणी करणे ही पारंपरिक शेतीची अविभाज्य प्रक्रिया होती. विशेषतः कोकणातील भातशेतीमध्ये पहिल्या पावसानंतर नांगरणीला प्रारंभ होत असे. स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या प्रकारानुसार नांगराच्या वापरामध्ये प्रादेशिक वैशिष्ट्ये विकसित झाली.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref> आधुनिक काळात ट्रॅक्टरचलित कृषी अवजारांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला असला तरी डोंगराळ भाग, लहान शेतजमिनी आणि अल्पभूधारक शेतकरी यांच्याकडे पारंपरिक नांगराचा वापर अद्यापही आढळतो. त्याचबरोबर नांगर हे भारतीय कृषी वारसा, ग्रामीण जीवन आणि लोकसंस्कृतीचे प्रतीक मानले जाते.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref><ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref> == व्युत्पत्ती == === "नांगर" शब्दाची उत्पत्ती === "नांगर" हा शब्द मराठीतील प्राचीन कृषिविषयक शब्दांपैकी एक मानला जातो. त्याची व्युत्पत्ती इंडो-आर्यन भाषाकुलातील प्राचीन शब्दपरंपरेशी संबंधित असून संस्कृतमधील "लाङ्गल" (लाङ्गलम्) या शब्दाशी त्याचा निकटचा संबंध मानला जातो. संस्कृतमध्ये "लाङ्गल" हा शब्द शेतीची मशागत करणाऱ्या अवजारासाठी वापरला जात असे. कालांतराने प्राकृत, अपभ्रंश आणि प्रादेशिक भाषांमधील ध्वनीबदलांमुळे विविध स्वरूपे निर्माण झाली आणि मराठीत "नांगर" हा शब्द रूढ झाला.<ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी व्युत्पत्ती कोश''.</ref> भारतीय कृषिसंस्कृतीमध्ये नांगराचा वापर अत्यंत प्राचीन असल्यामुळे या अवजाराचा उल्लेख वैदिक आणि उत्तरवैदिक साहित्यात विविध नावांनी आढळतो. ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि नंतरच्या कृषिविषयक ग्रंथांमध्ये शेती, मशागत आणि नांगरणी यांचे उल्लेख आढळतात. तथापि, सर्वच ठिकाणी आधुनिक मराठीतील "नांगर" हा शब्द आढळत नाही; त्याऐवजी त्या काळातील भाषिक परंपरेनुसार "लाङ्गल" किंवा इतर रूपांचा वापर झालेला दिसतो.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. ''Vedic Index of Names and Subjects''. Motilal Banarsidass.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> मराठीमध्ये "नांगर" या शब्दापासून "नांगरणी", "नांगरट", "नांगरलेली जमीन", "नांगरवट" यांसारखे अनेक व्युत्पन्न शब्द तयार झाले असून ते ग्रामीण बोलीभाषा आणि कृषी व्यवहारामध्ये आजही प्रचलित आहेत. या शब्दसंपदेवरून महाराष्ट्रातील कृषी जीवनात नांगराचे असलेले दीर्घकालीन महत्त्व स्पष्ट होते.<ref>महाराष्ट्र शासन. ''मराठी विश्वकोश''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी व्युत्पत्ती कोश''.</ref> === संस्कृत, प्राकृत व अपभ्रंशातील रूपे === संस्कृतमध्ये "लाङ्गल" हा शब्द नांगरासाठी प्रामुख्याने वापरला जात असे. पाणिनी, अमरकोश आणि इतर संस्कृत कोशग्रंथांमध्ये या शब्दाचा उल्लेख कृषी अवजार म्हणून आढळतो. प्राकृत भाषांमध्ये ध्वनीपरिवर्तनामुळे "लंगल", "लंगल", "नंगल" यांसारखी रूपे निर्माण झाली. पुढे अपभ्रंश आणि मध्य इंडो-आर्यन भाषांमधून विविध प्रादेशिक भाषांमध्ये त्यांचे स्थानिक स्वरूप विकसित झाले.<ref>Apte, V. S. ''The Practical Sanskrit-English Dictionary''.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> भाषावैज्ञानिकांच्या मते भारतीय उपखंडातील कृषी संस्कृतीच्या प्रसाराबरोबर या शब्दाचे विविध भाषिक रूपांतरे झाली. त्यामुळे आजही उत्तर भारतापासून दक्षिण भारतापर्यंत नांगरासाठी वापरल्या जाणाऱ्या अनेक शब्दांमध्ये ध्वनिसाम्य आढळते.<ref>Masica, Colin P. (1991). ''The Indo-Aryan Languages''. Cambridge University Press.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref> === भारतीय भाषांतील समतुल्य शब्द === भारतीय भाषांमध्ये नांगरासाठी विविध शब्द प्रचलित आहेत. हिंदीमध्ये "हल", संस्कृतमध्ये "लाङ्गल", गुजरातीमध्ये "હળ", पंजाबीमध्ये "ਹਲ", बंगालीमध्ये "লাঙল", ओडियामध्ये "ଲଙ୍ଗଳ", आसामीमध्ये "লাঙল" तर कन्नडमध्ये "ನೇಗಿಲು" किंवा "ನಂಗಲ", तेलुगूमध्ये "నాగలి" आणि तमिळमध्ये "கலப்பை" किंवा स्थानिक प्रकारानुसार इतर शब्द वापरले जातात. हे शब्द भाषिकदृष्ट्या वेगवेगळे असले तरी त्यांचा संबंध शेतीच्या प्राथमिक मशागतीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या अवजाराशीच आहे.<ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Masica, Colin P. (1991). ''The Indo-Aryan Languages''. Cambridge University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> === मराठीतील प्रादेशिक नावे === महाराष्ट्रात "नांगर" हे प्रमाण मराठीतील सर्वाधिक प्रचलित नाव असले तरी विविध भागांतील बोलीभाषांमध्ये त्याच्या उच्चारात आणि संबोधनात काही प्रमाणात फरक आढळतो. कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेशातील ग्रामीण भागात नांगराच्या प्रकारानुसार किंवा रचनेनुसार स्थानिक नावांचा वापर केला जातो. काही भागांत विशिष्ट आकाराच्या किंवा विशिष्ट पिकांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगरांना स्वतंत्र स्थानिक नावे दिलेली आढळतात. या नावांमधून महाराष्ट्रातील कृषी परंपरेतील प्रादेशिक विविधता आणि लोकभाषेची समृद्धता दिसून येते.<ref>महाराष्ट्र शासन. ''मराठी विश्वकोश''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == इतिहास == === प्रागैतिहासिक शेती === मानवाच्या भटक्या जीवनपद्धतीतून स्थिर कृषी समाजाकडे झालेला प्रवास हा मानवी इतिहासातील महत्त्वपूर्ण टप्पा मानला जातो. नवाश्मयुगात (Neolithic Period) वनस्पतींची नियोजित लागवड आणि प्राण्यांचे पाळीवकरण यांसोबत जमिनीची मशागत करण्यासाठी विविध साधनांचा वापर सुरू झाला. सुरुवातीच्या काळात खोदकाठी, लाकडी काठ्या आणि साध्या कृषी अवजारांचा वापर केला जात होता. कालांतराने जमिनीचा वरचा थर सैल करण्यासाठी आणि पेरणीस योग्य बनविण्यासाठी लाकडी नांगरासारख्या अवजारांचा विकास झाला.<ref>Barker, Graeme (2006). ''The Agricultural Revolution in Prehistory: Why Did Foragers Become Farmers?'' Oxford University Press.</ref><ref>Fuller, Dorian Q. (2007). "Contrasting Patterns in Crop Domestication". ''Annals of Botany''. 100 (5): 903–924.</ref> भारतीय उपखंडात नवाश्मयुगीन वसाहतींमधून शेतीचे पुरावे प्राप्त झाले असून त्या काळात जमिनीची मशागत करण्यासाठी साध्या कृषी अवजारांचा वापर होत असल्याचे पुरातत्त्वीय संशोधनातून सूचित होते. प्रारंभीचे नांगर प्रामुख्याने लाकडापासून बनविले जात असावेत, अशी मांडणी अनेक कृषी इतिहासकारांनी केली आहे; तथापि त्या काळातील लाकडी अवजारे नाशवंत असल्यामुळे त्यांचे प्रत्यक्ष पुरावे मर्यादित प्रमाणात उपलब्ध आहेत.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Possehl, Gregory L. (2002). ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective''. AltaMira Press.</ref> === सिंधू संस्कृती === सिंधू संस्कृती (इ.स.पू. सु. 2600–1900) ही जगातील प्राचीन नागरी संस्कृतींपैकी एक मानली जाते. या संस्कृतीतील कृषी हा अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. हरप्पा, मोहेंजोदडो, कालीबंगन, राखीगढी आणि इतर पुरातत्त्वीय स्थळांवरील संशोधनातून गहू, बार्ली, कडधान्ये आणि इतर पिकांची लागवड होत असल्याचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत.<ref>Possehl, Gregory L. (2002). ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective''. AltaMira Press.</ref><ref>Kenoyer, Jonathan Mark (1998). ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization''. Oxford University Press.</ref> राजस्थानातील कालीबंगन येथे उत्खननामध्ये सापडलेल्या समांतर आणि छेदक नांगररेषा (ploughed field) या जगातील सर्वात प्राचीन नांगरलेल्या शेतांच्या पुराव्यांपैकी मानल्या जातात. या पुराव्यांवरून त्या काळात नियोजित नांगरणी आणि पिकांच्या ओळींची लागवड केली जात असल्याचे संशोधकांचे मत आहे.<ref>Lal, B. B. (1997). ''The Earliest Civilization of South Asia''. Aryan Books International.</ref><ref>Archaeological Survey of India. ''Indian Archaeology – A Review''.</ref> === वैदिक काळ === वैदिक काळात भारतीय समाजाचा प्रमुख व्यवसाय शेती व पशुपालन हा होता. ऋग्वेद, अथर्ववेद, यजुर्वेद आणि ब्राह्मण ग्रंथांमध्ये कृषी, नांगरणी, पेरणी, धान्य उत्पादन आणि शेतीशी संबंधित विविध विधींचे उल्लेख आढळतात. या काळात शेती ही केवळ उदरनिर्वाहाचे साधन नसून सामाजिक आणि धार्मिक जीवनाचाही महत्त्वाचा भाग होती.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. (1912). ''Vedic Index of Names and Subjects''. Vol. I–II. London: John Murray.</ref><ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref> संस्कृत साहित्यात नांगरासाठी "लाङ्गल" हा शब्द प्रचलित होता. वैदिक व उत्तरवैदिक साहित्यात या शब्दाचा वापर जमिनीची मशागत करणाऱ्या कृषी अवजारासाठी करण्यात आलेला दिसतो. नांगराच्या साहाय्याने शेतीची मशागत करून धान्य उत्पादन वाढविण्याचे महत्त्व त्या काळातील कृषिपरंपरेत अधोरेखित झालेले आढळते.<ref>Monier-Williams, Monier (1899). ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford: Clarendon Press.</ref><ref>Apte, V. S. (1957). ''The Practical Sanskrit-English Dictionary''. Poona: Prasad Prakashan.</ref> वैदिक समाजात बैलांचा उपयोग नांगर ओढण्यासाठी केला जात असे. कृषी उत्पादनासाठी सुपीक जमीन, बैलांची जोडी आणि नांगर ही आवश्यक साधने मानली जात होती. विविध वैदिक मंत्रांमध्ये समृद्ध पीक, सुपीक भूमी आणि यशस्वी शेतीसाठी प्रार्थना केलेली आढळते, ज्यावरून त्या काळातील कृषीव्यवस्थेचे महत्त्व स्पष्ट होते.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. (1912). ''Vedic Index of Names and Subjects''.</ref><ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I.</ref> === प्राचीन भारत === उत्तरवैदिक काळानंतर भारतीय कृषी व्यवस्थेत लक्षणीय प्रगती झाली. मौर्य, सातवाहन, गुप्त आणि इतर राजवंशांच्या काळात शेती हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख आधार होता. जमिनीची मशागत, सिंचन, पिकांचे नियोजन आणि महसूल व्यवस्था यांवर विशेष भर देण्यात आला होता.<ref>Thapar, Romila (2002). ''Early India: From the Origins to AD 1300''. University of California Press.</ref><ref>Shamasastry, R. (Trans.) (1915). ''Kautilya's Arthashastra''. Mysore Government Press.</ref> कौटिल्याच्या 'अर्थशास्त्र' या ग्रंथामध्ये कृषी प्रशासन, जमीन, सिंचन व्यवस्था आणि शेतीविषयक विविध बाबींचे सविस्तर वर्णन आढळते. राज्याने शेतीच्या विकासासाठी आवश्यक साधने उपलब्ध करून देणे, शेतीयोग्य जमिनीचा उपयोग वाढविणे आणि उत्पादनक्षमतेत वाढ करणे यांवर भर दिल्याचे या ग्रंथातून दिसून येते.<ref>Shamasastry, R. (Trans.) (1915). ''Kautilya's Arthashastra''. Mysore Government Press.</ref><ref>Kangle, R. P. (1965). ''The Kautiliya Arthasastra''. University of Bombay.</ref> या कालखंडात नांगराच्या रचनेत प्रदेशानुसार बदल होत गेले. जमिनीचा प्रकार, पिकांची आवश्यकता आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्री यांनुसार लाकडी नांगरामध्ये सुधारणा करण्यात आल्या. बैलांच्या साहाय्याने चालविल्या जाणाऱ्या नांगराचा वापर भारतीय कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिला.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I.</ref><ref>Kumar, Dharma (Ed.) (2005). ''The Cambridge Economic History of India'', Vol. I. Cambridge University Press.</ref> === मध्ययुगीन काळ === मध्ययुगीन भारतात शेती हा अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख आधार राहिला. दिल्ली सल्तनत, बहमनी, विजयनगर, दख्खनी सल्तनती आणि मुघल काळात कृषी उत्पादन वाढविण्यासाठी जमिनीची नियमित मशागत, सिंचन व्यवस्था आणि महसूल प्रणाली यांना महत्त्व प्राप्त झाले. या काळात नांगराची मूलभूत रचना लाकडीच राहिली; तथापि प्रदेशानुसार मातीचा प्रकार, पर्जन्यमान आणि पिकांच्या आवश्यकतांनुसार त्यामध्ये स्थानिक बदल विकसित झाले.<ref name="Randhawa1980">Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Habib, Irfan (1999). ''The Agrarian System of Mughal India (1556–1707)''. Oxford University Press.</ref> मुघलकालीन प्रशासनात जमिनीचे मोजमाप, महसूल निर्धारण आणि पीकपद्धती यांचा सविस्तर विचार केला जात असे. या व्यवस्थेमुळे कृषी उत्पादनक्षमतेला चालना मिळाली. विविध प्रदेशांतील शेतकरी स्थानिक परिस्थितीनुसार नांगराचे प्रकार वापरत असल्याचे तत्कालीन प्रशासनिक नोंदी आणि कृषी इतिहासावरील अभ्यासांमधून दिसून येते.<ref>Habib, Irfan (1999). ''The Agrarian System of Mughal India (1556–1707)''. Oxford University Press.</ref><ref name="Randhawa1980"/> === मराठा काळ === मराठा साम्राज्याच्या काळात महाराष्ट्राची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने कृषीवर आधारित होती. गावपातळीवरील महसूल व्यवस्था, पाटील–कुलकर्णी पद्धती आणि स्थानिक कृषी व्यवस्थेमुळे शेतीला महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले. नांगर हा प्रत्येक शेतकऱ्याच्या मूलभूत कृषी अवजारांपैकी एक मानला जात असे आणि बैलजोडीच्या साहाय्याने शेतीची मशागत केली जात असे.<ref>Kulkarni, A. R. (1996). ''Maharashtra in the Age of Shivaji''. Deshmukh & Company.</ref><ref name="Randhawa1980"/> महाराष्ट्रातील भौगोलिक विविधतेमुळे कोकण, देश, विदर्भ आणि खानदेश या प्रदेशांमध्ये नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल झाले. कोकणातील भातशेतीसाठी हलक्या स्वरूपाचे नांगर, तर कठीण किंवा काळ्या जमिनीसाठी अधिक मजबूत नांगर वापरले जात असल्याचे इतिहास आणि ग्रामीण जीवनावरील अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Khobrekar1979">Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref name="ShilpasamruddhaKonkan">घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref name="Randhawa1980"/> === ब्रिटिशकालीन शेती === ब्रिटिश राजवटीत भारतातील कृषी व्यवस्था महसूल धोरण, व्यापारी पिकांची वाढ आणि नवीन कृषी तंत्रज्ञानाच्या प्रभावामुळे बदलू लागली. जमीन महसूल व्यवस्थेतील बदल, रेल्वेचा विस्तार आणि बाजारपेठेचा विकास यांमुळे शेतीच्या स्वरूपात परिवर्तन झाले. तथापि, ग्रामीण भारतातील बहुसंख्य शेतकरी पारंपरिक बैलचलित लाकडी नांगराचाच वापर करत होते. प्रदेशानुसार नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल असले तरी त्याचे मूलभूत स्वरूप मोठ्या प्रमाणात कायम राहिले.<ref>Moreland, W. H. (1929). ''The Agrarian System of Moslem India''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Randhawa1980"/> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी कृषी विभाग, कृषी संशोधन संस्था आणि प्रांतिक प्रशासन यांनी देशी कृषी अवजारांच्या सुधारणांवर भर दिला. पारंपरिक लाकडी नांगरामध्ये लोखंडी फाळ बसविणे, अधिक टिकाऊ साहित्याचा वापर करणे आणि मशागतीची कार्यक्षमता वाढविणे यांसाठी विविध प्रयोग करण्यात आले. या काळात काही भागांत सुधारित देशी नांगरांचा प्रसार झाला; तथापि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांमध्ये पारंपरिक नांगराचे प्राबल्य कायम राहिले.<ref>Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Royal Commission on Agriculture in India (1928). ''Report of the Royal Commission on Agriculture in India''. Government of India.</ref> ब्रिटिशकालीन कृषी अहवालांमध्ये भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या देशी नांगरांचे प्रकार, त्यांची रचना आणि कार्यक्षमता यांचे वर्णन आढळते. महाराष्ट्रासह दख्खन प्रदेशातील काळी जमीन, कोकणातील भातशेती आणि इतर कृषी प्रदेशांमध्ये स्थानिक गरजांनुसार नांगराचे विविध प्रकार वापरात असल्याचे या अहवालांतून स्पष्ट होते.<ref>Royal Commission on Agriculture in India (1928). ''Report of the Royal Commission on Agriculture in India''. Government of India.</ref><ref name="Khobrekar1979"/> === स्वातंत्र्योत्तर काळ === स्वातंत्र्यानंतर भारत सरकारने कृषी विकासाला प्राधान्य देत संशोधन, शिक्षण आणि विस्तार सेवांवर विशेष भर दिला. भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR), राज्य कृषी विद्यापीठे आणि कृषी अभियांत्रिकी संस्थांनी सुधारित कृषी अवजारे विकसित करण्यासाठी संशोधन सुरू केले. या कालखंडात पारंपरिक देशी नांगराबरोबरच सुधारित देशी नांगर, मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क प्लाऊ आणि ट्रॅक्टरचलित नांगर यांचा वापर वाढू लागला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi.</ref><ref name="Randhawa1983">Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref> हरितक्रांतीनंतर सिंचन, रासायनिक खते, उच्च उत्पादनक्षम बियाणे आणि यांत्रिकीकरण यांचा कृषी क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर प्रसार झाला. त्यामुळे मोठ्या क्षेत्रावरील शेतीमध्ये ट्रॅक्टरचलित अवजारांचा वापर वाढला. तरीही डोंगराळ प्रदेश, आदिवासी भाग, लहान शेतजमिनी आणि भातशेतीप्रधान क्षेत्रांमध्ये पारंपरिक नांगराचा वापर काही प्रमाणात सुरूच राहिला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref> महाराष्ट्रातील विविध कृषी विद्यापीठांनी स्थानिक जमिनीच्या प्रकारानुसार सुधारित देशी नांगर विकसित करण्यासाठी संशोधन केले आहे. आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढत असला तरी पारंपरिक नांगर हा भारतीय कृषी इतिहास, ग्रामीण संस्कृती आणि कृषी वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक म्हणून आजही अभ्यासाचा विषय आहे.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> == नांगराची रचना == नांगर हा जमिनीची प्राथमिक मशागत करण्यासाठी वापरला जाणारा कृषी अवजार असून त्याची रचना कार्यक्षम, संतुलित आणि प्रदेशानुसार बदलणारी असते. पारंपरिक भारतीय नांगर मुख्यतः लाकडापासून तयार केला जात असे, तर जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा बनविला जाई. जमिनीचा प्रकार, पिकांची पद्धत, बैलांची ताकद आणि स्थानिक सुतार-लोहार यांच्या कौशल्यानुसार नांगराच्या रचनेत विविधता आढळते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील पारंपरिक नांगराची रचना साधारणपणे तीन प्रमुख घटकांवर आधारित असते. पहिला घटक म्हणजे जमिनीमध्ये प्रवेश करून माती सैल करणारा भाग, दुसरा घटक म्हणजे बैलांकडून मिळणारी ओढ नांगरापर्यंत पोहोचविणारी जोडणी आणि तिसरा घटक म्हणजे नांगराची दिशा व खोली नियंत्रित करण्यासाठी शेतकरी वापरत असलेली दांडी किंवा हाताळणीची व्यवस्था. या सर्व घटकांमध्ये योग्य संतुलन असल्यास नांगरणी अधिक प्रभावी होते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> पारंपरिक नांगराची रचना भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये भिन्न स्वरूपात विकसित झाली आहे. कोकणातील भातशेती, दख्खनमधील काळी जमीन, गंगेच्या खोऱ्यातील गाळयुक्त माती आणि राजस्थानातील कोरडवाहू प्रदेश या प्रत्येक भागात जमिनीच्या भौतिक गुणधर्मांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि फाळाच्या स्वरूपात बदल आढळतात. त्यामुळे भारतात नांगराची एकच सार्वत्रिक रचना नसून स्थानिक गरजांनुसार विकसित झालेल्या अनेक प्रादेशिक रचना अस्तित्वात आहेत.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी अभियांत्रिकीमध्ये पारंपरिक नांगराच्या मूलभूत तत्त्वांवर आधारित अनेक सुधारित नांगर विकसित करण्यात आले आहेत. लोखंडी व पोलादी भागांचा वापर, समायोजित करता येणारी खोली, बदलता येणारे फाळ आणि यांत्रिक शक्तीशी सुसंगत रचना यांमुळे आधुनिक नांगरांची कार्यक्षमता वाढली आहे. तथापि पारंपरिक नांगराची मूलभूत संकल्पना आजही अनेक आधुनिक नांगरांच्या रचनेचा आधार मानली जाते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> === नांगराचे मुख्य भाग === पारंपरिक भारतीय नांगर हा अनेक परस्परसंबंधित भागांपासून बनलेला असतो. प्रत्येक भागाचे स्वतंत्र कार्य असून सर्व भागांच्या समन्वयामुळे नांगरणीची प्रक्रिया प्रभावीपणे पार पडते. नांगराच्या आकारात व भागांच्या नावांमध्ये प्रदेशानुसार काही प्रमाणात फरक आढळत असला, तरी त्याची मूलभूत रचना सर्वसाधारणपणे समान असते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> नांगराच्या पुढील भागाला जू अथवा बैलजोडीशी जोडणारी व्यवस्था असते. या जोडणीद्वारे बैलांकडून निर्माण होणारी ओढ नांगरापर्यंत पोहोचते. नांगराचा मध्यभाग हा संपूर्ण अवजाराचा आधार मानला जातो. याच भागावर इतर घटक बसविलेले असतात आणि नांगराची स्थिरता याच्यावर अवलंबून असते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> नांगराच्या मागील बाजूस असलेली दांडी किंवा हाताळणीचा भाग शेतकऱ्यास नांगराची दिशा, खोली आणि संतुलन नियंत्रित करण्यासाठी उपयोगी पडतो. नांगरणीदरम्यान शेतकरी या भागाच्या साहाय्याने नांगर योग्य दिशेने चालवितो तसेच आवश्यकतेनुसार त्याची खोली कमी-जास्त करतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> जमिनीमध्ये प्रत्यक्ष प्रवेश करणारा फाळ हा नांगराचा सर्वात महत्त्वाचा कार्यकारी भाग आहे. फाळ माती कापून तिचा वरचा थर सैल करतो आणि त्यामुळे पेरणीस योग्य स्थिती निर्माण होते. पारंपरिक नांगरांमध्ये प्रारंभी लाकडी फाळांचा वापर होत असला, तरी पुढे लोखंडी फाळांचा वापर वाढल्यामुळे नांगराची टिकाऊपणा आणि कार्यक्षमता दोन्ही वाढली.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये नांगराच्या घटकांना स्थानिक नावांनी ओळखले जाते. उदाहरणार्थ, रुमणे, दांडी, मुख्य भाग, खुट आणि फाळ या संज्ञा अनेक भागांत प्रचलित आहेत. या भागांची रचना, परिमाणे आणि जोडणी स्थानिक शेतीपद्धती, जमिनीचा प्रकार आणि पिकांच्या आवश्यकतेनुसार बदलू शकते. त्यामुळे नांगराच्या भागांची नावे आणि स्वरूप यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref name="Khobrekar1979"/></ref> === लाकडी भाग === पारंपरिक भारतीय नांगराचा मुख्य सांगाडा प्रामुख्याने कठीण व टिकाऊ लाकडापासून तयार केला जात असे. स्थानिक हवामान, जमिनीचा प्रकार आणि उपलब्ध वृक्षप्रजाती यांनुसार नांगर तयार करण्यासाठी बाभूळ, साग, खैर, शिसव, ऐन तसेच इतर मजबूत लाकडांचा वापर केला जाई. लाकडाची निवड करताना त्याची मजबुती, लवचिकता, झीज सहन करण्याची क्षमता आणि वजन यांचा विचार केला जात असे.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> नांगराचा मुख्य भाग, दांडी, ओढणीचा भाग आणि इतर सहाय्यक घटक हे बहुतांश लाकडाचे असत. लाकडी रचनेमुळे नांगराचे वजन तुलनेने कमी राहत असल्याने बैलांना तो सहज ओढता येत असे. तसेच एखादा भाग झिजल्यास किंवा तुटल्यास तो स्थानिक सुताराकडून सहज दुरुस्त किंवा बदलता येत असे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत लाकडी नांगराची देखभाल तुलनेने कमी खर्चिक होती.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांमध्ये नांगराच्या लाकडी भागांच्या आकारात व प्रमाणात भिन्नता आढळते. कोकणातील भातशेतीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगराची रचना तुलनेने हलकी असते, तर दख्खनच्या काळ्या जमिनीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगराचा सांगाडा अधिक मजबूत व जाड लाकडाचा तयार केला जातो. स्थानिक अनुभवाच्या आधारे सुतारांनी या रचनांमध्ये कालानुरूप सुधारणा केल्यामुळे अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref name="Khobrekar1979"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> लाकडी भागांची योग्य जुळवणी आणि संतुलन हे नांगराच्या कार्यक्षमतेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. लाकडाच्या धाग्यांची दिशा, ओलावा, वाळविण्याची पद्धत आणि जोडणीची मजबुती यांचा नांगराच्या टिकाऊपणा व कार्यक्षमतेवर थेट परिणाम होत असल्याचे कृषी अभियांत्रिकीच्या अभ्यासातून स्पष्ट झाले आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I.</ref> === लोखंडी भाग === पारंपरिक भारतीय नांगराची मूलभूत रचना लाकडाची असली तरी जमिनीशी थेट संपर्कात येणारे काही भाग लोखंडाचे बनविले जात असत. या भागांमुळे नांगराची टिकाऊपणा, कार्यक्षमता आणि जमिनीची मशागत करण्याची क्षमता वाढत असे. प्रारंभी संपूर्ण लाकडी नांगर वापरात असला, तरी लोहारकलेच्या विकासानंतर नांगराच्या महत्त्वाच्या भागांवर लोखंडाचा वापर वाढू लागला.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> नांगरातील सर्वात महत्त्वाचा लोखंडी भाग म्हणजे फाळ होय. फाळ जमिनीमध्ये प्रथम प्रवेश करून माती कापतो, भेगा निर्माण करतो आणि वरचा थर सैल करतो. फाळाची रचना, लांबी, रुंदी आणि धार ही जमिनीचा प्रकार, आर्द्रता आणि पिकांच्या आवश्यकतेनुसार निश्चित केली जाते. कठीण, दगडी किंवा काळ्या जमिनीसाठी अधिक मजबूत व जाड फाळ वापरला जातो, तर भातशेतीसारख्या मऊ जमिनीसाठी तुलनेने हलका फाळ उपयुक्त मानला जातो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> फाळाव्यतिरिक्त काही पारंपरिक नांगरांमध्ये लोखंडी पट्ट्या, कड्या, खिळे किंवा जोडणीसाठी वापरण्यात येणारे धातूचे भाग असत. या भागांमुळे नांगराची मजबुती वाढत असे आणि वारंवार होणाऱ्या ताणामुळे लाकडी भागांना तडे जाण्याची शक्यता कमी होत असे. प्रदेशानुसार या धातूच्या भागांची संख्या आणि रचना वेगवेगळी असू शकते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> लोखंडी फाळाची धार कालांतराने झिजत असल्याने त्यास नियमित धार लावणे किंवा आवश्यकतेनुसार नवीन फाळ बसविणे आवश्यक असे. ही कामे पारंपरिक ग्रामीण समाजात लोहाराकडून केली जात असत. त्यामुळे नांगराच्या निर्मिती, देखभाल आणि दुरुस्तीमध्ये सुतार आणि लोहार या दोन्ही पारंपरिक व्यवसायांचे महत्त्वपूर्ण योगदान होते.<ref>Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Mohan, S. (1995). ''Agricultural Implements and Equipment''. Commonwealth Publishers.</ref> आधुनिक कृषी अवजारांमध्ये उच्च दर्जाचे पोलाद, मिश्रधातू आणि उष्णताप्रक्रिया केलेले धातू वापरून अधिक टिकाऊ फाळ तयार केले जातात. तथापि पारंपरिक लोखंडी फाळाची कार्यपद्धती आणि मूलभूत रचना आजच्या अनेक सुधारित नांगरांमध्येही कायम राखण्यात आलेली आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''.</ref> === जोडणीची रचना === नांगराची कार्यक्षमता केवळ त्याच्या आकारावर किंवा फाळावर अवलंबून नसून त्याच्या जोडणीच्या रचनेवरही अवलंबून असते. बैलजोडी, जू आणि नांगर यांमधील योग्य जोडणीमुळे ओढण्याचे बळ प्रभावीपणे नांगरापर्यंत पोहोचते आणि जमिनीची मशागत समतोलपणे करता येते. जोडणी योग्य नसल्यास नांगर एका बाजूस झुकणे, आवश्यक खोलीपर्यंत न जाणे किंवा बैलांवर अतिरिक्त ताण येणे यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात.<ref name="MichaelOjha2014">Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref><ref name="ICARImplements">Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> पारंपरिक भारतीय शेतीमध्ये नांगर बैलांच्या जूला दोर, कातडीचे पट्टे किंवा लाकडी जोडणीद्वारे जोडला जात असे. या जोडणीमुळे बैलांनी निर्माण केलेली ओढ नांगराच्या मुख्य भागापर्यंत पोहोचून फाळ जमिनीत आवश्यक खोलीपर्यंत प्रवेश करतो. जोडणीची लांबी, कोन आणि मजबुती यांचा नांगरणीच्या गुणवत्तेवर थेट परिणाम होतो.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="MichaelOjha2014"/> नांगर चालविताना शेतकरी दांडीच्या साहाय्याने नांगराची दिशा, खोली आणि संतुलन नियंत्रित करतो. जमिनीचा प्रकार, ओलावा आणि पृष्ठभागानुसार दांडीवर कमी-अधिक दाब देऊन फाळाची खोली नियंत्रित केली जाते. अनुभवी शेतकरी बैलांचा वेग, नांगराचा कल आणि जमिनीची प्रतिकारशक्ती यांचा अंदाज घेऊन मशागत करत असत.<ref name="ICARImplements"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील विविध कृषी प्रदेशांमध्ये जोडणीच्या रचनेत स्थानिक परिस्थितीनुसार बदल आढळतात. डोंगराळ प्रदेश, भातशेती, काळी जमीन किंवा कोरडवाहू क्षेत्र यांनुसार जूचा आकार, जोडणीची लांबी आणि नांगराचा कल बदलला जातो. या बदलांचा उद्देश जमिनीच्या प्रकारानुसार नांगर अधिक कार्यक्षम बनविणे हा असतो.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यंत्रांमध्ये बैलांच्या जागी ट्रॅक्टरचा वापर होत असला तरी नांगराच्या जोडणीची मूलभूत अभियांत्रिकी संकल्पना बदललेली नाही. आजच्या ट्रॅक्टरचलित नांगरांमध्ये तीन-बिंदू जोडणी (Three-point linkage) किंवा इतर यांत्रिक प्रणालींचा वापर केला जातो. या प्रणालींचा उद्देश ओढण्याचे बळ समतोलपणे नांगरापर्यंत पोहोचविणे आणि मशागतीची कार्यक्षमता वाढविणे हा आहे.<ref>Kepner, R. A.; Bainer, R.; Barger, E. L. (1978). ''Principles of Farm Machinery''. AVI Publishing Company.</ref><ref name="ICARImplements"/> === नांगर तयार करण्याची प्रक्रिया === पारंपरिक भारतीय समाजात नांगराची निर्मिती ही स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या संयुक्त कौशल्यावर आधारित होती. नांगराचा मुख्य सांगाडा तयार करण्याचे काम सुतार करीत असे, तर फाळ आणि इतर धातूचे भाग तयार करून बसविण्याचे काम लोहाराकडे असे. या दोन्ही पारंपरिक व्यवसायांच्या सहकार्यामुळे टिकाऊ, संतुलित आणि स्थानिक गरजांनुसार उपयुक्त नांगर तयार होत असे.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="MichaelOjha2014"/> नांगर तयार करण्यासाठी प्रथम योग्य प्रकारचे लाकूड निवडले जाई. लाकूड पूर्णपणे वाळवून त्याला आवश्यक त्या आकारात घडविले जात असे. नांगराचा मुख्य भाग, दांडी आणि इतर लाकडी घटक तयार झाल्यानंतर त्यांची परस्पर जुळवणी केली जाई. प्रत्येक भागाची लांबी, जाडी आणि कोन हे जमिनीचा प्रकार, बैलांची क्षमता आणि स्थानिक शेतीपद्धती लक्षात घेऊन निश्चित केले जात असत.<ref name="ICARImplements"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> यानंतर लोहाराकडून तयार करण्यात आलेला लोखंडी फाळ नांगराच्या अग्रभागी बसविला जाई. फाळाची बसवणी मजबूत असणे आवश्यक मानले जात असे, कारण मशागतीदरम्यान सर्वाधिक ताण याच भागावर येत असे. आवश्यकतेनुसार लोखंडी कड्या, खिळे किंवा पट्ट्यांचा वापर करून लाकडी भागांची मजबुती वाढविली जात असे.<ref name="Randhawa1983"/><ref name="ICARImplements"/> नांगर तयार झाल्यानंतर त्याची प्रत्यक्ष शेतामध्ये चाचणी घेतली जाई. मशागतीची खोली, फाळाचा जमिनीत प्रवेश, नांगराचा समतोल आणि बैलांवरील ओढ यांचे निरीक्षण करून आवश्यक सुधारणा केल्या जात. स्थानिक अनुभवानुसार नांगरामध्ये वेळोवेळी बदल करण्यात येत असल्यामुळे प्रत्येक प्रदेशात विशिष्ट प्रकारचे नांगर विकसित झाले.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आजही भारतातील काही ग्रामीण भागांमध्ये पारंपरिक पद्धतीने नांगर तयार केले जातात. तथापि आधुनिक कृषी यांत्रिकीकरणामुळे कारखान्यात निर्मित प्रमाणित नांगरांचा वापर वाढला आहे. तरीही पारंपरिक नांगरनिर्मितीची कला ही ग्रामीण तांत्रिक ज्ञान, लोकअभियांत्रिकी आणि सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref>Kepner, R. A.; Bainer, R.; Barger, E. L. (1978). ''Principles of Farm Machinery''. AVI Publishing Company.</ref> == नांगराचे प्रकार == === देशी नांगर === देशी नांगर हा भारतीय शेतीमध्ये प्राचीन काळापासून वापरला जाणारा पारंपरिक कृषी अवजार आहे. विविध भौगोलिक, हवामानिक आणि कृषी परिस्थितीनुसार भारतातील प्रत्येक प्रदेशात देशी नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल झाले असून त्यातून अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले आहेत. या नांगरांची निर्मिती प्रामुख्याने लाकडापासून केली जात असून जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असतो. बैलांच्या साहाय्याने चालविला जाणारा हा नांगर जमिनीची प्राथमिक मशागत, तण नियंत्रण आणि पेरणीपूर्व तयारी यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरला जातो.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="ICARImplements"/> देशी नांगराची रचना साधी, हलकी, कमी खर्चिक आणि स्थानिक परिस्थितीशी सुसंगत असल्यामुळे तो शतकानुशतके भारतीय कृषी संस्कृतीचा अविभाज्य भाग राहिला आहे. त्याच्या निर्मितीसाठी स्थानिक पातळीवर उपलब्ध लाकूड आणि लोखंडाचा वापर होत असल्याने देखभाल व दुरुस्ती सहज शक्य होते. लहान व मध्यम शेतकऱ्यांसाठी हा नांगर दीर्घकाळ प्रमुख कृषी अवजार म्हणून वापरात होता.<ref name="MichaelOjha2014"/><ref name="Singh2000">Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये जमिनीचा प्रकार, पर्जन्यमान, शेतीपद्धती आणि पिकांच्या गरजेनुसार देशी नांगराचे अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले आहेत. महाराष्ट्र आणि शेजारील प्रदेशांमध्ये सोलापूर नांगर, पुणेरी नांगर, भातशेतीतील नांगर, चरोचर नांगर, पंचमहाल नांगर आणि धारवाडी हलका नांगर हे प्रमुख प्रकार मानले जातात. या प्रत्येक प्रकाराच्या रचनेत, आकारात आणि उपयोगात स्थानिक कृषी परिस्थितीनुसार वैशिष्ट्यपूर्ण बदल आढळतात.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/> आज आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढला असला तरी डोंगराळ भाग, आदिवासी क्षेत्रे, भातशेतीप्रधान प्रदेश आणि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांमध्ये देशी नांगराचा वापर अद्यापही आढळतो. कमी खर्च, सोपी रचना आणि स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता यांमुळे देशी नांगराचे महत्त्व आजही कायम आहे.<ref name="ICARHandbook">Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref name="Randhawa1983"/> === सोलापूर नांगर === सोलापूर नांगर हा महाराष्ट्रातील दख्खन पठारावर, विशेषतः सोलापूर आणि परिसरातील काळ्या जमिनीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. या प्रदेशातील जमीन तुलनेने कठीण, चिकण आणि खोल असल्यामुळे तिच्या प्रभावी मशागतीसाठी मजबूत व टिकाऊ नांगराची आवश्यकता होती. या गरजेतून सोलापूर नांगराची रचना विकसित झाली असल्याचे मानले जाते. सोलापूर नांगराची रचना तुलनेने मजबूत असून त्याचा लाकडी सांगाडा जाड व टिकाऊ असतो. जमिनीत अधिक खोलवर प्रवेश करण्यासाठी यामध्ये मजबूत लोखंडी फाळ बसविण्यात येतो. त्यामुळे काळ्या जमिनीतील घट्ट माती फोडणे, पावसापूर्व मशागत करणे आणि पेरणीसाठी जमीन तयार करणे अधिक सुलभ होते.<ref name="ICARImplements"/><ref name="MichaelOjha2014"/> हा नांगर प्रामुख्याने बैलांच्या साहाय्याने चालविला जातो. योग्य संतुलन, मजबूत जोडणी आणि टिकाऊ रचना यांमुळे दीर्घकाळ वापर करूनही त्याची कार्यक्षमता टिकून राहते. स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या कौशल्यामुळे सोलापूर नांगरामध्ये प्रदेशानुसार लहान-मोठे बदल आढळतात.<ref name="Singh2000"/><ref name="Randhawa1983"/> यांत्रिकीकरणामुळे ट्रॅक्टरचलित अवजारांचा वापर वाढला असला तरी महाराष्ट्रातील काही भागांत पारंपरिक शेती करणारे शेतकरी आजही सोलापूर नांगराचा वापर करतात. पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञान, स्थानिक लोकज्ञान आणि ग्रामीण कारागिरीचे प्रतीक म्हणून या नांगराला विशेष महत्त्व आहे.<ref name="MaharashtraLandPeople2009"> Government of Maharashtra. ''Maharashtra: Land and Its People'' (Revised English Edition). Gazetteers Department, Government of Maharashtra, Mumbai, 2009, pp. xx–yy. </ref> === पुणेरी नांगर === पुणेरी नांगर हा महाराष्ट्रातील देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार असून त्याचा वापर मुख्यतः पुणे आणि आसपासच्या दख्खन पठारी प्रदेशात केला जात असे. या प्रदेशातील मध्यम ते भारी जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी या नांगराचा उपयोग केला जात असे. स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती आणि शेतीपद्धतीनुसार त्याच्या रचनेत विकसित झालेले बदल हे त्याचे प्रमुख वैशिष्ट्य मानले जाते. पुणेरी नांगराचा सांगाडा मजबूत लाकडापासून तयार केला जातो. त्याचा फाळ जमिनीमध्ये योग्य खोलीपर्यंत प्रवेश करून माती सैल करण्यास उपयुक्त असतो. नांगराचे वजन, दांडीची उंची आणि फाळाचा कोन यांमध्ये असे संतुलन राखले जाते की बैलांवर अनावश्यक ताण न येता प्रभावी मशागत करता येते.<ref name="MichaelOjha2014"/><ref name="ICARImplements"/> सोलापूर नांगराच्या तुलनेत पुणेरी नांगराची रचना काही प्रमाणात हलकी असून मध्यम प्रकारच्या जमिनीसाठी अधिक उपयुक्त मानली जाते. स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या अनुभवामुळे या नांगरामध्ये गावागावानुसार लहान-मोठे बदल आढळतात. त्यामुळे पुणेरी नांगराचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून त्याच्या अनेक स्थानिक रूपांचा वापर प्रचलित होता.<ref name="Singh2000"/><ref name="Randhawa1983"/> यांत्रिकीकरणानंतर या नांगराचा वापर कमी झाला असला तरी महाराष्ट्रातील काही ग्रामीण भागांमध्ये पारंपरिक शेती करणारे शेतकरी आजही त्याचा वापर करतात. महाराष्ट्राच्या कृषी इतिहासात आणि पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञानात पुणेरी नांगराला महत्त्वाचे स्थान आहे. === भातशेतीतील नांगर === भातशेतीतील नांगर हा पाणथळ आणि चिखलयुक्त जमिनीच्या मशागतीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. भारतातील भात उत्पादक प्रदेशांप्रमाणेच महाराष्ट्रातील कोकण, विदर्भातील काही भाग तसेच पश्चिम महाराष्ट्रातील भात लागवड होणाऱ्या क्षेत्रांमध्ये या नांगराचा पारंपरिक वापर आढळतो. पाण्याने भरलेल्या शेतात जमीन भुसभुशीत करणे, चिखल तयार करणे आणि भात रोपांच्या लागवडीसाठी योग्य परिस्थिती निर्माण करणे हा या नांगराचा मुख्य उद्देश असतो.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> भातशेतीतील नांगराची रचना कोरडवाहू प्रदेशातील नांगरापेक्षा वेगळी असते. पाणथळ जमिनीत सहज हालचाल करता यावी आणि चिखलात अडकू नये यासाठी त्याचा फाळ, दांडी आणि इतर भाग स्थानिक गरजांनुसार तयार केले जातात. काही भागांत लाकडी फाळ वापरला जात असला तरी अनेक ठिकाणी लोखंडी फाळाचा वापर करून नांगराची कार्यक्षमता वाढविली जाते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> भातशेतीमध्ये नांगरणीची प्रक्रिया सामान्यतः अनेक टप्प्यांत केली जाते. प्रथम जमीन नांगरून पाण्याबरोबर माती मिसळली जाते, त्यानंतर पुन्हा मशागत करून चिखल एकसमान केला जातो. या प्रक्रियेमुळे तणांचे नियंत्रण होण्यास मदत होते तसेच भात रोपांची लागवड आणि वाढ अधिक सुलभ होते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> ट्रॅक्टरचलित रोटाव्हेटर, पडलर आणि इतर आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक भातशेतीतील नांगराचा वापर काही प्रमाणात कमी झाला आहे. तथापि, डोंगराळ प्रदेश, लहान शेतजमिनी आणि यांत्रिकीकरण मर्यादित असलेल्या भागांमध्ये आजही हा नांगर वापरात असून तो पारंपरिक भातशेतीचा महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === चरोचर नांगर === चरोचर नांगर हा पश्चिम भारतातील काही प्रदेशांमध्ये प्रचलित असलेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. स्थानिक मृदाप्रकार, हवामान आणि शेतीपद्धती लक्षात घेऊन या नांगराची रचना विकसित झाली. मध्यम ते हलक्या जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी या नांगराचा उपयोग केला जात असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> या नांगराची रचना पारंपरिक लाकडी सांगाड्यावर आधारित असून जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असतो. स्थानिक गरजेनुसार दांडी, मुख्य भाग आणि फाळ यांच्या आकारात व लांबीमध्ये बदल केले जातात. त्यामुळे विविध भागांमध्ये चरोचर नांगराच्या रचनेत काही प्रमाणात भिन्नता आढळते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> चरोचर नांगर प्रामुख्याने बैलजोडीच्या साहाय्याने चालविला जात असे. जमिनीची प्राथमिक मशागत, पृष्ठभागावरील तणांचे नियंत्रण आणि पेरणीसाठी जमीन भुसभुशीत करणे ही त्याची प्रमुख कार्ये होती. कमी खर्च, स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि सहज दुरुस्ती यांमुळे हा नांगर ग्रामीण भागात दीर्घकाळ वापरात राहिला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यंत्रांच्या वापरामुळे चरोचर नांगराचा वापर लक्षणीयरीत्या कमी झाला आहे. तथापि पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञानाचा अभ्यास, ग्रामीण कारागिरीचा इतिहास आणि भारतीय कृषी वारशाचे दस्तऐवजीकरण यांमध्ये या नांगराचे महत्त्व कायम आहे.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === पंचमहाल नांगर === पंचमहाल नांगर हा गुजरात राज्यातील पंचमहाल प्रदेशात विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. स्थानिक मृदाप्रकार, पर्जन्यमान आणि पारंपरिक शेतीपद्धती लक्षात घेऊन या नांगराची रचना विकसित झाली. मध्यम ते हलक्या जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी त्याचा प्रामुख्याने उपयोग केला जात असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> पंचमहाल नांगराचा मुख्य सांगाडा स्थानिक उपलब्ध कठीण लाकडापासून तयार केला जाई, तर जमिनीत प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असे. प्रदेशातील भूप्रदेश आणि शेतीच्या गरजेनुसार त्याच्या दांडीची लांबी, फाळाचा कोन आणि इतर भागांमध्ये स्थानिक बदल आढळतात. त्यामुळे या नांगराची रचना कार्यक्षम आणि स्थानिक परिस्थितीशी सुसंगत मानली जात असे.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> हा नांगर बैलांच्या साहाय्याने चालविला जाई. जमिनीचा वरचा थर सैल करणे, तणांचे नियंत्रण करणे आणि पेरणीसाठी आवश्यक मशागत करणे ही त्याची प्रमुख कार्ये होती. ग्रामीण भागातील सुतार आणि लोहार यांच्या कौशल्यामुळे या नांगराची निर्मिती, देखभाल आणि दुरुस्ती स्थानिक पातळीवरच केली जात असे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यांत्रिकीकरणामुळे पंचमहाल नांगराचा वापर मोठ्या प्रमाणावर कमी झाला असला तरी भारतीय पारंपरिक कृषी अवजारांच्या इतिहासात आणि प्रादेशिक कृषी तंत्रज्ञानाच्या अभ्यासात त्याला महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === धारवाडी हलका नांगर === धारवाडी हलका नांगर हा कर्नाटकातील धारवाड परिसरात विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. मध्यम व हलक्या जमिनीच्या मशागतीसाठी तसेच कमी ओढशक्ती असलेल्या बैलजोडीने सहज चालविता यावा या उद्देशाने त्याची रचना करण्यात आली. महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागात आणि कर्नाटकाच्या सीमावर्ती प्रदेशातही या नांगराचा वापर आढळत असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> या नांगराचे प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची तुलनेने हलकी रचना. मुख्य सांगाडा मजबूत परंतु कमी वजनाच्या लाकडापासून तयार केला जाई, तर जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असे. कमी वजनामुळे नांगर हाताळणे सोपे होत असे आणि हलक्या जमिनीत प्रभावी मशागत करता येत असे.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> धारवाडी हलका नांगराचा उपयोग पेरणीपूर्व प्राथमिक मशागत, वरचा मातीचा थर सैल करणे आणि तण नियंत्रणासाठी केला जाई. कमी खर्च, सोपी रचना आणि स्थानिक कारागिरांकडून सहज दुरुस्ती करता येणे यांमुळे हा नांगर ग्रामीण भागात लोकप्रिय होता.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> भारतात कृषी यांत्रिकीकरणाचा प्रसार झाल्यानंतर ट्रॅक्टरचलित नांगर आणि इतर आधुनिक अवजारांचा वापर वाढल्यामुळे धारवाडी हलका नांगराचा वापर कमी झाला. तथापि पारंपरिक कृषी अवजारांचा इतिहास, ग्रामीण तांत्रिक ज्ञान आणि स्थानिक कृषी संस्कृतीच्या अभ्यासात या नांगराचे महत्त्व आजही मान्य केले जाते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> == कोकणातील पारंपरिक नांगर == कोकणातील पारंपरिक नांगर हा महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीतील भातप्रधान शेतीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. मुसळधार पर्जन्यमान, पाणथळ शेतजमिनी आणि लहान आकाराच्या शेतांमुळे या प्रदेशात हलक्या वजनाचा व सहज हाताळता येणारा नांगर विकसित झाला. रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये कोकणातील नांगराची रचना, त्याचे विविध भाग, वापरले जाणारे साहित्य आणि कार्यपद्धती यांचे सविस्तर वर्णन उपलब्ध आहे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref> === रचना === कोकणातील पारंपरिक नांगराचा मुख्य सांगाडा लाकडाचा असून फाळ लोखंडाचा असतो. रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये त्याचे पुढील भाग नमूद केले आहेत. * खोड (Body) * खडसा (Shoe) * फाळ (Share) * हाळा किंवा इसाड (Beam) * रुमणे (Handle) * मूठ * वासवे * फाळ बसविण्याची जोडणी नांगराची रचना साधी असली तरी ती मजबूत व कार्यक्षम मानली जात असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === तयार करण्यासाठी वापरले जाणारे साहित्य === नांगराच्या विविध भागांसाठी साग, ऐन, खैर, भेंडी, किंजळ, फणस, चिंच आणि शिवण यांसारख्या स्थानिक वृक्षांचे लाकूड वापरले जाई. फाळ, खिळे आणि आवश्यक जोडणीचे काही भाग लोखंडाचे असत. स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीचा उपयोग करून नांगर तयार करण्याची परंपरा कोकणात दीर्घकाळ टिकून होती.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === पारंपरिक निर्मिती तंत्र === कोकणातील पारंपरिक नांगराची निर्मिती ही स्थानिक सुतार व लोहार यांच्या संयुक्त कौशल्यावर आधारित होती. नांगराचा मुख्य सांगाडा सुतार तयार करीत असे, तर फाळ, कड्या, खिळे आणि इतर लोखंडी भाग लोहार घडवीत असे. नांगर तयार करताना लाकडाचा नैसर्गिक वाकलेपणा, तंतूंची दिशा, टिकाऊपणा आणि वजन यांचा विचार केला जाई. त्यामुळे प्रत्येक नांगर हा त्या परिसरातील जमिनीच्या प्रकारानुसार व बैलांच्या क्षमतेनुसार थोडाफार वेगळा असू शकत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> नांगराच्या मुख्य दांड्यासाठी मजबूत व टिकाऊ लाकूड वापरले जाई, तर जमिनीशी घर्षण होणाऱ्या भागात लोखंडी फाळ बसविला जाई. फाळ झिजल्यानंतर तो बदलण्याची सोय असल्यामुळे संपूर्ण नांगर बदलण्याची आवश्यकता भासत नसे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === नांगराची कार्यपद्धती === कोकणातील पारंपरिक नांगर सामान्यतः एका बैलजोडीद्वारे ओढला जात असे. बैलांच्या मानेवर जू बसवून त्याला इसाड किंवा हाळा जोडला जाई. शेतकरी नांगराच्या रुमण्यास धरून त्याची दिशा नियंत्रित करत असे. नांगरणी करताना फाळ जमिनीत शिरून माती फोडत असे, तर नांगराचा उर्वरित भाग जमिनीवर संतुलित राहून सरळ रेषेत चालण्यास मदत करीत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> जुवाची जोडणी पुढे किंवा मागे बदलून नांगरणीची खोली नियंत्रित केली जात असे. भातशेतीमध्ये खोल नांगरणीपेक्षा उथळी मशागत अधिक उपयुक्त असल्यामुळे कोकणातील नांगर साधारण दोन ते चार इंच खोलीपर्यंत जमीन फोडत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === भातशेतीतील उपयोग === कोकणातील भातशेतीमध्ये नांगराचा उपयोग जमीन प्रथम फोडणे, पावसाळ्यापूर्वी मशागत करणे, चिखल तयार करणे आणि लागवडीसाठी जमीन तयार करणे यासाठी होत असे. पाणथळ परिस्थितीत जड नांगरापेक्षा हलका लाकडी नांगर अधिक उपयुक्त मानला जात असे. या नांगराचे सरासरी आयुष्य तीन ते चार वर्षे असल्याचे गॅझेटिअरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === कोकणातील नांगराची वैशिष्ट्ये === कोकणातील पारंपरिक नांगर इतर भागांतील देशी नांगरांच्या तुलनेत काही बाबतीत वेगळा मानला जातो. * आकाराने लहान व वजनाने हलका. * पाणथळ भातशेतीसाठी अनुकूल. * स्थानिक वृक्षांच्या लाकडापासून तयार केलेला. * लोखंडी फाळामुळे माती फोडण्याची क्षमता अधिक. * सहज दुरुस्त करता येणारी रचना. * कमी खर्चात स्थानिक कारागिरांकडून तयार होणारे कृषी अवजार.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === कोकणातील नांगराची मोजमापे व तांत्रिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील पारंपरिक नांगराची रचना भातशेतीच्या गरजा लक्षात घेऊन विकसित झालेली असल्यामुळे त्याची मोजमापे व आकारमान इतर प्रदेशांतील देशी नांगरांपेक्षा वेगळी आढळतात. रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये या नांगराचे वजन साधारण २५ ते ४० पौंड (सुमारे ११ ते १८ किलोग्रॅम) असल्याची नोंद आहे. हलक्या वजनामुळे पाणथळ व चिखलयुक्त जमिनीत नांगर सहज चालविता येतो तसेच बैलांवरील ताणही तुलनेने कमी पडतो.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref> या नांगराचा लोखंडी फाळ जमिनीत साधारण दोन ते चार इंच खोलीपर्यंत प्रवेश करतो. भातशेतीमध्ये खोल नांगरणीपेक्षा उथळी मशागत अधिक उपयुक्त मानली जात असल्याने या प्रकारची रचना स्वीकारण्यात आली होती. जमिनीच्या प्रकारानुसार बैलांच्या जुवाची जोडणी बदलून नांगरणीची खोली नियंत्रित करता येत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> सामान्य परिस्थितीत एका बैलजोडीद्वारे दिवसाला सुमारे पंधरा गुंठे क्षेत्राची नांगरणी करता येत असल्याचे गॅझेटिअरमध्ये नमूद आहे. नांगराचे सरासरी आयुष्य तीन ते चार वर्षे असून फाळ झिजल्यानंतर तो स्वतंत्रपणे बदलण्याची व्यवस्था असल्यामुळे संपूर्ण नांगर बदलण्याची आवश्यकता भासत नसे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === जिल्हानुसार आढळणारे प्रकार === कोकण विभागातील रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि तत्कालीन कुलाबा जिल्ह्यांमध्ये पारंपरिक नांगराच्या रचनेत किरकोळ स्थानिक बदल आढळून येतात. लाकडाची उपलब्धता, जमिनीचा प्रकार, भातशेतीचे स्वरूप आणि स्थानिक कारागिरांची परंपरा यांनुसार नांगराच्या दांडा, रुमणे, फाळ व इसाड यांच्या आकारात बदल होत असत. तथापि त्याची मूलभूत रचना सर्वत्र समान राहिली.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref><ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> रत्नागिरी व सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील डोंगरउतारावरील भातशेतीसाठी तुलनेने हलक्या प्रकारचा नांगर वापरला जात असे, तर रायगड जिल्ह्यातील काही सपाट भागात किंचित मोठ्या आकाराचे देशी नांगरही वापरात असल्याचे जिल्हा गॅझेटिअर्समध्ये उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === इतर कृषी अवजारांशी संबंध === कोकणातील पारंपरिक शेतीमध्ये नांगराबरोबर मैंद, कुळव, दाताळे, पेटारी आणि इतर कृषी अवजारांचा वापर केला जात असे. या सर्व अवजारांचा उपयोग जमीन तयार करणे, भात लागवड, तण नियंत्रण आणि कापणीनंतरची कामे यासाठी केला जाई.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === देखभाल व दुरुस्ती === पारंपरिक नांगराचे नियमित आयुष्य टिकविण्यासाठी प्रत्येक हंगामानंतर त्याची देखभाल केली जात असे. लाकडी भाग उन्हात पूर्णपणे वाळवून सुरक्षित ठिकाणी ठेवले जात. लोखंडी फाळ धारदार करण्यासाठी किंवा झिजलेला भाग बदलण्यासाठी स्थानिक लोहाराची मदत घेतली जाई. सैल झालेल्या जोडण्या पुन्हा घट्ट बसविणे, लाकडाला तेल किंवा नैसर्गिक संरक्षक द्रव्य लावणे आणि कुजण्यापासून संरक्षण करणे ही नियमित कामे होती.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === आर्थिक व सामाजिक महत्त्व === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत नांगराचे महत्त्व केवळ शेतीपुरते मर्यादित नव्हते. नांगर तयार करणारे सुतार व लोहार हे ग्रामीण व्यवसायव्यवस्थेचा अविभाज्य भाग होते. शेतकरी, बैलगाडी चालक, सुतार आणि लोहार यांच्यातील परस्परावलंबी संबंधांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला स्थैर्य प्राप्त होत असे. पारंपरिक कृषी साधनांच्या निर्मितीमुळे स्थानिक रोजगारालाही चालना मिळत असे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> === आधुनिक काळातील बदल === विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून पॉवर टिलर, ट्रॅक्टरचलित नांगर आणि रोटाव्हेटर यांच्या वापरामुळे पारंपरिक लाकडी नांगराचा वापर कमी झाला. तथापि लहान आकाराच्या शेतजमिनी, डोंगरउतार आणि पारंपरिक भातशेती असलेल्या काही भागांमध्ये त्याचा वापर आजही आढळतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === कृषी वारशातील स्थान === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा महाराष्ट्राच्या कृषी वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो. या नांगरामध्ये स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वापर, ग्रामीण कारागिरांचे तांत्रिक कौशल्य आणि पारंपरिक कृषी ज्ञान यांचा संगम दिसून येतो. कृषी यांत्रिकीकरणानंतर त्याचा वापर कमी झाला असला तरी कृषी इतिहास, लोकसंस्कृती, ग्रामीण तंत्रज्ञान आणि कृषी अभियांत्रिकीच्या अभ्यासात त्याला आजही महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research, 1980.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. New Delhi: Kalyani Publishers.</ref> === सांस्कृतिक महत्त्व === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा केवळ कृषी अवजार नसून ग्रामीण कारागिरी, स्थानिक तांत्रिक ज्ञान आणि बैलजोडीवर आधारित पारंपरिक शेतीसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहे. महाराष्ट्रातील कृषी वारशाच्या अभ्यासात या नांगराला विशेष स्थान आहे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research.</ref> == संदर्भ == mkfk0c0ssii5bkxs4s2issyzatwpj86 2697013 2697012 2026-07-26T08:06:12Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2697013 wikitext text/x-wiki == प्रस्तावना == === नांगराची संकल्पना === नांगर हे शेतीमध्ये जमिनीची प्राथमिक मशागत करण्यासाठी वापरले जाणारे सर्वांत प्राचीन आणि मूलभूत कृषी अवजार मानले जाते. जमिनीचा वरचा थर उलथणे, माती भुसभुशीत करणे, तणांचे नियंत्रण करणे, पावसाचे पाणी मुरण्यास पोषक परिस्थिती निर्माण करणे तसेच पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे ही नांगराची प्रमुख कार्ये आहेत. भारतीय उपखंडात हजारो वर्षांपासून नांगराचा वापर होत असून कृषी संस्कृतीच्या विकासात त्याने महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Encyclopaedia Britannica. "Plow".</ref> भारतातील पारंपरिक नांगर प्रामुख्याने लाकडापासून तयार केला जात असे. जमिनीला छेद देणाऱ्या भागात लोखंडी फाळ बसविला जात असे. हा नांगर बैलांच्या साहाय्याने ओढला जात असल्यामुळे पशुपालन, शेती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा परस्पर संबंध दृढ राहिला. प्रदेशानुसार जमिनीचे स्वरूप, पिकांची पद्धत आणि उपलब्ध लाकूड यांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि रचनेत विविधता आढळते.<ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref><ref>Government of India. ''Farm Implements and Machinery''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> महाराष्ट्रात कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेश या प्रदेशांमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार नांगराचे विविध प्रकार विकसित झाले. विशेषतः कोकणातील भातशेतीसाठी हलक्या लाकडी नांगरांचा वापर केला जात असे, तर काळ्या जमिनीच्या प्रदेशात अधिक मजबूत आणि जड नांगर प्रचलित होते. या प्रादेशिक वैशिष्ट्यांचा उल्लेख महाराष्ट्राच्या इतिहास, लोकसंस्कृती आणि ग्रामीण जीवनावरील विविध ग्रंथांमध्ये आढळतो.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कृषी यांत्रिकीकरणाला वेग आल्यामुळे ट्रॅक्टर, मोल्डबोर्ड प्लाऊ, डिस्क प्लाऊ आणि रोटाव्हेटर यांसारख्या आधुनिक कृषी अवजारांचा वापर वाढला. परिणामी बैलचलित पारंपरिक नांगराचा वापर लक्षणीयरीत्या घटला. तथापि, डोंगराळ प्रदेश, लहान शेतजमिनी, सेंद्रिय शेती तसेच कृषी वारशाच्या जतनाशी संबंधित उपक्रमांमध्ये पारंपरिक नांगराचे सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व आजही कायम आहे.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> === नांगराची व्याख्या === नांगर हे शेतीसाठी वापरले जाणारे असे कृषी अवजार आहे ज्याच्या साहाय्याने जमिनीचा वरचा थर कापून किंवा उलथून तिची मशागत केली जाते. जमिनीची भौतिक रचना सुधारण्यासाठी, तणांचे नियंत्रण करण्यासाठी, पिकांच्या अवशेषांचे जमिनीत मिश्रण करण्यासाठी तसेच पेरणीस योग्य अशी जमीन तयार करण्यासाठी नांगराचा उपयोग केला जातो. कृषी अभियांत्रिकीच्या दृष्टीने नांगर हे प्राथमिक मशागतीचे (Primary Tillage Implement) प्रमुख साधन मानले जाते.<ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Farm Implements and Machinery''. New Delhi.</ref> नांगराचे कार्य केवळ माती उलथणे एवढ्यापुरते मर्यादित नसून जमिनीमध्ये हवा खेळती राहणे, पावसाचे पाणी मुरण्यास मदत होणे, तणांचा नाश होणे, कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होणे आणि पिकांच्या मुळांच्या वाढीस पोषक परिस्थिती निर्माण करणे यासाठीही तो महत्त्वाचा मानला जातो.<ref>FAO. ''Conservation Agriculture''. Food and Agriculture Organization of the United Nations.</ref><ref>Reddy, S. R. (2016). ''Principles of Agronomy''. Kalyani Publishers.</ref> भारतीय पारंपरिक शेतीमध्ये नांगर हा बैलांच्या साहाय्याने चालविला जात असे. त्याच्या मुख्य भागामध्ये दांडा, फाळ, जोखडाशी जोडणारा भाग आणि नांगर हाताळण्यासाठी आवश्यक रचना यांचा समावेश होतो. प्रदेशानुसार मातीचा प्रकार, पिकांची पद्धत आणि भौगोलिक परिस्थिती यांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि बांधणीत बदल आढळतात.<ref>Government of India. ''Improved Farm Implements for Dryland Agriculture''. Ministry of Agriculture.</ref><ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref> मराठी भाषेत "नांगर" हा शब्द शेतीच्या अवजारासाठी रूढ असला तरी भारतातील विविध प्रदेशांत याच अवजाराला हल, नांगल, हलम, नागली किंवा इतर प्रादेशिक नावांनी ओळखले जाते. भाषिक विविधतेनुसार नावांमध्ये फरक असला तरी त्याचे मूलभूत कार्य समान राहते.<ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> === शेतीतील महत्त्व === मानवी संस्कृतीच्या विकासामध्ये नांगराचा शोध हा कृषी इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. स्थिर शेतीव्यवस्थेचा विकास, अन्नधान्य उत्पादनात वाढ आणि ग्रामीण वसाहतींचा विस्तार यामध्ये नांगराचा मोठा वाटा होता. शेतीतील उत्पादकता वाढविण्यासाठी प्राथमिक मशागत हा मूलभूत टप्पा असून नांगर त्यासाठी अत्यावश्यक साधन मानले जाते.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Vol. I. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Encyclopaedia Britannica. "Plow".</ref> महाराष्ट्रात भात, ज्वारी, बाजरी, गहू, ऊस, कडधान्ये आणि इतर पिकांच्या लागवडीपूर्वी नांगरणी करणे ही पारंपरिक शेतीची अविभाज्य प्रक्रिया होती. विशेषतः कोकणातील भातशेतीमध्ये पहिल्या पावसानंतर नांगरणीला प्रारंभ होत असे. स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या प्रकारानुसार नांगराच्या वापरामध्ये प्रादेशिक वैशिष्ट्ये विकसित झाली.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref> आधुनिक काळात ट्रॅक्टरचलित कृषी अवजारांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला असला तरी डोंगराळ भाग, लहान शेतजमिनी आणि अल्पभूधारक शेतकरी यांच्याकडे पारंपरिक नांगराचा वापर अद्यापही आढळतो. त्याचबरोबर नांगर हे भारतीय कृषी वारसा, ग्रामीण जीवन आणि लोकसंस्कृतीचे प्रतीक मानले जाते.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref><ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref> == व्युत्पत्ती == === "नांगर" शब्दाची उत्पत्ती === "नांगर" हा शब्द मराठीतील प्राचीन कृषिविषयक शब्दांपैकी एक मानला जातो. त्याची व्युत्पत्ती इंडो-आर्यन भाषाकुलातील प्राचीन शब्दपरंपरेशी संबंधित असून संस्कृतमधील "लाङ्गल" (लाङ्गलम्) या शब्दाशी त्याचा निकटचा संबंध मानला जातो. संस्कृतमध्ये "लाङ्गल" हा शब्द शेतीची मशागत करणाऱ्या अवजारासाठी वापरला जात असे. कालांतराने प्राकृत, अपभ्रंश आणि प्रादेशिक भाषांमधील ध्वनीबदलांमुळे विविध स्वरूपे निर्माण झाली आणि मराठीत "नांगर" हा शब्द रूढ झाला.<ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी व्युत्पत्ती कोश''.</ref> भारतीय कृषिसंस्कृतीमध्ये नांगराचा वापर अत्यंत प्राचीन असल्यामुळे या अवजाराचा उल्लेख वैदिक आणि उत्तरवैदिक साहित्यात विविध नावांनी आढळतो. ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि नंतरच्या कृषिविषयक ग्रंथांमध्ये शेती, मशागत आणि नांगरणी यांचे उल्लेख आढळतात. तथापि, सर्वच ठिकाणी आधुनिक मराठीतील "नांगर" हा शब्द आढळत नाही; त्याऐवजी त्या काळातील भाषिक परंपरेनुसार "लाङ्गल" किंवा इतर रूपांचा वापर झालेला दिसतो.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. ''Vedic Index of Names and Subjects''. Motilal Banarsidass.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> मराठीमध्ये "नांगर" या शब्दापासून "नांगरणी", "नांगरट", "नांगरलेली जमीन", "नांगरवट" यांसारखे अनेक व्युत्पन्न शब्द तयार झाले असून ते ग्रामीण बोलीभाषा आणि कृषी व्यवहारामध्ये आजही प्रचलित आहेत. या शब्दसंपदेवरून महाराष्ट्रातील कृषी जीवनात नांगराचे असलेले दीर्घकालीन महत्त्व स्पष्ट होते.<ref>महाराष्ट्र शासन. ''मराठी विश्वकोश''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी व्युत्पत्ती कोश''.</ref> === संस्कृत, प्राकृत व अपभ्रंशातील रूपे === संस्कृतमध्ये "लाङ्गल" हा शब्द नांगरासाठी प्रामुख्याने वापरला जात असे. पाणिनी, अमरकोश आणि इतर संस्कृत कोशग्रंथांमध्ये या शब्दाचा उल्लेख कृषी अवजार म्हणून आढळतो. प्राकृत भाषांमध्ये ध्वनीपरिवर्तनामुळे "लंगल", "लंगल", "नंगल" यांसारखी रूपे निर्माण झाली. पुढे अपभ्रंश आणि मध्य इंडो-आर्यन भाषांमधून विविध प्रादेशिक भाषांमध्ये त्यांचे स्थानिक स्वरूप विकसित झाले.<ref>Apte, V. S. ''The Practical Sanskrit-English Dictionary''.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> भाषावैज्ञानिकांच्या मते भारतीय उपखंडातील कृषी संस्कृतीच्या प्रसाराबरोबर या शब्दाचे विविध भाषिक रूपांतरे झाली. त्यामुळे आजही उत्तर भारतापासून दक्षिण भारतापर्यंत नांगरासाठी वापरल्या जाणाऱ्या अनेक शब्दांमध्ये ध्वनिसाम्य आढळते.<ref>Masica, Colin P. (1991). ''The Indo-Aryan Languages''. Cambridge University Press.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref> === भारतीय भाषांतील समतुल्य शब्द === भारतीय भाषांमध्ये नांगरासाठी विविध शब्द प्रचलित आहेत. हिंदीमध्ये "हल", संस्कृतमध्ये "लाङ्गल", गुजरातीमध्ये "હળ", पंजाबीमध्ये "ਹਲ", बंगालीमध्ये "লাঙল", ओडियामध्ये "ଲଙ୍ଗଳ", आसामीमध्ये "লাঙল" तर कन्नडमध्ये "ನೇಗಿಲು" किंवा "ನಂಗಲ", तेलुगूमध्ये "నాగలి" आणि तमिळमध्ये "கலப்பை" किंवा स्थानिक प्रकारानुसार इतर शब्द वापरले जातात. हे शब्द भाषिकदृष्ट्या वेगवेगळे असले तरी त्यांचा संबंध शेतीच्या प्राथमिक मशागतीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या अवजाराशीच आहे.<ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Masica, Colin P. (1991). ''The Indo-Aryan Languages''. Cambridge University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> === मराठीतील प्रादेशिक नावे === महाराष्ट्रात "नांगर" हे प्रमाण मराठीतील सर्वाधिक प्रचलित नाव असले तरी विविध भागांतील बोलीभाषांमध्ये त्याच्या उच्चारात आणि संबोधनात काही प्रमाणात फरक आढळतो. कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेशातील ग्रामीण भागात नांगराच्या प्रकारानुसार किंवा रचनेनुसार स्थानिक नावांचा वापर केला जातो. काही भागांत विशिष्ट आकाराच्या किंवा विशिष्ट पिकांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगरांना स्वतंत्र स्थानिक नावे दिलेली आढळतात. या नावांमधून महाराष्ट्रातील कृषी परंपरेतील प्रादेशिक विविधता आणि लोकभाषेची समृद्धता दिसून येते.<ref>महाराष्ट्र शासन. ''मराठी विश्वकोश''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == इतिहास == === प्रागैतिहासिक शेती === मानवाच्या भटक्या जीवनपद्धतीतून स्थिर कृषी समाजाकडे झालेला प्रवास हा मानवी इतिहासातील महत्त्वपूर्ण टप्पा मानला जातो. नवाश्मयुगात (Neolithic Period) वनस्पतींची नियोजित लागवड आणि प्राण्यांचे पाळीवकरण यांसोबत जमिनीची मशागत करण्यासाठी विविध साधनांचा वापर सुरू झाला. सुरुवातीच्या काळात खोदकाठी, लाकडी काठ्या आणि साध्या कृषी अवजारांचा वापर केला जात होता. कालांतराने जमिनीचा वरचा थर सैल करण्यासाठी आणि पेरणीस योग्य बनविण्यासाठी लाकडी नांगरासारख्या अवजारांचा विकास झाला.<ref>Barker, Graeme (2006). ''The Agricultural Revolution in Prehistory: Why Did Foragers Become Farmers?'' Oxford University Press.</ref><ref>Fuller, Dorian Q. (2007). "Contrasting Patterns in Crop Domestication". ''Annals of Botany''. 100 (5): 903–924.</ref> भारतीय उपखंडात नवाश्मयुगीन वसाहतींमधून शेतीचे पुरावे प्राप्त झाले असून त्या काळात जमिनीची मशागत करण्यासाठी साध्या कृषी अवजारांचा वापर होत असल्याचे पुरातत्त्वीय संशोधनातून सूचित होते. प्रारंभीचे नांगर प्रामुख्याने लाकडापासून बनविले जात असावेत, अशी मांडणी अनेक कृषी इतिहासकारांनी केली आहे; तथापि त्या काळातील लाकडी अवजारे नाशवंत असल्यामुळे त्यांचे प्रत्यक्ष पुरावे मर्यादित प्रमाणात उपलब्ध आहेत.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Possehl, Gregory L. (2002). ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective''. AltaMira Press.</ref> === सिंधू संस्कृती === सिंधू संस्कृती (इ.स.पू. सु. 2600–1900) ही जगातील प्राचीन नागरी संस्कृतींपैकी एक मानली जाते. या संस्कृतीतील कृषी हा अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. हरप्पा, मोहेंजोदडो, कालीबंगन, राखीगढी आणि इतर पुरातत्त्वीय स्थळांवरील संशोधनातून गहू, बार्ली, कडधान्ये आणि इतर पिकांची लागवड होत असल्याचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत.<ref>Possehl, Gregory L. (2002). ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective''. AltaMira Press.</ref><ref>Kenoyer, Jonathan Mark (1998). ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization''. Oxford University Press.</ref> राजस्थानातील कालीबंगन येथे उत्खननामध्ये सापडलेल्या समांतर आणि छेदक नांगररेषा (ploughed field) या जगातील सर्वात प्राचीन नांगरलेल्या शेतांच्या पुराव्यांपैकी मानल्या जातात. या पुराव्यांवरून त्या काळात नियोजित नांगरणी आणि पिकांच्या ओळींची लागवड केली जात असल्याचे संशोधकांचे मत आहे.<ref>Lal, B. B. (1997). ''The Earliest Civilization of South Asia''. Aryan Books International.</ref><ref>Archaeological Survey of India. ''Indian Archaeology – A Review''.</ref> === वैदिक काळ === वैदिक काळात भारतीय समाजाचा प्रमुख व्यवसाय शेती व पशुपालन हा होता. ऋग्वेद, अथर्ववेद, यजुर्वेद आणि ब्राह्मण ग्रंथांमध्ये कृषी, नांगरणी, पेरणी, धान्य उत्पादन आणि शेतीशी संबंधित विविध विधींचे उल्लेख आढळतात. या काळात शेती ही केवळ उदरनिर्वाहाचे साधन नसून सामाजिक आणि धार्मिक जीवनाचाही महत्त्वाचा भाग होती.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. (1912). ''Vedic Index of Names and Subjects''. Vol. I–II. London: John Murray.</ref><ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref> संस्कृत साहित्यात नांगरासाठी "लाङ्गल" हा शब्द प्रचलित होता. वैदिक व उत्तरवैदिक साहित्यात या शब्दाचा वापर जमिनीची मशागत करणाऱ्या कृषी अवजारासाठी करण्यात आलेला दिसतो. नांगराच्या साहाय्याने शेतीची मशागत करून धान्य उत्पादन वाढविण्याचे महत्त्व त्या काळातील कृषिपरंपरेत अधोरेखित झालेले आढळते.<ref>Monier-Williams, Monier (1899). ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford: Clarendon Press.</ref><ref>Apte, V. S. (1957). ''The Practical Sanskrit-English Dictionary''. Poona: Prasad Prakashan.</ref> वैदिक समाजात बैलांचा उपयोग नांगर ओढण्यासाठी केला जात असे. कृषी उत्पादनासाठी सुपीक जमीन, बैलांची जोडी आणि नांगर ही आवश्यक साधने मानली जात होती. विविध वैदिक मंत्रांमध्ये समृद्ध पीक, सुपीक भूमी आणि यशस्वी शेतीसाठी प्रार्थना केलेली आढळते, ज्यावरून त्या काळातील कृषीव्यवस्थेचे महत्त्व स्पष्ट होते.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. (1912). ''Vedic Index of Names and Subjects''.</ref><ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I.</ref> === प्राचीन भारत === उत्तरवैदिक काळानंतर भारतीय कृषी व्यवस्थेत लक्षणीय प्रगती झाली. मौर्य, सातवाहन, गुप्त आणि इतर राजवंशांच्या काळात शेती हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख आधार होता. जमिनीची मशागत, सिंचन, पिकांचे नियोजन आणि महसूल व्यवस्था यांवर विशेष भर देण्यात आला होता.<ref>Thapar, Romila (2002). ''Early India: From the Origins to AD 1300''. University of California Press.</ref><ref>Shamasastry, R. (Trans.) (1915). ''Kautilya's Arthashastra''. Mysore Government Press.</ref> कौटिल्याच्या 'अर्थशास्त्र' या ग्रंथामध्ये कृषी प्रशासन, जमीन, सिंचन व्यवस्था आणि शेतीविषयक विविध बाबींचे सविस्तर वर्णन आढळते. राज्याने शेतीच्या विकासासाठी आवश्यक साधने उपलब्ध करून देणे, शेतीयोग्य जमिनीचा उपयोग वाढविणे आणि उत्पादनक्षमतेत वाढ करणे यांवर भर दिल्याचे या ग्रंथातून दिसून येते.<ref>Shamasastry, R. (Trans.) (1915). ''Kautilya's Arthashastra''. Mysore Government Press.</ref><ref>Kangle, R. P. (1965). ''The Kautiliya Arthasastra''. University of Bombay.</ref> या कालखंडात नांगराच्या रचनेत प्रदेशानुसार बदल होत गेले. जमिनीचा प्रकार, पिकांची आवश्यकता आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्री यांनुसार लाकडी नांगरामध्ये सुधारणा करण्यात आल्या. बैलांच्या साहाय्याने चालविल्या जाणाऱ्या नांगराचा वापर भारतीय कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिला.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I.</ref><ref>Kumar, Dharma (Ed.) (2005). ''The Cambridge Economic History of India'', Vol. I. Cambridge University Press.</ref> === मध्ययुगीन काळ === मध्ययुगीन भारतात शेती हा अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख आधार राहिला. दिल्ली सल्तनत, बहमनी, विजयनगर, दख्खनी सल्तनती आणि मुघल काळात कृषी उत्पादन वाढविण्यासाठी जमिनीची नियमित मशागत, सिंचन व्यवस्था आणि महसूल प्रणाली यांना महत्त्व प्राप्त झाले. या काळात नांगराची मूलभूत रचना लाकडीच राहिली; तथापि प्रदेशानुसार मातीचा प्रकार, पर्जन्यमान आणि पिकांच्या आवश्यकतांनुसार त्यामध्ये स्थानिक बदल विकसित झाले.<ref name="Randhawa1980">Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Habib, Irfan (1999). ''The Agrarian System of Mughal India (1556–1707)''. Oxford University Press.</ref> मुघलकालीन प्रशासनात जमिनीचे मोजमाप, महसूल निर्धारण आणि पीकपद्धती यांचा सविस्तर विचार केला जात असे. या व्यवस्थेमुळे कृषी उत्पादनक्षमतेला चालना मिळाली. विविध प्रदेशांतील शेतकरी स्थानिक परिस्थितीनुसार नांगराचे प्रकार वापरत असल्याचे तत्कालीन प्रशासनिक नोंदी आणि कृषी इतिहासावरील अभ्यासांमधून दिसून येते.<ref>Habib, Irfan (1999). ''The Agrarian System of Mughal India (1556–1707)''. Oxford University Press.</ref><ref name="Randhawa1980"/> === मराठा काळ === मराठा साम्राज्याच्या काळात महाराष्ट्राची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने कृषीवर आधारित होती. गावपातळीवरील महसूल व्यवस्था, पाटील–कुलकर्णी पद्धती आणि स्थानिक कृषी व्यवस्थेमुळे शेतीला महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले. नांगर हा प्रत्येक शेतकऱ्याच्या मूलभूत कृषी अवजारांपैकी एक मानला जात असे आणि बैलजोडीच्या साहाय्याने शेतीची मशागत केली जात असे.<ref>Kulkarni, A. R. (1996). ''Maharashtra in the Age of Shivaji''. Deshmukh & Company.</ref><ref name="Randhawa1980"/> महाराष्ट्रातील भौगोलिक विविधतेमुळे कोकण, देश, विदर्भ आणि खानदेश या प्रदेशांमध्ये नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल झाले. कोकणातील भातशेतीसाठी हलक्या स्वरूपाचे नांगर, तर कठीण किंवा काळ्या जमिनीसाठी अधिक मजबूत नांगर वापरले जात असल्याचे इतिहास आणि ग्रामीण जीवनावरील अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Khobrekar1979">Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref name="ShilpasamruddhaKonkan">घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref name="Randhawa1980"/> === ब्रिटिशकालीन शेती === ब्रिटिश राजवटीत भारतातील कृषी व्यवस्था महसूल धोरण, व्यापारी पिकांची वाढ आणि नवीन कृषी तंत्रज्ञानाच्या प्रभावामुळे बदलू लागली. जमीन महसूल व्यवस्थेतील बदल, रेल्वेचा विस्तार आणि बाजारपेठेचा विकास यांमुळे शेतीच्या स्वरूपात परिवर्तन झाले. तथापि, ग्रामीण भारतातील बहुसंख्य शेतकरी पारंपरिक बैलचलित लाकडी नांगराचाच वापर करत होते. प्रदेशानुसार नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल असले तरी त्याचे मूलभूत स्वरूप मोठ्या प्रमाणात कायम राहिले.<ref>Moreland, W. H. (1929). ''The Agrarian System of Moslem India''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Randhawa1980"/> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी कृषी विभाग, कृषी संशोधन संस्था आणि प्रांतिक प्रशासन यांनी देशी कृषी अवजारांच्या सुधारणांवर भर दिला. पारंपरिक लाकडी नांगरामध्ये लोखंडी फाळ बसविणे, अधिक टिकाऊ साहित्याचा वापर करणे आणि मशागतीची कार्यक्षमता वाढविणे यांसाठी विविध प्रयोग करण्यात आले. या काळात काही भागांत सुधारित देशी नांगरांचा प्रसार झाला; तथापि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांमध्ये पारंपरिक नांगराचे प्राबल्य कायम राहिले.<ref>Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Royal Commission on Agriculture in India (1928). ''Report of the Royal Commission on Agriculture in India''. Government of India.</ref> ब्रिटिशकालीन कृषी अहवालांमध्ये भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या देशी नांगरांचे प्रकार, त्यांची रचना आणि कार्यक्षमता यांचे वर्णन आढळते. महाराष्ट्रासह दख्खन प्रदेशातील काळी जमीन, कोकणातील भातशेती आणि इतर कृषी प्रदेशांमध्ये स्थानिक गरजांनुसार नांगराचे विविध प्रकार वापरात असल्याचे या अहवालांतून स्पष्ट होते.<ref>Royal Commission on Agriculture in India (1928). ''Report of the Royal Commission on Agriculture in India''. Government of India.</ref><ref name="Khobrekar1979"/> === स्वातंत्र्योत्तर काळ === स्वातंत्र्यानंतर भारत सरकारने कृषी विकासाला प्राधान्य देत संशोधन, शिक्षण आणि विस्तार सेवांवर विशेष भर दिला. भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR), राज्य कृषी विद्यापीठे आणि कृषी अभियांत्रिकी संस्थांनी सुधारित कृषी अवजारे विकसित करण्यासाठी संशोधन सुरू केले. या कालखंडात पारंपरिक देशी नांगराबरोबरच सुधारित देशी नांगर, मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क प्लाऊ आणि ट्रॅक्टरचलित नांगर यांचा वापर वाढू लागला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi.</ref><ref name="Randhawa1983">Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref> हरितक्रांतीनंतर सिंचन, रासायनिक खते, उच्च उत्पादनक्षम बियाणे आणि यांत्रिकीकरण यांचा कृषी क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर प्रसार झाला. त्यामुळे मोठ्या क्षेत्रावरील शेतीमध्ये ट्रॅक्टरचलित अवजारांचा वापर वाढला. तरीही डोंगराळ प्रदेश, आदिवासी भाग, लहान शेतजमिनी आणि भातशेतीप्रधान क्षेत्रांमध्ये पारंपरिक नांगराचा वापर काही प्रमाणात सुरूच राहिला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref> महाराष्ट्रातील विविध कृषी विद्यापीठांनी स्थानिक जमिनीच्या प्रकारानुसार सुधारित देशी नांगर विकसित करण्यासाठी संशोधन केले आहे. आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढत असला तरी पारंपरिक नांगर हा भारतीय कृषी इतिहास, ग्रामीण संस्कृती आणि कृषी वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक म्हणून आजही अभ्यासाचा विषय आहे.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> == नांगराची रचना == नांगर हा जमिनीची प्राथमिक मशागत करण्यासाठी वापरला जाणारा कृषी अवजार असून त्याची रचना कार्यक्षम, संतुलित आणि प्रदेशानुसार बदलणारी असते. पारंपरिक भारतीय नांगर मुख्यतः लाकडापासून तयार केला जात असे, तर जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा बनविला जाई. जमिनीचा प्रकार, पिकांची पद्धत, बैलांची ताकद आणि स्थानिक सुतार-लोहार यांच्या कौशल्यानुसार नांगराच्या रचनेत विविधता आढळते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील पारंपरिक नांगराची रचना साधारणपणे तीन प्रमुख घटकांवर आधारित असते. पहिला घटक म्हणजे जमिनीमध्ये प्रवेश करून माती सैल करणारा भाग, दुसरा घटक म्हणजे बैलांकडून मिळणारी ओढ नांगरापर्यंत पोहोचविणारी जोडणी आणि तिसरा घटक म्हणजे नांगराची दिशा व खोली नियंत्रित करण्यासाठी शेतकरी वापरत असलेली दांडी किंवा हाताळणीची व्यवस्था. या सर्व घटकांमध्ये योग्य संतुलन असल्यास नांगरणी अधिक प्रभावी होते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> पारंपरिक नांगराची रचना भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये भिन्न स्वरूपात विकसित झाली आहे. कोकणातील भातशेती, दख्खनमधील काळी जमीन, गंगेच्या खोऱ्यातील गाळयुक्त माती आणि राजस्थानातील कोरडवाहू प्रदेश या प्रत्येक भागात जमिनीच्या भौतिक गुणधर्मांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि फाळाच्या स्वरूपात बदल आढळतात. त्यामुळे भारतात नांगराची एकच सार्वत्रिक रचना नसून स्थानिक गरजांनुसार विकसित झालेल्या अनेक प्रादेशिक रचना अस्तित्वात आहेत.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी अभियांत्रिकीमध्ये पारंपरिक नांगराच्या मूलभूत तत्त्वांवर आधारित अनेक सुधारित नांगर विकसित करण्यात आले आहेत. लोखंडी व पोलादी भागांचा वापर, समायोजित करता येणारी खोली, बदलता येणारे फाळ आणि यांत्रिक शक्तीशी सुसंगत रचना यांमुळे आधुनिक नांगरांची कार्यक्षमता वाढली आहे. तथापि पारंपरिक नांगराची मूलभूत संकल्पना आजही अनेक आधुनिक नांगरांच्या रचनेचा आधार मानली जाते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> === नांगराचे मुख्य भाग === पारंपरिक भारतीय नांगर हा अनेक परस्परसंबंधित भागांपासून बनलेला असतो. प्रत्येक भागाचे स्वतंत्र कार्य असून सर्व भागांच्या समन्वयामुळे नांगरणीची प्रक्रिया प्रभावीपणे पार पडते. नांगराच्या आकारात व भागांच्या नावांमध्ये प्रदेशानुसार काही प्रमाणात फरक आढळत असला, तरी त्याची मूलभूत रचना सर्वसाधारणपणे समान असते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> नांगराच्या पुढील भागाला जू अथवा बैलजोडीशी जोडणारी व्यवस्था असते. या जोडणीद्वारे बैलांकडून निर्माण होणारी ओढ नांगरापर्यंत पोहोचते. नांगराचा मध्यभाग हा संपूर्ण अवजाराचा आधार मानला जातो. याच भागावर इतर घटक बसविलेले असतात आणि नांगराची स्थिरता याच्यावर अवलंबून असते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> नांगराच्या मागील बाजूस असलेली दांडी किंवा हाताळणीचा भाग शेतकऱ्यास नांगराची दिशा, खोली आणि संतुलन नियंत्रित करण्यासाठी उपयोगी पडतो. नांगरणीदरम्यान शेतकरी या भागाच्या साहाय्याने नांगर योग्य दिशेने चालवितो तसेच आवश्यकतेनुसार त्याची खोली कमी-जास्त करतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> जमिनीमध्ये प्रत्यक्ष प्रवेश करणारा फाळ हा नांगराचा सर्वात महत्त्वाचा कार्यकारी भाग आहे. फाळ माती कापून तिचा वरचा थर सैल करतो आणि त्यामुळे पेरणीस योग्य स्थिती निर्माण होते. पारंपरिक नांगरांमध्ये प्रारंभी लाकडी फाळांचा वापर होत असला, तरी पुढे लोखंडी फाळांचा वापर वाढल्यामुळे नांगराची टिकाऊपणा आणि कार्यक्षमता दोन्ही वाढली.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये नांगराच्या घटकांना स्थानिक नावांनी ओळखले जाते. उदाहरणार्थ, रुमणे, दांडी, मुख्य भाग, खुट आणि फाळ या संज्ञा अनेक भागांत प्रचलित आहेत. या भागांची रचना, परिमाणे आणि जोडणी स्थानिक शेतीपद्धती, जमिनीचा प्रकार आणि पिकांच्या आवश्यकतेनुसार बदलू शकते. त्यामुळे नांगराच्या भागांची नावे आणि स्वरूप यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref name="Khobrekar1979"/></ref> === लाकडी भाग === पारंपरिक भारतीय नांगराचा मुख्य सांगाडा प्रामुख्याने कठीण व टिकाऊ लाकडापासून तयार केला जात असे. स्थानिक हवामान, जमिनीचा प्रकार आणि उपलब्ध वृक्षप्रजाती यांनुसार नांगर तयार करण्यासाठी बाभूळ, साग, खैर, शिसव, ऐन तसेच इतर मजबूत लाकडांचा वापर केला जाई. लाकडाची निवड करताना त्याची मजबुती, लवचिकता, झीज सहन करण्याची क्षमता आणि वजन यांचा विचार केला जात असे.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> नांगराचा मुख्य भाग, दांडी, ओढणीचा भाग आणि इतर सहाय्यक घटक हे बहुतांश लाकडाचे असत. लाकडी रचनेमुळे नांगराचे वजन तुलनेने कमी राहत असल्याने बैलांना तो सहज ओढता येत असे. तसेच एखादा भाग झिजल्यास किंवा तुटल्यास तो स्थानिक सुताराकडून सहज दुरुस्त किंवा बदलता येत असे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत लाकडी नांगराची देखभाल तुलनेने कमी खर्चिक होती.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांमध्ये नांगराच्या लाकडी भागांच्या आकारात व प्रमाणात भिन्नता आढळते. कोकणातील भातशेतीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगराची रचना तुलनेने हलकी असते, तर दख्खनच्या काळ्या जमिनीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगराचा सांगाडा अधिक मजबूत व जाड लाकडाचा तयार केला जातो. स्थानिक अनुभवाच्या आधारे सुतारांनी या रचनांमध्ये कालानुरूप सुधारणा केल्यामुळे अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref name="Khobrekar1979"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> लाकडी भागांची योग्य जुळवणी आणि संतुलन हे नांगराच्या कार्यक्षमतेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. लाकडाच्या धाग्यांची दिशा, ओलावा, वाळविण्याची पद्धत आणि जोडणीची मजबुती यांचा नांगराच्या टिकाऊपणा व कार्यक्षमतेवर थेट परिणाम होत असल्याचे कृषी अभियांत्रिकीच्या अभ्यासातून स्पष्ट झाले आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I.</ref> === लोखंडी भाग === पारंपरिक भारतीय नांगराची मूलभूत रचना लाकडाची असली तरी जमिनीशी थेट संपर्कात येणारे काही भाग लोखंडाचे बनविले जात असत. या भागांमुळे नांगराची टिकाऊपणा, कार्यक्षमता आणि जमिनीची मशागत करण्याची क्षमता वाढत असे. प्रारंभी संपूर्ण लाकडी नांगर वापरात असला, तरी लोहारकलेच्या विकासानंतर नांगराच्या महत्त्वाच्या भागांवर लोखंडाचा वापर वाढू लागला.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> नांगरातील सर्वात महत्त्वाचा लोखंडी भाग म्हणजे फाळ होय. फाळ जमिनीमध्ये प्रथम प्रवेश करून माती कापतो, भेगा निर्माण करतो आणि वरचा थर सैल करतो. फाळाची रचना, लांबी, रुंदी आणि धार ही जमिनीचा प्रकार, आर्द्रता आणि पिकांच्या आवश्यकतेनुसार निश्चित केली जाते. कठीण, दगडी किंवा काळ्या जमिनीसाठी अधिक मजबूत व जाड फाळ वापरला जातो, तर भातशेतीसारख्या मऊ जमिनीसाठी तुलनेने हलका फाळ उपयुक्त मानला जातो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> फाळाव्यतिरिक्त काही पारंपरिक नांगरांमध्ये लोखंडी पट्ट्या, कड्या, खिळे किंवा जोडणीसाठी वापरण्यात येणारे धातूचे भाग असत. या भागांमुळे नांगराची मजबुती वाढत असे आणि वारंवार होणाऱ्या ताणामुळे लाकडी भागांना तडे जाण्याची शक्यता कमी होत असे. प्रदेशानुसार या धातूच्या भागांची संख्या आणि रचना वेगवेगळी असू शकते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> लोखंडी फाळाची धार कालांतराने झिजत असल्याने त्यास नियमित धार लावणे किंवा आवश्यकतेनुसार नवीन फाळ बसविणे आवश्यक असे. ही कामे पारंपरिक ग्रामीण समाजात लोहाराकडून केली जात असत. त्यामुळे नांगराच्या निर्मिती, देखभाल आणि दुरुस्तीमध्ये सुतार आणि लोहार या दोन्ही पारंपरिक व्यवसायांचे महत्त्वपूर्ण योगदान होते.<ref>Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Mohan, S. (1995). ''Agricultural Implements and Equipment''. Commonwealth Publishers.</ref> आधुनिक कृषी अवजारांमध्ये उच्च दर्जाचे पोलाद, मिश्रधातू आणि उष्णताप्रक्रिया केलेले धातू वापरून अधिक टिकाऊ फाळ तयार केले जातात. तथापि पारंपरिक लोखंडी फाळाची कार्यपद्धती आणि मूलभूत रचना आजच्या अनेक सुधारित नांगरांमध्येही कायम राखण्यात आलेली आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''.</ref> === जोडणीची रचना === नांगराची कार्यक्षमता केवळ त्याच्या आकारावर किंवा फाळावर अवलंबून नसून त्याच्या जोडणीच्या रचनेवरही अवलंबून असते. बैलजोडी, जू आणि नांगर यांमधील योग्य जोडणीमुळे ओढण्याचे बळ प्रभावीपणे नांगरापर्यंत पोहोचते आणि जमिनीची मशागत समतोलपणे करता येते. जोडणी योग्य नसल्यास नांगर एका बाजूस झुकणे, आवश्यक खोलीपर्यंत न जाणे किंवा बैलांवर अतिरिक्त ताण येणे यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात.<ref name="MichaelOjha2014">Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref><ref name="ICARImplements">Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> पारंपरिक भारतीय शेतीमध्ये नांगर बैलांच्या जूला दोर, कातडीचे पट्टे किंवा लाकडी जोडणीद्वारे जोडला जात असे. या जोडणीमुळे बैलांनी निर्माण केलेली ओढ नांगराच्या मुख्य भागापर्यंत पोहोचून फाळ जमिनीत आवश्यक खोलीपर्यंत प्रवेश करतो. जोडणीची लांबी, कोन आणि मजबुती यांचा नांगरणीच्या गुणवत्तेवर थेट परिणाम होतो.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="MichaelOjha2014"/> नांगर चालविताना शेतकरी दांडीच्या साहाय्याने नांगराची दिशा, खोली आणि संतुलन नियंत्रित करतो. जमिनीचा प्रकार, ओलावा आणि पृष्ठभागानुसार दांडीवर कमी-अधिक दाब देऊन फाळाची खोली नियंत्रित केली जाते. अनुभवी शेतकरी बैलांचा वेग, नांगराचा कल आणि जमिनीची प्रतिकारशक्ती यांचा अंदाज घेऊन मशागत करत असत.<ref name="ICARImplements"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील विविध कृषी प्रदेशांमध्ये जोडणीच्या रचनेत स्थानिक परिस्थितीनुसार बदल आढळतात. डोंगराळ प्रदेश, भातशेती, काळी जमीन किंवा कोरडवाहू क्षेत्र यांनुसार जूचा आकार, जोडणीची लांबी आणि नांगराचा कल बदलला जातो. या बदलांचा उद्देश जमिनीच्या प्रकारानुसार नांगर अधिक कार्यक्षम बनविणे हा असतो.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यंत्रांमध्ये बैलांच्या जागी ट्रॅक्टरचा वापर होत असला तरी नांगराच्या जोडणीची मूलभूत अभियांत्रिकी संकल्पना बदललेली नाही. आजच्या ट्रॅक्टरचलित नांगरांमध्ये तीन-बिंदू जोडणी (Three-point linkage) किंवा इतर यांत्रिक प्रणालींचा वापर केला जातो. या प्रणालींचा उद्देश ओढण्याचे बळ समतोलपणे नांगरापर्यंत पोहोचविणे आणि मशागतीची कार्यक्षमता वाढविणे हा आहे.<ref>Kepner, R. A.; Bainer, R.; Barger, E. L. (1978). ''Principles of Farm Machinery''. AVI Publishing Company.</ref><ref name="ICARImplements"/> === नांगर तयार करण्याची प्रक्रिया === पारंपरिक भारतीय समाजात नांगराची निर्मिती ही स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या संयुक्त कौशल्यावर आधारित होती. नांगराचा मुख्य सांगाडा तयार करण्याचे काम सुतार करीत असे, तर फाळ आणि इतर धातूचे भाग तयार करून बसविण्याचे काम लोहाराकडे असे. या दोन्ही पारंपरिक व्यवसायांच्या सहकार्यामुळे टिकाऊ, संतुलित आणि स्थानिक गरजांनुसार उपयुक्त नांगर तयार होत असे.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="MichaelOjha2014"/> नांगर तयार करण्यासाठी प्रथम योग्य प्रकारचे लाकूड निवडले जाई. लाकूड पूर्णपणे वाळवून त्याला आवश्यक त्या आकारात घडविले जात असे. नांगराचा मुख्य भाग, दांडी आणि इतर लाकडी घटक तयार झाल्यानंतर त्यांची परस्पर जुळवणी केली जाई. प्रत्येक भागाची लांबी, जाडी आणि कोन हे जमिनीचा प्रकार, बैलांची क्षमता आणि स्थानिक शेतीपद्धती लक्षात घेऊन निश्चित केले जात असत.<ref name="ICARImplements"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> यानंतर लोहाराकडून तयार करण्यात आलेला लोखंडी फाळ नांगराच्या अग्रभागी बसविला जाई. फाळाची बसवणी मजबूत असणे आवश्यक मानले जात असे, कारण मशागतीदरम्यान सर्वाधिक ताण याच भागावर येत असे. आवश्यकतेनुसार लोखंडी कड्या, खिळे किंवा पट्ट्यांचा वापर करून लाकडी भागांची मजबुती वाढविली जात असे.<ref name="Randhawa1983"/><ref name="ICARImplements"/> नांगर तयार झाल्यानंतर त्याची प्रत्यक्ष शेतामध्ये चाचणी घेतली जाई. मशागतीची खोली, फाळाचा जमिनीत प्रवेश, नांगराचा समतोल आणि बैलांवरील ओढ यांचे निरीक्षण करून आवश्यक सुधारणा केल्या जात. स्थानिक अनुभवानुसार नांगरामध्ये वेळोवेळी बदल करण्यात येत असल्यामुळे प्रत्येक प्रदेशात विशिष्ट प्रकारचे नांगर विकसित झाले.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आजही भारतातील काही ग्रामीण भागांमध्ये पारंपरिक पद्धतीने नांगर तयार केले जातात. तथापि आधुनिक कृषी यांत्रिकीकरणामुळे कारखान्यात निर्मित प्रमाणित नांगरांचा वापर वाढला आहे. तरीही पारंपरिक नांगरनिर्मितीची कला ही ग्रामीण तांत्रिक ज्ञान, लोकअभियांत्रिकी आणि सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref>Kepner, R. A.; Bainer, R.; Barger, E. L. (1978). ''Principles of Farm Machinery''. AVI Publishing Company.</ref> == नांगराचे प्रकार == === देशी नांगर === देशी नांगर हा भारतीय शेतीमध्ये प्राचीन काळापासून वापरला जाणारा पारंपरिक कृषी अवजार आहे. विविध भौगोलिक, हवामानिक आणि कृषी परिस्थितीनुसार भारतातील प्रत्येक प्रदेशात देशी नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल झाले असून त्यातून अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले आहेत. या नांगरांची निर्मिती प्रामुख्याने लाकडापासून केली जात असून जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असतो. बैलांच्या साहाय्याने चालविला जाणारा हा नांगर जमिनीची प्राथमिक मशागत, तण नियंत्रण आणि पेरणीपूर्व तयारी यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरला जातो.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="ICARImplements"/> देशी नांगराची रचना साधी, हलकी, कमी खर्चिक आणि स्थानिक परिस्थितीशी सुसंगत असल्यामुळे तो शतकानुशतके भारतीय कृषी संस्कृतीचा अविभाज्य भाग राहिला आहे. त्याच्या निर्मितीसाठी स्थानिक पातळीवर उपलब्ध लाकूड आणि लोखंडाचा वापर होत असल्याने देखभाल व दुरुस्ती सहज शक्य होते. लहान व मध्यम शेतकऱ्यांसाठी हा नांगर दीर्घकाळ प्रमुख कृषी अवजार म्हणून वापरात होता.<ref name="MichaelOjha2014"/><ref name="Singh2000">Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये जमिनीचा प्रकार, पर्जन्यमान, शेतीपद्धती आणि पिकांच्या गरजेनुसार देशी नांगराचे अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले आहेत. महाराष्ट्र आणि शेजारील प्रदेशांमध्ये सोलापूर नांगर, पुणेरी नांगर, भातशेतीतील नांगर, चरोचर नांगर, पंचमहाल नांगर आणि धारवाडी हलका नांगर हे प्रमुख प्रकार मानले जातात. या प्रत्येक प्रकाराच्या रचनेत, आकारात आणि उपयोगात स्थानिक कृषी परिस्थितीनुसार वैशिष्ट्यपूर्ण बदल आढळतात.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/> आज आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढला असला तरी डोंगराळ भाग, आदिवासी क्षेत्रे, भातशेतीप्रधान प्रदेश आणि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांमध्ये देशी नांगराचा वापर अद्यापही आढळतो. कमी खर्च, सोपी रचना आणि स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता यांमुळे देशी नांगराचे महत्त्व आजही कायम आहे.<ref name="ICARHandbook">Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref name="Randhawa1983"/> === सोलापूर नांगर === सोलापूर नांगर हा महाराष्ट्रातील दख्खन पठारावर, विशेषतः सोलापूर आणि परिसरातील काळ्या जमिनीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. या प्रदेशातील जमीन तुलनेने कठीण, चिकण आणि खोल असल्यामुळे तिच्या प्रभावी मशागतीसाठी मजबूत व टिकाऊ नांगराची आवश्यकता होती. या गरजेतून सोलापूर नांगराची रचना विकसित झाली असल्याचे मानले जाते. सोलापूर नांगराची रचना तुलनेने मजबूत असून त्याचा लाकडी सांगाडा जाड व टिकाऊ असतो. जमिनीत अधिक खोलवर प्रवेश करण्यासाठी यामध्ये मजबूत लोखंडी फाळ बसविण्यात येतो. त्यामुळे काळ्या जमिनीतील घट्ट माती फोडणे, पावसापूर्व मशागत करणे आणि पेरणीसाठी जमीन तयार करणे अधिक सुलभ होते.<ref name="ICARImplements"/><ref name="MichaelOjha2014"/> हा नांगर प्रामुख्याने बैलांच्या साहाय्याने चालविला जातो. योग्य संतुलन, मजबूत जोडणी आणि टिकाऊ रचना यांमुळे दीर्घकाळ वापर करूनही त्याची कार्यक्षमता टिकून राहते. स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या कौशल्यामुळे सोलापूर नांगरामध्ये प्रदेशानुसार लहान-मोठे बदल आढळतात.<ref name="Singh2000"/><ref name="Randhawa1983"/> यांत्रिकीकरणामुळे ट्रॅक्टरचलित अवजारांचा वापर वाढला असला तरी महाराष्ट्रातील काही भागांत पारंपरिक शेती करणारे शेतकरी आजही सोलापूर नांगराचा वापर करतात. पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञान, स्थानिक लोकज्ञान आणि ग्रामीण कारागिरीचे प्रतीक म्हणून या नांगराला विशेष महत्त्व आहे.<ref name="MaharashtraLandPeople2009"> Government of Maharashtra. ''Maharashtra: Land and Its People'' (Revised English Edition). Gazetteers Department, Government of Maharashtra, Mumbai, 2009, pp. xx–yy. </ref> === पुणेरी नांगर === पुणेरी नांगर हा महाराष्ट्रातील देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार असून त्याचा वापर मुख्यतः पुणे आणि आसपासच्या दख्खन पठारी प्रदेशात केला जात असे. या प्रदेशातील मध्यम ते भारी जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी या नांगराचा उपयोग केला जात असे. स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती आणि शेतीपद्धतीनुसार त्याच्या रचनेत विकसित झालेले बदल हे त्याचे प्रमुख वैशिष्ट्य मानले जाते. पुणेरी नांगराचा सांगाडा मजबूत लाकडापासून तयार केला जातो. त्याचा फाळ जमिनीमध्ये योग्य खोलीपर्यंत प्रवेश करून माती सैल करण्यास उपयुक्त असतो. नांगराचे वजन, दांडीची उंची आणि फाळाचा कोन यांमध्ये असे संतुलन राखले जाते की बैलांवर अनावश्यक ताण न येता प्रभावी मशागत करता येते.<ref name="MichaelOjha2014"/><ref name="ICARImplements"/> सोलापूर नांगराच्या तुलनेत पुणेरी नांगराची रचना काही प्रमाणात हलकी असून मध्यम प्रकारच्या जमिनीसाठी अधिक उपयुक्त मानली जाते. स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या अनुभवामुळे या नांगरामध्ये गावागावानुसार लहान-मोठे बदल आढळतात. त्यामुळे पुणेरी नांगराचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून त्याच्या अनेक स्थानिक रूपांचा वापर प्रचलित होता.<ref name="Singh2000"/><ref name="Randhawa1983"/> यांत्रिकीकरणानंतर या नांगराचा वापर कमी झाला असला तरी महाराष्ट्रातील काही ग्रामीण भागांमध्ये पारंपरिक शेती करणारे शेतकरी आजही त्याचा वापर करतात. महाराष्ट्राच्या कृषी इतिहासात आणि पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञानात पुणेरी नांगराला महत्त्वाचे स्थान आहे. === भातशेतीतील नांगर === भातशेतीतील नांगर हा पाणथळ आणि चिखलयुक्त जमिनीच्या मशागतीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. भारतातील भात उत्पादक प्रदेशांप्रमाणेच महाराष्ट्रातील कोकण, विदर्भातील काही भाग तसेच पश्चिम महाराष्ट्रातील भात लागवड होणाऱ्या क्षेत्रांमध्ये या नांगराचा पारंपरिक वापर आढळतो. पाण्याने भरलेल्या शेतात जमीन भुसभुशीत करणे, चिखल तयार करणे आणि भात रोपांच्या लागवडीसाठी योग्य परिस्थिती निर्माण करणे हा या नांगराचा मुख्य उद्देश असतो.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> भातशेतीतील नांगराची रचना कोरडवाहू प्रदेशातील नांगरापेक्षा वेगळी असते. पाणथळ जमिनीत सहज हालचाल करता यावी आणि चिखलात अडकू नये यासाठी त्याचा फाळ, दांडी आणि इतर भाग स्थानिक गरजांनुसार तयार केले जातात. काही भागांत लाकडी फाळ वापरला जात असला तरी अनेक ठिकाणी लोखंडी फाळाचा वापर करून नांगराची कार्यक्षमता वाढविली जाते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> भातशेतीमध्ये नांगरणीची प्रक्रिया सामान्यतः अनेक टप्प्यांत केली जाते. प्रथम जमीन नांगरून पाण्याबरोबर माती मिसळली जाते, त्यानंतर पुन्हा मशागत करून चिखल एकसमान केला जातो. या प्रक्रियेमुळे तणांचे नियंत्रण होण्यास मदत होते तसेच भात रोपांची लागवड आणि वाढ अधिक सुलभ होते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> ट्रॅक्टरचलित रोटाव्हेटर, पडलर आणि इतर आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक भातशेतीतील नांगराचा वापर काही प्रमाणात कमी झाला आहे. तथापि, डोंगराळ प्रदेश, लहान शेतजमिनी आणि यांत्रिकीकरण मर्यादित असलेल्या भागांमध्ये आजही हा नांगर वापरात असून तो पारंपरिक भातशेतीचा महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === चरोचर नांगर === चरोचर नांगर हा पश्चिम भारतातील काही प्रदेशांमध्ये प्रचलित असलेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. स्थानिक मृदाप्रकार, हवामान आणि शेतीपद्धती लक्षात घेऊन या नांगराची रचना विकसित झाली. मध्यम ते हलक्या जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी या नांगराचा उपयोग केला जात असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> या नांगराची रचना पारंपरिक लाकडी सांगाड्यावर आधारित असून जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असतो. स्थानिक गरजेनुसार दांडी, मुख्य भाग आणि फाळ यांच्या आकारात व लांबीमध्ये बदल केले जातात. त्यामुळे विविध भागांमध्ये चरोचर नांगराच्या रचनेत काही प्रमाणात भिन्नता आढळते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> चरोचर नांगर प्रामुख्याने बैलजोडीच्या साहाय्याने चालविला जात असे. जमिनीची प्राथमिक मशागत, पृष्ठभागावरील तणांचे नियंत्रण आणि पेरणीसाठी जमीन भुसभुशीत करणे ही त्याची प्रमुख कार्ये होती. कमी खर्च, स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि सहज दुरुस्ती यांमुळे हा नांगर ग्रामीण भागात दीर्घकाळ वापरात राहिला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यंत्रांच्या वापरामुळे चरोचर नांगराचा वापर लक्षणीयरीत्या कमी झाला आहे. तथापि पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञानाचा अभ्यास, ग्रामीण कारागिरीचा इतिहास आणि भारतीय कृषी वारशाचे दस्तऐवजीकरण यांमध्ये या नांगराचे महत्त्व कायम आहे.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === पंचमहाल नांगर === पंचमहाल नांगर हा गुजरात राज्यातील पंचमहाल प्रदेशात विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. स्थानिक मृदाप्रकार, पर्जन्यमान आणि पारंपरिक शेतीपद्धती लक्षात घेऊन या नांगराची रचना विकसित झाली. मध्यम ते हलक्या जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी त्याचा प्रामुख्याने उपयोग केला जात असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> पंचमहाल नांगराचा मुख्य सांगाडा स्थानिक उपलब्ध कठीण लाकडापासून तयार केला जाई, तर जमिनीत प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असे. प्रदेशातील भूप्रदेश आणि शेतीच्या गरजेनुसार त्याच्या दांडीची लांबी, फाळाचा कोन आणि इतर भागांमध्ये स्थानिक बदल आढळतात. त्यामुळे या नांगराची रचना कार्यक्षम आणि स्थानिक परिस्थितीशी सुसंगत मानली जात असे.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> हा नांगर बैलांच्या साहाय्याने चालविला जाई. जमिनीचा वरचा थर सैल करणे, तणांचे नियंत्रण करणे आणि पेरणीसाठी आवश्यक मशागत करणे ही त्याची प्रमुख कार्ये होती. ग्रामीण भागातील सुतार आणि लोहार यांच्या कौशल्यामुळे या नांगराची निर्मिती, देखभाल आणि दुरुस्ती स्थानिक पातळीवरच केली जात असे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यांत्रिकीकरणामुळे पंचमहाल नांगराचा वापर मोठ्या प्रमाणावर कमी झाला असला तरी भारतीय पारंपरिक कृषी अवजारांच्या इतिहासात आणि प्रादेशिक कृषी तंत्रज्ञानाच्या अभ्यासात त्याला महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === धारवाडी हलका नांगर === धारवाडी हलका नांगर हा कर्नाटकातील धारवाड परिसरात विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. मध्यम व हलक्या जमिनीच्या मशागतीसाठी तसेच कमी ओढशक्ती असलेल्या बैलजोडीने सहज चालविता यावा या उद्देशाने त्याची रचना करण्यात आली. महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागात आणि कर्नाटकाच्या सीमावर्ती प्रदेशातही या नांगराचा वापर आढळत असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> या नांगराचे प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची तुलनेने हलकी रचना. मुख्य सांगाडा मजबूत परंतु कमी वजनाच्या लाकडापासून तयार केला जाई, तर जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असे. कमी वजनामुळे नांगर हाताळणे सोपे होत असे आणि हलक्या जमिनीत प्रभावी मशागत करता येत असे.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> धारवाडी हलका नांगराचा उपयोग पेरणीपूर्व प्राथमिक मशागत, वरचा मातीचा थर सैल करणे आणि तण नियंत्रणासाठी केला जाई. कमी खर्च, सोपी रचना आणि स्थानिक कारागिरांकडून सहज दुरुस्ती करता येणे यांमुळे हा नांगर ग्रामीण भागात लोकप्रिय होता.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> भारतात कृषी यांत्रिकीकरणाचा प्रसार झाल्यानंतर ट्रॅक्टरचलित नांगर आणि इतर आधुनिक अवजारांचा वापर वाढल्यामुळे धारवाडी हलका नांगराचा वापर कमी झाला. तथापि पारंपरिक कृषी अवजारांचा इतिहास, ग्रामीण तांत्रिक ज्ञान आणि स्थानिक कृषी संस्कृतीच्या अभ्यासात या नांगराचे महत्त्व आजही मान्य केले जाते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> == कोकणातील पारंपरिक नांगर == कोकणातील पारंपरिक नांगर हा महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीतील भातप्रधान शेतीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. मुसळधार पर्जन्यमान, पाणथळ शेतजमिनी आणि लहान आकाराच्या शेतांमुळे या प्रदेशात हलक्या वजनाचा व सहज हाताळता येणारा नांगर विकसित झाला. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये कोकणातील नांगराची रचना, त्याचे विविध भाग, वापरले जाणारे साहित्य आणि कार्यपद्धती यांचे सविस्तर वर्णन उपलब्ध आहे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref> === रचना === कोकणातील पारंपरिक नांगराचा मुख्य सांगाडा लाकडाचा असून फाळ लोखंडाचा असतो. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये त्याचे पुढील भाग नमूद केले आहेत. * खोड (Body) * खडसा (Shoe) * फाळ (Share) * हाळा किंवा इसाड (Beam) * रुमणे (Handle) * मूठ * वासवे * फाळ बसविण्याची जोडणी नांगराची रचना साधी असली तरी ती मजबूत व कार्यक्षम मानली जात असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === तयार करण्यासाठी वापरले जाणारे साहित्य === नांगराच्या विविध भागांसाठी साग, ऐन, खैर, भेंडी, किंजळ, फणस, चिंच आणि शिवण यांसारख्या स्थानिक वृक्षांचे लाकूड वापरले जाई. फाळ, खिळे आणि आवश्यक जोडणीचे काही भाग लोखंडाचे असत. स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीचा उपयोग करून नांगर तयार करण्याची परंपरा कोकणात दीर्घकाळ टिकून होती.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === पारंपरिक निर्मिती तंत्र === कोकणातील पारंपरिक नांगराची निर्मिती ही स्थानिक सुतार व लोहार यांच्या संयुक्त कौशल्यावर आधारित होती. नांगराचा मुख्य सांगाडा सुतार तयार करीत असे, तर फाळ, कड्या, खिळे आणि इतर लोखंडी भाग लोहार घडवीत असे. नांगर तयार करताना लाकडाचा नैसर्गिक वाकलेपणा, तंतूंची दिशा, टिकाऊपणा आणि वजन यांचा विचार केला जाई. त्यामुळे प्रत्येक नांगर हा त्या परिसरातील जमिनीच्या प्रकारानुसार व बैलांच्या क्षमतेनुसार थोडाफार वेगळा असू शकत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> नांगराच्या मुख्य दांड्यासाठी मजबूत व टिकाऊ लाकूड वापरले जाई, तर जमिनीशी घर्षण होणाऱ्या भागात लोखंडी फाळ बसविला जाई. फाळ झिजल्यानंतर तो बदलण्याची सोय असल्यामुळे संपूर्ण नांगर बदलण्याची आवश्यकता भासत नसे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === नांगराची कार्यपद्धती === कोकणातील पारंपरिक नांगर सामान्यतः एका बैलजोडीद्वारे ओढला जात असे. बैलांच्या मानेवर जू बसवून त्याला इसाड किंवा हाळा जोडला जाई. शेतकरी नांगराच्या रुमण्यास धरून त्याची दिशा नियंत्रित करत असे. नांगरणी करताना फाळ जमिनीत शिरून माती फोडत असे, तर नांगराचा उर्वरित भाग जमिनीवर संतुलित राहून सरळ रेषेत चालण्यास मदत करीत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> जुवाची जोडणी पुढे किंवा मागे बदलून नांगरणीची खोली नियंत्रित केली जात असे. भातशेतीमध्ये खोल नांगरणीपेक्षा उथळी मशागत अधिक उपयुक्त असल्यामुळे कोकणातील नांगर साधारण दोन ते चार इंच खोलीपर्यंत जमीन फोडत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === भातशेतीतील उपयोग === कोकणातील भातशेतीमध्ये नांगराचा उपयोग जमीन प्रथम फोडणे, पावसाळ्यापूर्वी मशागत करणे, चिखल तयार करणे आणि लागवडीसाठी जमीन तयार करणे यासाठी होत असे. पाणथळ परिस्थितीत जड नांगरापेक्षा हलका लाकडी नांगर अधिक उपयुक्त मानला जात असे. या नांगराचे सरासरी आयुष्य तीन ते चार वर्षे असल्याचे गॅझेटिअरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === कोकणातील नांगराची वैशिष्ट्ये === कोकणातील पारंपरिक नांगर इतर भागांतील देशी नांगरांच्या तुलनेत काही बाबतीत वेगळा मानला जातो. * आकाराने लहान व वजनाने हलका. * पाणथळ भातशेतीसाठी अनुकूल. * स्थानिक वृक्षांच्या लाकडापासून तयार केलेला. * लोखंडी फाळामुळे माती फोडण्याची क्षमता अधिक. * सहज दुरुस्त करता येणारी रचना. * कमी खर्चात स्थानिक कारागिरांकडून तयार होणारे कृषी अवजार.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === कोकणातील नांगराची मोजमापे व तांत्रिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील पारंपरिक नांगराची रचना भातशेतीच्या गरजा लक्षात घेऊन विकसित झालेली असल्यामुळे त्याची मोजमापे व आकारमान इतर प्रदेशांतील देशी नांगरांपेक्षा वेगळी आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये या नांगराचे वजन साधारण २५ ते ४० पौंड (सुमारे ११ ते १८ किलोग्रॅम) असल्याची नोंद आहे. हलक्या वजनामुळे पाणथळ व चिखलयुक्त जमिनीत नांगर सहज चालविता येतो तसेच बैलांवरील ताणही तुलनेने कमी पडतो.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref> या नांगराचा लोखंडी फाळ जमिनीत साधारण दोन ते चार इंच खोलीपर्यंत प्रवेश करतो. भातशेतीमध्ये खोल नांगरणीपेक्षा उथळी मशागत अधिक उपयुक्त मानली जात असल्याने या प्रकारची रचना स्वीकारण्यात आली होती. जमिनीच्या प्रकारानुसार बैलांच्या जुवाची जोडणी बदलून नांगरणीची खोली नियंत्रित करता येत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> सामान्य परिस्थितीत एका बैलजोडीद्वारे दिवसाला सुमारे पंधरा गुंठे क्षेत्राची नांगरणी करता येत असल्याचे गॅझेटिअरमध्ये नमूद आहे. नांगराचे सरासरी आयुष्य तीन ते चार वर्षे असून फाळ झिजल्यानंतर तो स्वतंत्रपणे बदलण्याची व्यवस्था असल्यामुळे संपूर्ण नांगर बदलण्याची आवश्यकता भासत नसे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === जिल्हानुसार आढळणारे प्रकार === कोकण विभागातील रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि तत्कालीन कुलाबा जिल्ह्यांमध्ये पारंपरिक नांगराच्या रचनेत किरकोळ स्थानिक बदल आढळून येतात. लाकडाची उपलब्धता, जमिनीचा प्रकार, भातशेतीचे स्वरूप आणि स्थानिक कारागिरांची परंपरा यांनुसार नांगराच्या दांडा, रुमणे, फाळ व इसाड यांच्या आकारात बदल होत असत. तथापि त्याची मूलभूत रचना सर्वत्र समान राहिली.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref><ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील डोंगरउतारावरील भातशेतीसाठी तुलनेने हलक्या प्रकारचा नांगर वापरला जात असे, तर रायगड जिल्ह्यातील काही सपाट भागात किंचित मोठ्या आकाराचे देशी नांगरही वापरात असल्याचे जिल्हा गॅझेटिअर्समध्ये उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === इतर कृषी अवजारांशी संबंध === कोकणातील पारंपरिक शेतीमध्ये नांगराबरोबर मैंद, कुळव, दाताळे, पेटारी आणि इतर कृषी अवजारांचा वापर केला जात असे. या सर्व अवजारांचा उपयोग जमीन तयार करणे, भात लागवड, तण नियंत्रण आणि कापणीनंतरची कामे यासाठी केला जाई.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === देखभाल व दुरुस्ती === पारंपरिक नांगराचे नियमित आयुष्य टिकविण्यासाठी प्रत्येक हंगामानंतर त्याची देखभाल केली जात असे. लाकडी भाग उन्हात पूर्णपणे वाळवून सुरक्षित ठिकाणी ठेवले जात. लोखंडी फाळ धारदार करण्यासाठी किंवा झिजलेला भाग बदलण्यासाठी स्थानिक लोहाराची मदत घेतली जाई. सैल झालेल्या जोडण्या पुन्हा घट्ट बसविणे, लाकडाला तेल किंवा नैसर्गिक संरक्षक द्रव्य लावणे आणि कुजण्यापासून संरक्षण करणे ही नियमित कामे होती.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === आर्थिक व सामाजिक महत्त्व === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत नांगराचे महत्त्व केवळ शेतीपुरते मर्यादित नव्हते. नांगर तयार करणारे सुतार व लोहार हे ग्रामीण व्यवसायव्यवस्थेचा अविभाज्य भाग होते. शेतकरी, बैलगाडी चालक, सुतार आणि लोहार यांच्यातील परस्परावलंबी संबंधांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला स्थैर्य प्राप्त होत असे. पारंपरिक कृषी साधनांच्या निर्मितीमुळे स्थानिक रोजगारालाही चालना मिळत असे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> === आधुनिक काळातील बदल === विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून पॉवर टिलर, ट्रॅक्टरचलित नांगर आणि रोटाव्हेटर यांच्या वापरामुळे पारंपरिक लाकडी नांगराचा वापर कमी झाला. तथापि लहान आकाराच्या शेतजमिनी, डोंगरउतार आणि पारंपरिक भातशेती असलेल्या काही भागांमध्ये त्याचा वापर आजही आढळतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === कृषी वारशातील स्थान === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा महाराष्ट्राच्या कृषी वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो. या नांगरामध्ये स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वापर, ग्रामीण कारागिरांचे तांत्रिक कौशल्य आणि पारंपरिक कृषी ज्ञान यांचा संगम दिसून येतो. कृषी यांत्रिकीकरणानंतर त्याचा वापर कमी झाला असला तरी कृषी इतिहास, लोकसंस्कृती, ग्रामीण तंत्रज्ञान आणि कृषी अभियांत्रिकीच्या अभ्यासात त्याला आजही महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research, 1980.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. New Delhi: Kalyani Publishers.</ref> === सांस्कृतिक महत्त्व === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा केवळ कृषी अवजार नसून ग्रामीण कारागिरी, स्थानिक तांत्रिक ज्ञान आणि बैलजोडीवर आधारित पारंपरिक शेतीसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहे. महाराष्ट्रातील कृषी वारशाच्या अभ्यासात या नांगराला विशेष स्थान आहे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research.</ref> == संदर्भ == a87stafbxrnlhv4t16opm2ymvos0tbl 2697017 2697013 2026-07-26T09:15:09Z AdvAnantGholam 172574 2697017 wikitext text/x-wiki == प्रस्तावना == === नांगराची संकल्पना === नांगर हे शेतीमध्ये जमिनीची प्राथमिक मशागत करण्यासाठी वापरले जाणारे सर्वांत प्राचीन आणि मूलभूत कृषी अवजार मानले जाते. जमिनीचा वरचा थर उलथणे, माती भुसभुशीत करणे, तणांचे नियंत्रण करणे, पावसाचे पाणी मुरण्यास पोषक परिस्थिती निर्माण करणे तसेच पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे ही नांगराची प्रमुख कार्ये आहेत. भारतीय उपखंडात हजारो वर्षांपासून नांगराचा वापर होत असून कृषी संस्कृतीच्या विकासात त्याने महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Encyclopaedia Britannica. "Plow".</ref> भारतातील पारंपरिक नांगर प्रामुख्याने लाकडापासून तयार केला जात असे. जमिनीला छेद देणाऱ्या भागात लोखंडी फाळ बसविला जात असे. हा नांगर बैलांच्या साहाय्याने ओढला जात असल्यामुळे पशुपालन, शेती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा परस्पर संबंध दृढ राहिला. प्रदेशानुसार जमिनीचे स्वरूप, पिकांची पद्धत आणि उपलब्ध लाकूड यांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि रचनेत विविधता आढळते.<ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref><ref>Government of India. ''Farm Implements and Machinery''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> महाराष्ट्रात कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेश या प्रदेशांमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार नांगराचे विविध प्रकार विकसित झाले. विशेषतः कोकणातील भातशेतीसाठी हलक्या लाकडी नांगरांचा वापर केला जात असे, तर काळ्या जमिनीच्या प्रदेशात अधिक मजबूत आणि जड नांगर प्रचलित होते. या प्रादेशिक वैशिष्ट्यांचा उल्लेख महाराष्ट्राच्या इतिहास, लोकसंस्कृती आणि ग्रामीण जीवनावरील विविध ग्रंथांमध्ये आढळतो.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कृषी यांत्रिकीकरणाला वेग आल्यामुळे ट्रॅक्टर, मोल्डबोर्ड प्लाऊ, डिस्क प्लाऊ आणि रोटाव्हेटर यांसारख्या आधुनिक कृषी अवजारांचा वापर वाढला. परिणामी बैलचलित पारंपरिक नांगराचा वापर लक्षणीयरीत्या घटला. तथापि, डोंगराळ प्रदेश, लहान शेतजमिनी, सेंद्रिय शेती तसेच कृषी वारशाच्या जतनाशी संबंधित उपक्रमांमध्ये पारंपरिक नांगराचे सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व आजही कायम आहे.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> === नांगराची व्याख्या === नांगर हे शेतीसाठी वापरले जाणारे असे कृषी अवजार आहे ज्याच्या साहाय्याने जमिनीचा वरचा थर कापून किंवा उलथून तिची मशागत केली जाते. जमिनीची भौतिक रचना सुधारण्यासाठी, तणांचे नियंत्रण करण्यासाठी, पिकांच्या अवशेषांचे जमिनीत मिश्रण करण्यासाठी तसेच पेरणीस योग्य अशी जमीन तयार करण्यासाठी नांगराचा उपयोग केला जातो. कृषी अभियांत्रिकीच्या दृष्टीने नांगर हे प्राथमिक मशागतीचे (Primary Tillage Implement) प्रमुख साधन मानले जाते.<ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Farm Implements and Machinery''. New Delhi.</ref> नांगराचे कार्य केवळ माती उलथणे एवढ्यापुरते मर्यादित नसून जमिनीमध्ये हवा खेळती राहणे, पावसाचे पाणी मुरण्यास मदत होणे, तणांचा नाश होणे, कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होणे आणि पिकांच्या मुळांच्या वाढीस पोषक परिस्थिती निर्माण करणे यासाठीही तो महत्त्वाचा मानला जातो.<ref>FAO. ''Conservation Agriculture''. Food and Agriculture Organization of the United Nations.</ref><ref>Reddy, S. R. (2016). ''Principles of Agronomy''. Kalyani Publishers.</ref> भारतीय पारंपरिक शेतीमध्ये नांगर हा बैलांच्या साहाय्याने चालविला जात असे. त्याच्या मुख्य भागामध्ये दांडा, फाळ, जोखडाशी जोडणारा भाग आणि नांगर हाताळण्यासाठी आवश्यक रचना यांचा समावेश होतो. प्रदेशानुसार मातीचा प्रकार, पिकांची पद्धत आणि भौगोलिक परिस्थिती यांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि बांधणीत बदल आढळतात.<ref>Government of India. ''Improved Farm Implements for Dryland Agriculture''. Ministry of Agriculture.</ref><ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref> मराठी भाषेत "नांगर" हा शब्द शेतीच्या अवजारासाठी रूढ असला तरी भारतातील विविध प्रदेशांत याच अवजाराला हल, नांगल, हलम, नागली किंवा इतर प्रादेशिक नावांनी ओळखले जाते. भाषिक विविधतेनुसार नावांमध्ये फरक असला तरी त्याचे मूलभूत कार्य समान राहते.<ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> === शेतीतील महत्त्व === मानवी संस्कृतीच्या विकासामध्ये नांगराचा शोध हा कृषी इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. स्थिर शेतीव्यवस्थेचा विकास, अन्नधान्य उत्पादनात वाढ आणि ग्रामीण वसाहतींचा विस्तार यामध्ये नांगराचा मोठा वाटा होता. शेतीतील उत्पादकता वाढविण्यासाठी प्राथमिक मशागत हा मूलभूत टप्पा असून नांगर त्यासाठी अत्यावश्यक साधन मानले जाते.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Vol. I. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Encyclopaedia Britannica. "Plow".</ref> महाराष्ट्रात भात, ज्वारी, बाजरी, गहू, ऊस, कडधान्ये आणि इतर पिकांच्या लागवडीपूर्वी नांगरणी करणे ही पारंपरिक शेतीची अविभाज्य प्रक्रिया होती. विशेषतः कोकणातील भातशेतीमध्ये पहिल्या पावसानंतर नांगरणीला प्रारंभ होत असे. स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या प्रकारानुसार नांगराच्या वापरामध्ये प्रादेशिक वैशिष्ट्ये विकसित झाली.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref> आधुनिक काळात ट्रॅक्टरचलित कृषी अवजारांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला असला तरी डोंगराळ भाग, लहान शेतजमिनी आणि अल्पभूधारक शेतकरी यांच्याकडे पारंपरिक नांगराचा वापर अद्यापही आढळतो. त्याचबरोबर नांगर हे भारतीय कृषी वारसा, ग्रामीण जीवन आणि लोकसंस्कृतीचे प्रतीक मानले जाते.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref><ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref> == व्युत्पत्ती == === "नांगर" शब्दाची उत्पत्ती === "नांगर" हा शब्द मराठीतील प्राचीन कृषिविषयक शब्दांपैकी एक मानला जातो. त्याची व्युत्पत्ती इंडो-आर्यन भाषाकुलातील प्राचीन शब्दपरंपरेशी संबंधित असून संस्कृतमधील "लाङ्गल" (लाङ्गलम्) या शब्दाशी त्याचा निकटचा संबंध मानला जातो. संस्कृतमध्ये "लाङ्गल" हा शब्द शेतीची मशागत करणाऱ्या अवजारासाठी वापरला जात असे. कालांतराने प्राकृत, अपभ्रंश आणि प्रादेशिक भाषांमधील ध्वनीबदलांमुळे विविध स्वरूपे निर्माण झाली आणि मराठीत "नांगर" हा शब्द रूढ झाला.<ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी व्युत्पत्ती कोश''.</ref> भारतीय कृषिसंस्कृतीमध्ये नांगराचा वापर अत्यंत प्राचीन असल्यामुळे या अवजाराचा उल्लेख वैदिक आणि उत्तरवैदिक साहित्यात विविध नावांनी आढळतो. ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि नंतरच्या कृषिविषयक ग्रंथांमध्ये शेती, मशागत आणि नांगरणी यांचे उल्लेख आढळतात. तथापि, सर्वच ठिकाणी आधुनिक मराठीतील "नांगर" हा शब्द आढळत नाही; त्याऐवजी त्या काळातील भाषिक परंपरेनुसार "लाङ्गल" किंवा इतर रूपांचा वापर झालेला दिसतो.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. ''Vedic Index of Names and Subjects''. Motilal Banarsidass.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> मराठीमध्ये "नांगर" या शब्दापासून "नांगरणी", "नांगरट", "नांगरलेली जमीन", "नांगरवट" यांसारखे अनेक व्युत्पन्न शब्द तयार झाले असून ते ग्रामीण बोलीभाषा आणि कृषी व्यवहारामध्ये आजही प्रचलित आहेत. या शब्दसंपदेवरून महाराष्ट्रातील कृषी जीवनात नांगराचे असलेले दीर्घकालीन महत्त्व स्पष्ट होते.<ref>महाराष्ट्र शासन. ''मराठी विश्वकोश''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी व्युत्पत्ती कोश''.</ref> === संस्कृत, प्राकृत व अपभ्रंशातील रूपे === संस्कृतमध्ये "लाङ्गल" हा शब्द नांगरासाठी प्रामुख्याने वापरला जात असे. पाणिनी, अमरकोश आणि इतर संस्कृत कोशग्रंथांमध्ये या शब्दाचा उल्लेख कृषी अवजार म्हणून आढळतो. प्राकृत भाषांमध्ये ध्वनीपरिवर्तनामुळे "लंगल", "लंगल", "नंगल" यांसारखी रूपे निर्माण झाली. पुढे अपभ्रंश आणि मध्य इंडो-आर्यन भाषांमधून विविध प्रादेशिक भाषांमध्ये त्यांचे स्थानिक स्वरूप विकसित झाले.<ref>Apte, V. S. ''The Practical Sanskrit-English Dictionary''.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> भाषावैज्ञानिकांच्या मते भारतीय उपखंडातील कृषी संस्कृतीच्या प्रसाराबरोबर या शब्दाचे विविध भाषिक रूपांतरे झाली. त्यामुळे आजही उत्तर भारतापासून दक्षिण भारतापर्यंत नांगरासाठी वापरल्या जाणाऱ्या अनेक शब्दांमध्ये ध्वनिसाम्य आढळते.<ref>Masica, Colin P. (1991). ''The Indo-Aryan Languages''. Cambridge University Press.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref> === भारतीय भाषांतील समतुल्य शब्द === भारतीय भाषांमध्ये नांगरासाठी विविध शब्द प्रचलित आहेत. हिंदीमध्ये "हल", संस्कृतमध्ये "लाङ्गल", गुजरातीमध्ये "હળ", पंजाबीमध्ये "ਹਲ", बंगालीमध्ये "লাঙল", ओडियामध्ये "ଲଙ୍ଗଳ", आसामीमध्ये "লাঙল" तर कन्नडमध्ये "ನೇಗಿಲು" किंवा "ನಂಗಲ", तेलुगूमध्ये "నాగలి" आणि तमिळमध्ये "கலப்பை" किंवा स्थानिक प्रकारानुसार इतर शब्द वापरले जातात. हे शब्द भाषिकदृष्ट्या वेगवेगळे असले तरी त्यांचा संबंध शेतीच्या प्राथमिक मशागतीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या अवजाराशीच आहे.<ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Masica, Colin P. (1991). ''The Indo-Aryan Languages''. Cambridge University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> === मराठीतील प्रादेशिक नावे === महाराष्ट्रात "नांगर" हे प्रमाण मराठीतील सर्वाधिक प्रचलित नाव असले तरी विविध भागांतील बोलीभाषांमध्ये त्याच्या उच्चारात आणि संबोधनात काही प्रमाणात फरक आढळतो. कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेशातील ग्रामीण भागात नांगराच्या प्रकारानुसार किंवा रचनेनुसार स्थानिक नावांचा वापर केला जातो. काही भागांत विशिष्ट आकाराच्या किंवा विशिष्ट पिकांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगरांना स्वतंत्र स्थानिक नावे दिलेली आढळतात. या नावांमधून महाराष्ट्रातील कृषी परंपरेतील प्रादेशिक विविधता आणि लोकभाषेची समृद्धता दिसून येते.<ref>महाराष्ट्र शासन. ''मराठी विश्वकोश''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == इतिहास == === प्रागैतिहासिक शेती === मानवाच्या भटक्या जीवनपद्धतीतून स्थिर कृषी समाजाकडे झालेला प्रवास हा मानवी इतिहासातील महत्त्वपूर्ण टप्पा मानला जातो. नवाश्मयुगात (Neolithic Period) वनस्पतींची नियोजित लागवड आणि प्राण्यांचे पाळीवकरण यांसोबत जमिनीची मशागत करण्यासाठी विविध साधनांचा वापर सुरू झाला. सुरुवातीच्या काळात खोदकाठी, लाकडी काठ्या आणि साध्या कृषी अवजारांचा वापर केला जात होता. कालांतराने जमिनीचा वरचा थर सैल करण्यासाठी आणि पेरणीस योग्य बनविण्यासाठी लाकडी नांगरासारख्या अवजारांचा विकास झाला.<ref>Barker, Graeme (2006). ''The Agricultural Revolution in Prehistory: Why Did Foragers Become Farmers?'' Oxford University Press.</ref><ref>Fuller, Dorian Q. (2007). "Contrasting Patterns in Crop Domestication". ''Annals of Botany''. 100 (5): 903–924.</ref> भारतीय उपखंडात नवाश्मयुगीन वसाहतींमधून शेतीचे पुरावे प्राप्त झाले असून त्या काळात जमिनीची मशागत करण्यासाठी साध्या कृषी अवजारांचा वापर होत असल्याचे पुरातत्त्वीय संशोधनातून सूचित होते. प्रारंभीचे नांगर प्रामुख्याने लाकडापासून बनविले जात असावेत, अशी मांडणी अनेक कृषी इतिहासकारांनी केली आहे; तथापि त्या काळातील लाकडी अवजारे नाशवंत असल्यामुळे त्यांचे प्रत्यक्ष पुरावे मर्यादित प्रमाणात उपलब्ध आहेत.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Possehl, Gregory L. (2002). ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective''. AltaMira Press.</ref> === सिंधू संस्कृती === सिंधू संस्कृती (इ.स.पू. सु. 2600–1900) ही जगातील प्राचीन नागरी संस्कृतींपैकी एक मानली जाते. या संस्कृतीतील कृषी हा अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. हरप्पा, मोहेंजोदडो, कालीबंगन, राखीगढी आणि इतर पुरातत्त्वीय स्थळांवरील संशोधनातून गहू, बार्ली, कडधान्ये आणि इतर पिकांची लागवड होत असल्याचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत.<ref>Possehl, Gregory L. (2002). ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective''. AltaMira Press.</ref><ref>Kenoyer, Jonathan Mark (1998). ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization''. Oxford University Press.</ref> राजस्थानातील कालीबंगन येथे उत्खननामध्ये सापडलेल्या समांतर आणि छेदक नांगररेषा (ploughed field) या जगातील सर्वात प्राचीन नांगरलेल्या शेतांच्या पुराव्यांपैकी मानल्या जातात. या पुराव्यांवरून त्या काळात नियोजित नांगरणी आणि पिकांच्या ओळींची लागवड केली जात असल्याचे संशोधकांचे मत आहे.<ref>Lal, B. B. (1997). ''The Earliest Civilization of South Asia''. Aryan Books International.</ref><ref>Archaeological Survey of India. ''Indian Archaeology – A Review''.</ref> === वैदिक काळ === वैदिक काळात भारतीय समाजाचा प्रमुख व्यवसाय शेती व पशुपालन हा होता. ऋग्वेद, अथर्ववेद, यजुर्वेद आणि ब्राह्मण ग्रंथांमध्ये कृषी, नांगरणी, पेरणी, धान्य उत्पादन आणि शेतीशी संबंधित विविध विधींचे उल्लेख आढळतात. या काळात शेती ही केवळ उदरनिर्वाहाचे साधन नसून सामाजिक आणि धार्मिक जीवनाचाही महत्त्वाचा भाग होती.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. (1912). ''Vedic Index of Names and Subjects''. Vol. I–II. London: John Murray.</ref><ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref> संस्कृत साहित्यात नांगरासाठी "लाङ्गल" हा शब्द प्रचलित होता. वैदिक व उत्तरवैदिक साहित्यात या शब्दाचा वापर जमिनीची मशागत करणाऱ्या कृषी अवजारासाठी करण्यात आलेला दिसतो. नांगराच्या साहाय्याने शेतीची मशागत करून धान्य उत्पादन वाढविण्याचे महत्त्व त्या काळातील कृषिपरंपरेत अधोरेखित झालेले आढळते.<ref>Monier-Williams, Monier (1899). ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford: Clarendon Press.</ref><ref>Apte, V. S. (1957). ''The Practical Sanskrit-English Dictionary''. Poona: Prasad Prakashan.</ref> वैदिक समाजात बैलांचा उपयोग नांगर ओढण्यासाठी केला जात असे. कृषी उत्पादनासाठी सुपीक जमीन, बैलांची जोडी आणि नांगर ही आवश्यक साधने मानली जात होती. विविध वैदिक मंत्रांमध्ये समृद्ध पीक, सुपीक भूमी आणि यशस्वी शेतीसाठी प्रार्थना केलेली आढळते, ज्यावरून त्या काळातील कृषीव्यवस्थेचे महत्त्व स्पष्ट होते.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. (1912). ''Vedic Index of Names and Subjects''.</ref><ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I.</ref> === प्राचीन भारत === उत्तरवैदिक काळानंतर भारतीय कृषी व्यवस्थेत लक्षणीय प्रगती झाली. मौर्य, सातवाहन, गुप्त आणि इतर राजवंशांच्या काळात शेती हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख आधार होता. जमिनीची मशागत, सिंचन, पिकांचे नियोजन आणि महसूल व्यवस्था यांवर विशेष भर देण्यात आला होता.<ref>Thapar, Romila (2002). ''Early India: From the Origins to AD 1300''. University of California Press.</ref><ref>Shamasastry, R. (Trans.) (1915). ''Kautilya's Arthashastra''. Mysore Government Press.</ref> कौटिल्याच्या 'अर्थशास्त्र' या ग्रंथामध्ये कृषी प्रशासन, जमीन, सिंचन व्यवस्था आणि शेतीविषयक विविध बाबींचे सविस्तर वर्णन आढळते. राज्याने शेतीच्या विकासासाठी आवश्यक साधने उपलब्ध करून देणे, शेतीयोग्य जमिनीचा उपयोग वाढविणे आणि उत्पादनक्षमतेत वाढ करणे यांवर भर दिल्याचे या ग्रंथातून दिसून येते.<ref>Shamasastry, R. (Trans.) (1915). ''Kautilya's Arthashastra''. Mysore Government Press.</ref><ref>Kangle, R. P. (1965). ''The Kautiliya Arthasastra''. University of Bombay.</ref> या कालखंडात नांगराच्या रचनेत प्रदेशानुसार बदल होत गेले. जमिनीचा प्रकार, पिकांची आवश्यकता आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्री यांनुसार लाकडी नांगरामध्ये सुधारणा करण्यात आल्या. बैलांच्या साहाय्याने चालविल्या जाणाऱ्या नांगराचा वापर भारतीय कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिला.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I.</ref><ref>Kumar, Dharma (Ed.) (2005). ''The Cambridge Economic History of India'', Vol. I. Cambridge University Press.</ref> === मध्ययुगीन काळ === मध्ययुगीन भारतात शेती हा अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख आधार राहिला. दिल्ली सल्तनत, बहमनी, विजयनगर, दख्खनी सल्तनती आणि मुघल काळात कृषी उत्पादन वाढविण्यासाठी जमिनीची नियमित मशागत, सिंचन व्यवस्था आणि महसूल प्रणाली यांना महत्त्व प्राप्त झाले. या काळात नांगराची मूलभूत रचना लाकडीच राहिली; तथापि प्रदेशानुसार मातीचा प्रकार, पर्जन्यमान आणि पिकांच्या आवश्यकतांनुसार त्यामध्ये स्थानिक बदल विकसित झाले.<ref name="Randhawa1980">Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Habib, Irfan (1999). ''The Agrarian System of Mughal India (1556–1707)''. Oxford University Press.</ref> मुघलकालीन प्रशासनात जमिनीचे मोजमाप, महसूल निर्धारण आणि पीकपद्धती यांचा सविस्तर विचार केला जात असे. या व्यवस्थेमुळे कृषी उत्पादनक्षमतेला चालना मिळाली. विविध प्रदेशांतील शेतकरी स्थानिक परिस्थितीनुसार नांगराचे प्रकार वापरत असल्याचे तत्कालीन प्रशासनिक नोंदी आणि कृषी इतिहासावरील अभ्यासांमधून दिसून येते.<ref>Habib, Irfan (1999). ''The Agrarian System of Mughal India (1556–1707)''. Oxford University Press.</ref><ref name="Randhawa1980"/> === मराठा काळ === मराठा साम्राज्याच्या काळात महाराष्ट्राची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने कृषीवर आधारित होती. गावपातळीवरील महसूल व्यवस्था, पाटील–कुलकर्णी पद्धती आणि स्थानिक कृषी व्यवस्थेमुळे शेतीला महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले. नांगर हा प्रत्येक शेतकऱ्याच्या मूलभूत कृषी अवजारांपैकी एक मानला जात असे आणि बैलजोडीच्या साहाय्याने शेतीची मशागत केली जात असे.<ref>Kulkarni, A. R. (1996). ''Maharashtra in the Age of Shivaji''. Deshmukh & Company.</ref><ref name="Randhawa1980"/> महाराष्ट्रातील भौगोलिक विविधतेमुळे कोकण, देश, विदर्भ आणि खानदेश या प्रदेशांमध्ये नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल झाले. कोकणातील भातशेतीसाठी हलक्या स्वरूपाचे नांगर, तर कठीण किंवा काळ्या जमिनीसाठी अधिक मजबूत नांगर वापरले जात असल्याचे इतिहास आणि ग्रामीण जीवनावरील अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Khobrekar1979">Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref name="ShilpasamruddhaKonkan">घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref name="Randhawa1980"/> === ब्रिटिशकालीन शेती === ब्रिटिश राजवटीत भारतातील कृषी व्यवस्था महसूल धोरण, व्यापारी पिकांची वाढ आणि नवीन कृषी तंत्रज्ञानाच्या प्रभावामुळे बदलू लागली. जमीन महसूल व्यवस्थेतील बदल, रेल्वेचा विस्तार आणि बाजारपेठेचा विकास यांमुळे शेतीच्या स्वरूपात परिवर्तन झाले. तथापि, ग्रामीण भारतातील बहुसंख्य शेतकरी पारंपरिक बैलचलित लाकडी नांगराचाच वापर करत होते. प्रदेशानुसार नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल असले तरी त्याचे मूलभूत स्वरूप मोठ्या प्रमाणात कायम राहिले.<ref>Moreland, W. H. (1929). ''The Agrarian System of Moslem India''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Randhawa1980"/> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी कृषी विभाग, कृषी संशोधन संस्था आणि प्रांतिक प्रशासन यांनी देशी कृषी अवजारांच्या सुधारणांवर भर दिला. पारंपरिक लाकडी नांगरामध्ये लोखंडी फाळ बसविणे, अधिक टिकाऊ साहित्याचा वापर करणे आणि मशागतीची कार्यक्षमता वाढविणे यांसाठी विविध प्रयोग करण्यात आले. या काळात काही भागांत सुधारित देशी नांगरांचा प्रसार झाला; तथापि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांमध्ये पारंपरिक नांगराचे प्राबल्य कायम राहिले.<ref>Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Royal Commission on Agriculture in India (1928). ''Report of the Royal Commission on Agriculture in India''. Government of India.</ref> ब्रिटिशकालीन कृषी अहवालांमध्ये भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या देशी नांगरांचे प्रकार, त्यांची रचना आणि कार्यक्षमता यांचे वर्णन आढळते. महाराष्ट्रासह दख्खन प्रदेशातील काळी जमीन, कोकणातील भातशेती आणि इतर कृषी प्रदेशांमध्ये स्थानिक गरजांनुसार नांगराचे विविध प्रकार वापरात असल्याचे या अहवालांतून स्पष्ट होते.<ref>Royal Commission on Agriculture in India (1928). ''Report of the Royal Commission on Agriculture in India''. Government of India.</ref><ref name="Khobrekar1979"/> === स्वातंत्र्योत्तर काळ === स्वातंत्र्यानंतर भारत सरकारने कृषी विकासाला प्राधान्य देत संशोधन, शिक्षण आणि विस्तार सेवांवर विशेष भर दिला. भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR), राज्य कृषी विद्यापीठे आणि कृषी अभियांत्रिकी संस्थांनी सुधारित कृषी अवजारे विकसित करण्यासाठी संशोधन सुरू केले. या कालखंडात पारंपरिक देशी नांगराबरोबरच सुधारित देशी नांगर, मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क प्लाऊ आणि ट्रॅक्टरचलित नांगर यांचा वापर वाढू लागला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi.</ref><ref name="Randhawa1983">Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref> हरितक्रांतीनंतर सिंचन, रासायनिक खते, उच्च उत्पादनक्षम बियाणे आणि यांत्रिकीकरण यांचा कृषी क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर प्रसार झाला. त्यामुळे मोठ्या क्षेत्रावरील शेतीमध्ये ट्रॅक्टरचलित अवजारांचा वापर वाढला. तरीही डोंगराळ प्रदेश, आदिवासी भाग, लहान शेतजमिनी आणि भातशेतीप्रधान क्षेत्रांमध्ये पारंपरिक नांगराचा वापर काही प्रमाणात सुरूच राहिला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref> महाराष्ट्रातील विविध कृषी विद्यापीठांनी स्थानिक जमिनीच्या प्रकारानुसार सुधारित देशी नांगर विकसित करण्यासाठी संशोधन केले आहे. आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढत असला तरी पारंपरिक नांगर हा भारतीय कृषी इतिहास, ग्रामीण संस्कृती आणि कृषी वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक म्हणून आजही अभ्यासाचा विषय आहे.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> == नांगराची रचना == नांगर हा जमिनीची प्राथमिक मशागत करण्यासाठी वापरला जाणारा कृषी अवजार असून त्याची रचना कार्यक्षम, संतुलित आणि प्रदेशानुसार बदलणारी असते. पारंपरिक भारतीय नांगर मुख्यतः लाकडापासून तयार केला जात असे, तर जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा बनविला जाई. जमिनीचा प्रकार, पिकांची पद्धत, बैलांची ताकद आणि स्थानिक सुतार-लोहार यांच्या कौशल्यानुसार नांगराच्या रचनेत विविधता आढळते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील पारंपरिक नांगराची रचना साधारणपणे तीन प्रमुख घटकांवर आधारित असते. पहिला घटक म्हणजे जमिनीमध्ये प्रवेश करून माती सैल करणारा भाग, दुसरा घटक म्हणजे बैलांकडून मिळणारी ओढ नांगरापर्यंत पोहोचविणारी जोडणी आणि तिसरा घटक म्हणजे नांगराची दिशा व खोली नियंत्रित करण्यासाठी शेतकरी वापरत असलेली दांडी किंवा हाताळणीची व्यवस्था. या सर्व घटकांमध्ये योग्य संतुलन असल्यास नांगरणी अधिक प्रभावी होते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> पारंपरिक नांगराची रचना भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये भिन्न स्वरूपात विकसित झाली आहे. कोकणातील भातशेती, दख्खनमधील काळी जमीन, गंगेच्या खोऱ्यातील गाळयुक्त माती आणि राजस्थानातील कोरडवाहू प्रदेश या प्रत्येक भागात जमिनीच्या भौतिक गुणधर्मांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि फाळाच्या स्वरूपात बदल आढळतात. त्यामुळे भारतात नांगराची एकच सार्वत्रिक रचना नसून स्थानिक गरजांनुसार विकसित झालेल्या अनेक प्रादेशिक रचना अस्तित्वात आहेत.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी अभियांत्रिकीमध्ये पारंपरिक नांगराच्या मूलभूत तत्त्वांवर आधारित अनेक सुधारित नांगर विकसित करण्यात आले आहेत. लोखंडी व पोलादी भागांचा वापर, समायोजित करता येणारी खोली, बदलता येणारे फाळ आणि यांत्रिक शक्तीशी सुसंगत रचना यांमुळे आधुनिक नांगरांची कार्यक्षमता वाढली आहे. तथापि पारंपरिक नांगराची मूलभूत संकल्पना आजही अनेक आधुनिक नांगरांच्या रचनेचा आधार मानली जाते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> === नांगराचे मुख्य भाग === पारंपरिक भारतीय नांगर हा अनेक परस्परसंबंधित भागांपासून बनलेला असतो. प्रत्येक भागाचे स्वतंत्र कार्य असून सर्व भागांच्या समन्वयामुळे नांगरणीची प्रक्रिया प्रभावीपणे पार पडते. नांगराच्या आकारात व भागांच्या नावांमध्ये प्रदेशानुसार काही प्रमाणात फरक आढळत असला, तरी त्याची मूलभूत रचना सर्वसाधारणपणे समान असते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> नांगराच्या पुढील भागाला जू अथवा बैलजोडीशी जोडणारी व्यवस्था असते. या जोडणीद्वारे बैलांकडून निर्माण होणारी ओढ नांगरापर्यंत पोहोचते. नांगराचा मध्यभाग हा संपूर्ण अवजाराचा आधार मानला जातो. याच भागावर इतर घटक बसविलेले असतात आणि नांगराची स्थिरता याच्यावर अवलंबून असते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> नांगराच्या मागील बाजूस असलेली दांडी किंवा हाताळणीचा भाग शेतकऱ्यास नांगराची दिशा, खोली आणि संतुलन नियंत्रित करण्यासाठी उपयोगी पडतो. नांगरणीदरम्यान शेतकरी या भागाच्या साहाय्याने नांगर योग्य दिशेने चालवितो तसेच आवश्यकतेनुसार त्याची खोली कमी-जास्त करतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> जमिनीमध्ये प्रत्यक्ष प्रवेश करणारा फाळ हा नांगराचा सर्वात महत्त्वाचा कार्यकारी भाग आहे. फाळ माती कापून तिचा वरचा थर सैल करतो आणि त्यामुळे पेरणीस योग्य स्थिती निर्माण होते. पारंपरिक नांगरांमध्ये प्रारंभी लाकडी फाळांचा वापर होत असला, तरी पुढे लोखंडी फाळांचा वापर वाढल्यामुळे नांगराची टिकाऊपणा आणि कार्यक्षमता दोन्ही वाढली.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये नांगराच्या घटकांना स्थानिक नावांनी ओळखले जाते. उदाहरणार्थ, रुमणे, दांडी, मुख्य भाग, खुट आणि फाळ या संज्ञा अनेक भागांत प्रचलित आहेत. या भागांची रचना, परिमाणे आणि जोडणी स्थानिक शेतीपद्धती, जमिनीचा प्रकार आणि पिकांच्या आवश्यकतेनुसार बदलू शकते. त्यामुळे नांगराच्या भागांची नावे आणि स्वरूप यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref name="Khobrekar1979"/></ref> === लाकडी भाग === पारंपरिक भारतीय नांगराचा मुख्य सांगाडा प्रामुख्याने कठीण व टिकाऊ लाकडापासून तयार केला जात असे. स्थानिक हवामान, जमिनीचा प्रकार आणि उपलब्ध वृक्षप्रजाती यांनुसार नांगर तयार करण्यासाठी बाभूळ, साग, खैर, शिसव, ऐन तसेच इतर मजबूत लाकडांचा वापर केला जाई. लाकडाची निवड करताना त्याची मजबुती, लवचिकता, झीज सहन करण्याची क्षमता आणि वजन यांचा विचार केला जात असे.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> नांगराचा मुख्य भाग, दांडी, ओढणीचा भाग आणि इतर सहाय्यक घटक हे बहुतांश लाकडाचे असत. लाकडी रचनेमुळे नांगराचे वजन तुलनेने कमी राहत असल्याने बैलांना तो सहज ओढता येत असे. तसेच एखादा भाग झिजल्यास किंवा तुटल्यास तो स्थानिक सुताराकडून सहज दुरुस्त किंवा बदलता येत असे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत लाकडी नांगराची देखभाल तुलनेने कमी खर्चिक होती.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांमध्ये नांगराच्या लाकडी भागांच्या आकारात व प्रमाणात भिन्नता आढळते. कोकणातील भातशेतीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगराची रचना तुलनेने हलकी असते, तर दख्खनच्या काळ्या जमिनीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगराचा सांगाडा अधिक मजबूत व जाड लाकडाचा तयार केला जातो. स्थानिक अनुभवाच्या आधारे सुतारांनी या रचनांमध्ये कालानुरूप सुधारणा केल्यामुळे अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref name="Khobrekar1979"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> लाकडी भागांची योग्य जुळवणी आणि संतुलन हे नांगराच्या कार्यक्षमतेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. लाकडाच्या धाग्यांची दिशा, ओलावा, वाळविण्याची पद्धत आणि जोडणीची मजबुती यांचा नांगराच्या टिकाऊपणा व कार्यक्षमतेवर थेट परिणाम होत असल्याचे कृषी अभियांत्रिकीच्या अभ्यासातून स्पष्ट झाले आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I.</ref> === लोखंडी भाग === पारंपरिक भारतीय नांगराची मूलभूत रचना लाकडाची असली तरी जमिनीशी थेट संपर्कात येणारे काही भाग लोखंडाचे बनविले जात असत. या भागांमुळे नांगराची टिकाऊपणा, कार्यक्षमता आणि जमिनीची मशागत करण्याची क्षमता वाढत असे. प्रारंभी संपूर्ण लाकडी नांगर वापरात असला, तरी लोहारकलेच्या विकासानंतर नांगराच्या महत्त्वाच्या भागांवर लोखंडाचा वापर वाढू लागला.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> नांगरातील सर्वात महत्त्वाचा लोखंडी भाग म्हणजे फाळ होय. फाळ जमिनीमध्ये प्रथम प्रवेश करून माती कापतो, भेगा निर्माण करतो आणि वरचा थर सैल करतो. फाळाची रचना, लांबी, रुंदी आणि धार ही जमिनीचा प्रकार, आर्द्रता आणि पिकांच्या आवश्यकतेनुसार निश्चित केली जाते. कठीण, दगडी किंवा काळ्या जमिनीसाठी अधिक मजबूत व जाड फाळ वापरला जातो, तर भातशेतीसारख्या मऊ जमिनीसाठी तुलनेने हलका फाळ उपयुक्त मानला जातो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> फाळाव्यतिरिक्त काही पारंपरिक नांगरांमध्ये लोखंडी पट्ट्या, कड्या, खिळे किंवा जोडणीसाठी वापरण्यात येणारे धातूचे भाग असत. या भागांमुळे नांगराची मजबुती वाढत असे आणि वारंवार होणाऱ्या ताणामुळे लाकडी भागांना तडे जाण्याची शक्यता कमी होत असे. प्रदेशानुसार या धातूच्या भागांची संख्या आणि रचना वेगवेगळी असू शकते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> लोखंडी फाळाची धार कालांतराने झिजत असल्याने त्यास नियमित धार लावणे किंवा आवश्यकतेनुसार नवीन फाळ बसविणे आवश्यक असे. ही कामे पारंपरिक ग्रामीण समाजात लोहाराकडून केली जात असत. त्यामुळे नांगराच्या निर्मिती, देखभाल आणि दुरुस्तीमध्ये सुतार आणि लोहार या दोन्ही पारंपरिक व्यवसायांचे महत्त्वपूर्ण योगदान होते.<ref>Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Mohan, S. (1995). ''Agricultural Implements and Equipment''. Commonwealth Publishers.</ref> आधुनिक कृषी अवजारांमध्ये उच्च दर्जाचे पोलाद, मिश्रधातू आणि उष्णताप्रक्रिया केलेले धातू वापरून अधिक टिकाऊ फाळ तयार केले जातात. तथापि पारंपरिक लोखंडी फाळाची कार्यपद्धती आणि मूलभूत रचना आजच्या अनेक सुधारित नांगरांमध्येही कायम राखण्यात आलेली आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''.</ref> === जोडणीची रचना === नांगराची कार्यक्षमता केवळ त्याच्या आकारावर किंवा फाळावर अवलंबून नसून त्याच्या जोडणीच्या रचनेवरही अवलंबून असते. बैलजोडी, जू आणि नांगर यांमधील योग्य जोडणीमुळे ओढण्याचे बळ प्रभावीपणे नांगरापर्यंत पोहोचते आणि जमिनीची मशागत समतोलपणे करता येते. जोडणी योग्य नसल्यास नांगर एका बाजूस झुकणे, आवश्यक खोलीपर्यंत न जाणे किंवा बैलांवर अतिरिक्त ताण येणे यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात.<ref name="MichaelOjha2014">Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref><ref name="ICARImplements">Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> पारंपरिक भारतीय शेतीमध्ये नांगर बैलांच्या जूला दोर, कातडीचे पट्टे किंवा लाकडी जोडणीद्वारे जोडला जात असे. या जोडणीमुळे बैलांनी निर्माण केलेली ओढ नांगराच्या मुख्य भागापर्यंत पोहोचून फाळ जमिनीत आवश्यक खोलीपर्यंत प्रवेश करतो. जोडणीची लांबी, कोन आणि मजबुती यांचा नांगरणीच्या गुणवत्तेवर थेट परिणाम होतो.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="MichaelOjha2014"/> नांगर चालविताना शेतकरी दांडीच्या साहाय्याने नांगराची दिशा, खोली आणि संतुलन नियंत्रित करतो. जमिनीचा प्रकार, ओलावा आणि पृष्ठभागानुसार दांडीवर कमी-अधिक दाब देऊन फाळाची खोली नियंत्रित केली जाते. अनुभवी शेतकरी बैलांचा वेग, नांगराचा कल आणि जमिनीची प्रतिकारशक्ती यांचा अंदाज घेऊन मशागत करत असत.<ref name="ICARImplements"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील विविध कृषी प्रदेशांमध्ये जोडणीच्या रचनेत स्थानिक परिस्थितीनुसार बदल आढळतात. डोंगराळ प्रदेश, भातशेती, काळी जमीन किंवा कोरडवाहू क्षेत्र यांनुसार जूचा आकार, जोडणीची लांबी आणि नांगराचा कल बदलला जातो. या बदलांचा उद्देश जमिनीच्या प्रकारानुसार नांगर अधिक कार्यक्षम बनविणे हा असतो.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यंत्रांमध्ये बैलांच्या जागी ट्रॅक्टरचा वापर होत असला तरी नांगराच्या जोडणीची मूलभूत अभियांत्रिकी संकल्पना बदललेली नाही. आजच्या ट्रॅक्टरचलित नांगरांमध्ये तीन-बिंदू जोडणी (Three-point linkage) किंवा इतर यांत्रिक प्रणालींचा वापर केला जातो. या प्रणालींचा उद्देश ओढण्याचे बळ समतोलपणे नांगरापर्यंत पोहोचविणे आणि मशागतीची कार्यक्षमता वाढविणे हा आहे.<ref>Kepner, R. A.; Bainer, R.; Barger, E. L. (1978). ''Principles of Farm Machinery''. AVI Publishing Company.</ref><ref name="ICARImplements"/> === नांगर तयार करण्याची प्रक्रिया === पारंपरिक भारतीय समाजात नांगराची निर्मिती ही स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या संयुक्त कौशल्यावर आधारित होती. नांगराचा मुख्य सांगाडा तयार करण्याचे काम सुतार करीत असे, तर फाळ आणि इतर धातूचे भाग तयार करून बसविण्याचे काम लोहाराकडे असे. या दोन्ही पारंपरिक व्यवसायांच्या सहकार्यामुळे टिकाऊ, संतुलित आणि स्थानिक गरजांनुसार उपयुक्त नांगर तयार होत असे.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="MichaelOjha2014"/> नांगर तयार करण्यासाठी प्रथम योग्य प्रकारचे लाकूड निवडले जाई. लाकूड पूर्णपणे वाळवून त्याला आवश्यक त्या आकारात घडविले जात असे. नांगराचा मुख्य भाग, दांडी आणि इतर लाकडी घटक तयार झाल्यानंतर त्यांची परस्पर जुळवणी केली जाई. प्रत्येक भागाची लांबी, जाडी आणि कोन हे जमिनीचा प्रकार, बैलांची क्षमता आणि स्थानिक शेतीपद्धती लक्षात घेऊन निश्चित केले जात असत.<ref name="ICARImplements"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> यानंतर लोहाराकडून तयार करण्यात आलेला लोखंडी फाळ नांगराच्या अग्रभागी बसविला जाई. फाळाची बसवणी मजबूत असणे आवश्यक मानले जात असे, कारण मशागतीदरम्यान सर्वाधिक ताण याच भागावर येत असे. आवश्यकतेनुसार लोखंडी कड्या, खिळे किंवा पट्ट्यांचा वापर करून लाकडी भागांची मजबुती वाढविली जात असे.<ref name="Randhawa1983"/><ref name="ICARImplements"/> नांगर तयार झाल्यानंतर त्याची प्रत्यक्ष शेतामध्ये चाचणी घेतली जाई. मशागतीची खोली, फाळाचा जमिनीत प्रवेश, नांगराचा समतोल आणि बैलांवरील ओढ यांचे निरीक्षण करून आवश्यक सुधारणा केल्या जात. स्थानिक अनुभवानुसार नांगरामध्ये वेळोवेळी बदल करण्यात येत असल्यामुळे प्रत्येक प्रदेशात विशिष्ट प्रकारचे नांगर विकसित झाले.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आजही भारतातील काही ग्रामीण भागांमध्ये पारंपरिक पद्धतीने नांगर तयार केले जातात. तथापि आधुनिक कृषी यांत्रिकीकरणामुळे कारखान्यात निर्मित प्रमाणित नांगरांचा वापर वाढला आहे. तरीही पारंपरिक नांगरनिर्मितीची कला ही ग्रामीण तांत्रिक ज्ञान, लोकअभियांत्रिकी आणि सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref>Kepner, R. A.; Bainer, R.; Barger, E. L. (1978). ''Principles of Farm Machinery''. AVI Publishing Company.</ref> == नांगराचे प्रकार == === देशी नांगर === देशी नांगर हा भारतीय शेतीमध्ये प्राचीन काळापासून वापरला जाणारा पारंपरिक कृषी अवजार आहे. विविध भौगोलिक, हवामानिक आणि कृषी परिस्थितीनुसार भारतातील प्रत्येक प्रदेशात देशी नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल झाले असून त्यातून अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले आहेत. या नांगरांची निर्मिती प्रामुख्याने लाकडापासून केली जात असून जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असतो. बैलांच्या साहाय्याने चालविला जाणारा हा नांगर जमिनीची प्राथमिक मशागत, तण नियंत्रण आणि पेरणीपूर्व तयारी यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरला जातो.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="ICARImplements"/> देशी नांगराची रचना साधी, हलकी, कमी खर्चिक आणि स्थानिक परिस्थितीशी सुसंगत असल्यामुळे तो शतकानुशतके भारतीय कृषी संस्कृतीचा अविभाज्य भाग राहिला आहे. त्याच्या निर्मितीसाठी स्थानिक पातळीवर उपलब्ध लाकूड आणि लोखंडाचा वापर होत असल्याने देखभाल व दुरुस्ती सहज शक्य होते. लहान व मध्यम शेतकऱ्यांसाठी हा नांगर दीर्घकाळ प्रमुख कृषी अवजार म्हणून वापरात होता.<ref name="MichaelOjha2014"/><ref name="Singh2000">Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये जमिनीचा प्रकार, पर्जन्यमान, शेतीपद्धती आणि पिकांच्या गरजेनुसार देशी नांगराचे अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले आहेत. महाराष्ट्र आणि शेजारील प्रदेशांमध्ये सोलापूर नांगर, पुणेरी नांगर, भातशेतीतील नांगर, चरोचर नांगर, पंचमहाल नांगर आणि धारवाडी हलका नांगर हे प्रमुख प्रकार मानले जातात. या प्रत्येक प्रकाराच्या रचनेत, आकारात आणि उपयोगात स्थानिक कृषी परिस्थितीनुसार वैशिष्ट्यपूर्ण बदल आढळतात.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/> आज आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढला असला तरी डोंगराळ भाग, आदिवासी क्षेत्रे, भातशेतीप्रधान प्रदेश आणि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांमध्ये देशी नांगराचा वापर अद्यापही आढळतो. कमी खर्च, सोपी रचना आणि स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता यांमुळे देशी नांगराचे महत्त्व आजही कायम आहे.<ref name="ICARHandbook">Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref name="Randhawa1983"/> === सोलापूर नांगर === सोलापूर नांगर हा महाराष्ट्रातील दख्खन पठारावर, विशेषतः सोलापूर आणि परिसरातील काळ्या जमिनीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. या प्रदेशातील जमीन तुलनेने कठीण, चिकण आणि खोल असल्यामुळे तिच्या प्रभावी मशागतीसाठी मजबूत व टिकाऊ नांगराची आवश्यकता होती. या गरजेतून सोलापूर नांगराची रचना विकसित झाली असल्याचे मानले जाते. सोलापूर नांगराची रचना तुलनेने मजबूत असून त्याचा लाकडी सांगाडा जाड व टिकाऊ असतो. जमिनीत अधिक खोलवर प्रवेश करण्यासाठी यामध्ये मजबूत लोखंडी फाळ बसविण्यात येतो. त्यामुळे काळ्या जमिनीतील घट्ट माती फोडणे, पावसापूर्व मशागत करणे आणि पेरणीसाठी जमीन तयार करणे अधिक सुलभ होते.<ref name="ICARImplements"/><ref name="MichaelOjha2014"/> हा नांगर प्रामुख्याने बैलांच्या साहाय्याने चालविला जातो. योग्य संतुलन, मजबूत जोडणी आणि टिकाऊ रचना यांमुळे दीर्घकाळ वापर करूनही त्याची कार्यक्षमता टिकून राहते. स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या कौशल्यामुळे सोलापूर नांगरामध्ये प्रदेशानुसार लहान-मोठे बदल आढळतात.<ref name="Singh2000"/><ref name="Randhawa1983"/> यांत्रिकीकरणामुळे ट्रॅक्टरचलित अवजारांचा वापर वाढला असला तरी महाराष्ट्रातील काही भागांत पारंपरिक शेती करणारे शेतकरी आजही सोलापूर नांगराचा वापर करतात. पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञान, स्थानिक लोकज्ञान आणि ग्रामीण कारागिरीचे प्रतीक म्हणून या नांगराला विशेष महत्त्व आहे.<ref name="MaharashtraLandPeople2009"> Government of Maharashtra. ''Maharashtra: Land and Its People'' (Revised English Edition). Gazetteers Department, Government of Maharashtra, Mumbai, 2009, pp. xx–yy. </ref> === पुणेरी नांगर === पुणेरी नांगर हा महाराष्ट्रातील देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार असून त्याचा वापर मुख्यतः पुणे आणि आसपासच्या दख्खन पठारी प्रदेशात केला जात असे. या प्रदेशातील मध्यम ते भारी जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी या नांगराचा उपयोग केला जात असे. स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती आणि शेतीपद्धतीनुसार त्याच्या रचनेत विकसित झालेले बदल हे त्याचे प्रमुख वैशिष्ट्य मानले जाते. पुणेरी नांगराचा सांगाडा मजबूत लाकडापासून तयार केला जातो. त्याचा फाळ जमिनीमध्ये योग्य खोलीपर्यंत प्रवेश करून माती सैल करण्यास उपयुक्त असतो. नांगराचे वजन, दांडीची उंची आणि फाळाचा कोन यांमध्ये असे संतुलन राखले जाते की बैलांवर अनावश्यक ताण न येता प्रभावी मशागत करता येते.<ref name="MichaelOjha2014"/><ref name="ICARImplements"/> सोलापूर नांगराच्या तुलनेत पुणेरी नांगराची रचना काही प्रमाणात हलकी असून मध्यम प्रकारच्या जमिनीसाठी अधिक उपयुक्त मानली जाते. स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या अनुभवामुळे या नांगरामध्ये गावागावानुसार लहान-मोठे बदल आढळतात. त्यामुळे पुणेरी नांगराचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून त्याच्या अनेक स्थानिक रूपांचा वापर प्रचलित होता.<ref name="Singh2000"/><ref name="Randhawa1983"/> यांत्रिकीकरणानंतर या नांगराचा वापर कमी झाला असला तरी महाराष्ट्रातील काही ग्रामीण भागांमध्ये पारंपरिक शेती करणारे शेतकरी आजही त्याचा वापर करतात. महाराष्ट्राच्या कृषी इतिहासात आणि पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञानात पुणेरी नांगराला महत्त्वाचे स्थान आहे. === भातशेतीतील नांगर === भातशेतीतील नांगर हा पाणथळ आणि चिखलयुक्त जमिनीच्या मशागतीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. भारतातील भात उत्पादक प्रदेशांप्रमाणेच महाराष्ट्रातील कोकण, विदर्भातील काही भाग तसेच पश्चिम महाराष्ट्रातील भात लागवड होणाऱ्या क्षेत्रांमध्ये या नांगराचा पारंपरिक वापर आढळतो. पाण्याने भरलेल्या शेतात जमीन भुसभुशीत करणे, चिखल तयार करणे आणि भात रोपांच्या लागवडीसाठी योग्य परिस्थिती निर्माण करणे हा या नांगराचा मुख्य उद्देश असतो.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> भातशेतीतील नांगराची रचना कोरडवाहू प्रदेशातील नांगरापेक्षा वेगळी असते. पाणथळ जमिनीत सहज हालचाल करता यावी आणि चिखलात अडकू नये यासाठी त्याचा फाळ, दांडी आणि इतर भाग स्थानिक गरजांनुसार तयार केले जातात. काही भागांत लाकडी फाळ वापरला जात असला तरी अनेक ठिकाणी लोखंडी फाळाचा वापर करून नांगराची कार्यक्षमता वाढविली जाते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> भातशेतीमध्ये नांगरणीची प्रक्रिया सामान्यतः अनेक टप्प्यांत केली जाते. प्रथम जमीन नांगरून पाण्याबरोबर माती मिसळली जाते, त्यानंतर पुन्हा मशागत करून चिखल एकसमान केला जातो. या प्रक्रियेमुळे तणांचे नियंत्रण होण्यास मदत होते तसेच भात रोपांची लागवड आणि वाढ अधिक सुलभ होते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> ट्रॅक्टरचलित रोटाव्हेटर, पडलर आणि इतर आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक भातशेतीतील नांगराचा वापर काही प्रमाणात कमी झाला आहे. तथापि, डोंगराळ प्रदेश, लहान शेतजमिनी आणि यांत्रिकीकरण मर्यादित असलेल्या भागांमध्ये आजही हा नांगर वापरात असून तो पारंपरिक भातशेतीचा महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === चरोचर नांगर === चरोचर नांगर हा पश्चिम भारतातील काही प्रदेशांमध्ये प्रचलित असलेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. स्थानिक मृदाप्रकार, हवामान आणि शेतीपद्धती लक्षात घेऊन या नांगराची रचना विकसित झाली. मध्यम ते हलक्या जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी या नांगराचा उपयोग केला जात असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> या नांगराची रचना पारंपरिक लाकडी सांगाड्यावर आधारित असून जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असतो. स्थानिक गरजेनुसार दांडी, मुख्य भाग आणि फाळ यांच्या आकारात व लांबीमध्ये बदल केले जातात. त्यामुळे विविध भागांमध्ये चरोचर नांगराच्या रचनेत काही प्रमाणात भिन्नता आढळते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> चरोचर नांगर प्रामुख्याने बैलजोडीच्या साहाय्याने चालविला जात असे. जमिनीची प्राथमिक मशागत, पृष्ठभागावरील तणांचे नियंत्रण आणि पेरणीसाठी जमीन भुसभुशीत करणे ही त्याची प्रमुख कार्ये होती. कमी खर्च, स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि सहज दुरुस्ती यांमुळे हा नांगर ग्रामीण भागात दीर्घकाळ वापरात राहिला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यंत्रांच्या वापरामुळे चरोचर नांगराचा वापर लक्षणीयरीत्या कमी झाला आहे. तथापि पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञानाचा अभ्यास, ग्रामीण कारागिरीचा इतिहास आणि भारतीय कृषी वारशाचे दस्तऐवजीकरण यांमध्ये या नांगराचे महत्त्व कायम आहे.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === पंचमहाल नांगर === पंचमहाल नांगर हा गुजरात राज्यातील पंचमहाल प्रदेशात विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. स्थानिक मृदाप्रकार, पर्जन्यमान आणि पारंपरिक शेतीपद्धती लक्षात घेऊन या नांगराची रचना विकसित झाली. मध्यम ते हलक्या जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी त्याचा प्रामुख्याने उपयोग केला जात असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> पंचमहाल नांगराचा मुख्य सांगाडा स्थानिक उपलब्ध कठीण लाकडापासून तयार केला जाई, तर जमिनीत प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असे. प्रदेशातील भूप्रदेश आणि शेतीच्या गरजेनुसार त्याच्या दांडीची लांबी, फाळाचा कोन आणि इतर भागांमध्ये स्थानिक बदल आढळतात. त्यामुळे या नांगराची रचना कार्यक्षम आणि स्थानिक परिस्थितीशी सुसंगत मानली जात असे.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> हा नांगर बैलांच्या साहाय्याने चालविला जाई. जमिनीचा वरचा थर सैल करणे, तणांचे नियंत्रण करणे आणि पेरणीसाठी आवश्यक मशागत करणे ही त्याची प्रमुख कार्ये होती. ग्रामीण भागातील सुतार आणि लोहार यांच्या कौशल्यामुळे या नांगराची निर्मिती, देखभाल आणि दुरुस्ती स्थानिक पातळीवरच केली जात असे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यांत्रिकीकरणामुळे पंचमहाल नांगराचा वापर मोठ्या प्रमाणावर कमी झाला असला तरी भारतीय पारंपरिक कृषी अवजारांच्या इतिहासात आणि प्रादेशिक कृषी तंत्रज्ञानाच्या अभ्यासात त्याला महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === धारवाडी हलका नांगर === धारवाडी हलका नांगर हा कर्नाटकातील धारवाड परिसरात विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. मध्यम व हलक्या जमिनीच्या मशागतीसाठी तसेच कमी ओढशक्ती असलेल्या बैलजोडीने सहज चालविता यावा या उद्देशाने त्याची रचना करण्यात आली. महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागात आणि कर्नाटकाच्या सीमावर्ती प्रदेशातही या नांगराचा वापर आढळत असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> या नांगराचे प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची तुलनेने हलकी रचना. मुख्य सांगाडा मजबूत परंतु कमी वजनाच्या लाकडापासून तयार केला जाई, तर जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असे. कमी वजनामुळे नांगर हाताळणे सोपे होत असे आणि हलक्या जमिनीत प्रभावी मशागत करता येत असे.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> धारवाडी हलका नांगराचा उपयोग पेरणीपूर्व प्राथमिक मशागत, वरचा मातीचा थर सैल करणे आणि तण नियंत्रणासाठी केला जाई. कमी खर्च, सोपी रचना आणि स्थानिक कारागिरांकडून सहज दुरुस्ती करता येणे यांमुळे हा नांगर ग्रामीण भागात लोकप्रिय होता.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> भारतात कृषी यांत्रिकीकरणाचा प्रसार झाल्यानंतर ट्रॅक्टरचलित नांगर आणि इतर आधुनिक अवजारांचा वापर वाढल्यामुळे धारवाडी हलका नांगराचा वापर कमी झाला. तथापि पारंपरिक कृषी अवजारांचा इतिहास, ग्रामीण तांत्रिक ज्ञान आणि स्थानिक कृषी संस्कृतीच्या अभ्यासात या नांगराचे महत्त्व आजही मान्य केले जाते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> == कोकणातील पारंपरिक नांगर == === परीचय === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीतील भातप्रधान शेतीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. मुसळधार पर्जन्यमान, पाणथळ शेतजमिनी आणि लहान आकाराच्या शेतांमुळे या प्रदेशात हलक्या वजनाचा व सहज हाताळता येणारा नांगर विकसित झाला. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये कोकणातील नांगराची रचना, त्याचे विविध भाग, वापरले जाणारे साहित्य आणि कार्यपद्धती यांचे सविस्तर वर्णन उपलब्ध आहे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref>...अपरांत प्रदेशातील कृषी परंपरेचा उल्लेख आढळतो.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> === रचना === कोकणातील पारंपरिक नांगराचा मुख्य सांगाडा लाकडाचा असून फाळ लोखंडाचा असतो. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये त्याचे पुढील भाग नमूद केले आहेत. * खोड (Body) * खडसा (Shoe) * फाळ (Share) * हाळा किंवा इसाड (Beam) * रुमणे (Handle) * मूठ * वासवे * फाळ बसविण्याची जोडणी नांगराची रचना साधी असली तरी ती मजबूत व कार्यक्षम मानली जात असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === तयार करण्यासाठी वापरले जाणारे साहित्य === नांगराच्या विविध भागांसाठी साग, ऐन, खैर, भेंडी, किंजळ, फणस, चिंच आणि शिवण यांसारख्या स्थानिक वृक्षांचे लाकूड वापरले जाई. फाळ, खिळे आणि आवश्यक जोडणीचे काही भाग लोखंडाचे असत. स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीचा उपयोग करून नांगर तयार करण्याची परंपरा कोकणात दीर्घकाळ टिकून होती.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === पारंपरिक निर्मिती तंत्र === कोकणातील पारंपरिक नांगराची निर्मिती ही स्थानिक सुतार व लोहार यांच्या संयुक्त कौशल्यावर आधारित होती. नांगराचा मुख्य सांगाडा सुतार तयार करीत असे, तर फाळ, कड्या, खिळे आणि इतर लोखंडी भाग लोहार घडवीत असे. नांगर तयार करताना लाकडाचा नैसर्गिक वाकलेपणा, तंतूंची दिशा, टिकाऊपणा आणि वजन यांचा विचार केला जाई. त्यामुळे प्रत्येक नांगर हा त्या परिसरातील जमिनीच्या प्रकारानुसार व बैलांच्या क्षमतेनुसार थोडाफार वेगळा असू शकत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> नांगराच्या मुख्य दांड्यासाठी मजबूत व टिकाऊ लाकूड वापरले जाई, तर जमिनीशी घर्षण होणाऱ्या भागात लोखंडी फाळ बसविला जाई. फाळ झिजल्यानंतर तो बदलण्याची सोय असल्यामुळे संपूर्ण नांगर बदलण्याची आवश्यकता भासत नसे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === नांगराची कार्यपद्धती === कोकणातील पारंपरिक नांगर सामान्यतः एका बैलजोडीद्वारे ओढला जात असे. बैलांच्या मानेवर जू बसवून त्याला इसाड किंवा हाळा जोडला जाई. शेतकरी नांगराच्या रुमण्यास धरून त्याची दिशा नियंत्रित करत असे. नांगरणी करताना फाळ जमिनीत शिरून माती फोडत असे, तर नांगराचा उर्वरित भाग जमिनीवर संतुलित राहून सरळ रेषेत चालण्यास मदत करीत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> जुवाची जोडणी पुढे किंवा मागे बदलून नांगरणीची खोली नियंत्रित केली जात असे. भातशेतीमध्ये खोल नांगरणीपेक्षा उथळी मशागत अधिक उपयुक्त असल्यामुळे कोकणातील नांगर साधारण दोन ते चार इंच खोलीपर्यंत जमीन फोडत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref>...कोकणातील लाकडी नांगराची रचना स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार विकसित झाली.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> === भातशेतीतील उपयोग === कोकणातील भातशेतीमध्ये नांगराचा उपयोग जमीन प्रथम फोडणे, पावसाळ्यापूर्वी मशागत करणे, चिखल तयार करणे आणि लागवडीसाठी जमीन तयार करणे यासाठी होत असे. पाणथळ परिस्थितीत जड नांगरापेक्षा हलका लाकडी नांगर अधिक उपयुक्त मानला जात असे. या नांगराचे सरासरी आयुष्य तीन ते चार वर्षे असल्याचे गॅझेटिअरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === कोकणातील नांगराची वैशिष्ट्ये === कोकणातील पारंपरिक नांगर इतर भागांतील देशी नांगरांच्या तुलनेत काही बाबतीत वेगळा मानला जातो. * आकाराने लहान व वजनाने हलका. * पाणथळ भातशेतीसाठी अनुकूल. * स्थानिक वृक्षांच्या लाकडापासून तयार केलेला. * लोखंडी फाळामुळे माती फोडण्याची क्षमता अधिक. * सहज दुरुस्त करता येणारी रचना. * कमी खर्चात स्थानिक कारागिरांकडून तयार होणारे कृषी अवजार.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === कोकणातील स्थानिक नावे === कोकणातील विविध भागांमध्ये पारंपरिक नांगरासाठी प्रामुख्याने '''नांगर''' ही संज्ञाच प्रचलित असली तरी त्याच्या विविध भागांसाठी, तसेच रचनेतील लहान-मोठ्या बदलांनुसार स्थानिक बोलींमध्ये भिन्न नावे आढळतात. रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि रायगड जिल्ह्यांतील मालवणी, आगरी, कातकरी, कुणबी तसेच इतर ग्रामीण बोलीभाषांमध्ये नांगराच्या भागांना वेगवेगळ्या नावांनी संबोधले जाते. तथापि या नावांमध्ये प्रदेशानुसार आणि गावागावांनुसार बदल आढळत असल्यामुळे त्यांचे एकसमान प्रमाणित स्वरूप उपलब्ध नाही.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref> रत्नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये कोकणातील नांगराच्या मुख्य भागांचा उल्लेख '''खोड''', '''खडसा''', '''फाळ''', '''हाळा (इसाड)''', '''रुमणे''' आणि '''मूठ''' अशा नावांनी केला आहे. या संज्ञा पारंपरिक सुतार, लोहार आणि शेतकरी यांच्यामध्ये प्रचलित होत्या. काही भागांमध्ये याच अवयवांना स्थानिक बोलीनुसार पर्यायी नावेही वापरली जात असल्याचे आढळते.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> मालवणी व कोकणी बोलीभाषांमध्ये कृषी अवजारांच्या नावांमध्ये ध्वनीबदल, उच्चारभेद आणि स्थानिक भाषिक परंपरेमुळे विविधता दिसून येते. त्यामुळे एका गावात वापरले जाणारे नाव दुसऱ्या गावात किंचित वेगळ्या स्वरूपात आढळू शकते. तथापि नांगराची मूलभूत रचना आणि त्याचे कार्य सर्वत्र समान राहते.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> कोकणातील पारंपरिक कृषी संस्कृतीचा अभ्यास करताना या स्थानिक संज्ञांना विशेष महत्त्व आहे. या संज्ञांमधून केवळ कृषी तंत्रज्ञानाचाच नव्हे, तर स्थानिक बोलीभाषा, ग्रामीण कारागिरी आणि लोकपरंपरेचाही इतिहास स्पष्ट होतो. त्यामुळे कृषी इतिहास, लोकसंस्कृती आणि बोलीभाषांच्या संशोधनासाठी या स्थानिक नावांचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे मानले जाते.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research, 1980.</ref> === कोकणातील नांगराची मोजमापे व तांत्रिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील पारंपरिक नांगराची रचना भातशेतीच्या गरजा लक्षात घेऊन विकसित झालेली असल्यामुळे त्याची मोजमापे व आकारमान इतर प्रदेशांतील देशी नांगरांपेक्षा वेगळी आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये या नांगराचे वजन साधारण २५ ते ४० पौंड (सुमारे ११ ते १८ किलोग्रॅम) असल्याची नोंद आहे. हलक्या वजनामुळे पाणथळ व चिखलयुक्त जमिनीत नांगर सहज चालविता येतो तसेच बैलांवरील ताणही तुलनेने कमी पडतो.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref> या नांगराचा लोखंडी फाळ जमिनीत साधारण दोन ते चार इंच खोलीपर्यंत प्रवेश करतो. भातशेतीमध्ये खोल नांगरणीपेक्षा उथळी मशागत अधिक उपयुक्त मानली जात असल्याने या प्रकारची रचना स्वीकारण्यात आली होती. जमिनीच्या प्रकारानुसार बैलांच्या जुवाची जोडणी बदलून नांगरणीची खोली नियंत्रित करता येत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> सामान्य परिस्थितीत एका बैलजोडीद्वारे दिवसाला सुमारे पंधरा गुंठे क्षेत्राची नांगरणी करता येत असल्याचे गॅझेटिअरमध्ये नमूद आहे. नांगराचे सरासरी आयुष्य तीन ते चार वर्षे असून फाळ झिजल्यानंतर तो स्वतंत्रपणे बदलण्याची व्यवस्था असल्यामुळे संपूर्ण नांगर बदलण्याची आवश्यकता भासत नसे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === जिल्हानुसार आढळणारे प्रकार === कोकण विभागातील रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि तत्कालीन कुलाबा जिल्ह्यांमध्ये पारंपरिक नांगराच्या रचनेत किरकोळ स्थानिक बदल आढळून येतात. लाकडाची उपलब्धता, जमिनीचा प्रकार, भातशेतीचे स्वरूप आणि स्थानिक कारागिरांची परंपरा यांनुसार नांगराच्या दांडा, रुमणे, फाळ व इसाड यांच्या आकारात बदल होत असत. तथापि त्याची मूलभूत रचना सर्वत्र समान राहिली.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref><ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील डोंगरउतारावरील भातशेतीसाठी तुलनेने हलक्या प्रकारचा नांगर वापरला जात असे, तर रायगड जिल्ह्यातील काही सपाट भागात किंचित मोठ्या आकाराचे देशी नांगरही वापरात असल्याचे जिल्हा गॅझेटिअर्समध्ये उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === इतर कृषी अवजारांशी संबंध === कोकणातील पारंपरिक शेतीमध्ये नांगराबरोबर मैंद, कुळव, दाताळे, पेटारी आणि इतर कृषी अवजारांचा वापर केला जात असे. या सर्व अवजारांचा उपयोग जमीन तयार करणे, भात लागवड, तण नियंत्रण आणि कापणीनंतरची कामे यासाठी केला जाई.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === देखभाल व दुरुस्ती === पारंपरिक नांगराचे नियमित आयुष्य टिकविण्यासाठी प्रत्येक हंगामानंतर त्याची देखभाल केली जात असे. लाकडी भाग उन्हात पूर्णपणे वाळवून सुरक्षित ठिकाणी ठेवले जात. लोखंडी फाळ धारदार करण्यासाठी किंवा झिजलेला भाग बदलण्यासाठी स्थानिक लोहाराची मदत घेतली जाई. सैल झालेल्या जोडण्या पुन्हा घट्ट बसविणे, लाकडाला तेल किंवा नैसर्गिक संरक्षक द्रव्य लावणे आणि कुजण्यापासून संरक्षण करणे ही नियमित कामे होती.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === आर्थिक व सामाजिक महत्त्व === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत नांगराचे महत्त्व केवळ शेतीपुरते मर्यादित नव्हते. नांगर तयार करणारे सुतार व लोहार हे ग्रामीण व्यवसायव्यवस्थेचा अविभाज्य भाग होते. शेतकरी, बैलगाडी चालक, सुतार आणि लोहार यांच्यातील परस्परावलंबी संबंधांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला स्थैर्य प्राप्त होत असे. पारंपरिक कृषी साधनांच्या निर्मितीमुळे स्थानिक रोजगारालाही चालना मिळत असे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> === आधुनिक काळातील बदल === विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून पॉवर टिलर, ट्रॅक्टरचलित नांगर आणि रोटाव्हेटर यांच्या वापरामुळे पारंपरिक लाकडी नांगराचा वापर कमी झाला. तथापि लहान आकाराच्या शेतजमिनी, डोंगरउतार आणि पारंपरिक भातशेती असलेल्या काही भागांमध्ये त्याचा वापर आजही आढळतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === कृषी वारशातील स्थान === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा महाराष्ट्राच्या कृषी वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो. या नांगरामध्ये स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वापर, ग्रामीण कारागिरांचे तांत्रिक कौशल्य आणि पारंपरिक कृषी ज्ञान यांचा संगम दिसून येतो. कृषी यांत्रिकीकरणानंतर त्याचा वापर कमी झाला असला तरी कृषी इतिहास, लोकसंस्कृती, ग्रामीण तंत्रज्ञान आणि कृषी अभियांत्रिकीच्या अभ्यासात त्याला आजही महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research, 1980.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. New Delhi: Kalyani Publishers.</ref> === सांस्कृतिक महत्त्व === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा केवळ कृषी अवजार नसून ग्रामीण कारागिरी, स्थानिक तांत्रिक ज्ञान आणि बैलजोडीवर आधारित पारंपरिक शेतीसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहे. महाराष्ट्रातील कृषी वारशाच्या अभ्यासात या नांगराला विशेष स्थान आहे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research.</ref> == नांगराचा वापर == नांगराचा वापर जमिनीचा वरचा थर फोडणे, माती उलटविणे, तण व पिकांचे अवशेष जमिनीत मिसळणे आणि मशागतीसाठी जमीन तयार करणे यासाठी केला जातो. पारंपरिक शेतीमध्ये नांगर मुख्यतः बैलांच्या साहाय्याने चालविला जात असे, तर आधुनिक शेतीमध्ये ट्रॅक्टरच्या साहाय्याने विविध प्रकारचे नांगर वापरले जातात. नांगराच्या प्रकार, जमिनीचा प्रकार आणि उपलब्ध ओढशक्ती यांनुसार त्याचा वापर बदलतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref>...ग्रामीण जीवनातील नांगराचे सांस्कृतिक महत्त्व विशेष मानले गेले आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> === बैलचलित नांगर === भारतात शतकानुशतके बैलचलित नांगर हा शेतीचा प्रमुख आधार राहिला आहे. या पद्धतीमध्ये नांगर जोखडाच्या साहाय्याने बैलजोडीला जोडला जातो. शेतकरी नांगराच्या मूठीवर नियंत्रण ठेवून फाळ जमिनीत आवश्यक त्या खोलीपर्यंत प्रवेश करेल याची काळजी घेतो. जमिनीचा प्रकार आणि बैलांची ताकद यांनुसार नांगरणीची खोली व गती निश्चित होते.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> बैलचलित नांगर लहान व मध्यम आकाराच्या शेतजमिनी, डोंगराळ प्रदेश आणि कोकणासारख्या भातशेतीप्रधान भागांमध्ये विशेष उपयुक्त मानला जातो. या नांगराचे वजन तुलनेने कमी असल्यामुळे तो अरुंद बांधांमध्ये आणि लहान तुकड्यांच्या शेतांमध्ये सहज वापरता येतो.<ref>Ratnagiri District Gazetteer. ''Agricultural Implements''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra.</ref> === ट्रॅक्टरचलित नांगर === विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कृषी यांत्रिकीकरणामुळे ट्रॅक्टरचलित नांगरांचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढला. ट्रॅक्टरला जोडल्या जाणाऱ्या मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क नांगर, चिझेल नांगर आणि रिव्हर्सिबल नांगर यांच्या साहाय्याने मोठ्या क्षेत्राची मशागत कमी वेळात आणि अधिक खोलीपर्यंत करता येते.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> ट्रॅक्टरचलित नांगरांमध्ये कामाची गती, खोली आणि कार्यक्षमता अधिक असते. त्यामुळे मोठ्या शेतांमध्ये, कठीण जमिनीत आणि व्यापारी शेतीमध्ये या नांगरांचा व्यापक वापर होतो. तथापि लहान व तुकड्यात विभागलेल्या शेतांमध्ये किंवा डोंगराळ प्रदेशात बैलचलित नांगर अजूनही उपयुक्त मानला जातो.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === नांगर चालविण्याची पद्धत === नांगर चालविताना फाळ जमिनीत योग्य खोलीपर्यंत जाईल आणि सरळ रेषेत पुढे जाईल याकडे विशेष लक्ष दिले जाते. नांगराची मूठ धरून दिशा नियंत्रित केली जाते, तर ओढणारी शक्ती बैल किंवा ट्रॅक्टरद्वारे पुरविली जाते. सलग फेऱ्यांमध्ये प्रत्येक नवीन ओळ मागील ओळीला समांतर ठेवली जाते, ज्यामुळे संपूर्ण शेताची एकसमान मशागत होते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> नांगर चालविताना फाळाची धार, नांगराचा झुकाव, जोडणीची उंची आणि जमिनीची स्थिती यांचा कार्यक्षमतेवर थेट परिणाम होतो. योग्य समायोजनामुळे माती समप्रमाणात उलटली जाते आणि नांगरावरील अनावश्यक ताण कमी होतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === कार्यक्षमतेवर परिणाम करणारे घटक === नांगराची कार्यक्षमता अनेक घटकांवर अवलंबून असते. त्यामध्ये जमिनीचा प्रकार, मातीतील आर्द्रता, फाळाची धार, नांगराची रचना, ओढणाऱ्या प्राण्यांची किंवा ट्रॅक्टरची क्षमता, तसेच नांगर चालविणाऱ्या व्यक्तीचे कौशल्य यांचा समावेश होतो.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> फाळ बोथट झाल्यास किंवा नांगराची योग्य देखभाल न झाल्यास माती व्यवस्थित उलटली जात नाही आणि ओढण्यासाठी अधिक शक्ती लागते. याउलट योग्य देखभाल केलेला आणि जमिनीच्या प्रकारानुसार निवडलेला नांगर अधिक कार्यक्षम ठरतो, तसेच त्याचे आयुष्यही वाढते.<ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> == नांगराची देखभाल व सुरक्षितता == नांगराचे कार्यक्षम आयुष्य वाढविण्यासाठी त्याची नियमित देखभाल आणि सुरक्षित वापर आवश्यक मानला जातो. नांगराचा फाळ, लाकडी भाग, जोडणीचे घटक आणि धातूचे अवयव यांची वेळोवेळी तपासणी केल्यास त्याची कार्यक्षमता टिकून राहते. योग्य देखभालीमुळे नांगरावरील झीज कमी होते, ओढण्यासाठी लागणारी शक्ती कमी लागते आणि मशागतीची गुणवत्ता सुधारते.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === देखभाल === नांगराचा वापर झाल्यानंतर त्यावरील माती, गवत व इतर अवशेष स्वच्छ काढून टाकावेत. विशेषतः फाळ आणि धातूच्या भागांवर ओलावा राहिल्यास गंज निर्माण होण्याची शक्यता असते. लाकडी भागांना भेगा पडल्या आहेत का, जोडणी सैल झाली आहे का किंवा धातूचे भाग वाकले आहेत का याची नियमित तपासणी करणे आवश्यक असते. आवश्यकतेनुसार दुरुस्ती किंवा बदल केल्यास नांगराची कार्यक्षमता टिकून राहते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> === फाळाची धार === फाळ हा नांगराचा सर्वात महत्त्वाचा कार्यकारी भाग असून त्याची धार तीक्ष्ण असणे आवश्यक असते. बोथट झालेला फाळ माती प्रभावीपणे कापू शकत नाही, त्यामुळे ओढण्यासाठी अधिक शक्ती लागते आणि नांगरणीची गुणवत्ता कमी होते. म्हणून फाळाची धार वेळोवेळी घासून तीक्ष्ण करणे किंवा आवश्यक असल्यास नवीन फाळ बसविणे ही नियमित देखभालीचा महत्त्वाचा भाग मानला जातो.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === साठवण === नांगर वापरात नसताना तो कोरड्या, हवेशीर आणि पावसापासून सुरक्षित ठिकाणी ठेवावा. धातूच्या भागांना गंज लागू नये म्हणून त्यांना तेल किंवा ग्रीसचा पातळ थर लावला जातो. लाकडी नांगर दीर्घकाळ ओलाव्यात ठेवल्यास लाकूड कुजण्याची किंवा वाकण्याची शक्यता असते. योग्य साठवणुकीमुळे नांगराचे आयुष्य वाढते आणि पुढील वापरासाठी तो चांगल्या स्थितीत राहतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === सुरक्षित वापर === नांगर वापरताना त्याची जोडणी व्यवस्थित आणि मजबूत आहे याची खात्री करावी. बैलचलित नांगरामध्ये जोखड, दोर व नांगराची जोडणी सुरक्षित असणे आवश्यक असते, तर ट्रॅक्टरचलित नांगरामध्ये तीन-बिंदू जोडणी (Three-point linkage) आणि इतर यांत्रिक सांधे योग्य प्रकारे बसविलेले असावेत. दगड, झाडांची मुळे किंवा इतर कठीण अडथळ्यांवर नांगर आदळल्यास त्याचे नुकसान होऊ शकते, म्हणून अशा परिस्थितीत काळजीपूर्वक काम करणे आवश्यक असते. नियमित तपासणी, योग्य देखभाल आणि सुरक्षित संचालन यांमुळे नांगराची कार्यक्षमता वाढते तसेच अपघातांची शक्यता कमी होते.<ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> == सांस्कृतिक व ऐतिहासिक महत्त्व == नांगर हा केवळ शेतीचे अवजार नसून भारतीय कृषिसंस्कृती, ग्रामीण जीवन आणि सभ्यतेच्या विकासाचा एक महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो. प्राचीन काळापासून नांगर हा अन्ननिर्मिती, स्थिर वस्ती, भूमीची मशागत आणि कृषी अर्थव्यवस्थेचे प्रतीक म्हणून ओळखला जात आहे. भारतीय साहित्य, लोकपरंपरा, धार्मिक विधी आणि लोककलेमध्ये नांगराला श्रम, समृद्धी आणि भूमीशी असलेल्या मानवी नात्याचे प्रतीकात्मक स्थान प्राप्त झाले आहे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Ghurye, G. S. ''Indian Sadhus'' (सांस्कृतिक संदर्भांसाठी); तसेच भारतीय कृषीसंस्कृतीवरील विविध अभ्यासग्रंथ.</ref> === भारतीय संस्कृतीतील स्थान === भारतीय उपखंडात कृषीप्रधान समाजाच्या विकासाबरोबर नांगराला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. भूमीची मशागत करणारे प्रमुख अवजार म्हणून नांगराने मानवी समाजाला भटक्या जीवनातून स्थिर कृषिसंस्कृतीकडे नेण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. अनेक प्राचीन शिल्पांमध्ये, मंदिरांतील कोरीव कामांमध्ये आणि ऐतिहासिक चित्रणांमध्ये बैलजोडीसह नांगराचे दर्शन घडते. त्यामुळे नांगर हा भारतीय कृषीपरंपरेचा ऐतिहासिक प्रतीक मानला जातो.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Dhavalikar, M. K. ''Indian Archaeology''. New Delhi.</ref> === लोकपरंपरा === भारतीय ग्रामीण भागात नांगराला श्रम, उपजीविका आणि समृद्धीचे प्रतीक मानले जाते. अनेक प्रदेशांमध्ये नवीन नांगर तयार झाल्यानंतर किंवा शेतीच्या हंगामाच्या प्रारंभी त्याची पूजा करण्याची परंपरा आढळते. काही भागांत नांगर, बैलजोडी आणि जोखड यांचे पूजन करून शेतीच्या कामास प्रारंभ केला जातो. कोकण, महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि भारतातील इतर कृषीप्रधान प्रदेशांमध्ये अशा परंपरा आजही काही प्रमाणात जतन झालेल्या आहेत.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Ratnagiri District Gazetteer''; ''Kolaba District Gazetteer''.</ref> === साहित्य व म्हणी === मराठी तसेच इतर भारतीय भाषांतील लोकसाहित्य, ओव्या, लोकगीते, भारुडे आणि ग्रामीण कथांमध्ये नांगराचा वारंवार उल्लेख आढळतो. नांगर हा कष्ट, प्रामाणिक श्रम आणि शेतीप्रधान जीवनाचे प्रतीक म्हणून अनेक म्हणी आणि वाक्प्रचारांमध्येही वापरला जातो. ग्रामीण साहित्यामध्ये नांगर हे शेतकऱ्याच्या जीवनाशी अभिन्नपणे जोडलेले अवजार म्हणून चित्रित केलेले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी लोकसाहित्य''.</ref><ref>Dhere, R. C. ''लोकसंस्कृतीचे उपासक''.</ref> === उत्सव व धार्मिक संदर्भ === भारतातील अनेक कृषीप्रधान समाजांमध्ये शेतीच्या हंगामाच्या प्रारंभी नांगराचे पूजन करण्याची परंपरा आहे. महाराष्ट्रातील बैलपोळा, कर्नाटकातील करगा परिसरातील कृषीपरंपरा तसेच भारतातील विविध प्रादेशिक कृषीउत्सवांमध्ये नांगराला बैलांसह सन्मानाचे स्थान दिले जाते. काही भागांमध्ये भूमिपूजन किंवा पहिल्या मशागतीपूर्वी नांगराची पूजा केली जाते. या परंपरांमधून नांगराला कृषीसमृद्धी, भूमीचा सन्मान आणि श्रमसंस्कृतीचे प्रतीक म्हणून मान्यता मिळाल्याचे दिसून येते.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Ratnagiri District Gazetteer''.</ref> == आधुनिक बदल == विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून कृषी क्षेत्रात यांत्रिकीकरणाचा वेग वाढल्यामुळे नांगराच्या रचना, साहित्य आणि वापराच्या पद्धतींमध्ये लक्षणीय बदल झाले. पारंपरिक लाकडी नांगरांच्या जागी अधिक टिकाऊ आणि कार्यक्षम लोखंडी तसेच पोलादी नांगरांचा वापर वाढला. ट्रॅक्टरच्या प्रसारामुळे विविध प्रकारचे यांत्रिक नांगर विकसित झाले असून त्यांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जात आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव === कृषी यांत्रिकीकरणामुळे नांगराच्या वापरामध्ये मोठा बदल झाला. पारंपरिक बैलचलित नांगरांबरोबरच ट्रॅक्टरचलित मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क नांगर, चिझेल नांगर आणि रिव्हर्सिबल नांगर यांचा वापर वाढला. या नांगरांच्या साहाय्याने अधिक खोलीपर्यंत, कमी वेळात आणि मोठ्या क्षेत्रावर मशागत करणे शक्य झाले. तथापि, लहान शेतजमिनी, डोंगराळ प्रदेश आणि कोकणासारख्या भागांमध्ये पारंपरिक नांगर आजही वापरात आहेत.<ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> === सुधारित नांगर === कृषी संशोधन संस्थांनी आणि कृषी अभियांत्रिकी क्षेत्रातील संशोधनामुळे पारंपरिक नांगरांच्या अनेक सुधारित आवृत्त्या विकसित करण्यात आल्या आहेत. उच्च प्रतीचे पोलाद, बदलता येणारे फाळ, अधिक मजबूत चौकट, समायोजित करता येणारी खोली आणि ट्रॅक्टरशी सुसंगत जोडणी यांसारख्या वैशिष्ट्यांमुळे आधुनिक नांगर अधिक कार्यक्षम ठरले आहेत. जमिनीच्या प्रकारानुसार आणि शेतीच्या गरजेनुसार विविध आकार व प्रकारचे नांगर विकसित करण्यात आले आहेत.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === पर्यावरणीय विचार === आधुनिक कृषी व्यवस्थेमध्ये नांगराच्या वापराचा पर्यावरणीय परिणामही विचारात घेतला जातो. जमिनीची धूप, सेंद्रिय घटकांचे संरक्षण, मातीची रचना आणि आर्द्रतेचे संवर्धन यांचा विचार करून योग्य प्रकारचा नांगर निवडण्यावर भर दिला जातो. काही भागांमध्ये मातीची अनावश्यक उलथापालथ टाळण्यासाठी कमी मशागत (Minimum Tillage) किंवा संरक्षणात्मक मशागत (Conservation Tillage) यांसाठी विशेष प्रकारचे नांगर वापरले जातात. अशा सुधारित पद्धतींमुळे मातीचे आरोग्य जपणे, इंधनाची बचत करणे आणि शाश्वत कृषी व्यवस्थेला चालना देणे शक्य होते.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''.</ref><ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === पर्यावरणपूरक नांगरणीसाठी विकसित नांगर === मृदा संवर्धन, नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण आणि शाश्वत कृषी विकास यांना प्राधान्य देऊन आधुनिक काळात पर्यावरणपूरक नांगरांची निर्मिती करण्यात आली आहे. पारंपरिक खोल नांगरणीमुळे काही परिस्थितींमध्ये मातीची धूप, सेंद्रिय घटकांचे नुकसान आणि इंधनाचा अधिक वापर होऊ शकतो. त्यामुळे जमिनीची कमीतकमी उलथापालथ करणारे, कमी ओढशक्तीची आवश्यकता असलेले आणि मातीची नैसर्गिक रचना जपणारे विविध प्रकारचे नांगर विकसित करण्यात आले आहेत.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''. Rome: FAO.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> पर्यावरणपूरक नांगरांमध्ये संरक्षणात्मक मशागतीसाठी (Conservation Tillage) वापरले जाणारे नांगर, अल्प मशागतीसाठी (Minimum Tillage) विकसित केलेले नांगर, पट्टा मशागतीसाठी (Strip Tillage) वापरले जाणारे नांगर तसेच जमिनीचा वरचा थर कमीतकमी विस्कळीत करणारे विशेष प्रकारचे चिझेल नांगर (Chisel Plough) यांचा समावेश होतो. हे नांगर जमिनीतील सेंद्रिय पदार्थ, सूक्ष्मजीवांची क्रियाशीलता आणि मातीतील आर्द्रता यांचे संरक्षण करण्यास सहाय्य करतात.<ref>FAO. ''Conservation Agriculture''. Rome: FAO.</ref> आधुनिक पर्यावरणपूरक नांगरांच्या निर्मितीत उच्च प्रतीचे पोलाद, बदलता येणारे फाळ, झीजप्रतिरोधक धातू, कमी वजनाची रचना आणि इंधनाची बचत करणारी अभियांत्रिकी यांचा वापर केला जातो. यामुळे नांगराचे आयुष्य वाढते, ओढण्यासाठी लागणारी शक्ती कमी होते आणि ऊर्जा वापरात बचत होते.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> भारतातील विविध भौगोलिक प्रदेश, मातीचे प्रकार आणि हवामान लक्षात घेऊन पर्यावरणपूरक नांगरांच्या विविध आवृत्त्या विकसित करण्यात आल्या आहेत. कृषी विद्यापीठे, भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) आणि कृषी अभियांत्रिकी संस्थांनी विकसित केलेले अनेक सुधारित नांगर मृदा संवर्धन, इंधन बचत आणि शाश्वत कृषी पद्धतींना प्रोत्साहन देण्यासाठी वापरले जात आहेत.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Central Institute of Agricultural Engineering (CIAE). ''Farm Implements and Machinery''. Bhopal.</ref> == संदर्भ == {{reflist}} == हेही पहा == * [[कृषी]] * [[नांगरणी]] * [[वखर]] * [[पाटा]] * [[बैल]] * [[ट्रॅक्टर]] * [[मृदा]] == ग्रंथसूची == === मराठी === * घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''. * दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''. * कांबळे, डॉ. आर. एच. ''ऐतिहासिक शोध निबंध : प्राचीन व अर्वाचीन काळ, स्थळ आणि व्यक्ती विचारांचा वेध''. * शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''. === इंग्रजी === * Khobrekar, V. G. ''Kokan: From the Earliest to 1818 A.D.''. * Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. * Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. * Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. * Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. * Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''. * Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''. Rome: FAO. * Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR. * Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. New Delhi: Kalyani Publishers. * Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. New Delhi: Jain Brothers. * Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research. * Central Institute of Agricultural Engineering (CIAE). ''Farm Implements and Machinery''. Bhopal. * Maharashtra State Gazetteers. ''Ratnagiri District Gazetteer''. * Maharashtra State Gazetteers. ''Kolaba District Gazetteer''. * Government of India. ''Agricultural Machinery Manual''. == बाह्य दुवे == * [https://icar.org.in भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR)] * [https://farmer.gov.in भारत सरकार – शेतकरी पोर्टल] * [https://agricoop.nic.in कृषी व शेतकरी कल्याण विभाग, भारत सरकार] * [https://www.fao.org Food and Agriculture Organization (FAO)] * [https://ciae.icar.gov.in Central Institute of Agricultural Engineering (CIAE)] * [https://krishi.maharashtra.gov.in महाराष्ट्र शासन – कृषी विभाग] {{कोकण लोकजीवन}} [[वर्ग:कृषी अवजारे]] [[वर्ग:शेती]] [[वर्ग:कृषी अभियांत्रिकी]] [[वर्ग:भारतीय कृषी]] [[वर्ग:पारंपरिक कृषी]] km1l96gjl6hg44eoqm6oz8iik85b3ge 2697018 2697017 2026-07-26T09:15:11Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — पररूप संधी - इक प्रत्यय ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#पररूप संधी - इक प्रत्यय|अधिक माहिती]]); शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2697018 wikitext text/x-wiki == प्रस्तावना == === नांगराची संकल्पना === नांगर हे शेतीमध्ये जमिनीची प्राथमिक मशागत करण्यासाठी वापरले जाणारे सर्वांत प्राचीन आणि मूलभूत कृषी अवजार मानले जाते. जमिनीचा वरचा थर उलथणे, माती भुसभुशीत करणे, तणांचे नियंत्रण करणे, पावसाचे पाणी मुरण्यास पोषक परिस्थिती निर्माण करणे तसेच पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे ही नांगराची प्रमुख कार्ये आहेत. भारतीय उपखंडात हजारो वर्षांपासून नांगराचा वापर होत असून कृषी संस्कृतीच्या विकासात त्याने महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Encyclopaedia Britannica. "Plow".</ref> भारतातील पारंपरिक नांगर प्रामुख्याने लाकडापासून तयार केला जात असे. जमिनीला छेद देणाऱ्या भागात लोखंडी फाळ बसविला जात असे. हा नांगर बैलांच्या साहाय्याने ओढला जात असल्यामुळे पशुपालन, शेती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा परस्पर संबंध दृढ राहिला. प्रदेशानुसार जमिनीचे स्वरूप, पिकांची पद्धत आणि उपलब्ध लाकूड यांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि रचनेत विविधता आढळते.<ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref><ref>Government of India. ''Farm Implements and Machinery''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> महाराष्ट्रात कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेश या प्रदेशांमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार नांगराचे विविध प्रकार विकसित झाले. विशेषतः कोकणातील भातशेतीसाठी हलक्या लाकडी नांगरांचा वापर केला जात असे, तर काळ्या जमिनीच्या प्रदेशात अधिक मजबूत आणि जड नांगर प्रचलित होते. या प्रादेशिक वैशिष्ट्यांचा उल्लेख महाराष्ट्राच्या इतिहास, लोकसंस्कृती आणि ग्रामीण जीवनावरील विविध ग्रंथांमध्ये आढळतो.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कृषी यांत्रिकीकरणाला वेग आल्यामुळे ट्रॅक्टर, मोल्डबोर्ड प्लाऊ, डिस्क प्लाऊ आणि रोटाव्हेटर यांसारख्या आधुनिक कृषी अवजारांचा वापर वाढला. परिणामी बैलचलित पारंपरिक नांगराचा वापर लक्षणीयरीत्या घटला. तथापि, डोंगराळ प्रदेश, लहान शेतजमिनी, सेंद्रिय शेती तसेच कृषी वारशाच्या जतनाशी संबंधित उपक्रमांमध्ये पारंपरिक नांगराचे सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व आजही कायम आहे.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> === नांगराची व्याख्या === नांगर हे शेतीसाठी वापरले जाणारे असे कृषी अवजार आहे ज्याच्या साहाय्याने जमिनीचा वरचा थर कापून किंवा उलथून तिची मशागत केली जाते. जमिनीची भौतिक रचना सुधारण्यासाठी, तणांचे नियंत्रण करण्यासाठी, पिकांच्या अवशेषांचे जमिनीत मिश्रण करण्यासाठी तसेच पेरणीस योग्य अशी जमीन तयार करण्यासाठी नांगराचा उपयोग केला जातो. कृषी अभियांत्रिकीच्या दृष्टीने नांगर हे प्राथमिक मशागतीचे (Primary Tillage Implement) प्रमुख साधन मानले जाते.<ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Farm Implements and Machinery''. New Delhi.</ref> नांगराचे कार्य केवळ माती उलथणे एवढ्यापुरते मर्यादित नसून जमिनीमध्ये हवा खेळती राहणे, पावसाचे पाणी मुरण्यास मदत होणे, तणांचा नाश होणे, कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होणे आणि पिकांच्या मुळांच्या वाढीस पोषक परिस्थिती निर्माण करणे यासाठीही तो महत्त्वाचा मानला जातो.<ref>FAO. ''Conservation Agriculture''. Food and Agriculture Organization of the United Nations.</ref><ref>Reddy, S. R. (2016). ''Principles of Agronomy''. Kalyani Publishers.</ref> भारतीय पारंपरिक शेतीमध्ये नांगर हा बैलांच्या साहाय्याने चालविला जात असे. त्याच्या मुख्य भागामध्ये दांडा, फाळ, जोखडाशी जोडणारा भाग आणि नांगर हाताळण्यासाठी आवश्यक रचना यांचा समावेश होतो. प्रदेशानुसार मातीचा प्रकार, पिकांची पद्धत आणि भौगोलिक परिस्थिती यांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि बांधणीत बदल आढळतात.<ref>Government of India. ''Improved Farm Implements for Dryland Agriculture''. Ministry of Agriculture.</ref><ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref> मराठी भाषेत "नांगर" हा शब्द शेतीच्या अवजारासाठी रूढ असला तरी भारतातील विविध प्रदेशांत याच अवजाराला हल, नांगल, हलम, नागली किंवा इतर प्रादेशिक नावांनी ओळखले जाते. भाषिक विविधतेनुसार नावांमध्ये फरक असला तरी त्याचे मूलभूत कार्य समान राहते.<ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> === शेतीतील महत्त्व === मानवी संस्कृतीच्या विकासामध्ये नांगराचा शोध हा कृषी इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. स्थिर शेतीव्यवस्थेचा विकास, अन्नधान्य उत्पादनात वाढ आणि ग्रामीण वसाहतींचा विस्तार यामध्ये नांगराचा मोठा वाटा होता. शेतीतील उत्पादकता वाढविण्यासाठी प्राथमिक मशागत हा मूलभूत टप्पा असून नांगर त्यासाठी अत्यावश्यक साधन मानले जाते.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Vol. I. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Encyclopaedia Britannica. "Plow".</ref> महाराष्ट्रात भात, ज्वारी, बाजरी, गहू, ऊस, कडधान्ये आणि इतर पिकांच्या लागवडीपूर्वी नांगरणी करणे ही पारंपरिक शेतीची अविभाज्य प्रक्रिया होती. विशेषतः कोकणातील भातशेतीमध्ये पहिल्या पावसानंतर नांगरणीला प्रारंभ होत असे. स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या प्रकारानुसार नांगराच्या वापरामध्ये प्रादेशिक वैशिष्ट्ये विकसित झाली.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref> आधुनिक काळात ट्रॅक्टरचलित कृषी अवजारांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला असला तरी डोंगराळ भाग, लहान शेतजमिनी आणि अल्पभूधारक शेतकरी यांच्याकडे पारंपरिक नांगराचा वापर अद्यापही आढळतो. त्याचबरोबर नांगर हे भारतीय कृषी वारसा, ग्रामीण जीवन आणि लोकसंस्कृतीचे प्रतीक मानले जाते.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref><ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref> == व्युत्पत्ती == === "नांगर" शब्दाची उत्पत्ती === "नांगर" हा शब्द मराठीतील प्राचीन कृषिविषयक शब्दांपैकी एक मानला जातो. त्याची व्युत्पत्ती इंडो-आर्यन भाषाकुलातील प्राचीन शब्दपरंपरेशी संबंधित असून संस्कृतमधील "लाङ्गल" (लाङ्गलम्) या शब्दाशी त्याचा निकटचा संबंध मानला जातो. संस्कृतमध्ये "लाङ्गल" हा शब्द शेतीची मशागत करणाऱ्या अवजारासाठी वापरला जात असे. कालांतराने प्राकृत, अपभ्रंश आणि प्रादेशिक भाषांमधील ध्वनीबदलांमुळे विविध स्वरूपे निर्माण झाली आणि मराठीत "नांगर" हा शब्द रूढ झाला.<ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी व्युत्पत्ती कोश''.</ref> भारतीय कृषिसंस्कृतीमध्ये नांगराचा वापर अत्यंत प्राचीन असल्यामुळे या अवजाराचा उल्लेख वैदिक आणि उत्तरवैदिक साहित्यात विविध नावांनी आढळतो. ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि नंतरच्या कृषिविषयक ग्रंथांमध्ये शेती, मशागत आणि नांगरणी यांचे उल्लेख आढळतात. तथापि, सर्वच ठिकाणी आधुनिक मराठीतील "नांगर" हा शब्द आढळत नाही; त्याऐवजी त्या काळातील भाषिक परंपरेनुसार "लाङ्गल" किंवा इतर रूपांचा वापर झालेला दिसतो.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. ''Vedic Index of Names and Subjects''. Motilal Banarsidass.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> मराठीमध्ये "नांगर" या शब्दापासून "नांगरणी", "नांगरट", "नांगरलेली जमीन", "नांगरवट" यांसारखे अनेक व्युत्पन्न शब्द तयार झाले असून ते ग्रामीण बोलीभाषा आणि कृषी व्यवहारामध्ये आजही प्रचलित आहेत. या शब्दसंपदेवरून महाराष्ट्रातील कृषी जीवनात नांगराचे असलेले दीर्घकालीन महत्त्व स्पष्ट होते.<ref>महाराष्ट्र शासन. ''मराठी विश्वकोश''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी व्युत्पत्ती कोश''.</ref> === संस्कृत, प्राकृत व अपभ्रंशातील रूपे === संस्कृतमध्ये "लाङ्गल" हा शब्द नांगरासाठी प्रामुख्याने वापरला जात असे. पाणिनी, अमरकोश आणि इतर संस्कृत कोशग्रंथांमध्ये या शब्दाचा उल्लेख कृषी अवजार म्हणून आढळतो. प्राकृत भाषांमध्ये ध्वनीपरिवर्तनामुळे "लंगल", "लंगल", "नंगल" यांसारखी रूपे निर्माण झाली. पुढे अपभ्रंश आणि मध्य इंडो-आर्यन भाषांमधून विविध प्रादेशिक भाषांमध्ये त्यांचे स्थानिक स्वरूप विकसित झाले.<ref>Apte, V. S. ''The Practical Sanskrit-English Dictionary''.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> भाषावैज्ञानिकांच्या मते भारतीय उपखंडातील कृषी संस्कृतीच्या प्रसाराबरोबर या शब्दाचे विविध भाषिक रूपांतरे झाली. त्यामुळे आजही उत्तर भारतापासून दक्षिण भारतापर्यंत नांगरासाठी वापरल्या जाणाऱ्या अनेक शब्दांमध्ये ध्वनिसाम्य आढळते.<ref>Masica, Colin P. (1991). ''The Indo-Aryan Languages''. Cambridge University Press.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref> === भारतीय भाषांतील समतुल्य शब्द === भारतीय भाषांमध्ये नांगरासाठी विविध शब्द प्रचलित आहेत. हिंदीमध्ये "हल", संस्कृतमध्ये "लाङ्गल", गुजरातीमध्ये "હળ", पंजाबीमध्ये "ਹਲ", बंगालीमध्ये "লাঙল", ओडियामध्ये "ଲଙ୍ଗଳ", आसामीमध्ये "লাঙল" तर कन्नडमध्ये "ನೇಗಿಲು" किंवा "ನಂಗಲ", तेलुगूमध्ये "నాగలి" आणि तमिळमध्ये "கலப்பை" किंवा स्थानिक प्रकारानुसार इतर शब्द वापरले जातात. हे शब्द भाषिकदृष्ट्या वेगवेगळे असले तरी त्यांचा संबंध शेतीच्या प्राथमिक मशागतीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या अवजाराशीच आहे.<ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Masica, Colin P. (1991). ''The Indo-Aryan Languages''. Cambridge University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> === मराठीतील प्रादेशिक नावे === महाराष्ट्रात "नांगर" हे प्रमाण मराठीतील सर्वाधिक प्रचलित नाव असले तरी विविध भागांतील बोलीभाषांमध्ये त्याच्या उच्चारात आणि संबोधनात काही प्रमाणात फरक आढळतो. कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेशातील ग्रामीण भागात नांगराच्या प्रकारानुसार किंवा रचनेनुसार स्थानिक नावांचा वापर केला जातो. काही भागांत विशिष्ट आकाराच्या किंवा विशिष्ट पिकांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगरांना स्वतंत्र स्थानिक नावे दिलेली आढळतात. या नावांमधून महाराष्ट्रातील कृषी परंपरेतील प्रादेशिक विविधता आणि लोकभाषेची समृद्धता दिसून येते.<ref>महाराष्ट्र शासन. ''मराठी विश्वकोश''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == इतिहास == === प्रागैतिहासिक शेती === मानवाच्या भटक्या जीवनपद्धतीतून स्थिर कृषी समाजाकडे झालेला प्रवास हा मानवी इतिहासातील महत्त्वपूर्ण टप्पा मानला जातो. नवाश्मयुगात (Neolithic Period) वनस्पतींची नियोजित लागवड आणि प्राण्यांचे पाळीवकरण यांसोबत जमिनीची मशागत करण्यासाठी विविध साधनांचा वापर सुरू झाला. सुरुवातीच्या काळात खोदकाठी, लाकडी काठ्या आणि साध्या कृषी अवजारांचा वापर केला जात होता. कालांतराने जमिनीचा वरचा थर सैल करण्यासाठी आणि पेरणीस योग्य बनविण्यासाठी लाकडी नांगरासारख्या अवजारांचा विकास झाला.<ref>Barker, Graeme (2006). ''The Agricultural Revolution in Prehistory: Why Did Foragers Become Farmers?'' Oxford University Press.</ref><ref>Fuller, Dorian Q. (2007). "Contrasting Patterns in Crop Domestication". ''Annals of Botany''. 100 (5): 903–924.</ref> भारतीय उपखंडात नवाश्मयुगीन वसाहतींमधून शेतीचे पुरावे प्राप्त झाले असून त्या काळात जमिनीची मशागत करण्यासाठी साध्या कृषी अवजारांचा वापर होत असल्याचे पुरातत्त्वीय संशोधनातून सूचित होते. प्रारंभीचे नांगर प्रामुख्याने लाकडापासून बनविले जात असावेत, अशी मांडणी अनेक कृषी इतिहासकारांनी केली आहे; तथापि त्या काळातील लाकडी अवजारे नाशवंत असल्यामुळे त्यांचे प्रत्यक्ष पुरावे मर्यादित प्रमाणात उपलब्ध आहेत.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Possehl, Gregory L. (2002). ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective''. AltaMira Press.</ref> === सिंधू संस्कृती === सिंधू संस्कृती (इ.स.पू. सु. 2600–1900) ही जगातील प्राचीन नागरी संस्कृतींपैकी एक मानली जाते. या संस्कृतीतील कृषी हा अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. हरप्पा, मोहेंजोदडो, कालीबंगन, राखीगढी आणि इतर पुरातत्त्वीय स्थळांवरील संशोधनातून गहू, बार्ली, कडधान्ये आणि इतर पिकांची लागवड होत असल्याचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत.<ref>Possehl, Gregory L. (2002). ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective''. AltaMira Press.</ref><ref>Kenoyer, Jonathan Mark (1998). ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization''. Oxford University Press.</ref> राजस्थानातील कालीबंगन येथे उत्खननामध्ये सापडलेल्या समांतर आणि छेदक नांगररेषा (ploughed field) या जगातील सर्वात प्राचीन नांगरलेल्या शेतांच्या पुराव्यांपैकी मानल्या जातात. या पुराव्यांवरून त्या काळात नियोजित नांगरणी आणि पिकांच्या ओळींची लागवड केली जात असल्याचे संशोधकांचे मत आहे.<ref>Lal, B. B. (1997). ''The Earliest Civilization of South Asia''. Aryan Books International.</ref><ref>Archaeological Survey of India. ''Indian Archaeology – A Review''.</ref> === वैदिक काळ === वैदिक काळात भारतीय समाजाचा प्रमुख व्यवसाय शेती व पशुपालन हा होता. ऋग्वेद, अथर्ववेद, यजुर्वेद आणि ब्राह्मण ग्रंथांमध्ये कृषी, नांगरणी, पेरणी, धान्य उत्पादन आणि शेतीशी संबंधित विविध विधींचे उल्लेख आढळतात. या काळात शेती ही केवळ उदरनिर्वाहाचे साधन नसून सामाजिक आणि धार्मिक जीवनाचाही महत्त्वाचा भाग होती.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. (1912). ''Vedic Index of Names and Subjects''. Vol. I–II. London: John Murray.</ref><ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref> संस्कृत साहित्यात नांगरासाठी "लाङ्गल" हा शब्द प्रचलित होता. वैदिक व उत्तरवैदिक साहित्यात या शब्दाचा वापर जमिनीची मशागत करणाऱ्या कृषी अवजारासाठी करण्यात आलेला दिसतो. नांगराच्या साहाय्याने शेतीची मशागत करून धान्य उत्पादन वाढविण्याचे महत्त्व त्या काळातील कृषिपरंपरेत अधोरेखित झालेले आढळते.<ref>Monier-Williams, Monier (1899). ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford: Clarendon Press.</ref><ref>Apte, V. S. (1957). ''The Practical Sanskrit-English Dictionary''. Poona: Prasad Prakashan.</ref> वैदिक समाजात बैलांचा उपयोग नांगर ओढण्यासाठी केला जात असे. कृषी उत्पादनासाठी सुपीक जमीन, बैलांची जोडी आणि नांगर ही आवश्यक साधने मानली जात होती. विविध वैदिक मंत्रांमध्ये समृद्ध पीक, सुपीक भूमी आणि यशस्वी शेतीसाठी प्रार्थना केलेली आढळते, ज्यावरून त्या काळातील कृषीव्यवस्थेचे महत्त्व स्पष्ट होते.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. (1912). ''Vedic Index of Names and Subjects''.</ref><ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I.</ref> === प्राचीन भारत === उत्तरवैदिक काळानंतर भारतीय कृषी व्यवस्थेत लक्षणीय प्रगती झाली. मौर्य, सातवाहन, गुप्त आणि इतर राजवंशांच्या काळात शेती हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख आधार होता. जमिनीची मशागत, सिंचन, पिकांचे नियोजन आणि महसूल व्यवस्था यांवर विशेष भर देण्यात आला होता.<ref>Thapar, Romila (2002). ''Early India: From the Origins to AD 1300''. University of California Press.</ref><ref>Shamasastry, R. (Trans.) (1915). ''Kautilya's Arthashastra''. Mysore Government Press.</ref> कौटिल्याच्या 'अर्थशास्त्र' या ग्रंथामध्ये कृषी प्रशासन, जमीन, सिंचन व्यवस्था आणि शेतीविषयक विविध बाबींचे सविस्तर वर्णन आढळते. राज्याने शेतीच्या विकासासाठी आवश्यक साधने उपलब्ध करून देणे, शेतीयोग्य जमिनीचा उपयोग वाढविणे आणि उत्पादनक्षमतेत वाढ करणे यांवर भर दिल्याचे या ग्रंथातून दिसून येते.<ref>Shamasastry, R. (Trans.) (1915). ''Kautilya's Arthashastra''. Mysore Government Press.</ref><ref>Kangle, R. P. (1965). ''The Kautiliya Arthasastra''. University of Bombay.</ref> या कालखंडात नांगराच्या रचनेत प्रदेशानुसार बदल होत गेले. जमिनीचा प्रकार, पिकांची आवश्यकता आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्री यांनुसार लाकडी नांगरामध्ये सुधारणा करण्यात आल्या. बैलांच्या साहाय्याने चालविल्या जाणाऱ्या नांगराचा वापर भारतीय कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिला.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I.</ref><ref>Kumar, Dharma (Ed.) (2005). ''The Cambridge Economic History of India'', Vol. I. Cambridge University Press.</ref> === मध्ययुगीन काळ === मध्ययुगीन भारतात शेती हा अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख आधार राहिला. दिल्ली सल्तनत, बहमनी, विजयनगर, दख्खनी सल्तनती आणि मुघल काळात कृषी उत्पादन वाढविण्यासाठी जमिनीची नियमित मशागत, सिंचन व्यवस्था आणि महसूल प्रणाली यांना महत्त्व प्राप्त झाले. या काळात नांगराची मूलभूत रचना लाकडीच राहिली; तथापि प्रदेशानुसार मातीचा प्रकार, पर्जन्यमान आणि पिकांच्या आवश्यकतांनुसार त्यामध्ये स्थानिक बदल विकसित झाले.<ref name="Randhawa1980">Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Habib, Irfan (1999). ''The Agrarian System of Mughal India (1556–1707)''. Oxford University Press.</ref> मुघलकालीन प्रशासनात जमिनीचे मोजमाप, महसूल निर्धारण आणि पीकपद्धती यांचा सविस्तर विचार केला जात असे. या व्यवस्थेमुळे कृषी उत्पादनक्षमतेला चालना मिळाली. विविध प्रदेशांतील शेतकरी स्थानिक परिस्थितीनुसार नांगराचे प्रकार वापरत असल्याचे तत्कालीन प्रशासनिक नोंदी आणि कृषी इतिहासावरील अभ्यासांमधून दिसून येते.<ref>Habib, Irfan (1999). ''The Agrarian System of Mughal India (1556–1707)''. Oxford University Press.</ref><ref name="Randhawa1980"/> === मराठा काळ === मराठा साम्राज्याच्या काळात महाराष्ट्राची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने कृषीवर आधारित होती. गावपातळीवरील महसूल व्यवस्था, पाटील–कुलकर्णी पद्धती आणि स्थानिक कृषी व्यवस्थेमुळे शेतीला महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले. नांगर हा प्रत्येक शेतकऱ्याच्या मूलभूत कृषी अवजारांपैकी एक मानला जात असे आणि बैलजोडीच्या साहाय्याने शेतीची मशागत केली जात असे.<ref>Kulkarni, A. R. (1996). ''Maharashtra in the Age of Shivaji''. Deshmukh & Company.</ref><ref name="Randhawa1980"/> महाराष्ट्रातील भौगोलिक विविधतेमुळे कोकण, देश, विदर्भ आणि खानदेश या प्रदेशांमध्ये नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल झाले. कोकणातील भातशेतीसाठी हलक्या स्वरूपाचे नांगर, तर कठीण किंवा काळ्या जमिनीसाठी अधिक मजबूत नांगर वापरले जात असल्याचे इतिहास आणि ग्रामीण जीवनावरील अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Khobrekar1979">Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref name="ShilpasamruddhaKonkan">घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref name="Randhawa1980"/> === ब्रिटिशकालीन शेती === ब्रिटिश राजवटीत भारतातील कृषी व्यवस्था महसूल धोरण, व्यापारी पिकांची वाढ आणि नवीन कृषी तंत्रज्ञानाच्या प्रभावामुळे बदलू लागली. जमीन महसूल व्यवस्थेतील बदल, रेल्वेचा विस्तार आणि बाजारपेठेचा विकास यांमुळे शेतीच्या स्वरूपात परिवर्तन झाले. तथापि, ग्रामीण भारतातील बहुसंख्य शेतकरी पारंपरिक बैलचलित लाकडी नांगराचाच वापर करत होते. प्रदेशानुसार नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल असले तरी त्याचे मूलभूत स्वरूप मोठ्या प्रमाणात कायम राहिले.<ref>Moreland, W. H. (1929). ''The Agrarian System of Moslem India''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Randhawa1980"/> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी कृषी विभाग, कृषी संशोधन संस्था आणि प्रांतिक प्रशासन यांनी देशी कृषी अवजारांच्या सुधारणांवर भर दिला. पारंपरिक लाकडी नांगरामध्ये लोखंडी फाळ बसविणे, अधिक टिकाऊ साहित्याचा वापर करणे आणि मशागतीची कार्यक्षमता वाढविणे यांसाठी विविध प्रयोग करण्यात आले. या काळात काही भागांत सुधारित देशी नांगरांचा प्रसार झाला; तथापि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांमध्ये पारंपरिक नांगराचे प्राबल्य कायम राहिले.<ref>Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Royal Commission on Agriculture in India (1928). ''Report of the Royal Commission on Agriculture in India''. Government of India.</ref> ब्रिटिशकालीन कृषी अहवालांमध्ये भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या देशी नांगरांचे प्रकार, त्यांची रचना आणि कार्यक्षमता यांचे वर्णन आढळते. महाराष्ट्रासह दख्खन प्रदेशातील काळी जमीन, कोकणातील भातशेती आणि इतर कृषी प्रदेशांमध्ये स्थानिक गरजांनुसार नांगराचे विविध प्रकार वापरात असल्याचे या अहवालांतून स्पष्ट होते.<ref>Royal Commission on Agriculture in India (1928). ''Report of the Royal Commission on Agriculture in India''. Government of India.</ref><ref name="Khobrekar1979"/> === स्वातंत्र्योत्तर काळ === स्वातंत्र्यानंतर भारत सरकारने कृषी विकासाला प्राधान्य देत संशोधन, शिक्षण आणि विस्तार सेवांवर विशेष भर दिला. भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR), राज्य कृषी विद्यापीठे आणि कृषी अभियांत्रिकी संस्थांनी सुधारित कृषी अवजारे विकसित करण्यासाठी संशोधन सुरू केले. या कालखंडात पारंपरिक देशी नांगराबरोबरच सुधारित देशी नांगर, मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क प्लाऊ आणि ट्रॅक्टरचलित नांगर यांचा वापर वाढू लागला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi.</ref><ref name="Randhawa1983">Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref> हरितक्रांतीनंतर सिंचन, रासायनिक खते, उच्च उत्पादनक्षम बियाणे आणि यांत्रिकीकरण यांचा कृषी क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर प्रसार झाला. त्यामुळे मोठ्या क्षेत्रावरील शेतीमध्ये ट्रॅक्टरचलित अवजारांचा वापर वाढला. तरीही डोंगराळ प्रदेश, आदिवासी भाग, लहान शेतजमिनी आणि भातशेतीप्रधान क्षेत्रांमध्ये पारंपरिक नांगराचा वापर काही प्रमाणात सुरूच राहिला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref> महाराष्ट्रातील विविध कृषी विद्यापीठांनी स्थानिक जमिनीच्या प्रकारानुसार सुधारित देशी नांगर विकसित करण्यासाठी संशोधन केले आहे. आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढत असला तरी पारंपरिक नांगर हा भारतीय कृषी इतिहास, ग्रामीण संस्कृती आणि कृषी वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक म्हणून आजही अभ्यासाचा विषय आहे.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> == नांगराची रचना == नांगर हा जमिनीची प्राथमिक मशागत करण्यासाठी वापरला जाणारा कृषी अवजार असून त्याची रचना कार्यक्षम, संतुलित आणि प्रदेशानुसार बदलणारी असते. पारंपरिक भारतीय नांगर मुख्यतः लाकडापासून तयार केला जात असे, तर जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा बनविला जाई. जमिनीचा प्रकार, पिकांची पद्धत, बैलांची ताकद आणि स्थानिक सुतार-लोहार यांच्या कौशल्यानुसार नांगराच्या रचनेत विविधता आढळते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील पारंपरिक नांगराची रचना साधारणपणे तीन प्रमुख घटकांवर आधारित असते. पहिला घटक म्हणजे जमिनीमध्ये प्रवेश करून माती सैल करणारा भाग, दुसरा घटक म्हणजे बैलांकडून मिळणारी ओढ नांगरापर्यंत पोहोचविणारी जोडणी आणि तिसरा घटक म्हणजे नांगराची दिशा व खोली नियंत्रित करण्यासाठी शेतकरी वापरत असलेली दांडी किंवा हाताळणीची व्यवस्था. या सर्व घटकांमध्ये योग्य संतुलन असल्यास नांगरणी अधिक प्रभावी होते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> पारंपरिक नांगराची रचना भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये भिन्न स्वरूपात विकसित झाली आहे. कोकणातील भातशेती, दख्खनमधील काळी जमीन, गंगेच्या खोऱ्यातील गाळयुक्त माती आणि राजस्थानातील कोरडवाहू प्रदेश या प्रत्येक भागात जमिनीच्या भौतिक गुणधर्मांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि फाळाच्या स्वरूपात बदल आढळतात. त्यामुळे भारतात नांगराची एकच सार्वत्रिक रचना नसून स्थानिक गरजांनुसार विकसित झालेल्या अनेक प्रादेशिक रचना अस्तित्वात आहेत.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी अभियांत्रिकीमध्ये पारंपरिक नांगराच्या मूलभूत तत्त्वांवर आधारित अनेक सुधारित नांगर विकसित करण्यात आले आहेत. लोखंडी व पोलादी भागांचा वापर, समायोजित करता येणारी खोली, बदलता येणारे फाळ आणि यांत्रिक शक्तीशी सुसंगत रचना यांमुळे आधुनिक नांगरांची कार्यक्षमता वाढली आहे. तथापि पारंपरिक नांगराची मूलभूत संकल्पना आजही अनेक आधुनिक नांगरांच्या रचनेचा आधार मानली जाते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> === नांगराचे मुख्य भाग === पारंपरिक भारतीय नांगर हा अनेक परस्परसंबंधित भागांपासून बनलेला असतो. प्रत्येक भागाचे स्वतंत्र कार्य असून सर्व भागांच्या समन्वयामुळे नांगरणीची प्रक्रिया प्रभावीपणे पार पडते. नांगराच्या आकारात व भागांच्या नावांमध्ये प्रदेशानुसार काही प्रमाणात फरक आढळत असला, तरी त्याची मूलभूत रचना सर्वसाधारणपणे समान असते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> नांगराच्या पुढील भागाला जू अथवा बैलजोडीशी जोडणारी व्यवस्था असते. या जोडणीद्वारे बैलांकडून निर्माण होणारी ओढ नांगरापर्यंत पोहोचते. नांगराचा मध्यभाग हा संपूर्ण अवजाराचा आधार मानला जातो. याच भागावर इतर घटक बसविलेले असतात आणि नांगराची स्थिरता याच्यावर अवलंबून असते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> नांगराच्या मागील बाजूस असलेली दांडी किंवा हाताळणीचा भाग शेतकऱ्यास नांगराची दिशा, खोली आणि संतुलन नियंत्रित करण्यासाठी उपयोगी पडतो. नांगरणीदरम्यान शेतकरी या भागाच्या साहाय्याने नांगर योग्य दिशेने चालवितो तसेच आवश्यकतेनुसार त्याची खोली कमी-जास्त करतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> जमिनीमध्ये प्रत्यक्ष प्रवेश करणारा फाळ हा नांगराचा सर्वात महत्त्वाचा कार्यकारी भाग आहे. फाळ माती कापून तिचा वरचा थर सैल करतो आणि त्यामुळे पेरणीस योग्य स्थिती निर्माण होते. पारंपरिक नांगरांमध्ये प्रारंभी लाकडी फाळांचा वापर होत असला, तरी पुढे लोखंडी फाळांचा वापर वाढल्यामुळे नांगराची टिकाऊपणा आणि कार्यक्षमता दोन्ही वाढली.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये नांगराच्या घटकांना स्थानिक नावांनी ओळखले जाते. उदाहरणार्थ, रुमणे, दांडी, मुख्य भाग, खुट आणि फाळ या संज्ञा अनेक भागांत प्रचलित आहेत. या भागांची रचना, परिमाणे आणि जोडणी स्थानिक शेतीपद्धती, जमिनीचा प्रकार आणि पिकांच्या आवश्यकतेनुसार बदलू शकते. त्यामुळे नांगराच्या भागांची नावे आणि स्वरूप यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref name="Khobrekar1979"/></ref> === लाकडी भाग === पारंपरिक भारतीय नांगराचा मुख्य सांगाडा प्रामुख्याने कठीण व टिकाऊ लाकडापासून तयार केला जात असे. स्थानिक हवामान, जमिनीचा प्रकार आणि उपलब्ध वृक्षप्रजाती यांनुसार नांगर तयार करण्यासाठी बाभूळ, साग, खैर, शिसव, ऐन तसेच इतर मजबूत लाकडांचा वापर केला जाई. लाकडाची निवड करताना त्याची मजबुती, लवचिकता, झीज सहन करण्याची क्षमता आणि वजन यांचा विचार केला जात असे.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> नांगराचा मुख्य भाग, दांडी, ओढणीचा भाग आणि इतर सहाय्यक घटक हे बहुतांश लाकडाचे असत. लाकडी रचनेमुळे नांगराचे वजन तुलनेने कमी राहत असल्याने बैलांना तो सहज ओढता येत असे. तसेच एखादा भाग झिजल्यास किंवा तुटल्यास तो स्थानिक सुताराकडून सहज दुरुस्त किंवा बदलता येत असे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत लाकडी नांगराची देखभाल तुलनेने कमी खर्चिक होती.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांमध्ये नांगराच्या लाकडी भागांच्या आकारात व प्रमाणात भिन्नता आढळते. कोकणातील भातशेतीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगराची रचना तुलनेने हलकी असते, तर दख्खनच्या काळ्या जमिनीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगराचा सांगाडा अधिक मजबूत व जाड लाकडाचा तयार केला जातो. स्थानिक अनुभवाच्या आधारे सुतारांनी या रचनांमध्ये कालानुरूप सुधारणा केल्यामुळे अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref name="Khobrekar1979"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> लाकडी भागांची योग्य जुळवणी आणि संतुलन हे नांगराच्या कार्यक्षमतेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. लाकडाच्या धाग्यांची दिशा, ओलावा, वाळविण्याची पद्धत आणि जोडणीची मजबुती यांचा नांगराच्या टिकाऊपणा व कार्यक्षमतेवर थेट परिणाम होत असल्याचे कृषी अभियांत्रिकीच्या अभ्यासातून स्पष्ट झाले आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I.</ref> === लोखंडी भाग === पारंपरिक भारतीय नांगराची मूलभूत रचना लाकडाची असली तरी जमिनीशी थेट संपर्कात येणारे काही भाग लोखंडाचे बनविले जात असत. या भागांमुळे नांगराची टिकाऊपणा, कार्यक्षमता आणि जमिनीची मशागत करण्याची क्षमता वाढत असे. प्रारंभी संपूर्ण लाकडी नांगर वापरात असला, तरी लोहारकलेच्या विकासानंतर नांगराच्या महत्त्वाच्या भागांवर लोखंडाचा वापर वाढू लागला.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> नांगरातील सर्वात महत्त्वाचा लोखंडी भाग म्हणजे फाळ होय. फाळ जमिनीमध्ये प्रथम प्रवेश करून माती कापतो, भेगा निर्माण करतो आणि वरचा थर सैल करतो. फाळाची रचना, लांबी, रुंदी आणि धार ही जमिनीचा प्रकार, आर्द्रता आणि पिकांच्या आवश्यकतेनुसार निश्चित केली जाते. कठीण, दगडी किंवा काळ्या जमिनीसाठी अधिक मजबूत व जाड फाळ वापरला जातो, तर भातशेतीसारख्या मऊ जमिनीसाठी तुलनेने हलका फाळ उपयुक्त मानला जातो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> फाळाव्यतिरिक्त काही पारंपरिक नांगरांमध्ये लोखंडी पट्ट्या, कड्या, खिळे किंवा जोडणीसाठी वापरण्यात येणारे धातूचे भाग असत. या भागांमुळे नांगराची मजबुती वाढत असे आणि वारंवार होणाऱ्या ताणामुळे लाकडी भागांना तडे जाण्याची शक्यता कमी होत असे. प्रदेशानुसार या धातूच्या भागांची संख्या आणि रचना वेगवेगळी असू शकते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> लोखंडी फाळाची धार कालांतराने झिजत असल्याने त्यास नियमित धार लावणे किंवा आवश्यकतेनुसार नवीन फाळ बसविणे आवश्यक असे. ही कामे पारंपरिक ग्रामीण समाजात लोहाराकडून केली जात असत. त्यामुळे नांगराच्या निर्मिती, देखभाल आणि दुरुस्तीमध्ये सुतार आणि लोहार या दोन्ही पारंपरिक व्यवसायांचे महत्त्वपूर्ण योगदान होते.<ref>Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Mohan, S. (1995). ''Agricultural Implements and Equipment''. Commonwealth Publishers.</ref> आधुनिक कृषी अवजारांमध्ये उच्च दर्जाचे पोलाद, मिश्रधातू आणि उष्णताप्रक्रिया केलेले धातू वापरून अधिक टिकाऊ फाळ तयार केले जातात. तथापि पारंपरिक लोखंडी फाळाची कार्यपद्धती आणि मूलभूत रचना आजच्या अनेक सुधारित नांगरांमध्येही कायम राखण्यात आलेली आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''.</ref> === जोडणीची रचना === नांगराची कार्यक्षमता केवळ त्याच्या आकारावर किंवा फाळावर अवलंबून नसून त्याच्या जोडणीच्या रचनेवरही अवलंबून असते. बैलजोडी, जू आणि नांगर यांमधील योग्य जोडणीमुळे ओढण्याचे बळ प्रभावीपणे नांगरापर्यंत पोहोचते आणि जमिनीची मशागत समतोलपणे करता येते. जोडणी योग्य नसल्यास नांगर एका बाजूस झुकणे, आवश्यक खोलीपर्यंत न जाणे किंवा बैलांवर अतिरिक्त ताण येणे यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात.<ref name="MichaelOjha2014">Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref><ref name="ICARImplements">Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> पारंपरिक भारतीय शेतीमध्ये नांगर बैलांच्या जूला दोर, कातडीचे पट्टे किंवा लाकडी जोडणीद्वारे जोडला जात असे. या जोडणीमुळे बैलांनी निर्माण केलेली ओढ नांगराच्या मुख्य भागापर्यंत पोहोचून फाळ जमिनीत आवश्यक खोलीपर्यंत प्रवेश करतो. जोडणीची लांबी, कोन आणि मजबुती यांचा नांगरणीच्या गुणवत्तेवर थेट परिणाम होतो.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="MichaelOjha2014"/> नांगर चालविताना शेतकरी दांडीच्या साहाय्याने नांगराची दिशा, खोली आणि संतुलन नियंत्रित करतो. जमिनीचा प्रकार, ओलावा आणि पृष्ठभागानुसार दांडीवर कमी-अधिक दाब देऊन फाळाची खोली नियंत्रित केली जाते. अनुभवी शेतकरी बैलांचा वेग, नांगराचा कल आणि जमिनीची प्रतिकारशक्ती यांचा अंदाज घेऊन मशागत करत असत.<ref name="ICARImplements"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील विविध कृषी प्रदेशांमध्ये जोडणीच्या रचनेत स्थानिक परिस्थितीनुसार बदल आढळतात. डोंगराळ प्रदेश, भातशेती, काळी जमीन किंवा कोरडवाहू क्षेत्र यांनुसार जूचा आकार, जोडणीची लांबी आणि नांगराचा कल बदलला जातो. या बदलांचा उद्देश जमिनीच्या प्रकारानुसार नांगर अधिक कार्यक्षम बनविणे हा असतो.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यंत्रांमध्ये बैलांच्या जागी ट्रॅक्टरचा वापर होत असला तरी नांगराच्या जोडणीची मूलभूत अभियांत्रिकी संकल्पना बदललेली नाही. आजच्या ट्रॅक्टरचलित नांगरांमध्ये तीन-बिंदू जोडणी (Three-point linkage) किंवा इतर यांत्रिक प्रणालींचा वापर केला जातो. या प्रणालींचा उद्देश ओढण्याचे बळ समतोलपणे नांगरापर्यंत पोहोचविणे आणि मशागतीची कार्यक्षमता वाढविणे हा आहे.<ref>Kepner, R. A.; Bainer, R.; Barger, E. L. (1978). ''Principles of Farm Machinery''. AVI Publishing Company.</ref><ref name="ICARImplements"/> === नांगर तयार करण्याची प्रक्रिया === पारंपरिक भारतीय समाजात नांगराची निर्मिती ही स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या संयुक्त कौशल्यावर आधारित होती. नांगराचा मुख्य सांगाडा तयार करण्याचे काम सुतार करीत असे, तर फाळ आणि इतर धातूचे भाग तयार करून बसविण्याचे काम लोहाराकडे असे. या दोन्ही पारंपरिक व्यवसायांच्या सहकार्यामुळे टिकाऊ, संतुलित आणि स्थानिक गरजांनुसार उपयुक्त नांगर तयार होत असे.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="MichaelOjha2014"/> नांगर तयार करण्यासाठी प्रथम योग्य प्रकारचे लाकूड निवडले जाई. लाकूड पूर्णपणे वाळवून त्याला आवश्यक त्या आकारात घडविले जात असे. नांगराचा मुख्य भाग, दांडी आणि इतर लाकडी घटक तयार झाल्यानंतर त्यांची परस्पर जुळवणी केली जाई. प्रत्येक भागाची लांबी, जाडी आणि कोन हे जमिनीचा प्रकार, बैलांची क्षमता आणि स्थानिक शेतीपद्धती लक्षात घेऊन निश्चित केले जात असत.<ref name="ICARImplements"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> यानंतर लोहाराकडून तयार करण्यात आलेला लोखंडी फाळ नांगराच्या अग्रभागी बसविला जाई. फाळाची बसवणी मजबूत असणे आवश्यक मानले जात असे, कारण मशागतीदरम्यान सर्वाधिक ताण याच भागावर येत असे. आवश्यकतेनुसार लोखंडी कड्या, खिळे किंवा पट्ट्यांचा वापर करून लाकडी भागांची मजबुती वाढविली जात असे.<ref name="Randhawa1983"/><ref name="ICARImplements"/> नांगर तयार झाल्यानंतर त्याची प्रत्यक्ष शेतामध्ये चाचणी घेतली जाई. मशागतीची खोली, फाळाचा जमिनीत प्रवेश, नांगराचा समतोल आणि बैलांवरील ओढ यांचे निरीक्षण करून आवश्यक सुधारणा केल्या जात. स्थानिक अनुभवानुसार नांगरामध्ये वेळोवेळी बदल करण्यात येत असल्यामुळे प्रत्येक प्रदेशात विशिष्ट प्रकारचे नांगर विकसित झाले.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आजही भारतातील काही ग्रामीण भागांमध्ये पारंपरिक पद्धतीने नांगर तयार केले जातात. तथापि आधुनिक कृषी यांत्रिकीकरणामुळे कारखान्यात निर्मित प्रमाणित नांगरांचा वापर वाढला आहे. तरीही पारंपरिक नांगरनिर्मितीची कला ही ग्रामीण तांत्रिक ज्ञान, लोकअभियांत्रिकी आणि सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref>Kepner, R. A.; Bainer, R.; Barger, E. L. (1978). ''Principles of Farm Machinery''. AVI Publishing Company.</ref> == नांगराचे प्रकार == === देशी नांगर === देशी नांगर हा भारतीय शेतीमध्ये प्राचीन काळापासून वापरला जाणारा पारंपरिक कृषी अवजार आहे. विविध भौगोलिक, हवामानिक आणि कृषी परिस्थितीनुसार भारतातील प्रत्येक प्रदेशात देशी नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल झाले असून त्यातून अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले आहेत. या नांगरांची निर्मिती प्रामुख्याने लाकडापासून केली जात असून जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असतो. बैलांच्या साहाय्याने चालविला जाणारा हा नांगर जमिनीची प्राथमिक मशागत, तण नियंत्रण आणि पेरणीपूर्व तयारी यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरला जातो.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="ICARImplements"/> देशी नांगराची रचना साधी, हलकी, कमी खर्चिक आणि स्थानिक परिस्थितीशी सुसंगत असल्यामुळे तो शतकानुशतके भारतीय कृषी संस्कृतीचा अविभाज्य भाग राहिला आहे. त्याच्या निर्मितीसाठी स्थानिक पातळीवर उपलब्ध लाकूड आणि लोखंडाचा वापर होत असल्याने देखभाल व दुरुस्ती सहज शक्य होते. लहान व मध्यम शेतकऱ्यांसाठी हा नांगर दीर्घकाळ प्रमुख कृषी अवजार म्हणून वापरात होता.<ref name="MichaelOjha2014"/><ref name="Singh2000">Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये जमिनीचा प्रकार, पर्जन्यमान, शेतीपद्धती आणि पिकांच्या गरजेनुसार देशी नांगराचे अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले आहेत. महाराष्ट्र आणि शेजारील प्रदेशांमध्ये सोलापूर नांगर, पुणेरी नांगर, भातशेतीतील नांगर, चरोचर नांगर, पंचमहाल नांगर आणि धारवाडी हलका नांगर हे प्रमुख प्रकार मानले जातात. या प्रत्येक प्रकाराच्या रचनेत, आकारात आणि उपयोगात स्थानिक कृषी परिस्थितीनुसार वैशिष्ट्यपूर्ण बदल आढळतात.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/> आज आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढला असला तरी डोंगराळ भाग, आदिवासी क्षेत्रे, भातशेतीप्रधान प्रदेश आणि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांमध्ये देशी नांगराचा वापर अद्यापही आढळतो. कमी खर्च, सोपी रचना आणि स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता यांमुळे देशी नांगराचे महत्त्व आजही कायम आहे.<ref name="ICARHandbook">Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref name="Randhawa1983"/> === सोलापूर नांगर === सोलापूर नांगर हा महाराष्ट्रातील दख्खन पठारावर, विशेषतः सोलापूर आणि परिसरातील काळ्या जमिनीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. या प्रदेशातील जमीन तुलनेने कठीण, चिकण आणि खोल असल्यामुळे तिच्या प्रभावी मशागतीसाठी मजबूत व टिकाऊ नांगराची आवश्यकता होती. या गरजेतून सोलापूर नांगराची रचना विकसित झाली असल्याचे मानले जाते. सोलापूर नांगराची रचना तुलनेने मजबूत असून त्याचा लाकडी सांगाडा जाड व टिकाऊ असतो. जमिनीत अधिक खोलवर प्रवेश करण्यासाठी यामध्ये मजबूत लोखंडी फाळ बसविण्यात येतो. त्यामुळे काळ्या जमिनीतील घट्ट माती फोडणे, पावसापूर्व मशागत करणे आणि पेरणीसाठी जमीन तयार करणे अधिक सुलभ होते.<ref name="ICARImplements"/><ref name="MichaelOjha2014"/> हा नांगर प्रामुख्याने बैलांच्या साहाय्याने चालविला जातो. योग्य संतुलन, मजबूत जोडणी आणि टिकाऊ रचना यांमुळे दीर्घकाळ वापर करूनही त्याची कार्यक्षमता टिकून राहते. स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या कौशल्यामुळे सोलापूर नांगरामध्ये प्रदेशानुसार लहान-मोठे बदल आढळतात.<ref name="Singh2000"/><ref name="Randhawa1983"/> यांत्रिकीकरणामुळे ट्रॅक्टरचलित अवजारांचा वापर वाढला असला तरी महाराष्ट्रातील काही भागांत पारंपरिक शेती करणारे शेतकरी आजही सोलापूर नांगराचा वापर करतात. पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञान, स्थानिक लोकज्ञान आणि ग्रामीण कारागिरीचे प्रतीक म्हणून या नांगराला विशेष महत्त्व आहे.<ref name="MaharashtraLandPeople2009"> Government of Maharashtra. ''Maharashtra: Land and Its People'' (Revised English Edition). Gazetteers Department, Government of Maharashtra, Mumbai, 2009, pp. xx–yy. </ref> === पुणेरी नांगर === पुणेरी नांगर हा महाराष्ट्रातील देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार असून त्याचा वापर मुख्यतः पुणे आणि आसपासच्या दख्खन पठारी प्रदेशात केला जात असे. या प्रदेशातील मध्यम ते भारी जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी या नांगराचा उपयोग केला जात असे. स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती आणि शेतीपद्धतीनुसार त्याच्या रचनेत विकसित झालेले बदल हे त्याचे प्रमुख वैशिष्ट्य मानले जाते. पुणेरी नांगराचा सांगाडा मजबूत लाकडापासून तयार केला जातो. त्याचा फाळ जमिनीमध्ये योग्य खोलीपर्यंत प्रवेश करून माती सैल करण्यास उपयुक्त असतो. नांगराचे वजन, दांडीची उंची आणि फाळाचा कोन यांमध्ये असे संतुलन राखले जाते की बैलांवर अनावश्यक ताण न येता प्रभावी मशागत करता येते.<ref name="MichaelOjha2014"/><ref name="ICARImplements"/> सोलापूर नांगराच्या तुलनेत पुणेरी नांगराची रचना काही प्रमाणात हलकी असून मध्यम प्रकारच्या जमिनीसाठी अधिक उपयुक्त मानली जाते. स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या अनुभवामुळे या नांगरामध्ये गावागावानुसार लहान-मोठे बदल आढळतात. त्यामुळे पुणेरी नांगराचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून त्याच्या अनेक स्थानिक रूपांचा वापर प्रचलित होता.<ref name="Singh2000"/><ref name="Randhawa1983"/> यांत्रिकीकरणानंतर या नांगराचा वापर कमी झाला असला तरी महाराष्ट्रातील काही ग्रामीण भागांमध्ये पारंपरिक शेती करणारे शेतकरी आजही त्याचा वापर करतात. महाराष्ट्राच्या कृषी इतिहासात आणि पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञानात पुणेरी नांगराला महत्त्वाचे स्थान आहे. === भातशेतीतील नांगर === भातशेतीतील नांगर हा पाणथळ आणि चिखलयुक्त जमिनीच्या मशागतीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. भारतातील भात उत्पादक प्रदेशांप्रमाणेच महाराष्ट्रातील कोकण, विदर्भातील काही भाग तसेच पश्चिम महाराष्ट्रातील भात लागवड होणाऱ्या क्षेत्रांमध्ये या नांगराचा पारंपरिक वापर आढळतो. पाण्याने भरलेल्या शेतात जमीन भुसभुशीत करणे, चिखल तयार करणे आणि भात रोपांच्या लागवडीसाठी योग्य परिस्थिती निर्माण करणे हा या नांगराचा मुख्य उद्देश असतो.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> भातशेतीतील नांगराची रचना कोरडवाहू प्रदेशातील नांगरापेक्षा वेगळी असते. पाणथळ जमिनीत सहज हालचाल करता यावी आणि चिखलात अडकू नये यासाठी त्याचा फाळ, दांडी आणि इतर भाग स्थानिक गरजांनुसार तयार केले जातात. काही भागांत लाकडी फाळ वापरला जात असला तरी अनेक ठिकाणी लोखंडी फाळाचा वापर करून नांगराची कार्यक्षमता वाढविली जाते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> भातशेतीमध्ये नांगरणीची प्रक्रिया सामान्यतः अनेक टप्प्यांत केली जाते. प्रथम जमीन नांगरून पाण्याबरोबर माती मिसळली जाते, त्यानंतर पुन्हा मशागत करून चिखल एकसमान केला जातो. या प्रक्रियेमुळे तणांचे नियंत्रण होण्यास मदत होते तसेच भात रोपांची लागवड आणि वाढ अधिक सुलभ होते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> ट्रॅक्टरचलित रोटाव्हेटर, पडलर आणि इतर आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक भातशेतीतील नांगराचा वापर काही प्रमाणात कमी झाला आहे. तथापि, डोंगराळ प्रदेश, लहान शेतजमिनी आणि यांत्रिकीकरण मर्यादित असलेल्या भागांमध्ये आजही हा नांगर वापरात असून तो पारंपरिक भातशेतीचा महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === चरोचर नांगर === चरोचर नांगर हा पश्चिम भारतातील काही प्रदेशांमध्ये प्रचलित असलेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. स्थानिक मृदाप्रकार, हवामान आणि शेतीपद्धती लक्षात घेऊन या नांगराची रचना विकसित झाली. मध्यम ते हलक्या जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी या नांगराचा उपयोग केला जात असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> या नांगराची रचना पारंपरिक लाकडी सांगाड्यावर आधारित असून जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असतो. स्थानिक गरजेनुसार दांडी, मुख्य भाग आणि फाळ यांच्या आकारात व लांबीमध्ये बदल केले जातात. त्यामुळे विविध भागांमध्ये चरोचर नांगराच्या रचनेत काही प्रमाणात भिन्नता आढळते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> चरोचर नांगर प्रामुख्याने बैलजोडीच्या साहाय्याने चालविला जात असे. जमिनीची प्राथमिक मशागत, पृष्ठभागावरील तणांचे नियंत्रण आणि पेरणीसाठी जमीन भुसभुशीत करणे ही त्याची प्रमुख कार्ये होती. कमी खर्च, स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि सहज दुरुस्ती यांमुळे हा नांगर ग्रामीण भागात दीर्घकाळ वापरात राहिला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यंत्रांच्या वापरामुळे चरोचर नांगराचा वापर लक्षणीयरीत्या कमी झाला आहे. तथापि पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञानाचा अभ्यास, ग्रामीण कारागिरीचा इतिहास आणि भारतीय कृषी वारशाचे दस्तऐवजीकरण यांमध्ये या नांगराचे महत्त्व कायम आहे.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === पंचमहाल नांगर === पंचमहाल नांगर हा गुजरात राज्यातील पंचमहाल प्रदेशात विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. स्थानिक मृदाप्रकार, पर्जन्यमान आणि पारंपरिक शेतीपद्धती लक्षात घेऊन या नांगराची रचना विकसित झाली. मध्यम ते हलक्या जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी त्याचा प्रामुख्याने उपयोग केला जात असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> पंचमहाल नांगराचा मुख्य सांगाडा स्थानिक उपलब्ध कठीण लाकडापासून तयार केला जाई, तर जमिनीत प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असे. प्रदेशातील भूप्रदेश आणि शेतीच्या गरजेनुसार त्याच्या दांडीची लांबी, फाळाचा कोन आणि इतर भागांमध्ये स्थानिक बदल आढळतात. त्यामुळे या नांगराची रचना कार्यक्षम आणि स्थानिक परिस्थितीशी सुसंगत मानली जात असे.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> हा नांगर बैलांच्या साहाय्याने चालविला जाई. जमिनीचा वरचा थर सैल करणे, तणांचे नियंत्रण करणे आणि पेरणीसाठी आवश्यक मशागत करणे ही त्याची प्रमुख कार्ये होती. ग्रामीण भागातील सुतार आणि लोहार यांच्या कौशल्यामुळे या नांगराची निर्मिती, देखभाल आणि दुरुस्ती स्थानिक पातळीवरच केली जात असे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यांत्रिकीकरणामुळे पंचमहाल नांगराचा वापर मोठ्या प्रमाणावर कमी झाला असला तरी भारतीय पारंपरिक कृषी अवजारांच्या इतिहासात आणि प्रादेशिक कृषी तंत्रज्ञानाच्या अभ्यासात त्याला महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === धारवाडी हलका नांगर === धारवाडी हलका नांगर हा कर्नाटकातील धारवाड परिसरात विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. मध्यम व हलक्या जमिनीच्या मशागतीसाठी तसेच कमी ओढशक्ती असलेल्या बैलजोडीने सहज चालविता यावा या उद्देशाने त्याची रचना करण्यात आली. महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागात आणि कर्नाटकाच्या सीमावर्ती प्रदेशातही या नांगराचा वापर आढळत असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> या नांगराचे प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची तुलनेने हलकी रचना. मुख्य सांगाडा मजबूत परंतु कमी वजनाच्या लाकडापासून तयार केला जाई, तर जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असे. कमी वजनामुळे नांगर हाताळणे सोपे होत असे आणि हलक्या जमिनीत प्रभावी मशागत करता येत असे.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> धारवाडी हलका नांगराचा उपयोग पेरणीपूर्व प्राथमिक मशागत, वरचा मातीचा थर सैल करणे आणि तण नियंत्रणासाठी केला जाई. कमी खर्च, सोपी रचना आणि स्थानिक कारागिरांकडून सहज दुरुस्ती करता येणे यांमुळे हा नांगर ग्रामीण भागात लोकप्रिय होता.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> भारतात कृषी यांत्रिकीकरणाचा प्रसार झाल्यानंतर ट्रॅक्टरचलित नांगर आणि इतर आधुनिक अवजारांचा वापर वाढल्यामुळे धारवाडी हलका नांगराचा वापर कमी झाला. तथापि पारंपरिक कृषी अवजारांचा इतिहास, ग्रामीण तांत्रिक ज्ञान आणि स्थानिक कृषी संस्कृतीच्या अभ्यासात या नांगराचे महत्त्व आजही मान्य केले जाते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> == कोकणातील पारंपरिक नांगर == === परीचय === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीतील भातप्रधान शेतीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. मुसळधार पर्जन्यमान, पाणथळ शेतजमिनी आणि लहान आकाराच्या शेतांमुळे या प्रदेशात हलक्या वजनाचा व सहज हाताळता येणारा नांगर विकसित झाला. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये कोकणातील नांगराची रचना, त्याचे विविध भाग, वापरले जाणारे साहित्य आणि कार्यपद्धती यांचे सविस्तर वर्णन उपलब्ध आहे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref>...अपरांत प्रदेशातील कृषी परंपरेचा उल्लेख आढळतो.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> === रचना === कोकणातील पारंपरिक नांगराचा मुख्य सांगाडा लाकडाचा असून फाळ लोखंडाचा असतो. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये त्याचे पुढील भाग नमूद केले आहेत. * खोड (Body) * खडसा (Shoe) * फाळ (Share) * हाळा किंवा इसाड (Beam) * रुमणे (Handle) * मूठ * वासवे * फाळ बसविण्याची जोडणी नांगराची रचना साधी असली तरी ती मजबूत व कार्यक्षम मानली जात असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === तयार करण्यासाठी वापरले जाणारे साहित्य === नांगराच्या विविध भागांसाठी साग, ऐन, खैर, भेंडी, किंजळ, फणस, चिंच आणि शिवण यांसारख्या स्थानिक वृक्षांचे लाकूड वापरले जाई. फाळ, खिळे आणि आवश्यक जोडणीचे काही भाग लोखंडाचे असत. स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीचा उपयोग करून नांगर तयार करण्याची परंपरा कोकणात दीर्घकाळ टिकून होती.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === पारंपरिक निर्मिती तंत्र === कोकणातील पारंपरिक नांगराची निर्मिती ही स्थानिक सुतार व लोहार यांच्या संयुक्त कौशल्यावर आधारित होती. नांगराचा मुख्य सांगाडा सुतार तयार करीत असे, तर फाळ, कड्या, खिळे आणि इतर लोखंडी भाग लोहार घडवीत असे. नांगर तयार करताना लाकडाचा नैसर्गिक वाकलेपणा, तंतूंची दिशा, टिकाऊपणा आणि वजन यांचा विचार केला जाई. त्यामुळे प्रत्येक नांगर हा त्या परिसरातील जमिनीच्या प्रकारानुसार व बैलांच्या क्षमतेनुसार थोडाफार वेगळा असू शकत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> नांगराच्या मुख्य दांड्यासाठी मजबूत व टिकाऊ लाकूड वापरले जाई, तर जमिनीशी घर्षण होणाऱ्या भागात लोखंडी फाळ बसविला जाई. फाळ झिजल्यानंतर तो बदलण्याची सोय असल्यामुळे संपूर्ण नांगर बदलण्याची आवश्यकता भासत नसे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === नांगराची कार्यपद्धती === कोकणातील पारंपरिक नांगर सामान्यतः एका बैलजोडीद्वारे ओढला जात असे. बैलांच्या मानेवर जू बसवून त्याला इसाड किंवा हाळा जोडला जाई. शेतकरी नांगराच्या रुमण्यास धरून त्याची दिशा नियंत्रित करत असे. नांगरणी करताना फाळ जमिनीत शिरून माती फोडत असे, तर नांगराचा उर्वरित भाग जमिनीवर संतुलित राहून सरळ रेषेत चालण्यास मदत करीत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> जुवाची जोडणी पुढे किंवा मागे बदलून नांगरणीची खोली नियंत्रित केली जात असे. भातशेतीमध्ये खोल नांगरणीपेक्षा उथळी मशागत अधिक उपयुक्त असल्यामुळे कोकणातील नांगर साधारण दोन ते चार इंच खोलीपर्यंत जमीन फोडत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref>...कोकणातील लाकडी नांगराची रचना स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार विकसित झाली.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> === भातशेतीतील उपयोग === कोकणातील भातशेतीमध्ये नांगराचा उपयोग जमीन प्रथम फोडणे, पावसाळ्यापूर्वी मशागत करणे, चिखल तयार करणे आणि लागवडीसाठी जमीन तयार करणे यासाठी होत असे. पाणथळ परिस्थितीत जड नांगरापेक्षा हलका लाकडी नांगर अधिक उपयुक्त मानला जात असे. या नांगराचे सरासरी आयुष्य तीन ते चार वर्षे असल्याचे गॅझेटिअरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === कोकणातील नांगराची वैशिष्ट्ये === कोकणातील पारंपरिक नांगर इतर भागांतील देशी नांगरांच्या तुलनेत काही बाबतीत वेगळा मानला जातो. * आकाराने लहान व वजनाने हलका. * पाणथळ भातशेतीसाठी अनुकूल. * स्थानिक वृक्षांच्या लाकडापासून तयार केलेला. * लोखंडी फाळामुळे माती फोडण्याची क्षमता अधिक. * सहज दुरुस्त करता येणारी रचना. * कमी खर्चात स्थानिक कारागिरांकडून तयार होणारे कृषी अवजार.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === कोकणातील स्थानिक नावे === कोकणातील विविध भागांमध्ये पारंपरिक नांगरासाठी प्रामुख्याने '''नांगर''' ही संज्ञाच प्रचलित असली तरी त्याच्या विविध भागांसाठी, तसेच रचनेतील लहान-मोठ्या बदलांनुसार स्थानिक बोलींमध्ये भिन्न नावे आढळतात. रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि रायगड जिल्ह्यांतील मालवणी, आगरी, कातकरी, कुणबी तसेच इतर ग्रामीण बोलीभाषांमध्ये नांगराच्या भागांना वेगवेगळ्या नावांनी संबोधले जाते. तथापि या नावांमध्ये प्रदेशानुसार आणि गावागावांनुसार बदल आढळत असल्यामुळे त्यांचे एकसमान प्रमाणित स्वरूप उपलब्ध नाही.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये कोकणातील नांगराच्या मुख्य भागांचा उल्लेख '''खोड''', '''खडसा''', '''फाळ''', '''हाळा (इसाड)''', '''रुमणे''' आणि '''मूठ''' अशा नावांनी केला आहे. या संज्ञा पारंपरिक सुतार, लोहार आणि शेतकरी यांच्यामध्ये प्रचलित होत्या. काही भागांमध्ये याच अवयवांना स्थानिक बोलीनुसार पर्यायी नावेही वापरली जात असल्याचे आढळते.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> मालवणी व कोकणी बोलीभाषांमध्ये कृषी अवजारांच्या नावांमध्ये ध्वनीबदल, उच्चारभेद आणि स्थानिक भाषिक परंपरेमुळे विविधता दिसून येते. त्यामुळे एका गावात वापरले जाणारे नाव दुसऱ्या गावात किंचित वेगळ्या स्वरूपात आढळू शकते. तथापि नांगराची मूलभूत रचना आणि त्याचे कार्य सर्वत्र समान राहते.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> कोकणातील पारंपरिक कृषी संस्कृतीचा अभ्यास करताना या स्थानिक संज्ञांना विशेष महत्त्व आहे. या संज्ञांमधून केवळ कृषी तंत्रज्ञानाचाच नव्हे, तर स्थानिक बोलीभाषा, ग्रामीण कारागिरी आणि लोकपरंपरेचाही इतिहास स्पष्ट होतो. त्यामुळे कृषी इतिहास, लोकसंस्कृती आणि बोलीभाषांच्या संशोधनासाठी या स्थानिक नावांचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे मानले जाते.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research, 1980.</ref> === कोकणातील नांगराची मोजमापे व तांत्रिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील पारंपरिक नांगराची रचना भातशेतीच्या गरजा लक्षात घेऊन विकसित झालेली असल्यामुळे त्याची मोजमापे व आकारमान इतर प्रदेशांतील देशी नांगरांपेक्षा वेगळी आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये या नांगराचे वजन साधारण २५ ते ४० पौंड (सुमारे ११ ते १८ किलोग्रॅम) असल्याची नोंद आहे. हलक्या वजनामुळे पाणथळ व चिखलयुक्त जमिनीत नांगर सहज चालविता येतो तसेच बैलांवरील ताणही तुलनेने कमी पडतो.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref> या नांगराचा लोखंडी फाळ जमिनीत साधारण दोन ते चार इंच खोलीपर्यंत प्रवेश करतो. भातशेतीमध्ये खोल नांगरणीपेक्षा उथळी मशागत अधिक उपयुक्त मानली जात असल्याने या प्रकारची रचना स्वीकारण्यात आली होती. जमिनीच्या प्रकारानुसार बैलांच्या जुवाची जोडणी बदलून नांगरणीची खोली नियंत्रित करता येत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> सामान्य परिस्थितीत एका बैलजोडीद्वारे दिवसाला सुमारे पंधरा गुंठे क्षेत्राची नांगरणी करता येत असल्याचे गॅझेटिअरमध्ये नमूद आहे. नांगराचे सरासरी आयुष्य तीन ते चार वर्षे असून फाळ झिजल्यानंतर तो स्वतंत्रपणे बदलण्याची व्यवस्था असल्यामुळे संपूर्ण नांगर बदलण्याची आवश्यकता भासत नसे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === जिल्हानुसार आढळणारे प्रकार === कोकण विभागातील रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि तत्कालीन कुलाबा जिल्ह्यांमध्ये पारंपरिक नांगराच्या रचनेत किरकोळ स्थानिक बदल आढळून येतात. लाकडाची उपलब्धता, जमिनीचा प्रकार, भातशेतीचे स्वरूप आणि स्थानिक कारागिरांची परंपरा यांनुसार नांगराच्या दांडा, रुमणे, फाळ व इसाड यांच्या आकारात बदल होत असत. तथापि त्याची मूलभूत रचना सर्वत्र समान राहिली.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref><ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील डोंगरउतारावरील भातशेतीसाठी तुलनेने हलक्या प्रकारचा नांगर वापरला जात असे, तर रायगड जिल्ह्यातील काही सपाट भागात किंचित मोठ्या आकाराचे देशी नांगरही वापरात असल्याचे जिल्हा गॅझेटिअर्समध्ये उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === इतर कृषी अवजारांशी संबंध === कोकणातील पारंपरिक शेतीमध्ये नांगराबरोबर मैंद, कुळव, दाताळे, पेटारी आणि इतर कृषी अवजारांचा वापर केला जात असे. या सर्व अवजारांचा उपयोग जमीन तयार करणे, भात लागवड, तण नियंत्रण आणि कापणीनंतरची कामे यासाठी केला जाई.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === देखभाल व दुरुस्ती === पारंपरिक नांगराचे नियमित आयुष्य टिकविण्यासाठी प्रत्येक हंगामानंतर त्याची देखभाल केली जात असे. लाकडी भाग उन्हात पूर्णपणे वाळवून सुरक्षित ठिकाणी ठेवले जात. लोखंडी फाळ धारदार करण्यासाठी किंवा झिजलेला भाग बदलण्यासाठी स्थानिक लोहाराची मदत घेतली जाई. सैल झालेल्या जोडण्या पुन्हा घट्ट बसविणे, लाकडाला तेल किंवा नैसर्गिक संरक्षक द्रव्य लावणे आणि कुजण्यापासून संरक्षण करणे ही नियमित कामे होती.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === आर्थिक व सामाजिक महत्त्व === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत नांगराचे महत्त्व केवळ शेतीपुरते मर्यादित नव्हते. नांगर तयार करणारे सुतार व लोहार हे ग्रामीण व्यवसायव्यवस्थेचा अविभाज्य भाग होते. शेतकरी, बैलगाडी चालक, सुतार आणि लोहार यांच्यातील परस्परावलंबी संबंधांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला स्थैर्य प्राप्त होत असे. पारंपरिक कृषी साधनांच्या निर्मितीमुळे स्थानिक रोजगारालाही चालना मिळत असे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> === आधुनिक काळातील बदल === विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून पॉवर टिलर, ट्रॅक्टरचलित नांगर आणि रोटाव्हेटर यांच्या वापरामुळे पारंपरिक लाकडी नांगराचा वापर कमी झाला. तथापि लहान आकाराच्या शेतजमिनी, डोंगरउतार आणि पारंपरिक भातशेती असलेल्या काही भागांमध्ये त्याचा वापर आजही आढळतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === कृषी वारशातील स्थान === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा महाराष्ट्राच्या कृषी वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो. या नांगरामध्ये स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वापर, ग्रामीण कारागिरांचे तांत्रिक कौशल्य आणि पारंपरिक कृषी ज्ञान यांचा संगम दिसून येतो. कृषी यांत्रिकीकरणानंतर त्याचा वापर कमी झाला असला तरी कृषी इतिहास, लोकसंस्कृती, ग्रामीण तंत्रज्ञान आणि कृषी अभियांत्रिकीच्या अभ्यासात त्याला आजही महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research, 1980.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. New Delhi: Kalyani Publishers.</ref> === सांस्कृतिक महत्त्व === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा केवळ कृषी अवजार नसून ग्रामीण कारागिरी, स्थानिक तांत्रिक ज्ञान आणि बैलजोडीवर आधारित पारंपरिक शेतीसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहे. महाराष्ट्रातील कृषी वारशाच्या अभ्यासात या नांगराला विशेष स्थान आहे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research.</ref> == नांगराचा वापर == नांगराचा वापर जमिनीचा वरचा थर फोडणे, माती उलटविणे, तण व पिकांचे अवशेष जमिनीत मिसळणे आणि मशागतीसाठी जमीन तयार करणे यासाठी केला जातो. पारंपरिक शेतीमध्ये नांगर मुख्यतः बैलांच्या साहाय्याने चालविला जात असे, तर आधुनिक शेतीमध्ये ट्रॅक्टरच्या साहाय्याने विविध प्रकारचे नांगर वापरले जातात. नांगराच्या प्रकार, जमिनीचा प्रकार आणि उपलब्ध ओढशक्ती यांनुसार त्याचा वापर बदलतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref>...ग्रामीण जीवनातील नांगराचे सांस्कृतिक महत्त्व विशेष मानले गेले आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> === बैलचलित नांगर === भारतात शतकानुशतके बैलचलित नांगर हा शेतीचा प्रमुख आधार राहिला आहे. या पद्धतीमध्ये नांगर जोखडाच्या साहाय्याने बैलजोडीला जोडला जातो. शेतकरी नांगराच्या मूठीवर नियंत्रण ठेवून फाळ जमिनीत आवश्यक त्या खोलीपर्यंत प्रवेश करेल याची काळजी घेतो. जमिनीचा प्रकार आणि बैलांची ताकद यांनुसार नांगरणीची खोली व गती निश्चित होते.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> बैलचलित नांगर लहान व मध्यम आकाराच्या शेतजमिनी, डोंगराळ प्रदेश आणि कोकणासारख्या भातशेतीप्रधान भागांमध्ये विशेष उपयुक्त मानला जातो. या नांगराचे वजन तुलनेने कमी असल्यामुळे तो अरुंद बांधांमध्ये आणि लहान तुकड्यांच्या शेतांमध्ये सहज वापरता येतो.<ref>Ratnagiri District Gazetteer. ''Agricultural Implements''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra.</ref> === ट्रॅक्टरचलित नांगर === विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कृषी यांत्रिकीकरणामुळे ट्रॅक्टरचलित नांगरांचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढला. ट्रॅक्टरला जोडल्या जाणाऱ्या मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क नांगर, चिझेल नांगर आणि रिव्हर्सिबल नांगर यांच्या साहाय्याने मोठ्या क्षेत्राची मशागत कमी वेळात आणि अधिक खोलीपर्यंत करता येते.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> ट्रॅक्टरचलित नांगरांमध्ये कामाची गती, खोली आणि कार्यक्षमता अधिक असते. त्यामुळे मोठ्या शेतांमध्ये, कठीण जमिनीत आणि व्यापारी शेतीमध्ये या नांगरांचा व्यापक वापर होतो. तथापि लहान व तुकड्यात विभागलेल्या शेतांमध्ये किंवा डोंगराळ प्रदेशात बैलचलित नांगर अजूनही उपयुक्त मानला जातो.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === नांगर चालविण्याची पद्धत === नांगर चालविताना फाळ जमिनीत योग्य खोलीपर्यंत जाईल आणि सरळ रेषेत पुढे जाईल याकडे विशेष लक्ष दिले जाते. नांगराची मूठ धरून दिशा नियंत्रित केली जाते, तर ओढणारी शक्ती बैल किंवा ट्रॅक्टरद्वारे पुरविली जाते. सलग फेऱ्यांमध्ये प्रत्येक नवीन ओळ मागील ओळीला समांतर ठेवली जाते, ज्यामुळे संपूर्ण शेताची एकसमान मशागत होते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> नांगर चालविताना फाळाची धार, नांगराचा झुकाव, जोडणीची उंची आणि जमिनीची स्थिती यांचा कार्यक्षमतेवर थेट परिणाम होतो. योग्य समायोजनामुळे माती समप्रमाणात उलटली जाते आणि नांगरावरील अनावश्यक ताण कमी होतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === कार्यक्षमतेवर परिणाम करणारे घटक === नांगराची कार्यक्षमता अनेक घटकांवर अवलंबून असते. त्यामध्ये जमिनीचा प्रकार, मातीतील आर्द्रता, फाळाची धार, नांगराची रचना, ओढणाऱ्या प्राण्यांची किंवा ट्रॅक्टरची क्षमता, तसेच नांगर चालविणाऱ्या व्यक्तीचे कौशल्य यांचा समावेश होतो.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> फाळ बोथट झाल्यास किंवा नांगराची योग्य देखभाल न झाल्यास माती व्यवस्थित उलटली जात नाही आणि ओढण्यासाठी अधिक शक्ती लागते. याउलट योग्य देखभाल केलेला आणि जमिनीच्या प्रकारानुसार निवडलेला नांगर अधिक कार्यक्षम ठरतो, तसेच त्याचे आयुष्यही वाढते.<ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> == नांगराची देखभाल व सुरक्षितता == नांगराचे कार्यक्षम आयुष्य वाढविण्यासाठी त्याची नियमित देखभाल आणि सुरक्षित वापर आवश्यक मानला जातो. नांगराचा फाळ, लाकडी भाग, जोडणीचे घटक आणि धातूचे अवयव यांची वेळोवेळी तपासणी केल्यास त्याची कार्यक्षमता टिकून राहते. योग्य देखभालीमुळे नांगरावरील झीज कमी होते, ओढण्यासाठी लागणारी शक्ती कमी लागते आणि मशागतीची गुणवत्ता सुधारते.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === देखभाल === नांगराचा वापर झाल्यानंतर त्यावरील माती, गवत व इतर अवशेष स्वच्छ काढून टाकावेत. विशेषतः फाळ आणि धातूच्या भागांवर ओलावा राहिल्यास गंज निर्माण होण्याची शक्यता असते. लाकडी भागांना भेगा पडल्या आहेत का, जोडणी सैल झाली आहे का किंवा धातूचे भाग वाकले आहेत का याची नियमित तपासणी करणे आवश्यक असते. आवश्यकतेनुसार दुरुस्ती किंवा बदल केल्यास नांगराची कार्यक्षमता टिकून राहते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> === फाळाची धार === फाळ हा नांगराचा सर्वात महत्त्वाचा कार्यकारी भाग असून त्याची धार तीक्ष्ण असणे आवश्यक असते. बोथट झालेला फाळ माती प्रभावीपणे कापू शकत नाही, त्यामुळे ओढण्यासाठी अधिक शक्ती लागते आणि नांगरणीची गुणवत्ता कमी होते. म्हणून फाळाची धार वेळोवेळी घासून तीक्ष्ण करणे किंवा आवश्यक असल्यास नवीन फाळ बसविणे ही नियमित देखभालीचा महत्त्वाचा भाग मानला जातो.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === साठवण === नांगर वापरात नसताना तो कोरड्या, हवेशीर आणि पावसापासून सुरक्षित ठिकाणी ठेवावा. धातूच्या भागांना गंज लागू नये म्हणून त्यांना तेल किंवा ग्रीसचा पातळ थर लावला जातो. लाकडी नांगर दीर्घकाळ ओलाव्यात ठेवल्यास लाकूड कुजण्याची किंवा वाकण्याची शक्यता असते. योग्य साठवणुकीमुळे नांगराचे आयुष्य वाढते आणि पुढील वापरासाठी तो चांगल्या स्थितीत राहतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === सुरक्षित वापर === नांगर वापरताना त्याची जोडणी व्यवस्थित आणि मजबूत आहे याची खात्री करावी. बैलचलित नांगरामध्ये जोखड, दोर व नांगराची जोडणी सुरक्षित असणे आवश्यक असते, तर ट्रॅक्टरचलित नांगरामध्ये तीन-बिंदू जोडणी (Three-point linkage) आणि इतर यांत्रिक सांधे योग्य प्रकारे बसविलेले असावेत. दगड, झाडांची मुळे किंवा इतर कठीण अडथळ्यांवर नांगर आदळल्यास त्याचे नुकसान होऊ शकते, म्हणून अशा परिस्थितीत काळजीपूर्वक काम करणे आवश्यक असते. नियमित तपासणी, योग्य देखभाल आणि सुरक्षित संचालन यांमुळे नांगराची कार्यक्षमता वाढते तसेच अपघातांची शक्यता कमी होते.<ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> == सांस्कृतिक व ऐतिहासिक महत्त्व == नांगर हा केवळ शेतीचे अवजार नसून भारतीय कृषिसंस्कृती, ग्रामीण जीवन आणि सभ्यतेच्या विकासाचा एक महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो. प्राचीन काळापासून नांगर हा अन्ननिर्मिती, स्थिर वस्ती, भूमीची मशागत आणि कृषी अर्थव्यवस्थेचे प्रतीक म्हणून ओळखला जात आहे. भारतीय साहित्य, लोकपरंपरा, धार्मिक विधी आणि लोककलेमध्ये नांगराला श्रम, समृद्धी आणि भूमीशी असलेल्या मानवी नात्याचे प्रतीकात्मक स्थान प्राप्त झाले आहे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Ghurye, G. S. ''Indian Sadhus'' (सांस्कृतिक संदर्भांसाठी); तसेच भारतीय कृषीसंस्कृतीवरील विविध अभ्यासग्रंथ.</ref> === भारतीय संस्कृतीतील स्थान === भारतीय उपखंडात कृषीप्रधान समाजाच्या विकासाबरोबर नांगराला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. भूमीची मशागत करणारे प्रमुख अवजार म्हणून नांगराने मानवी समाजाला भटक्या जीवनातून स्थिर कृषिसांस्कृतिकडे नेण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. अनेक प्राचीन शिल्पांमध्ये, मंदिरांतील कोरीव कामांमध्ये आणि ऐतिहासिक चित्रणांमध्ये बैलजोडीसह नांगराचे दर्शन घडते. त्यामुळे नांगर हा भारतीय कृषीपरंपरेचा ऐतिहासिक प्रतीक मानला जातो.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Dhavalikar, M. K. ''Indian Archaeology''. New Delhi.</ref> === लोकपरंपरा === भारतीय ग्रामीण भागात नांगराला श्रम, उपजीविका आणि समृद्धीचे प्रतीक मानले जाते. अनेक प्रदेशांमध्ये नवीन नांगर तयार झाल्यानंतर किंवा शेतीच्या हंगामाच्या प्रारंभी त्याची पूजा करण्याची परंपरा आढळते. काही भागांत नांगर, बैलजोडी आणि जोखड यांचे पूजन करून शेतीच्या कामास प्रारंभ केला जातो. कोकण, महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि भारतातील इतर कृषीप्रधान प्रदेशांमध्ये अशा परंपरा आजही काही प्रमाणात जतन झालेल्या आहेत.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Ratnagiri District Gazetteer''; ''Kolaba District Gazetteer''.</ref> === साहित्य व म्हणी === मराठी तसेच इतर भारतीय भाषांतील लोकसाहित्य, ओव्या, लोकगीते, भारुडे आणि ग्रामीण कथांमध्ये नांगराचा वारंवार उल्लेख आढळतो. नांगर हा कष्ट, प्रामाणिक श्रम आणि शेतीप्रधान जीवनाचे प्रतीक म्हणून अनेक म्हणी आणि वाक्प्रचारांमध्येही वापरला जातो. ग्रामीण साहित्यामध्ये नांगर हे शेतकऱ्याच्या जीवनाशी अभिन्नपणे जोडलेले अवजार म्हणून चित्रित केलेले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी लोकसाहित्य''.</ref><ref>Dhere, R. C. ''लोकसंस्कृतीचे उपासक''.</ref> === उत्सव व धार्मिक संदर्भ === भारतातील अनेक कृषीप्रधान समाजांमध्ये शेतीच्या हंगामाच्या प्रारंभी नांगराचे पूजन करण्याची परंपरा आहे. महाराष्ट्रातील बैलपोळा, कर्नाटकातील करगा परिसरातील कृषीपरंपरा तसेच भारतातील विविध प्रादेशिक कृषीउत्सवांमध्ये नांगराला बैलांसह सन्मानाचे स्थान दिले जाते. काही भागांमध्ये भूमिपूजन किंवा पहिल्या मशागतीपूर्वी नांगराची पूजा केली जाते. या परंपरांमधून नांगराला कृषीसमृद्धी, भूमीचा सन्मान आणि श्रमसंस्कृतीचे प्रतीक म्हणून मान्यता मिळाल्याचे दिसून येते.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Ratnagiri District Gazetteer''.</ref> == आधुनिक बदल == विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून कृषी क्षेत्रात यांत्रिकीकरणाचा वेग वाढल्यामुळे नांगराच्या रचना, साहित्य आणि वापराच्या पद्धतींमध्ये लक्षणीय बदल झाले. पारंपरिक लाकडी नांगरांच्या जागी अधिक टिकाऊ आणि कार्यक्षम लोखंडी तसेच पोलादी नांगरांचा वापर वाढला. ट्रॅक्टरच्या प्रसारामुळे विविध प्रकारचे यांत्रिक नांगर विकसित झाले असून त्यांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जात आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव === कृषी यांत्रिकीकरणामुळे नांगराच्या वापरामध्ये मोठा बदल झाला. पारंपरिक बैलचलित नांगरांबरोबरच ट्रॅक्टरचलित मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क नांगर, चिझेल नांगर आणि रिव्हर्सिबल नांगर यांचा वापर वाढला. या नांगरांच्या साहाय्याने अधिक खोलीपर्यंत, कमी वेळात आणि मोठ्या क्षेत्रावर मशागत करणे शक्य झाले. तथापि, लहान शेतजमिनी, डोंगराळ प्रदेश आणि कोकणासारख्या भागांमध्ये पारंपरिक नांगर आजही वापरात आहेत.<ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> === सुधारित नांगर === कृषी संशोधन संस्थांनी आणि कृषी अभियांत्रिकी क्षेत्रातील संशोधनामुळे पारंपरिक नांगरांच्या अनेक सुधारित आवृत्त्या विकसित करण्यात आल्या आहेत. उच्च प्रतीचे पोलाद, बदलता येणारे फाळ, अधिक मजबूत चौकट, समायोजित करता येणारी खोली आणि ट्रॅक्टरशी सुसंगत जोडणी यांसारख्या वैशिष्ट्यांमुळे आधुनिक नांगर अधिक कार्यक्षम ठरले आहेत. जमिनीच्या प्रकारानुसार आणि शेतीच्या गरजेनुसार विविध आकार व प्रकारचे नांगर विकसित करण्यात आले आहेत.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === पर्यावरणीय विचार === आधुनिक कृषी व्यवस्थेमध्ये नांगराच्या वापराचा पर्यावरणीय परिणामही विचारात घेतला जातो. जमिनीची धूप, सेंद्रिय घटकांचे संरक्षण, मातीची रचना आणि आर्द्रतेचे संवर्धन यांचा विचार करून योग्य प्रकारचा नांगर निवडण्यावर भर दिला जातो. काही भागांमध्ये मातीची अनावश्यक उलथापालथ टाळण्यासाठी कमी मशागत (Minimum Tillage) किंवा संरक्षणात्मक मशागत (Conservation Tillage) यांसाठी विशेष प्रकारचे नांगर वापरले जातात. अशा सुधारित पद्धतींमुळे मातीचे आरोग्य जपणे, इंधनाची बचत करणे आणि शाश्वत कृषी व्यवस्थेला चालना देणे शक्य होते.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''.</ref><ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === पर्यावरणपूरक नांगरणीसाठी विकसित नांगर === मृदा संवर्धन, नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण आणि शाश्वत कृषी विकास यांना प्राधान्य देऊन आधुनिक काळात पर्यावरणपूरक नांगरांची निर्मिती करण्यात आली आहे. पारंपरिक खोल नांगरणीमुळे काही परिस्थितींमध्ये मातीची धूप, सेंद्रिय घटकांचे नुकसान आणि इंधनाचा अधिक वापर होऊ शकतो. त्यामुळे जमिनीची कमीतकमी उलथापालथ करणारे, कमी ओढशक्तीची आवश्यकता असलेले आणि मातीची नैसर्गिक रचना जपणारे विविध प्रकारचे नांगर विकसित करण्यात आले आहेत.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''. Rome: FAO.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> पर्यावरणपूरक नांगरांमध्ये संरक्षणात्मक मशागतीसाठी (Conservation Tillage) वापरले जाणारे नांगर, अल्प मशागतीसाठी (Minimum Tillage) विकसित केलेले नांगर, पट्टा मशागतीसाठी (Strip Tillage) वापरले जाणारे नांगर तसेच जमिनीचा वरचा थर कमीतकमी विस्कळीत करणारे विशेष प्रकारचे चिझेल नांगर (Chisel Plough) यांचा समावेश होतो. हे नांगर जमिनीतील सेंद्रिय पदार्थ, सूक्ष्मजीवांची क्रियाशीलता आणि मातीतील आर्द्रता यांचे संरक्षण करण्यास सहाय्य करतात.<ref>FAO. ''Conservation Agriculture''. Rome: FAO.</ref> आधुनिक पर्यावरणपूरक नांगरांच्या निर्मितीत उच्च प्रतीचे पोलाद, बदलता येणारे फाळ, झीजप्रतिरोधक धातू, कमी वजनाची रचना आणि इंधनाची बचत करणारी अभियांत्रिकी यांचा वापर केला जातो. यामुळे नांगराचे आयुष्य वाढते, ओढण्यासाठी लागणारी शक्ती कमी होते आणि ऊर्जा वापरात बचत होते.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> भारतातील विविध भौगोलिक प्रदेश, मातीचे प्रकार आणि हवामान लक्षात घेऊन पर्यावरणपूरक नांगरांच्या विविध आवृत्त्या विकसित करण्यात आल्या आहेत. कृषी विद्यापीठे, भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) आणि कृषी अभियांत्रिकी संस्थांनी विकसित केलेले अनेक सुधारित नांगर मृदा संवर्धन, इंधन बचत आणि शाश्वत कृषी पद्धतींना प्रोत्साहन देण्यासाठी वापरले जात आहेत.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Central Institute of Agricultural Engineering (CIAE). ''Farm Implements and Machinery''. Bhopal.</ref> == संदर्भ == {{reflist}} == हेही पहा == * [[कृषी]] * [[नांगरणी]] * [[वखर]] * [[पाटा]] * [[बैल]] * [[ट्रॅक्टर]] * [[मृदा]] == ग्रंथसूची == === मराठी === * घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''. * दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''. * कांबळे, डॉ. आर. एच. ''ऐतिहासिक शोध निबंध : प्राचीन व अर्वाचीन काळ, स्थळ आणि व्यक्ती विचारांचा वेध''. * शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''. === इंग्रजी === * Khobrekar, V. G. ''Kokan: From the Earliest to 1818 A.D.''. * Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. * Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. * Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. * Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. * Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''. * Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''. Rome: FAO. * Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR. * Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. New Delhi: Kalyani Publishers. * Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. New Delhi: Jain Brothers. * Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research. * Central Institute of Agricultural Engineering (CIAE). ''Farm Implements and Machinery''. Bhopal. * Maharashtra State Gazetteers. ''Ratnagiri District Gazetteer''. * Maharashtra State Gazetteers. ''Kolaba District Gazetteer''. * Government of India. ''Agricultural Machinery Manual''. == बाह्य दुवे == * [https://icar.org.in भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR)] * [https://farmer.gov.in भारत सरकार – शेतकरी पोर्टल] * [https://agricoop.nic.in कृषी व शेतकरी कल्याण विभाग, भारत सरकार] * [https://www.fao.org Food and Agriculture Organization (FAO)] * [https://ciae.icar.gov.in Central Institute of Agricultural Engineering (CIAE)] * [https://krishi.maharashtra.gov.in महाराष्ट्र शासन – कृषी विभाग] {{कोकण लोकजीवन}} [[वर्ग:कृषी अवजारे]] [[वर्ग:शेती]] [[वर्ग:कृषी अभियांत्रिकी]] [[वर्ग:भारतीय कृषी]] [[वर्ग:पारंपरिक कृषी]] 7aexgjw6164fuiwjqbwh44u53f1rhn5 2697019 2697018 2026-07-26T09:21:11Z AdvAnantGholam 172574 2697019 wikitext text/x-wiki == प्रस्तावना == === नांगराची संकल्पना === नांगर हे शेतीमध्ये जमिनीची प्राथमिक मशागत करण्यासाठी वापरले जाणारे सर्वांत प्राचीन आणि मूलभूत कृषी अवजार मानले जाते. जमिनीचा वरचा थर उलथणे, माती भुसभुशीत करणे, तणांचे नियंत्रण करणे, पावसाचे पाणी मुरण्यास पोषक परिस्थिती निर्माण करणे तसेच पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे ही नांगराची प्रमुख कार्ये आहेत. भारतीय उपखंडात हजारो वर्षांपासून नांगराचा वापर होत असून कृषी संस्कृतीच्या विकासात त्याने महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Encyclopaedia Britannica. "Plow".</ref> भारतातील पारंपरिक नांगर प्रामुख्याने लाकडापासून तयार केला जात असे. जमिनीला छेद देणाऱ्या भागात लोखंडी फाळ बसविला जात असे. हा नांगर बैलांच्या साहाय्याने ओढला जात असल्यामुळे पशुपालन, शेती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा परस्पर संबंध दृढ राहिला. प्रदेशानुसार जमिनीचे स्वरूप, पिकांची पद्धत आणि उपलब्ध लाकूड यांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि रचनेत विविधता आढळते.<ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref><ref>Government of India. ''Farm Implements and Machinery''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> महाराष्ट्रात कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेश या प्रदेशांमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार नांगराचे विविध प्रकार विकसित झाले. विशेषतः कोकणातील भातशेतीसाठी हलक्या लाकडी नांगरांचा वापर केला जात असे, तर काळ्या जमिनीच्या प्रदेशात अधिक मजबूत आणि जड नांगर प्रचलित होते. या प्रादेशिक वैशिष्ट्यांचा उल्लेख महाराष्ट्राच्या इतिहास, लोकसंस्कृती आणि ग्रामीण जीवनावरील विविध ग्रंथांमध्ये आढळतो.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कृषी यांत्रिकीकरणाला वेग आल्यामुळे ट्रॅक्टर, मोल्डबोर्ड प्लाऊ, डिस्क प्लाऊ आणि रोटाव्हेटर यांसारख्या आधुनिक कृषी अवजारांचा वापर वाढला. परिणामी बैलचलित पारंपरिक नांगराचा वापर लक्षणीयरीत्या घटला. तथापि, डोंगराळ प्रदेश, लहान शेतजमिनी, सेंद्रिय शेती तसेच कृषी वारशाच्या जतनाशी संबंधित उपक्रमांमध्ये पारंपरिक नांगराचे सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व आजही कायम आहे.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> === नांगराची व्याख्या === नांगर हे शेतीसाठी वापरले जाणारे असे कृषी अवजार आहे ज्याच्या साहाय्याने जमिनीचा वरचा थर कापून किंवा उलथून तिची मशागत केली जाते. जमिनीची भौतिक रचना सुधारण्यासाठी, तणांचे नियंत्रण करण्यासाठी, पिकांच्या अवशेषांचे जमिनीत मिश्रण करण्यासाठी तसेच पेरणीस योग्य अशी जमीन तयार करण्यासाठी नांगराचा उपयोग केला जातो. कृषी अभियांत्रिकीच्या दृष्टीने नांगर हे प्राथमिक मशागतीचे (Primary Tillage Implement) प्रमुख साधन मानले जाते.<ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Farm Implements and Machinery''. New Delhi.</ref> नांगराचे कार्य केवळ माती उलथणे एवढ्यापुरते मर्यादित नसून जमिनीमध्ये हवा खेळती राहणे, पावसाचे पाणी मुरण्यास मदत होणे, तणांचा नाश होणे, कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होणे आणि पिकांच्या मुळांच्या वाढीस पोषक परिस्थिती निर्माण करणे यासाठीही तो महत्त्वाचा मानला जातो.<ref>FAO. ''Conservation Agriculture''. Food and Agriculture Organization of the United Nations.</ref><ref>Reddy, S. R. (2016). ''Principles of Agronomy''. Kalyani Publishers.</ref> भारतीय पारंपरिक शेतीमध्ये नांगर हा बैलांच्या साहाय्याने चालविला जात असे. त्याच्या मुख्य भागामध्ये दांडा, फाळ, जोखडाशी जोडणारा भाग आणि नांगर हाताळण्यासाठी आवश्यक रचना यांचा समावेश होतो. प्रदेशानुसार मातीचा प्रकार, पिकांची पद्धत आणि भौगोलिक परिस्थिती यांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि बांधणीत बदल आढळतात.<ref>Government of India. ''Improved Farm Implements for Dryland Agriculture''. Ministry of Agriculture.</ref><ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref> मराठी भाषेत "नांगर" हा शब्द शेतीच्या अवजारासाठी रूढ असला तरी भारतातील विविध प्रदेशांत याच अवजाराला हल, नांगल, हलम, नागली किंवा इतर प्रादेशिक नावांनी ओळखले जाते. भाषिक विविधतेनुसार नावांमध्ये फरक असला तरी त्याचे मूलभूत कार्य समान राहते.<ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> === शेतीतील महत्त्व === मानवी संस्कृतीच्या विकासामध्ये नांगराचा शोध हा कृषी इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. स्थिर शेतीव्यवस्थेचा विकास, अन्नधान्य उत्पादनात वाढ आणि ग्रामीण वसाहतींचा विस्तार यामध्ये नांगराचा मोठा वाटा होता. शेतीतील उत्पादकता वाढविण्यासाठी प्राथमिक मशागत हा मूलभूत टप्पा असून नांगर त्यासाठी अत्यावश्यक साधन मानले जाते.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Vol. I. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Encyclopaedia Britannica. "Plow".</ref> महाराष्ट्रात भात, ज्वारी, बाजरी, गहू, ऊस, कडधान्ये आणि इतर पिकांच्या लागवडीपूर्वी नांगरणी करणे ही पारंपरिक शेतीची अविभाज्य प्रक्रिया होती. विशेषतः कोकणातील भातशेतीमध्ये पहिल्या पावसानंतर नांगरणीला प्रारंभ होत असे. स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या प्रकारानुसार नांगराच्या वापरामध्ये प्रादेशिक वैशिष्ट्ये विकसित झाली.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref> आधुनिक काळात ट्रॅक्टरचलित कृषी अवजारांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला असला तरी डोंगराळ भाग, लहान शेतजमिनी आणि अल्पभूधारक शेतकरी यांच्याकडे पारंपरिक नांगराचा वापर अद्यापही आढळतो. त्याचबरोबर नांगर हे भारतीय कृषी वारसा, ग्रामीण जीवन आणि लोकसंस्कृतीचे प्रतीक मानले जाते.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref><ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref> == व्युत्पत्ती == === "नांगर" शब्दाची उत्पत्ती === "नांगर" हा शब्द मराठीतील प्राचीन कृषिविषयक शब्दांपैकी एक मानला जातो. त्याची व्युत्पत्ती इंडो-आर्यन भाषाकुलातील प्राचीन शब्दपरंपरेशी संबंधित असून संस्कृतमधील "लाङ्गल" (लाङ्गलम्) या शब्दाशी त्याचा निकटचा संबंध मानला जातो. संस्कृतमध्ये "लाङ्गल" हा शब्द शेतीची मशागत करणाऱ्या अवजारासाठी वापरला जात असे. कालांतराने प्राकृत, अपभ्रंश आणि प्रादेशिक भाषांमधील ध्वनीबदलांमुळे विविध स्वरूपे निर्माण झाली आणि मराठीत "नांगर" हा शब्द रूढ झाला.<ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी व्युत्पत्ती कोश''.</ref> भारतीय कृषिसंस्कृतीमध्ये नांगराचा वापर अत्यंत प्राचीन असल्यामुळे या अवजाराचा उल्लेख वैदिक आणि उत्तरवैदिक साहित्यात विविध नावांनी आढळतो. ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि नंतरच्या कृषिविषयक ग्रंथांमध्ये शेती, मशागत आणि नांगरणी यांचे उल्लेख आढळतात. तथापि, सर्वच ठिकाणी आधुनिक मराठीतील "नांगर" हा शब्द आढळत नाही; त्याऐवजी त्या काळातील भाषिक परंपरेनुसार "लाङ्गल" किंवा इतर रूपांचा वापर झालेला दिसतो.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. ''Vedic Index of Names and Subjects''. Motilal Banarsidass.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> मराठीमध्ये "नांगर" या शब्दापासून "नांगरणी", "नांगरट", "नांगरलेली जमीन", "नांगरवट" यांसारखे अनेक व्युत्पन्न शब्द तयार झाले असून ते ग्रामीण बोलीभाषा आणि कृषी व्यवहारामध्ये आजही प्रचलित आहेत. या शब्दसंपदेवरून महाराष्ट्रातील कृषी जीवनात नांगराचे असलेले दीर्घकालीन महत्त्व स्पष्ट होते.<ref>महाराष्ट्र शासन. ''मराठी विश्वकोश''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी व्युत्पत्ती कोश''.</ref> === संस्कृत, प्राकृत व अपभ्रंशातील रूपे === संस्कृतमध्ये "लाङ्गल" हा शब्द नांगरासाठी प्रामुख्याने वापरला जात असे. पाणिनी, अमरकोश आणि इतर संस्कृत कोशग्रंथांमध्ये या शब्दाचा उल्लेख कृषी अवजार म्हणून आढळतो. प्राकृत भाषांमध्ये ध्वनीपरिवर्तनामुळे "लंगल", "लंगल", "नंगल" यांसारखी रूपे निर्माण झाली. पुढे अपभ्रंश आणि मध्य इंडो-आर्यन भाषांमधून विविध प्रादेशिक भाषांमध्ये त्यांचे स्थानिक स्वरूप विकसित झाले.<ref>Apte, V. S. ''The Practical Sanskrit-English Dictionary''.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> भाषावैज्ञानिकांच्या मते भारतीय उपखंडातील कृषी संस्कृतीच्या प्रसाराबरोबर या शब्दाचे विविध भाषिक रूपांतरे झाली. त्यामुळे आजही उत्तर भारतापासून दक्षिण भारतापर्यंत नांगरासाठी वापरल्या जाणाऱ्या अनेक शब्दांमध्ये ध्वनिसाम्य आढळते.<ref>Masica, Colin P. (1991). ''The Indo-Aryan Languages''. Cambridge University Press.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref> === भारतीय भाषांतील समतुल्य शब्द === भारतीय भाषांमध्ये नांगरासाठी विविध शब्द प्रचलित आहेत. हिंदीमध्ये "हल", संस्कृतमध्ये "लाङ्गल", गुजरातीमध्ये "હળ", पंजाबीमध्ये "ਹਲ", बंगालीमध्ये "লাঙল", ओडियामध्ये "ଲଙ୍ଗଳ", आसामीमध्ये "লাঙল" तर कन्नडमध्ये "ನೇಗಿಲು" किंवा "ನಂಗಲ", तेलुगूमध्ये "నాగలి" आणि तमिळमध्ये "கலப்பை" किंवा स्थानिक प्रकारानुसार इतर शब्द वापरले जातात. हे शब्द भाषिकदृष्ट्या वेगवेगळे असले तरी त्यांचा संबंध शेतीच्या प्राथमिक मशागतीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या अवजाराशीच आहे.<ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Masica, Colin P. (1991). ''The Indo-Aryan Languages''. Cambridge University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> === मराठीतील प्रादेशिक नावे === महाराष्ट्रात "नांगर" हे प्रमाण मराठीतील सर्वाधिक प्रचलित नाव असले तरी विविध भागांतील बोलीभाषांमध्ये त्याच्या उच्चारात आणि संबोधनात काही प्रमाणात फरक आढळतो. कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेशातील ग्रामीण भागात नांगराच्या प्रकारानुसार किंवा रचनेनुसार स्थानिक नावांचा वापर केला जातो. काही भागांत विशिष्ट आकाराच्या किंवा विशिष्ट पिकांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगरांना स्वतंत्र स्थानिक नावे दिलेली आढळतात. या नावांमधून महाराष्ट्रातील कृषी परंपरेतील प्रादेशिक विविधता आणि लोकभाषेची समृद्धता दिसून येते.<ref>महाराष्ट्र शासन. ''मराठी विश्वकोश''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == इतिहास == === प्रागैतिहासिक शेती === मानवाच्या भटक्या जीवनपद्धतीतून स्थिर कृषी समाजाकडे झालेला प्रवास हा मानवी इतिहासातील महत्त्वपूर्ण टप्पा मानला जातो. नवाश्मयुगात (Neolithic Period) वनस्पतींची नियोजित लागवड आणि प्राण्यांचे पाळीवकरण यांसोबत जमिनीची मशागत करण्यासाठी विविध साधनांचा वापर सुरू झाला. सुरुवातीच्या काळात खोदकाठी, लाकडी काठ्या आणि साध्या कृषी अवजारांचा वापर केला जात होता. कालांतराने जमिनीचा वरचा थर सैल करण्यासाठी आणि पेरणीस योग्य बनविण्यासाठी लाकडी नांगरासारख्या अवजारांचा विकास झाला.<ref>Barker, Graeme (2006). ''The Agricultural Revolution in Prehistory: Why Did Foragers Become Farmers?'' Oxford University Press.</ref><ref>Fuller, Dorian Q. (2007). "Contrasting Patterns in Crop Domestication". ''Annals of Botany''. 100 (5): 903–924.</ref> भारतीय उपखंडात नवाश्मयुगीन वसाहतींमधून शेतीचे पुरावे प्राप्त झाले असून त्या काळात जमिनीची मशागत करण्यासाठी साध्या कृषी अवजारांचा वापर होत असल्याचे पुरातत्त्वीय संशोधनातून सूचित होते. प्रारंभीचे नांगर प्रामुख्याने लाकडापासून बनविले जात असावेत, अशी मांडणी अनेक कृषी इतिहासकारांनी केली आहे; तथापि त्या काळातील लाकडी अवजारे नाशवंत असल्यामुळे त्यांचे प्रत्यक्ष पुरावे मर्यादित प्रमाणात उपलब्ध आहेत.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Possehl, Gregory L. (2002). ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective''. AltaMira Press.</ref> === सिंधू संस्कृती === सिंधू संस्कृती (इ.स.पू. सु. 2600–1900) ही जगातील प्राचीन नागरी संस्कृतींपैकी एक मानली जाते. या संस्कृतीतील कृषी हा अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. हरप्पा, मोहेंजोदडो, कालीबंगन, राखीगढी आणि इतर पुरातत्त्वीय स्थळांवरील संशोधनातून गहू, बार्ली, कडधान्ये आणि इतर पिकांची लागवड होत असल्याचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत.<ref>Possehl, Gregory L. (2002). ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective''. AltaMira Press.</ref><ref>Kenoyer, Jonathan Mark (1998). ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization''. Oxford University Press.</ref> राजस्थानातील कालीबंगन येथे उत्खननामध्ये सापडलेल्या समांतर आणि छेदक नांगररेषा (ploughed field) या जगातील सर्वात प्राचीन नांगरलेल्या शेतांच्या पुराव्यांपैकी मानल्या जातात. या पुराव्यांवरून त्या काळात नियोजित नांगरणी आणि पिकांच्या ओळींची लागवड केली जात असल्याचे संशोधकांचे मत आहे.<ref>Lal, B. B. (1997). ''The Earliest Civilization of South Asia''. Aryan Books International.</ref><ref>Archaeological Survey of India. ''Indian Archaeology – A Review''.</ref> === वैदिक काळ === वैदिक काळात भारतीय समाजाचा प्रमुख व्यवसाय शेती व पशुपालन हा होता. ऋग्वेद, अथर्ववेद, यजुर्वेद आणि ब्राह्मण ग्रंथांमध्ये कृषी, नांगरणी, पेरणी, धान्य उत्पादन आणि शेतीशी संबंधित विविध विधींचे उल्लेख आढळतात. या काळात शेती ही केवळ उदरनिर्वाहाचे साधन नसून सामाजिक आणि धार्मिक जीवनाचाही महत्त्वाचा भाग होती.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. (1912). ''Vedic Index of Names and Subjects''. Vol. I–II. London: John Murray.</ref><ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref> संस्कृत साहित्यात नांगरासाठी "लाङ्गल" हा शब्द प्रचलित होता. वैदिक व उत्तरवैदिक साहित्यात या शब्दाचा वापर जमिनीची मशागत करणाऱ्या कृषी अवजारासाठी करण्यात आलेला दिसतो. नांगराच्या साहाय्याने शेतीची मशागत करून धान्य उत्पादन वाढविण्याचे महत्त्व त्या काळातील कृषिपरंपरेत अधोरेखित झालेले आढळते.<ref>Monier-Williams, Monier (1899). ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford: Clarendon Press.</ref><ref>Apte, V. S. (1957). ''The Practical Sanskrit-English Dictionary''. Poona: Prasad Prakashan.</ref> वैदिक समाजात बैलांचा उपयोग नांगर ओढण्यासाठी केला जात असे. कृषी उत्पादनासाठी सुपीक जमीन, बैलांची जोडी आणि नांगर ही आवश्यक साधने मानली जात होती. विविध वैदिक मंत्रांमध्ये समृद्ध पीक, सुपीक भूमी आणि यशस्वी शेतीसाठी प्रार्थना केलेली आढळते, ज्यावरून त्या काळातील कृषीव्यवस्थेचे महत्त्व स्पष्ट होते.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. (1912). ''Vedic Index of Names and Subjects''.</ref><ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I.</ref> === प्राचीन भारत === उत्तरवैदिक काळानंतर भारतीय कृषी व्यवस्थेत लक्षणीय प्रगती झाली. मौर्य, सातवाहन, गुप्त आणि इतर राजवंशांच्या काळात शेती हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख आधार होता. जमिनीची मशागत, सिंचन, पिकांचे नियोजन आणि महसूल व्यवस्था यांवर विशेष भर देण्यात आला होता.<ref>Thapar, Romila (2002). ''Early India: From the Origins to AD 1300''. University of California Press.</ref><ref>Shamasastry, R. (Trans.) (1915). ''Kautilya's Arthashastra''. Mysore Government Press.</ref> कौटिल्याच्या 'अर्थशास्त्र' या ग्रंथामध्ये कृषी प्रशासन, जमीन, सिंचन व्यवस्था आणि शेतीविषयक विविध बाबींचे सविस्तर वर्णन आढळते. राज्याने शेतीच्या विकासासाठी आवश्यक साधने उपलब्ध करून देणे, शेतीयोग्य जमिनीचा उपयोग वाढविणे आणि उत्पादनक्षमतेत वाढ करणे यांवर भर दिल्याचे या ग्रंथातून दिसून येते.<ref>Shamasastry, R. (Trans.) (1915). ''Kautilya's Arthashastra''. Mysore Government Press.</ref><ref>Kangle, R. P. (1965). ''The Kautiliya Arthasastra''. University of Bombay.</ref> या कालखंडात नांगराच्या रचनेत प्रदेशानुसार बदल होत गेले. जमिनीचा प्रकार, पिकांची आवश्यकता आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्री यांनुसार लाकडी नांगरामध्ये सुधारणा करण्यात आल्या. बैलांच्या साहाय्याने चालविल्या जाणाऱ्या नांगराचा वापर भारतीय कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिला.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I.</ref><ref>Kumar, Dharma (Ed.) (2005). ''The Cambridge Economic History of India'', Vol. I. Cambridge University Press.</ref> === मध्ययुगीन काळ === मध्ययुगीन भारतात शेती हा अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख आधार राहिला. दिल्ली सल्तनत, बहमनी, विजयनगर, दख्खनी सल्तनती आणि मुघल काळात कृषी उत्पादन वाढविण्यासाठी जमिनीची नियमित मशागत, सिंचन व्यवस्था आणि महसूल प्रणाली यांना महत्त्व प्राप्त झाले. या काळात नांगराची मूलभूत रचना लाकडीच राहिली; तथापि प्रदेशानुसार मातीचा प्रकार, पर्जन्यमान आणि पिकांच्या आवश्यकतांनुसार त्यामध्ये स्थानिक बदल विकसित झाले.<ref name="Randhawa1980">Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Habib, Irfan (1999). ''The Agrarian System of Mughal India (1556–1707)''. Oxford University Press.</ref> मुघलकालीन प्रशासनात जमिनीचे मोजमाप, महसूल निर्धारण आणि पीकपद्धती यांचा सविस्तर विचार केला जात असे. या व्यवस्थेमुळे कृषी उत्पादनक्षमतेला चालना मिळाली. विविध प्रदेशांतील शेतकरी स्थानिक परिस्थितीनुसार नांगराचे प्रकार वापरत असल्याचे तत्कालीन प्रशासनिक नोंदी आणि कृषी इतिहासावरील अभ्यासांमधून दिसून येते.<ref>Habib, Irfan (1999). ''The Agrarian System of Mughal India (1556–1707)''. Oxford University Press.</ref><ref name="Randhawa1980"/> === मराठा काळ === मराठा साम्राज्याच्या काळात महाराष्ट्राची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने कृषीवर आधारित होती. गावपातळीवरील महसूल व्यवस्था, पाटील–कुलकर्णी पद्धती आणि स्थानिक कृषी व्यवस्थेमुळे शेतीला महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले. नांगर हा प्रत्येक शेतकऱ्याच्या मूलभूत कृषी अवजारांपैकी एक मानला जात असे आणि बैलजोडीच्या साहाय्याने शेतीची मशागत केली जात असे.<ref>Kulkarni, A. R. (1996). ''Maharashtra in the Age of Shivaji''. Deshmukh & Company.</ref><ref name="Randhawa1980"/> महाराष्ट्रातील भौगोलिक विविधतेमुळे कोकण, देश, विदर्भ आणि खानदेश या प्रदेशांमध्ये नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल झाले. कोकणातील भातशेतीसाठी हलक्या स्वरूपाचे नांगर, तर कठीण किंवा काळ्या जमिनीसाठी अधिक मजबूत नांगर वापरले जात असल्याचे इतिहास आणि ग्रामीण जीवनावरील अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Khobrekar1979">Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref name="ShilpasamruddhaKonkan">घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref name="Randhawa1980"/> === ब्रिटिशकालीन शेती === ब्रिटिश राजवटीत भारतातील कृषी व्यवस्था महसूल धोरण, व्यापारी पिकांची वाढ आणि नवीन कृषी तंत्रज्ञानाच्या प्रभावामुळे बदलू लागली. जमीन महसूल व्यवस्थेतील बदल, रेल्वेचा विस्तार आणि बाजारपेठेचा विकास यांमुळे शेतीच्या स्वरूपात परिवर्तन झाले. तथापि, ग्रामीण भारतातील बहुसंख्य शेतकरी पारंपरिक बैलचलित लाकडी नांगराचाच वापर करत होते. प्रदेशानुसार नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल असले तरी त्याचे मूलभूत स्वरूप मोठ्या प्रमाणात कायम राहिले.<ref>Moreland, W. H. (1929). ''The Agrarian System of Moslem India''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Randhawa1980"/> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी कृषी विभाग, कृषी संशोधन संस्था आणि प्रांतिक प्रशासन यांनी देशी कृषी अवजारांच्या सुधारणांवर भर दिला. पारंपरिक लाकडी नांगरामध्ये लोखंडी फाळ बसविणे, अधिक टिकाऊ साहित्याचा वापर करणे आणि मशागतीची कार्यक्षमता वाढविणे यांसाठी विविध प्रयोग करण्यात आले. या काळात काही भागांत सुधारित देशी नांगरांचा प्रसार झाला; तथापि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांमध्ये पारंपरिक नांगराचे प्राबल्य कायम राहिले.<ref>Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Royal Commission on Agriculture in India (1928). ''Report of the Royal Commission on Agriculture in India''. Government of India.</ref> ब्रिटिशकालीन कृषी अहवालांमध्ये भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या देशी नांगरांचे प्रकार, त्यांची रचना आणि कार्यक्षमता यांचे वर्णन आढळते. महाराष्ट्रासह दख्खन प्रदेशातील काळी जमीन, कोकणातील भातशेती आणि इतर कृषी प्रदेशांमध्ये स्थानिक गरजांनुसार नांगराचे विविध प्रकार वापरात असल्याचे या अहवालांतून स्पष्ट होते.<ref>Royal Commission on Agriculture in India (1928). ''Report of the Royal Commission on Agriculture in India''. Government of India.</ref><ref name="Khobrekar1979"/> === स्वातंत्र्योत्तर काळ === स्वातंत्र्यानंतर भारत सरकारने कृषी विकासाला प्राधान्य देत संशोधन, शिक्षण आणि विस्तार सेवांवर विशेष भर दिला. भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR), राज्य कृषी विद्यापीठे आणि कृषी अभियांत्रिकी संस्थांनी सुधारित कृषी अवजारे विकसित करण्यासाठी संशोधन सुरू केले. या कालखंडात पारंपरिक देशी नांगराबरोबरच सुधारित देशी नांगर, मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क प्लाऊ आणि ट्रॅक्टरचलित नांगर यांचा वापर वाढू लागला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi.</ref><ref name="Randhawa1983">Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref> हरितक्रांतीनंतर सिंचन, रासायनिक खते, उच्च उत्पादनक्षम बियाणे आणि यांत्रिकीकरण यांचा कृषी क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर प्रसार झाला. त्यामुळे मोठ्या क्षेत्रावरील शेतीमध्ये ट्रॅक्टरचलित अवजारांचा वापर वाढला. तरीही डोंगराळ प्रदेश, आदिवासी भाग, लहान शेतजमिनी आणि भातशेतीप्रधान क्षेत्रांमध्ये पारंपरिक नांगराचा वापर काही प्रमाणात सुरूच राहिला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref> महाराष्ट्रातील विविध कृषी विद्यापीठांनी स्थानिक जमिनीच्या प्रकारानुसार सुधारित देशी नांगर विकसित करण्यासाठी संशोधन केले आहे. आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढत असला तरी पारंपरिक नांगर हा भारतीय कृषी इतिहास, ग्रामीण संस्कृती आणि कृषी वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक म्हणून आजही अभ्यासाचा विषय आहे.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> == नांगराची रचना == नांगर हा जमिनीची प्राथमिक मशागत करण्यासाठी वापरला जाणारा कृषी अवजार असून त्याची रचना कार्यक्षम, संतुलित आणि प्रदेशानुसार बदलणारी असते. पारंपरिक भारतीय नांगर मुख्यतः लाकडापासून तयार केला जात असे, तर जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा बनविला जाई. जमिनीचा प्रकार, पिकांची पद्धत, बैलांची ताकद आणि स्थानिक सुतार-लोहार यांच्या कौशल्यानुसार नांगराच्या रचनेत विविधता आढळते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील पारंपरिक नांगराची रचना साधारणपणे तीन प्रमुख घटकांवर आधारित असते. पहिला घटक म्हणजे जमिनीमध्ये प्रवेश करून माती सैल करणारा भाग, दुसरा घटक म्हणजे बैलांकडून मिळणारी ओढ नांगरापर्यंत पोहोचविणारी जोडणी आणि तिसरा घटक म्हणजे नांगराची दिशा व खोली नियंत्रित करण्यासाठी शेतकरी वापरत असलेली दांडी किंवा हाताळणीची व्यवस्था. या सर्व घटकांमध्ये योग्य संतुलन असल्यास नांगरणी अधिक प्रभावी होते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> पारंपरिक नांगराची रचना भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये भिन्न स्वरूपात विकसित झाली आहे. कोकणातील भातशेती, दख्खनमधील काळी जमीन, गंगेच्या खोऱ्यातील गाळयुक्त माती आणि राजस्थानातील कोरडवाहू प्रदेश या प्रत्येक भागात जमिनीच्या भौतिक गुणधर्मांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि फाळाच्या स्वरूपात बदल आढळतात. त्यामुळे भारतात नांगराची एकच सार्वत्रिक रचना नसून स्थानिक गरजांनुसार विकसित झालेल्या अनेक प्रादेशिक रचना अस्तित्वात आहेत.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी अभियांत्रिकीमध्ये पारंपरिक नांगराच्या मूलभूत तत्त्वांवर आधारित अनेक सुधारित नांगर विकसित करण्यात आले आहेत. लोखंडी व पोलादी भागांचा वापर, समायोजित करता येणारी खोली, बदलता येणारे फाळ आणि यांत्रिक शक्तीशी सुसंगत रचना यांमुळे आधुनिक नांगरांची कार्यक्षमता वाढली आहे. तथापि पारंपरिक नांगराची मूलभूत संकल्पना आजही अनेक आधुनिक नांगरांच्या रचनेचा आधार मानली जाते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> === नांगराचे मुख्य भाग === पारंपरिक भारतीय नांगर हा अनेक परस्परसंबंधित भागांपासून बनलेला असतो. प्रत्येक भागाचे स्वतंत्र कार्य असून सर्व भागांच्या समन्वयामुळे नांगरणीची प्रक्रिया प्रभावीपणे पार पडते. नांगराच्या आकारात व भागांच्या नावांमध्ये प्रदेशानुसार काही प्रमाणात फरक आढळत असला, तरी त्याची मूलभूत रचना सर्वसाधारणपणे समान असते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> नांगराच्या पुढील भागाला जू अथवा बैलजोडीशी जोडणारी व्यवस्था असते. या जोडणीद्वारे बैलांकडून निर्माण होणारी ओढ नांगरापर्यंत पोहोचते. नांगराचा मध्यभाग हा संपूर्ण अवजाराचा आधार मानला जातो. याच भागावर इतर घटक बसविलेले असतात आणि नांगराची स्थिरता याच्यावर अवलंबून असते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> नांगराच्या मागील बाजूस असलेली दांडी किंवा हाताळणीचा भाग शेतकऱ्यास नांगराची दिशा, खोली आणि संतुलन नियंत्रित करण्यासाठी उपयोगी पडतो. नांगरणीदरम्यान शेतकरी या भागाच्या साहाय्याने नांगर योग्य दिशेने चालवितो तसेच आवश्यकतेनुसार त्याची खोली कमी-जास्त करतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> जमिनीमध्ये प्रत्यक्ष प्रवेश करणारा फाळ हा नांगराचा सर्वात महत्त्वाचा कार्यकारी भाग आहे. फाळ माती कापून तिचा वरचा थर सैल करतो आणि त्यामुळे पेरणीस योग्य स्थिती निर्माण होते. पारंपरिक नांगरांमध्ये प्रारंभी लाकडी फाळांचा वापर होत असला, तरी पुढे लोखंडी फाळांचा वापर वाढल्यामुळे नांगराची टिकाऊपणा आणि कार्यक्षमता दोन्ही वाढली.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये नांगराच्या घटकांना स्थानिक नावांनी ओळखले जाते. उदाहरणार्थ, रुमणे, दांडी, मुख्य भाग, खुट आणि फाळ या संज्ञा अनेक भागांत प्रचलित आहेत. या भागांची रचना, परिमाणे आणि जोडणी स्थानिक शेतीपद्धती, जमिनीचा प्रकार आणि पिकांच्या आवश्यकतेनुसार बदलू शकते. त्यामुळे नांगराच्या भागांची नावे आणि स्वरूप यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref name="Khobrekar1979"/></ref> === लाकडी भाग === पारंपरिक भारतीय नांगराचा मुख्य सांगाडा प्रामुख्याने कठीण व टिकाऊ लाकडापासून तयार केला जात असे. स्थानिक हवामान, जमिनीचा प्रकार आणि उपलब्ध वृक्षप्रजाती यांनुसार नांगर तयार करण्यासाठी बाभूळ, साग, खैर, शिसव, ऐन तसेच इतर मजबूत लाकडांचा वापर केला जाई. लाकडाची निवड करताना त्याची मजबुती, लवचिकता, झीज सहन करण्याची क्षमता आणि वजन यांचा विचार केला जात असे.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> नांगराचा मुख्य भाग, दांडी, ओढणीचा भाग आणि इतर सहाय्यक घटक हे बहुतांश लाकडाचे असत. लाकडी रचनेमुळे नांगराचे वजन तुलनेने कमी राहत असल्याने बैलांना तो सहज ओढता येत असे. तसेच एखादा भाग झिजल्यास किंवा तुटल्यास तो स्थानिक सुताराकडून सहज दुरुस्त किंवा बदलता येत असे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत लाकडी नांगराची देखभाल तुलनेने कमी खर्चिक होती.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांमध्ये नांगराच्या लाकडी भागांच्या आकारात व प्रमाणात भिन्नता आढळते. कोकणातील भातशेतीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगराची रचना तुलनेने हलकी असते, तर दख्खनच्या काळ्या जमिनीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगराचा सांगाडा अधिक मजबूत व जाड लाकडाचा तयार केला जातो. स्थानिक अनुभवाच्या आधारे सुतारांनी या रचनांमध्ये कालानुरूप सुधारणा केल्यामुळे अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref name="Khobrekar1979"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> लाकडी भागांची योग्य जुळवणी आणि संतुलन हे नांगराच्या कार्यक्षमतेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. लाकडाच्या धाग्यांची दिशा, ओलावा, वाळविण्याची पद्धत आणि जोडणीची मजबुती यांचा नांगराच्या टिकाऊपणा व कार्यक्षमतेवर थेट परिणाम होत असल्याचे कृषी अभियांत्रिकीच्या अभ्यासातून स्पष्ट झाले आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I.</ref> === लोखंडी भाग === पारंपरिक भारतीय नांगराची मूलभूत रचना लाकडाची असली तरी जमिनीशी थेट संपर्कात येणारे काही भाग लोखंडाचे बनविले जात असत. या भागांमुळे नांगराची टिकाऊपणा, कार्यक्षमता आणि जमिनीची मशागत करण्याची क्षमता वाढत असे. प्रारंभी संपूर्ण लाकडी नांगर वापरात असला, तरी लोहारकलेच्या विकासानंतर नांगराच्या महत्त्वाच्या भागांवर लोखंडाचा वापर वाढू लागला.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> नांगरातील सर्वात महत्त्वाचा लोखंडी भाग म्हणजे फाळ होय. फाळ जमिनीमध्ये प्रथम प्रवेश करून माती कापतो, भेगा निर्माण करतो आणि वरचा थर सैल करतो. फाळाची रचना, लांबी, रुंदी आणि धार ही जमिनीचा प्रकार, आर्द्रता आणि पिकांच्या आवश्यकतेनुसार निश्चित केली जाते. कठीण, दगडी किंवा काळ्या जमिनीसाठी अधिक मजबूत व जाड फाळ वापरला जातो, तर भातशेतीसारख्या मऊ जमिनीसाठी तुलनेने हलका फाळ उपयुक्त मानला जातो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> फाळाव्यतिरिक्त काही पारंपरिक नांगरांमध्ये लोखंडी पट्ट्या, कड्या, खिळे किंवा जोडणीसाठी वापरण्यात येणारे धातूचे भाग असत. या भागांमुळे नांगराची मजबुती वाढत असे आणि वारंवार होणाऱ्या ताणामुळे लाकडी भागांना तडे जाण्याची शक्यता कमी होत असे. प्रदेशानुसार या धातूच्या भागांची संख्या आणि रचना वेगवेगळी असू शकते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> लोखंडी फाळाची धार कालांतराने झिजत असल्याने त्यास नियमित धार लावणे किंवा आवश्यकतेनुसार नवीन फाळ बसविणे आवश्यक असे. ही कामे पारंपरिक ग्रामीण समाजात लोहाराकडून केली जात असत. त्यामुळे नांगराच्या निर्मिती, देखभाल आणि दुरुस्तीमध्ये सुतार आणि लोहार या दोन्ही पारंपरिक व्यवसायांचे महत्त्वपूर्ण योगदान होते.<ref>Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Mohan, S. (1995). ''Agricultural Implements and Equipment''. Commonwealth Publishers.</ref> आधुनिक कृषी अवजारांमध्ये उच्च दर्जाचे पोलाद, मिश्रधातू आणि उष्णताप्रक्रिया केलेले धातू वापरून अधिक टिकाऊ फाळ तयार केले जातात. तथापि पारंपरिक लोखंडी फाळाची कार्यपद्धती आणि मूलभूत रचना आजच्या अनेक सुधारित नांगरांमध्येही कायम राखण्यात आलेली आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''.</ref> === जोडणीची रचना === नांगराची कार्यक्षमता केवळ त्याच्या आकारावर किंवा फाळावर अवलंबून नसून त्याच्या जोडणीच्या रचनेवरही अवलंबून असते. बैलजोडी, जू आणि नांगर यांमधील योग्य जोडणीमुळे ओढण्याचे बळ प्रभावीपणे नांगरापर्यंत पोहोचते आणि जमिनीची मशागत समतोलपणे करता येते. जोडणी योग्य नसल्यास नांगर एका बाजूस झुकणे, आवश्यक खोलीपर्यंत न जाणे किंवा बैलांवर अतिरिक्त ताण येणे यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात.<ref name="MichaelOjha2014">Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref><ref name="ICARImplements">Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> पारंपरिक भारतीय शेतीमध्ये नांगर बैलांच्या जूला दोर, कातडीचे पट्टे किंवा लाकडी जोडणीद्वारे जोडला जात असे. या जोडणीमुळे बैलांनी निर्माण केलेली ओढ नांगराच्या मुख्य भागापर्यंत पोहोचून फाळ जमिनीत आवश्यक खोलीपर्यंत प्रवेश करतो. जोडणीची लांबी, कोन आणि मजबुती यांचा नांगरणीच्या गुणवत्तेवर थेट परिणाम होतो.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="MichaelOjha2014"/> नांगर चालविताना शेतकरी दांडीच्या साहाय्याने नांगराची दिशा, खोली आणि संतुलन नियंत्रित करतो. जमिनीचा प्रकार, ओलावा आणि पृष्ठभागानुसार दांडीवर कमी-अधिक दाब देऊन फाळाची खोली नियंत्रित केली जाते. अनुभवी शेतकरी बैलांचा वेग, नांगराचा कल आणि जमिनीची प्रतिकारशक्ती यांचा अंदाज घेऊन मशागत करत असत.<ref name="ICARImplements"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील विविध कृषी प्रदेशांमध्ये जोडणीच्या रचनेत स्थानिक परिस्थितीनुसार बदल आढळतात. डोंगराळ प्रदेश, भातशेती, काळी जमीन किंवा कोरडवाहू क्षेत्र यांनुसार जूचा आकार, जोडणीची लांबी आणि नांगराचा कल बदलला जातो. या बदलांचा उद्देश जमिनीच्या प्रकारानुसार नांगर अधिक कार्यक्षम बनविणे हा असतो.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यंत्रांमध्ये बैलांच्या जागी ट्रॅक्टरचा वापर होत असला तरी नांगराच्या जोडणीची मूलभूत अभियांत्रिकी संकल्पना बदललेली नाही. आजच्या ट्रॅक्टरचलित नांगरांमध्ये तीन-बिंदू जोडणी (Three-point linkage) किंवा इतर यांत्रिक प्रणालींचा वापर केला जातो. या प्रणालींचा उद्देश ओढण्याचे बळ समतोलपणे नांगरापर्यंत पोहोचविणे आणि मशागतीची कार्यक्षमता वाढविणे हा आहे.<ref>Kepner, R. A.; Bainer, R.; Barger, E. L. (1978). ''Principles of Farm Machinery''. AVI Publishing Company.</ref><ref name="ICARImplements"/> === नांगर तयार करण्याची प्रक्रिया === पारंपरिक भारतीय समाजात नांगराची निर्मिती ही स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या संयुक्त कौशल्यावर आधारित होती. नांगराचा मुख्य सांगाडा तयार करण्याचे काम सुतार करीत असे, तर फाळ आणि इतर धातूचे भाग तयार करून बसविण्याचे काम लोहाराकडे असे. या दोन्ही पारंपरिक व्यवसायांच्या सहकार्यामुळे टिकाऊ, संतुलित आणि स्थानिक गरजांनुसार उपयुक्त नांगर तयार होत असे.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="MichaelOjha2014"/> नांगर तयार करण्यासाठी प्रथम योग्य प्रकारचे लाकूड निवडले जाई. लाकूड पूर्णपणे वाळवून त्याला आवश्यक त्या आकारात घडविले जात असे. नांगराचा मुख्य भाग, दांडी आणि इतर लाकडी घटक तयार झाल्यानंतर त्यांची परस्पर जुळवणी केली जाई. प्रत्येक भागाची लांबी, जाडी आणि कोन हे जमिनीचा प्रकार, बैलांची क्षमता आणि स्थानिक शेतीपद्धती लक्षात घेऊन निश्चित केले जात असत.<ref name="ICARImplements"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> यानंतर लोहाराकडून तयार करण्यात आलेला लोखंडी फाळ नांगराच्या अग्रभागी बसविला जाई. फाळाची बसवणी मजबूत असणे आवश्यक मानले जात असे, कारण मशागतीदरम्यान सर्वाधिक ताण याच भागावर येत असे. आवश्यकतेनुसार लोखंडी कड्या, खिळे किंवा पट्ट्यांचा वापर करून लाकडी भागांची मजबुती वाढविली जात असे.<ref name="Randhawa1983"/><ref name="ICARImplements"/> नांगर तयार झाल्यानंतर त्याची प्रत्यक्ष शेतामध्ये चाचणी घेतली जाई. मशागतीची खोली, फाळाचा जमिनीत प्रवेश, नांगराचा समतोल आणि बैलांवरील ओढ यांचे निरीक्षण करून आवश्यक सुधारणा केल्या जात. स्थानिक अनुभवानुसार नांगरामध्ये वेळोवेळी बदल करण्यात येत असल्यामुळे प्रत्येक प्रदेशात विशिष्ट प्रकारचे नांगर विकसित झाले.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आजही भारतातील काही ग्रामीण भागांमध्ये पारंपरिक पद्धतीने नांगर तयार केले जातात. तथापि आधुनिक कृषी यांत्रिकीकरणामुळे कारखान्यात निर्मित प्रमाणित नांगरांचा वापर वाढला आहे. तरीही पारंपरिक नांगरनिर्मितीची कला ही ग्रामीण तांत्रिक ज्ञान, लोकअभियांत्रिकी आणि सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref>Kepner, R. A.; Bainer, R.; Barger, E. L. (1978). ''Principles of Farm Machinery''. AVI Publishing Company.</ref> == नांगराचे प्रकार == === देशी नांगर === देशी नांगर हा भारतीय शेतीमध्ये प्राचीन काळापासून वापरला जाणारा पारंपरिक कृषी अवजार आहे. विविध भौगोलिक, हवामानिक आणि कृषी परिस्थितीनुसार भारतातील प्रत्येक प्रदेशात देशी नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल झाले असून त्यातून अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले आहेत. या नांगरांची निर्मिती प्रामुख्याने लाकडापासून केली जात असून जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असतो. बैलांच्या साहाय्याने चालविला जाणारा हा नांगर जमिनीची प्राथमिक मशागत, तण नियंत्रण आणि पेरणीपूर्व तयारी यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरला जातो.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="ICARImplements"/> देशी नांगराची रचना साधी, हलकी, कमी खर्चिक आणि स्थानिक परिस्थितीशी सुसंगत असल्यामुळे तो शतकानुशतके भारतीय कृषी संस्कृतीचा अविभाज्य भाग राहिला आहे. त्याच्या निर्मितीसाठी स्थानिक पातळीवर उपलब्ध लाकूड आणि लोखंडाचा वापर होत असल्याने देखभाल व दुरुस्ती सहज शक्य होते. लहान व मध्यम शेतकऱ्यांसाठी हा नांगर दीर्घकाळ प्रमुख कृषी अवजार म्हणून वापरात होता.<ref name="MichaelOjha2014"/><ref name="Singh2000">Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये जमिनीचा प्रकार, पर्जन्यमान, शेतीपद्धती आणि पिकांच्या गरजेनुसार देशी नांगराचे अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले आहेत. महाराष्ट्र आणि शेजारील प्रदेशांमध्ये सोलापूर नांगर, पुणेरी नांगर, भातशेतीतील नांगर, चरोचर नांगर, पंचमहाल नांगर आणि धारवाडी हलका नांगर हे प्रमुख प्रकार मानले जातात. या प्रत्येक प्रकाराच्या रचनेत, आकारात आणि उपयोगात स्थानिक कृषी परिस्थितीनुसार वैशिष्ट्यपूर्ण बदल आढळतात.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/> आज आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढला असला तरी डोंगराळ भाग, आदिवासी क्षेत्रे, भातशेतीप्रधान प्रदेश आणि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांमध्ये देशी नांगराचा वापर अद्यापही आढळतो. कमी खर्च, सोपी रचना आणि स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता यांमुळे देशी नांगराचे महत्त्व आजही कायम आहे.<ref name="ICARHandbook">Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref name="Randhawa1983"/> === सोलापूर नांगर === सोलापूर नांगर हा महाराष्ट्रातील दख्खन पठारावर, विशेषतः सोलापूर आणि परिसरातील काळ्या जमिनीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. या प्रदेशातील जमीन तुलनेने कठीण, चिकण आणि खोल असल्यामुळे तिच्या प्रभावी मशागतीसाठी मजबूत व टिकाऊ नांगराची आवश्यकता होती. या गरजेतून सोलापूर नांगराची रचना विकसित झाली असल्याचे मानले जाते. सोलापूर नांगराची रचना तुलनेने मजबूत असून त्याचा लाकडी सांगाडा जाड व टिकाऊ असतो. जमिनीत अधिक खोलवर प्रवेश करण्यासाठी यामध्ये मजबूत लोखंडी फाळ बसविण्यात येतो. त्यामुळे काळ्या जमिनीतील घट्ट माती फोडणे, पावसापूर्व मशागत करणे आणि पेरणीसाठी जमीन तयार करणे अधिक सुलभ होते.<ref name="ICARImplements"/><ref name="MichaelOjha2014"/> हा नांगर प्रामुख्याने बैलांच्या साहाय्याने चालविला जातो. योग्य संतुलन, मजबूत जोडणी आणि टिकाऊ रचना यांमुळे दीर्घकाळ वापर करूनही त्याची कार्यक्षमता टिकून राहते. स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या कौशल्यामुळे सोलापूर नांगरामध्ये प्रदेशानुसार लहान-मोठे बदल आढळतात.<ref name="Singh2000"/><ref name="Randhawa1983"/> यांत्रिकीकरणामुळे ट्रॅक्टरचलित अवजारांचा वापर वाढला असला तरी महाराष्ट्रातील काही भागांत पारंपरिक शेती करणारे शेतकरी आजही सोलापूर नांगराचा वापर करतात. पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञान, स्थानिक लोकज्ञान आणि ग्रामीण कारागिरीचे प्रतीक म्हणून या नांगराला विशेष महत्त्व आहे.<ref name="MaharashtraLandPeople2009"> Government of Maharashtra. ''Maharashtra: Land and Its People'' (Revised English Edition). Gazetteers Department, Government of Maharashtra, Mumbai, 2009, pp. xx–yy. </ref> === पुणेरी नांगर === पुणेरी नांगर हा महाराष्ट्रातील देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार असून त्याचा वापर मुख्यतः पुणे आणि आसपासच्या दख्खन पठारी प्रदेशात केला जात असे. या प्रदेशातील मध्यम ते भारी जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी या नांगराचा उपयोग केला जात असे. स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती आणि शेतीपद्धतीनुसार त्याच्या रचनेत विकसित झालेले बदल हे त्याचे प्रमुख वैशिष्ट्य मानले जाते. पुणेरी नांगराचा सांगाडा मजबूत लाकडापासून तयार केला जातो. त्याचा फाळ जमिनीमध्ये योग्य खोलीपर्यंत प्रवेश करून माती सैल करण्यास उपयुक्त असतो. नांगराचे वजन, दांडीची उंची आणि फाळाचा कोन यांमध्ये असे संतुलन राखले जाते की बैलांवर अनावश्यक ताण न येता प्रभावी मशागत करता येते.<ref name="MichaelOjha2014"/><ref name="ICARImplements"/> सोलापूर नांगराच्या तुलनेत पुणेरी नांगराची रचना काही प्रमाणात हलकी असून मध्यम प्रकारच्या जमिनीसाठी अधिक उपयुक्त मानली जाते. स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या अनुभवामुळे या नांगरामध्ये गावागावानुसार लहान-मोठे बदल आढळतात. त्यामुळे पुणेरी नांगराचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून त्याच्या अनेक स्थानिक रूपांचा वापर प्रचलित होता.<ref name="Singh2000"/><ref name="Randhawa1983"/> यांत्रिकीकरणानंतर या नांगराचा वापर कमी झाला असला तरी महाराष्ट्रातील काही ग्रामीण भागांमध्ये पारंपरिक शेती करणारे शेतकरी आजही त्याचा वापर करतात. महाराष्ट्राच्या कृषी इतिहासात आणि पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञानात पुणेरी नांगराला महत्त्वाचे स्थान आहे. === भातशेतीतील नांगर === भातशेतीतील नांगर हा पाणथळ आणि चिखलयुक्त जमिनीच्या मशागतीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. भारतातील भात उत्पादक प्रदेशांप्रमाणेच महाराष्ट्रातील कोकण, विदर्भातील काही भाग तसेच पश्चिम महाराष्ट्रातील भात लागवड होणाऱ्या क्षेत्रांमध्ये या नांगराचा पारंपरिक वापर आढळतो. पाण्याने भरलेल्या शेतात जमीन भुसभुशीत करणे, चिखल तयार करणे आणि भात रोपांच्या लागवडीसाठी योग्य परिस्थिती निर्माण करणे हा या नांगराचा मुख्य उद्देश असतो.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> भातशेतीतील नांगराची रचना कोरडवाहू प्रदेशातील नांगरापेक्षा वेगळी असते. पाणथळ जमिनीत सहज हालचाल करता यावी आणि चिखलात अडकू नये यासाठी त्याचा फाळ, दांडी आणि इतर भाग स्थानिक गरजांनुसार तयार केले जातात. काही भागांत लाकडी फाळ वापरला जात असला तरी अनेक ठिकाणी लोखंडी फाळाचा वापर करून नांगराची कार्यक्षमता वाढविली जाते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> भातशेतीमध्ये नांगरणीची प्रक्रिया सामान्यतः अनेक टप्प्यांत केली जाते. प्रथम जमीन नांगरून पाण्याबरोबर माती मिसळली जाते, त्यानंतर पुन्हा मशागत करून चिखल एकसमान केला जातो. या प्रक्रियेमुळे तणांचे नियंत्रण होण्यास मदत होते तसेच भात रोपांची लागवड आणि वाढ अधिक सुलभ होते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> ट्रॅक्टरचलित रोटाव्हेटर, पडलर आणि इतर आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक भातशेतीतील नांगराचा वापर काही प्रमाणात कमी झाला आहे. तथापि, डोंगराळ प्रदेश, लहान शेतजमिनी आणि यांत्रिकीकरण मर्यादित असलेल्या भागांमध्ये आजही हा नांगर वापरात असून तो पारंपरिक भातशेतीचा महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === चरोचर नांगर === चरोचर नांगर हा पश्चिम भारतातील काही प्रदेशांमध्ये प्रचलित असलेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. स्थानिक मृदाप्रकार, हवामान आणि शेतीपद्धती लक्षात घेऊन या नांगराची रचना विकसित झाली. मध्यम ते हलक्या जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी या नांगराचा उपयोग केला जात असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> या नांगराची रचना पारंपरिक लाकडी सांगाड्यावर आधारित असून जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असतो. स्थानिक गरजेनुसार दांडी, मुख्य भाग आणि फाळ यांच्या आकारात व लांबीमध्ये बदल केले जातात. त्यामुळे विविध भागांमध्ये चरोचर नांगराच्या रचनेत काही प्रमाणात भिन्नता आढळते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> चरोचर नांगर प्रामुख्याने बैलजोडीच्या साहाय्याने चालविला जात असे. जमिनीची प्राथमिक मशागत, पृष्ठभागावरील तणांचे नियंत्रण आणि पेरणीसाठी जमीन भुसभुशीत करणे ही त्याची प्रमुख कार्ये होती. कमी खर्च, स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि सहज दुरुस्ती यांमुळे हा नांगर ग्रामीण भागात दीर्घकाळ वापरात राहिला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यंत्रांच्या वापरामुळे चरोचर नांगराचा वापर लक्षणीयरीत्या कमी झाला आहे. तथापि पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञानाचा अभ्यास, ग्रामीण कारागिरीचा इतिहास आणि भारतीय कृषी वारशाचे दस्तऐवजीकरण यांमध्ये या नांगराचे महत्त्व कायम आहे.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === पंचमहाल नांगर === पंचमहाल नांगर हा गुजरात राज्यातील पंचमहाल प्रदेशात विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. स्थानिक मृदाप्रकार, पर्जन्यमान आणि पारंपरिक शेतीपद्धती लक्षात घेऊन या नांगराची रचना विकसित झाली. मध्यम ते हलक्या जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी त्याचा प्रामुख्याने उपयोग केला जात असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> पंचमहाल नांगराचा मुख्य सांगाडा स्थानिक उपलब्ध कठीण लाकडापासून तयार केला जाई, तर जमिनीत प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असे. प्रदेशातील भूप्रदेश आणि शेतीच्या गरजेनुसार त्याच्या दांडीची लांबी, फाळाचा कोन आणि इतर भागांमध्ये स्थानिक बदल आढळतात. त्यामुळे या नांगराची रचना कार्यक्षम आणि स्थानिक परिस्थितीशी सुसंगत मानली जात असे.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> हा नांगर बैलांच्या साहाय्याने चालविला जाई. जमिनीचा वरचा थर सैल करणे, तणांचे नियंत्रण करणे आणि पेरणीसाठी आवश्यक मशागत करणे ही त्याची प्रमुख कार्ये होती. ग्रामीण भागातील सुतार आणि लोहार यांच्या कौशल्यामुळे या नांगराची निर्मिती, देखभाल आणि दुरुस्ती स्थानिक पातळीवरच केली जात असे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यांत्रिकीकरणामुळे पंचमहाल नांगराचा वापर मोठ्या प्रमाणावर कमी झाला असला तरी भारतीय पारंपरिक कृषी अवजारांच्या इतिहासात आणि प्रादेशिक कृषी तंत्रज्ञानाच्या अभ्यासात त्याला महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === धारवाडी हलका नांगर === धारवाडी हलका नांगर हा कर्नाटकातील धारवाड परिसरात विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. मध्यम व हलक्या जमिनीच्या मशागतीसाठी तसेच कमी ओढशक्ती असलेल्या बैलजोडीने सहज चालविता यावा या उद्देशाने त्याची रचना करण्यात आली. महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागात आणि कर्नाटकाच्या सीमावर्ती प्रदेशातही या नांगराचा वापर आढळत असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> या नांगराचे प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची तुलनेने हलकी रचना. मुख्य सांगाडा मजबूत परंतु कमी वजनाच्या लाकडापासून तयार केला जाई, तर जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असे. कमी वजनामुळे नांगर हाताळणे सोपे होत असे आणि हलक्या जमिनीत प्रभावी मशागत करता येत असे.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> धारवाडी हलका नांगराचा उपयोग पेरणीपूर्व प्राथमिक मशागत, वरचा मातीचा थर सैल करणे आणि तण नियंत्रणासाठी केला जाई. कमी खर्च, सोपी रचना आणि स्थानिक कारागिरांकडून सहज दुरुस्ती करता येणे यांमुळे हा नांगर ग्रामीण भागात लोकप्रिय होता.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> भारतात कृषी यांत्रिकीकरणाचा प्रसार झाल्यानंतर ट्रॅक्टरचलित नांगर आणि इतर आधुनिक अवजारांचा वापर वाढल्यामुळे धारवाडी हलका नांगराचा वापर कमी झाला. तथापि पारंपरिक कृषी अवजारांचा इतिहास, ग्रामीण तांत्रिक ज्ञान आणि स्थानिक कृषी संस्कृतीच्या अभ्यासात या नांगराचे महत्त्व आजही मान्य केले जाते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> == कोकणातील पारंपरिक नांगर == === परीचय === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीतील भातप्रधान शेतीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. मुसळधार पर्जन्यमान, पाणथळ शेतजमिनी आणि लहान आकाराच्या शेतांमुळे या प्रदेशात हलक्या वजनाचा व सहज हाताळता येणारा नांगर विकसित झाला. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये कोकणातील नांगराची रचना, त्याचे विविध भाग, वापरले जाणारे साहित्य आणि कार्यपद्धती यांचे सविस्तर वर्णन उपलब्ध आहे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref>...अपरांत प्रदेशातील कृषी परंपरेचा उल्लेख आढळतो.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> === रचना === कोकणातील पारंपरिक नांगराचा मुख्य सांगाडा लाकडाचा असून फाळ लोखंडाचा असतो. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये त्याचे पुढील भाग नमूद केले आहेत. * खोड (Body) * खडसा (Shoe) * फाळ (Share) * हाळा किंवा इसाड (Beam) * रुमणे (Handle) * मूठ * वासवे * फाळ बसविण्याची जोडणी नांगराची रचना साधी असली तरी ती मजबूत व कार्यक्षम मानली जात असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === तयार करण्यासाठी वापरले जाणारे साहित्य === नांगराच्या विविध भागांसाठी साग, ऐन, खैर, भेंडी, किंजळ, फणस, चिंच आणि शिवण यांसारख्या स्थानिक वृक्षांचे लाकूड वापरले जाई. फाळ, खिळे आणि आवश्यक जोडणीचे काही भाग लोखंडाचे असत. स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीचा उपयोग करून नांगर तयार करण्याची परंपरा कोकणात दीर्घकाळ टिकून होती.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === पारंपरिक निर्मिती तंत्र === कोकणातील पारंपरिक नांगराची निर्मिती ही स्थानिक सुतार व लोहार यांच्या संयुक्त कौशल्यावर आधारित होती. नांगराचा मुख्य सांगाडा सुतार तयार करीत असे, तर फाळ, कड्या, खिळे आणि इतर लोखंडी भाग लोहार घडवीत असे. नांगर तयार करताना लाकडाचा नैसर्गिक वाकलेपणा, तंतूंची दिशा, टिकाऊपणा आणि वजन यांचा विचार केला जाई. त्यामुळे प्रत्येक नांगर हा त्या परिसरातील जमिनीच्या प्रकारानुसार व बैलांच्या क्षमतेनुसार थोडाफार वेगळा असू शकत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> नांगराच्या मुख्य दांड्यासाठी मजबूत व टिकाऊ लाकूड वापरले जाई, तर जमिनीशी घर्षण होणाऱ्या भागात लोखंडी फाळ बसविला जाई. फाळ झिजल्यानंतर तो बदलण्याची सोय असल्यामुळे संपूर्ण नांगर बदलण्याची आवश्यकता भासत नसे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === नांगराची कार्यपद्धती === कोकणातील पारंपरिक नांगर सामान्यतः एका बैलजोडीद्वारे ओढला जात असे. बैलांच्या मानेवर जू बसवून त्याला इसाड किंवा हाळा जोडला जाई. शेतकरी नांगराच्या रुमण्यास धरून त्याची दिशा नियंत्रित करत असे. नांगरणी करताना फाळ जमिनीत शिरून माती फोडत असे, तर नांगराचा उर्वरित भाग जमिनीवर संतुलित राहून सरळ रेषेत चालण्यास मदत करीत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> जुवाची जोडणी पुढे किंवा मागे बदलून नांगरणीची खोली नियंत्रित केली जात असे. भातशेतीमध्ये खोल नांगरणीपेक्षा उथळी मशागत अधिक उपयुक्त असल्यामुळे कोकणातील नांगर साधारण दोन ते चार इंच खोलीपर्यंत जमीन फोडत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref>...कोकणातील लाकडी नांगराची रचना स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार विकसित झाली.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> === भातशेतीतील उपयोग === कोकणातील भातशेतीमध्ये नांगराचा उपयोग जमीन प्रथम फोडणे, पावसाळ्यापूर्वी मशागत करणे, चिखल तयार करणे आणि लागवडीसाठी जमीन तयार करणे यासाठी होत असे. पाणथळ परिस्थितीत जड नांगरापेक्षा हलका लाकडी नांगर अधिक उपयुक्त मानला जात असे. या नांगराचे सरासरी आयुष्य तीन ते चार वर्षे असल्याचे गॅझेटिअरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === कोकणातील नांगराची वैशिष्ट्ये === कोकणातील पारंपरिक नांगर इतर भागांतील देशी नांगरांच्या तुलनेत काही बाबतीत वेगळा मानला जातो. * आकाराने लहान व वजनाने हलका. * पाणथळ भातशेतीसाठी अनुकूल. * स्थानिक वृक्षांच्या लाकडापासून तयार केलेला. * लोखंडी फाळामुळे माती फोडण्याची क्षमता अधिक. * सहज दुरुस्त करता येणारी रचना. * कमी खर्चात स्थानिक कारागिरांकडून तयार होणारे कृषी अवजार.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === कोकणातील स्थानिक नावे === कोकणातील विविध भागांमध्ये पारंपरिक नांगरासाठी प्रामुख्याने '''नांगर''' ही संज्ञाच प्रचलित असली तरी त्याच्या विविध भागांसाठी, तसेच रचनेतील लहान-मोठ्या बदलांनुसार स्थानिक बोलींमध्ये भिन्न नावे आढळतात. रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि रायगड जिल्ह्यांतील मालवणी, आगरी, कातकरी, कुणबी तसेच इतर ग्रामीण बोलीभाषांमध्ये नांगराच्या भागांना वेगवेगळ्या नावांनी संबोधले जाते. तथापि या नावांमध्ये प्रदेशानुसार आणि गावागावांनुसार बदल आढळत असल्यामुळे त्यांचे एकसमान प्रमाणित स्वरूप उपलब्ध नाही.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये कोकणातील नांगराच्या मुख्य भागांचा उल्लेख '''खोड''', '''खडसा''', '''फाळ''', '''हाळा (इसाड)''', '''रुमणे''' आणि '''मूठ''' अशा नावांनी केला आहे. या संज्ञा पारंपरिक सुतार, लोहार आणि शेतकरी यांच्यामध्ये प्रचलित होत्या. काही भागांमध्ये याच अवयवांना स्थानिक बोलीनुसार पर्यायी नावेही वापरली जात असल्याचे आढळते.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> मालवणी व कोकणी बोलीभाषांमध्ये कृषी अवजारांच्या नावांमध्ये ध्वनीबदल, उच्चारभेद आणि स्थानिक भाषिक परंपरेमुळे विविधता दिसून येते. त्यामुळे एका गावात वापरले जाणारे नाव दुसऱ्या गावात किंचित वेगळ्या स्वरूपात आढळू शकते. तथापि नांगराची मूलभूत रचना आणि त्याचे कार्य सर्वत्र समान राहते.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> कोकणातील पारंपरिक कृषी संस्कृतीचा अभ्यास करताना या स्थानिक संज्ञांना विशेष महत्त्व आहे. या संज्ञांमधून केवळ कृषी तंत्रज्ञानाचाच नव्हे, तर स्थानिक बोलीभाषा, ग्रामीण कारागिरी आणि लोकपरंपरेचाही इतिहास स्पष्ट होतो. त्यामुळे कृषी इतिहास, लोकसंस्कृती आणि बोलीभाषांच्या संशोधनासाठी या स्थानिक नावांचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे मानले जाते.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research, 1980.</ref> === कोकणातील नांगराची मोजमापे व तांत्रिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील पारंपरिक नांगराची रचना भातशेतीच्या गरजा लक्षात घेऊन विकसित झालेली असल्यामुळे त्याची मोजमापे व आकारमान इतर प्रदेशांतील देशी नांगरांपेक्षा वेगळी आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये या नांगराचे वजन साधारण २५ ते ४० पौंड (सुमारे ११ ते १८ किलोग्रॅम) असल्याची नोंद आहे. हलक्या वजनामुळे पाणथळ व चिखलयुक्त जमिनीत नांगर सहज चालविता येतो तसेच बैलांवरील ताणही तुलनेने कमी पडतो.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref> या नांगराचा लोखंडी फाळ जमिनीत साधारण दोन ते चार इंच खोलीपर्यंत प्रवेश करतो. भातशेतीमध्ये खोल नांगरणीपेक्षा उथळी मशागत अधिक उपयुक्त मानली जात असल्याने या प्रकारची रचना स्वीकारण्यात आली होती. जमिनीच्या प्रकारानुसार बैलांच्या जुवाची जोडणी बदलून नांगरणीची खोली नियंत्रित करता येत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> सामान्य परिस्थितीत एका बैलजोडीद्वारे दिवसाला सुमारे पंधरा गुंठे क्षेत्राची नांगरणी करता येत असल्याचे गॅझेटिअरमध्ये नमूद आहे. नांगराचे सरासरी आयुष्य तीन ते चार वर्षे असून फाळ झिजल्यानंतर तो स्वतंत्रपणे बदलण्याची व्यवस्था असल्यामुळे संपूर्ण नांगर बदलण्याची आवश्यकता भासत नसे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === जिल्हानुसार आढळणारे प्रकार === कोकण विभागातील रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि तत्कालीन कुलाबा जिल्ह्यांमध्ये पारंपरिक नांगराच्या रचनेत किरकोळ स्थानिक बदल आढळून येतात. लाकडाची उपलब्धता, जमिनीचा प्रकार, भातशेतीचे स्वरूप आणि स्थानिक कारागिरांची परंपरा यांनुसार नांगराच्या दांडा, रुमणे, फाळ व इसाड यांच्या आकारात बदल होत असत. तथापि त्याची मूलभूत रचना सर्वत्र समान राहिली.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref><ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील डोंगरउतारावरील भातशेतीसाठी तुलनेने हलक्या प्रकारचा नांगर वापरला जात असे, तर रायगड जिल्ह्यातील काही सपाट भागात किंचित मोठ्या आकाराचे देशी नांगरही वापरात असल्याचे जिल्हा गॅझेटिअर्समध्ये उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === इतर कृषी अवजारांशी संबंध === कोकणातील पारंपरिक शेतीमध्ये नांगराबरोबर मैंद, कुळव, दाताळे, पेटारी आणि इतर कृषी अवजारांचा वापर केला जात असे. या सर्व अवजारांचा उपयोग जमीन तयार करणे, भात लागवड, तण नियंत्रण आणि कापणीनंतरची कामे यासाठी केला जाई.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === देखभाल व दुरुस्ती === पारंपरिक नांगराचे नियमित आयुष्य टिकविण्यासाठी प्रत्येक हंगामानंतर त्याची देखभाल केली जात असे. लाकडी भाग उन्हात पूर्णपणे वाळवून सुरक्षित ठिकाणी ठेवले जात. लोखंडी फाळ धारदार करण्यासाठी किंवा झिजलेला भाग बदलण्यासाठी स्थानिक लोहाराची मदत घेतली जाई. सैल झालेल्या जोडण्या पुन्हा घट्ट बसविणे, लाकडाला तेल किंवा नैसर्गिक संरक्षक द्रव्य लावणे आणि कुजण्यापासून संरक्षण करणे ही नियमित कामे होती.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === आर्थिक व सामाजिक महत्त्व === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत नांगराचे महत्त्व केवळ शेतीपुरते मर्यादित नव्हते. नांगर तयार करणारे सुतार व लोहार हे ग्रामीण व्यवसायव्यवस्थेचा अविभाज्य भाग होते. शेतकरी, बैलगाडी चालक, सुतार आणि लोहार यांच्यातील परस्परावलंबी संबंधांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला स्थैर्य प्राप्त होत असे. पारंपरिक कृषी साधनांच्या निर्मितीमुळे स्थानिक रोजगारालाही चालना मिळत असे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> === आधुनिक काळातील बदल === विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून पॉवर टिलर, ट्रॅक्टरचलित नांगर आणि रोटाव्हेटर यांच्या वापरामुळे पारंपरिक लाकडी नांगराचा वापर कमी झाला. तथापि लहान आकाराच्या शेतजमिनी, डोंगरउतार आणि पारंपरिक भातशेती असलेल्या काही भागांमध्ये त्याचा वापर आजही आढळतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === कृषी वारशातील स्थान === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा महाराष्ट्राच्या कृषी वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो. या नांगरामध्ये स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वापर, ग्रामीण कारागिरांचे तांत्रिक कौशल्य आणि पारंपरिक कृषी ज्ञान यांचा संगम दिसून येतो. कृषी यांत्रिकीकरणानंतर त्याचा वापर कमी झाला असला तरी कृषी इतिहास, लोकसंस्कृती, ग्रामीण तंत्रज्ञान आणि कृषी अभियांत्रिकीच्या अभ्यासात त्याला आजही महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research, 1980.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. New Delhi: Kalyani Publishers.</ref> === सांस्कृतिक महत्त्व === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा केवळ कृषी अवजार नसून ग्रामीण कारागिरी, स्थानिक तांत्रिक ज्ञान आणि बैलजोडीवर आधारित पारंपरिक शेतीसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहे. महाराष्ट्रातील कृषी वारशाच्या अभ्यासात या नांगराला विशेष स्थान आहे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research.</ref> == नांगराचा वापर == नांगराचा वापर जमिनीचा वरचा थर फोडणे, माती उलटविणे, तण व पिकांचे अवशेष जमिनीत मिसळणे आणि मशागतीसाठी जमीन तयार करणे यासाठी केला जातो. पारंपरिक शेतीमध्ये नांगर मुख्यतः बैलांच्या साहाय्याने चालविला जात असे, तर आधुनिक शेतीमध्ये ट्रॅक्टरच्या साहाय्याने विविध प्रकारचे नांगर वापरले जातात. नांगराच्या प्रकार, जमिनीचा प्रकार आणि उपलब्ध ओढशक्ती यांनुसार त्याचा वापर बदलतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref>...ग्रामीण जीवनातील नांगराचे सांस्कृतिक महत्त्व विशेष मानले गेले आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> === बैलचलित नांगर === भारतात शतकानुशतके बैलचलित नांगर हा शेतीचा प्रमुख आधार राहिला आहे. या पद्धतीमध्ये नांगर जोखडाच्या साहाय्याने बैलजोडीला जोडला जातो. शेतकरी नांगराच्या मूठीवर नियंत्रण ठेवून फाळ जमिनीत आवश्यक त्या खोलीपर्यंत प्रवेश करेल याची काळजी घेतो. जमिनीचा प्रकार आणि बैलांची ताकद यांनुसार नांगरणीची खोली व गती निश्चित होते.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> बैलचलित नांगर लहान व मध्यम आकाराच्या शेतजमिनी, डोंगराळ प्रदेश आणि कोकणासारख्या भातशेतीप्रधान भागांमध्ये विशेष उपयुक्त मानला जातो. या नांगराचे वजन तुलनेने कमी असल्यामुळे तो अरुंद बांधांमध्ये आणि लहान तुकड्यांच्या शेतांमध्ये सहज वापरता येतो.<ref>Ratnagiri District Gazetteer. ''Agricultural Implements''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra.</ref> === ट्रॅक्टरचलित नांगर === विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कृषी यांत्रिकीकरणामुळे ट्रॅक्टरचलित नांगरांचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढला. ट्रॅक्टरला जोडल्या जाणाऱ्या मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क नांगर, चिझेल नांगर आणि रिव्हर्सिबल नांगर यांच्या साहाय्याने मोठ्या क्षेत्राची मशागत कमी वेळात आणि अधिक खोलीपर्यंत करता येते.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> ट्रॅक्टरचलित नांगरांमध्ये कामाची गती, खोली आणि कार्यक्षमता अधिक असते. त्यामुळे मोठ्या शेतांमध्ये, कठीण जमिनीत आणि व्यापारी शेतीमध्ये या नांगरांचा व्यापक वापर होतो. तथापि लहान व तुकड्यात विभागलेल्या शेतांमध्ये किंवा डोंगराळ प्रदेशात बैलचलित नांगर अजूनही उपयुक्त मानला जातो.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === नांगर चालविण्याची पद्धत === नांगर चालविताना फाळ जमिनीत योग्य खोलीपर्यंत जाईल आणि सरळ रेषेत पुढे जाईल याकडे विशेष लक्ष दिले जाते. नांगराची मूठ धरून दिशा नियंत्रित केली जाते, तर ओढणारी शक्ती बैल किंवा ट्रॅक्टरद्वारे पुरविली जाते. सलग फेऱ्यांमध्ये प्रत्येक नवीन ओळ मागील ओळीला समांतर ठेवली जाते, ज्यामुळे संपूर्ण शेताची एकसमान मशागत होते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> नांगर चालविताना फाळाची धार, नांगराचा झुकाव, जोडणीची उंची आणि जमिनीची स्थिती यांचा कार्यक्षमतेवर थेट परिणाम होतो. योग्य समायोजनामुळे माती समप्रमाणात उलटली जाते आणि नांगरावरील अनावश्यक ताण कमी होतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === कार्यक्षमतेवर परिणाम करणारे घटक === नांगराची कार्यक्षमता अनेक घटकांवर अवलंबून असते. त्यामध्ये जमिनीचा प्रकार, मातीतील आर्द्रता, फाळाची धार, नांगराची रचना, ओढणाऱ्या प्राण्यांची किंवा ट्रॅक्टरची क्षमता, तसेच नांगर चालविणाऱ्या व्यक्तीचे कौशल्य यांचा समावेश होतो.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> फाळ बोथट झाल्यास किंवा नांगराची योग्य देखभाल न झाल्यास माती व्यवस्थित उलटली जात नाही आणि ओढण्यासाठी अधिक शक्ती लागते. याउलट योग्य देखभाल केलेला आणि जमिनीच्या प्रकारानुसार निवडलेला नांगर अधिक कार्यक्षम ठरतो, तसेच त्याचे आयुष्यही वाढते.<ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> == नांगराची देखभाल व सुरक्षितता == नांगराचे कार्यक्षम आयुष्य वाढविण्यासाठी त्याची नियमित देखभाल आणि सुरक्षित वापर आवश्यक मानला जातो. नांगराचा फाळ, लाकडी भाग, जोडणीचे घटक आणि धातूचे अवयव यांची वेळोवेळी तपासणी केल्यास त्याची कार्यक्षमता टिकून राहते. योग्य देखभालीमुळे नांगरावरील झीज कमी होते, ओढण्यासाठी लागणारी शक्ती कमी लागते आणि मशागतीची गुणवत्ता सुधारते.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === देखभाल === नांगराचा वापर झाल्यानंतर त्यावरील माती, गवत व इतर अवशेष स्वच्छ काढून टाकावेत. विशेषतः फाळ आणि धातूच्या भागांवर ओलावा राहिल्यास गंज निर्माण होण्याची शक्यता असते. लाकडी भागांना भेगा पडल्या आहेत का, जोडणी सैल झाली आहे का किंवा धातूचे भाग वाकले आहेत का याची नियमित तपासणी करणे आवश्यक असते. आवश्यकतेनुसार दुरुस्ती किंवा बदल केल्यास नांगराची कार्यक्षमता टिकून राहते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> === फाळाची धार === फाळ हा नांगराचा सर्वात महत्त्वाचा कार्यकारी भाग असून त्याची धार तीक्ष्ण असणे आवश्यक असते. बोथट झालेला फाळ माती प्रभावीपणे कापू शकत नाही, त्यामुळे ओढण्यासाठी अधिक शक्ती लागते आणि नांगरणीची गुणवत्ता कमी होते. म्हणून फाळाची धार वेळोवेळी घासून तीक्ष्ण करणे किंवा आवश्यक असल्यास नवीन फाळ बसविणे ही नियमित देखभालीचा महत्त्वाचा भाग मानला जातो.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === साठवण === नांगर वापरात नसताना तो कोरड्या, हवेशीर आणि पावसापासून सुरक्षित ठिकाणी ठेवावा. धातूच्या भागांना गंज लागू नये म्हणून त्यांना तेल किंवा ग्रीसचा पातळ थर लावला जातो. लाकडी नांगर दीर्घकाळ ओलाव्यात ठेवल्यास लाकूड कुजण्याची किंवा वाकण्याची शक्यता असते. योग्य साठवणुकीमुळे नांगराचे आयुष्य वाढते आणि पुढील वापरासाठी तो चांगल्या स्थितीत राहतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === सुरक्षित वापर === नांगर वापरताना त्याची जोडणी व्यवस्थित आणि मजबूत आहे याची खात्री करावी. बैलचलित नांगरामध्ये जोखड, दोर व नांगराची जोडणी सुरक्षित असणे आवश्यक असते, तर ट्रॅक्टरचलित नांगरामध्ये तीन-बिंदू जोडणी (Three-point linkage) आणि इतर यांत्रिक सांधे योग्य प्रकारे बसविलेले असावेत. दगड, झाडांची मुळे किंवा इतर कठीण अडथळ्यांवर नांगर आदळल्यास त्याचे नुकसान होऊ शकते, म्हणून अशा परिस्थितीत काळजीपूर्वक काम करणे आवश्यक असते. नियमित तपासणी, योग्य देखभाल आणि सुरक्षित संचालन यांमुळे नांगराची कार्यक्षमता वाढते तसेच अपघातांची शक्यता कमी होते.<ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> == सांस्कृतिक व ऐतिहासिक महत्त्व == नांगर हा केवळ शेतीचे अवजार नसून भारतीय कृषिसंस्कृती, ग्रामीण जीवन आणि सभ्यतेच्या विकासाचा एक महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो. प्राचीन काळापासून नांगर हा अन्ननिर्मिती, स्थिर वस्ती, भूमीची मशागत आणि कृषी अर्थव्यवस्थेचे प्रतीक म्हणून ओळखला जात आहे. भारतीय साहित्य, लोकपरंपरा, धार्मिक विधी आणि लोककलेमध्ये नांगराला श्रम, समृद्धी आणि भूमीशी असलेल्या मानवी नात्याचे प्रतीकात्मक स्थान प्राप्त झाले आहे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Ghurye, G. S. ''Indian Sadhus'' (सांस्कृतिक संदर्भांसाठी); तसेच भारतीय कृषीसंस्कृतीवरील विविध अभ्यासग्रंथ.</ref> === भारतीय संस्कृतीतील स्थान === भारतीय उपखंडात कृषीप्रधान समाजाच्या विकासाबरोबर नांगराला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. भूमीची मशागत करणारे प्रमुख अवजार म्हणून नांगराने मानवी समाजाला भटक्या जीवनातून स्थिर कृषिसांस्कृतिकडे नेण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. अनेक प्राचीन शिल्पांमध्ये, मंदिरांतील कोरीव कामांमध्ये आणि ऐतिहासिक चित्रणांमध्ये बैलजोडीसह नांगराचे दर्शन घडते. त्यामुळे नांगर हा भारतीय कृषीपरंपरेचा ऐतिहासिक प्रतीक मानला जातो.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Dhavalikar, M. K. ''Indian Archaeology''. New Delhi.</ref> === लोकपरंपरा === भारतीय ग्रामीण भागात नांगराला श्रम, उपजीविका आणि समृद्धीचे प्रतीक मानले जाते. अनेक प्रदेशांमध्ये नवीन नांगर तयार झाल्यानंतर किंवा शेतीच्या हंगामाच्या प्रारंभी त्याची पूजा करण्याची परंपरा आढळते. काही भागांत नांगर, बैलजोडी आणि जोखड यांचे पूजन करून शेतीच्या कामास प्रारंभ केला जातो. कोकण, महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि भारतातील इतर कृषीप्रधान प्रदेशांमध्ये अशा परंपरा आजही काही प्रमाणात जतन झालेल्या आहेत.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Ratnagiri District Gazetteer''; ''Kolaba District Gazetteer''.</ref> === साहित्य व म्हणी === मराठी तसेच इतर भारतीय भाषांतील लोकसाहित्य, ओव्या, लोकगीते, भारुडे आणि ग्रामीण कथांमध्ये नांगराचा वारंवार उल्लेख आढळतो. नांगर हा कष्ट, प्रामाणिक श्रम आणि शेतीप्रधान जीवनाचे प्रतीक म्हणून अनेक म्हणी आणि वाक्प्रचारांमध्येही वापरला जातो. ग्रामीण साहित्यामध्ये नांगर हे शेतकऱ्याच्या जीवनाशी अभिन्नपणे जोडलेले अवजार म्हणून चित्रित केलेले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी लोकसाहित्य''.</ref><ref>Dhere, R. C. ''लोकसंस्कृतीचे उपासक''.</ref> === उत्सव व धार्मिक संदर्भ === भारतातील अनेक कृषीप्रधान समाजांमध्ये शेतीच्या हंगामाच्या प्रारंभी नांगराचे पूजन करण्याची परंपरा आहे. महाराष्ट्रातील बैलपोळा, कर्नाटकातील करगा परिसरातील कृषीपरंपरा तसेच भारतातील विविध प्रादेशिक कृषीउत्सवांमध्ये नांगराला बैलांसह सन्मानाचे स्थान दिले जाते. काही भागांमध्ये भूमिपूजन किंवा पहिल्या मशागतीपूर्वी नांगराची पूजा केली जाते. या परंपरांमधून नांगराला कृषीसमृद्धी, भूमीचा सन्मान आणि श्रमसंस्कृतीचे प्रतीक म्हणून मान्यता मिळाल्याचे दिसून येते.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Ratnagiri District Gazetteer''.</ref> == आधुनिक बदल == विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून कृषी क्षेत्रात यांत्रिकीकरणाचा वेग वाढल्यामुळे नांगराच्या रचना, साहित्य आणि वापराच्या पद्धतींमध्ये लक्षणीय बदल झाले. पारंपरिक लाकडी नांगरांच्या जागी अधिक टिकाऊ आणि कार्यक्षम लोखंडी तसेच पोलादी नांगरांचा वापर वाढला. ट्रॅक्टरच्या प्रसारामुळे विविध प्रकारचे यांत्रिक नांगर विकसित झाले असून त्यांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जात आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव === कृषी यांत्रिकीकरणामुळे नांगराच्या वापरामध्ये मोठा बदल झाला. पारंपरिक बैलचलित नांगरांबरोबरच ट्रॅक्टरचलित मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क नांगर, चिझेल नांगर आणि रिव्हर्सिबल नांगर यांचा वापर वाढला. या नांगरांच्या साहाय्याने अधिक खोलीपर्यंत, कमी वेळात आणि मोठ्या क्षेत्रावर मशागत करणे शक्य झाले. तथापि, लहान शेतजमिनी, डोंगराळ प्रदेश आणि कोकणासारख्या भागांमध्ये पारंपरिक नांगर आजही वापरात आहेत.<ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> === सुधारित नांगर === कृषी संशोधन संस्थांनी आणि कृषी अभियांत्रिकी क्षेत्रातील संशोधनामुळे पारंपरिक नांगरांच्या अनेक सुधारित आवृत्त्या विकसित करण्यात आल्या आहेत. उच्च प्रतीचे पोलाद, बदलता येणारे फाळ, अधिक मजबूत चौकट, समायोजित करता येणारी खोली आणि ट्रॅक्टरशी सुसंगत जोडणी यांसारख्या वैशिष्ट्यांमुळे आधुनिक नांगर अधिक कार्यक्षम ठरले आहेत. जमिनीच्या प्रकारानुसार आणि शेतीच्या गरजेनुसार विविध आकार व प्रकारचे नांगर विकसित करण्यात आले आहेत.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === पर्यावरणीय विचार === आधुनिक कृषी व्यवस्थेमध्ये नांगराच्या वापराचा पर्यावरणीय परिणामही विचारात घेतला जातो. जमिनीची धूप, सेंद्रिय घटकांचे संरक्षण, मातीची रचना आणि आर्द्रतेचे संवर्धन यांचा विचार करून योग्य प्रकारचा नांगर निवडण्यावर भर दिला जातो. काही भागांमध्ये मातीची अनावश्यक उलथापालथ टाळण्यासाठी कमी मशागत (Minimum Tillage) किंवा संरक्षणात्मक मशागत (Conservation Tillage) यांसाठी विशेष प्रकारचे नांगर वापरले जातात. अशा सुधारित पद्धतींमुळे मातीचे आरोग्य जपणे, इंधनाची बचत करणे आणि शाश्वत कृषी व्यवस्थेला चालना देणे शक्य होते.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''.</ref><ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === पर्यावरणपूरक नांगरणीसाठी विकसित नांगर === मृदा संवर्धन, नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण आणि शाश्वत कृषी विकास यांना प्राधान्य देऊन आधुनिक काळात पर्यावरणपूरक नांगरांची निर्मिती करण्यात आली आहे. पारंपरिक खोल नांगरणीमुळे काही परिस्थितींमध्ये मातीची धूप, सेंद्रिय घटकांचे नुकसान आणि इंधनाचा अधिक वापर होऊ शकतो. त्यामुळे जमिनीची कमीतकमी उलथापालथ करणारे, कमी ओढशक्तीची आवश्यकता असलेले आणि मातीची नैसर्गिक रचना जपणारे विविध प्रकारचे नांगर विकसित करण्यात आले आहेत.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''. Rome: FAO.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> पर्यावरणपूरक नांगरांमध्ये संरक्षणात्मक मशागतीसाठी (Conservation Tillage) वापरले जाणारे नांगर, अल्प मशागतीसाठी (Minimum Tillage) विकसित केलेले नांगर, पट्टा मशागतीसाठी (Strip Tillage) वापरले जाणारे नांगर तसेच जमिनीचा वरचा थर कमीतकमी विस्कळीत करणारे विशेष प्रकारचे चिझेल नांगर (Chisel Plough) यांचा समावेश होतो. हे नांगर जमिनीतील सेंद्रिय पदार्थ, सूक्ष्मजीवांची क्रियाशीलता आणि मातीतील आर्द्रता यांचे संरक्षण करण्यास सहाय्य करतात.<ref>FAO. ''Conservation Agriculture''. Rome: FAO.</ref> आधुनिक पर्यावरणपूरक नांगरांच्या निर्मितीत उच्च प्रतीचे पोलाद, बदलता येणारे फाळ, झीजप्रतिरोधक धातू, कमी वजनाची रचना आणि इंधनाची बचत करणारी अभियांत्रिकी यांचा वापर केला जातो. यामुळे नांगराचे आयुष्य वाढते, ओढण्यासाठी लागणारी शक्ती कमी होते आणि ऊर्जा वापरात बचत होते.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> भारतातील विविध भौगोलिक प्रदेश, मातीचे प्रकार आणि हवामान लक्षात घेऊन पर्यावरणपूरक नांगरांच्या विविध आवृत्त्या विकसित करण्यात आल्या आहेत. कृषी विद्यापीठे, भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) आणि कृषी अभियांत्रिकी संस्थांनी विकसित केलेले अनेक सुधारित नांगर मृदा संवर्धन, इंधन बचत आणि शाश्वत कृषी पद्धतींना प्रोत्साहन देण्यासाठी वापरले जात आहेत.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Central Institute of Agricultural Engineering (CIAE). ''Farm Implements and Machinery''. Bhopal.</ref> == संदर्भ == {{reflist}} == हेही पहा == * [[कृषी]] * [[नांगरणी]] * [[वखर]] * [[पाटा]] * [[बैल]] * [[ट्रॅक्टर]] * [[मृदा]] == ग्रंथसूची == === मराठी === * घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''. * दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''. * कांबळे, डॉ. आर. एच. ''ऐतिहासिक शोध निबंध : प्राचीन व अर्वाचीन काळ, स्थळ आणि व्यक्ती विचारांचा वेध''. * शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''. === इंग्रजी === * Khobrekar, V. G. ''Kokan: From the Earliest to 1818 A.D.''. * Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. * Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. * Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. * Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. * Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''. * Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''. Rome: FAO. * Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR. * Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. New Delhi: Kalyani Publishers. * Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. New Delhi: Jain Brothers. * Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research. * Central Institute of Agricultural Engineering (CIAE). ''Farm Implements and Machinery''. Bhopal. * Maharashtra State Gazetteers. ''Ratnagiri District Gazetteer''. * Maharashtra State Gazetteers. ''Kolaba District Gazetteer''. * Government of India. ''Agricultural Machinery Manual''. == बाह्य दुवे == * [https://icar.org.in भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR)] * [https://farmer.gov.in भारत सरकार – शेतकरी पोर्टल] * [https://agricoop.nic.in कृषी व शेतकरी कल्याण विभाग, भारत सरकार] * [https://www.fao.org Food and Agriculture Organization (FAO)] * [https://ciae.icar.gov.in Central Institute of Agricultural Engineering (CIAE)] * [https://krishi.maharashtra.gov.in महाराष्ट्र शासन – कृषी विभाग] {{कोकण लोकजीवन}} {{Commons category|Ploughs}} {{Authority control}} [[वर्ग:शेती]] 7xfduhlnxjy1e2pqr9ei8a8pkg0y2hp 2697020 2697019 2026-07-26T09:21:54Z AdvAnantGholam 172574 2697020 wikitext text/x-wiki == प्रस्तावना == === नांगराची संकल्पना === नांगर हे शेतीमध्ये जमिनीची प्राथमिक मशागत करण्यासाठी वापरले जाणारे सर्वांत प्राचीन आणि मूलभूत कृषी अवजार मानले जाते. जमिनीचा वरचा थर उलथणे, माती भुसभुशीत करणे, तणांचे नियंत्रण करणे, पावसाचे पाणी मुरण्यास पोषक परिस्थिती निर्माण करणे तसेच पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे ही नांगराची प्रमुख कार्ये आहेत. भारतीय उपखंडात हजारो वर्षांपासून नांगराचा वापर होत असून कृषी संस्कृतीच्या विकासात त्याने महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Encyclopaedia Britannica. "Plow".</ref> भारतातील पारंपरिक नांगर प्रामुख्याने लाकडापासून तयार केला जात असे. जमिनीला छेद देणाऱ्या भागात लोखंडी फाळ बसविला जात असे. हा नांगर बैलांच्या साहाय्याने ओढला जात असल्यामुळे पशुपालन, शेती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा परस्पर संबंध दृढ राहिला. प्रदेशानुसार जमिनीचे स्वरूप, पिकांची पद्धत आणि उपलब्ध लाकूड यांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि रचनेत विविधता आढळते.<ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref><ref>Government of India. ''Farm Implements and Machinery''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> महाराष्ट्रात कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेश या प्रदेशांमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार नांगराचे विविध प्रकार विकसित झाले. विशेषतः कोकणातील भातशेतीसाठी हलक्या लाकडी नांगरांचा वापर केला जात असे, तर काळ्या जमिनीच्या प्रदेशात अधिक मजबूत आणि जड नांगर प्रचलित होते. या प्रादेशिक वैशिष्ट्यांचा उल्लेख महाराष्ट्राच्या इतिहास, लोकसंस्कृती आणि ग्रामीण जीवनावरील विविध ग्रंथांमध्ये आढळतो.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कृषी यांत्रिकीकरणाला वेग आल्यामुळे ट्रॅक्टर, मोल्डबोर्ड प्लाऊ, डिस्क प्लाऊ आणि रोटाव्हेटर यांसारख्या आधुनिक कृषी अवजारांचा वापर वाढला. परिणामी बैलचलित पारंपरिक नांगराचा वापर लक्षणीयरीत्या घटला. तथापि, डोंगराळ प्रदेश, लहान शेतजमिनी, सेंद्रिय शेती तसेच कृषी वारशाच्या जतनाशी संबंधित उपक्रमांमध्ये पारंपरिक नांगराचे सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व आजही कायम आहे.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> === नांगराची व्याख्या === नांगर हे शेतीसाठी वापरले जाणारे असे कृषी अवजार आहे ज्याच्या साहाय्याने जमिनीचा वरचा थर कापून किंवा उलथून तिची मशागत केली जाते. जमिनीची भौतिक रचना सुधारण्यासाठी, तणांचे नियंत्रण करण्यासाठी, पिकांच्या अवशेषांचे जमिनीत मिश्रण करण्यासाठी तसेच पेरणीस योग्य अशी जमीन तयार करण्यासाठी नांगराचा उपयोग केला जातो. कृषी अभियांत्रिकीच्या दृष्टीने नांगर हे प्राथमिक मशागतीचे (Primary Tillage Implement) प्रमुख साधन मानले जाते.<ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Farm Implements and Machinery''. New Delhi.</ref> नांगराचे कार्य केवळ माती उलथणे एवढ्यापुरते मर्यादित नसून जमिनीमध्ये हवा खेळती राहणे, पावसाचे पाणी मुरण्यास मदत होणे, तणांचा नाश होणे, कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होणे आणि पिकांच्या मुळांच्या वाढीस पोषक परिस्थिती निर्माण करणे यासाठीही तो महत्त्वाचा मानला जातो.<ref>FAO. ''Conservation Agriculture''. Food and Agriculture Organization of the United Nations.</ref><ref>Reddy, S. R. (2016). ''Principles of Agronomy''. Kalyani Publishers.</ref> भारतीय पारंपरिक शेतीमध्ये नांगर हा बैलांच्या साहाय्याने चालविला जात असे. त्याच्या मुख्य भागामध्ये दांडा, फाळ, जोखडाशी जोडणारा भाग आणि नांगर हाताळण्यासाठी आवश्यक रचना यांचा समावेश होतो. प्रदेशानुसार मातीचा प्रकार, पिकांची पद्धत आणि भौगोलिक परिस्थिती यांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि बांधणीत बदल आढळतात.<ref>Government of India. ''Improved Farm Implements for Dryland Agriculture''. Ministry of Agriculture.</ref><ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref> मराठी भाषेत "नांगर" हा शब्द शेतीच्या अवजारासाठी रूढ असला तरी भारतातील विविध प्रदेशांत याच अवजाराला हल, नांगल, हलम, नागली किंवा इतर प्रादेशिक नावांनी ओळखले जाते. भाषिक विविधतेनुसार नावांमध्ये फरक असला तरी त्याचे मूलभूत कार्य समान राहते.<ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> === शेतीतील महत्त्व === मानवी संस्कृतीच्या विकासामध्ये नांगराचा शोध हा कृषी इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. स्थिर शेतीव्यवस्थेचा विकास, अन्नधान्य उत्पादनात वाढ आणि ग्रामीण वसाहतींचा विस्तार यामध्ये नांगराचा मोठा वाटा होता. शेतीतील उत्पादकता वाढविण्यासाठी प्राथमिक मशागत हा मूलभूत टप्पा असून नांगर त्यासाठी अत्यावश्यक साधन मानले जाते.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Vol. I. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Encyclopaedia Britannica. "Plow".</ref> महाराष्ट्रात भात, ज्वारी, बाजरी, गहू, ऊस, कडधान्ये आणि इतर पिकांच्या लागवडीपूर्वी नांगरणी करणे ही पारंपरिक शेतीची अविभाज्य प्रक्रिया होती. विशेषतः कोकणातील भातशेतीमध्ये पहिल्या पावसानंतर नांगरणीला प्रारंभ होत असे. स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या प्रकारानुसार नांगराच्या वापरामध्ये प्रादेशिक वैशिष्ट्ये विकसित झाली.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref> आधुनिक काळात ट्रॅक्टरचलित कृषी अवजारांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला असला तरी डोंगराळ भाग, लहान शेतजमिनी आणि अल्पभूधारक शेतकरी यांच्याकडे पारंपरिक नांगराचा वापर अद्यापही आढळतो. त्याचबरोबर नांगर हे भारतीय कृषी वारसा, ग्रामीण जीवन आणि लोकसंस्कृतीचे प्रतीक मानले जाते.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref><ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref> == व्युत्पत्ती == === "नांगर" शब्दाची उत्पत्ती === "नांगर" हा शब्द मराठीतील प्राचीन कृषिविषयक शब्दांपैकी एक मानला जातो. त्याची व्युत्पत्ती इंडो-आर्यन भाषाकुलातील प्राचीन शब्दपरंपरेशी संबंधित असून संस्कृतमधील "लाङ्गल" (लाङ्गलम्) या शब्दाशी त्याचा निकटचा संबंध मानला जातो. संस्कृतमध्ये "लाङ्गल" हा शब्द शेतीची मशागत करणाऱ्या अवजारासाठी वापरला जात असे. कालांतराने प्राकृत, अपभ्रंश आणि प्रादेशिक भाषांमधील ध्वनीबदलांमुळे विविध स्वरूपे निर्माण झाली आणि मराठीत "नांगर" हा शब्द रूढ झाला.<ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी व्युत्पत्ती कोश''.</ref> भारतीय कृषिसंस्कृतीमध्ये नांगराचा वापर अत्यंत प्राचीन असल्यामुळे या अवजाराचा उल्लेख वैदिक आणि उत्तरवैदिक साहित्यात विविध नावांनी आढळतो. ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि नंतरच्या कृषिविषयक ग्रंथांमध्ये शेती, मशागत आणि नांगरणी यांचे उल्लेख आढळतात. तथापि, सर्वच ठिकाणी आधुनिक मराठीतील "नांगर" हा शब्द आढळत नाही; त्याऐवजी त्या काळातील भाषिक परंपरेनुसार "लाङ्गल" किंवा इतर रूपांचा वापर झालेला दिसतो.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. ''Vedic Index of Names and Subjects''. Motilal Banarsidass.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> मराठीमध्ये "नांगर" या शब्दापासून "नांगरणी", "नांगरट", "नांगरलेली जमीन", "नांगरवट" यांसारखे अनेक व्युत्पन्न शब्द तयार झाले असून ते ग्रामीण बोलीभाषा आणि कृषी व्यवहारामध्ये आजही प्रचलित आहेत. या शब्दसंपदेवरून महाराष्ट्रातील कृषी जीवनात नांगराचे असलेले दीर्घकालीन महत्त्व स्पष्ट होते.<ref>महाराष्ट्र शासन. ''मराठी विश्वकोश''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी व्युत्पत्ती कोश''.</ref> === संस्कृत, प्राकृत व अपभ्रंशातील रूपे === संस्कृतमध्ये "लाङ्गल" हा शब्द नांगरासाठी प्रामुख्याने वापरला जात असे. पाणिनी, अमरकोश आणि इतर संस्कृत कोशग्रंथांमध्ये या शब्दाचा उल्लेख कृषी अवजार म्हणून आढळतो. प्राकृत भाषांमध्ये ध्वनीपरिवर्तनामुळे "लंगल", "लंगल", "नंगल" यांसारखी रूपे निर्माण झाली. पुढे अपभ्रंश आणि मध्य इंडो-आर्यन भाषांमधून विविध प्रादेशिक भाषांमध्ये त्यांचे स्थानिक स्वरूप विकसित झाले.<ref>Apte, V. S. ''The Practical Sanskrit-English Dictionary''.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> भाषावैज्ञानिकांच्या मते भारतीय उपखंडातील कृषी संस्कृतीच्या प्रसाराबरोबर या शब्दाचे विविध भाषिक रूपांतरे झाली. त्यामुळे आजही उत्तर भारतापासून दक्षिण भारतापर्यंत नांगरासाठी वापरल्या जाणाऱ्या अनेक शब्दांमध्ये ध्वनिसाम्य आढळते.<ref>Masica, Colin P. (1991). ''The Indo-Aryan Languages''. Cambridge University Press.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref> === भारतीय भाषांतील समतुल्य शब्द === भारतीय भाषांमध्ये नांगरासाठी विविध शब्द प्रचलित आहेत. हिंदीमध्ये "हल", संस्कृतमध्ये "लाङ्गल", गुजरातीमध्ये "હળ", पंजाबीमध्ये "ਹਲ", बंगालीमध्ये "লাঙল", ओडियामध्ये "ଲଙ୍ଗଳ", आसामीमध्ये "লাঙল" तर कन्नडमध्ये "ನೇಗಿಲು" किंवा "ನಂಗಲ", तेलुगूमध्ये "నాగలి" आणि तमिळमध्ये "கலப்பை" किंवा स्थानिक प्रकारानुसार इतर शब्द वापरले जातात. हे शब्द भाषिकदृष्ट्या वेगवेगळे असले तरी त्यांचा संबंध शेतीच्या प्राथमिक मशागतीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या अवजाराशीच आहे.<ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Masica, Colin P. (1991). ''The Indo-Aryan Languages''. Cambridge University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> === मराठीतील प्रादेशिक नावे === महाराष्ट्रात "नांगर" हे प्रमाण मराठीतील सर्वाधिक प्रचलित नाव असले तरी विविध भागांतील बोलीभाषांमध्ये त्याच्या उच्चारात आणि संबोधनात काही प्रमाणात फरक आढळतो. कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेशातील ग्रामीण भागात नांगराच्या प्रकारानुसार किंवा रचनेनुसार स्थानिक नावांचा वापर केला जातो. काही भागांत विशिष्ट आकाराच्या किंवा विशिष्ट पिकांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगरांना स्वतंत्र स्थानिक नावे दिलेली आढळतात. या नावांमधून महाराष्ट्रातील कृषी परंपरेतील प्रादेशिक विविधता आणि लोकभाषेची समृद्धता दिसून येते.<ref>महाराष्ट्र शासन. ''मराठी विश्वकोश''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == इतिहास == === प्रागैतिहासिक शेती === मानवाच्या भटक्या जीवनपद्धतीतून स्थिर कृषी समाजाकडे झालेला प्रवास हा मानवी इतिहासातील महत्त्वपूर्ण टप्पा मानला जातो. नवाश्मयुगात (Neolithic Period) वनस्पतींची नियोजित लागवड आणि प्राण्यांचे पाळीवकरण यांसोबत जमिनीची मशागत करण्यासाठी विविध साधनांचा वापर सुरू झाला. सुरुवातीच्या काळात खोदकाठी, लाकडी काठ्या आणि साध्या कृषी अवजारांचा वापर केला जात होता. कालांतराने जमिनीचा वरचा थर सैल करण्यासाठी आणि पेरणीस योग्य बनविण्यासाठी लाकडी नांगरासारख्या अवजारांचा विकास झाला.<ref>Barker, Graeme (2006). ''The Agricultural Revolution in Prehistory: Why Did Foragers Become Farmers?'' Oxford University Press.</ref><ref>Fuller, Dorian Q. (2007). "Contrasting Patterns in Crop Domestication". ''Annals of Botany''. 100 (5): 903–924.</ref> भारतीय उपखंडात नवाश्मयुगीन वसाहतींमधून शेतीचे पुरावे प्राप्त झाले असून त्या काळात जमिनीची मशागत करण्यासाठी साध्या कृषी अवजारांचा वापर होत असल्याचे पुरातत्त्वीय संशोधनातून सूचित होते. प्रारंभीचे नांगर प्रामुख्याने लाकडापासून बनविले जात असावेत, अशी मांडणी अनेक कृषी इतिहासकारांनी केली आहे; तथापि त्या काळातील लाकडी अवजारे नाशवंत असल्यामुळे त्यांचे प्रत्यक्ष पुरावे मर्यादित प्रमाणात उपलब्ध आहेत.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Possehl, Gregory L. (2002). ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective''. AltaMira Press.</ref> === सिंधू संस्कृती === सिंधू संस्कृती (इ.स.पू. सु. 2600–1900) ही जगातील प्राचीन नागरी संस्कृतींपैकी एक मानली जाते. या संस्कृतीतील कृषी हा अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. हरप्पा, मोहेंजोदडो, कालीबंगन, राखीगढी आणि इतर पुरातत्त्वीय स्थळांवरील संशोधनातून गहू, बार्ली, कडधान्ये आणि इतर पिकांची लागवड होत असल्याचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत.<ref>Possehl, Gregory L. (2002). ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective''. AltaMira Press.</ref><ref>Kenoyer, Jonathan Mark (1998). ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization''. Oxford University Press.</ref> राजस्थानातील कालीबंगन येथे उत्खननामध्ये सापडलेल्या समांतर आणि छेदक नांगररेषा (ploughed field) या जगातील सर्वात प्राचीन नांगरलेल्या शेतांच्या पुराव्यांपैकी मानल्या जातात. या पुराव्यांवरून त्या काळात नियोजित नांगरणी आणि पिकांच्या ओळींची लागवड केली जात असल्याचे संशोधकांचे मत आहे.<ref>Lal, B. B. (1997). ''The Earliest Civilization of South Asia''. Aryan Books International.</ref><ref>Archaeological Survey of India. ''Indian Archaeology – A Review''.</ref> === वैदिक काळ === वैदिक काळात भारतीय समाजाचा प्रमुख व्यवसाय शेती व पशुपालन हा होता. ऋग्वेद, अथर्ववेद, यजुर्वेद आणि ब्राह्मण ग्रंथांमध्ये कृषी, नांगरणी, पेरणी, धान्य उत्पादन आणि शेतीशी संबंधित विविध विधींचे उल्लेख आढळतात. या काळात शेती ही केवळ उदरनिर्वाहाचे साधन नसून सामाजिक आणि धार्मिक जीवनाचाही महत्त्वाचा भाग होती.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. (1912). ''Vedic Index of Names and Subjects''. Vol. I–II. London: John Murray.</ref><ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref> संस्कृत साहित्यात नांगरासाठी "लाङ्गल" हा शब्द प्रचलित होता. वैदिक व उत्तरवैदिक साहित्यात या शब्दाचा वापर जमिनीची मशागत करणाऱ्या कृषी अवजारासाठी करण्यात आलेला दिसतो. नांगराच्या साहाय्याने शेतीची मशागत करून धान्य उत्पादन वाढविण्याचे महत्त्व त्या काळातील कृषिपरंपरेत अधोरेखित झालेले आढळते.<ref>Monier-Williams, Monier (1899). ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford: Clarendon Press.</ref><ref>Apte, V. S. (1957). ''The Practical Sanskrit-English Dictionary''. Poona: Prasad Prakashan.</ref> वैदिक समाजात बैलांचा उपयोग नांगर ओढण्यासाठी केला जात असे. कृषी उत्पादनासाठी सुपीक जमीन, बैलांची जोडी आणि नांगर ही आवश्यक साधने मानली जात होती. विविध वैदिक मंत्रांमध्ये समृद्ध पीक, सुपीक भूमी आणि यशस्वी शेतीसाठी प्रार्थना केलेली आढळते, ज्यावरून त्या काळातील कृषीव्यवस्थेचे महत्त्व स्पष्ट होते.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. (1912). ''Vedic Index of Names and Subjects''.</ref><ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I.</ref> === प्राचीन भारत === उत्तरवैदिक काळानंतर भारतीय कृषी व्यवस्थेत लक्षणीय प्रगती झाली. मौर्य, सातवाहन, गुप्त आणि इतर राजवंशांच्या काळात शेती हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख आधार होता. जमिनीची मशागत, सिंचन, पिकांचे नियोजन आणि महसूल व्यवस्था यांवर विशेष भर देण्यात आला होता.<ref>Thapar, Romila (2002). ''Early India: From the Origins to AD 1300''. University of California Press.</ref><ref>Shamasastry, R. (Trans.) (1915). ''Kautilya's Arthashastra''. Mysore Government Press.</ref> कौटिल्याच्या 'अर्थशास्त्र' या ग्रंथामध्ये कृषी प्रशासन, जमीन, सिंचन व्यवस्था आणि शेतीविषयक विविध बाबींचे सविस्तर वर्णन आढळते. राज्याने शेतीच्या विकासासाठी आवश्यक साधने उपलब्ध करून देणे, शेतीयोग्य जमिनीचा उपयोग वाढविणे आणि उत्पादनक्षमतेत वाढ करणे यांवर भर दिल्याचे या ग्रंथातून दिसून येते.<ref>Shamasastry, R. (Trans.) (1915). ''Kautilya's Arthashastra''. Mysore Government Press.</ref><ref>Kangle, R. P. (1965). ''The Kautiliya Arthasastra''. University of Bombay.</ref> या कालखंडात नांगराच्या रचनेत प्रदेशानुसार बदल होत गेले. जमिनीचा प्रकार, पिकांची आवश्यकता आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्री यांनुसार लाकडी नांगरामध्ये सुधारणा करण्यात आल्या. बैलांच्या साहाय्याने चालविल्या जाणाऱ्या नांगराचा वापर भारतीय कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिला.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I.</ref><ref>Kumar, Dharma (Ed.) (2005). ''The Cambridge Economic History of India'', Vol. I. Cambridge University Press.</ref> === मध्ययुगीन काळ === मध्ययुगीन भारतात शेती हा अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख आधार राहिला. दिल्ली सल्तनत, बहमनी, विजयनगर, दख्खनी सल्तनती आणि मुघल काळात कृषी उत्पादन वाढविण्यासाठी जमिनीची नियमित मशागत, सिंचन व्यवस्था आणि महसूल प्रणाली यांना महत्त्व प्राप्त झाले. या काळात नांगराची मूलभूत रचना लाकडीच राहिली; तथापि प्रदेशानुसार मातीचा प्रकार, पर्जन्यमान आणि पिकांच्या आवश्यकतांनुसार त्यामध्ये स्थानिक बदल विकसित झाले.<ref name="Randhawa1980">Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Habib, Irfan (1999). ''The Agrarian System of Mughal India (1556–1707)''. Oxford University Press.</ref> मुघलकालीन प्रशासनात जमिनीचे मोजमाप, महसूल निर्धारण आणि पीकपद्धती यांचा सविस्तर विचार केला जात असे. या व्यवस्थेमुळे कृषी उत्पादनक्षमतेला चालना मिळाली. विविध प्रदेशांतील शेतकरी स्थानिक परिस्थितीनुसार नांगराचे प्रकार वापरत असल्याचे तत्कालीन प्रशासनिक नोंदी आणि कृषी इतिहासावरील अभ्यासांमधून दिसून येते.<ref>Habib, Irfan (1999). ''The Agrarian System of Mughal India (1556–1707)''. Oxford University Press.</ref><ref name="Randhawa1980"/> === मराठा काळ === मराठा साम्राज्याच्या काळात महाराष्ट्राची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने कृषीवर आधारित होती. गावपातळीवरील महसूल व्यवस्था, पाटील–कुलकर्णी पद्धती आणि स्थानिक कृषी व्यवस्थेमुळे शेतीला महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले. नांगर हा प्रत्येक शेतकऱ्याच्या मूलभूत कृषी अवजारांपैकी एक मानला जात असे आणि बैलजोडीच्या साहाय्याने शेतीची मशागत केली जात असे.<ref>Kulkarni, A. R. (1996). ''Maharashtra in the Age of Shivaji''. Deshmukh & Company.</ref><ref name="Randhawa1980"/> महाराष्ट्रातील भौगोलिक विविधतेमुळे कोकण, देश, विदर्भ आणि खानदेश या प्रदेशांमध्ये नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल झाले. कोकणातील भातशेतीसाठी हलक्या स्वरूपाचे नांगर, तर कठीण किंवा काळ्या जमिनीसाठी अधिक मजबूत नांगर वापरले जात असल्याचे इतिहास आणि ग्रामीण जीवनावरील अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Khobrekar1979">Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref name="ShilpasamruddhaKonkan">घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref name="Randhawa1980"/> === ब्रिटिशकालीन शेती === ब्रिटिश राजवटीत भारतातील कृषी व्यवस्था महसूल धोरण, व्यापारी पिकांची वाढ आणि नवीन कृषी तंत्रज्ञानाच्या प्रभावामुळे बदलू लागली. जमीन महसूल व्यवस्थेतील बदल, रेल्वेचा विस्तार आणि बाजारपेठेचा विकास यांमुळे शेतीच्या स्वरूपात परिवर्तन झाले. तथापि, ग्रामीण भारतातील बहुसंख्य शेतकरी पारंपरिक बैलचलित लाकडी नांगराचाच वापर करत होते. प्रदेशानुसार नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल असले तरी त्याचे मूलभूत स्वरूप मोठ्या प्रमाणात कायम राहिले.<ref>Moreland, W. H. (1929). ''The Agrarian System of Moslem India''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Randhawa1980"/> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी कृषी विभाग, कृषी संशोधन संस्था आणि प्रांतिक प्रशासन यांनी देशी कृषी अवजारांच्या सुधारणांवर भर दिला. पारंपरिक लाकडी नांगरामध्ये लोखंडी फाळ बसविणे, अधिक टिकाऊ साहित्याचा वापर करणे आणि मशागतीची कार्यक्षमता वाढविणे यांसाठी विविध प्रयोग करण्यात आले. या काळात काही भागांत सुधारित देशी नांगरांचा प्रसार झाला; तथापि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांमध्ये पारंपरिक नांगराचे प्राबल्य कायम राहिले.<ref>Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Royal Commission on Agriculture in India (1928). ''Report of the Royal Commission on Agriculture in India''. Government of India.</ref> ब्रिटिशकालीन कृषी अहवालांमध्ये भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या देशी नांगरांचे प्रकार, त्यांची रचना आणि कार्यक्षमता यांचे वर्णन आढळते. महाराष्ट्रासह दख्खन प्रदेशातील काळी जमीन, कोकणातील भातशेती आणि इतर कृषी प्रदेशांमध्ये स्थानिक गरजांनुसार नांगराचे विविध प्रकार वापरात असल्याचे या अहवालांतून स्पष्ट होते.<ref>Royal Commission on Agriculture in India (1928). ''Report of the Royal Commission on Agriculture in India''. Government of India.</ref><ref name="Khobrekar1979"/> === स्वातंत्र्योत्तर काळ === स्वातंत्र्यानंतर भारत सरकारने कृषी विकासाला प्राधान्य देत संशोधन, शिक्षण आणि विस्तार सेवांवर विशेष भर दिला. भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR), राज्य कृषी विद्यापीठे आणि कृषी अभियांत्रिकी संस्थांनी सुधारित कृषी अवजारे विकसित करण्यासाठी संशोधन सुरू केले. या कालखंडात पारंपरिक देशी नांगराबरोबरच सुधारित देशी नांगर, मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क प्लाऊ आणि ट्रॅक्टरचलित नांगर यांचा वापर वाढू लागला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi.</ref><ref name="Randhawa1983">Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref> हरितक्रांतीनंतर सिंचन, रासायनिक खते, उच्च उत्पादनक्षम बियाणे आणि यांत्रिकीकरण यांचा कृषी क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर प्रसार झाला. त्यामुळे मोठ्या क्षेत्रावरील शेतीमध्ये ट्रॅक्टरचलित अवजारांचा वापर वाढला. तरीही डोंगराळ प्रदेश, आदिवासी भाग, लहान शेतजमिनी आणि भातशेतीप्रधान क्षेत्रांमध्ये पारंपरिक नांगराचा वापर काही प्रमाणात सुरूच राहिला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref> महाराष्ट्रातील विविध कृषी विद्यापीठांनी स्थानिक जमिनीच्या प्रकारानुसार सुधारित देशी नांगर विकसित करण्यासाठी संशोधन केले आहे. आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढत असला तरी पारंपरिक नांगर हा भारतीय कृषी इतिहास, ग्रामीण संस्कृती आणि कृषी वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक म्हणून आजही अभ्यासाचा विषय आहे.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> == नांगराची रचना == नांगर हा जमिनीची प्राथमिक मशागत करण्यासाठी वापरला जाणारा कृषी अवजार असून त्याची रचना कार्यक्षम, संतुलित आणि प्रदेशानुसार बदलणारी असते. पारंपरिक भारतीय नांगर मुख्यतः लाकडापासून तयार केला जात असे, तर जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा बनविला जाई. जमिनीचा प्रकार, पिकांची पद्धत, बैलांची ताकद आणि स्थानिक सुतार-लोहार यांच्या कौशल्यानुसार नांगराच्या रचनेत विविधता आढळते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील पारंपरिक नांगराची रचना साधारणपणे तीन प्रमुख घटकांवर आधारित असते. पहिला घटक म्हणजे जमिनीमध्ये प्रवेश करून माती सैल करणारा भाग, दुसरा घटक म्हणजे बैलांकडून मिळणारी ओढ नांगरापर्यंत पोहोचविणारी जोडणी आणि तिसरा घटक म्हणजे नांगराची दिशा व खोली नियंत्रित करण्यासाठी शेतकरी वापरत असलेली दांडी किंवा हाताळणीची व्यवस्था. या सर्व घटकांमध्ये योग्य संतुलन असल्यास नांगरणी अधिक प्रभावी होते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> पारंपरिक नांगराची रचना भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये भिन्न स्वरूपात विकसित झाली आहे. कोकणातील भातशेती, दख्खनमधील काळी जमीन, गंगेच्या खोऱ्यातील गाळयुक्त माती आणि राजस्थानातील कोरडवाहू प्रदेश या प्रत्येक भागात जमिनीच्या भौतिक गुणधर्मांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि फाळाच्या स्वरूपात बदल आढळतात. त्यामुळे भारतात नांगराची एकच सार्वत्रिक रचना नसून स्थानिक गरजांनुसार विकसित झालेल्या अनेक प्रादेशिक रचना अस्तित्वात आहेत.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी अभियांत्रिकीमध्ये पारंपरिक नांगराच्या मूलभूत तत्त्वांवर आधारित अनेक सुधारित नांगर विकसित करण्यात आले आहेत. लोखंडी व पोलादी भागांचा वापर, समायोजित करता येणारी खोली, बदलता येणारे फाळ आणि यांत्रिक शक्तीशी सुसंगत रचना यांमुळे आधुनिक नांगरांची कार्यक्षमता वाढली आहे. तथापि पारंपरिक नांगराची मूलभूत संकल्पना आजही अनेक आधुनिक नांगरांच्या रचनेचा आधार मानली जाते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> === नांगराचे मुख्य भाग === पारंपरिक भारतीय नांगर हा अनेक परस्परसंबंधित भागांपासून बनलेला असतो. प्रत्येक भागाचे स्वतंत्र कार्य असून सर्व भागांच्या समन्वयामुळे नांगरणीची प्रक्रिया प्रभावीपणे पार पडते. नांगराच्या आकारात व भागांच्या नावांमध्ये प्रदेशानुसार काही प्रमाणात फरक आढळत असला, तरी त्याची मूलभूत रचना सर्वसाधारणपणे समान असते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> नांगराच्या पुढील भागाला जू अथवा बैलजोडीशी जोडणारी व्यवस्था असते. या जोडणीद्वारे बैलांकडून निर्माण होणारी ओढ नांगरापर्यंत पोहोचते. नांगराचा मध्यभाग हा संपूर्ण अवजाराचा आधार मानला जातो. याच भागावर इतर घटक बसविलेले असतात आणि नांगराची स्थिरता याच्यावर अवलंबून असते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> नांगराच्या मागील बाजूस असलेली दांडी किंवा हाताळणीचा भाग शेतकऱ्यास नांगराची दिशा, खोली आणि संतुलन नियंत्रित करण्यासाठी उपयोगी पडतो. नांगरणीदरम्यान शेतकरी या भागाच्या साहाय्याने नांगर योग्य दिशेने चालवितो तसेच आवश्यकतेनुसार त्याची खोली कमी-जास्त करतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> जमिनीमध्ये प्रत्यक्ष प्रवेश करणारा फाळ हा नांगराचा सर्वात महत्त्वाचा कार्यकारी भाग आहे. फाळ माती कापून तिचा वरचा थर सैल करतो आणि त्यामुळे पेरणीस योग्य स्थिती निर्माण होते. पारंपरिक नांगरांमध्ये प्रारंभी लाकडी फाळांचा वापर होत असला, तरी पुढे लोखंडी फाळांचा वापर वाढल्यामुळे नांगराची टिकाऊपणा आणि कार्यक्षमता दोन्ही वाढली.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये नांगराच्या घटकांना स्थानिक नावांनी ओळखले जाते. उदाहरणार्थ, रुमणे, दांडी, मुख्य भाग, खुट आणि फाळ या संज्ञा अनेक भागांत प्रचलित आहेत. या भागांची रचना, परिमाणे आणि जोडणी स्थानिक शेतीपद्धती, जमिनीचा प्रकार आणि पिकांच्या आवश्यकतेनुसार बदलू शकते. त्यामुळे नांगराच्या भागांची नावे आणि स्वरूप यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref name="Khobrekar1979"/></ref> === लाकडी भाग === पारंपरिक भारतीय नांगराचा मुख्य सांगाडा प्रामुख्याने कठीण व टिकाऊ लाकडापासून तयार केला जात असे. स्थानिक हवामान, जमिनीचा प्रकार आणि उपलब्ध वृक्षप्रजाती यांनुसार नांगर तयार करण्यासाठी बाभूळ, साग, खैर, शिसव, ऐन तसेच इतर मजबूत लाकडांचा वापर केला जाई. लाकडाची निवड करताना त्याची मजबुती, लवचिकता, झीज सहन करण्याची क्षमता आणि वजन यांचा विचार केला जात असे.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> नांगराचा मुख्य भाग, दांडी, ओढणीचा भाग आणि इतर सहाय्यक घटक हे बहुतांश लाकडाचे असत. लाकडी रचनेमुळे नांगराचे वजन तुलनेने कमी राहत असल्याने बैलांना तो सहज ओढता येत असे. तसेच एखादा भाग झिजल्यास किंवा तुटल्यास तो स्थानिक सुताराकडून सहज दुरुस्त किंवा बदलता येत असे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत लाकडी नांगराची देखभाल तुलनेने कमी खर्चिक होती.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांमध्ये नांगराच्या लाकडी भागांच्या आकारात व प्रमाणात भिन्नता आढळते. कोकणातील भातशेतीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगराची रचना तुलनेने हलकी असते, तर दख्खनच्या काळ्या जमिनीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगराचा सांगाडा अधिक मजबूत व जाड लाकडाचा तयार केला जातो. स्थानिक अनुभवाच्या आधारे सुतारांनी या रचनांमध्ये कालानुरूप सुधारणा केल्यामुळे अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref name="Khobrekar1979"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> लाकडी भागांची योग्य जुळवणी आणि संतुलन हे नांगराच्या कार्यक्षमतेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. लाकडाच्या धाग्यांची दिशा, ओलावा, वाळविण्याची पद्धत आणि जोडणीची मजबुती यांचा नांगराच्या टिकाऊपणा व कार्यक्षमतेवर थेट परिणाम होत असल्याचे कृषी अभियांत्रिकीच्या अभ्यासातून स्पष्ट झाले आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I.</ref> === लोखंडी भाग === पारंपरिक भारतीय नांगराची मूलभूत रचना लाकडाची असली तरी जमिनीशी थेट संपर्कात येणारे काही भाग लोखंडाचे बनविले जात असत. या भागांमुळे नांगराची टिकाऊपणा, कार्यक्षमता आणि जमिनीची मशागत करण्याची क्षमता वाढत असे. प्रारंभी संपूर्ण लाकडी नांगर वापरात असला, तरी लोहारकलेच्या विकासानंतर नांगराच्या महत्त्वाच्या भागांवर लोखंडाचा वापर वाढू लागला.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> नांगरातील सर्वात महत्त्वाचा लोखंडी भाग म्हणजे फाळ होय. फाळ जमिनीमध्ये प्रथम प्रवेश करून माती कापतो, भेगा निर्माण करतो आणि वरचा थर सैल करतो. फाळाची रचना, लांबी, रुंदी आणि धार ही जमिनीचा प्रकार, आर्द्रता आणि पिकांच्या आवश्यकतेनुसार निश्चित केली जाते. कठीण, दगडी किंवा काळ्या जमिनीसाठी अधिक मजबूत व जाड फाळ वापरला जातो, तर भातशेतीसारख्या मऊ जमिनीसाठी तुलनेने हलका फाळ उपयुक्त मानला जातो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> फाळाव्यतिरिक्त काही पारंपरिक नांगरांमध्ये लोखंडी पट्ट्या, कड्या, खिळे किंवा जोडणीसाठी वापरण्यात येणारे धातूचे भाग असत. या भागांमुळे नांगराची मजबुती वाढत असे आणि वारंवार होणाऱ्या ताणामुळे लाकडी भागांना तडे जाण्याची शक्यता कमी होत असे. प्रदेशानुसार या धातूच्या भागांची संख्या आणि रचना वेगवेगळी असू शकते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> लोखंडी फाळाची धार कालांतराने झिजत असल्याने त्यास नियमित धार लावणे किंवा आवश्यकतेनुसार नवीन फाळ बसविणे आवश्यक असे. ही कामे पारंपरिक ग्रामीण समाजात लोहाराकडून केली जात असत. त्यामुळे नांगराच्या निर्मिती, देखभाल आणि दुरुस्तीमध्ये सुतार आणि लोहार या दोन्ही पारंपरिक व्यवसायांचे महत्त्वपूर्ण योगदान होते.<ref>Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Mohan, S. (1995). ''Agricultural Implements and Equipment''. Commonwealth Publishers.</ref> आधुनिक कृषी अवजारांमध्ये उच्च दर्जाचे पोलाद, मिश्रधातू आणि उष्णताप्रक्रिया केलेले धातू वापरून अधिक टिकाऊ फाळ तयार केले जातात. तथापि पारंपरिक लोखंडी फाळाची कार्यपद्धती आणि मूलभूत रचना आजच्या अनेक सुधारित नांगरांमध्येही कायम राखण्यात आलेली आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''.</ref> === जोडणीची रचना === नांगराची कार्यक्षमता केवळ त्याच्या आकारावर किंवा फाळावर अवलंबून नसून त्याच्या जोडणीच्या रचनेवरही अवलंबून असते. बैलजोडी, जू आणि नांगर यांमधील योग्य जोडणीमुळे ओढण्याचे बळ प्रभावीपणे नांगरापर्यंत पोहोचते आणि जमिनीची मशागत समतोलपणे करता येते. जोडणी योग्य नसल्यास नांगर एका बाजूस झुकणे, आवश्यक खोलीपर्यंत न जाणे किंवा बैलांवर अतिरिक्त ताण येणे यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात.<ref name="MichaelOjha2014">Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref><ref name="ICARImplements">Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> पारंपरिक भारतीय शेतीमध्ये नांगर बैलांच्या जूला दोर, कातडीचे पट्टे किंवा लाकडी जोडणीद्वारे जोडला जात असे. या जोडणीमुळे बैलांनी निर्माण केलेली ओढ नांगराच्या मुख्य भागापर्यंत पोहोचून फाळ जमिनीत आवश्यक खोलीपर्यंत प्रवेश करतो. जोडणीची लांबी, कोन आणि मजबुती यांचा नांगरणीच्या गुणवत्तेवर थेट परिणाम होतो.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="MichaelOjha2014"/> नांगर चालविताना शेतकरी दांडीच्या साहाय्याने नांगराची दिशा, खोली आणि संतुलन नियंत्रित करतो. जमिनीचा प्रकार, ओलावा आणि पृष्ठभागानुसार दांडीवर कमी-अधिक दाब देऊन फाळाची खोली नियंत्रित केली जाते. अनुभवी शेतकरी बैलांचा वेग, नांगराचा कल आणि जमिनीची प्रतिकारशक्ती यांचा अंदाज घेऊन मशागत करत असत.<ref name="ICARImplements"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील विविध कृषी प्रदेशांमध्ये जोडणीच्या रचनेत स्थानिक परिस्थितीनुसार बदल आढळतात. डोंगराळ प्रदेश, भातशेती, काळी जमीन किंवा कोरडवाहू क्षेत्र यांनुसार जूचा आकार, जोडणीची लांबी आणि नांगराचा कल बदलला जातो. या बदलांचा उद्देश जमिनीच्या प्रकारानुसार नांगर अधिक कार्यक्षम बनविणे हा असतो.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यंत्रांमध्ये बैलांच्या जागी ट्रॅक्टरचा वापर होत असला तरी नांगराच्या जोडणीची मूलभूत अभियांत्रिकी संकल्पना बदललेली नाही. आजच्या ट्रॅक्टरचलित नांगरांमध्ये तीन-बिंदू जोडणी (Three-point linkage) किंवा इतर यांत्रिक प्रणालींचा वापर केला जातो. या प्रणालींचा उद्देश ओढण्याचे बळ समतोलपणे नांगरापर्यंत पोहोचविणे आणि मशागतीची कार्यक्षमता वाढविणे हा आहे.<ref>Kepner, R. A.; Bainer, R.; Barger, E. L. (1978). ''Principles of Farm Machinery''. AVI Publishing Company.</ref><ref name="ICARImplements"/> === नांगर तयार करण्याची प्रक्रिया === पारंपरिक भारतीय समाजात नांगराची निर्मिती ही स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या संयुक्त कौशल्यावर आधारित होती. नांगराचा मुख्य सांगाडा तयार करण्याचे काम सुतार करीत असे, तर फाळ आणि इतर धातूचे भाग तयार करून बसविण्याचे काम लोहाराकडे असे. या दोन्ही पारंपरिक व्यवसायांच्या सहकार्यामुळे टिकाऊ, संतुलित आणि स्थानिक गरजांनुसार उपयुक्त नांगर तयार होत असे.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="MichaelOjha2014"/> नांगर तयार करण्यासाठी प्रथम योग्य प्रकारचे लाकूड निवडले जाई. लाकूड पूर्णपणे वाळवून त्याला आवश्यक त्या आकारात घडविले जात असे. नांगराचा मुख्य भाग, दांडी आणि इतर लाकडी घटक तयार झाल्यानंतर त्यांची परस्पर जुळवणी केली जाई. प्रत्येक भागाची लांबी, जाडी आणि कोन हे जमिनीचा प्रकार, बैलांची क्षमता आणि स्थानिक शेतीपद्धती लक्षात घेऊन निश्चित केले जात असत.<ref name="ICARImplements"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> यानंतर लोहाराकडून तयार करण्यात आलेला लोखंडी फाळ नांगराच्या अग्रभागी बसविला जाई. फाळाची बसवणी मजबूत असणे आवश्यक मानले जात असे, कारण मशागतीदरम्यान सर्वाधिक ताण याच भागावर येत असे. आवश्यकतेनुसार लोखंडी कड्या, खिळे किंवा पट्ट्यांचा वापर करून लाकडी भागांची मजबुती वाढविली जात असे.<ref name="Randhawa1983"/><ref name="ICARImplements"/> नांगर तयार झाल्यानंतर त्याची प्रत्यक्ष शेतामध्ये चाचणी घेतली जाई. मशागतीची खोली, फाळाचा जमिनीत प्रवेश, नांगराचा समतोल आणि बैलांवरील ओढ यांचे निरीक्षण करून आवश्यक सुधारणा केल्या जात. स्थानिक अनुभवानुसार नांगरामध्ये वेळोवेळी बदल करण्यात येत असल्यामुळे प्रत्येक प्रदेशात विशिष्ट प्रकारचे नांगर विकसित झाले.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आजही भारतातील काही ग्रामीण भागांमध्ये पारंपरिक पद्धतीने नांगर तयार केले जातात. तथापि आधुनिक कृषी यांत्रिकीकरणामुळे कारखान्यात निर्मित प्रमाणित नांगरांचा वापर वाढला आहे. तरीही पारंपरिक नांगरनिर्मितीची कला ही ग्रामीण तांत्रिक ज्ञान, लोकअभियांत्रिकी आणि सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref>Kepner, R. A.; Bainer, R.; Barger, E. L. (1978). ''Principles of Farm Machinery''. AVI Publishing Company.</ref> == नांगराचे प्रकार == === देशी नांगर === देशी नांगर हा भारतीय शेतीमध्ये प्राचीन काळापासून वापरला जाणारा पारंपरिक कृषी अवजार आहे. विविध भौगोलिक, हवामानिक आणि कृषी परिस्थितीनुसार भारतातील प्रत्येक प्रदेशात देशी नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल झाले असून त्यातून अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले आहेत. या नांगरांची निर्मिती प्रामुख्याने लाकडापासून केली जात असून जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असतो. बैलांच्या साहाय्याने चालविला जाणारा हा नांगर जमिनीची प्राथमिक मशागत, तण नियंत्रण आणि पेरणीपूर्व तयारी यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरला जातो.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="ICARImplements"/> देशी नांगराची रचना साधी, हलकी, कमी खर्चिक आणि स्थानिक परिस्थितीशी सुसंगत असल्यामुळे तो शतकानुशतके भारतीय कृषी संस्कृतीचा अविभाज्य भाग राहिला आहे. त्याच्या निर्मितीसाठी स्थानिक पातळीवर उपलब्ध लाकूड आणि लोखंडाचा वापर होत असल्याने देखभाल व दुरुस्ती सहज शक्य होते. लहान व मध्यम शेतकऱ्यांसाठी हा नांगर दीर्घकाळ प्रमुख कृषी अवजार म्हणून वापरात होता.<ref name="MichaelOjha2014"/><ref name="Singh2000">Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये जमिनीचा प्रकार, पर्जन्यमान, शेतीपद्धती आणि पिकांच्या गरजेनुसार देशी नांगराचे अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले आहेत. महाराष्ट्र आणि शेजारील प्रदेशांमध्ये सोलापूर नांगर, पुणेरी नांगर, भातशेतीतील नांगर, चरोचर नांगर, पंचमहाल नांगर आणि धारवाडी हलका नांगर हे प्रमुख प्रकार मानले जातात. या प्रत्येक प्रकाराच्या रचनेत, आकारात आणि उपयोगात स्थानिक कृषी परिस्थितीनुसार वैशिष्ट्यपूर्ण बदल आढळतात.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/> आज आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढला असला तरी डोंगराळ भाग, आदिवासी क्षेत्रे, भातशेतीप्रधान प्रदेश आणि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांमध्ये देशी नांगराचा वापर अद्यापही आढळतो. कमी खर्च, सोपी रचना आणि स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता यांमुळे देशी नांगराचे महत्त्व आजही कायम आहे.<ref name="ICARHandbook">Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref name="Randhawa1983"/> === सोलापूर नांगर === सोलापूर नांगर हा महाराष्ट्रातील दख्खन पठारावर, विशेषतः सोलापूर आणि परिसरातील काळ्या जमिनीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. या प्रदेशातील जमीन तुलनेने कठीण, चिकण आणि खोल असल्यामुळे तिच्या प्रभावी मशागतीसाठी मजबूत व टिकाऊ नांगराची आवश्यकता होती. या गरजेतून सोलापूर नांगराची रचना विकसित झाली असल्याचे मानले जाते. सोलापूर नांगराची रचना तुलनेने मजबूत असून त्याचा लाकडी सांगाडा जाड व टिकाऊ असतो. जमिनीत अधिक खोलवर प्रवेश करण्यासाठी यामध्ये मजबूत लोखंडी फाळ बसविण्यात येतो. त्यामुळे काळ्या जमिनीतील घट्ट माती फोडणे, पावसापूर्व मशागत करणे आणि पेरणीसाठी जमीन तयार करणे अधिक सुलभ होते.<ref name="ICARImplements"/><ref name="MichaelOjha2014"/> हा नांगर प्रामुख्याने बैलांच्या साहाय्याने चालविला जातो. योग्य संतुलन, मजबूत जोडणी आणि टिकाऊ रचना यांमुळे दीर्घकाळ वापर करूनही त्याची कार्यक्षमता टिकून राहते. स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या कौशल्यामुळे सोलापूर नांगरामध्ये प्रदेशानुसार लहान-मोठे बदल आढळतात.<ref name="Singh2000"/><ref name="Randhawa1983"/> यांत्रिकीकरणामुळे ट्रॅक्टरचलित अवजारांचा वापर वाढला असला तरी महाराष्ट्रातील काही भागांत पारंपरिक शेती करणारे शेतकरी आजही सोलापूर नांगराचा वापर करतात. पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञान, स्थानिक लोकज्ञान आणि ग्रामीण कारागिरीचे प्रतीक म्हणून या नांगराला विशेष महत्त्व आहे.<ref name="MaharashtraLandPeople2009"> Government of Maharashtra. ''Maharashtra: Land and Its People'' (Revised English Edition). Gazetteers Department, Government of Maharashtra, Mumbai, 2009, pp. xx–yy. </ref> === पुणेरी नांगर === पुणेरी नांगर हा महाराष्ट्रातील देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार असून त्याचा वापर मुख्यतः पुणे आणि आसपासच्या दख्खन पठारी प्रदेशात केला जात असे. या प्रदेशातील मध्यम ते भारी जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी या नांगराचा उपयोग केला जात असे. स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती आणि शेतीपद्धतीनुसार त्याच्या रचनेत विकसित झालेले बदल हे त्याचे प्रमुख वैशिष्ट्य मानले जाते. पुणेरी नांगराचा सांगाडा मजबूत लाकडापासून तयार केला जातो. त्याचा फाळ जमिनीमध्ये योग्य खोलीपर्यंत प्रवेश करून माती सैल करण्यास उपयुक्त असतो. नांगराचे वजन, दांडीची उंची आणि फाळाचा कोन यांमध्ये असे संतुलन राखले जाते की बैलांवर अनावश्यक ताण न येता प्रभावी मशागत करता येते.<ref name="MichaelOjha2014"/><ref name="ICARImplements"/> सोलापूर नांगराच्या तुलनेत पुणेरी नांगराची रचना काही प्रमाणात हलकी असून मध्यम प्रकारच्या जमिनीसाठी अधिक उपयुक्त मानली जाते. स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या अनुभवामुळे या नांगरामध्ये गावागावानुसार लहान-मोठे बदल आढळतात. त्यामुळे पुणेरी नांगराचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून त्याच्या अनेक स्थानिक रूपांचा वापर प्रचलित होता.<ref name="Singh2000"/><ref name="Randhawa1983"/> यांत्रिकीकरणानंतर या नांगराचा वापर कमी झाला असला तरी महाराष्ट्रातील काही ग्रामीण भागांमध्ये पारंपरिक शेती करणारे शेतकरी आजही त्याचा वापर करतात. महाराष्ट्राच्या कृषी इतिहासात आणि पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञानात पुणेरी नांगराला महत्त्वाचे स्थान आहे. === भातशेतीतील नांगर === भातशेतीतील नांगर हा पाणथळ आणि चिखलयुक्त जमिनीच्या मशागतीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. भारतातील भात उत्पादक प्रदेशांप्रमाणेच महाराष्ट्रातील कोकण, विदर्भातील काही भाग तसेच पश्चिम महाराष्ट्रातील भात लागवड होणाऱ्या क्षेत्रांमध्ये या नांगराचा पारंपरिक वापर आढळतो. पाण्याने भरलेल्या शेतात जमीन भुसभुशीत करणे, चिखल तयार करणे आणि भात रोपांच्या लागवडीसाठी योग्य परिस्थिती निर्माण करणे हा या नांगराचा मुख्य उद्देश असतो.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> भातशेतीतील नांगराची रचना कोरडवाहू प्रदेशातील नांगरापेक्षा वेगळी असते. पाणथळ जमिनीत सहज हालचाल करता यावी आणि चिखलात अडकू नये यासाठी त्याचा फाळ, दांडी आणि इतर भाग स्थानिक गरजांनुसार तयार केले जातात. काही भागांत लाकडी फाळ वापरला जात असला तरी अनेक ठिकाणी लोखंडी फाळाचा वापर करून नांगराची कार्यक्षमता वाढविली जाते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> भातशेतीमध्ये नांगरणीची प्रक्रिया सामान्यतः अनेक टप्प्यांत केली जाते. प्रथम जमीन नांगरून पाण्याबरोबर माती मिसळली जाते, त्यानंतर पुन्हा मशागत करून चिखल एकसमान केला जातो. या प्रक्रियेमुळे तणांचे नियंत्रण होण्यास मदत होते तसेच भात रोपांची लागवड आणि वाढ अधिक सुलभ होते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> ट्रॅक्टरचलित रोटाव्हेटर, पडलर आणि इतर आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक भातशेतीतील नांगराचा वापर काही प्रमाणात कमी झाला आहे. तथापि, डोंगराळ प्रदेश, लहान शेतजमिनी आणि यांत्रिकीकरण मर्यादित असलेल्या भागांमध्ये आजही हा नांगर वापरात असून तो पारंपरिक भातशेतीचा महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === चरोचर नांगर === चरोचर नांगर हा पश्चिम भारतातील काही प्रदेशांमध्ये प्रचलित असलेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. स्थानिक मृदाप्रकार, हवामान आणि शेतीपद्धती लक्षात घेऊन या नांगराची रचना विकसित झाली. मध्यम ते हलक्या जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी या नांगराचा उपयोग केला जात असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> या नांगराची रचना पारंपरिक लाकडी सांगाड्यावर आधारित असून जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असतो. स्थानिक गरजेनुसार दांडी, मुख्य भाग आणि फाळ यांच्या आकारात व लांबीमध्ये बदल केले जातात. त्यामुळे विविध भागांमध्ये चरोचर नांगराच्या रचनेत काही प्रमाणात भिन्नता आढळते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> चरोचर नांगर प्रामुख्याने बैलजोडीच्या साहाय्याने चालविला जात असे. जमिनीची प्राथमिक मशागत, पृष्ठभागावरील तणांचे नियंत्रण आणि पेरणीसाठी जमीन भुसभुशीत करणे ही त्याची प्रमुख कार्ये होती. कमी खर्च, स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि सहज दुरुस्ती यांमुळे हा नांगर ग्रामीण भागात दीर्घकाळ वापरात राहिला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यंत्रांच्या वापरामुळे चरोचर नांगराचा वापर लक्षणीयरीत्या कमी झाला आहे. तथापि पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञानाचा अभ्यास, ग्रामीण कारागिरीचा इतिहास आणि भारतीय कृषी वारशाचे दस्तऐवजीकरण यांमध्ये या नांगराचे महत्त्व कायम आहे.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === पंचमहाल नांगर === पंचमहाल नांगर हा गुजरात राज्यातील पंचमहाल प्रदेशात विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. स्थानिक मृदाप्रकार, पर्जन्यमान आणि पारंपरिक शेतीपद्धती लक्षात घेऊन या नांगराची रचना विकसित झाली. मध्यम ते हलक्या जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी त्याचा प्रामुख्याने उपयोग केला जात असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> पंचमहाल नांगराचा मुख्य सांगाडा स्थानिक उपलब्ध कठीण लाकडापासून तयार केला जाई, तर जमिनीत प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असे. प्रदेशातील भूप्रदेश आणि शेतीच्या गरजेनुसार त्याच्या दांडीची लांबी, फाळाचा कोन आणि इतर भागांमध्ये स्थानिक बदल आढळतात. त्यामुळे या नांगराची रचना कार्यक्षम आणि स्थानिक परिस्थितीशी सुसंगत मानली जात असे.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> हा नांगर बैलांच्या साहाय्याने चालविला जाई. जमिनीचा वरचा थर सैल करणे, तणांचे नियंत्रण करणे आणि पेरणीसाठी आवश्यक मशागत करणे ही त्याची प्रमुख कार्ये होती. ग्रामीण भागातील सुतार आणि लोहार यांच्या कौशल्यामुळे या नांगराची निर्मिती, देखभाल आणि दुरुस्ती स्थानिक पातळीवरच केली जात असे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यांत्रिकीकरणामुळे पंचमहाल नांगराचा वापर मोठ्या प्रमाणावर कमी झाला असला तरी भारतीय पारंपरिक कृषी अवजारांच्या इतिहासात आणि प्रादेशिक कृषी तंत्रज्ञानाच्या अभ्यासात त्याला महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === धारवाडी हलका नांगर === धारवाडी हलका नांगर हा कर्नाटकातील धारवाड परिसरात विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. मध्यम व हलक्या जमिनीच्या मशागतीसाठी तसेच कमी ओढशक्ती असलेल्या बैलजोडीने सहज चालविता यावा या उद्देशाने त्याची रचना करण्यात आली. महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागात आणि कर्नाटकाच्या सीमावर्ती प्रदेशातही या नांगराचा वापर आढळत असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> या नांगराचे प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची तुलनेने हलकी रचना. मुख्य सांगाडा मजबूत परंतु कमी वजनाच्या लाकडापासून तयार केला जाई, तर जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असे. कमी वजनामुळे नांगर हाताळणे सोपे होत असे आणि हलक्या जमिनीत प्रभावी मशागत करता येत असे.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> धारवाडी हलका नांगराचा उपयोग पेरणीपूर्व प्राथमिक मशागत, वरचा मातीचा थर सैल करणे आणि तण नियंत्रणासाठी केला जाई. कमी खर्च, सोपी रचना आणि स्थानिक कारागिरांकडून सहज दुरुस्ती करता येणे यांमुळे हा नांगर ग्रामीण भागात लोकप्रिय होता.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> भारतात कृषी यांत्रिकीकरणाचा प्रसार झाल्यानंतर ट्रॅक्टरचलित नांगर आणि इतर आधुनिक अवजारांचा वापर वाढल्यामुळे धारवाडी हलका नांगराचा वापर कमी झाला. तथापि पारंपरिक कृषी अवजारांचा इतिहास, ग्रामीण तांत्रिक ज्ञान आणि स्थानिक कृषी संस्कृतीच्या अभ्यासात या नांगराचे महत्त्व आजही मान्य केले जाते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> == कोकणातील पारंपरिक नांगर == === परीचय === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीतील भातप्रधान शेतीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. मुसळधार पर्जन्यमान, पाणथळ शेतजमिनी आणि लहान आकाराच्या शेतांमुळे या प्रदेशात हलक्या वजनाचा व सहज हाताळता येणारा नांगर विकसित झाला. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये कोकणातील नांगराची रचना, त्याचे विविध भाग, वापरले जाणारे साहित्य आणि कार्यपद्धती यांचे सविस्तर वर्णन उपलब्ध आहे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref>...अपरांत प्रदेशातील कृषी परंपरेचा उल्लेख आढळतो.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> === रचना === कोकणातील पारंपरिक नांगराचा मुख्य सांगाडा लाकडाचा असून फाळ लोखंडाचा असतो. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये त्याचे पुढील भाग नमूद केले आहेत. * खोड (Body) * खडसा (Shoe) * फाळ (Share) * हाळा किंवा इसाड (Beam) * रुमणे (Handle) * मूठ * वासवे * फाळ बसविण्याची जोडणी नांगराची रचना साधी असली तरी ती मजबूत व कार्यक्षम मानली जात असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === तयार करण्यासाठी वापरले जाणारे साहित्य === नांगराच्या विविध भागांसाठी साग, ऐन, खैर, भेंडी, किंजळ, फणस, चिंच आणि शिवण यांसारख्या स्थानिक वृक्षांचे लाकूड वापरले जाई. फाळ, खिळे आणि आवश्यक जोडणीचे काही भाग लोखंडाचे असत. स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीचा उपयोग करून नांगर तयार करण्याची परंपरा कोकणात दीर्घकाळ टिकून होती.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === पारंपरिक निर्मिती तंत्र === कोकणातील पारंपरिक नांगराची निर्मिती ही स्थानिक सुतार व लोहार यांच्या संयुक्त कौशल्यावर आधारित होती. नांगराचा मुख्य सांगाडा सुतार तयार करीत असे, तर फाळ, कड्या, खिळे आणि इतर लोखंडी भाग लोहार घडवीत असे. नांगर तयार करताना लाकडाचा नैसर्गिक वाकलेपणा, तंतूंची दिशा, टिकाऊपणा आणि वजन यांचा विचार केला जाई. त्यामुळे प्रत्येक नांगर हा त्या परिसरातील जमिनीच्या प्रकारानुसार व बैलांच्या क्षमतेनुसार थोडाफार वेगळा असू शकत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> नांगराच्या मुख्य दांड्यासाठी मजबूत व टिकाऊ लाकूड वापरले जाई, तर जमिनीशी घर्षण होणाऱ्या भागात लोखंडी फाळ बसविला जाई. फाळ झिजल्यानंतर तो बदलण्याची सोय असल्यामुळे संपूर्ण नांगर बदलण्याची आवश्यकता भासत नसे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === नांगराची कार्यपद्धती === कोकणातील पारंपरिक नांगर सामान्यतः एका बैलजोडीद्वारे ओढला जात असे. बैलांच्या मानेवर जू बसवून त्याला इसाड किंवा हाळा जोडला जाई. शेतकरी नांगराच्या रुमण्यास धरून त्याची दिशा नियंत्रित करत असे. नांगरणी करताना फाळ जमिनीत शिरून माती फोडत असे, तर नांगराचा उर्वरित भाग जमिनीवर संतुलित राहून सरळ रेषेत चालण्यास मदत करीत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> जुवाची जोडणी पुढे किंवा मागे बदलून नांगरणीची खोली नियंत्रित केली जात असे. भातशेतीमध्ये खोल नांगरणीपेक्षा उथळी मशागत अधिक उपयुक्त असल्यामुळे कोकणातील नांगर साधारण दोन ते चार इंच खोलीपर्यंत जमीन फोडत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref>...कोकणातील लाकडी नांगराची रचना स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार विकसित झाली.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> === भातशेतीतील उपयोग === कोकणातील भातशेतीमध्ये नांगराचा उपयोग जमीन प्रथम फोडणे, पावसाळ्यापूर्वी मशागत करणे, चिखल तयार करणे आणि लागवडीसाठी जमीन तयार करणे यासाठी होत असे. पाणथळ परिस्थितीत जड नांगरापेक्षा हलका लाकडी नांगर अधिक उपयुक्त मानला जात असे. या नांगराचे सरासरी आयुष्य तीन ते चार वर्षे असल्याचे गॅझेटिअरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === कोकणातील नांगराची वैशिष्ट्ये === कोकणातील पारंपरिक नांगर इतर भागांतील देशी नांगरांच्या तुलनेत काही बाबतीत वेगळा मानला जातो. * आकाराने लहान व वजनाने हलका. * पाणथळ भातशेतीसाठी अनुकूल. * स्थानिक वृक्षांच्या लाकडापासून तयार केलेला. * लोखंडी फाळामुळे माती फोडण्याची क्षमता अधिक. * सहज दुरुस्त करता येणारी रचना. * कमी खर्चात स्थानिक कारागिरांकडून तयार होणारे कृषी अवजार.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === कोकणातील स्थानिक नावे === कोकणातील विविध भागांमध्ये पारंपरिक नांगरासाठी प्रामुख्याने '''नांगर''' ही संज्ञाच प्रचलित असली तरी त्याच्या विविध भागांसाठी, तसेच रचनेतील लहान-मोठ्या बदलांनुसार स्थानिक बोलींमध्ये भिन्न नावे आढळतात. रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि रायगड जिल्ह्यांतील मालवणी, आगरी, कातकरी, कुणबी तसेच इतर ग्रामीण बोलीभाषांमध्ये नांगराच्या भागांना वेगवेगळ्या नावांनी संबोधले जाते. तथापि या नावांमध्ये प्रदेशानुसार आणि गावागावांनुसार बदल आढळत असल्यामुळे त्यांचे एकसमान प्रमाणित स्वरूप उपलब्ध नाही.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये कोकणातील नांगराच्या मुख्य भागांचा उल्लेख '''खोड''', '''खडसा''', '''फाळ''', '''हाळा (इसाड)''', '''रुमणे''' आणि '''मूठ''' अशा नावांनी केला आहे. या संज्ञा पारंपरिक सुतार, लोहार आणि शेतकरी यांच्यामध्ये प्रचलित होत्या. काही भागांमध्ये याच अवयवांना स्थानिक बोलीनुसार पर्यायी नावेही वापरली जात असल्याचे आढळते.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> मालवणी व कोकणी बोलीभाषांमध्ये कृषी अवजारांच्या नावांमध्ये ध्वनीबदल, उच्चारभेद आणि स्थानिक भाषिक परंपरेमुळे विविधता दिसून येते. त्यामुळे एका गावात वापरले जाणारे नाव दुसऱ्या गावात किंचित वेगळ्या स्वरूपात आढळू शकते. तथापि नांगराची मूलभूत रचना आणि त्याचे कार्य सर्वत्र समान राहते.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> कोकणातील पारंपरिक कृषी संस्कृतीचा अभ्यास करताना या स्थानिक संज्ञांना विशेष महत्त्व आहे. या संज्ञांमधून केवळ कृषी तंत्रज्ञानाचाच नव्हे, तर स्थानिक बोलीभाषा, ग्रामीण कारागिरी आणि लोकपरंपरेचाही इतिहास स्पष्ट होतो. त्यामुळे कृषी इतिहास, लोकसंस्कृती आणि बोलीभाषांच्या संशोधनासाठी या स्थानिक नावांचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे मानले जाते.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research, 1980.</ref> === कोकणातील नांगराची मोजमापे व तांत्रिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील पारंपरिक नांगराची रचना भातशेतीच्या गरजा लक्षात घेऊन विकसित झालेली असल्यामुळे त्याची मोजमापे व आकारमान इतर प्रदेशांतील देशी नांगरांपेक्षा वेगळी आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये या नांगराचे वजन साधारण २५ ते ४० पौंड (सुमारे ११ ते १८ किलोग्रॅम) असल्याची नोंद आहे. हलक्या वजनामुळे पाणथळ व चिखलयुक्त जमिनीत नांगर सहज चालविता येतो तसेच बैलांवरील ताणही तुलनेने कमी पडतो.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref> या नांगराचा लोखंडी फाळ जमिनीत साधारण दोन ते चार इंच खोलीपर्यंत प्रवेश करतो. भातशेतीमध्ये खोल नांगरणीपेक्षा उथळी मशागत अधिक उपयुक्त मानली जात असल्याने या प्रकारची रचना स्वीकारण्यात आली होती. जमिनीच्या प्रकारानुसार बैलांच्या जुवाची जोडणी बदलून नांगरणीची खोली नियंत्रित करता येत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> सामान्य परिस्थितीत एका बैलजोडीद्वारे दिवसाला सुमारे पंधरा गुंठे क्षेत्राची नांगरणी करता येत असल्याचे गॅझेटिअरमध्ये नमूद आहे. नांगराचे सरासरी आयुष्य तीन ते चार वर्षे असून फाळ झिजल्यानंतर तो स्वतंत्रपणे बदलण्याची व्यवस्था असल्यामुळे संपूर्ण नांगर बदलण्याची आवश्यकता भासत नसे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === जिल्हानुसार आढळणारे प्रकार === कोकण विभागातील रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि तत्कालीन कुलाबा जिल्ह्यांमध्ये पारंपरिक नांगराच्या रचनेत किरकोळ स्थानिक बदल आढळून येतात. लाकडाची उपलब्धता, जमिनीचा प्रकार, भातशेतीचे स्वरूप आणि स्थानिक कारागिरांची परंपरा यांनुसार नांगराच्या दांडा, रुमणे, फाळ व इसाड यांच्या आकारात बदल होत असत. तथापि त्याची मूलभूत रचना सर्वत्र समान राहिली.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref><ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील डोंगरउतारावरील भातशेतीसाठी तुलनेने हलक्या प्रकारचा नांगर वापरला जात असे, तर रायगड जिल्ह्यातील काही सपाट भागात किंचित मोठ्या आकाराचे देशी नांगरही वापरात असल्याचे जिल्हा गॅझेटिअर्समध्ये उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === इतर कृषी अवजारांशी संबंध === कोकणातील पारंपरिक शेतीमध्ये नांगराबरोबर मैंद, कुळव, दाताळे, पेटारी आणि इतर कृषी अवजारांचा वापर केला जात असे. या सर्व अवजारांचा उपयोग जमीन तयार करणे, भात लागवड, तण नियंत्रण आणि कापणीनंतरची कामे यासाठी केला जाई.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === देखभाल व दुरुस्ती === पारंपरिक नांगराचे नियमित आयुष्य टिकविण्यासाठी प्रत्येक हंगामानंतर त्याची देखभाल केली जात असे. लाकडी भाग उन्हात पूर्णपणे वाळवून सुरक्षित ठिकाणी ठेवले जात. लोखंडी फाळ धारदार करण्यासाठी किंवा झिजलेला भाग बदलण्यासाठी स्थानिक लोहाराची मदत घेतली जाई. सैल झालेल्या जोडण्या पुन्हा घट्ट बसविणे, लाकडाला तेल किंवा नैसर्गिक संरक्षक द्रव्य लावणे आणि कुजण्यापासून संरक्षण करणे ही नियमित कामे होती.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === आर्थिक व सामाजिक महत्त्व === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत नांगराचे महत्त्व केवळ शेतीपुरते मर्यादित नव्हते. नांगर तयार करणारे सुतार व लोहार हे ग्रामीण व्यवसायव्यवस्थेचा अविभाज्य भाग होते. शेतकरी, बैलगाडी चालक, सुतार आणि लोहार यांच्यातील परस्परावलंबी संबंधांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला स्थैर्य प्राप्त होत असे. पारंपरिक कृषी साधनांच्या निर्मितीमुळे स्थानिक रोजगारालाही चालना मिळत असे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> === आधुनिक काळातील बदल === विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून पॉवर टिलर, ट्रॅक्टरचलित नांगर आणि रोटाव्हेटर यांच्या वापरामुळे पारंपरिक लाकडी नांगराचा वापर कमी झाला. तथापि लहान आकाराच्या शेतजमिनी, डोंगरउतार आणि पारंपरिक भातशेती असलेल्या काही भागांमध्ये त्याचा वापर आजही आढळतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === कृषी वारशातील स्थान === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा महाराष्ट्राच्या कृषी वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो. या नांगरामध्ये स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वापर, ग्रामीण कारागिरांचे तांत्रिक कौशल्य आणि पारंपरिक कृषी ज्ञान यांचा संगम दिसून येतो. कृषी यांत्रिकीकरणानंतर त्याचा वापर कमी झाला असला तरी कृषी इतिहास, लोकसंस्कृती, ग्रामीण तंत्रज्ञान आणि कृषी अभियांत्रिकीच्या अभ्यासात त्याला आजही महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research, 1980.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. New Delhi: Kalyani Publishers.</ref> === सांस्कृतिक महत्त्व === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा केवळ कृषी अवजार नसून ग्रामीण कारागिरी, स्थानिक तांत्रिक ज्ञान आणि बैलजोडीवर आधारित पारंपरिक शेतीसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहे. महाराष्ट्रातील कृषी वारशाच्या अभ्यासात या नांगराला विशेष स्थान आहे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research.</ref> == नांगराचा वापर == नांगराचा वापर जमिनीचा वरचा थर फोडणे, माती उलटविणे, तण व पिकांचे अवशेष जमिनीत मिसळणे आणि मशागतीसाठी जमीन तयार करणे यासाठी केला जातो. पारंपरिक शेतीमध्ये नांगर मुख्यतः बैलांच्या साहाय्याने चालविला जात असे, तर आधुनिक शेतीमध्ये ट्रॅक्टरच्या साहाय्याने विविध प्रकारचे नांगर वापरले जातात. नांगराच्या प्रकार, जमिनीचा प्रकार आणि उपलब्ध ओढशक्ती यांनुसार त्याचा वापर बदलतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref>...ग्रामीण जीवनातील नांगराचे सांस्कृतिक महत्त्व विशेष मानले गेले आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> === बैलचलित नांगर === भारतात शतकानुशतके बैलचलित नांगर हा शेतीचा प्रमुख आधार राहिला आहे. या पद्धतीमध्ये नांगर जोखडाच्या साहाय्याने बैलजोडीला जोडला जातो. शेतकरी नांगराच्या मूठीवर नियंत्रण ठेवून फाळ जमिनीत आवश्यक त्या खोलीपर्यंत प्रवेश करेल याची काळजी घेतो. जमिनीचा प्रकार आणि बैलांची ताकद यांनुसार नांगरणीची खोली व गती निश्चित होते.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> बैलचलित नांगर लहान व मध्यम आकाराच्या शेतजमिनी, डोंगराळ प्रदेश आणि कोकणासारख्या भातशेतीप्रधान भागांमध्ये विशेष उपयुक्त मानला जातो. या नांगराचे वजन तुलनेने कमी असल्यामुळे तो अरुंद बांधांमध्ये आणि लहान तुकड्यांच्या शेतांमध्ये सहज वापरता येतो.<ref>Ratnagiri District Gazetteer. ''Agricultural Implements''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra.</ref> === ट्रॅक्टरचलित नांगर === विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कृषी यांत्रिकीकरणामुळे ट्रॅक्टरचलित नांगरांचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढला. ट्रॅक्टरला जोडल्या जाणाऱ्या मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क नांगर, चिझेल नांगर आणि रिव्हर्सिबल नांगर यांच्या साहाय्याने मोठ्या क्षेत्राची मशागत कमी वेळात आणि अधिक खोलीपर्यंत करता येते.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> ट्रॅक्टरचलित नांगरांमध्ये कामाची गती, खोली आणि कार्यक्षमता अधिक असते. त्यामुळे मोठ्या शेतांमध्ये, कठीण जमिनीत आणि व्यापारी शेतीमध्ये या नांगरांचा व्यापक वापर होतो. तथापि लहान व तुकड्यात विभागलेल्या शेतांमध्ये किंवा डोंगराळ प्रदेशात बैलचलित नांगर अजूनही उपयुक्त मानला जातो.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === नांगर चालविण्याची पद्धत === नांगर चालविताना फाळ जमिनीत योग्य खोलीपर्यंत जाईल आणि सरळ रेषेत पुढे जाईल याकडे विशेष लक्ष दिले जाते. नांगराची मूठ धरून दिशा नियंत्रित केली जाते, तर ओढणारी शक्ती बैल किंवा ट्रॅक्टरद्वारे पुरविली जाते. सलग फेऱ्यांमध्ये प्रत्येक नवीन ओळ मागील ओळीला समांतर ठेवली जाते, ज्यामुळे संपूर्ण शेताची एकसमान मशागत होते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> नांगर चालविताना फाळाची धार, नांगराचा झुकाव, जोडणीची उंची आणि जमिनीची स्थिती यांचा कार्यक्षमतेवर थेट परिणाम होतो. योग्य समायोजनामुळे माती समप्रमाणात उलटली जाते आणि नांगरावरील अनावश्यक ताण कमी होतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === कार्यक्षमतेवर परिणाम करणारे घटक === नांगराची कार्यक्षमता अनेक घटकांवर अवलंबून असते. त्यामध्ये जमिनीचा प्रकार, मातीतील आर्द्रता, फाळाची धार, नांगराची रचना, ओढणाऱ्या प्राण्यांची किंवा ट्रॅक्टरची क्षमता, तसेच नांगर चालविणाऱ्या व्यक्तीचे कौशल्य यांचा समावेश होतो.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> फाळ बोथट झाल्यास किंवा नांगराची योग्य देखभाल न झाल्यास माती व्यवस्थित उलटली जात नाही आणि ओढण्यासाठी अधिक शक्ती लागते. याउलट योग्य देखभाल केलेला आणि जमिनीच्या प्रकारानुसार निवडलेला नांगर अधिक कार्यक्षम ठरतो, तसेच त्याचे आयुष्यही वाढते.<ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> == नांगराची देखभाल व सुरक्षितता == नांगराचे कार्यक्षम आयुष्य वाढविण्यासाठी त्याची नियमित देखभाल आणि सुरक्षित वापर आवश्यक मानला जातो. नांगराचा फाळ, लाकडी भाग, जोडणीचे घटक आणि धातूचे अवयव यांची वेळोवेळी तपासणी केल्यास त्याची कार्यक्षमता टिकून राहते. योग्य देखभालीमुळे नांगरावरील झीज कमी होते, ओढण्यासाठी लागणारी शक्ती कमी लागते आणि मशागतीची गुणवत्ता सुधारते.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === देखभाल === नांगराचा वापर झाल्यानंतर त्यावरील माती, गवत व इतर अवशेष स्वच्छ काढून टाकावेत. विशेषतः फाळ आणि धातूच्या भागांवर ओलावा राहिल्यास गंज निर्माण होण्याची शक्यता असते. लाकडी भागांना भेगा पडल्या आहेत का, जोडणी सैल झाली आहे का किंवा धातूचे भाग वाकले आहेत का याची नियमित तपासणी करणे आवश्यक असते. आवश्यकतेनुसार दुरुस्ती किंवा बदल केल्यास नांगराची कार्यक्षमता टिकून राहते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> === फाळाची धार === फाळ हा नांगराचा सर्वात महत्त्वाचा कार्यकारी भाग असून त्याची धार तीक्ष्ण असणे आवश्यक असते. बोथट झालेला फाळ माती प्रभावीपणे कापू शकत नाही, त्यामुळे ओढण्यासाठी अधिक शक्ती लागते आणि नांगरणीची गुणवत्ता कमी होते. म्हणून फाळाची धार वेळोवेळी घासून तीक्ष्ण करणे किंवा आवश्यक असल्यास नवीन फाळ बसविणे ही नियमित देखभालीचा महत्त्वाचा भाग मानला जातो.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === साठवण === नांगर वापरात नसताना तो कोरड्या, हवेशीर आणि पावसापासून सुरक्षित ठिकाणी ठेवावा. धातूच्या भागांना गंज लागू नये म्हणून त्यांना तेल किंवा ग्रीसचा पातळ थर लावला जातो. लाकडी नांगर दीर्घकाळ ओलाव्यात ठेवल्यास लाकूड कुजण्याची किंवा वाकण्याची शक्यता असते. योग्य साठवणुकीमुळे नांगराचे आयुष्य वाढते आणि पुढील वापरासाठी तो चांगल्या स्थितीत राहतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === सुरक्षित वापर === नांगर वापरताना त्याची जोडणी व्यवस्थित आणि मजबूत आहे याची खात्री करावी. बैलचलित नांगरामध्ये जोखड, दोर व नांगराची जोडणी सुरक्षित असणे आवश्यक असते, तर ट्रॅक्टरचलित नांगरामध्ये तीन-बिंदू जोडणी (Three-point linkage) आणि इतर यांत्रिक सांधे योग्य प्रकारे बसविलेले असावेत. दगड, झाडांची मुळे किंवा इतर कठीण अडथळ्यांवर नांगर आदळल्यास त्याचे नुकसान होऊ शकते, म्हणून अशा परिस्थितीत काळजीपूर्वक काम करणे आवश्यक असते. नियमित तपासणी, योग्य देखभाल आणि सुरक्षित संचालन यांमुळे नांगराची कार्यक्षमता वाढते तसेच अपघातांची शक्यता कमी होते.<ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> == सांस्कृतिक व ऐतिहासिक महत्त्व == नांगर हा केवळ शेतीचे अवजार नसून भारतीय कृषिसंस्कृती, ग्रामीण जीवन आणि सभ्यतेच्या विकासाचा एक महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो. प्राचीन काळापासून नांगर हा अन्ननिर्मिती, स्थिर वस्ती, भूमीची मशागत आणि कृषी अर्थव्यवस्थेचे प्रतीक म्हणून ओळखला जात आहे. भारतीय साहित्य, लोकपरंपरा, धार्मिक विधी आणि लोककलेमध्ये नांगराला श्रम, समृद्धी आणि भूमीशी असलेल्या मानवी नात्याचे प्रतीकात्मक स्थान प्राप्त झाले आहे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Ghurye, G. S. ''Indian Sadhus'' (सांस्कृतिक संदर्भांसाठी); तसेच भारतीय कृषीसंस्कृतीवरील विविध अभ्यासग्रंथ.</ref> === भारतीय संस्कृतीतील स्थान === भारतीय उपखंडात कृषीप्रधान समाजाच्या विकासाबरोबर नांगराला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. भूमीची मशागत करणारे प्रमुख अवजार म्हणून नांगराने मानवी समाजाला भटक्या जीवनातून स्थिर कृषिसांस्कृतिकडे नेण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. अनेक प्राचीन शिल्पांमध्ये, मंदिरांतील कोरीव कामांमध्ये आणि ऐतिहासिक चित्रणांमध्ये बैलजोडीसह नांगराचे दर्शन घडते. त्यामुळे नांगर हा भारतीय कृषीपरंपरेचा ऐतिहासिक प्रतीक मानला जातो.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Dhavalikar, M. K. ''Indian Archaeology''. New Delhi.</ref> === लोकपरंपरा === भारतीय ग्रामीण भागात नांगराला श्रम, उपजीविका आणि समृद्धीचे प्रतीक मानले जाते. अनेक प्रदेशांमध्ये नवीन नांगर तयार झाल्यानंतर किंवा शेतीच्या हंगामाच्या प्रारंभी त्याची पूजा करण्याची परंपरा आढळते. काही भागांत नांगर, बैलजोडी आणि जोखड यांचे पूजन करून शेतीच्या कामास प्रारंभ केला जातो. कोकण, महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि भारतातील इतर कृषीप्रधान प्रदेशांमध्ये अशा परंपरा आजही काही प्रमाणात जतन झालेल्या आहेत.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Ratnagiri District Gazetteer''; ''Kolaba District Gazetteer''.</ref> === साहित्य व म्हणी === मराठी तसेच इतर भारतीय भाषांतील लोकसाहित्य, ओव्या, लोकगीते, भारुडे आणि ग्रामीण कथांमध्ये नांगराचा वारंवार उल्लेख आढळतो. नांगर हा कष्ट, प्रामाणिक श्रम आणि शेतीप्रधान जीवनाचे प्रतीक म्हणून अनेक म्हणी आणि वाक्प्रचारांमध्येही वापरला जातो. ग्रामीण साहित्यामध्ये नांगर हे शेतकऱ्याच्या जीवनाशी अभिन्नपणे जोडलेले अवजार म्हणून चित्रित केलेले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी लोकसाहित्य''.</ref><ref>Dhere, R. C. ''लोकसंस्कृतीचे उपासक''.</ref> === उत्सव व धार्मिक संदर्भ === भारतातील अनेक कृषीप्रधान समाजांमध्ये शेतीच्या हंगामाच्या प्रारंभी नांगराचे पूजन करण्याची परंपरा आहे. महाराष्ट्रातील बैलपोळा, कर्नाटकातील करगा परिसरातील कृषीपरंपरा तसेच भारतातील विविध प्रादेशिक कृषीउत्सवांमध्ये नांगराला बैलांसह सन्मानाचे स्थान दिले जाते. काही भागांमध्ये भूमिपूजन किंवा पहिल्या मशागतीपूर्वी नांगराची पूजा केली जाते. या परंपरांमधून नांगराला कृषीसमृद्धी, भूमीचा सन्मान आणि श्रमसंस्कृतीचे प्रतीक म्हणून मान्यता मिळाल्याचे दिसून येते.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Ratnagiri District Gazetteer''.</ref> == आधुनिक बदल == विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून कृषी क्षेत्रात यांत्रिकीकरणाचा वेग वाढल्यामुळे नांगराच्या रचना, साहित्य आणि वापराच्या पद्धतींमध्ये लक्षणीय बदल झाले. पारंपरिक लाकडी नांगरांच्या जागी अधिक टिकाऊ आणि कार्यक्षम लोखंडी तसेच पोलादी नांगरांचा वापर वाढला. ट्रॅक्टरच्या प्रसारामुळे विविध प्रकारचे यांत्रिक नांगर विकसित झाले असून त्यांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जात आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव === कृषी यांत्रिकीकरणामुळे नांगराच्या वापरामध्ये मोठा बदल झाला. पारंपरिक बैलचलित नांगरांबरोबरच ट्रॅक्टरचलित मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क नांगर, चिझेल नांगर आणि रिव्हर्सिबल नांगर यांचा वापर वाढला. या नांगरांच्या साहाय्याने अधिक खोलीपर्यंत, कमी वेळात आणि मोठ्या क्षेत्रावर मशागत करणे शक्य झाले. तथापि, लहान शेतजमिनी, डोंगराळ प्रदेश आणि कोकणासारख्या भागांमध्ये पारंपरिक नांगर आजही वापरात आहेत.<ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> === सुधारित नांगर === कृषी संशोधन संस्थांनी आणि कृषी अभियांत्रिकी क्षेत्रातील संशोधनामुळे पारंपरिक नांगरांच्या अनेक सुधारित आवृत्त्या विकसित करण्यात आल्या आहेत. उच्च प्रतीचे पोलाद, बदलता येणारे फाळ, अधिक मजबूत चौकट, समायोजित करता येणारी खोली आणि ट्रॅक्टरशी सुसंगत जोडणी यांसारख्या वैशिष्ट्यांमुळे आधुनिक नांगर अधिक कार्यक्षम ठरले आहेत. जमिनीच्या प्रकारानुसार आणि शेतीच्या गरजेनुसार विविध आकार व प्रकारचे नांगर विकसित करण्यात आले आहेत.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === पर्यावरणीय विचार === आधुनिक कृषी व्यवस्थेमध्ये नांगराच्या वापराचा पर्यावरणीय परिणामही विचारात घेतला जातो. जमिनीची धूप, सेंद्रिय घटकांचे संरक्षण, मातीची रचना आणि आर्द्रतेचे संवर्धन यांचा विचार करून योग्य प्रकारचा नांगर निवडण्यावर भर दिला जातो. काही भागांमध्ये मातीची अनावश्यक उलथापालथ टाळण्यासाठी कमी मशागत (Minimum Tillage) किंवा संरक्षणात्मक मशागत (Conservation Tillage) यांसाठी विशेष प्रकारचे नांगर वापरले जातात. अशा सुधारित पद्धतींमुळे मातीचे आरोग्य जपणे, इंधनाची बचत करणे आणि शाश्वत कृषी व्यवस्थेला चालना देणे शक्य होते.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''.</ref><ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === पर्यावरणपूरक नांगरणीसाठी विकसित नांगर === मृदा संवर्धन, नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण आणि शाश्वत कृषी विकास यांना प्राधान्य देऊन आधुनिक काळात पर्यावरणपूरक नांगरांची निर्मिती करण्यात आली आहे. पारंपरिक खोल नांगरणीमुळे काही परिस्थितींमध्ये मातीची धूप, सेंद्रिय घटकांचे नुकसान आणि इंधनाचा अधिक वापर होऊ शकतो. त्यामुळे जमिनीची कमीतकमी उलथापालथ करणारे, कमी ओढशक्तीची आवश्यकता असलेले आणि मातीची नैसर्गिक रचना जपणारे विविध प्रकारचे नांगर विकसित करण्यात आले आहेत.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''. Rome: FAO.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> पर्यावरणपूरक नांगरांमध्ये संरक्षणात्मक मशागतीसाठी (Conservation Tillage) वापरले जाणारे नांगर, अल्प मशागतीसाठी (Minimum Tillage) विकसित केलेले नांगर, पट्टा मशागतीसाठी (Strip Tillage) वापरले जाणारे नांगर तसेच जमिनीचा वरचा थर कमीतकमी विस्कळीत करणारे विशेष प्रकारचे चिझेल नांगर (Chisel Plough) यांचा समावेश होतो. हे नांगर जमिनीतील सेंद्रिय पदार्थ, सूक्ष्मजीवांची क्रियाशीलता आणि मातीतील आर्द्रता यांचे संरक्षण करण्यास सहाय्य करतात.<ref>FAO. ''Conservation Agriculture''. Rome: FAO.</ref> आधुनिक पर्यावरणपूरक नांगरांच्या निर्मितीत उच्च प्रतीचे पोलाद, बदलता येणारे फाळ, झीजप्रतिरोधक धातू, कमी वजनाची रचना आणि इंधनाची बचत करणारी अभियांत्रिकी यांचा वापर केला जातो. यामुळे नांगराचे आयुष्य वाढते, ओढण्यासाठी लागणारी शक्ती कमी होते आणि ऊर्जा वापरात बचत होते.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> भारतातील विविध भौगोलिक प्रदेश, मातीचे प्रकार आणि हवामान लक्षात घेऊन पर्यावरणपूरक नांगरांच्या विविध आवृत्त्या विकसित करण्यात आल्या आहेत. कृषी विद्यापीठे, भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) आणि कृषी अभियांत्रिकी संस्थांनी विकसित केलेले अनेक सुधारित नांगर मृदा संवर्धन, इंधन बचत आणि शाश्वत कृषी पद्धतींना प्रोत्साहन देण्यासाठी वापरले जात आहेत.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Central Institute of Agricultural Engineering (CIAE). ''Farm Implements and Machinery''. Bhopal.</ref> == संदर्भ == {{reflist}} == हेही पहा == * [[कृषी]] * [[नांगरणी]] * [[वखर]] * [[पाटा]] * [[बैल]] * [[ट्रॅक्टर]] * [[मृदा]] == ग्रंथसूची == === मराठी === * घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''. * दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''. * कांबळे, डॉ. आर. एच. ''ऐतिहासिक शोध निबंध : प्राचीन व अर्वाचीन काळ, स्थळ आणि व्यक्ती विचारांचा वेध''. * शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''. === इंग्रजी === * Khobrekar, V. G. ''Kokan: From the Earliest to 1818 A.D.''. * Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. * Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. * Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. * Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. * Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''. * Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''. Rome: FAO. * Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR. * Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. New Delhi: Kalyani Publishers. * Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. New Delhi: Jain Brothers. * Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research. * Central Institute of Agricultural Engineering (CIAE). ''Farm Implements and Machinery''. Bhopal. * Maharashtra State Gazetteers. ''Ratnagiri District Gazetteer''. * Maharashtra State Gazetteers. ''Kolaba District Gazetteer''. * Government of India. ''Agricultural Machinery Manual''. == बाह्य दुवे == * [https://icar.org.in भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR)] * [https://farmer.gov.in भारत सरकार – शेतकरी पोर्टल] * [https://agricoop.nic.in कृषी व शेतकरी कल्याण विभाग, भारत सरकार] * [https://www.fao.org Food and Agriculture Organization (FAO)] * [https://ciae.icar.gov.in Central Institute of Agricultural Engineering (CIAE)] * [https://krishi.maharashtra.gov.in महाराष्ट्र शासन – कृषी विभाग] {{कोकण लोकजीवन}} [[वर्ग:शेती]] kx9vnpypc42sc9eczfdlm0sfb1olcff 2697022 2697020 2026-07-26T09:41:29Z AdvAnantGholam 172574 2697022 wikitext text/x-wiki == प्रस्तावना == === नांगराची संकल्पना === नांगर हे शेतीमध्ये जमिनीची प्राथमिक मशागत करण्यासाठी वापरले जाणारे सर्वांत प्राचीन आणि मूलभूत कृषी अवजार मानले जाते. जमिनीचा वरचा थर उलथणे, माती भुसभुशीत करणे, तणांचे नियंत्रण करणे, पावसाचे पाणी मुरण्यास पोषक परिस्थिती निर्माण करणे तसेच पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे ही नांगराची प्रमुख कार्ये आहेत. भारतीय उपखंडात हजारो वर्षांपासून नांगराचा वापर होत असून कृषी संस्कृतीच्या विकासात त्याने महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Encyclopaedia Britannica. "Plow".</ref> भारतातील पारंपरिक नांगर प्रामुख्याने लाकडापासून तयार केला जात असे. जमिनीला छेद देणाऱ्या भागात लोखंडी फाळ बसविला जात असे. हा नांगर बैलांच्या साहाय्याने ओढला जात असल्यामुळे पशुपालन, शेती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा परस्पर संबंध दृढ राहिला. प्रदेशानुसार जमिनीचे स्वरूप, पिकांची पद्धत आणि उपलब्ध लाकूड यांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि रचनेत विविधता आढळते.<ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref><ref>Government of India. ''Farm Implements and Machinery''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> महाराष्ट्रात कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेश या प्रदेशांमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार नांगराचे विविध प्रकार विकसित झाले. विशेषतः कोकणातील भातशेतीसाठी हलक्या लाकडी नांगरांचा वापर केला जात असे, तर काळ्या जमिनीच्या प्रदेशात अधिक मजबूत आणि जड नांगर प्रचलित होते. या प्रादेशिक वैशिष्ट्यांचा उल्लेख महाराष्ट्राच्या इतिहास, लोकसंस्कृती आणि ग्रामीण जीवनावरील विविध ग्रंथांमध्ये आढळतो.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कृषी यांत्रिकीकरणाला वेग आल्यामुळे ट्रॅक्टर, मोल्डबोर्ड प्लाऊ, डिस्क प्लाऊ आणि रोटाव्हेटर यांसारख्या आधुनिक कृषी अवजारांचा वापर वाढला. परिणामी बैलचलित पारंपरिक नांगराचा वापर लक्षणीयरीत्या घटला. तथापि, डोंगराळ प्रदेश, लहान शेतजमिनी, सेंद्रिय शेती तसेच कृषी वारशाच्या जतनाशी संबंधित उपक्रमांमध्ये पारंपरिक नांगराचे सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व आजही कायम आहे.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> === नांगराची व्याख्या === नांगर हे शेतीसाठी वापरले जाणारे असे कृषी अवजार आहे ज्याच्या साहाय्याने जमिनीचा वरचा थर कापून किंवा उलथून तिची मशागत केली जाते. जमिनीची भौतिक रचना सुधारण्यासाठी, तणांचे नियंत्रण करण्यासाठी, पिकांच्या अवशेषांचे जमिनीत मिश्रण करण्यासाठी तसेच पेरणीस योग्य अशी जमीन तयार करण्यासाठी नांगराचा उपयोग केला जातो. कृषी अभियांत्रिकीच्या दृष्टीने नांगर हे प्राथमिक मशागतीचे (Primary Tillage Implement) प्रमुख साधन मानले जाते.<ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Farm Implements and Machinery''. New Delhi.</ref> नांगराचे कार्य केवळ माती उलथणे एवढ्यापुरते मर्यादित नसून जमिनीमध्ये हवा खेळती राहणे, पावसाचे पाणी मुरण्यास मदत होणे, तणांचा नाश होणे, कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होणे आणि पिकांच्या मुळांच्या वाढीस पोषक परिस्थिती निर्माण करणे यासाठीही तो महत्त्वाचा मानला जातो.<ref>FAO. ''Conservation Agriculture''. Food and Agriculture Organization of the United Nations.</ref><ref>Reddy, S. R. (2016). ''Principles of Agronomy''. Kalyani Publishers.</ref> भारतीय पारंपरिक शेतीमध्ये नांगर हा बैलांच्या साहाय्याने चालविला जात असे. त्याच्या मुख्य भागामध्ये दांडा, फाळ, जोखडाशी जोडणारा भाग आणि नांगर हाताळण्यासाठी आवश्यक रचना यांचा समावेश होतो. प्रदेशानुसार मातीचा प्रकार, पिकांची पद्धत आणि भौगोलिक परिस्थिती यांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि बांधणीत बदल आढळतात.<ref>Government of India. ''Improved Farm Implements for Dryland Agriculture''. Ministry of Agriculture.</ref><ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref> मराठी भाषेत "नांगर" हा शब्द शेतीच्या अवजारासाठी रूढ असला तरी भारतातील विविध प्रदेशांत याच अवजाराला हल, नांगल, हलम, नागली किंवा इतर प्रादेशिक नावांनी ओळखले जाते. भाषिक विविधतेनुसार नावांमध्ये फरक असला तरी त्याचे मूलभूत कार्य समान राहते.<ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> === शेतीतील महत्त्व === मानवी संस्कृतीच्या विकासामध्ये नांगराचा शोध हा कृषी इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. स्थिर शेतीव्यवस्थेचा विकास, अन्नधान्य उत्पादनात वाढ आणि ग्रामीण वसाहतींचा विस्तार यामध्ये नांगराचा मोठा वाटा होता. शेतीतील उत्पादकता वाढविण्यासाठी प्राथमिक मशागत हा मूलभूत टप्पा असून नांगर त्यासाठी अत्यावश्यक साधन मानले जाते.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Vol. I. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Encyclopaedia Britannica. "Plow".</ref> महाराष्ट्रात भात, ज्वारी, बाजरी, गहू, ऊस, कडधान्ये आणि इतर पिकांच्या लागवडीपूर्वी नांगरणी करणे ही पारंपरिक शेतीची अविभाज्य प्रक्रिया होती. विशेषतः कोकणातील भातशेतीमध्ये पहिल्या पावसानंतर नांगरणीला प्रारंभ होत असे. स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या प्रकारानुसार नांगराच्या वापरामध्ये प्रादेशिक वैशिष्ट्ये विकसित झाली.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref> आधुनिक काळात ट्रॅक्टरचलित कृषी अवजारांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला असला तरी डोंगराळ भाग, लहान शेतजमिनी आणि अल्पभूधारक शेतकरी यांच्याकडे पारंपरिक नांगराचा वापर अद्यापही आढळतो. त्याचबरोबर नांगर हे भारतीय कृषी वारसा, ग्रामीण जीवन आणि लोकसंस्कृतीचे प्रतीक मानले जाते.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref><ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref> == व्युत्पत्ती == === "नांगर" शब्दाची उत्पत्ती === "नांगर" हा शब्द मराठीतील प्राचीन कृषिविषयक शब्दांपैकी एक मानला जातो. त्याची व्युत्पत्ती इंडो-आर्यन भाषाकुलातील प्राचीन शब्दपरंपरेशी संबंधित असून संस्कृतमधील "लाङ्गल" (लाङ्गलम्) या शब्दाशी त्याचा निकटचा संबंध मानला जातो. संस्कृतमध्ये "लाङ्गल" हा शब्द शेतीची मशागत करणाऱ्या अवजारासाठी वापरला जात असे. कालांतराने प्राकृत, अपभ्रंश आणि प्रादेशिक भाषांमधील ध्वनीबदलांमुळे विविध स्वरूपे निर्माण झाली आणि मराठीत "नांगर" हा शब्द रूढ झाला.<ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी व्युत्पत्ती कोश''.</ref> भारतीय कृषिसंस्कृतीमध्ये नांगराचा वापर अत्यंत प्राचीन असल्यामुळे या अवजाराचा उल्लेख वैदिक आणि उत्तरवैदिक साहित्यात विविध नावांनी आढळतो. ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि नंतरच्या कृषिविषयक ग्रंथांमध्ये शेती, मशागत आणि नांगरणी यांचे उल्लेख आढळतात. तथापि, सर्वच ठिकाणी आधुनिक मराठीतील "नांगर" हा शब्द आढळत नाही; त्याऐवजी त्या काळातील भाषिक परंपरेनुसार "लाङ्गल" किंवा इतर रूपांचा वापर झालेला दिसतो.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. ''Vedic Index of Names and Subjects''. Motilal Banarsidass.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> मराठीमध्ये "नांगर" या शब्दापासून "नांगरणी", "नांगरट", "नांगरलेली जमीन", "नांगरवट" यांसारखे अनेक व्युत्पन्न शब्द तयार झाले असून ते ग्रामीण बोलीभाषा आणि कृषी व्यवहारामध्ये आजही प्रचलित आहेत. या शब्दसंपदेवरून महाराष्ट्रातील कृषी जीवनात नांगराचे असलेले दीर्घकालीन महत्त्व स्पष्ट होते.<ref>महाराष्ट्र शासन. ''मराठी विश्वकोश''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी व्युत्पत्ती कोश''.</ref> === संस्कृत, प्राकृत व अपभ्रंशातील रूपे === संस्कृतमध्ये "लाङ्गल" हा शब्द नांगरासाठी प्रामुख्याने वापरला जात असे. पाणिनी, अमरकोश आणि इतर संस्कृत कोशग्रंथांमध्ये या शब्दाचा उल्लेख कृषी अवजार म्हणून आढळतो. प्राकृत भाषांमध्ये ध्वनीपरिवर्तनामुळे "लंगल", "लंगल", "नंगल" यांसारखी रूपे निर्माण झाली. पुढे अपभ्रंश आणि मध्य इंडो-आर्यन भाषांमधून विविध प्रादेशिक भाषांमध्ये त्यांचे स्थानिक स्वरूप विकसित झाले.<ref>Apte, V. S. ''The Practical Sanskrit-English Dictionary''.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> भाषावैज्ञानिकांच्या मते भारतीय उपखंडातील कृषी संस्कृतीच्या प्रसाराबरोबर या शब्दाचे विविध भाषिक रूपांतरे झाली. त्यामुळे आजही उत्तर भारतापासून दक्षिण भारतापर्यंत नांगरासाठी वापरल्या जाणाऱ्या अनेक शब्दांमध्ये ध्वनिसाम्य आढळते.<ref>Masica, Colin P. (1991). ''The Indo-Aryan Languages''. Cambridge University Press.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref> === भारतीय भाषांतील समतुल्य शब्द === भारतीय भाषांमध्ये नांगरासाठी विविध शब्द प्रचलित आहेत. हिंदीमध्ये "हल", संस्कृतमध्ये "लाङ्गल", गुजरातीमध्ये "હળ", पंजाबीमध्ये "ਹਲ", बंगालीमध्ये "লাঙল", ओडियामध्ये "ଲଙ୍ଗଳ", आसामीमध्ये "লাঙল" तर कन्नडमध्ये "ನೇಗಿಲು" किंवा "ನಂಗಲ", तेलुगूमध्ये "నాగలి" आणि तमिळमध्ये "கலப்பை" किंवा स्थानिक प्रकारानुसार इतर शब्द वापरले जातात. हे शब्द भाषिकदृष्ट्या वेगवेगळे असले तरी त्यांचा संबंध शेतीच्या प्राथमिक मशागतीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या अवजाराशीच आहे.<ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Masica, Colin P. (1991). ''The Indo-Aryan Languages''. Cambridge University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> === मराठीतील प्रादेशिक नावे === महाराष्ट्रात "नांगर" हे प्रमाण मराठीतील सर्वाधिक प्रचलित नाव असले तरी विविध भागांतील बोलीभाषांमध्ये त्याच्या उच्चारात आणि संबोधनात काही प्रमाणात फरक आढळतो. कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेशातील ग्रामीण भागात नांगराच्या प्रकारानुसार किंवा रचनेनुसार स्थानिक नावांचा वापर केला जातो. काही भागांत विशिष्ट आकाराच्या किंवा विशिष्ट पिकांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगरांना स्वतंत्र स्थानिक नावे दिलेली आढळतात. या नावांमधून महाराष्ट्रातील कृषी परंपरेतील प्रादेशिक विविधता आणि लोकभाषेची समृद्धता दिसून येते.<ref>महाराष्ट्र शासन. ''मराठी विश्वकोश''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == इतिहास == === प्रागैतिहासिक शेती === मानवाच्या भटक्या जीवनपद्धतीतून स्थिर कृषी समाजाकडे झालेला प्रवास हा मानवी इतिहासातील महत्त्वपूर्ण टप्पा मानला जातो. नवाश्मयुगात (Neolithic Period) वनस्पतींची नियोजित लागवड आणि प्राण्यांचे पाळीवकरण यांसोबत जमिनीची मशागत करण्यासाठी विविध साधनांचा वापर सुरू झाला. सुरुवातीच्या काळात खोदकाठी, लाकडी काठ्या आणि साध्या कृषी अवजारांचा वापर केला जात होता. कालांतराने जमिनीचा वरचा थर सैल करण्यासाठी आणि पेरणीस योग्य बनविण्यासाठी लाकडी नांगरासारख्या अवजारांचा विकास झाला.<ref>Barker, Graeme (2006). ''The Agricultural Revolution in Prehistory: Why Did Foragers Become Farmers?'' Oxford University Press.</ref><ref>Fuller, Dorian Q. (2007). "Contrasting Patterns in Crop Domestication". ''Annals of Botany''. 100 (5): 903–924.</ref> भारतीय उपखंडात नवाश्मयुगीन वसाहतींमधून शेतीचे पुरावे प्राप्त झाले असून त्या काळात जमिनीची मशागत करण्यासाठी साध्या कृषी अवजारांचा वापर होत असल्याचे पुरातत्त्वीय संशोधनातून सूचित होते. प्रारंभीचे नांगर प्रामुख्याने लाकडापासून बनविले जात असावेत, अशी मांडणी अनेक कृषी इतिहासकारांनी केली आहे; तथापि त्या काळातील लाकडी अवजारे नाशवंत असल्यामुळे त्यांचे प्रत्यक्ष पुरावे मर्यादित प्रमाणात उपलब्ध आहेत.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Possehl, Gregory L. (2002). ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective''. AltaMira Press.</ref> === सिंधू संस्कृती === सिंधू संस्कृती (इ.स.पू. सु. 2600–1900) ही जगातील प्राचीन नागरी संस्कृतींपैकी एक मानली जाते. या संस्कृतीतील कृषी हा अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. हरप्पा, मोहेंजोदडो, कालीबंगन, राखीगढी आणि इतर पुरातत्त्वीय स्थळांवरील संशोधनातून गहू, बार्ली, कडधान्ये आणि इतर पिकांची लागवड होत असल्याचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत.<ref>Possehl, Gregory L. (2002). ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective''. AltaMira Press.</ref><ref>Kenoyer, Jonathan Mark (1998). ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization''. Oxford University Press.</ref> राजस्थानातील कालीबंगन येथे उत्खननामध्ये सापडलेल्या समांतर आणि छेदक नांगररेषा (ploughed field) या जगातील सर्वात प्राचीन नांगरलेल्या शेतांच्या पुराव्यांपैकी मानल्या जातात. या पुराव्यांवरून त्या काळात नियोजित नांगरणी आणि पिकांच्या ओळींची लागवड केली जात असल्याचे संशोधकांचे मत आहे.<ref>Lal, B. B. (1997). ''The Earliest Civilization of South Asia''. Aryan Books International.</ref><ref>Archaeological Survey of India. ''Indian Archaeology – A Review''.</ref> === वैदिक काळ === वैदिक काळात भारतीय समाजाचा प्रमुख व्यवसाय शेती व पशुपालन हा होता. ऋग्वेद, अथर्ववेद, यजुर्वेद आणि ब्राह्मण ग्रंथांमध्ये कृषी, नांगरणी, पेरणी, धान्य उत्पादन आणि शेतीशी संबंधित विविध विधींचे उल्लेख आढळतात. या काळात शेती ही केवळ उदरनिर्वाहाचे साधन नसून सामाजिक आणि धार्मिक जीवनाचाही महत्त्वाचा भाग होती.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. (1912). ''Vedic Index of Names and Subjects''. Vol. I–II. London: John Murray.</ref><ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref> संस्कृत साहित्यात नांगरासाठी "लाङ्गल" हा शब्द प्रचलित होता. वैदिक व उत्तरवैदिक साहित्यात या शब्दाचा वापर जमिनीची मशागत करणाऱ्या कृषी अवजारासाठी करण्यात आलेला दिसतो. नांगराच्या साहाय्याने शेतीची मशागत करून धान्य उत्पादन वाढविण्याचे महत्त्व त्या काळातील कृषिपरंपरेत अधोरेखित झालेले आढळते.<ref>Monier-Williams, Monier (1899). ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford: Clarendon Press.</ref><ref>Apte, V. S. (1957). ''The Practical Sanskrit-English Dictionary''. Poona: Prasad Prakashan.</ref> वैदिक समाजात बैलांचा उपयोग नांगर ओढण्यासाठी केला जात असे. कृषी उत्पादनासाठी सुपीक जमीन, बैलांची जोडी आणि नांगर ही आवश्यक साधने मानली जात होती. विविध वैदिक मंत्रांमध्ये समृद्ध पीक, सुपीक भूमी आणि यशस्वी शेतीसाठी प्रार्थना केलेली आढळते, ज्यावरून त्या काळातील कृषीव्यवस्थेचे महत्त्व स्पष्ट होते.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. (1912). ''Vedic Index of Names and Subjects''.</ref><ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I.</ref> === प्राचीन भारत === उत्तरवैदिक काळानंतर भारतीय कृषी व्यवस्थेत लक्षणीय प्रगती झाली. मौर्य, सातवाहन, गुप्त आणि इतर राजवंशांच्या काळात शेती हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख आधार होता. जमिनीची मशागत, सिंचन, पिकांचे नियोजन आणि महसूल व्यवस्था यांवर विशेष भर देण्यात आला होता.<ref>Thapar, Romila (2002). ''Early India: From the Origins to AD 1300''. University of California Press.</ref><ref>Shamasastry, R. (Trans.) (1915). ''Kautilya's Arthashastra''. Mysore Government Press.</ref> कौटिल्याच्या 'अर्थशास्त्र' या ग्रंथामध्ये कृषी प्रशासन, जमीन, सिंचन व्यवस्था आणि शेतीविषयक विविध बाबींचे सविस्तर वर्णन आढळते. राज्याने शेतीच्या विकासासाठी आवश्यक साधने उपलब्ध करून देणे, शेतीयोग्य जमिनीचा उपयोग वाढविणे आणि उत्पादनक्षमतेत वाढ करणे यांवर भर दिल्याचे या ग्रंथातून दिसून येते.<ref>Shamasastry, R. (Trans.) (1915). ''Kautilya's Arthashastra''. Mysore Government Press.</ref><ref>Kangle, R. P. (1965). ''The Kautiliya Arthasastra''. University of Bombay.</ref> या कालखंडात नांगराच्या रचनेत प्रदेशानुसार बदल होत गेले. जमिनीचा प्रकार, पिकांची आवश्यकता आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्री यांनुसार लाकडी नांगरामध्ये सुधारणा करण्यात आल्या. बैलांच्या साहाय्याने चालविल्या जाणाऱ्या नांगराचा वापर भारतीय कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिला.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I.</ref><ref>Kumar, Dharma (Ed.) (2005). ''The Cambridge Economic History of India'', Vol. I. Cambridge University Press.</ref> === मध्ययुगीन काळ === मध्ययुगीन भारतात शेती हा अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख आधार राहिला. दिल्ली सल्तनत, बहमनी, विजयनगर, दख्खनी सल्तनती आणि मुघल काळात कृषी उत्पादन वाढविण्यासाठी जमिनीची नियमित मशागत, सिंचन व्यवस्था आणि महसूल प्रणाली यांना महत्त्व प्राप्त झाले. या काळात नांगराची मूलभूत रचना लाकडीच राहिली; तथापि प्रदेशानुसार मातीचा प्रकार, पर्जन्यमान आणि पिकांच्या आवश्यकतांनुसार त्यामध्ये स्थानिक बदल विकसित झाले.<ref name="Randhawa1980">Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Habib, Irfan (1999). ''The Agrarian System of Mughal India (1556–1707)''. Oxford University Press.</ref> मुघलकालीन प्रशासनात जमिनीचे मोजमाप, महसूल निर्धारण आणि पीकपद्धती यांचा सविस्तर विचार केला जात असे. या व्यवस्थेमुळे कृषी उत्पादनक्षमतेला चालना मिळाली. विविध प्रदेशांतील शेतकरी स्थानिक परिस्थितीनुसार नांगराचे प्रकार वापरत असल्याचे तत्कालीन प्रशासनिक नोंदी आणि कृषी इतिहासावरील अभ्यासांमधून दिसून येते.<ref>Habib, Irfan (1999). ''The Agrarian System of Mughal India (1556–1707)''. Oxford University Press.</ref><ref name="Randhawa1980"/> === मराठा काळ === मराठा साम्राज्याच्या काळात महाराष्ट्राची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने कृषीवर आधारित होती. गावपातळीवरील महसूल व्यवस्था, पाटील–कुलकर्णी पद्धती आणि स्थानिक कृषी व्यवस्थेमुळे शेतीला महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले. नांगर हा प्रत्येक शेतकऱ्याच्या मूलभूत कृषी अवजारांपैकी एक मानला जात असे आणि बैलजोडीच्या साहाय्याने शेतीची मशागत केली जात असे.<ref>Kulkarni, A. R. (1996). ''Maharashtra in the Age of Shivaji''. Deshmukh & Company.</ref><ref name="Randhawa1980"/> महाराष्ट्रातील भौगोलिक विविधतेमुळे कोकण, देश, विदर्भ आणि खानदेश या प्रदेशांमध्ये नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल झाले. कोकणातील भातशेतीसाठी हलक्या स्वरूपाचे नांगर, तर कठीण किंवा काळ्या जमिनीसाठी अधिक मजबूत नांगर वापरले जात असल्याचे इतिहास आणि ग्रामीण जीवनावरील अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Khobrekar1979">Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref name="ShilpasamruddhaKonkan">घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref name="Randhawa1980"/> === ब्रिटिशकालीन शेती === ब्रिटिश राजवटीत भारतातील कृषी व्यवस्था महसूल धोरण, व्यापारी पिकांची वाढ आणि नवीन कृषी तंत्रज्ञानाच्या प्रभावामुळे बदलू लागली. जमीन महसूल व्यवस्थेतील बदल, रेल्वेचा विस्तार आणि बाजारपेठेचा विकास यांमुळे शेतीच्या स्वरूपात परिवर्तन झाले. तथापि, ग्रामीण भारतातील बहुसंख्य शेतकरी पारंपरिक बैलचलित लाकडी नांगराचाच वापर करत होते. प्रदेशानुसार नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल असले तरी त्याचे मूलभूत स्वरूप मोठ्या प्रमाणात कायम राहिले.<ref>Moreland, W. H. (1929). ''The Agrarian System of Moslem India''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Randhawa1980"/> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी कृषी विभाग, कृषी संशोधन संस्था आणि प्रांतिक प्रशासन यांनी देशी कृषी अवजारांच्या सुधारणांवर भर दिला. पारंपरिक लाकडी नांगरामध्ये लोखंडी फाळ बसविणे, अधिक टिकाऊ साहित्याचा वापर करणे आणि मशागतीची कार्यक्षमता वाढविणे यांसाठी विविध प्रयोग करण्यात आले. या काळात काही भागांत सुधारित देशी नांगरांचा प्रसार झाला; तथापि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांमध्ये पारंपरिक नांगराचे प्राबल्य कायम राहिले.<ref>Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Royal Commission on Agriculture in India (1928). ''Report of the Royal Commission on Agriculture in India''. Government of India.</ref> ब्रिटिशकालीन कृषी अहवालांमध्ये भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या देशी नांगरांचे प्रकार, त्यांची रचना आणि कार्यक्षमता यांचे वर्णन आढळते. महाराष्ट्रासह दख्खन प्रदेशातील काळी जमीन, कोकणातील भातशेती आणि इतर कृषी प्रदेशांमध्ये स्थानिक गरजांनुसार नांगराचे विविध प्रकार वापरात असल्याचे या अहवालांतून स्पष्ट होते.<ref>Royal Commission on Agriculture in India (1928). ''Report of the Royal Commission on Agriculture in India''. Government of India.</ref><ref name="Khobrekar1979"/> === स्वातंत्र्योत्तर काळ === स्वातंत्र्यानंतर भारत सरकारने कृषी विकासाला प्राधान्य देत संशोधन, शिक्षण आणि विस्तार सेवांवर विशेष भर दिला. भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR), राज्य कृषी विद्यापीठे आणि कृषी अभियांत्रिकी संस्थांनी सुधारित कृषी अवजारे विकसित करण्यासाठी संशोधन सुरू केले. या कालखंडात पारंपरिक देशी नांगराबरोबरच सुधारित देशी नांगर, मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क प्लाऊ आणि ट्रॅक्टरचलित नांगर यांचा वापर वाढू लागला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi.</ref><ref name="Randhawa1983">Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref> हरितक्रांतीनंतर सिंचन, रासायनिक खते, उच्च उत्पादनक्षम बियाणे आणि यांत्रिकीकरण यांचा कृषी क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर प्रसार झाला. त्यामुळे मोठ्या क्षेत्रावरील शेतीमध्ये ट्रॅक्टरचलित अवजारांचा वापर वाढला. तरीही डोंगराळ प्रदेश, आदिवासी भाग, लहान शेतजमिनी आणि भातशेतीप्रधान क्षेत्रांमध्ये पारंपरिक नांगराचा वापर काही प्रमाणात सुरूच राहिला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref> महाराष्ट्रातील विविध कृषी विद्यापीठांनी स्थानिक जमिनीच्या प्रकारानुसार सुधारित देशी नांगर विकसित करण्यासाठी संशोधन केले आहे. आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढत असला तरी पारंपरिक नांगर हा भारतीय कृषी इतिहास, ग्रामीण संस्कृती आणि कृषी वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक म्हणून आजही अभ्यासाचा विषय आहे.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> == नांगराची रचना == नांगर हा जमिनीची प्राथमिक मशागत करण्यासाठी वापरला जाणारा कृषी अवजार असून त्याची रचना कार्यक्षम, संतुलित आणि प्रदेशानुसार बदलणारी असते. पारंपरिक भारतीय नांगर मुख्यतः लाकडापासून तयार केला जात असे, तर जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा बनविला जाई. जमिनीचा प्रकार, पिकांची पद्धत, बैलांची ताकद आणि स्थानिक सुतार-लोहार यांच्या कौशल्यानुसार नांगराच्या रचनेत विविधता आढळते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील पारंपरिक नांगराची रचना साधारणपणे तीन प्रमुख घटकांवर आधारित असते. पहिला घटक म्हणजे जमिनीमध्ये प्रवेश करून माती सैल करणारा भाग, दुसरा घटक म्हणजे बैलांकडून मिळणारी ओढ नांगरापर्यंत पोहोचविणारी जोडणी आणि तिसरा घटक म्हणजे नांगराची दिशा व खोली नियंत्रित करण्यासाठी शेतकरी वापरत असलेली दांडी किंवा हाताळणीची व्यवस्था. या सर्व घटकांमध्ये योग्य संतुलन असल्यास नांगरणी अधिक प्रभावी होते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> पारंपरिक नांगराची रचना भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये भिन्न स्वरूपात विकसित झाली आहे. कोकणातील भातशेती, दख्खनमधील काळी जमीन, गंगेच्या खोऱ्यातील गाळयुक्त माती आणि राजस्थानातील कोरडवाहू प्रदेश या प्रत्येक भागात जमिनीच्या भौतिक गुणधर्मांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि फाळाच्या स्वरूपात बदल आढळतात. त्यामुळे भारतात नांगराची एकच सार्वत्रिक रचना नसून स्थानिक गरजांनुसार विकसित झालेल्या अनेक प्रादेशिक रचना अस्तित्वात आहेत.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी अभियांत्रिकीमध्ये पारंपरिक नांगराच्या मूलभूत तत्त्वांवर आधारित अनेक सुधारित नांगर विकसित करण्यात आले आहेत. लोखंडी व पोलादी भागांचा वापर, समायोजित करता येणारी खोली, बदलता येणारे फाळ आणि यांत्रिक शक्तीशी सुसंगत रचना यांमुळे आधुनिक नांगरांची कार्यक्षमता वाढली आहे. तथापि पारंपरिक नांगराची मूलभूत संकल्पना आजही अनेक आधुनिक नांगरांच्या रचनेचा आधार मानली जाते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> === नांगराचे मुख्य भाग === पारंपरिक भारतीय नांगर हा अनेक परस्परसंबंधित भागांपासून बनलेला असतो. प्रत्येक भागाचे स्वतंत्र कार्य असून सर्व भागांच्या समन्वयामुळे नांगरणीची प्रक्रिया प्रभावीपणे पार पडते. नांगराच्या आकारात व भागांच्या नावांमध्ये प्रदेशानुसार काही प्रमाणात फरक आढळत असला, तरी त्याची मूलभूत रचना सर्वसाधारणपणे समान असते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> नांगराच्या पुढील भागाला जू अथवा बैलजोडीशी जोडणारी व्यवस्था असते. या जोडणीद्वारे बैलांकडून निर्माण होणारी ओढ नांगरापर्यंत पोहोचते. नांगराचा मध्यभाग हा संपूर्ण अवजाराचा आधार मानला जातो. याच भागावर इतर घटक बसविलेले असतात आणि नांगराची स्थिरता याच्यावर अवलंबून असते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> नांगराच्या मागील बाजूस असलेली दांडी किंवा हाताळणीचा भाग शेतकऱ्यास नांगराची दिशा, खोली आणि संतुलन नियंत्रित करण्यासाठी उपयोगी पडतो. नांगरणीदरम्यान शेतकरी या भागाच्या साहाय्याने नांगर योग्य दिशेने चालवितो तसेच आवश्यकतेनुसार त्याची खोली कमी-जास्त करतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> जमिनीमध्ये प्रत्यक्ष प्रवेश करणारा फाळ हा नांगराचा सर्वात महत्त्वाचा कार्यकारी भाग आहे. फाळ माती कापून तिचा वरचा थर सैल करतो आणि त्यामुळे पेरणीस योग्य स्थिती निर्माण होते. पारंपरिक नांगरांमध्ये प्रारंभी लाकडी फाळांचा वापर होत असला, तरी पुढे लोखंडी फाळांचा वापर वाढल्यामुळे नांगराची टिकाऊपणा आणि कार्यक्षमता दोन्ही वाढली.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये नांगराच्या घटकांना स्थानिक नावांनी ओळखले जाते. उदाहरणार्थ, रुमणे, दांडी, मुख्य भाग, खुट आणि फाळ या संज्ञा अनेक भागांत प्रचलित आहेत. या भागांची रचना, परिमाणे आणि जोडणी स्थानिक शेतीपद्धती, जमिनीचा प्रकार आणि पिकांच्या आवश्यकतेनुसार बदलू शकते. त्यामुळे नांगराच्या भागांची नावे आणि स्वरूप यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref name="Khobrekar1979"/></ref> === लाकडी भाग === पारंपरिक भारतीय नांगराचा मुख्य सांगाडा प्रामुख्याने कठीण व टिकाऊ लाकडापासून तयार केला जात असे. स्थानिक हवामान, जमिनीचा प्रकार आणि उपलब्ध वृक्षप्रजाती यांनुसार नांगर तयार करण्यासाठी बाभूळ, साग, खैर, शिसव, ऐन तसेच इतर मजबूत लाकडांचा वापर केला जाई. लाकडाची निवड करताना त्याची मजबुती, लवचिकता, झीज सहन करण्याची क्षमता आणि वजन यांचा विचार केला जात असे.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> नांगराचा मुख्य भाग, दांडी, ओढणीचा भाग आणि इतर सहाय्यक घटक हे बहुतांश लाकडाचे असत. लाकडी रचनेमुळे नांगराचे वजन तुलनेने कमी राहत असल्याने बैलांना तो सहज ओढता येत असे. तसेच एखादा भाग झिजल्यास किंवा तुटल्यास तो स्थानिक सुताराकडून सहज दुरुस्त किंवा बदलता येत असे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत लाकडी नांगराची देखभाल तुलनेने कमी खर्चिक होती.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांमध्ये नांगराच्या लाकडी भागांच्या आकारात व प्रमाणात भिन्नता आढळते. कोकणातील भातशेतीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगराची रचना तुलनेने हलकी असते, तर दख्खनच्या काळ्या जमिनीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगराचा सांगाडा अधिक मजबूत व जाड लाकडाचा तयार केला जातो. स्थानिक अनुभवाच्या आधारे सुतारांनी या रचनांमध्ये कालानुरूप सुधारणा केल्यामुळे अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref name="Khobrekar1979"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> लाकडी भागांची योग्य जुळवणी आणि संतुलन हे नांगराच्या कार्यक्षमतेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. लाकडाच्या धाग्यांची दिशा, ओलावा, वाळविण्याची पद्धत आणि जोडणीची मजबुती यांचा नांगराच्या टिकाऊपणा व कार्यक्षमतेवर थेट परिणाम होत असल्याचे कृषी अभियांत्रिकीच्या अभ्यासातून स्पष्ट झाले आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I.</ref> === लोखंडी भाग === पारंपरिक भारतीय नांगराची मूलभूत रचना लाकडाची असली तरी जमिनीशी थेट संपर्कात येणारे काही भाग लोखंडाचे बनविले जात असत. या भागांमुळे नांगराची टिकाऊपणा, कार्यक्षमता आणि जमिनीची मशागत करण्याची क्षमता वाढत असे. प्रारंभी संपूर्ण लाकडी नांगर वापरात असला, तरी लोहारकलेच्या विकासानंतर नांगराच्या महत्त्वाच्या भागांवर लोखंडाचा वापर वाढू लागला.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> नांगरातील सर्वात महत्त्वाचा लोखंडी भाग म्हणजे फाळ होय. फाळ जमिनीमध्ये प्रथम प्रवेश करून माती कापतो, भेगा निर्माण करतो आणि वरचा थर सैल करतो. फाळाची रचना, लांबी, रुंदी आणि धार ही जमिनीचा प्रकार, आर्द्रता आणि पिकांच्या आवश्यकतेनुसार निश्चित केली जाते. कठीण, दगडी किंवा काळ्या जमिनीसाठी अधिक मजबूत व जाड फाळ वापरला जातो, तर भातशेतीसारख्या मऊ जमिनीसाठी तुलनेने हलका फाळ उपयुक्त मानला जातो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> फाळाव्यतिरिक्त काही पारंपरिक नांगरांमध्ये लोखंडी पट्ट्या, कड्या, खिळे किंवा जोडणीसाठी वापरण्यात येणारे धातूचे भाग असत. या भागांमुळे नांगराची मजबुती वाढत असे आणि वारंवार होणाऱ्या ताणामुळे लाकडी भागांना तडे जाण्याची शक्यता कमी होत असे. प्रदेशानुसार या धातूच्या भागांची संख्या आणि रचना वेगवेगळी असू शकते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> लोखंडी फाळाची धार कालांतराने झिजत असल्याने त्यास नियमित धार लावणे किंवा आवश्यकतेनुसार नवीन फाळ बसविणे आवश्यक असे. ही कामे पारंपरिक ग्रामीण समाजात लोहाराकडून केली जात असत. त्यामुळे नांगराच्या निर्मिती, देखभाल आणि दुरुस्तीमध्ये सुतार आणि लोहार या दोन्ही पारंपरिक व्यवसायांचे महत्त्वपूर्ण योगदान होते.<ref>Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Mohan, S. (1995). ''Agricultural Implements and Equipment''. Commonwealth Publishers.</ref> आधुनिक कृषी अवजारांमध्ये उच्च दर्जाचे पोलाद, मिश्रधातू आणि उष्णताप्रक्रिया केलेले धातू वापरून अधिक टिकाऊ फाळ तयार केले जातात. तथापि पारंपरिक लोखंडी फाळाची कार्यपद्धती आणि मूलभूत रचना आजच्या अनेक सुधारित नांगरांमध्येही कायम राखण्यात आलेली आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''.</ref> === जोडणीची रचना === नांगराची कार्यक्षमता केवळ त्याच्या आकारावर किंवा फाळावर अवलंबून नसून त्याच्या जोडणीच्या रचनेवरही अवलंबून असते. बैलजोडी, जू आणि नांगर यांमधील योग्य जोडणीमुळे ओढण्याचे बळ प्रभावीपणे नांगरापर्यंत पोहोचते आणि जमिनीची मशागत समतोलपणे करता येते. जोडणी योग्य नसल्यास नांगर एका बाजूस झुकणे, आवश्यक खोलीपर्यंत न जाणे किंवा बैलांवर अतिरिक्त ताण येणे यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात.<ref name="MichaelOjha2014">Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref><ref name="ICARImplements">Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> पारंपरिक भारतीय शेतीमध्ये नांगर बैलांच्या जूला दोर, कातडीचे पट्टे किंवा लाकडी जोडणीद्वारे जोडला जात असे. या जोडणीमुळे बैलांनी निर्माण केलेली ओढ नांगराच्या मुख्य भागापर्यंत पोहोचून फाळ जमिनीत आवश्यक खोलीपर्यंत प्रवेश करतो. जोडणीची लांबी, कोन आणि मजबुती यांचा नांगरणीच्या गुणवत्तेवर थेट परिणाम होतो.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="MichaelOjha2014"/> नांगर चालविताना शेतकरी दांडीच्या साहाय्याने नांगराची दिशा, खोली आणि संतुलन नियंत्रित करतो. जमिनीचा प्रकार, ओलावा आणि पृष्ठभागानुसार दांडीवर कमी-अधिक दाब देऊन फाळाची खोली नियंत्रित केली जाते. अनुभवी शेतकरी बैलांचा वेग, नांगराचा कल आणि जमिनीची प्रतिकारशक्ती यांचा अंदाज घेऊन मशागत करत असत.<ref name="ICARImplements"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील विविध कृषी प्रदेशांमध्ये जोडणीच्या रचनेत स्थानिक परिस्थितीनुसार बदल आढळतात. डोंगराळ प्रदेश, भातशेती, काळी जमीन किंवा कोरडवाहू क्षेत्र यांनुसार जूचा आकार, जोडणीची लांबी आणि नांगराचा कल बदलला जातो. या बदलांचा उद्देश जमिनीच्या प्रकारानुसार नांगर अधिक कार्यक्षम बनविणे हा असतो.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यंत्रांमध्ये बैलांच्या जागी ट्रॅक्टरचा वापर होत असला तरी नांगराच्या जोडणीची मूलभूत अभियांत्रिकी संकल्पना बदललेली नाही. आजच्या ट्रॅक्टरचलित नांगरांमध्ये तीन-बिंदू जोडणी (Three-point linkage) किंवा इतर यांत्रिक प्रणालींचा वापर केला जातो. या प्रणालींचा उद्देश ओढण्याचे बळ समतोलपणे नांगरापर्यंत पोहोचविणे आणि मशागतीची कार्यक्षमता वाढविणे हा आहे.<ref>Kepner, R. A.; Bainer, R.; Barger, E. L. (1978). ''Principles of Farm Machinery''. AVI Publishing Company.</ref><ref name="ICARImplements"/> === नांगर तयार करण्याची प्रक्रिया === पारंपरिक भारतीय समाजात नांगराची निर्मिती ही स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या संयुक्त कौशल्यावर आधारित होती. नांगराचा मुख्य सांगाडा तयार करण्याचे काम सुतार करीत असे, तर फाळ आणि इतर धातूचे भाग तयार करून बसविण्याचे काम लोहाराकडे असे. या दोन्ही पारंपरिक व्यवसायांच्या सहकार्यामुळे टिकाऊ, संतुलित आणि स्थानिक गरजांनुसार उपयुक्त नांगर तयार होत असे.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="MichaelOjha2014"/> नांगर तयार करण्यासाठी प्रथम योग्य प्रकारचे लाकूड निवडले जाई. लाकूड पूर्णपणे वाळवून त्याला आवश्यक त्या आकारात घडविले जात असे. नांगराचा मुख्य भाग, दांडी आणि इतर लाकडी घटक तयार झाल्यानंतर त्यांची परस्पर जुळवणी केली जाई. प्रत्येक भागाची लांबी, जाडी आणि कोन हे जमिनीचा प्रकार, बैलांची क्षमता आणि स्थानिक शेतीपद्धती लक्षात घेऊन निश्चित केले जात असत.<ref name="ICARImplements"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> यानंतर लोहाराकडून तयार करण्यात आलेला लोखंडी फाळ नांगराच्या अग्रभागी बसविला जाई. फाळाची बसवणी मजबूत असणे आवश्यक मानले जात असे, कारण मशागतीदरम्यान सर्वाधिक ताण याच भागावर येत असे. आवश्यकतेनुसार लोखंडी कड्या, खिळे किंवा पट्ट्यांचा वापर करून लाकडी भागांची मजबुती वाढविली जात असे.<ref name="Randhawa1983"/><ref name="ICARImplements"/> नांगर तयार झाल्यानंतर त्याची प्रत्यक्ष शेतामध्ये चाचणी घेतली जाई. मशागतीची खोली, फाळाचा जमिनीत प्रवेश, नांगराचा समतोल आणि बैलांवरील ओढ यांचे निरीक्षण करून आवश्यक सुधारणा केल्या जात. स्थानिक अनुभवानुसार नांगरामध्ये वेळोवेळी बदल करण्यात येत असल्यामुळे प्रत्येक प्रदेशात विशिष्ट प्रकारचे नांगर विकसित झाले.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आजही भारतातील काही ग्रामीण भागांमध्ये पारंपरिक पद्धतीने नांगर तयार केले जातात. तथापि आधुनिक कृषी यांत्रिकीकरणामुळे कारखान्यात निर्मित प्रमाणित नांगरांचा वापर वाढला आहे. तरीही पारंपरिक नांगरनिर्मितीची कला ही ग्रामीण तांत्रिक ज्ञान, लोकअभियांत्रिकी आणि सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref>Kepner, R. A.; Bainer, R.; Barger, E. L. (1978). ''Principles of Farm Machinery''. AVI Publishing Company.</ref> == नांगराचे प्रकार == === देशी नांगर === देशी नांगर हा भारतीय शेतीमध्ये प्राचीन काळापासून वापरला जाणारा पारंपरिक कृषी अवजार आहे. विविध भौगोलिक, हवामानिक आणि कृषी परिस्थितीनुसार भारतातील प्रत्येक प्रदेशात देशी नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल झाले असून त्यातून अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले आहेत. या नांगरांची निर्मिती प्रामुख्याने लाकडापासून केली जात असून जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असतो. बैलांच्या साहाय्याने चालविला जाणारा हा नांगर जमिनीची प्राथमिक मशागत, तण नियंत्रण आणि पेरणीपूर्व तयारी यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरला जातो.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="ICARImplements"/> देशी नांगराची रचना साधी, हलकी, कमी खर्चिक आणि स्थानिक परिस्थितीशी सुसंगत असल्यामुळे तो शतकानुशतके भारतीय कृषी संस्कृतीचा अविभाज्य भाग राहिला आहे. त्याच्या निर्मितीसाठी स्थानिक पातळीवर उपलब्ध लाकूड आणि लोखंडाचा वापर होत असल्याने देखभाल व दुरुस्ती सहज शक्य होते. लहान व मध्यम शेतकऱ्यांसाठी हा नांगर दीर्घकाळ प्रमुख कृषी अवजार म्हणून वापरात होता.<ref name="MichaelOjha2014"/><ref name="Singh2000">Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये जमिनीचा प्रकार, पर्जन्यमान, शेतीपद्धती आणि पिकांच्या गरजेनुसार देशी नांगराचे अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले आहेत. महाराष्ट्र आणि शेजारील प्रदेशांमध्ये सोलापूर नांगर, पुणेरी नांगर, भातशेतीतील नांगर, चरोचर नांगर, पंचमहाल नांगर आणि धारवाडी हलका नांगर हे प्रमुख प्रकार मानले जातात. या प्रत्येक प्रकाराच्या रचनेत, आकारात आणि उपयोगात स्थानिक कृषी परिस्थितीनुसार वैशिष्ट्यपूर्ण बदल आढळतात.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/> आज आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढला असला तरी डोंगराळ भाग, आदिवासी क्षेत्रे, भातशेतीप्रधान प्रदेश आणि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांमध्ये देशी नांगराचा वापर अद्यापही आढळतो. कमी खर्च, सोपी रचना आणि स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता यांमुळे देशी नांगराचे महत्त्व आजही कायम आहे.<ref name="ICARHandbook">Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref name="Randhawa1983"/> === सोलापूर नांगर === सोलापूर नांगर हा महाराष्ट्रातील दख्खन पठारावर, विशेषतः सोलापूर आणि परिसरातील काळ्या जमिनीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. या प्रदेशातील जमीन तुलनेने कठीण, चिकण आणि खोल असल्यामुळे तिच्या प्रभावी मशागतीसाठी मजबूत व टिकाऊ नांगराची आवश्यकता होती. या गरजेतून सोलापूर नांगराची रचना विकसित झाली असल्याचे मानले जाते. सोलापूर नांगराची रचना तुलनेने मजबूत असून त्याचा लाकडी सांगाडा जाड व टिकाऊ असतो. जमिनीत अधिक खोलवर प्रवेश करण्यासाठी यामध्ये मजबूत लोखंडी फाळ बसविण्यात येतो. त्यामुळे काळ्या जमिनीतील घट्ट माती फोडणे, पावसापूर्व मशागत करणे आणि पेरणीसाठी जमीन तयार करणे अधिक सुलभ होते.<ref name="ICARImplements"/><ref name="MichaelOjha2014"/> हा नांगर प्रामुख्याने बैलांच्या साहाय्याने चालविला जातो. योग्य संतुलन, मजबूत जोडणी आणि टिकाऊ रचना यांमुळे दीर्घकाळ वापर करूनही त्याची कार्यक्षमता टिकून राहते. स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या कौशल्यामुळे सोलापूर नांगरामध्ये प्रदेशानुसार लहान-मोठे बदल आढळतात.<ref name="Singh2000"/><ref name="Randhawa1983"/> यांत्रिकीकरणामुळे ट्रॅक्टरचलित अवजारांचा वापर वाढला असला तरी महाराष्ट्रातील काही भागांत पारंपरिक शेती करणारे शेतकरी आजही सोलापूर नांगराचा वापर करतात. पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञान, स्थानिक लोकज्ञान आणि ग्रामीण कारागिरीचे प्रतीक म्हणून या नांगराला विशेष महत्त्व आहे.<ref name="MaharashtraLandPeople2009"> Government of Maharashtra. ''Maharashtra: Land and Its People'' (Revised English Edition). Gazetteers Department, Government of Maharashtra, Mumbai, 2009, pp. xx–yy. </ref> === पुणेरी नांगर === पुणेरी नांगर हा महाराष्ट्रातील देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार असून त्याचा वापर मुख्यतः पुणे आणि आसपासच्या दख्खन पठारी प्रदेशात केला जात असे. या प्रदेशातील मध्यम ते भारी जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी या नांगराचा उपयोग केला जात असे. स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती आणि शेतीपद्धतीनुसार त्याच्या रचनेत विकसित झालेले बदल हे त्याचे प्रमुख वैशिष्ट्य मानले जाते. पुणेरी नांगराचा सांगाडा मजबूत लाकडापासून तयार केला जातो. त्याचा फाळ जमिनीमध्ये योग्य खोलीपर्यंत प्रवेश करून माती सैल करण्यास उपयुक्त असतो. नांगराचे वजन, दांडीची उंची आणि फाळाचा कोन यांमध्ये असे संतुलन राखले जाते की बैलांवर अनावश्यक ताण न येता प्रभावी मशागत करता येते.<ref name="MichaelOjha2014"/><ref name="ICARImplements"/> सोलापूर नांगराच्या तुलनेत पुणेरी नांगराची रचना काही प्रमाणात हलकी असून मध्यम प्रकारच्या जमिनीसाठी अधिक उपयुक्त मानली जाते. स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या अनुभवामुळे या नांगरामध्ये गावागावानुसार लहान-मोठे बदल आढळतात. त्यामुळे पुणेरी नांगराचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून त्याच्या अनेक स्थानिक रूपांचा वापर प्रचलित होता.<ref name="Singh2000"/><ref name="Randhawa1983"/> यांत्रिकीकरणानंतर या नांगराचा वापर कमी झाला असला तरी महाराष्ट्रातील काही ग्रामीण भागांमध्ये पारंपरिक शेती करणारे शेतकरी आजही त्याचा वापर करतात. महाराष्ट्राच्या कृषी इतिहासात आणि पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञानात पुणेरी नांगराला महत्त्वाचे स्थान आहे. === भातशेतीतील नांगर === भातशेतीतील नांगर हा पाणथळ आणि चिखलयुक्त जमिनीच्या मशागतीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. भारतातील भात उत्पादक प्रदेशांप्रमाणेच महाराष्ट्रातील कोकण, विदर्भातील काही भाग तसेच पश्चिम महाराष्ट्रातील भात लागवड होणाऱ्या क्षेत्रांमध्ये या नांगराचा पारंपरिक वापर आढळतो. पाण्याने भरलेल्या शेतात जमीन भुसभुशीत करणे, चिखल तयार करणे आणि भात रोपांच्या लागवडीसाठी योग्य परिस्थिती निर्माण करणे हा या नांगराचा मुख्य उद्देश असतो.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> भातशेतीतील नांगराची रचना कोरडवाहू प्रदेशातील नांगरापेक्षा वेगळी असते. पाणथळ जमिनीत सहज हालचाल करता यावी आणि चिखलात अडकू नये यासाठी त्याचा फाळ, दांडी आणि इतर भाग स्थानिक गरजांनुसार तयार केले जातात. काही भागांत लाकडी फाळ वापरला जात असला तरी अनेक ठिकाणी लोखंडी फाळाचा वापर करून नांगराची कार्यक्षमता वाढविली जाते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> भातशेतीमध्ये नांगरणीची प्रक्रिया सामान्यतः अनेक टप्प्यांत केली जाते. प्रथम जमीन नांगरून पाण्याबरोबर माती मिसळली जाते, त्यानंतर पुन्हा मशागत करून चिखल एकसमान केला जातो. या प्रक्रियेमुळे तणांचे नियंत्रण होण्यास मदत होते तसेच भात रोपांची लागवड आणि वाढ अधिक सुलभ होते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> ट्रॅक्टरचलित रोटाव्हेटर, पडलर आणि इतर आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक भातशेतीतील नांगराचा वापर काही प्रमाणात कमी झाला आहे. तथापि, डोंगराळ प्रदेश, लहान शेतजमिनी आणि यांत्रिकीकरण मर्यादित असलेल्या भागांमध्ये आजही हा नांगर वापरात असून तो पारंपरिक भातशेतीचा महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === चरोचर नांगर === चरोचर नांगर हा पश्चिम भारतातील काही प्रदेशांमध्ये प्रचलित असलेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. स्थानिक मृदाप्रकार, हवामान आणि शेतीपद्धती लक्षात घेऊन या नांगराची रचना विकसित झाली. मध्यम ते हलक्या जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी या नांगराचा उपयोग केला जात असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> या नांगराची रचना पारंपरिक लाकडी सांगाड्यावर आधारित असून जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असतो. स्थानिक गरजेनुसार दांडी, मुख्य भाग आणि फाळ यांच्या आकारात व लांबीमध्ये बदल केले जातात. त्यामुळे विविध भागांमध्ये चरोचर नांगराच्या रचनेत काही प्रमाणात भिन्नता आढळते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> चरोचर नांगर प्रामुख्याने बैलजोडीच्या साहाय्याने चालविला जात असे. जमिनीची प्राथमिक मशागत, पृष्ठभागावरील तणांचे नियंत्रण आणि पेरणीसाठी जमीन भुसभुशीत करणे ही त्याची प्रमुख कार्ये होती. कमी खर्च, स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि सहज दुरुस्ती यांमुळे हा नांगर ग्रामीण भागात दीर्घकाळ वापरात राहिला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यंत्रांच्या वापरामुळे चरोचर नांगराचा वापर लक्षणीयरीत्या कमी झाला आहे. तथापि पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञानाचा अभ्यास, ग्रामीण कारागिरीचा इतिहास आणि भारतीय कृषी वारशाचे दस्तऐवजीकरण यांमध्ये या नांगराचे महत्त्व कायम आहे.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === पंचमहाल नांगर === पंचमहाल नांगर हा गुजरात राज्यातील पंचमहाल प्रदेशात विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. स्थानिक मृदाप्रकार, पर्जन्यमान आणि पारंपरिक शेतीपद्धती लक्षात घेऊन या नांगराची रचना विकसित झाली. मध्यम ते हलक्या जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी त्याचा प्रामुख्याने उपयोग केला जात असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> पंचमहाल नांगराचा मुख्य सांगाडा स्थानिक उपलब्ध कठीण लाकडापासून तयार केला जाई, तर जमिनीत प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असे. प्रदेशातील भूप्रदेश आणि शेतीच्या गरजेनुसार त्याच्या दांडीची लांबी, फाळाचा कोन आणि इतर भागांमध्ये स्थानिक बदल आढळतात. त्यामुळे या नांगराची रचना कार्यक्षम आणि स्थानिक परिस्थितीशी सुसंगत मानली जात असे.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> हा नांगर बैलांच्या साहाय्याने चालविला जाई. जमिनीचा वरचा थर सैल करणे, तणांचे नियंत्रण करणे आणि पेरणीसाठी आवश्यक मशागत करणे ही त्याची प्रमुख कार्ये होती. ग्रामीण भागातील सुतार आणि लोहार यांच्या कौशल्यामुळे या नांगराची निर्मिती, देखभाल आणि दुरुस्ती स्थानिक पातळीवरच केली जात असे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यांत्रिकीकरणामुळे पंचमहाल नांगराचा वापर मोठ्या प्रमाणावर कमी झाला असला तरी भारतीय पारंपरिक कृषी अवजारांच्या इतिहासात आणि प्रादेशिक कृषी तंत्रज्ञानाच्या अभ्यासात त्याला महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === धारवाडी हलका नांगर === धारवाडी हलका नांगर हा कर्नाटकातील धारवाड परिसरात विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. मध्यम व हलक्या जमिनीच्या मशागतीसाठी तसेच कमी ओढशक्ती असलेल्या बैलजोडीने सहज चालविता यावा या उद्देशाने त्याची रचना करण्यात आली. महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागात आणि कर्नाटकाच्या सीमावर्ती प्रदेशातही या नांगराचा वापर आढळत असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> या नांगराचे प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची तुलनेने हलकी रचना. मुख्य सांगाडा मजबूत परंतु कमी वजनाच्या लाकडापासून तयार केला जाई, तर जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असे. कमी वजनामुळे नांगर हाताळणे सोपे होत असे आणि हलक्या जमिनीत प्रभावी मशागत करता येत असे.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> धारवाडी हलका नांगराचा उपयोग पेरणीपूर्व प्राथमिक मशागत, वरचा मातीचा थर सैल करणे आणि तण नियंत्रणासाठी केला जाई. कमी खर्च, सोपी रचना आणि स्थानिक कारागिरांकडून सहज दुरुस्ती करता येणे यांमुळे हा नांगर ग्रामीण भागात लोकप्रिय होता.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> भारतात कृषी यांत्रिकीकरणाचा प्रसार झाल्यानंतर ट्रॅक्टरचलित नांगर आणि इतर आधुनिक अवजारांचा वापर वाढल्यामुळे धारवाडी हलका नांगराचा वापर कमी झाला. तथापि पारंपरिक कृषी अवजारांचा इतिहास, ग्रामीण तांत्रिक ज्ञान आणि स्थानिक कृषी संस्कृतीच्या अभ्यासात या नांगराचे महत्त्व आजही मान्य केले जाते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> == कोकणातील पारंपरिक नांगर == === परीचय === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीतील भातप्रधान शेतीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. मुसळधार पर्जन्यमान, पाणथळ शेतजमिनी आणि लहान आकाराच्या शेतांमुळे या प्रदेशात हलक्या वजनाचा व सहज हाताळता येणारा नांगर विकसित झाला. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये कोकणातील नांगराची रचना, त्याचे विविध भाग, वापरले जाणारे साहित्य आणि कार्यपद्धती यांचे सविस्तर वर्णन उपलब्ध आहे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref>...अपरांत प्रदेशातील कृषी परंपरेचा उल्लेख आढळतो.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> === रचना === कोकणातील पारंपरिक नांगराचा मुख्य सांगाडा लाकडाचा असून फाळ लोखंडाचा असतो. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये त्याचे पुढील भाग नमूद केले आहेत. * खोड (Body) * खडसा (Shoe) * फाळ (Share) * हाळा किंवा इसाड (Beam) * रुमणे (Handle) * मूठ * वासवे * फाळ बसविण्याची जोडणी नांगराची रचना साधी असली तरी ती मजबूत व कार्यक्षम मानली जात असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === तयार करण्यासाठी वापरले जाणारे साहित्य === नांगराच्या विविध भागांसाठी साग, ऐन, खैर, भेंडी, किंजळ, फणस, चिंच आणि शिवण यांसारख्या स्थानिक वृक्षांचे लाकूड वापरले जाई. फाळ, खिळे आणि आवश्यक जोडणीचे काही भाग लोखंडाचे असत. स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीचा उपयोग करून नांगर तयार करण्याची परंपरा कोकणात दीर्घकाळ टिकून होती.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === पारंपरिक निर्मिती तंत्र === कोकणातील पारंपरिक नांगराची निर्मिती ही स्थानिक सुतार व लोहार यांच्या संयुक्त कौशल्यावर आधारित होती. नांगराचा मुख्य सांगाडा सुतार तयार करीत असे, तर फाळ, कड्या, खिळे आणि इतर लोखंडी भाग लोहार घडवीत असे. नांगर तयार करताना लाकडाचा नैसर्गिक वाकलेपणा, तंतूंची दिशा, टिकाऊपणा आणि वजन यांचा विचार केला जाई. त्यामुळे प्रत्येक नांगर हा त्या परिसरातील जमिनीच्या प्रकारानुसार व बैलांच्या क्षमतेनुसार थोडाफार वेगळा असू शकत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> नांगराच्या मुख्य दांड्यासाठी मजबूत व टिकाऊ लाकूड वापरले जाई, तर जमिनीशी घर्षण होणाऱ्या भागात लोखंडी फाळ बसविला जाई. फाळ झिजल्यानंतर तो बदलण्याची सोय असल्यामुळे संपूर्ण नांगर बदलण्याची आवश्यकता भासत नसे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === नांगराची कार्यपद्धती === कोकणातील पारंपरिक नांगर सामान्यतः एका बैलजोडीद्वारे ओढला जात असे. बैलांच्या मानेवर जू बसवून त्याला इसाड किंवा हाळा जोडला जाई. शेतकरी नांगराच्या रुमण्यास धरून त्याची दिशा नियंत्रित करत असे. नांगरणी करताना फाळ जमिनीत शिरून माती फोडत असे, तर नांगराचा उर्वरित भाग जमिनीवर संतुलित राहून सरळ रेषेत चालण्यास मदत करीत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> जुवाची जोडणी पुढे किंवा मागे बदलून नांगरणीची खोली नियंत्रित केली जात असे. भातशेतीमध्ये खोल नांगरणीपेक्षा उथळी मशागत अधिक उपयुक्त असल्यामुळे कोकणातील नांगर साधारण दोन ते चार इंच खोलीपर्यंत जमीन फोडत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref>...कोकणातील लाकडी नांगराची रचना स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार विकसित झाली.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> === भातशेतीतील उपयोग === कोकणातील भातशेतीमध्ये नांगराचा उपयोग जमीन प्रथम फोडणे, पावसाळ्यापूर्वी मशागत करणे, चिखल तयार करणे आणि लागवडीसाठी जमीन तयार करणे यासाठी होत असे. पाणथळ परिस्थितीत जड नांगरापेक्षा हलका लाकडी नांगर अधिक उपयुक्त मानला जात असे. या नांगराचे सरासरी आयुष्य तीन ते चार वर्षे असल्याचे गॅझेटिअरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === कोकणातील नांगराची वैशिष्ट्ये === कोकणातील पारंपरिक नांगर इतर भागांतील देशी नांगरांच्या तुलनेत काही बाबतीत वेगळा मानला जातो. * आकाराने लहान व वजनाने हलका. * पाणथळ भातशेतीसाठी अनुकूल. * स्थानिक वृक्षांच्या लाकडापासून तयार केलेला. * लोखंडी फाळामुळे माती फोडण्याची क्षमता अधिक. * सहज दुरुस्त करता येणारी रचना. * कमी खर्चात स्थानिक कारागिरांकडून तयार होणारे कृषी अवजार.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === कोकणातील स्थानिक नावे === कोकणातील विविध भागांमध्ये पारंपरिक नांगरासाठी प्रामुख्याने '''नांगर''' ही संज्ञाच प्रचलित असली तरी त्याच्या विविध भागांसाठी, तसेच रचनेतील लहान-मोठ्या बदलांनुसार स्थानिक बोलींमध्ये भिन्न नावे आढळतात. रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि रायगड जिल्ह्यांतील मालवणी, आगरी, कातकरी, कुणबी तसेच इतर ग्रामीण बोलीभाषांमध्ये नांगराच्या भागांना वेगवेगळ्या नावांनी संबोधले जाते. तथापि या नावांमध्ये प्रदेशानुसार आणि गावागावांनुसार बदल आढळत असल्यामुळे त्यांचे एकसमान प्रमाणित स्वरूप उपलब्ध नाही.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये कोकणातील नांगराच्या मुख्य भागांचा उल्लेख '''खोड''', '''खडसा''', '''फाळ''', '''हाळा (इसाड)''', '''रुमणे''' आणि '''मूठ''' अशा नावांनी केला आहे. या संज्ञा पारंपरिक सुतार, लोहार आणि शेतकरी यांच्यामध्ये प्रचलित होत्या. काही भागांमध्ये याच अवयवांना स्थानिक बोलीनुसार पर्यायी नावेही वापरली जात असल्याचे आढळते.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> मालवणी व कोकणी बोलीभाषांमध्ये कृषी अवजारांच्या नावांमध्ये ध्वनीबदल, उच्चारभेद आणि स्थानिक भाषिक परंपरेमुळे विविधता दिसून येते. त्यामुळे एका गावात वापरले जाणारे नाव दुसऱ्या गावात किंचित वेगळ्या स्वरूपात आढळू शकते. तथापि नांगराची मूलभूत रचना आणि त्याचे कार्य सर्वत्र समान राहते.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> कोकणातील पारंपरिक कृषी संस्कृतीचा अभ्यास करताना या स्थानिक संज्ञांना विशेष महत्त्व आहे. या संज्ञांमधून केवळ कृषी तंत्रज्ञानाचाच नव्हे, तर स्थानिक बोलीभाषा, ग्रामीण कारागिरी आणि लोकपरंपरेचाही इतिहास स्पष्ट होतो. त्यामुळे कृषी इतिहास, लोकसंस्कृती आणि बोलीभाषांच्या संशोधनासाठी या स्थानिक नावांचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे मानले जाते.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research, 1980.</ref> === कोकणातील नांगराची मोजमापे व तांत्रिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील पारंपरिक नांगराची रचना भातशेतीच्या गरजा लक्षात घेऊन विकसित झालेली असल्यामुळे त्याची मोजमापे व आकारमान इतर प्रदेशांतील देशी नांगरांपेक्षा वेगळी आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये या नांगराचे वजन साधारण २५ ते ४० पौंड (सुमारे ११ ते १८ किलोग्रॅम) असल्याची नोंद आहे. हलक्या वजनामुळे पाणथळ व चिखलयुक्त जमिनीत नांगर सहज चालविता येतो तसेच बैलांवरील ताणही तुलनेने कमी पडतो.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref> या नांगराचा लोखंडी फाळ जमिनीत साधारण दोन ते चार इंच खोलीपर्यंत प्रवेश करतो. भातशेतीमध्ये खोल नांगरणीपेक्षा उथळी मशागत अधिक उपयुक्त मानली जात असल्याने या प्रकारची रचना स्वीकारण्यात आली होती. जमिनीच्या प्रकारानुसार बैलांच्या जुवाची जोडणी बदलून नांगरणीची खोली नियंत्रित करता येत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> सामान्य परिस्थितीत एका बैलजोडीद्वारे दिवसाला सुमारे पंधरा गुंठे क्षेत्राची नांगरणी करता येत असल्याचे गॅझेटिअरमध्ये नमूद आहे. नांगराचे सरासरी आयुष्य तीन ते चार वर्षे असून फाळ झिजल्यानंतर तो स्वतंत्रपणे बदलण्याची व्यवस्था असल्यामुळे संपूर्ण नांगर बदलण्याची आवश्यकता भासत नसे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === जिल्हानुसार आढळणारे प्रकार === कोकण विभागातील रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि तत्कालीन कुलाबा जिल्ह्यांमध्ये पारंपरिक नांगराच्या रचनेत किरकोळ स्थानिक बदल आढळून येतात. लाकडाची उपलब्धता, जमिनीचा प्रकार, भातशेतीचे स्वरूप आणि स्थानिक कारागिरांची परंपरा यांनुसार नांगराच्या दांडा, रुमणे, फाळ व इसाड यांच्या आकारात बदल होत असत. तथापि त्याची मूलभूत रचना सर्वत्र समान राहिली.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref><ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील डोंगरउतारावरील भातशेतीसाठी तुलनेने हलक्या प्रकारचा नांगर वापरला जात असे, तर रायगड जिल्ह्यातील काही सपाट भागात किंचित मोठ्या आकाराचे देशी नांगरही वापरात असल्याचे जिल्हा गॅझेटिअर्समध्ये उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === इतर कृषी अवजारांशी संबंध === कोकणातील पारंपरिक शेतीमध्ये नांगराबरोबर मैंद, कुळव, दाताळे, पेटारी आणि इतर कृषी अवजारांचा वापर केला जात असे. या सर्व अवजारांचा उपयोग जमीन तयार करणे, भात लागवड, तण नियंत्रण आणि कापणीनंतरची कामे यासाठी केला जाई.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === देखभाल व दुरुस्ती === पारंपरिक नांगराचे नियमित आयुष्य टिकविण्यासाठी प्रत्येक हंगामानंतर त्याची देखभाल केली जात असे. लाकडी भाग उन्हात पूर्णपणे वाळवून सुरक्षित ठिकाणी ठेवले जात. लोखंडी फाळ धारदार करण्यासाठी किंवा झिजलेला भाग बदलण्यासाठी स्थानिक लोहाराची मदत घेतली जाई. सैल झालेल्या जोडण्या पुन्हा घट्ट बसविणे, लाकडाला तेल किंवा नैसर्गिक संरक्षक द्रव्य लावणे आणि कुजण्यापासून संरक्षण करणे ही नियमित कामे होती.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === आर्थिक व सामाजिक महत्त्व === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत नांगराचे महत्त्व केवळ शेतीपुरते मर्यादित नव्हते. नांगर तयार करणारे सुतार व लोहार हे ग्रामीण व्यवसायव्यवस्थेचा अविभाज्य भाग होते. शेतकरी, बैलगाडी चालक, सुतार आणि लोहार यांच्यातील परस्परावलंबी संबंधांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला स्थैर्य प्राप्त होत असे. पारंपरिक कृषी साधनांच्या निर्मितीमुळे स्थानिक रोजगारालाही चालना मिळत असे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> === आधुनिक काळातील बदल === विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून पॉवर टिलर, ट्रॅक्टरचलित नांगर आणि रोटाव्हेटर यांच्या वापरामुळे पारंपरिक लाकडी नांगराचा वापर कमी झाला. तथापि लहान आकाराच्या शेतजमिनी, डोंगरउतार आणि पारंपरिक भातशेती असलेल्या काही भागांमध्ये त्याचा वापर आजही आढळतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === कृषी वारशातील स्थान === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा महाराष्ट्राच्या कृषी वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो. या नांगरामध्ये स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वापर, ग्रामीण कारागिरांचे तांत्रिक कौशल्य आणि पारंपरिक कृषी ज्ञान यांचा संगम दिसून येतो. कृषी यांत्रिकीकरणानंतर त्याचा वापर कमी झाला असला तरी कृषी इतिहास, लोकसंस्कृती, ग्रामीण तंत्रज्ञान आणि कृषी अभियांत्रिकीच्या अभ्यासात त्याला आजही महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research, 1980.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. New Delhi: Kalyani Publishers.</ref> === सांस्कृतिक महत्त्व === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा केवळ कृषी अवजार नसून ग्रामीण कारागिरी, स्थानिक तांत्रिक ज्ञान आणि बैलजोडीवर आधारित पारंपरिक शेतीसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहे. महाराष्ट्रातील कृषी वारशाच्या अभ्यासात या नांगराला विशेष स्थान आहे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research.</ref> == नांगराचा वापर == नांगराचा वापर जमिनीचा वरचा थर फोडणे, माती उलटविणे, तण व पिकांचे अवशेष जमिनीत मिसळणे आणि मशागतीसाठी जमीन तयार करणे यासाठी केला जातो. पारंपरिक शेतीमध्ये नांगर मुख्यतः बैलांच्या साहाय्याने चालविला जात असे, तर आधुनिक शेतीमध्ये ट्रॅक्टरच्या साहाय्याने विविध प्रकारचे नांगर वापरले जातात. नांगराच्या प्रकार, जमिनीचा प्रकार आणि उपलब्ध ओढशक्ती यांनुसार त्याचा वापर बदलतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref>...ग्रामीण जीवनातील नांगराचे सांस्कृतिक महत्त्व विशेष मानले गेले आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> === बैलचलित नांगर === भारतात शतकानुशतके बैलचलित नांगर हा शेतीचा प्रमुख आधार राहिला आहे. या पद्धतीमध्ये नांगर जोखडाच्या साहाय्याने बैलजोडीला जोडला जातो. शेतकरी नांगराच्या मूठीवर नियंत्रण ठेवून फाळ जमिनीत आवश्यक त्या खोलीपर्यंत प्रवेश करेल याची काळजी घेतो. जमिनीचा प्रकार आणि बैलांची ताकद यांनुसार नांगरणीची खोली व गती निश्चित होते.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> बैलचलित नांगर लहान व मध्यम आकाराच्या शेतजमिनी, डोंगराळ प्रदेश आणि कोकणासारख्या भातशेतीप्रधान भागांमध्ये विशेष उपयुक्त मानला जातो. या नांगराचे वजन तुलनेने कमी असल्यामुळे तो अरुंद बांधांमध्ये आणि लहान तुकड्यांच्या शेतांमध्ये सहज वापरता येतो.<ref>Ratnagiri District Gazetteer. ''Agricultural Implements''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra.</ref> === ट्रॅक्टरचलित नांगर === विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कृषी यांत्रिकीकरणामुळे ट्रॅक्टरचलित नांगरांचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढला. ट्रॅक्टरला जोडल्या जाणाऱ्या मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क नांगर, चिझेल नांगर आणि रिव्हर्सिबल नांगर यांच्या साहाय्याने मोठ्या क्षेत्राची मशागत कमी वेळात आणि अधिक खोलीपर्यंत करता येते.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> ट्रॅक्टरचलित नांगरांमध्ये कामाची गती, खोली आणि कार्यक्षमता अधिक असते. त्यामुळे मोठ्या शेतांमध्ये, कठीण जमिनीत आणि व्यापारी शेतीमध्ये या नांगरांचा व्यापक वापर होतो. तथापि लहान व तुकड्यात विभागलेल्या शेतांमध्ये किंवा डोंगराळ प्रदेशात बैलचलित नांगर अजूनही उपयुक्त मानला जातो.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === नांगर चालविण्याची पद्धत === नांगर चालविताना फाळ जमिनीत योग्य खोलीपर्यंत जाईल आणि सरळ रेषेत पुढे जाईल याकडे विशेष लक्ष दिले जाते. नांगराची मूठ धरून दिशा नियंत्रित केली जाते, तर ओढणारी शक्ती बैल किंवा ट्रॅक्टरद्वारे पुरविली जाते. सलग फेऱ्यांमध्ये प्रत्येक नवीन ओळ मागील ओळीला समांतर ठेवली जाते, ज्यामुळे संपूर्ण शेताची एकसमान मशागत होते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> नांगर चालविताना फाळाची धार, नांगराचा झुकाव, जोडणीची उंची आणि जमिनीची स्थिती यांचा कार्यक्षमतेवर थेट परिणाम होतो. योग्य समायोजनामुळे माती समप्रमाणात उलटली जाते आणि नांगरावरील अनावश्यक ताण कमी होतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === कार्यक्षमतेवर परिणाम करणारे घटक === नांगराची कार्यक्षमता अनेक घटकांवर अवलंबून असते. त्यामध्ये जमिनीचा प्रकार, मातीतील आर्द्रता, फाळाची धार, नांगराची रचना, ओढणाऱ्या प्राण्यांची किंवा ट्रॅक्टरची क्षमता, तसेच नांगर चालविणाऱ्या व्यक्तीचे कौशल्य यांचा समावेश होतो.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> फाळ बोथट झाल्यास किंवा नांगराची योग्य देखभाल न झाल्यास माती व्यवस्थित उलटली जात नाही आणि ओढण्यासाठी अधिक शक्ती लागते. याउलट योग्य देखभाल केलेला आणि जमिनीच्या प्रकारानुसार निवडलेला नांगर अधिक कार्यक्षम ठरतो, तसेच त्याचे आयुष्यही वाढते.<ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> == नांगराची देखभाल व सुरक्षितता == नांगराचे कार्यक्षम आयुष्य वाढविण्यासाठी त्याची नियमित देखभाल आणि सुरक्षित वापर आवश्यक मानला जातो. नांगराचा फाळ, लाकडी भाग, जोडणीचे घटक आणि धातूचे अवयव यांची वेळोवेळी तपासणी केल्यास त्याची कार्यक्षमता टिकून राहते. योग्य देखभालीमुळे नांगरावरील झीज कमी होते, ओढण्यासाठी लागणारी शक्ती कमी लागते आणि मशागतीची गुणवत्ता सुधारते.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === देखभाल === नांगराचा वापर झाल्यानंतर त्यावरील माती, गवत व इतर अवशेष स्वच्छ काढून टाकावेत. विशेषतः फाळ आणि धातूच्या भागांवर ओलावा राहिल्यास गंज निर्माण होण्याची शक्यता असते. लाकडी भागांना भेगा पडल्या आहेत का, जोडणी सैल झाली आहे का किंवा धातूचे भाग वाकले आहेत का याची नियमित तपासणी करणे आवश्यक असते. आवश्यकतेनुसार दुरुस्ती किंवा बदल केल्यास नांगराची कार्यक्षमता टिकून राहते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> === फाळाची धार === फाळ हा नांगराचा सर्वात महत्त्वाचा कार्यकारी भाग असून त्याची धार तीक्ष्ण असणे आवश्यक असते. बोथट झालेला फाळ माती प्रभावीपणे कापू शकत नाही, त्यामुळे ओढण्यासाठी अधिक शक्ती लागते आणि नांगरणीची गुणवत्ता कमी होते. म्हणून फाळाची धार वेळोवेळी घासून तीक्ष्ण करणे किंवा आवश्यक असल्यास नवीन फाळ बसविणे ही नियमित देखभालीचा महत्त्वाचा भाग मानला जातो.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === साठवण === नांगर वापरात नसताना तो कोरड्या, हवेशीर आणि पावसापासून सुरक्षित ठिकाणी ठेवावा. धातूच्या भागांना गंज लागू नये म्हणून त्यांना तेल किंवा ग्रीसचा पातळ थर लावला जातो. लाकडी नांगर दीर्घकाळ ओलाव्यात ठेवल्यास लाकूड कुजण्याची किंवा वाकण्याची शक्यता असते. योग्य साठवणुकीमुळे नांगराचे आयुष्य वाढते आणि पुढील वापरासाठी तो चांगल्या स्थितीत राहतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === सुरक्षित वापर === नांगर वापरताना त्याची जोडणी व्यवस्थित आणि मजबूत आहे याची खात्री करावी. बैलचलित नांगरामध्ये जोखड, दोर व नांगराची जोडणी सुरक्षित असणे आवश्यक असते, तर ट्रॅक्टरचलित नांगरामध्ये तीन-बिंदू जोडणी (Three-point linkage) आणि इतर यांत्रिक सांधे योग्य प्रकारे बसविलेले असावेत. दगड, झाडांची मुळे किंवा इतर कठीण अडथळ्यांवर नांगर आदळल्यास त्याचे नुकसान होऊ शकते, म्हणून अशा परिस्थितीत काळजीपूर्वक काम करणे आवश्यक असते. नियमित तपासणी, योग्य देखभाल आणि सुरक्षित संचालन यांमुळे नांगराची कार्यक्षमता वाढते तसेच अपघातांची शक्यता कमी होते.<ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> == सांस्कृतिक व ऐतिहासिक महत्त्व == नांगर हा केवळ शेतीचे अवजार नसून भारतीय कृषिसंस्कृती, ग्रामीण जीवन आणि सभ्यतेच्या विकासाचा एक महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो. प्राचीन काळापासून नांगर हा अन्ननिर्मिती, स्थिर वस्ती, भूमीची मशागत आणि कृषी अर्थव्यवस्थेचे प्रतीक म्हणून ओळखला जात आहे. भारतीय साहित्य, लोकपरंपरा, धार्मिक विधी आणि लोककलेमध्ये नांगराला श्रम, समृद्धी आणि भूमीशी असलेल्या मानवी नात्याचे प्रतीकात्मक स्थान प्राप्त झाले आहे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Ghurye, G. S. ''Indian Sadhus'' (सांस्कृतिक संदर्भांसाठी); तसेच भारतीय कृषीसंस्कृतीवरील विविध अभ्यासग्रंथ.</ref> === भारतीय संस्कृतीतील स्थान === भारतीय उपखंडात कृषीप्रधान समाजाच्या विकासाबरोबर नांगराला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. भूमीची मशागत करणारे प्रमुख अवजार म्हणून नांगराने मानवी समाजाला भटक्या जीवनातून स्थिर कृषिसांस्कृतिकडे नेण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. अनेक प्राचीन शिल्पांमध्ये, मंदिरांतील कोरीव कामांमध्ये आणि ऐतिहासिक चित्रणांमध्ये बैलजोडीसह नांगराचे दर्शन घडते. त्यामुळे नांगर हा भारतीय कृषीपरंपरेचा ऐतिहासिक प्रतीक मानला जातो.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Dhavalikar, M. K. ''Indian Archaeology''. New Delhi.</ref> === लोकपरंपरा === भारतीय ग्रामीण भागात नांगराला श्रम, उपजीविका आणि समृद्धीचे प्रतीक मानले जाते. अनेक प्रदेशांमध्ये नवीन नांगर तयार झाल्यानंतर किंवा शेतीच्या हंगामाच्या प्रारंभी त्याची पूजा करण्याची परंपरा आढळते. काही भागांत नांगर, बैलजोडी आणि जोखड यांचे पूजन करून शेतीच्या कामास प्रारंभ केला जातो. कोकण, महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि भारतातील इतर कृषीप्रधान प्रदेशांमध्ये अशा परंपरा आजही काही प्रमाणात जतन झालेल्या आहेत.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Ratnagiri District Gazetteer''; ''Kolaba District Gazetteer''.</ref> === साहित्य व म्हणी === मराठी तसेच इतर भारतीय भाषांतील लोकसाहित्य, ओव्या, लोकगीते, भारुडे आणि ग्रामीण कथांमध्ये नांगराचा वारंवार उल्लेख आढळतो. नांगर हा कष्ट, प्रामाणिक श्रम आणि शेतीप्रधान जीवनाचे प्रतीक म्हणून अनेक म्हणी आणि वाक्प्रचारांमध्येही वापरला जातो. ग्रामीण साहित्यामध्ये नांगर हे शेतकऱ्याच्या जीवनाशी अभिन्नपणे जोडलेले अवजार म्हणून चित्रित केलेले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी लोकसाहित्य''.</ref><ref>Dhere, R. C. ''लोकसंस्कृतीचे उपासक''.</ref> === उत्सव व धार्मिक संदर्भ === भारतातील अनेक कृषीप्रधान समाजांमध्ये शेतीच्या हंगामाच्या प्रारंभी नांगराचे पूजन करण्याची परंपरा आहे. महाराष्ट्रातील बैलपोळा, कर्नाटकातील करगा परिसरातील कृषीपरंपरा तसेच भारतातील विविध प्रादेशिक कृषीउत्सवांमध्ये नांगराला बैलांसह सन्मानाचे स्थान दिले जाते. काही भागांमध्ये भूमिपूजन किंवा पहिल्या मशागतीपूर्वी नांगराची पूजा केली जाते. या परंपरांमधून नांगराला कृषीसमृद्धी, भूमीचा सन्मान आणि श्रमसंस्कृतीचे प्रतीक म्हणून मान्यता मिळाल्याचे दिसून येते.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Ratnagiri District Gazetteer''.</ref> == आधुनिक बदल == विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून कृषी क्षेत्रात यांत्रिकीकरणाचा वेग वाढल्यामुळे नांगराच्या रचना, साहित्य आणि वापराच्या पद्धतींमध्ये लक्षणीय बदल झाले. पारंपरिक लाकडी नांगरांच्या जागी अधिक टिकाऊ आणि कार्यक्षम लोखंडी तसेच पोलादी नांगरांचा वापर वाढला. ट्रॅक्टरच्या प्रसारामुळे विविध प्रकारचे यांत्रिक नांगर विकसित झाले असून त्यांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जात आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव === कृषी यांत्रिकीकरणामुळे नांगराच्या वापरामध्ये मोठा बदल झाला. पारंपरिक बैलचलित नांगरांबरोबरच ट्रॅक्टरचलित मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क नांगर, चिझेल नांगर आणि रिव्हर्सिबल नांगर यांचा वापर वाढला. या नांगरांच्या साहाय्याने अधिक खोलीपर्यंत, कमी वेळात आणि मोठ्या क्षेत्रावर मशागत करणे शक्य झाले. तथापि, लहान शेतजमिनी, डोंगराळ प्रदेश आणि कोकणासारख्या भागांमध्ये पारंपरिक नांगर आजही वापरात आहेत.<ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> === सुधारित नांगर === कृषी संशोधन संस्थांनी आणि कृषी अभियांत्रिकी क्षेत्रातील संशोधनामुळे पारंपरिक नांगरांच्या अनेक सुधारित आवृत्त्या विकसित करण्यात आल्या आहेत. उच्च प्रतीचे पोलाद, बदलता येणारे फाळ, अधिक मजबूत चौकट, समायोजित करता येणारी खोली आणि ट्रॅक्टरशी सुसंगत जोडणी यांसारख्या वैशिष्ट्यांमुळे आधुनिक नांगर अधिक कार्यक्षम ठरले आहेत. जमिनीच्या प्रकारानुसार आणि शेतीच्या गरजेनुसार विविध आकार व प्रकारचे नांगर विकसित करण्यात आले आहेत.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === पर्यावरणीय विचार === आधुनिक कृषी व्यवस्थेमध्ये नांगराच्या वापराचा पर्यावरणीय परिणामही विचारात घेतला जातो. जमिनीची धूप, सेंद्रिय घटकांचे संरक्षण, मातीची रचना आणि आर्द्रतेचे संवर्धन यांचा विचार करून योग्य प्रकारचा नांगर निवडण्यावर भर दिला जातो. काही भागांमध्ये मातीची अनावश्यक उलथापालथ टाळण्यासाठी कमी मशागत (Minimum Tillage) किंवा संरक्षणात्मक मशागत (Conservation Tillage) यांसाठी विशेष प्रकारचे नांगर वापरले जातात. अशा सुधारित पद्धतींमुळे मातीचे आरोग्य जपणे, इंधनाची बचत करणे आणि शाश्वत कृषी व्यवस्थेला चालना देणे शक्य होते.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''.</ref><ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === पर्यावरणपूरक नांगरणीसाठी विकसित नांगर === मृदा संवर्धन, नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण आणि शाश्वत कृषी विकास यांना प्राधान्य देऊन आधुनिक काळात पर्यावरणपूरक नांगरांची निर्मिती करण्यात आली आहे. पारंपरिक खोल नांगरणीमुळे काही परिस्थितींमध्ये मातीची धूप, सेंद्रिय घटकांचे नुकसान आणि इंधनाचा अधिक वापर होऊ शकतो. त्यामुळे जमिनीची कमीतकमी उलथापालथ करणारे, कमी ओढशक्तीची आवश्यकता असलेले आणि मातीची नैसर्गिक रचना जपणारे विविध प्रकारचे नांगर विकसित करण्यात आले आहेत.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''. Rome: FAO.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> पर्यावरणपूरक नांगरांमध्ये संरक्षणात्मक मशागतीसाठी (Conservation Tillage) वापरले जाणारे नांगर, अल्प मशागतीसाठी (Minimum Tillage) विकसित केलेले नांगर, पट्टा मशागतीसाठी (Strip Tillage) वापरले जाणारे नांगर तसेच जमिनीचा वरचा थर कमीतकमी विस्कळीत करणारे विशेष प्रकारचे चिझेल नांगर (Chisel Plough) यांचा समावेश होतो. हे नांगर जमिनीतील सेंद्रिय पदार्थ, सूक्ष्मजीवांची क्रियाशीलता आणि मातीतील आर्द्रता यांचे संरक्षण करण्यास सहाय्य करतात.<ref>FAO. ''Conservation Agriculture''. Rome: FAO.</ref> आधुनिक पर्यावरणपूरक नांगरांच्या निर्मितीत उच्च प्रतीचे पोलाद, बदलता येणारे फाळ, झीजप्रतिरोधक धातू, कमी वजनाची रचना आणि इंधनाची बचत करणारी अभियांत्रिकी यांचा वापर केला जातो. यामुळे नांगराचे आयुष्य वाढते, ओढण्यासाठी लागणारी शक्ती कमी होते आणि ऊर्जा वापरात बचत होते.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> भारतातील विविध भौगोलिक प्रदेश, मातीचे प्रकार आणि हवामान लक्षात घेऊन पर्यावरणपूरक नांगरांच्या विविध आवृत्त्या विकसित करण्यात आल्या आहेत. कृषी विद्यापीठे, भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) आणि कृषी अभियांत्रिकी संस्थांनी विकसित केलेले अनेक सुधारित नांगर मृदा संवर्धन, इंधन बचत आणि शाश्वत कृषी पद्धतींना प्रोत्साहन देण्यासाठी वापरले जात आहेत.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Central Institute of Agricultural Engineering (CIAE). ''Farm Implements and Machinery''. Bhopal.</ref> == संदर्भ == {{reflist}} == हेही पहा == * [[कृषी]] * [[नांगरणी]] * [[वखर]] * [[पाटा]] * [[बैल]] * [[ट्रॅक्टर]] * [[मृदा]] == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:A farmer with traditional plough and oxes, on a rainy day - panoramio.jpg|पावसाळ्यात बैलांच्या साहाय्याने पारंपरिक लाकडी नांगराने नांगरणी File:Ploughing by mini-tractor 2.jpg|मिनी ट्रॅक्टरद्वारे आधुनिक नांगरणी File:Plowing with mission oxen, Bihar, India, 1959 (16796288079).jpg|बिहारमध्ये बैलांच्या साहाय्याने पारंपरिक नांगरणी (१९५९) File:Aut.jpg|पारंपरिक लाकडी नांगर File:Ploughing in Salem district.jpg|शेतात बैलांच्या साहाय्याने नांगरणी File:नांगर.png|पारंपरिक नांगराचे रेखाचित्र File:The Pima Indians - pg 98a.png|पारंपरिक नांगराचा ऐतिहासिक वापर दर्शविणारे चित्र File:Memanfaatkan Tenaga Hewan Ternak.jpg|पाळीव जनावरांच्या साहाय्याने नांगरणी </gallery> == ग्रंथसूची == === मराठी === * घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''. * दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''. * कांबळे, डॉ. आर. एच. ''ऐतिहासिक शोध निबंध : प्राचीन व अर्वाचीन काळ, स्थळ आणि व्यक्ती विचारांचा वेध''. * शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''. === इंग्रजी === * Khobrekar, V. G. ''Kokan: From the Earliest to 1818 A.D.''. * Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. * Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. * Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. * Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. * Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''. * Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''. Rome: FAO. * Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR. * Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. New Delhi: Kalyani Publishers. * Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. New Delhi: Jain Brothers. * Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research. * Central Institute of Agricultural Engineering (CIAE). ''Farm Implements and Machinery''. Bhopal. * Maharashtra State Gazetteers. ''Ratnagiri District Gazetteer''. * Maharashtra State Gazetteers. ''Kolaba District Gazetteer''. * Government of India. ''Agricultural Machinery Manual''. == बाह्य दुवे == * [https://icar.org.in भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR)] * [https://farmer.gov.in भारत सरकार – शेतकरी पोर्टल] * [https://agricoop.nic.in कृषी व शेतकरी कल्याण विभाग, भारत सरकार] * [https://www.fao.org Food and Agriculture Organization (FAO)] * [https://ciae.icar.gov.in Central Institute of Agricultural Engineering (CIAE)] * [https://krishi.maharashtra.gov.in महाराष्ट्र शासन – कृषी विभाग] {{कोकण लोकजीवन}} [[वर्ग:शेती]] crzoj0no6q6up87nnu0g3lnfi75tpkw 14 97740 2697032 790279 2026-07-26T11:17:18Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2697032 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:रोग]] [[वर्ग:त्वचा]] g617qt8jh5lhkr8u5i2nkgopofgizd3 3 105510 2696954 953933 2026-07-25T19:38:45Z ~2026-41543-89 185635 /* Sex */ नवीन विभाग 2696954 wikitext text/x-wiki {{स्वागत}} ==Some useful tips for typing in new Input method (transliteration mode)== {|style="color:black; background-color:#ffffcc;" cellpadding="10" class="wikitable" !Keyboard input !Converted to |- |rya |र्य |- |rrya |ऱ्य |- |rha |र्ह |- |rrha |ऱ्ह |- |nja |ञ |- |nga |ङ |- |a^ |ॲ |- |shU/// |शूऽऽ |- |Ll |ऌ |- |Lll |ॡ |- |hra |ह्र |- |hR |हृ |- |R |ऋ |- |RR |ॠ |- |ka` |क़ |- |k`a |क़ |- |\. |। |- |\.\ |॥ |} == Sex == sex [[विशेष:योगदान/&#126;2026-41543-89|&#126;2026-41543-89]] ([[सदस्य चर्चा:&#126;2026-41543-89|talk]]) ०१:०८, २६ जुलै २०२६ (IST) 8ehlhaaycjbpda1axyz1eqcm5fb7rne 2696978 2696954 2026-07-26T01:21:31Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-41543-89|~2026-41543-89]] ([[User talk:~2026-41543-89|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:निनावी|निनावी]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 953933 wikitext text/x-wiki {{स्वागत}} ==Some useful tips for typing in new Input method (transliteration mode)== {|style="color:black; background-color:#ffffcc;" cellpadding="10" class="wikitable" !Keyboard input !Converted to |- |rya |र्य |- |rrya |ऱ्य |- |rha |र्ह |- |rrha |ऱ्ह |- |nja |ञ |- |nga |ङ |- |a^ |ॲ |- |shU/// |शूऽऽ |- |Ll |ऌ |- |Lll |ॡ |- |hra |ह्र |- |hR |हृ |- |R |ऋ |- |RR |ॠ |- |ka` |क़ |- |k`a |क़ |- |\. |। |- |\.\ |॥ |} b1rjks3ncxpuezgavhocfkntl43xdbd 0 122269 2697041 1670079 2026-07-26T11:23:29Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2697041 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{माहिती चौकट आजार | नाव = त्वचेचा कर्करोग | चित्र = Basal cell carcinoma.jpg | पर्यायी चित्र = | चित्र माहिती = | रोग DB = | ICD10 = {{ICD10|Group|Major|minor|LinkGroup|LinkMajor}} | ICD9 = {{ICD9|xxx}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = | GeneReviewsID = | GeneReviewsName = }} {{कर्करोग}} [[वर्ग:कर्करोग]] [[वर्ग:विकिप्रकल्प वैद्यकशास्त्र]] [[वर्ग:त्वचा रोग]] dwszdy4ot7rkvg32kmqylw9peco1yke 0 142191 2696965 2696819 2026-07-25T20:34:50Z CommonsDelinker 685 मूळ स्रोतातून हे चित्र काढले गेल्यामुळे मराठी विकिपीडियावरुनही ते काढण्यात येत आहे. 2696965 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती|नाव=फिरंगोजी नरसाळा|Img= |राष्ट्रीयत्व=भारत|पेशा=सरदार (किल्लेदार)|कारकीर्द_काळ=17 वे शतक|प्रसिद्ध_कामे=१६६० मध्ये औरंगजेबाचा मामा आणि मुघलांचा सरदार सरदार असलेल्या शाहिस्तेखानाविरुद्ध चाकणचा किल्ला ५६ दिवस लढवला.|ख्याती=[[चाकणचा किल्ला|चाकण (संग्रामदुर्ग)]] चे किल्लेदार <br> * [[भोपाळगड]] चे किल्लेदार|धर्म=हिंदू}} '''फिरांगोजी नरसाळा''' हे [[भूपाळगड]]चे किल्लेदार होते. त्यांच्या नंतर, "[[दौलतराव गायकवाड]]" हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे अत्यंत निष्ठावान साथीदार होते. स्वराज्य स्थापनेच्या पूर्वीपासून दौलतराव गायकवाड हे शिवरायांचे फक्त साथीदार नसून, त्यांचे कौटुंबिक संबंध सुद्धा होते. दौलतराव यांची आत्या शिवाजी महाराजांच्या ज्येष्ठ बंधू [[संभाजी शहाजी भोसले]]च्या पत्नी होत्या. त्यानंतर दौलतराव गायकवाड यांची मोठी बहीण शिवरायांच्या पत्नी होत्या (सकवरबई गायकवाड). [[मिर्झाराजे जयसिंग]] यांच्या तहानंतर भूपाळगडची किल्लेदारी दौलतराव गायकवाड यांच्याकडे देण्यात आली व त्यांनी ती चोखपणे पार पाडली. ==पूर्व जीवन== नरसाळा यांचा जन्म पराक्रमी मराठा परिवारात झाला. जेव्हा शहाजीराजांना कर्नाटकात जाण्याचे हुकूम आले, त्यावेळेस [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] वडिलोपार्जित जहागिरीची सोय लावण्यासाठी त्यांनी खास मर्जीतली, विश्वासू माणसं निवडली. चाकण परगण्यासाठी त्यांनी फिरंगोजी नरसाळा यांची निवड केली. आदिलशहा आणि मुघल यांच्यात तह झाल्याने चाकण परगणा आदिलशहाच्या ताब्यात गेला. चाकण फिरंगोजीच्या देखरेखीखाली असल्याने फिरंगोजींनाही बादशहाच्या चाकरीत जावे लागले. इ.स. १६४७ साली शिवाजी राजेंनी चाकणवर विजय मिळवत ताबा मिळवला आणि फिरंगोजींनी स्वराज्याची सेवा स्विकारली. ==शाहिस्तेखानाशी संघर्ष== औरंगजेबाचा मामा [[शाहिस्तेखान|शाहिस्तेखानाने]] ७७ हजार घोडेस्वार व ३० हजार [[पायदळ सैनिक|पायदळ]] एवढी विशाल सेना. असंख्य हत्ती, तोफा व दारूगोळा घेऊन स्वराज्यावर आक्रमण केले. नरसाळे यांच्या ताब्यात असलेल्या चाकणचा किल्ला [[संग्रामदुर्ग]] या किल्ल्यावर त्याने आक्रमण केले, फिरंगोजी नरसाळे यांनी शाहिस्तेखानाशी निकराने झुंज दिली व किल्ला लढत ठेवला, पण अखेर दुर्भाग्याने १५ ऑगस्ट १६६० रोजी त्यांचा पराभव झाला व किल्ले संग्रामदूर्ग त्यांना शाहिस्तेखानाला द्यावा लागला. तद्नंतर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी फिरंगोजी नरसाळेंना भूपाळगड चे किल्लेदार बनवले. ==संभाजी महाराज व दिलेरखानशी संघर्ष== [[संभाजी भोसले|संभाजी महाराज]] व दिलेरखानाने भूपाळगडावर केलेल्या आक्रमणाच्या प्रसंगामूळे फिरंगोजी नरसाळे इतिहासात विशेष प्रसिद्ध आहेत. छत्रपती शिवाजी महाराजांबरोबर असलेल्या काही मतभेदांमुळे १३ डिसेंबर इ.सन.१६७८ मध्ये संभाजी महाराज दिलेरखानास जाऊन मिळाले. तेव्हा संभाजी महाराज व दिलेरखान यांनी स्वराज्यावर प्रथम आक्रमण म्हणून १७ एप्रिल १६७९ रोजी फिरंगोजी नरसाळे यांच्या ताब्यात असलेल्या भूपाळगडावर आक्रमण केले, परंतु युवराजांवर शस्त्र हल्ला करण्यास फिरंगोजी नरसाळे धजावले नाहीत व काही दिवसांतच भूपाळगड दिलेरखानाच्या ताब्यात दिला. यात दिलेरखानाने ७०० मावळे कैद केले व त्यांचा एक-एक हात कापून सोडून दिले. या प्रकरणानंतर छत्रपती शिवाजी महाराज फिरंगोजींवर चांगलेच संतापले यानंतर फिरंगोजी नरसाळेंचे वर्णन इतिहासात कुठेच पहायला मिळत नाही. [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:सैनिकी पेशातील व्यक्ती]] 8x9bl0leok3p4ygf5nzs6ujm3pokyvj 0 147817 2696977 2088790 2026-07-26T00:24:27Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2696977 wikitext text/x-wiki शिल्प, वास्तू व चित्र या तीनही कलांच्या अभ्यासाला मूर्तिशास्त्र म्हंटले जाऊ शकते. [[शिल्पकला]] हा मूर्तिशास्त्राचा भाग आहे. तसेच शिल्पकला व [[मंदिर स्थापत्य]] यांचा जवळचा संबंध आहे. ==इतिहास== ===जागतिक=== मूर्तिशास्त्राचा इतिहास हा बराच प्राचीन आहे. [[ग्रीक]] कलाकारांनी प्राथमिकपणे शरीरशास्त्राचा अभ्यास करून वास्तववादी मूर्ती घडवायला सुरुवात केली.. त्या आधी [[इजिप्त]] येथील संस्कृतीचे पुरावे आढळून येतात. ===भारत=== [[मौर्य साम्राज्य]] [[भारत|भारतात]] असताना इसवी सन पूर्व ४थ्या शतकापासून भारतात मूर्ती बनवायला सुरुवात झाली. [[राष्ट्रकूट]] व [[यादव]] या सत्तांच्या काळात भारतात मूर्तिघडण शास्त्रात प्रगती झाली. [[बौद्ध]] काळात या शास्त्राची विशेष भरभराट झाली. ==तज्‍ज्ञ== * डॉ. [[गो.बं. देगलूरकर]] हे मूर्तिशास्त्राचे अभ्यासक आहेत. त्यांनी मराठवाड्यातली अन्वा, निलंगा आणि [[औंढा नागनाथ]] येथील अनेक मंदिरांतील मूर्तींचा खास अभ्यास केला आहे. ==हे सुद्धा पहा== * [[घारापुरी]] * [[अजिंठा]] * [[वेरूळ]] * [[लेणी]] * [[शिल्पकला]] * [[चित्रकला]] ==मूर्तिशास्त्रावरील पुस्तके== * भारतीय मूर्तिशास्त्र (नीळकंठ जोशी) * मराठवाड्यातील देवतांची रूपे (प्रा. डॉ. किरण देशमुख) ==बाह्य दुवे== * [http://creative.sulekha.com/temple-architecture-devalaya-vastu-part-one-1-of-7_334858_blog मंदिराची स्थापत्यकला (इंग्रजी मजकूर) भाग १] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131030040159/http://creative.sulekha.com/temple-architecture-devalaya-vastu-part-one-1-of-7_334858_blog |date=2013-10-30 }} * [http://creative.sulekha.com/temple-architecture-devalaya-vastu-part-three-3-of-7_335236_blog मंदिराची स्थापत्यकला (इंग्रजी मजकूर) भाग २] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305115546/http://creative.sulekha.com/temple-architecture-devalaya-vastu-part-three-3-of-7_335236_blog |date=2016-03-05 }} * [http://creative.sulekha.com/temple-architecture-devalaya-vastu-part-six-continued-second-half-of-6-of-7_340058_blog मंदिराची स्थापत्यकला (इंग्रजी मजकूर)भाग ३] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826094756/http://creative.sulekha.com/temple-architecture-devalaya-vastu-part-six-continued-second-half-of-6-of-7_340058_blog |date=2013-08-26 }} * [http://www.cmi.ac.in/gift/Iconometry.htm मूर्तिशास्त्र (इंग्रजी मजकूर) भाग १] * [http://www.cmi.ac.in/gift/Iconometry/icon_southindian.htm मूर्तिशास्त्र (इंग्रजी मजकूर) भाग २] * [http://www.cmi.ac.in/gift/Iconometry/icon_pallavasculpture.htm मूर्तिशास्त्र (इंग्रजी मजकूर) भाग ३] * [http://www.britannica.com/dday/print?articleId=109585&fullArticle=true&tocId= ब्रिटानिका.कॉमचे संकेतस्थळ (इंग्रजी मजकूर) मूर्तिशास्त्राबाबत माहिती ] {{विस्तार}} {{सामाजिकशास्त्र शाखा}} [[वर्ग:मूर्तिशास्त्र| ]] [[वर्ग:शास्त्रे]] [[वर्ग:इतिहास]] [[वर्ग:कला]] [[वर्ग:स्थापत्य]] 3ngjplq7qd7a5rv7063n4f0ew8le4kp 0 148386 2696980 2641097 2026-07-26T01:49:47Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2696980 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = | चित्र = Rukhmabai.jpg | चित्र_आकारमान = | चित्रशीर्षक = | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = | जन्म_दिनांक = २२ नोव्हेंबर, इ.स. १८६४ | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = २५ सप्टेंबर, इ.स. १९५५ (वय ९० वर्षे) | मृत्यू_स्थान = | मृत्यू_कारण = | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = | राष्ट्रीयत्व = | टोपणनावे = | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = | शिक्षण = | प्रशिक्षणसंस्था = | पेशा = डॉक्टर | कारकीर्द_काळ = | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = भारतातील वैद्यकीय सेवा देणाऱ्या पहिल्या महिला डॉक्टर, स्त्रियांचे स्वातंत्र्य | मूळ_गाव = | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = | पदवी_हुद्दा = | कार्यकाळ = | पूर्ववर्ती = | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = | जोडीदार = | अपत्ये = | वडील = | आई = | नातेवाईक = | पुरस्कार = | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = | संकीर्ण = }} '''रखमाबाई जनार्दन सावे''' (२२ नोव्हेंबर १८६४ - २५ सप्टेंबर १९५५) या एक भारतीय चिकित्सक आणि स्त्रीवादी होत्या. त्या ब्रिटिश भारतातील पहिल्या कार्यरत महिला डॉक्टरांपैकी एक म्हणून ओळखल्या जातात. तसेच १८८४ ते १८८८ या काळात बालवधू म्हणून त्यांच्या विवाहाशी संबंधित ऐतिहासिक खटल्यात सहभागी होण्यासाठी त्या प्रसिद्ध आहेत. या प्रकरणाने अनेक विषयांवर महत्त्वपूर्ण सार्वजनिक चर्चा घडवून आणली, ज्यामध्ये ब्रिटिश भारत आणि इंग्लंड या दोन्ही देशांतील कायदा विरुद्ध परंपरा, सामाजिक सुधारणा विरुद्ध पुराणमतवाद आणि स्त्रीवाद यांचा प्रामुख्याने समावेश होता. या घटनांचा परिणाम म्हणून शेवटी १८९१ मध्ये संमतीवयाचा कायदा लागू करण्यात आला. ==बालपण== [[हरिश्चंद्र यादव|हरिश्चंद्र यादवजी]] ह्या त्याकाळच्या '[[रायबहादूर]]' आणि '[[जस्टिस ऑफ पीस]]' अशी नेमणूक असलेल्या गृहस्थांची नात. ते स्वतः उत्तम [[इंग्रजी]] शिकलेले आधुनिक विचारांचे गृहस्थ होते. रखमाबाईंची आई, [[जयंतीबाई]] ही वयाच्या अवघ्या सतराव्या वर्षी [[विधवा]] झाल्यानंतर त्यांनी तिचा दुसरा [[विवाह]] करून दिला. रखमाबाई ही जयंतीबाई ह्यांची पहिल्या विवाहापासूनची मुलगी. जयंतीबाईंचे दुसरे पती [[डॉ.]] [[सखाराम अर्जुन (राऊत)]] हे नावाजलेले [[वनस्पतीशास्त्र|वनस्पतीशास्त्राचे]] [[प्राध्यापक]] होते. तसेच ते [[शल्यचिकित्सा]]ही शिकवत. त्याकाळी त्यांच्या ज्ञातीमध्ये विधवाविवाहाला विरोध नसला तरी [[बाल विधवा विवाह]] की [[प्रौढ विधवा विवाह]], हा प्रश्न चांगलाच जोर धरून होता. हा विरोध पत्करून केलेले सापत्यविधवेसोबतचे लग्न हे हरिश्चंद्रजी आणि डॉ. सखाराम दोघांचेही धाडसाचे पाऊल होते. रखमाबाईंच्या जडणघडणीत त्यांच्या कौटुंबिक पार्श्वभूमीचा मोठा वाटा तर आहेच, परंतु त्याचा योग्य वापर करून आपलं [[व्यक्तिमत्त्व]] घडवणं, हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. त्या काळच्या रितीरिवाजाप्रमाणे वयाच्या नवव्या वर्षी [[लग्न]] झालं, तरी विसावे लागेपर्यंत त्यांच्या [[सासर|सासरी]] जाण्याचा प्रश्न उद्भवला नव्हता. ही तेव्हा सामान्य बाब खचित नसावी. कदाचित वयात आल्याआल्या त्यांना सासरी पाठवलं गेले असते तर असा - सासरी जाणे हितावह की नाही - हा विचार कितपत टोकदारपणे त्या करू शकल्या असत्या, हा एक प्रश्नच आहे. सासरी जाण्यास त्यांनी नकार दिल्यामुळे प्रसिद्ध [[रखमाबाई विरुद्ध दादाजी खटला]] झाला. त्यांच्या आईनं मुलीसोबत सुनेलादेखील इंग्रजी शिक्षण दिलं होतं. खटल्याच्या पूर्वकाळात (इ.स. १८८२-८५) शिक्षणासोबतच त्या [[आर्य समाज|आर्य समाजाच्या]] चिटणीसपदाचा कार्यभार सांभाळत. [[हरिश्चंद्र यादवजी]] आणि डॉ. [[सखाराम अर्जुन]] ह्या दोघांची समाजातील प्रतिष्ठितांत तसेच [[इंग्रज]] लोकांत उठबस होती. आपली मते स्पष्टपणे मांडल्यामुळे आणि कणखरपणामुळे रखमाबाईंनाही ह्या दोन्ही वर्तुळांत विशेष वागणूक मिळत असे. स्वतः [[लेडी गव्हर्नर]], [[लेडी जस्टिस]] त्यांना [[चहा पार्टी]साठी आमंत्रणे धाडीत. त्यामुळे त्यांचे विचार आणि कहाणी इंग्रज समाजात थेट परिचयाची होती. नव्या हिंदुस्थानाच्या तरुण पिढीची प्रतिनिधी म्हणून हा युरोपियन समाज त्यांच्याकडे कौतुकाने आणि आदराने पाहत असे. इतकेच नव्हे तर इंग्लंडमध्ये शिक्षणासाठी गेल्यानंतर तिथेही रखमाबाईंना विचारवंत व अभ्यासू लोक भेटले. [[ॲलिस]] ([[बर्ट्रांड रसेल]]ची प्रथम पत्नी), [[हेन्रिएट्टा मुल्लर]], [[पंडिता रमाबाई]], [[इव्हा मॅक्लेरन]] अशी बरीच मंडळी त्यांच्या व्यक्तीसंग्रहात होती. [[इंग्लंड]]मध्येसुद्धा त्या वेगवेगळ्या सभांमधून भाग घेत राहिल्या. ह्यावरून त्यांचा सतत कार्यरत राहण्याचा पिंड दिसून येतो. ==शिक्षण== त्या काळात परदेशातसुद्धा [[स्त्रियांचे वैद्यकीय शिक्षण]] तितके सोपे नव्हते. असं असताना रखमाबाईंनी [[भूलतंत्र]], सुईणपण, [[दंतशास्त्र]] ह्यांचा व [[स्त्रीरोगचिकित्सा|स्त्रीरोगचिकित्सेचा]] विशेष अभ्यास केला. त्यासाठी वेगवेगळ्या कॉलेजमध्ये जाऊन खास शिक्षण घेतले. बाळंतपणाचे शास्त्र व बाळंतपणातल्या शस्त्रक्रिया ह्या विषयांत 'लंडन स्कूल ऑफ मेडिसिन' येथील परिक्षेत विशेष प्रावीण्य मिळवले. त्याचसोबत शरीराला [[मालिश]] करण्याचं तंत्र आणि त्याचा अनुभवही त्यांनी घेतला. वैद्यकीय शिक्षणात स्त्री-पुरुष आपपरभाव न करणाऱ्या ह्या कॉलेजात 'मुलींना [[पदवीदान]] करणे', हे मात्र विद्यापीठाच्या कायद्यात बसत नसे. तेव्हाच्या पद्धतीप्रमाणे रखमाबाईंनी ही शेवटची परीक्षा 'ऑनजॉइंट बोर्ड ऑफ द कॉलेजेस ऑफ फिजिशियन्स अँड सर्जन्स ऑफ एडिंबरा अँड ग्लासगो' (''Onjoint board of the colleges of physicians and surgeons of Edinburgh and Glasgow'') ह्या स्कॉटलंडच्या संस्थेत दिली आणि त्या उत्तम तऱ्हेने उत्तीर्ण झाल्या. 'लायसेन्शियेट ऑफ द रॉयल कॉलेज ऑफ फिजिशियन्स अँड सर्जन्स' (''Licentiate of the Royal College of Physicians and Surgeons'') ही पदवी मिळाल्यानंतर त्यांचे नाव इंग्लंडच्या 'मेडिकल रजिस्टर'मध्ये सनदशीर दाखल झाले. == लोकप्रिय संस्कृतीत == * 2008 मध्ये, रुखमाबाई आणि त्यांचे पती यांच्यातील कायदेशीर खटल्यातील तपशील ''गुलामगिरीच्या मुली: वसाहतवाद, कायदा आणि महिला हक्क'' ( ) लेखक सुधीर चंद्र यांनी. <ref name="oxford_journal1">{{स्रोत पुस्तक|url=http://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/acprof:oso/9780195695731.001.0001/acprof-9780195695731|title=Enslaved Daughters: Colonialism, Law and Women's Rights|last=Chandra|first=Sudhir|publisher=Oxford University Press|year=2008|isbn=978-0-19-569573-1|language=en|doi=10.1093/acprof:oso/9780195695731.001.0001}}</ref> * 2016 मध्ये, रुखमाबाईची कथा [[अनंत महादेवन]] दिग्दर्शित आणि डॉ [[स्वप्ना पाटकर]] निर्मित तनिष्ठा चटर्जी अभिनीत ''डॉक्टर रखमाबाई'' या मराठी चित्रपटात रूपांतरित करण्यात आली. <ref>{{Citation|title=Doctor Rakhmabai {{!}} Official Teaser {{!}} Tannishtha Chatterjee|accessdate=2017-11-23}}</ref>रथ ==कार्य== === वैद्यकीय कार्य === रखमाबाईंना शिक्षणात आर्थिक मदत करणाऱ्या 'डफरिन फंडा'तर्फे एकूण सात [[रुग्णालय|रुग्णालये]] उघडण्यात आली. पहिले [[दिल्ली]]त निघाले. त्यानंतर [[मुंबई]]त '[[कामा हॉस्पिटल]]', नंतर मग [[सुरत]], [[बडोदा]], [[मद्रास]] अशी पुढची रुग्णालये चालू झाली. रखमाबाईंनी डॉक्टरी व्यवसायाची सुरुवात कामा हॉस्पिटलमध्ये केली. तिथे त्यांची नेमणूक 'हाऊस सर्जन' म्हणून झाली. इथे त्यांनी केवळ सहाच महिने काम केले. कामा हॉस्पिटलमधल्या तात्पुरत्या नेमणुकीनंतर रखमाबाईंना सुरतच्या तेव्हाच्या 'शेठ मोरारभाई व्रजभूषणदास माळवी हॉस्पिटल'मध्ये 'मेडिकल ऑफिसर' ह्या पदावर नियुक्त करण्यात आले. परदेशगमन, लग्नासंबंधीचा खटला अश्या सगळ्या वादग्रस्त परिस्थितीत सुरतेची ही नोकरी त्यांच्या पथ्यावरच पडली. त्यांचा वैद्यकीय कार्यकाल हा मुख्यत्वे वयाच्या साठाव्या वर्षापर्यंत सुरत तर त्यानंतर [[राजकोट]] इथे गेला. दोन्ही ठिकाणी त्यांनी फक्त व्यवसाय हेच ध्येय न ठेवता सोबत समाजोपयोगी कामेही केली. सुरतेत तर पायाभरणीपासून सुरुवात होती. आधी तर बऱ्याचश्या स्त्रिया कुठल्याच दवाखान्यात [[प्रसूती]]साठी जायला तयार नसायच्या. त्यात ह्यांच्या इस्पितळासाठी इमारत तयार होती परंतु ती झपाटलेली असल्याच्या वदंता पसरल्या होत्या. तेव्हा इमारतीत [[शेळी]]चं सुखरूप [[बाळंतपण]] करून खात्री देण्यापासून ते दवाखान्यात प्रसूतीसाठी न येणाऱ्या स्त्रियांचं [[समुपदेशन]] तर केलंच आणि त्यासाठी शेवटपर्यंत अथक प्रयत्न करत राहिल्या. उपचारांसाठी आलेल्या स्त्रियांसोबतच्या मुलांसाठी [[बालक मंदिर]] स्थापन केले. समाजाकडून [[अव्हेरलेल्या विधवा]] व त्यांच्या मुलांचं त्या आश्रयस्थान बनल्या. इतकेच नव्हे तर आसपासच्या स्त्रियांना लिहितावाचता यावे म्हणून त्या त्यांचे खास वर्गही घेत. स्त्रियांनी घराबाहेर पडून काही करावे म्हणले तर सर्वसाधारणपणे घरांतल्यांकडून विरोध होतो, पण तोच विरोध त्या धार्मिक कार्यासाठी बाहेर पडत असतील तर तितकासा तीव्र राहत नाही. नेमकी हीच बाब लक्षात घेऊन रखमाबाईंनी प्रथमतः स्त्रियांना धार्मिक पुस्तक वाचनासाठी एकत्र केले व नंतर त्यातून '[[वनिता आश्रम]]'ची स्थापना केली. इतर उपक्रमांसोबत विधवाआश्रम आणि अनाथाश्रम हे वनिताआश्रमाचे मुख्य कार्य होतं. एकीकडे दिवसाचे अठरा तास काम, दर शनिवारी 'आयरिश मिशन'च्या दवाखान्यात मोफत सेवा तर दुसरीकडे समाजिक कार्य, हे [[शिवधनुष्य]] त्यांनी सहज पेलले होते. (रोजच्या कामांच्या भाऊगर्दीत अगदी साडी नेसण्यात वेळ जाऊ नये म्हणून त्या पेटिकोटला [[साडी]]च्या [[निऱ्या]] शिवून ठेवत.) ===अन्य सेवाभावी काम=== एक डॉक्टर म्हणून त्यांचे काम महत्त्वाचं, पण त्यांनी केलेली इतर महत्त्वाची कामेही केली आहेत. सुरतेला असताना रमाबाई रानड्यांनी अध्यक्षपद भूषवलेल्या इ.स. १९०७ च्या सुरतेच्या अखिल भारतीय महिला परिषदेच्या स्वागत समितीच्या चिटणीसपदी त्यांनी काम केले, तर पुढे राजकोटला गेल्यावर 'रेडक्रॉस सोसायटी'ची शाखा उघडली. [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धादरम्यानचं]] त्यांचे कार्य लक्षात घेऊन इ.स. १९१८ साली त्यांना [[रेडक्रॉस]]तर्फे सन्मानपदक देण्यात आले. स्त्रियांसाठी खास विज्ञान-स्त्रीशिक्षकांच्या [[व्याख्यानमाला]] चालवल्या आणि अगदी किती स्त्रिया तिथे हजर होत्या, इथपासूनची नोंद ठेवली. इतकेच नव्हे, तर [[कामाठीपुरा]]मधल्या स्त्रियांसाठी आरोग्यविषयक व्याख्याने घडवून आणली. स्वतःच्या आजोबांच्या मालकीचे गावदेवीचे मंदिर सर्वांसाठी खुले केले. अस्पृश्यांना, त्यांच्या स्त्रियांना हक्क आहेत ही त्यांची धारणा होती. 'असमर्थांना आपण समर्थ बनवण्याचा प्रयत्न केला, परंतु जे दुर्लक्षित आहेत त्यांच्या प्रश्नांचं काय', ही भावना त्यांना छळत असे. त्यातूनच त्यांनी प्रत्येक ज्ञातिचे काय हक्क आहेत त्यांच्या याद्या लिहून काढल्या. उदा. महाराला बावन्न हक्क आहेत, तर त्यांना त्या हक्कांची जाणीव करून दिली. अगदी ऐंशीच्या घरात वय असतानादेखील कुणा एकाकी मुलीला आसरा देणे, तिला लिहायला वाचायला शिकवणे, 'मिडवाईफरी'ची परीक्षा द्यायला लावणे अशी कामे त्या करत राहिल्या. स्त्रियांना बँकांमध्ये खाते काढायला लावून बचतीचे महत्त्व कृतीतून तेव्हाही शिकवत राहिल्या. ==व्यक्तिगत आयुष्य== जश्या त्या कामामध्ये कणखर, स्वतःवरती अन्याय होऊ न देणाऱ्या होत्या, तसेच इतरांवरही अन्याय होऊ नये, अशी त्यांची शिकवण होती. त्यांच्या एका शिष्येनं, रखमाबाईंनी भावाच्या सुनेला दिलेला सल्ला लिहून ठेवला आहे - 'बायकोचे पोट हे नवऱ्याच्या पोटात' हे तत्त्वत: मान्य कर परंतु पाच-पंचवीस माणसांच्या घरात सर्वात शेवटी जेवायला बसणाऱ्या बायकांचे जेवण आधी वेगळे काढून ठेवत जा. वरवर साध्या वाटणाऱ्या ह्या वाक्याचं काय मोल आहे, ते अशा परिस्थितीतून गेलेल्या स्त्रीलाच कळेल. रखमाबाईंचा [[मूर्तीपूजा|मूर्तीपूजेवर]] विश्वास तसाही नव्हताच. [[निवृत्ती]]नंतर उत्तरायुष्यात त्यांनी [[दासबोध]]-तुकारामाच्या अभंगांचे मनन, [[संस्कृत]] श्लोकांचा अभ्यास चालू केला. अस्पृश्यतेविरोधात काही शाळांमधून व्याख्याने देण्याची व्यवस्था केली. वयानुसार डोळ्यांनी दिसणे अगदीच कमी झाले तेव्हा आजूबाजूच्या मुलांची 'बालसभा' घेत व त्यांच्या अंगी सभाधीटपणा यावा म्हणून [[गाणी]]-[[गोष्टी]] म्हणायला लावत. दुर्दैवाने रखमाबाईंनी त्यांचा [[पत्रव्यवहार]] जपून ठेवला नाही; उलटपक्षी तो वेळोवेळी जाळून टाकला. त्यांच्या टिपणातल्या काही वह्या आहेत त्यावरूनच काय ती त्यांच्या कार्याची थोडीफार माहिती कळते. === सासरी जाण्यास विरोध === पती [[दादाजी भिकाजी ठाकूर]] त्यांनी बालपणी झालेल्या स्वतःच्या अयोग्य विवाह बंधनाद्दल लढा दिला. त्यासाठी त्यांना कोर्टाची पायरी चढावी लागली. मुंबई उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश पिन्हे यांनी निकाल रखमाबाईच्या बाजूला दिला. त्यांचे वकील न्या. तेलंग होते. त्यावर लोकमान्य टिळक व केळकर यांनी टीका केल्या. टिळकांनी आपल्या केसरी मध्ये " रखमाबाईचा खटला " नावाने लेख लिहिला. तर [[आगरकर]] व [[पंडिता रमाबाई]] यांनी रखमाबाई यांना समर्थन दिले. नंतर १८८७ मध्ये वरील कोर्टात दादोजी यांनी याचिका केली असता निकाल रखमाबाई यांचे विरोधात लागला. तेव्हा त्यांचे वकील [[फिरोजशाह मेहता]] होते. टाइम्स ऑफ इंडिया मध्ये तेव्हा रखमाबाई वर ५ लेख दिले. ==हेसुद्धा पहा== *[[पंडिता रमाबाई]] *[[स्त्रीवाद]] ==बाह्य दुवे== *[http://www.loksatta.com/daily/20070204/lr07.htm 'शतपत्रे' शोधताना] *[http://divyamarathi.bhaskar.com/article/MAG-law-prohibiting-sexual-offences-against-children-4228293-NOR.html संमती व सन्मतीचा झगडा]] ==संदर्भ== # "डॉ. रखमाबाई : एक आर्त", [[मोहिनी वर्दे]], "पॉप्युलर प्रकाशन, मुंबई # http://www.streeshakti.com/bookR.aspx?author=16 # http://www.womenofbrighton.co.uk/rukhmabai.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910150524/http://www.womenofbrighton.co.uk/rukhmabai.html |date=2015-09-10 }} # http://creative.sulekha.com/rukhmabai-india-s-first-lady-doctor_544716_blog {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305185803/http://creative.sulekha.com/rukhmabai-india-s-first-lady-doctor_544716_blog |date=2016-03-05 }} # http://books.google.co.in/books?id=rpuSzowmIkgC&pg=PA599&lpg=PA599&dq=ru... # http://www.open.ac.uk/researchprojects/makingbritain/content/rukhmabai {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219174903/http://www.open.ac.uk/researchprojects/makingbritain/content/rukhmabai |date=2014-12-19 }} # http://www.aisiakshare.com/node/2220 {{DEFAULTSORT:सावे,रखमाबाई जनार्दन}} [[वर्ग:स्त्रीवादी अभ्यासक आणि साहित्यिक]] [[वर्ग:इ.स. १८६४ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] gve8mlit61qwo1thncic4q5x143jc7n 0 150169 2696875 2494069 2026-07-25T12:56:12Z संतोष गोरे 135680 /* कलाकार */ 2696875 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट | नाव = टाइमपास | छायाचित्र = Timepass_(film).jpg | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = जाहिरात फलक | निर्मिती वर्ष = २०१४ | भाषा = मराठी | इतर भाषा = | देश = {{ध्वज|भारत}} | निर्मिती = [[रवी जाधव]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=दिग्दर्शक रवी जाधवांचा चाललाय मस्त ‘टाईमपास’ |दुवा=http://www.zagmag.net/movie/ravi-jadhavs-new-movie-timepass.html |accessdate=8 February 2014 }}</ref> | दिग्दर्शन = [[रवी जाधव]] | कथा = [[रवी जाधव]] | पटकथा = [[अंबर हडप]], [[गणेश पंडित]], [[रवी जाधव]] | संवाद = [[अंबर हडप]], [[गणेश पंडित]], [[रवी जाधव]] | संकलन = | छाया = | कला = | गीते = | संगीत = चिनार - महेश | ध्वनी = | पार्श्वगायन = | नृत्यदिग्दर्शन = | वेशभूषा = | रंगभूषा = | साहस दृष्ये = | ॲनिमेशन = | विशेष दृक्परिणाम = | प्रमुख कलाकार = [[प्रथमेश परब]]<br />[[केतकी माटेगावकर]]<br />[[वैभव मांगले]]<br />[[ऊर्मिला कानेटकर]] | प्रदर्शन तारीख = [[जानेवारी ३]], [[इ.स. २०१४|२०१४]] | वितरक= | अवधी = | पुरस्कार = | निर्मिती_खर्च = | उत्पन्न = {{INRConvert |31.06 |C }}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=5th Weekend Box Office Collection Of Marathi Film TIMEPASS |दुवा=http://www.boxofficecapsule.com/collection/5th-Weekend-Box-Office-Collection-Of-Marathi-Film-TIMEPASS-2135 |accessdate=5 February 2014 }}</ref> | संकेतस्थळ दुवा = | तळटिपा = | imdb_id = | amg_id = }} '''टाइमपास''' हा २०१४ साली प्रदर्शित झालेला एक [[मराठी चित्रपट]] आहे. == पार्श्वभूमी == == कथानक == == कलाकार == * [[केतकी माटेगावकर]] - प्राजक्ता लेले * [[प्रथमेश परब]] - दगडू परब * [[वैभव मांगले]] - माधव लेले * [[भूषण प्रधान]] - वल्लभ लेले * [[भालचंद्र कदम]] - शांताराम परब * [[ऊर्मिला कोठारे|उर्मिला कानेटकर]] - स्पृहा केळकर == गाणी == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="FFFF99" align="center" | '''गाणे #''' || '''गाणे''' || '''गायक''' |- | १ || फुलपाखरू || [[स्वप्नील बांदोडकर]] |- | २ || [[मला वेड लागले प्रेमाचे]] || [[स्वप्नील बांदोडकर]], [[केतकी माटेगावकर]] |- | ३ || [[हि पोळी साजूक तुपाताली]] || [[रेश्मा सोनावणे]] |- | ४ || प्रेम की यातना || [[चिनार खामकर]] |- |} == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} ==बाह्य दुवे== * {{IMDb title|3446426|टाइमपास}} pt4pjjt6mtq081hv2m2sztwd1knhbew 0 164284 2696982 2467186 2026-07-26T02:07:20Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2696982 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट मुख्यमंत्री | नाव = रवी शंकर प्रसाद | चित्र= Ravi_Shankar_Prasad_At_Office.jpg | चित्र आकारमान = 250 px | क्रम = | पद = दूरसंचार व माहिती तंत्रज्ञान मंत्री | कार्यकाळ_आरंभ = ९ नोव्हेंबर २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | पंतप्रधान = [[नरेंद्र मोदी]] | मागील = [[कपिल सिबल]] | पुढील = | पद1 = कायदा व न्याय मंत्री | कार्यकाळ_आरंभ1 = २६ मे २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = ९ नोव्हेंबर २०१४ | पंतप्रधान1 = [[नरेंद्र मोदी]] | मागील1 = [[कपिल सिबल]] | पुढील1 = [[सदानंद गौडा]] | जन्मदिनांक = {{जन्म_दिनांक_आणि_वय|1954|8|30}} | जन्मस्थान = [[पाटणा]], [[बिहार]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | राष्ट्रीयत्व = | पत्नी = माया शंकर | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''रवी शंकर प्रसाद''' ( ३० ऑगस्ट १९५४) हे एक [[भारत]]ातील [[भारतीय जनता पक्ष]]ाचे वरिष्ठ नेते, [[राज्यसभा]] सदस्य व [[भारताचे केंद्रीय मंत्रिमंडळ|भारताच्या केंद्रीय मंत्रिमंडळातील]] विद्यमान कॅबिनेट मंत्री आहेत. पेशाने वकील असलेल्या प्रसाद ह्यांनी १९७० च्या दशकादरम्यान [[जयप्रकाश नारायण]] ह्यांच्या मार्गदर्शनाखाली राजकीय कारकिर्दीची सुरुवात केली. ते [[अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद]] व [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]]ाचे कार्यकर्ते होते. ते २००० साली राज्यसभेवर निवडून गेले व [[अटलबिहारी वाजपेयी]] मंत्रीमंडळामध्ये कोळसा व खाण मंत्रालयाचे राज्यमंत्री बनले. [[२०१४ लोकसभा निवडणुका]]ंनंतर रवी शंकर प्रसाद [[नरेंद्र मोदी]] सरकारामध्ये कॅबिनेट मंत्री म्हणून नियुक्त करण्यात आले. ==बाह्य दुवे== *[http://www.ravishankarprasad.in/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150601004331/http://www.ravishankarprasad.in/ |date=2015-06-01 }} {{DEFAULTSORT:प्रसाद, रवी शंकर}} [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय कायदामंत्री]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:पटना साहिबचे खासदार]] d20kmfahqg7kvjutxuquc6pyjmb81kq 1 184200 2697001 1358828 2026-07-26T04:16:05Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[चर्चा:लोटस सॉफ्टवेअर]] वरुन [[चर्चा:लोटस सॉफ्टवेर]] ला हलविला: शुद्धलेखन 1358828 wikitext text/x-wiki {{रिकामे पान}} jvciopc55qprx4fqk93u0jr6gr989gv 0 195702 2697039 2177365 2026-07-26T11:21:27Z संतोष गोरे 135680 removed [[Category:रोग]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2697039 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = लेश्मॅनियासिस | Image = Skin ulcer due to leishmaniasis, hand of Central American adult 3MG0037 lores.jpg | Caption = [[मध्य अमेरिके]]तील प्रौढाच्या हाताला झालेला त्वचेचा लेश्मॅनियासिस | Field = [[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]] | pronounce = Leishmaniasis {{IPAc-en|ˌ|l|iː|ʃ|m|ə|ˈ|n|aɪ|ə|s|ɪ|s}}<br>leishmaniosis {{IPAc-en|l|iː|ʃ|ˌ|m|eɪ|n|ɪ|ˈ|əʊ|s|ɪ|s}} or {{IPAc-en|l|iː|ʃ|ˌ|m|æ|n|ɪ|ˈ|əʊ|s|ɪ|s}}<ref>http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/leishmaniasis</ref> | ICD10 = {{ICD10|B|55||b|50}} | ICD9 = {{ICD9|085}} | DiseasesDB = 3266 | DiseasesDB_mult = {{DiseasesDB2|29171}}<!-- {{DiseasesDB2|3266}} {{DiseasesDB2|7070}} --> | MedlinePlus = 001386 | eMedicineSubj = emerg | eMedicineTopic = 296 | MeshID = D007896 }} '''लेश्मॅनियासिस''' ज्याचे स्पेलिंग ('''Leishmaniasis''') किंवा ('''leishmaniosis''') असे केले जाते, हा “[[लेश्मॅनिया]]” [[प्रजातीच्या]] बांडगुळासारख्या जीवामुळे होणारा एक [[रोग]] आहे आणि काही प्रकारच्या [[कीटकांच्या]] चावण्यामुळे तो फैलावतो.<ref name=WHO2014/> हा रोग तीन प्रमुख मार्गांनी अस्तित्वात असू शकतो: [[त्वचेचा लेश्मॅनियासिस|त्वचेचा]], श्लेष्मल त्वचेचा आणि बाह्य त्वचेचा किंवा [[आतड्याचा लेश्मॅनियासिस]].<ref name=WHO2014>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Leishmaniasis Fact sheet N°375|दुवा=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs375/en/|work=World Health Organization|accessdate=17 February 2014|date=January 2014}}</ref> त्वचेच्या स्वरूपात असणारा त्वचेच्या अल्सरच्या रूपात असतो, तर श्लेष्मल त्वचा आणि बाह्य त्वचेच्या स्वरूपाचा त्वचा, तोंड आणि नाक यांच्या अल्सरच्या रूपात असतो आणि आतड्याच्या स्वरूपाचा त्वचेच्या अल्सरसह सुरू होतो आणि त्यानंतर ताप, लाल रक्त पेशी कमी होणे आणि प्लीहा आणि यकृत यांच्या वाढलेल्या आकाराच्या रूपात असतो. <ref name=WHO2014/><ref name=Barrett2012/> <!-- Cause and diagnosis --> माणसांमधील संसर्गास "लेश्मॅनियासिस”च्या 20हून अधिक प्रजाती कारणीभूत असतात.<ref name=WHO2014/> जोखमीच्या घटकांमध्ये दारिद्र्य, कुपोषण, जंगलतोड आणि शहरीकरण समाविष्ट आहेत.<ref name=WHO2014/> सर्व तीन प्रकारांचे निदान बांडगुळासारख्या जीवांना सूक्ष्मदर्शकाखाली पाहून करता येऊ शकते. <ref name=WHO2014/> याशिवाय, आतड्याच्या रोगाचे रक्ताच्या चाचण्यांद्वारे निदान करता येऊ शकते.<ref name=Barrett2012/> <!-- Prevention and treatment --> जाळ्यांवर प्रक्रिया केलेल्या [[कीटकनाशकांच्या]] खाली झोपून लेश्मॅनियासिसला अंशतः रोखता येऊ शकते.<ref name=WHO2014/> इतर उपायांमध्ये कीटकांना मारण्यासाठी कीटकनाशके फवारणे आणि पुढील फैलाव रोखण्यासाठी रोग झालेल्या लोकांवर लवकर उपचार करणे यांचा समावेश होतो.<ref name=WHO2014/> आजार कुठे झाला, लेश्मॅनियासिसच्या प्रजाती आणि संसर्गाचा प्रकार यांच्याद्वारे गरजेचे उपचार ठरविले जातात.<ref name=WHO2014/>आतड्याच्या रोगात वापरल्या जाणाऱ्या काही संभाव्य औषधांमध्ये [[लिपोसोमाल ॲम्फोटेरिसिन बी|लिपोसोमाल ॲम्फोटेरिसिन बी चा]] समावेश होतो, [[पेंटावॅलंट_अँटीमोनियल्स]] आणि [[पॅरोमोमिसिन]] आणि [[मिल्टेफोसाइन]] यांचे संयोजन<ref name=Dor2012>{{जर्नल स्रोत|last=Dorlo|first=TP|author2=Balasegaram, M |author3=Beijnen, JH |author4= de Vries, PJ |title=Miltefosine: a review of its pharmacology and therapeutic efficacy in the treatment of leishmaniasis.|journal=The Journal of antimicrobial chemotherapy|date=Nov 2012|volume=67|issue=11|pages=2576–97|pmid=22833634|doi=10.1093/jac/dks275}}</ref> त्वचेच्या रोगासाठी, पॅरोमोमिसिन [[फ्लूकोनाझोल]], किंवा [[पेंटामिडाइन]] परिणामकारक असू शकतात.<ref name=Min2007>{{जर्नल स्रोत|last=Minodier|first=P|author2=Parola, P |title=Cutaneous leishmaniasis treatment.|journal=Travel medicine and infectious disease|date=May 2007|volume=5|issue=3|pages=150–8|pmid=17448941|doi=10.1016/j.tmaid.2006.09.004}}</ref> <!-- Epidemiology --> साधारण 98 देशांमधील सुमारे 12 दशलक्ष लोक सध्या बाधित आहेत<ref name=Mag>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Leishmaniasis Magnitude of the problem|दुवा=http://www.who.int/leishmaniasis/burden/magnitude/burden_magnitude/en/index.html|work=World Health Organization|accessdate=17 February 2014}}</ref>.<ref name=Barrett2012>{{जर्नल स्रोत|last=Barrett|first=MP|author2=Croft, SL |title=Management of trypanosomiasis and leishmaniasis.|journal=British medical bulletin|year=2012|volume=104|pages=175–96|pmid=23137768|doi=10.1093/bmb/lds031|pmc=3530408}}</ref> दर वर्षी सुमारे 2 दशलक्ष नवीन केसेस<ref name=Barrett2012/> असतात आणि 20 ते 50 हजार मृत्यू होतात.<ref name=WHO2014/><ref name=Loz2012>{{जर्नल स्रोत|last=Lozano|first=R|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010.|journal=Lancet|date=Dec 15, 2012|volume=380|issue=9859|pages=2095–128|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0}}</ref> सुमारे 200 दशलक्ष लोक आशिया, आफ्रिका, दक्षिण आणि मध्य अमेरिका आणि दक्षिण यूरोप या भागांमध्ये राहतात जिथे हा रोग सामान्य आहे.<ref name=Barrett2012/><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Ejazi|first=SA|author2=Ali, N |title=Developments in diagnosis and treatment of visceral leishmaniasis during the last decade and future prospects.|journal=Expert review of anti-infective therapy|date=Jan 2013|volume=11|issue=1|pages=79–98|pmid=23428104|doi=10.1586/eri.12.148}}</ref> या रोगावर उपचार करण्यासाठीच्या काही औषधोपचारांवर [[जागतिक आरोग्य संघटनेने]] सवलती प्राप्त केल्या आहेत <ref name=Barrett2012/> आणि [[कुत्र्याचा लेश्मॅनियासिस|<nowiki/>]]घुशीसारख्या प्राण्यांसह हा रोग इतर प्राण्यांमध्ये देखील होऊ शकतो.<ref name=WHO2014/> ==संदर्भ== <references /> [[वर्ग:त्वचा रोग]] [[वर्ग:संदर्भांचे इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] rgg1jpo20q793f5x4c81gfwclzu47az 0 196628 2697006 2100483 2026-07-26T05:22:44Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2697006 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = वडनगर | native_name = વડનગર | native_name_lang = guj | other_name = | nickname = | settlement_type = शहर | image_skyline = Vadnagar's Kirti Toran full shot with beautiful clouds.JPG | image_alt = | image_caption = कीर्ती तोरण | pushpin_map = गुजरात | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = गुजरातमधील स्थान, भारत | latd = 23.785 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 72.64 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = | subdivision_type = भारत | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारतातील राज्यांची यादी|राज्य]] | subdivision_name1 = [[गुजरात]] | subdivision_type2 = [[भारतातील जिल्ह्यांची यादी|जिल्हा]] | subdivision_name2 = [[मेहसाणा जिल्हा|मेहसाणा]] | established_शीर्षक = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = १४३ | population_total = २७,७९० | population_as_of = २०११ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = <ref>[http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=537034 सेन्सस इंडियाचे संकेतस्थळ (इंग्रजी मजकूर)]</ref> | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = अधिकृत | demographics1_info1 = [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | timezone1 = [[भारतीय प्रमाणवेळ|भाप्रवेIST]] | utc_offset1 = +५:३० | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = | website = | footnotes = }} '''वडनगर''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[गुजरात राज्य|गुजरात राज्यात]] असलेले [[मेहसाणा जिल्हा|मेहसाणा जिल्ह्यातील]] एक गाव आहे.भारताचे [[पंतप्रधान]] श्री. [[नरेंद्र मोदी]] यांचा जन्म या गावातील आहे. ==भूगोल== वडनगर हे गाव {{Coord|23.78|N|72.63|E|}} या आंशिकांवर स्थित आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Vadnagar.html |title=पडणारा पाऊस - वडनगर (इंग्रजी मजकूर) |access-date=2016-10-22 |archive-date=2014-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529000011/http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Vadnagar.html |url-status=dead }}</ref> याची सरासरी उंची समुद्रसपाटीपासून १४३&nbsp;मीटर्स (४६९&nbsp;फूट) इतकी आहे. हे गाव खेरालु तालुक्याच्या दक्षिणेस वसलेले आहे.त्याच्या पश्चिमेस उंझा तेलगाह दक्षिणेस विसानगर व विजापूर तेलगाह व पूर्वेस [[साबरकांठा जिल्हा|सावरकांठा जिल्हा]] वसलेला आहे. ==लोकसंख्या== [[भारत|भारताच्या]] [[जनगणना २००१|२००१ च्या जनगणनेनुसार]],<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archivedate=2004-06-16|title= भारतीय जनगणना २००१: २००१ च्या जनगणनेची माहिती, ज्यात शहरे,गावे व खेड्यांचा अंतर्भाव आहे (तात्पुरता) (इंग्रजी मजकूर)|accessdate=2008-11-01|publisher= Census Commission of India}}</ref> वडनगरची लोकसंख्या २५,०४१ इतकी होती. यात पुरुषांचे प्रमाण ५१% तर स्त्रीयांचे प्रमाण ४९% इतके आहे. या गावाचा सरासरी साक्षरता दर ६५% इतका आहे. पुरुष साक्षरता ७५% तर महिला साक्षरता ५४% इतकी आहे. येथील १३% लोकसंख्या ही ६ वर्षांखालील आहे. ==इतिहास== [[File:Government Taluka Library Vadnagar.jpg|thumb|बस स्थानकाशेजारी असलेले वडनगरचे शासकीय ग्रंथालय]] [[File:Tana Riri Deri Vadnagar.JPG|thumb|ताना रीरी बगिचा व मंदिर]] [[File:Hatkeshwar Mahadev Temple Vadnagar.JPG|thumb|हटकेश्वर महादेव मंदिर]] [[File:Arjun Bari Gate Vadnagar Gujarat.jpg|thumb|अर्जुन बारी]] {{विस्तार}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गुजरात राज्यातील शहरे व गावे]] [[वर्ग:महेसाणा जिल्हा]] nnv77yfhluy0h53hy46ob9mekg0ox37 0 199914 2696870 2555324 2026-07-25T12:20:02Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2696870 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |जनगणना_स्थलनिर्देशांक=566573 |स्थानिक_नाव=मसुरे |तालुका_नाव=मालवण |जिल्हा_नाव=सिंधुदुर्ग |राज्य_नाव =महाराष्ट्र |विभाग=कोंकण |जिल्हा=[[सिंधुदुर्ग]] |तालुका_नावे =[[मालवण]] |जवळचे_शहर =[[मालवण]] |अक्षांश=16 |अक्षांशमिनिटे=10 |अक्षांशसेकंद=16 |रेखांश=73 |रेखांशमिनिटे=29 |रेखांशसेकंद=58 |शोधक_स्थान =right |क्षेत्रफळ_एकूण=1.14 |उंची= |लोकसंख्या_एकूण=705 |लोकसंख्या_वर्ष=२०११ |लोकसंख्या_घनता=616 |लोकसंख्या_पुरुष=340 |लोकसंख्या_स्त्री=365 |लिंग_गुणोत्तर=1073 |अधिकृत_भाषा=[[मराठी]] }} '''मसुरे''' हे [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग]] जिल्ह्यातल्या [[मालवण | मालवण तालुक्यातील]] ११४.२९ हेक्टर क्षेत्राचे गाव आहे. == भौगोलिक स्थान व लोकसंख्या == मसुरे हे [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग]] जिल्ह्यातल्या [[मालवण | मालवण तालुक्यातील]] ११४.२९ हेक्टर क्षेत्राचे गाव असून २०११ च्या जनगणनेनुसार ह्या गावात २०२ कुटुंबे व एकूण ७०५ लोकसंख्या आहे. ह्याच्या सर्वात जवळचे शहर [[मालवण]] १८ किलोमीटर अंतरावर आहे. यामध्ये ३४० पुरुष आणि ३६५ स्त्रिया आहेत. यामध्ये अनुसूचित जातीचे लोक ५९ असून अनुसूचित जमातीचे ५ लोक आहेत.ह्या गावाचा जनगणना स्थल निर्देशांक ५६६५७३ <ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB.html</ref> आहे. == साक्षरता == * एकूण साक्षर लोकसंख्या: ६१५ * साक्षर पुरुष लोकसंख्या: ३०४ (८९.४१%) * साक्षर स्त्री लोकसंख्या: ३११ (८५.२१%) ==हवामान== पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे [[तांदूळ|भातशेती]] केली जाते. == जमिनीचा वापर == मसुरे ह्या गावात जमिनीचा वापर खालीलप्रमाणे होतो (हेक्टरमध्ये क्षेत्रफळ): * बिगरशेती वापरात असलेली जमीन: १२.१ * ओसाड व लागवडीला अयोग्य जमीन: १२.६५ * कायमस्वरूपी पडीक जमीन: १३.१ * सद्यस्थितीतील पडीक जमीन: १०.२ * पिकांखालची जमीन: ६६.२४ * एकूण बागायती जमीन: ६६.२४ == उत्पादन == मसुरे या गावी पुढील वस्तूंचे उत्पादन होते ( महत्त्वाच्या उतरत्या अनुक्रमाने): भात, काजू, आंबा ==जत्रा== गावात [[फाल्गुन]] महिन्याच्या शेवटी आंगणेवाडीची जत्रा भरते. [[आंगणेवाडी]] ही मसुरे गावातील एक वाडी आहे<ref>[http://thinkmaharashtra.com/theva/%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE थिंक महाराष्ट्र ह्या संकेतस्थळावरील किशोर राणे ह्यांचा लेख] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929060001/http://www.thinkmaharashtra.com/theva/%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE |date=2015-09-29 }} दि. १२ जानेवारी २०१७ रोजी रात्री २१.०६ वाजता पाहिल्याप्रमाणे</ref>. ह्या गावात [[श्री देवी भराडी आई|भराडी देवीचे]] मंदिर आहे. दक्षिण कोकणची काशी म्हणून समजली जाणारी तसेच सबंध महाराष्ट्रामधील प्रसिद्ध अशी जत्रा म्हणजे भराडीदेवी (आंगणेवाडी)ची जत्रा ही सर्वांना माहीतच आहे परंतु... ह्या जत्रेची परंपरा आणि विविध सांस्कृतिक रीती यांची माहिती बहुतेक जणांना माहिती नसेल ती आपण जाणून घेऊ. आंगणेवाडीची यात्रा महाराष्ट्रात प्रसिद्ध आहे. तिथं दरवर्षी भाविकांच्या उपस्थितीचा उच्चांक होत असतो. मालवण तालुक्यातील सर्वांत मोठा गाव म्हणून मसुरेची ओळख आहे. आंगणेवाडीची अनेक वैशिष्ट्ये सांगता येतील. तेथील यात्रा एवढी झपाट्याने सर्वदूर का झाली याचे अनेक कंगोरे आणि उदाहरणेदेखील आहेत. '''आंगणेवाडीच्या यात्रेची तारीख कशी ठरते?''' आंगणेवाडीच्या यात्रेची तारीख कुठच्या तिथी अथवा वारानुसार ठरत नाही. यात्रेचा दिवस निश्चित करण्यासाठी गावाची आपली पद्धत आहे. त्यासाठी गाव पारध केली जाते. ही गाव पारध झाल्यावर आज यात्रेची तारीख निश्चित होते.  यात्रेची तारीख देवीचा कौल घेऊन ठरवली जाते. यात्रा दोन दिवस चालते. यात्रेची लगबग देवदिवाळीपासून सुरू होते. देवदिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी डाळप (डाळमांजरी) होते. तिसऱ्या दिवशी प्रमुख आंगणे मानकरी देवळात जमतात. ते मानकरी वंशपरंपरागत असले तरी दरवर्षी चार नवीन मानकरी निवडले जातात. मानकरी तांदूळ लावून देवीला कौल लावतात. ‘‘शिकारेक संपूर्ण गाव जमतोलो, शिकार करुक तू हुकुम दे, शिकार साध्य करून दी…’’ असे गाऱ्हाणे घालून कौल लावला जातो. पाषाणास तांदूळ लावून उजवा कौल मिळण्याची वाट बघतात. एकदा कौल मिळाला, की सात ते आठ जणांचा गट करून जंगलात रान उठवले जाते. बहुतांश वेळा डुकराची शिकार केली जाते. ‘पारध’ मिळाले की वाजतगाजत देवीसमोर आणले जाते. मंदिराच्या उजव्या बाजूला पातोळी आहे. तिथे डुकराचे मांस सुटे करून ‘कोष्टी’(प्रसाद) म्हणून वाटले जाते. यानंतर देवीला कौल लावून यात्रेची तारीख ठरवली जाते. नवसाला पावणारी म्हणून देवीची ख्याती असली तरी कोंबड्या-बकऱ्यांच्या बळीचे नवस मात्र यात्रेमध्ये आढळत नाही. '''देवीची ओटी कशाने भरतात?''' देवीला सोन्या-चांदीच्या नाण्यासह ओटी भरणे, साडी चोळी, नारळाचे तोरण घातले जाते. ज्याचा नवस असेल त्याच्या वजनाएवढी साखर, नारळ, गूळ, तांबे याची तुलाभार करून देवीला वाहिली जाते. तुलाभार हा नवसाचा प्रकार पाहण्यासाठी झुंबड उडालेली असते. याशिवाय आगळावेगळा नवस म्हणजे भिक्षा मागण्याचा. जत्रेच्या दिवशी कडक उपवास करून रात्री देवीला दाखवलेल्या प्रसादापैकी शिते भिक्षा मागून ग्रहण केली जातात. त्यानंतरच उपवास सोडला जातो. यात्रेदिवशी रात्री नऊनंतर देवीचे दर्शन बंद केले जाते. मंदिराची साफसफाई झाल्यावर देवळात ताटे लावणे (देवीचा महाप्रसाद) हा कार्यक्रम असतो. उत्सवाच्या दिवशी आंगणे कुटुंबीय उपवास करतात. आंगणेच्या प्रत्येक घरातील एक सुवासिनी प्रसादाची ताटे घेऊन मंदिराकडे येतात. त्या उत्सवात सामील होणाऱ्या आंगणे कुटुंबीयांच्या लेकी व सुनांनी ओटीचे सामान (खण, नारळ इत्यादी) व नवस असेल तर साडी आपल्या सोबत आपल्या घरूनच घेऊन यावे, अशी पूर्वापार प्रथा आहे. भराडी देवीची पालखी नाचवताना भाविकांकडून देवीस मोठ्या प्रमाणात नवस केले जातात. ते नवस पूर्ण होत असल्याने नवसफेड करण्यासाठी भाविकांना रांग लावावी लागते. यात्रेचा दुसरा दिवस जत्रेचा असतो. सूर्योदयाच्यावेळी सूर्यकिरणांचा कवडसा देवीच्या मुखावर पडल्यानंतर देवीची ओटी भरून यात्रेस सुरुवात होते. दुसऱ्या दिवशी वाडीतील सर्व आंगणे ग्रामस्थ देवीची ओटी भरून दर्शन घेतात. त्याला मोडजत्रा म्हणतात. त्यानंतर एकवीस ब्राह्मण येऊन सम्राज्ञा होते, देवळाचे शुद्धीकरण आदी विधी होतात. देवीने जत्रोत्सव सुरळीतपणे पार पाडून घेतला म्हणून देवीप्रती कृतज्ञता व्यक्त होते. मुंबईकर चाकरमानी, सेलिब्रिटी मोठ्या संख्येने दाखल होत असल्याने जत्रेची ख्याती ‘चाकरमान्यांची यात्रा’ म्हणून वाढत आहे. चाकरमान्यांबरोबर अनेक प्रवर्गातील मंडळी मोठ्या संख्येने तेथे येतात. साधारणत: तीनशे वर्षांपूर्वी देवीची स्‍थापना झाल्याचे सांगण्यात येते. चिमाजी अप्पा यांनी इनाम म्हणून देवीस साधारण दोन हजार एकर भरड व शेतजमीन दिली आहे, असे ऐतिहासिक दाखले आढळतात. आम्ही आंगणेवाडीच्या जत्रेला चाललो असे सांगत कोकण पर्यटनाची सैर करणारे अनेक हौशी ग्रुप यात्रा कालावधीत आंगणेवाडीत पोचतात आणि पर्यटनासाठी मार्गस्थ होतात. '''आंगणेवाडीला कसे जावे...''' मुंबई-गोवा महामार्गवरील कणकवली येथून आचरा रोड बेळणे फाट्यावरून आंगणेवाडी ३५ किलोमीटरवर आहे मुंबई-गोवा महामार्गवरून कसाल तेथूनही दुसरा मार्ग आहे. तेथून आंगणेवाडी २० किलोमीटर. मुंबई-गोवा महामार्गावरून कसाल मार्गे मालवण मार्गावरून २३ किलोमीटर आंगणेवाडी आंगणेवाडीला जाण्यासाठी जवळचे रेल्वेस्टेशन : सिंधुदुर्ग रेल्वेस्टेशन ३० किलोमीटर., कणकवली रेल्वेस्टेशन ३७ किमी. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मालवण तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे]] [[वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्हा]] lo04k57x2glh90hav3ozojrei5ocvho 0 213641 2696879 2649790 2026-07-25T13:53:02Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2696879 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट देशाची अर्थव्यवस्था|देश=महाराष्ट्र |चित्र= |शीर्षक= |चलन=[[भारतीय रुपया]] [[भारतीय रुपयाचे चिन्ह|₹]] |आर्थिक वर्ष=१ एप्रिल-३१ मार्च|व्यापार संस्था=[[अविकसीत देश|विकसनशील / उदयोन्मुख]]<ref>{{Cite web|title="वर्ल्ड इकॉनॉमिक अँड फायनान्शिअल सर्व्हेज वर्ल्ड इकॉनॉमिक आउटलुक डेटाबेस—WEO गट आणि एकत्रित माहिती एप्रिल 2020"|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2020/01/weodata/groups.htm}}</ref><br />उच्च-मध्यम उत्पन्न अर्थव्यवस्था<ref>{{Cite web|title="World Bank Country and Lending Groups"|url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups}}</ref> |वार्षिक सकल उत्पन्न=₹३५.८१ ट्रिलियन (US$४५० बिलियन) (२०२२–२३; अंदाजे)<ref>{{Cite web|title="महाराष्ट्राचे आर्थिक सर्वेक्षण 2021-22, महाराष्ट्र सरकार"|url=https://mahades.maharashtra.gov.in/ESM1920/chapter/English/esm2122_e.pdf}}</ref> |क्रमांक=[[सकल देशांतर्गत उत्पादनानुसार भारतीय राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांची यादी|१ला]] |विकास दर=१२% (२०२१–२०२२)<ref>{{Cite web|title="महाराष्ट्र बजेट विश्लेषण 2022-23"|url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2022-23}}</ref>|दरडोई उत्पन्न=₹२८४,३५९ (US$३,६००) (२०२२–२३; अंदाजे)<ref>{{Cite web|title=महाराष्ट्राचे आर्थिक सर्वेक्षण 2021-22, महाराष्ट्र सरकार|url=https://mahades.maharashtra.gov.in/ESM1920/chapter/English/esm2122_e.pdf}}</ref><br />क्रमांक: ९वा|विभागानुसार उत्पन्न=कृषी: 13.2%<br />उद्योग: 26.8%<br />सेवा: ६०%<br />(२०२०-२१)<ref>{{Cite web|title=महाराष्ट्राचे आर्थिक सर्वेक्षण 2021-22, महाराष्ट्र सरकार|url=https://mahades.maharashtra.gov.in/ESM1920/chapter/English/esm2122_e.pdf}}</ref> |गरीबी=७.८१% गरिबी (२०१९-२०)<ref>{{Cite web|title="SDGs India Index"|url=https://sdgindiaindex.niti.gov.in/#/ranking}}</ref> |कामगार वर्ग=शेती ५१%<br />उद्योग ९%<br />सेवा ४०% (२०१५)<ref>{{Cite web|title=व्यवसायाने श्रमशक्ती|url=http://www.prsindia.org/administrator/uploads/general/1458640609_Maharashtra%20Budget%20Analysis%202016-17.pdf|access-date=2022-10-16|archive-date=2016-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20161213090804/http://www.prsindia.org/administrator/uploads/general/1458640609_Maharashtra%20Budget%20Analysis%202016-17.pdf|url-status=dead}}</ref> |बेरोजगारी=४.३% (फेब्रुवारी २०२२)<ref>{{Cite web|title="Unemployment Rate in India"|url=https://unemploymentinindia.cmie.com/}}</ref>|कर्ज=GSDP च्या 18.14% (2022-23 अंदाजे)|महसूल=₹४.०५ लाख कोटी (US$५१ बिलियन) (२०२२–२३ अंदाजे) |खर्च=₹४.९५ लाख कोटी (US$६२ अब्ज) (२०२२–२३ अंदाजे)|रुंदी= }} '''[[महाराष्ट्र]] राज्याची अर्थव्यवस्था''' भारतातील सर्वात मोठी आहे .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/ESM_Mar2016_17.pdf|title=Archived copy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816153104/https://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/ESM_Mar2016_17.pdf|archive-date=16 August 2017|access-date=16 August 2017}}</ref> हे भारतातील सर्वाधिक शहरीकरण झालेल्या राज्यांपैकी एक आहे. [[File:Mumbaicityskyline.jpeg|thumb|महाराष्ट्राची राजधानी आणि भारताचे आर्थिक केंद्र मुंबईचे क्षितिज<ref>{{Cite web|title=लॉजिस्टिक्स मॅनेजमेंट फॉर बिझनेस: टेक्स्ट अँड केसेस|url=https://books.google.com/books?id=NG2TjfQF6zEC|publisher=Google|website=books.Google.com}}</ref>]][[मुंबई]], महाराष्ट्राची राजधानी ही भारताची आर्थिक राजधानी मानली जाते आणि जवळपास सर्व प्रमुख बँका, वित्तीय संस्था, विमा कंपन्या आणि [[म्युच्युअल फंड|म्युच्युअल फंडांची]] मुख्यालये या शहरात आहेत. भारतातील सर्वात मोठे आणि आशियातील सर्वात जुने स्टॉक एक्स्चेंज [[मुंबई रोखे बाजार]] देखील शहरात आहे. ''S&P CNX ५००'' समुहांपैकी ४१% पेक्षा जास्त कॉर्पोरेट कार्यालये महाराष्ट्रात आहेत. राष्ट्रीय औद्योगिक उत्पादनात २०% योगदान देणारे महाराष्ट्र हे भारतातील दुसरे सर्वात औद्योगिक राज्य आहे. GSDPच्या जवळपास ४६% उद्योगांचे योगदान आहे. महाराष्ट्रात राज्यातील अनेक शहरांमध्ये सॉफ्टवेर पार्क आहेत आणि {{INR}} ८०,००० कोटींहून अधिक वार्षिक निर्यातीसह सॉफ्टवेरचा दुसरा सर्वात मोठा [[निर्यात]]<nowiki/>दार आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ibef.org/download/Maharashtra_060710.pdf|title=Archived copy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100816021858/http://www.ibef.org/download/Maharashtra_060710.pdf|archive-date=16 August 2010|access-date=27 July 2010}}</ref> उच्च औद्योगिकीकरण असले तरी, राज्याच्या अनेक क्षेत्रांमध्ये शेती हा मुख्य व्यवसाय आहे. कार्यरत वयोगटातील २४.१४% लोकसंख्या शेती आणि संबंधित कामांमध्ये कार्यरत आहे.<ref name="Kalamkar2011">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=AzHrY4GhHlIC&pg=PR5|title=Agricultural Growth and Productivity in Maharashtra: Trends and Determinants|last=S.S. Kalamkar|date=14 September 2011|publisher=Allied Publishers|isbn=978-81-8424-692-6|pages=18, 39, 64, 73}}</ref> == राजकीय आणि आर्थिक इतिहास == === राजकीय इतिहास === [[चित्र:Maharashtra_Divisions_Eng.svg|अल्ट=refer caption|उजवे|इवलेसे| महाराष्ट्राचे विभाग, त्यांच्या संबंधित जिल्ह्यांसह (२०१४ मध्ये ठाणे जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील पालघर जिल्ह्याची स्थापना)]] ब्रिटिश [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी|ईस्ट इंडिया कंपनीने]] १७ व्या शतकाच्या सुरुवातीस [[मुंबई|मुंबईवर]] नियंत्रण ठेवले आणि ते त्यांच्या मुख्य व्यापार पोस्टपैकी एक म्हणून वापरले. १८ व्या शतकात कंपनीने हळूहळू आपल्या अधिपत्याखालील क्षेत्रांचा विस्तार केला. १८१८ मध्ये [[तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध|तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धात]] पेशवा [[दुसरे बाजीराव पेशवे|बाजीराव २]]च्या पराभवाने त्यांचा महाराष्ट्राचा विजय पूर्ण झाला.<ref>Omvedt, G. "Development of the Maharashtrian Class Structure, 1818 to 1931". ''Economic and Political Weekly'', pp. 1417–1432.</ref> [[मुंबई इलाखा|बॉम्बे प्रेसिडेन्सीचा]] भाग म्हणून [[युनायटेड किंग्डम|ब्रिटिशांनी]] पश्चिम महाराष्ट्रावर राज्य केले. अनेक [[मराठी लोक|मराठा]] राज्ये रियासत म्हणून टिकून राहिली, त्यांनी ब्रिटिशांचे [[सार्वभौमत्व|आधिपत्य]] मान्य करण्याच्या बदल्यात स्वायत्तता कायम ठेवली. [[नागपूर]], [[सातारा]] आणि [[कोल्हापूर]] या प्रदेशातील सर्वात मोठी संस्थाने होती. १८४८ मध्ये सातारा बॉम्बे प्रेसीडेंसीला जोडण्यात आला आणि १८५३ मध्ये नागपूरला जोडून [[नागपूर प्रांत]] बनले, नंतर मध्य प्रांताचा भाग झाला. बेरार, जो [[निजाम राजवट|निजामाच्या]] हैदराबाद संस्थानाचा भाग होता, १८५३ मध्ये ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला आणि १९०३ मध्ये मध्य प्रांतांना जोडण्यात आला.<ref name="Russell1997">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8|title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India (Volumes I and II)|last=R. V. Russell|publisher=Library of Alexandria|year=1997|isbn=978-1-4655-8294-2|page=8|access-date=15 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8|archive-date=1 January 2016}}</ref> तथापि, संपूर्ण ब्रिटिश काळात [[मराठवाडा]] नावाचा मोठा भाग निजामाच्या [[हैदराबाद संस्थान|हैदराबाद संस्थानाचा]] भाग राहिला. इंग्रजांनी शतकाहून अधिक काळ राज्य केले आणि महाराष्ट्रातील लोकांच्या जीवनाच्या प्रत्येक पैलूत मोठे बदल घडवून आणले. १९४७ मध्ये भारतीय स्वातंत्र्यानंतर, [[डेक्कन स्टेट्स रीजनल काउन्सिल|डेक्कन स्टेट्स एजन्सीच्या]] रियासत आणि जहागीर, [[मुंबई राज्य|बॉम्बे स्टेटमध्ये]] विलीन करण्यात आले, जे १९५० मध्ये पूर्वीच्या बॉम्बे प्रेसीडेंसीपासून निर्माण झाले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html|title=History of Kolhapur City|publisher=Kolhapur Corporation|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912164315/http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html|archive-date=12 September 2014|access-date=12 September 2014}}</ref> १९५६ मध्ये, [[राज्य पुनर्रचना कायदा (इ.स. १९५६)|राज्य पुनर्रचना कायद्याने]] भारतीय राज्यांची भाषिक धर्तीवर पुनर्रचना केली आणि बॉम्बे प्रेसिडेन्सी राज्य [[मराठवाडा|मराठवाड्यातील]] ([[औरंगाबाद विभाग]]) मुख्यतः [[मराठी भाषा|मराठी]] भाषिक प्रदेशांना जोडून पूर्वीचे [[हैदराबाद संस्थान|हैदराबाद राज्य]] आणि [[मध्य प्रांत आणि वऱ्हाड (ब्रिटिश भारत)|मध्य प्रांत आणि बेरारमधून]] [[विदर्भ]] क्षेत्र वाढवले गेले. मुंबई राज्याचा दक्षिणेकडील भाग [[कर्नाटक|म्हैसूरला]] देण्यात आला. १९५० च्या दशकात मराठी लोकांनी [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ|संयुक्त महाराष्ट्र समितीच्या]] बॅनरखाली द्विभाषिक [[मुंबई राज्य|मुंबई राज्याला]] जोरदार विरोध केला.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Radheshyam Jadhav|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-pioneered-Samyukta-Maharashtra-movement/articleshow/5874479.cms|title=Samyukta Maharashtra movement|date=30 April 2010|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|publisher=[[The Times Group]]|access-date=12 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20151113064222/http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-pioneered-Samyukta-Maharashtra-movement/articleshow/5874479.cms|archive-date=13 November 2015|url-status=live|agency=Bennet, Coleman & Co. Ltd.}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-what-is-the-samyukta-maharashtra-movement-1983811|title=The Samyukta Maharashtra movement|date=1 May 2014|work=[[Daily News and Analysis]]|publisher=Dainik Bhaskar Group|access-date=12 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006073631/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-what-is-the-samyukta-maharashtra-movement-1983811|archive-date=6 October 2014|url-status=live|agency=Diligent Media Corporation}}</ref> १ मे १९६० रोजी, पूर्वीच्या द्विभाषिक मुंबई राज्याचे विभाजन करून [[महाराष्ट्र]] आणि [[गुजरात]] या नवीन राज्यांमध्ये वेगळे मराठी भाषिक राज्य.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Bhagwat|first=Ramu|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/People-dont-want-Vidarbha-to-be-treated-as-colony-of-Maharashtra/articleshow/21564818.cms|title=Linguistic states|date=3 August 2013|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|publisher=[[The Times Group]]|access-date=12 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20151113062718/http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/People-dont-want-Vidarbha-to-be-treated-as-colony-of-Maharashtra/articleshow/21564818.cms|archive-date=13 November 2015|url-status=live|agency=Bennet, Coleman & Co. Ltd.}}</ref> === आर्थिक इतिहास === ब्रिटिश राजवटीपूर्वी महाराष्ट्र प्रदेश अनेक महसूल विभागांमध्ये विभागला गेला होता. परगणा किंवा जिल्ह्याचे मध्ययुगीन समतुल्य होते. परगण्याच्या प्रमुखाला [[देशमुख]] आणि अभिलेख ठेवणाऱ्यांना [[देशपांडे]] म्हणत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=iHK-BhVXOU4C&q=%22deshmukh%22+%22deshpande%22+sultanate+pargana&pg=PR9|title=The Marathas 1600-1818|last=Gordon|first=Stewart|date=1993|publisher=Cambridge University|isbn=978-0521268837|edition=1. publ.|location=New York|pages=22, xiii}}</ref><ref name="Gandhi's Tiger and Sita's Smile: Essays on Gender, Sexuality, and Culture - Google Books">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=zN4nTmnlwsAC&q=deshpande+surname&pg=PA74|title=Gandhi's Tiger and Sita's Smile: Essays on Gender, Sexuality, and Culture - Google Books|last=Ruth Vanita|publisher=Yoda Press, 2005|year=2005|isbn=9788190227254|page=316}}</ref> सर्वात कमी प्रशासकीय एकक हे गाव होते. मराठी भागातील ग्रामसमाजात पाटील किंवा गावचा प्रमुख, महसूल कलेक्टर आणि [[कुलकर्णी]], गावातील रेकॉर्ड-कीपर यांचा समावेश होतो. ही वंशपरंपरागत पदे होती.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=79sS_w_bOQYC&q=balutedar+maharashtra&pg=PP15|title=John Briggs in Maharashtra: A Study of District Administration Under Early British rule|last=Deshpande|first=Arvind M.|date=1987|publisher=Mittal|isbn=9780836422504|location=Delhi|pages=118–119}}</ref> गावात [[बलुतेदार]] नावाचे बारा वंशपरंपरागत नोकरही असत. बलुतेदार पद्धत कृषी क्षेत्राला साथ देणारी होती. या प्रणालीखालील नोकरांनी शेतकऱ्यांना आणि गावातील आर्थिक व्यवस्थेला सेवा दिली. या व्यवस्थेचा पाया जात होता. नोकर त्यांच्या जातींच्या विशिष्ट कामांसाठी जबाबदार होते. बारा बलुतेदारांच्या अधिपत्याखाली बारा प्रकारचे नोकर होते <ref>Kulkarni, A. R. “SOCIAL AND ECONOMIC POSITION OF BRAHMINS IN MAHARASHTRA IN THE AGE OF SHIVAJI.” Proceedings of the Indian History Congress, vol. 26, 1964, pp. 66–75. JSTOR, www.jstor.org/stable/44140322. Accessed 15 June 2020.</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Intersections: Socio-Cultural Trends in Maharashtra|last=Kulkarni|first=A. R.|date=2000|publisher=Sangam|isbn=978-0863118241|editor-last=Kosambi|editor-first=Meera|location=London|pages=121–140|chapter=The Mahar Watan: A Historical Perspective|access-date=13 December 2016|chapter-url=https://books.google.com/books?id=XU8dmAiaZSgC&pg=PA121}}</ref><ref>Sugandhe, Anand, and Vinod Sen. "SCHEDULED CASTES IN MAHARASHTRA: STRUGGLE AND HURDLES IN THEIR SOCIO-ECONOMIC DEVELOPMENT." Journal of Indian Research (ISSN: 2321-4155) 3.3 (2015): 53-64.</ref> त्यांच्या सेवेच्या बदल्यात, बलुतेदारांना आनुवंशिक अधिकारांचे जटिल संच (वतन) बार्टर प्रणाली अंतर्गत गावातील ''कापणीमध्ये'' वाटा देण्यात आले.<ref>Fukazawa, H., 1972. Rural Servants in the 18th Century Maharashtrian Village—Demiurgic or Jajmani System?. Hitotsubashi journal of economics, 12(2), pp.14-40.</ref> १७०० च्या दशकात, महाराष्ट्र प्रदेशातील महत्त्वाची शहरे ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखालील मुंबईचे व्यापारी बंदर होते, पेशव्यांच्या राजवटीत पुणे ही राजकीय आणि आर्थिक राजधानी होती,<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=WJp_DAAAQBAJ&q=pantpratinidhi+deshastha&pg=PP1|title=India's new capitalists: caste, business, and industry in a modern nation|last=Nilekani|first=Harish Damodaran|date=2008|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230205079|location=Houndmills, Basingstoke, Hampshire|page=50}}</ref><ref name="ReferenceA">{{स्रोत पुस्तक|title=Gokhale Kulavruttanta|publisher=Sadashiv Shankar Gokhale|year=1978|editor-last=[[Gangadhar Pathak|Gangadhar Ramchandra Pathak]]|edition=2nd|location=[[Pune]], India|pages=120, 137|language=mr|script-title=mr:गोखले कुलवृत्तान्त}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kosambi|first=Meera|date=1989|title=Glory of Peshwa Pune|journal=Economic and Political Weekly|volume=248|issue=5|page=247}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_shaniwarwada-was-centre-of-indian-politics-ninad-bedekar_1618983|title=Shaniwarwada was centre of Indian politics: Ninad Bedekar – Mumbai – DNA|date=29 November 2011|publisher=Dnaindia.com}}</ref> आणि भोसले यांनी नागपूरवर राज्य केले. मागील शतकात, [[औरंगाबाद]] हे [[मुघल साम्राज्य|मुघल गव्हर्नरांचे]] स्थान म्हणून या भागातील सर्वात महत्त्वाचे शहर होते. ब्रिटिश राजवटीत (१८१८-१९४७), आजच्या राज्याच्या वेगवेगळ्या भागांवर वेगवेगळ्या शासन पद्धतींनुसार राज्य केले जात होते, त्यांच्या आर्थिक विकासातही हा फरक दिसून आला. जरी ब्रिटिशांनी मुळात भारताला इंग्लंडमधील कारखान्यांसाठी कच्च्या मालाच्या पुरवठ्याचे ठिकाण मानले असले तरी, १९ व्या शतकाच्या अखेरीस मुंबई शहरात आधुनिक उत्पादन उद्योग विकसित होत होता.<ref>Majumdar, Sumit K. (2012), India's Late, Late Industrial Revolution: Democratizing Entrepreneurship, Cambridge: Cambridge University Press, {{ISBN|1-107-01500-6}}, retrieved 7 December 2013</ref> मुख्य उत्पादन कापूस होते आणि या गिरण्यांमधील बहुतांश कामगार <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Kd1CDgAAQBAJ&q=%22ravindra+kumar%22+maharashtra+marathi&pg=PR7|title=Rival Claims: Ethnic Violence and Territorial Autonomy Under Indian Federalism|last=Lacina|first=Bethany Ann|date=2017|publisher=University of Michigan press|isbn=978-0472130245|location=Ann arbor, MI, USA|page=129}}</ref> पश्चिम महाराष्ट्रातील होते, परंतु विशेषतः किनारपट्टीच्या कोकण प्रदेशातील होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/emergenceofindus0000morr|title=Emergence of an Industrial Labor Force in India: A Study of the Bombay Cotton Mills, 1854-1947|last=Morris|first=David|date=1965|publisher=University of California Press|isbn=9780520008854|page=[https://archive.org/details/emergenceofindus0000morr/page/63 63]|quote=konkan.|url-access=registration}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ZFa5tb75QUsC&q=marathi+migration+bombay+mill&pg=PR10|title=The origins of industrial capitalism in India business strategies and the working classes in Bombay, 1900-1940|last=Chandavarkar|first=Rajnarayan|date=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521525954|edition=1st pbk.|location=Cambridge [England]|page=33}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=lw3iPzyfpdQC&q=bombay+industry++marathi+%22working+class%22+colonial&pg=PA328|title=World cities beyond the West : globalization, development, and inequality|date=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521830034|editor-last=Gugler|editor-first=Josef|edition=Repr.|location=Cambridge|page=334}}</ref> हैदराबाद-गोदावरी व्हॅली रेल्वेचे १८९६ मध्ये पूर्णत्व, {{Convert|391|mi|km}} हैदराबाद शहर ते [[मनमाड रेल्वे स्थानक|मनमाड जंक्शन]] या मार्गाने निजाम शासित मराठवाडा प्रदेश उद्योगाच्या वाढीसाठी खुला केला. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात, [[हैदराबाद संस्थान|हैदराबाद राज्याची]] सर्वात मोठी निर्यात म्हणून [[कापूस]] उद्योगाला निजामाच्या हैदराबाद सरकारमध्ये महत्त्वाचे स्थान होते. १८८९ मध्ये, [[औरंगाबाद विभाग|औरंगाबादमध्ये]] एक कापूस सूत गिरणी आणि विणकामाची गिरणी उभारण्यात आली, ज्यामध्ये एकूण ७०० लोक काम करत होते. एकट्या [[जालना|जालन्यात]] ९ [[जिनिंग|कापूस जिनिंग]] कारखाने आणि पाच कॉटन प्रेस असून, औरंगाबाद येथे आणखी दोन जिनिंग कारखाने आहेत. १९१४ मध्ये कापसाखाली लागवड केलेल्या जमिनीचे क्षेत्र ३ दशलक्ष [[एकर]] (१२,००० किमी ²) होते. हैदराबाद राज्यात, बहुतेक कापूस [[मराठवाडा|मराठवाड्यातील]] जिल्ह्य़ांमध्ये पिकवला जातो, जेथे माती विशेषतः अनुकूल होती.<ref name="hydgodavari">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://artsandculture.google.com/asset/hyderabad-godavari-valley-railway-buldana-aurangabad-parbhanai-districts-sheet-no-56-a-n-w/VgGD0xllzz7OBA|title=Hyderabad Godavari Valley Railway: Buldana, Aurangabad & Parbhanai Districts, Sheet No.56 A/N.W - Unknown|website=Google Arts & Culture|language=en|access-date=14 July 2020}}</ref> १९१४ मध्ये ६९,९४३ लोक कापूस कताई, आकारमानात आणि ५,१७,७५० लोक विणकाम, कापूस जिनिंग, साफसफाई आणि प्रेसिंगमध्ये कार्यरत होते. दिलेली मजुरी चांगली होती, पण कापूस उद्योगाचा वाढता वाढ, पावसाची अनिश्चितता आणि सावकारांकडून कर्जाची उपलब्धता यामुळे मराठवाड्यात राहण्याचा खर्च लक्षणीय वाढला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://citykatta.com/hyderabad-godavari-valley-railway/|title=Hyderabad–Godavari Valley Railway and Cotton Industry|last=J|first=Nikhil|date=29 November 2018|website=CityKatta|access-date=2022-03-14|archive-date=2022-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220420184113/https://citykatta.com/hyderabad-godavari-valley-railway/|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" style="width:200px; float:right;" !वर्ष ! सकल देशांतर्गत उत्पादन (लाखो [[भारतीय रुपया|INR]] ) |- | 1980 |[[File:Indian_Rupee_symbol.svg|12x12अंश]]</img> १६६,३१० |- | 1985 |[[File:Indian_Rupee_symbol.svg|12x12अंश]]</img> २९६,१६० |- | १९९० |[[File:Indian_Rupee_symbol.svg|12x12अंश]]</img> ६४४,३३० |- | 1995 |[[File:Indian_Rupee_symbol.svg|12x12अंश]]</img> १,५७८,१८० |- | 2000 |[[File:Indian_Rupee_symbol.svg|12x12अंश]]</img> 2,386,720 |- | 2005 |[[File:Indian_Rupee_symbol.svg|12x12अंश]]</img> ३,७५९,१५० <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://specials.रीडिफ.कॉम/money/2009/mar/31slide13-indias-top-ten-debt-ridden-states.htm|title=Maharashtra economy soars to $85b by 2005|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101214205023/http://specials.रीडिफ.कॉम/money/2009/mar/31slide13-indias-top-ten-debt-ridden-states.htm|archive-date=14 December 2010|access-date=27 July 2010}}</ref> |- | 2011 |[[File:Indian_Rupee_symbol.svg|12x12अंश]]</img> 9,013,300 |- | 2014 |[[File:Indian_Rupee_symbol.svg|12x12अंश]]</img> १६,८६६,९५० |- | 2019 |[[File:Indian_Rupee_symbol.svg|12x12अंश]]</img> २६,३२७,९२० <ref>https://statisticstimes.com/economy/india/indian-states-gdp.php</ref> |} महाराष्ट्राच्या निर्मितीनंतर, राज्य सरकारने १९६२ मध्ये महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ ([[महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ|MIDC]])ची स्थापना राज्याच्या इतर क्षेत्रांमध्ये वाढ करण्यासाठी केली. त्याच्या स्थापनेपासूनच्या दशकांमध्ये, MIDC ने महाराष्ट्र सरकारची प्राथमिक औद्योगिक पायाभूत सुविधा विकास संस्था म्हणून काम केले आहे. स्थापनेपासून एमआयडीसीने राज्यातील प्रत्येक जिल्ह्यात किमान एक औद्योगिक क्षेत्र स्थापन केले आहे.<ref>Anand, V., 2004. Multi-party accountability for environmentally sustainable industrial development: the challenge of active citizenship. PRIA Study Report, no. 4, March 2004.</ref> पुणे महानगर प्रदेश आणि [[ठाणे जिल्हा]] आणि [[रायगड जिल्हा]] यांसारखे मुंबई जवळील क्षेत्रे सर्वाधिक औद्योगिक वाढीचे क्षेत्र आहेत.<ref name="hindu">{{स्रोत बातमी|last=Menon|first=Sudha|url=http://www.thehindubusinessline.in/2002/03/30/stories/2002033000801300.htm|title=Pimpri-Chinchwad industrial belt: Placing Pune at the front|date=30 March 2002|work=द हिंदू Business Line|access-date=29 January 2012}}</ref> स्वातंत्र्यानंतर [[कृषी सहकारी]] संस्थांच्या विकासात महाराष्ट्र अग्रेसर होता. किंबहुना, 'स्थानिक पुढाकाराने ग्रामीण विकास' या तत्कालीन सत्ताधारी [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] पक्षाच्या दृष्टीचा तो अविभाज्य भाग होता. [[साखर]] सहकारी संस्थांना 'विशेष' दर्जा देण्यात आला आणि सरकारने भागधारक, हमीदार आणि नियामक म्हणून काम करून मार्गदर्शकाची भूमिका स्वीकारली,<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Lalvani|first=Mala|date=2008|title=Sugar Co-operatives in Maharashtra: A Political Economy Perspective|journal=The Journal of Development Studies|volume=44|issue=10|pages=1474–1505|doi=10.1080/00220380802265108}}</ref><ref name="Patil">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.रीडिफ.कॉम/money/2007/jul/09sugar.htm|title=Sugar cooperatives on death bed in Maharashtra|last=Patil|first=Anil|date=9 July 2007|publisher=Rediff India|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110828234602/http://www.रीडिफ.कॉम/money/2007/jul/09sugar.htm|archive-date=28 August 2011|access-date=27 December 2011}}</ref><ref name="helsinki">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf|title=Problems and Prospects of the Cooperative Movement in India Under the Globalization Regime|last=Banishree Das|last2=Nirod Kumar Palai|date=18 July 2006|publisher=XIV International Economic History Congress, Helsinki 2006, Session 72|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924051908/http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf|archive-date=24 September 2015|access-date=28 September 2015|last3=Kumar Das}}</ref> साखरेव्यतिरिक्त, दुग्धव्यवसायात, कापूस, आणि खत उद्योगात सहकारी संस्थांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.<ref name="Mahanand Dairy">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mahanand.in/Index.aspx?mid=1|title=Mahanand Dairy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141124105202/http://mahanand.in/Index.aspx?mid=1|archive-date=24 November 2014|access-date=28 September 2014}}</ref> राज्य सरकारच्या पाठिंब्यामुळे १९९० च्या दशकात महाराष्ट्रात २५,०००हून अधिक सहकारी संस्था स्थापन झाल्या.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Dahiwale|first=S. M.|date=11 February 1995|title=Consolidation of Maratha Dominance in Maharashtra|journal=Economic and Political Weekly|volume=30|issue=6|pages=340–342|jstor=4402382}}</ref> १९८२ मध्ये [[वसंतराव दादा पाटील|वसंतदादा पाटील]] यांच्या नेतृत्वाखालील राज्य सरकारने शिक्षण क्षेत्राचे उदारीकरण केले. यामुळे राज्यात अनेक धार्मिक आणि विशेष हेतू असलेल्या संस्थांसह शेकडो खाजगी महाविद्यालये आणि विद्यापीठे स्थापन झाली.<ref name="articles.economictimes.indiatimes.com">{{स्रोत बातमी|last=Bhosale|first=Jayashree|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-10/news/27682218_1_educational-institutes-education-barons-professional-education|title=Economic Times: Despite private participation Education lacks quality in Maharashtra|date=10 November 2007|access-date=6 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141010054204/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-10/news/27682218_1_educational-institutes-education-barons-professional-education|archive-date=10 October 2014|url-status=live}}</ref> महाराष्ट्रातील मोठ्या सहकार चळवळीतील राजकारणी आणि नेत्यांनी खाजगी संस्थांच्या स्थापनेत मोलाचा वाटा उचलला होता <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Dahiwale Vol. 30, No. 6 (11 Feb. 1995), pp.|first=S. M.|date=1995|title=Consolidation of Maratha Dominance in Maharashtra|journal=Economic and Political Weekly|volume=30|issue=6|pages=341–342|jstor=4402382}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Baviskar|first=B. S.|date=2007|title=Cooperatives in Maharashtra: Challenges Ahead|journal=Economic and Political Weekly|volume=42|issue=42|pages=4217–4219|jstor=40276570}}</ref> १९९१ च्या आर्थिक उदारीकरणानंतर, महाराष्ट्राने परकीय भांडवल, विशेषतः माहिती तंत्रज्ञान आणि अभियांत्रिकी उद्योगांना आकर्षित करण्यास सुरुवात केली. १९९० च्या उत्तरार्धात आणि २१ व्या शतकाच्या पहिल्या दशकात माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रात मोठा विकास झाला आणि पुण्यातील [[औंध]] आणि [[हिंजवडी]] भागात आयटी पार्क्सची स्थापना करण्यात आली.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit|title=The city in South Asia|last=Heitzman|first=James|date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0415574266|location=London|page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/218 218]|quote=pune.|access-date=14 November 2016|url-access=registration}}</ref> == सेक्टर्स == === ऊर्जा उत्पादन === [[चित्र:Current_functioning_units_of_CSTPS.jpg|अल्ट=Current functioning units of Chandrapur Super Thermal Power Station|उजवे|इवलेसे| चंद्रपूर सुपर थर्मल पॉवर स्टेशन, राज्याचे वीज उत्पादन स्रोत]] जरी त्याची लोकसंख्या महाराष्ट्राला देशातील सर्वात मोठ्या ऊर्जा वापरकर्त्यांपैकी एक बनवते,<ref name="consumes">{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-used-up-1193-MW-more-power-in-winter/articleshow/11983942.cms|title=Maharashtra used up 1193 MW more power in wintert|date=22 February 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20151115123353/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-used-up-1193-MW-more-power-in-winter/articleshow/11983942.cms|archive-date=15 November 2015|url-status=live|agency=The Times Group}}</ref><ref name="Thermal">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianpowersector.com/home/about/|title=Indian Power Sector|website=indianpowersector.com/|publisher=Ministry of Power|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140822222704/http://indianpowersector.com/home/about/|archive-date=22 August 2014|access-date=29 August 2014}}</ref> संवर्धन आदेश, सर्वात मोठ्या लोकसंख्या केंद्रांमध्ये सौम्य हवामान आणि मजबूत पर्यावरणीय हालचालींमुळे त्याचा दरडोई ऊर्जा वापर कोणत्याही भारतीय राज्यांपैकी सर्वात लहान आहे.<ref name="Regulatory">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://electricitygovernance.wri.org/files/egi/Maharashtra%20Case%20Study.pdf|title=Electricity Governance Initiative|website=electricitygovernance.wri.org/|publisher=Government of Maharashtra|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903064333/http://electricitygovernance.wri.org/files/egi/Maharashtra%20Case%20Study.pdf|archive-date=3 September 2014|access-date=29 August 2014}}</ref> राज्याची उच्च विजेची मागणी भारतातील एकूण स्थापित वीज निर्मिती क्षमतेच्या १३% आहे, जी प्रामुख्याने कोळसा आणि नैसर्गिक वायू यांसारख्या जीवाश्म इंधनांपासून आहे. [[चंद्रपूर]] जिल्ह्यात कोळसा उत्पादनाच्या मोठ्या सुविधा आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Age of Aspiration: Power, Wealth, and Conflict in Globalizing India|last=Hiro|first=Dilip|date=2015|publisher=New Press|isbn=9781620971413|page=182}}</ref> राज्यातील विदर्भात कोळशाचे महत्त्वपूर्ण साठे आहेत.<ref name="Chauhan2006">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=78oW6WeBTKMC&pg=PA1|title=Non-Conventional Energy Resources|last=D. S. Chauhan|publisher=New Age International|year=2006|isbn=978-81-224-1768-5|pages=2, 9}}</ref> [[बॉम्बे हाय|मुंबई हाय]], ऑफशोअर ऑइलफिल्ड {{Convert|165|km}} मुंबईच्या किनाऱ्याजवळ भारतातील कच्च्या तेलाच्या उत्पादनात लक्षणीय टक्केवारी आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/ongc-makes-significant-oil-gas-discovery-in-arabian-sea/articleshow/62325917.cms|title=ONGC makes significant oil, gas discovery in Arabian Sea - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190728020943/https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/ongc-makes-significant-oil-gas-discovery-in-arabian-sea/articleshow/62325917.cms|archive-date=28 July 2019|access-date=16 July 2019}}</ref><ref>Rao, R.P., and Talukdar, S.N., Petroleum Geology of Bombay High Field - India, in Giant Oil and Gas Fields of the Decade:1968-1978, Halbouty, M.T., editor, AAPG Memoir 30, 1980, Tulsa: American Association of Petroleum Geologists, {{ISBN|0891813063}}, p. 504</ref><ref name="Rao Talukdar 1980 p487">Rao, R.P., and Talukdar, S.N., Petroleum Geology of Bombay High Field, India, in Giant Oil and Gas Fields of the Decade:1968-1978, Halbouty, M.T., editor, AAPG Memoir 30, 1980, Tulsa: American Association of Petroleum Geologists, {{ISBN|0891813063}}, p. 487</ref> [[जलविद्युत]], [[पवन ऊर्जा|पवन]], [[सौर]] आणि [[बायोमास]] यांसारखे अणुऊर्जेचे आणि नूतनीकरणीय स्रोत राज्यातील वीज निर्मिती क्षमतेत कमी योगदान देतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mercindia.org.in/pdf/LT_Booklet.pdf|title=Electricity tariff in Maharashtra|website=mercindia.org.in/|publisher=[[Maharashtra State Electricity Board]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150412133658/http://www.mercindia.org.in/pdf/LT_Booklet.pdf|archive-date=12 April 2015|access-date=13 September 2014}}</ref> अनेक साखर कारखाने गिरणीच्या वापरासाठी वीज आणि ग्रीडसाठी अधिशेष निर्माण करण्यासाठी बॅगॅस सहनिर्मितीचा वापर करतात.<ref>Patil, D.A., From sugar production to sustainable energy production: exploring scenarios and policy implications for bioenergy in the sugar bowl of India.</ref> महाराष्ट्र हे भारतातील सर्वात मोठे वीज निर्मिती करणारे राज्य आहे, ज्याची स्थापित वीज निर्मिती क्षमता ४४ हजार मेगावॅट आहे.<ref name="Thermal"/> राज्य भारताच्या पश्चिम ग्रीडचा एक प्रमुख घटक बनवते, जे आता भारताच्या उत्तर, पूर्व, पश्चिम आणि उत्तर पूर्व ग्रीड अंतर्गत येते.<ref name="consumes"/> महाराष्ट्र पॉवर जनरेशन कंपनी [[औष्णिक वीजनिर्मिती प्रकल्प|थर्मल पॉवर प्लांट]] चालवते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mahagenco.in/index.php/about-us|title=Maharashtra State Power Generation Company -A Power Generating Utility|website=mahagenco.in/|publisher=[[Maharashtra State Power Generation Company]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140921080018/http://www.mahagenco.in/index.php/about-us|archive-date=21 September 2014|access-date=13 September 2014}}</ref> राज्य सरकारच्या मालकीच्या वीज निर्मिती प्रकल्पांव्यतिरिक्त, खाजगी मालकीचे वीज निर्मिती प्रकल्प आहेत जे महाराष्ट्र राज्य विद्युत पारेषण कंपनी मार्फत वीज प्रेषण करतात, जे राज्यातील वीज पारेषणासाठी जबाबदार आहे.<ref name="power supply">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://greencleanguide.com/2012/11/27/power-supply-position-of-the-state-of-maharashtra/|title=Power demand-supply position of the state of Maharashtra|date=2012-11-27|publisher=Green guide|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140331205356/http://greencleanguide.com/2012/11/27/power-supply-position-of-the-state-of-maharashtra/|archive-date=31 March 2014|access-date=17 May 2014}}</ref> अनेक जलविद्युत प्रकल्प आहेत, विशेषतः पश्चिम महाराष्ट्रातील [[पुणे]], [[सातारा]] आणि [[कोल्हापूर]] या जिल्ह्यांमध्ये वीज निर्मितीसाठी. सातारा जिल्ह्यातील [[कोयना जलविद्युत प्रकल्प]] हा राज्यातील उत्पादन क्षमतेनुसार सर्वात मोठा प्रकल्प आहे. राज्यात पवननिर्मित विजेचीही चांगली क्षमता आहे आणि पवन ऊर्जा निर्माण करण्यात आघाडीवर असलेल्या राज्यांपैकी एक आहे. महानिर्मिती, कॅप्टिव्ह पॉवर प्लांट, इतर राज्य वीज मंडळे आणि खाजगी क्षेत्रातील वीज निर्मिती कंपन्यांकडून वीज खरेदी करून राज्यभर वीज वितरणाची जबाबदारी [[महावितरण|महावितरणकडे]] आहे.<ref name="Regulatory"/> मुंबईतील काही भागात त्यांची वीज खाजगी क्षेत्रातील कंपन्यांकडून मिळते जसे की [[बृहन्मुंबई विद्युतपुरवठा आणि परिवहन उपक्रम|बृहन्मुंबई इलेक्ट्रिक सप्लाय अँड ट्रान्सपोर्ट]], [[टाटा पॉवर]] आणि [[अदानी ट्रान्समिशन|अदानी इलेक्ट्रिसिटी मुंबई लिमिटेड]] या वीज वितरक आहेत. === शेती === [[चित्र:Sorghum_farm_Chinawal_3.jpg|उजवे|267x267अंश| महाराष्ट्रातील चिनावल गावात ज्वारीचे शेत]] [[चित्र:Sugarcane_weighing_at_sugarmill.jpg|उजवे|इवलेसे|250x250अंश| [[महाराष्ट्र]], भारतातील सहकारी साखर कारखान्यात ऊसाचे वजन केले जाते.]] [[चित्र:Paddy_Fields.jpg|उजवे|इवलेसे| कोकण विभागातील धाकटी जुई गावाजवळील भातशेती]] [[चित्र:Cattle_Egret_with_Plough_by_Dr._Raju_Kasambe_DSCN1746_(1).jpg|उजवे|इवलेसे| यवतमाळ जिल्ह्यात नांगरणी]] ऐतिहासिकदृष्ट्या, भारताने आपली अर्थव्यवस्था आणि जीडीपी या तीन क्षेत्रांमध्ये वर्गीकृत केले आहे आणि त्याचा मागोवा घेतला आहे: कृषी, उद्योग आणि सेवा. शेतीमध्ये पिके, फलोत्पादन, दूध आणि पशुपालन, मत्स्यपालन, मासेमारी, रेशीम शेती, पशुपालन, वनीकरण आणि संबंधित क्रियाकलापांचा समावेश होतो. [[महाराष्ट्र]] हे भारतातील एक उच्च औद्योगिक राज्य असले तरी, शेती हा राज्याचा मुख्य व्यवसाय आहे.<ref name="Kalamkar2011" /> : बहुतेक लागवडीयोग्य जमीन अजूनही पावसावर अवलंबून असल्याने, जून ते सप्टेंबर दरम्यानचा [[मोसमी पाऊस|नैऋत्य मोसमी]] पाऊस राज्यातील अन्नधान्य आणि जीवनमानाच्या गुणवत्तेसाठी महत्त्वपूर्ण आहे. म्हणून, महाराष्ट्र आणि भारताच्या इतर भागांची कृषी दिनदर्शिका मान्सूनद्वारे नियंत्रित केली जाते. वेळेचे वितरण, स्थानिक वितरण किंवा मान्सूनच्या पावसाचे प्रमाण यातील कोणत्याही चढउतारामुळे पूर किंवा दुष्काळाची परिस्थिती उद्भवू शकते ज्यामुळे कृषी क्षेत्रावर प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतो. याचा दुय्यम आर्थिक क्षेत्रांवर, एकूण अर्थव्यवस्थेवर, अन्नाची चलनवाढ आणि त्यामुळे सामान्य लोकांच्या जीवनमानाची एकूण गुणवत्ता आणि खर्च यावर मोठा परिणाम होतो. दख्खनच्या पठारावरील पश्चिम महाराष्ट्रातील अनेक भाग जसे की पूर्व [[पुणे जिल्हा|पुणे]] जिल्हा, [[सोलापूर]], [[सांगली]], सातारा आणि [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर]] आणि [[मराठवाडा]] प्रदेश विशेषतः दुष्काळी आहे. उर्वरित भारताप्रमाणेच, जमीनधारणा कमीच राहते आणि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांची टक्केवारी (१.० हेक्टरपेक्षा कमी जमीन ९२.५ एकर) ४३% होती. सर्व आकार गटांवर सरासरी धारण तीन हेक्टरपेक्षा कमी होता.<ref>Population Growth and its Impact on Agriculture in India: A Geographical Perspective Sneh Sangwan1, Balwan Singh2, Ms. Mahima3 </ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Sangwan|first=Sneh|last2=Singh|first2=Balwan|last3=Ms. Mahima|date=2018|title=Population Growth and its Impact on Agriculture in India: A Geographical Perspective|journal=International Journal of Scientific Research in Science, Engineering and Technology (Ijsrset.com)|volume=4|issue=1|pages=975–977}}</ref> अलिकडच्या वर्षांत महाराष्ट्रात शेतकऱ्यांच्या आत्महत्यांमध्ये मोठी वाढ झाली आहे कारण मान्सूनच्या अपयशामुळे, हवामानातील बदलांमुळे आणि काही वेळेला पिकांची किंमत बाजारभावापेक्षा जास्त असल्याने कर्जबाजारीपणा.<ref name="wire">{{स्रोत बातमी|last=Hardikar|first=Jaideep|url=https://thewire.in/149054/drought-tamil-nadu-farmers-deaths/|title=With No Water and Many Loans, Farmers' Deaths Are Rising in Tamil Nadu|date=21 June 2017|work=The Wire|access-date=21 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621045357/https://thewire.in/149054/drought-tamil-nadu-farmers-deaths/|archive-date=21 June 2017|url-status=live}}</ref><ref name="Kalamkar2011"/> काही अभ्यासांमध्ये आत्महत्येचे कारण हे मुख्यतः बँका आणि NBFCs कडून महागडे बियाणे आणि खते खरेदी करण्यासाठी घेतलेल्या [[कर्ज|कर्जास]] असमर्थता म्हणून जोडले गेले आहे, बहुतेकदा परदेशी MNCs द्वारे विक्री केली जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://indianexpress.com/article/india/in-80-farmer-suicides-due-to-debt-loans-from-banks-not-moneylenders-4462930/|title=In 80% farmer-suicides due to debt, loans from banks, not moneylenders|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=25 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325102325/https://indianexpress.com/article/india/in-80-farmer-suicides-due-to-debt-loans-from-banks-not-moneylenders-4462930/|archive-date=25 March 2019|url-status=live}}</ref> पावसाच्या पाण्यावर शेती कमी अवलंबून राहावी यासाठी सिंचन सुविधांचा विस्तार करण्यात येत आहे. भारतात आतापर्यंत सर्वाधिक [[धरण|धरणे]] महाराष्ट्रात आहेत. असे असूनही, निव्वळ सिंचित क्षेत्र केवळ ३३,५०० आहे&nbsp;चौरस किलोमीटर किंवा सुमारे १६% लागवडीयोग्य जमीन.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cwc.nic.in/main/downloads/National%20Register%20of%20Large%20dams%202009.pdf|title=NATIONAL REGISTER OF LARGE DAMS – 2009|last=Sengupta|first=S.K.|website=Central Water Commission - An apex organization in water resources development in India|publisher=Central water Commission|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721165130/http://www.cwc.nic.in/main/downloads/National%20Register%20of%20Large%20Dams%202009.pdf|archive-date=21 July 2011|access-date=14 January 2015}}</ref> मुख्य पावसाळी पिकांमध्ये ज्वारी, [[बाजरी]] आणि फिंगर बाजरी यासारख्या बाजरींचा समावेश होतो. हे हजारो वर्षांपासून या प्रदेशात घेतले जात आहेत.<ref name="Srivastava2008">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=FvjZVwYVmNcC&pg=PA107|title=History of Agriculture in India, Up to C. 1200 A.D.|last=Vinod Chandra Srivastava|publisher=Concept Publishing Company|year=2008|isbn=978-81-8069-521-6|pages=108–109}}</ref> कोकणातील जास्त पाऊस पडणाऱ्या भागात आणि [[सह्याद्री]] पर्वताच्या पूर्वेकडील पायथ्याशी भाताच्या विविध जातींची लागवड केली जाते. इतर पिकांमध्ये [[गहू]], कडधान्ये, भाजीपाला आणि [[कांदा|कांदे]] यांचा समावेश होतो. भारतीय राष्ट्रीय सरासरीच्या तुलनेत महाराष्ट्र सर्व पिकांच्या उत्पादकतेमध्ये मागे आहे, जे युरोप आणि आशियातील इतर काही प्रगतीशील देशांच्या सरासरीपेक्षा खूप मागे आहे.<ref>Kalamkar, S.S., 2003. Agricultural development and sources of output growth in Maharashtra State.</ref> मुख्य नगदी पिकांमध्ये [[कापूस]], [[ऊस]], [[हळद]], आणि [[भुईमूग]], [[सुर्यफूल|सूर्यफूल]] आणि [[सोयाबीन]] यासह अनेक [[वनस्पती तूप|तेलबियांचा]] समावेश होतो . राज्यात फळांच्या लागवडीखाली मोठे क्षेत्र असून त्यात [[आंबा]], [[केळ|केळी]], [[द्राक्ष|द्राक्षे]], डाळिंब आणि [[संत्रे|संत्री]] ही प्रमुख आहेत. राज्य हे दूध उत्पादनात लक्षणीय आहे. हे दूध प्रामुख्याने [[म्हैस|पाणथळ म्हशी]], संकरित गुरे आणि देशी गुरे यांच्यापासून मिळते. भारतातील काही दक्षिणेकडील राज्यांच्या विपरीत, महाराष्ट्रात पाणथळ म्हशी आणि देशी गुरे यांचा मोठ्या प्रमाणात दूध उत्पादन होतो. पंढरपुरी ही राज्यातील लोकप्रिय म्हशीची जात आहे. झेबू आणि गीर हे लोकप्रिय दुग्धजन्य गुरे आहेत. जर्सी आणि होल्स्टीन या युरोपियन जाती आहेत ज्या देशी गुरांच्या संकरित प्रजननासाठी वापरल्या जातात. जरी निम्मे दूध मालक वापरत असले तरी उरलेले अर्धे दूध विक्रेते, खाजगी कंपन्या आणि दुग्ध सहकारी संस्था यांच्या संयोगाने विक्री आणि प्रक्रिया केली जाते.<ref>Landes, M., Cessna, J., Kuberka, L. and Jones, K., 2017. India's Dairy Sector: Structure, Performance, and Prospects. United States Department of Agriculture.</ref> शेतीच्या कामासाठी गुरांचा मोठ्या प्रमाणात वापर केला जातो. त्यात [[खिल्लार गाय|खिल्लार]], [[देवणी]], [[गावाओ]], [[लाल कंधारी गाय|लाल कंधारी]] आणि [[डांगी गाय|डांगी]] या लोकप्रिय जातींचा समावेश होतो. या जाती चांगली मसुदा शक्ती क्षमता, उष्णता सहन करण्याची क्षमता, रोग प्रतिकारशक्ती, कठोर कृषी-हवामान परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता आणि दुर्मिळ चारा आणि चारा यांच्यात टिकून राहण्याची क्षमता देतात.<ref>Gokhale, S.B., Bhagat, R.L., Singh, P.K. and Singh, G., 2009. Morphometric characteristics and utility pattern of Khillar cattle in breed tract. Indian Journal of Animal Sciences, 79(1), pp.47-51.</ref> स्वातंत्र्यानंतर कृषी सहकारी संस्थांच्या विकासात महाराष्ट्र अग्रेसर होता. किंबहुना, 'स्थानिक पुढाकाराने ग्रामीण विकास' या तत्कालीन सत्ताधारी [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] पक्षाच्या दृष्टीचा तो अविभाज्य भाग होता. [[साखर]] सहकारी संस्थांना 'विशेष' दर्जा देण्यात आला आणि सरकारने भागधारक, हमीदार आणि नियामक म्हणून काम करून मार्गदर्शकाची भूमिका स्वीकारली,<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Lalvani|first=Mala|year=2008|title=Sugar Co-operatives in Maharashtra: A Political Economy Perspective|journal=The Journal of Development Studies|volume=44|issue=10|pages=1474–1505|doi=10.1080/00220380802265108}}</ref><ref name="Patil"/><ref name="helsinki"/> सहकारी संस्था दुग्धव्यवसायात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात,<ref name="Mahanand Dairy"/> कापूस, आणि खत उद्योग. संबंधित सोसायटीच्या सदस्यांमध्ये सर्व शेतकरी, लहान आणि मोठे, त्यांचा उत्पादन प्रक्रिया गिरणी, दुग्धव्यवसाय इत्यादींना पुरवठा करतात <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://coopsugar.org/history.php|title=National Federation of Cooperative Sugar Factories Limited|publisher=Coopsugar.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205214802/http://coopsugar.org/history.php|archive-date=5 February 2012|access-date=27 December 2011}}</ref> दुग्धव्यवसाय आणि साखरेप्रमाणेच, महाराष्ट्रातील फळे आणि भाजीपाला विक्रीत सहकारी संस्था महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात. १९८० पासून, सहकारी संस्थांद्वारे हाताळल्या जाणाऱ्या उत्पादनांचे प्रमाण झपाट्याने वाढले आहे. सोसायट्यांद्वारे विकल्या जाणाऱ्या सामान्य फळे आणि भाज्यांमध्ये केळी, आंबा, द्राक्षे, कांदे आणि इतर अनेक उत्पादनांचा समावेश होतो.<ref name="SubrahmanyamGajanana2000">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=hRX2XYcJn7gC&pg=PA5|title=Cooperative Marketing of Fruits and Vegetables in India|last=K. V. Subrahmanyam|last2=T. M. Gajanana|publisher=Concept Publishing Company|year=2000|isbn=978-81-7022-820-2|pages=45–60}}</ref> गेल्या पन्नास वर्षांत, स्थानिक साखर कारखानदार आणि इतर सहकारी संस्थांनी राजकीय सहभागाला प्रोत्साहन देण्यात आणि महत्त्वाकांक्षी राजकारण्यांसाठी एक पायरी म्हणून महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.<ref name="Patil" /> राज्यातील विविध फळे, भाजीपाला आणि इतर पिकांसाठी [[भौगोलिक सूचकांक मानांकन|भौगोलिक संकेत]] मिळवण्यात महाराष्ट्र आणि कर्नाटक आघाडीवर आहेत. महाराष्ट्रातील कृषी उत्पादनांमध्ये घोलवडची [[चिक्कू|चिकू]], [[नागपूर संत्री|नागपूरची संत्री]], नाशिकची द्राक्षे, [[महाबळेश्वर स्ट्रॉबेरी|महाबळेश्वरची स्ट्रॉबेरी]], [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] वाघ्या घेवडा ( फ्रेंच बीनची जात),<ref name="LalithaVinayan2019">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ivqNDwAAQBAJ&pg=PT12|title=Regional Products and Rural Livelihoods: A Study on Geographical Indications from India|last=N. Lalitha|last2=Soumya Vinayan|date=4 January 2019|publisher=OUP India|isbn=978-0-19-909537-7}}</ref> जळगावची वांगी, [[आंबेमोहर]] तांदूळ इ.,<ref>Kishore, K., 2018. Geographical Indications in Horticulture: An Indian perspective.</ref><ref name="LalithaVinayan108">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ivqNDwAAQBAJ&pg=PT108|title=Regional Products and Rural Livelihoods: A Study on Geographical Indications from India|last=N. Lalitha|last2=Soumya Vinayan|date=4 January 2019|publisher=OUP India|isbn=978-0-19-909537-7|pages=108–}}</ref> [[चित्र:India_-_Fishing_boats_-_7250.jpg|उजवे|इवलेसे| मुंबईत मासेमारी नौका]] ७२० किनारपट्टी असलेला महाराष्ट्र&nbsp;किमी हे सागरी मत्स्य उत्पादनात भारतातील अग्रगण्य राज्यांपैकी एक आहे. मुंबई महानगर क्षेत्रात न्यू फेरी वार्फ, ससून डॉक आणि वर्सोवा ही प्रमुख फिश लँडिंग केंद्रे आहेत आणि ते राज्यातील माशांच्या लँडिंगपैकी जवळपास ६०% आहेत. सन २०१७-१८ मध्ये, राज्याच्या किनारपट्टीलगत कोकणात अरबी समुद्रात पकडलेल्या माशांपासून ४,७५,००० मेट्रिक टन उत्पादन झाले.<ref>Devi, M.S., Singh, V.V., Xavier, M. and Shenoy, L., 2019. Catch Composition of Trawl landings along Mumbai coast, Maharashtra. Fishery Technology, 56(1), pp.89-92.</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/maharashtra/maharashtra-ranks-fourth-marine-fish-production-216926|title=सागरी मत्स्य उत्पादनात महाराष्ट्र चौथ्या स्थानावर &#124; eSakal}}</ref> शाश्वततेच्या प्रयत्नांचा एक भाग म्हणून, राज्याने जट्रोफा, एक दुष्काळ प्रतिरोधक वनस्पतीसाठी योग्य वृक्षारोपण स्थळांच्या ओळखीसाठी एक प्रकल्प सुरू केला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.unipune.ernet.in/dept/geography/vhdeosthali_files/jatropha.htm|title=Identification of suitable sites for Jatropha plantation in Maharashtra using remote sensing and GIS|publisher=University of Pune|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080327230241/http://www.unipune.ernet.in/dept/geography/vhdeosthali_files/jatropha.htm|archive-date=27 March 2008|access-date=15 November 2006}}</ref> [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातील]] [[राळेगण सिद्धी|राळेगाव सिद्धी]] हे गाव ग्रामविकासाचे [[शाश्वत विकास|शाश्वत मॉडेल]] म्हणून ओळखले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://edugreen.teri.res.in/explore/renew/rallegan.htm|title=A model Indian village- Ralegaon Siddhi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20061011121216/http://edugreen.teri.res.in/explore/renew/rallegan.htm|archive-date=11 October 2006|access-date=30 October 2006}}</ref> === उत्पादन उद्योग === [[चित्र:An_embroidery_unit_in_Dharavi,_Mumbai.jpg|उजवे|इवलेसे| एक भरतकाम युनिट, अनेक लघु उद्योग कंपन्यांपैकी एक, [[धारावी]], मुंबई येथे.]] २०१३ मध्ये राष्ट्रीय औद्योगिक उत्पादनात १८.४% योगदान देणारे महाराष्ट्र हे भारतातील आघाडीचे औद्योगिक राज्य आहे. GSDPच्या जवळपास ४६% उद्योगांचे योगदान आहे.<ref>MEMON, M.S.A., 2015. ENTREPRENEURIAL ECOSYSTEM IN MAHARASHTRA INDUSTRIAL DEVELOPMENT CORPORATION (MIDC) WITH SPECIAL REFERENCE TO KOLHAPUR, MAHARASHTRA (Doctoral dissertation, Bharati Vidyapeeth).</ref><ref>Kanchan Banerjee, ‘MAHARASHTRA- Economic Picture Brightens Ahead in Race’. Vol 3(8) APRIL 2013</ref> मुंबई आणि पुण्याच्या सभोवतालच्या महानगरांच्या आसपासच्या पश्चिम महाराष्ट्रामध्ये औद्योगिक उत्पादनाची टक्केवारी लक्षणीय आहे. राज्यातील विविध क्षेत्रात उद्योगांना आकर्षित करण्यासाठी, महाराष्ट्र सरकारने १९६२ मध्ये [[महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ]] (MIDC)ची स्थापना केली. MIDC विशेष आर्थिक क्षेत्रे तयार करून उत्पादन व्यवसाय सुलभ करते ज्यात जमीन (खुले भूखंड किंवा बांधलेल्या जागा), रस्ते, पाणीपुरवठा, ड्रेनेज सुविधा इ.<ref name="Khandewale1989">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=_SDhC12S7q4C&pg=PA1|title=Industrial Area and Regional Resources: A Case Study of Nagpur Industrial Area|last=Shrinivas Vishnu Khandewale|publisher=Mittal Publications|year=1989|isbn=978-81-7099-134-2|pages=1–4}}</ref><ref name="Balakrishnan2019">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=OzPEDwAAQBAJ&pg=PA1|title=Shareholder Cities: Land Transformations Along Urban Corridors in India|last=Sai Balakrishnan|date=1 November 2019|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-5146-3|page=128}}</ref> पायाभूत सुविधा आहेत. आजपर्यंत, उत्पादन, आयटी, फार्मास्युटिकल आणि वाइन यासारख्या विविध क्षेत्रांवर भर देऊन राज्यभर २३३ क्षेत्रे विकसित करण्यात आली आहेत. [[मुंबई]] हे भारतातील कापड गिरण्यांचे मूळ घर असल्याने कापड उद्योगात महाराष्ट्राचा मोठा इतिहास आहे. [[सोलापूर]], [[इचलकरंजी]], [[मालेगाव]] आणि [[भिवंडी]] ही आज वस्त्रोद्योगासाठी ओळखली जाणारी काही शहरे आहेत. [[औषध|फार्मास्युटिकल्स]], [[पेट्रोकेमिकल|पेट्रोकेमिकल्स]], जड [[रासायनिक पदार्थ|रसायने]], [[विजाणूशास्त्र|इलेक्ट्रॉनिक्स]], [[मोटारवाहन|ऑटोमोबाईल्स]], अभियांत्रिकी, अन्न प्रक्रिया आणि प्लास्टिक हे राज्यातील काही प्रमुख उद्योग आहेत. तीनचाकी, जीप, व्यावसायिक वाहने आणि [[मोटारवाहन|कार]], सिंथेटिक फायबर, कोल्ड रोल्ड उत्पादने आणि औद्योगिक अल्कोहोल यांच्या उत्पादनासाठी महाराष्ट्र प्रसिद्ध आहे. पुणे हे देशातील सर्वात मोठे ऑटोमोबाईल हब म्हणून उदयास येत आहे. राज्याची राजधानी मुंबई आणि मुंबई महानगर प्रदेश ऐतिहासिकदृष्ट्या राज्यातील सर्वात औद्योगिक क्षेत्र आहे. राज्यातील औद्योगिक विकास मोठ्या प्रमाणावर [[पुणे महानगर क्षेत्र]], [[नाशिक]], [[औरंगाबाद]] आणि [[नागपूर]] येथे केंद्रित आहे . कापूस वस्त्र, रसायने, यंत्रसामग्री, इलेक्ट्रिकल्स, वाहतूक आणि धातूशास्त्र हे राज्यातील सहा महत्त्वाचे उद्योग आहेत. ==== केमिकल आणि फार्मास्युटिकल उद्योग ==== === माहिती आणि माध्यम === [[चित्र:Shahrukh_interacts_with_media_after_KKR's_maiden_IPL_title.jpg|उजवे|इवलेसे| [[शाहरुख खान]], मुंबई फिल्म इंडस्ट्रीतील सर्वात मोठा स्टार.]] [[जाहिरात]], [[वास्तुशास्त्र|आर्किटेक्चर]], [[कला]], हस्तकला, डिझाईन, [[फॅशन]], [[चित्रपट उद्योग|चित्रपट]], संगीत, परफॉर्मिंग आर्ट्स, प्रकाशन, संशोधन आणि विकास, [[आज्ञावली|सॉफ्टवेर]], खेळणी आणि [[क्रीडा|खेळ]], [[दूरचित्रवाणी|टीव्ही]] आणि [[रेडियो|रेडिओ]], आणि व्हिडिओ गेमसह अनेक सर्जनशील उद्योगांसाठी महाराष्ट्र हे भारतातील आघाडीचे राज्य आहे. अनेक चित्रपट, दूरचित्रवाणी मालिका, पुस्तके आणि इतर माध्यमांसह महाराष्ट्र हे भारतीय मनोरंजन उद्योगासाठी एक प्रमुख स्थान आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx|title=Media and Entertainment Industry -Brief Introduction|website=ibef.org/|publisher=India Brand Equity Foundation (IBEF)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140920204535/http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx|archive-date=20 September 2014|access-date=13 September 2014}}</ref> चित्रपट आणि दूरदर्शन निर्मितीसाठी मुंबई हे सर्वात मोठे केंद्र आहे आणि एकूण भारतीय चित्रपटांपैकी एक तृतीयांश चित्रपट राज्यात तयार होतात. {{INRConvert|1.5|b}} पर्यंत सर्वात महागड्या खर्चासह, कोट्यवधी-डॉलरची [[बॉलीवूड|बॉलिवूड]] निर्मिती, तेथे चित्रित केले आहेत.<ref>{{Cite magazine|last=Richard Corliss|author-link=Richard Corliss|date=16 September 1996|title=Hooray for Bollywood!|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026154551/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|archive-date=26 October 2014|access-date=3 January 2015}}</ref> [[मराठी चलचित्रपट|मराठी चित्रपट]] पूर्वी [[कोल्हापूर|कोल्हापुरात बनत]] असत, पण आता मुंबईत तयार होतात. ==== दूरसंचार ==== === बांधकाम आणि रिअल इस्टेट === === सेवा क्षेत्र === [[चित्र:National_Stock_Exchange_of_India_2.jpg|उजवे|इवलेसे| मुंबईतील भारतीय राष्ट्रीय शेअर बाजार]] महाराष्ट्राच्या अर्थव्यवस्थेवर सेवा क्षेत्राचे वर्चस्व आहे, ज्याचा वाटा ६१.४% मूल्यवर्धन आणि ६९.३% आहे.<ref name="service">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf|title=Service sector synopsis on Maharashtra|website=RBI's Regional Office – Mumbai|publisher=[[Reserve Bank of India]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201201044/http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf|archive-date=1 February 2014|access-date=1 February 2014}}</ref> सेवा क्षेत्रामध्ये पारंपारिक क्षेत्र जसे की शिक्षण, आरोग्य, वाहतूक, रिअल इस्टेट, बँकिंग आणि विमा तसेच माहिती तंत्रज्ञानासारख्या नवीन क्षेत्रांचा समावेश होतो. ==== बँकिंग आणि वित्त ==== मुंबई, राज्याची राजधानी आणि भारताची [[आर्थिक भांडवल|आर्थिक राजधानी]], अनेक भारतीय कंपन्या, बहुराष्ट्रीय कंपन्या आणि वित्तीय संस्थांचे कॉर्पोरेट मुख्यालय आहे. भारतातील मुख्य [[मुंबई रोखे बाजार|स्टॉक एक्स्चेंज]] आणि भांडवली बाजार आणि कमोडिटी एक्सचेंज मुंबई येथे आहेत. यामध्ये [[भारतीय रिझर्व्ह बँक]], बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज, [[राष्ट्रीय रोखे बाजार|नॅशनल स्टॉक एक्सचेंज ऑफ इंडिया]], [[सिक्‍युरिटीज अँड एक्‍स्चेंज बोर्ड ऑफ इंडिया|सेबी]] यांचा समावेश आहे. राज्य देशांतर्गत तसेच विदेशी संस्थांकडून औद्योगिक गुंतवणूक आकर्षित करत आहे. राज्यातील शेअर बाजार देशाच्या जवळपास ७० टक्के शेअर्सचा व्यवहार करतात.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Pachouly|first=Manish|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx|title=Taxpayers in Maharashtra|date=9 August 2011|work=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907192947/http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx|archive-date=7 September 2014|url-status=dead|agency=[[HT Media Ltd]]}}</ref> सहकारी शहरी आणि ग्रामीण बँकिंगमध्ये महाराष्ट्र हे एक आघाडीचे राज्य आहे. २००७ मध्ये राज्याच्या नागरी सहकारी बँकांचा भारतातील ४०% क्षेत्र आणि बहुतांश ठेवी होत्या.<ref>Baviskar, B. S. "Cooperatives in Maharashtra: Challenges Ahead." Economic and Political Weekly 42, no. 42 (2007): 4217-221. Accessed March 10, 2021. http://www.jstor.org/stable/40276570</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://ir.unishivaji.ac.in:8080/jspui/bitstream/123456789/1329/9/09_Chapter%202.pdf|title=A study of Karad Janata Sahakari Bank Ltd Karad|last=Dandge|first=R G|last2=Patil|first2=Sunanda Baburao|date=2004|publisher=Shivaji University|location=Kolhapur|page=49|accessdate=2022-03-14|archive-date=2022-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220420184103/http://ir.unishivaji.ac.in:8080/jspui/bitstream/123456789/1329/9/09_Chapter%202.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.toshniwalcollege.ac.in/uploaddata/Downloads/2016_17/Report_MRP_AgrawalSS_2016.pdf|title=A study of Customer Services and Financial Performance of Selected Urban Cooperative Banks in Marathwada|last=Agrawal|first=Sanjivkumar S.|date=2008|pages=33, 65|access-date=3 December 2021}}</ref> === घाऊक आणि किरकोळ व्यापार === [[चित्र:Phoenix_Marketcity_Kurla.jpg|उजवे|इवलेसे| [[कुर्ला]], मुंबई येथील फिनिक्स मार्केटसिटी मॉल]] राज्यातील किरकोळ परिस्थितीमध्ये संघटित आणि असंघटित अशा दोन्ही क्षेत्रांचा समावेश आहे. संघटित क्षेत्रात सुपरमार्केट, हायपरमार्केट, डिपार्टमेंटल स्टोर्स, मॉल्स आणि इतर खाजगी मालकीच्या रिटेल चेनचा समावेश होतो. असंघटितांमध्ये प्रामुख्याने कुटुंबाच्या मालकीच्या आणि चालवल्या जाणाऱ्या स्थानिक किराणा दुकाने, सुविधांची दुकाने, भाजी मंडई आणि फेरीवाले यांचा समावेश होतो.<ref>Venkatachalam, R. and Madan, A., 2012. A comparative study of customer preferences towards fresh groceries: organized v/s unorganized retailers. IPEDR, 55(38), pp.188-192.</ref> किरकोळ व्यापारात असंघटित क्षेत्राचे वर्चस्व आहे आणि ग्राहक त्याला प्राधान्य देतात.<ref>[Sarwar, S., 2017. Emerging Malls Boom in Maharashtra State. INTERNATIONAL JOURNAL, 2(8)</ref> ऑनलाइन खरेदी महाराष्ट्रासह भारतात लोकप्रिय होत आहे, आणि विशेषतः मुंबई शहर, देशामध्ये आघाडीवर आहे.<ref>Bansal, R., 2013. Prospects of electronic commerce in India. Journal of Asian Business Strategy, 3(1), pp.11-20.[]https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.1037.3382&rep=rep1&type=pdf</ref> === शिक्षण आणि प्रशिक्षण === २०११ मध्ये राज्यातील साक्षरता दर ८८.६९% होता. यामध्ये पुरुष साक्षरता ९२.१२% आणि महिला साक्षरता ७५.७५% आहे. * '''प्राथमिक आणि माध्यमिक स्तर''' [[चित्र:Students_of_a_Maharashtra_Primary_School_(9601442866).jpg|उजवे|इवलेसे| [[रायगड जिल्हा|रायगड]] जिल्ह्यातील सरकारी प्राथमिक शाळेतील विद्यार्थी.]] महाराष्ट्रातील शाळा राज्य सरकार किंवा धार्मिक संस्थांसह खाजगी संस्थांद्वारे चालवल्या जातात. राज्य कायद्यानुसार स्थानिक प्राधिकरणांना प्राथमिक शिक्षण देणे बंधनकारक आहे. तथापि, माध्यमिक शिक्षण हे ऐच्छिक कर्तव्य आहे.  <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Govt-dissolves-education-board-schools-now-under-Pune-Municipal-Corporations-wing/articleshow/20920981.cms|title=Govt dissolves education board; schools now under Pune Municipal Corporation's wing - टाइम्स ऑफ इंडिया|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2018-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202110818/https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Govt-dissolves-education-board-schools-now-under-Pune-Municipal-Corporations-wing/articleshow/20920981.cms|archive-date=2 February 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.timesnownews.com/education/article/maharashtra-assembly-passes-bill-allowing-private-companies-to-open-schools-in-state-sets-guidelines/180757|title=Maharashtra Assembly passes bill allowing private companies to open schools in state, sets guidelines|language=en-GB|access-date=2018-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202154012/https://www.timesnownews.com/education/article/maharashtra-assembly-passes-bill-allowing-private-companies-to-open-schools-in-state-sets-guidelines/180757|archive-date=2 February 2019|url-status=live}}</ref> ग्रामीण आणि शहरी भागातील सार्वजनिक प्राथमिक शाळा अनुक्रमे जिल्हा परिषद किंवा महानगरपालिका चालवतात. खाजगी शाळा मुख्यत्वे एज्युकेशन ट्रस्टद्वारे चालवल्या जातात आणि संबंधित अधिकाऱ्यांनी त्यांची अनिवार्य तपासणी करणे आवश्यक आहे. खासगी शाळा राज्य सरकारकडून आर्थिक मदतीसाठी पात्र आहेत. माध्यमिक शाळा [[काउन्सिल ऑफ इंडियन स्कूल सर्टिफिकेट एक्झॅमिनेशन (सी.आय.एस.सी.ई.)|भारतीय शाळा प्रमाणपत्र परीक्षा परिषद]] (CISCE), [[केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळ|केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळ (CBSE)]], [[राष्ट्रीय मुक्त विद्यालयीन शिक्षण संस्था|नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ ओपन स्कूल (NIOS)]] किंवा [[महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक आणि उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक आणि उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळाशी]] संलग्न आहेत. १०+२+३ योजनेअंतर्गत, माध्यमिक शाळा पूर्ण केल्यानंतर, विद्यार्थी सामान्यत: दोन वर्षांसाठी [[कनिष्ठ महाविद्यालय|कनिष्ठ महाविद्यालयात]], ज्याला प्री-युनिव्हर्सिटी असेही म्हणतात, किंवा [[महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक आणि उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक आणि उच्च माध्यमिक मंडळाशी]] संलग्न असलेल्या उच्च माध्यमिक सुविधा असलेल्या शाळांमध्ये नोंदणी केली जाते. [[महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक आणि उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|माध्यमिक शिक्षण]] किंवा कोणतेही केंद्रीय मंडळ. विद्यार्थी उदारमतवादी कला, वाणिज्य किंवा विज्ञान या तीनपैकी एका प्रवाहाची निवड करतात. आवश्यक अभ्यासक्रम पूर्ण केल्यावर, विद्यार्थी सामान्य किंवा व्यावसायिक पदवी कार्यक्रमांमध्ये नोंदणी करू शकतात. शाळांमधील शिक्षण मुख्यतः मराठी, इंग्रजी किंवा हिंदीमध्ये दिले जाते, परंतु स्थानिक मागणी असल्यास [[उर्दू भाषा|उर्दू]], गुजराती किंवा कन्नड यांसारख्या इतर भाषांमधील शिक्षण देखील दिले जाते.  <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/pmc-schools-to-run-junior-colleges-from-2018-19/articleshow/63945908.cms|title=PMC schools to run junior colleges from 2018-19 - टाइम्स ऑफ इंडिया|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2018-06-05}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/free-sanitary-napkins-for-girls-in-civic-schools/articleshow/64325150.cms|title=Free sanitary napkins for girls in civic schools - टाइम्स ऑफ इंडिया|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2018-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202111002/https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/free-sanitary-napkins-for-girls-in-civic-schools/articleshow/64325150.cms|archive-date=2 February 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.punezp.org/educmadhyamic.html|title=Zilla Parishad Pune|website=punezp.org|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529175416/http://www.punezp.org/educmadhyamic.html|archive-date=29 May 2018|access-date=2018-05-27}}</ref> खाजगी शाळा त्यांच्या अभ्यासक्रमाच्या निवडीनुसार भिन्न असतात आणि त्या राज्य बोर्ड किंवा दोन केंद्रीय शिक्षण मंडळांपैकी एक, [[केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळ|CBSE]] किंवा [[काउन्सिल ऑफ इंडियन स्कूल सर्टिफिकेट एक्झॅमिनेशन (सी.आय.एस.सी.ई.)|CISCE]]चे अनुसरण करू शकतात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://punemirror.indiatimes.com/pune/others/cbse-class-xii-results-pune-schools-stand-tall-arts-students-shine-again/articleshow/64337808.cms|title=CBSE Class XII Results: Pune schools stand tall; Arts students shine again – Pune Mirror -|work=Pune Mirror|access-date=2018-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527072125/https://punemirror.indiatimes.com/pune/others/cbse-class-xii-results-pune-schools-stand-tall-arts-students-shine-again/articleshow/64337808.cms|archive-date=27 May 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/done-high-90-scores-full-marks-in-subjects-bring-cheer-to-icse-schools/articleshow/64165885.cms|title=High 90% scores & full marks in subjects bring cheer to ICSE schools|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2018-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620043432/https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/done-high-90-scores-full-marks-in-subjects-bring-cheer-to-icse-schools/articleshow/64165885.cms|archive-date=20 June 2018|url-status=live}}</ref> '''*तृतीय स्तर''' [[चित्र:AFMC_Main_Building.jpg|अल्ट=AFMC Pune|इवलेसे| [[ए.एफ.एम.सी.|आर्म्ड फोर्सेस मेडिकल कॉलेज, पुणे]] ही भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीनंतर स्थापन झालेल्या संस्थांपैकी एक होती]] महाराष्ट्रात दरवर्षी १,६०,००० पदवीधर भरणारी २४ विद्यापीठे आहेत.<ref name="educational institute">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?id=21&Unitype=2|title=State University|publisher=University Grants Commission|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140422051850/http://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?id=21&Unitype=2|archive-date=22 April 2014|access-date=13 May 2014}}</ref><ref name="universities">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.educationinfoindia.com/maharashtradir.htm|title=Universities of Maharashtra|publisher=Education information of India|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130915133355/http://www.educationinfoindia.com/maharashtradir.htm|archive-date=15 September 2013|access-date=13 May 2014}}</ref> [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई]] विद्यापीठ हे पदवीधरांच्या संख्येच्या बाबतीत जगातील सर्वात मोठे विद्यापीठ आहे आणि १४१ संलग्न महाविद्यालये आहेत.<ref name="colleges">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mu.ac.in/colleges.html|title=Mumbai University Affiliated Colleges|publisher=University of Mumbai|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140509004327/http://www.mu.ac.in/colleges.html|archive-date=9 May 2014|access-date=13 May 2014}}</ref> प्रमुख राष्ट्रीय क्रमवारीनुसार, महाराष्ट्रातील अनेक महाविद्यालये आणि विद्यापीठे भारतातील सर्वोच्च स्थानी आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=5&Y=2013|title=India's Best Universities for 2013|date=12 May 2013|work=[[इंडिया टुडे (नियतकालिक)|इंडिया टुडे]]|access-date=17 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518020839/http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=5&Y=2013|archive-date=18 May 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=8&Y=2013|title=Top colleges in state|website=[[इंडिया टुडे (नियतकालिक)|इंडिया टुडे]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518013312/http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=8&Y=2013|archive-date=18 May 2014|access-date=17 May 2014}}</ref> [[भारतीय तंत्रज्ञान संस्था मुंबई|भारतीय तंत्रज्ञान संस्था बॉम्बे]] म्हणून महाराष्ट्रात अनेक स्वायत्त संस्था आहेत.<ref name="autonomous colleges">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ugc.ac.in/oldpdf/colleges/374autocolleges_april11.pdf|title=List of autonomous institutes in Maharashtra|publisher=University Grants Commission|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130102205937/http://www.ugc.ac.in/oldpdf/colleges/374autocolleges_april11.pdf|archive-date=2 January 2013|access-date=13 May 2014}}</ref> यापैकी बहुतेक स्वायत्त संस्था भारतात सर्वोच्च स्थानावर आहेत आणि त्यांना खूप स्पर्धात्मक प्रवेश आवश्यकता आहेत. पुणे ऐतिहासिकदृष्ट्या उच्च शिक्षणाचे केंद्र म्हणून ओळखले जाते आणि भारताची शैक्षणिक राजधानी म्हणून ओळखले जाते. २००६ मध्ये, असे नोंदवले गेले की संपूर्ण भारतातील सुमारे २,००,००० विद्यार्थी पुण्यात नऊ विद्यापीठे आणि शंभरहून अधिक शैक्षणिक संस्थांमध्ये शिक्षण घेतात. राज्यात अनेक धार्मिक आणि विशेष-उद्देशीय संस्थांसह इतर शेकडो खाजगी महाविद्यालये आणि विद्यापीठे आहेत. [[वसंतराव दादा पाटील|वसंतदादा पाटील]] यांच्या राज्य सरकारने १९८२ मध्ये शिक्षण क्षेत्राचे उदारीकरण केल्यानंतर बहुतेक खाजगी महाविद्यालये गेल्या तीस वर्षांत सुरू झाली.<ref name="articles.economictimes.indiatimes.com"/> खाजगी असले तरी या महाविद्यालयांच्या कामकाजात शासनाची नियामक भूमिका असते. महाराष्ट्रातील मोठ्या सहकारी चळवळीतील राजकारणी आणि नेत्यांनी अनेक खाजगी संस्था स्थापन करण्यात मोलाचा वाटा उचलला <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Dahiwale Vol. 30, No. 6 (11 Feb. 1995), pp.|first=S. M.|year=1995|title=Consolidation of Maratha Dominance in Maharashtra|journal=Economic and Political Weekly|volume=30|issue=6|pages=341–342|jstor=4402382}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Baviskar|first=B. S.|year=2007|title=Cooperatives in Maharashtra: Challenges Ahead|journal=Economic and Political Weekly|volume=42|issue=42|pages=4217–4219|jstor=40276570}}</ref> राज्यात आयटी क्लस्टर्सच्या वाढीमुळे मागणी पूर्ण करण्यासाठी अभियांत्रिकी महाविद्यालये स्थापन करण्यात त्याच प्रमाणात वाढ झाली आहे. पुण्यासारख्या क्लस्टर्स असलेल्या भागात कुशल कामगार.<ref>Krishnan, S., 2014. Political Economy of India’s Tertiary Education. Economic & Political Weekly, 49(11), p.63.</ref> ब््ब्स्र्योब्व्स्य्ब्र्लब्द्ब द् बद्स् [[चित्र:PDKV_Akola_-_Agricultural_University.png|उजवे|इवलेसे| पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ (कृषी विद्यापीठ) अकोला]] राज्यात विविध प्रदेशात चार कृषी विद्यापीठे देखील आहेत.<ref name="mcaer">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mcaer.org/|title=Welcome to MCAER official website|publisher=mcaer.org|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150929163851/http://www.mcaer.org/|archive-date=29 September 2015|access-date=28 September 2015}}</ref> राज्याच्या जिल्हा स्तरावर उच्च शिक्षणासाठी आवश्यक असलेली अनेक प्रादेशिक विद्यापीठे देखील आहेत. याशिवाय राज्यात अनेक डीम्ड विद्यापीठे आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.aicte-india.org/downloads/deemedunivertisite.pdf|title=List of Deemed Universities|website=aicte-india.org|publisher=[[All India Council for Technical Education]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219220504/http://www.aicte-india.org/downloads/deemedunivertisite.pdf|archive-date=19 February 2015|access-date=29 August 2014}}</ref> सामान्यत: अधिक खुली प्रवेश धोरणे, लहान शैक्षणिक कार्यक्रम आणि कमी शिकवणी असलेली स्थानिक समुदाय महाविद्यालये देखील आहेत. '''*व्यावसायिक प्रशिक्षण''' एकूण ४१६ ITI आणि ३१० ITC आहेत ज्यात अंदाजे १,५०,००० (ITIs मध्ये १,१३,६४४ आणि ITC मध्ये ३५,५१२) विद्यार्थी आहेत. राज्यात ४१६ पोस्ट-सेकंडरी स्कूल [[औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था|इंडस्ट्रियल ट्रेनिंग इन्स्टिट्यूट]] (ITIs) सरकारद्वारे चालवल्या जातात आणि ३१० इंडस्ट्रियल ट्रेनिंग सेंटर्स (ITC) खाजगी संस्थांद्वारे चालवल्या जातात जे बांधकाम, प्लंबिंग, वेल्डिंग, ऑटोमोबाईल मेकॅनिक इत्यादीसारख्या असंख्य व्यवसायांमध्ये व्यावसायिक प्रशिक्षण देतात. यशस्वी उमेदवारांना राष्ट्रीय व्यापार प्रमाणपत्र मिळते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=93kkDwAAQBAJ&q=%22Industrial+training+institute%22++pune&pg=PA27|title=Building Histories: the Proceedings of the Fourth Annual Construction History Society Conference|last=Campbell|first=James (editor)|last2=Melsens|first2=S|last3=Mangaonkar – Vaiude|first3=P|last4=Bertels|first4=Inge (Authors)|date=2017|publisher=The Construction History Society|isbn=978-0-9928751-3-8|location=Cambridge UK|pages=27–38|access-date=3 October 2017}}</ref> २०१२ मध्ये अंदाजे १,५०,००० (ITIs मध्ये १,१३,६४४ आणि ITCs मध्ये ३५,५१२) विद्यार्थ्यांनी या संस्थांद्वारे चालवल्या जाणाऱ्या कार्यक्रमांमध्ये नोंदणी केली होती. === वाहतूक === {{Main article|महाराष्ट्रातील वाहतूक}} १७ व्या शतकापासून व्यापार आणि औद्योगिक विकासासह मुंबई हे महाराष्ट्रातील प्रमुख बंदर आहे, प्रमुख राष्ट्रीय महामार्ग, रेल्वे राज्यातून जातात, ज्यामुळे माल आणि लोकांच्या जलद वाहतुकीस मदत होते. राज्याने जिल्हा ठिकाणांना प्रमुख व्यापारी बंदरे आणि शहरांशी जोडणाऱ्या रस्त्यांच्या जाळ्यातही भर घातली आहे. मुंबई, पुणे आणि नागपूर ही राज्यातील प्रमुख विमानतळे आहेत. मुंबईच्या [[छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळा]]<nowiki/>ची जगातील सर्वात व्यस्त सिंगल रनवे विमानतळ म्हणून नोंद झाली आहे. नवी मुंबई आणि पुणे येथे प्रत्येकी एक असे दोन नवीन विमानतळ बांधण्याचे प्रस्तावित आहे. '''*रस्ते वाहतूक''' [[चित्र:Nashik_Mumbai_NH3.jpg|उजवे|इवलेसे| NH3, मुंबई आणि नाशिकला जोडणारा महामार्ग]] राज्यात भारतातील सर्वात मोठे रस्ते जाळे असलेली, बहु-मोडल वाहतूक व्यवस्था आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug|title=Multimodal transportation system in state|publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903151114/https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug|archive-date=3 September 2014|access-date=29 August 2014}}</ref> २०११ मध्ये, महाराष्ट्रातील पृष्ठभागाच्या रस्त्याची एकूण लांबी २,६७,४५२ होती&nbsp;किमी;<ref name="Highwaylength">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php|title=Public Private Partnerships in India|website=pppinindia.com/|publisher=[[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830113346/http://www.pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php|archive-date=30 August 2014|access-date=29 August 2014}}</ref> राष्ट्रीय महामार्गांमध्ये ४,१७६ होते&nbsp;किमी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15|title=List of State-wise National Highways in India|website=knowindia.gov.in/|publisher=[[भारत सरकार]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140905021156/http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15|archive-date=5 September 2014|access-date=29 August 2014}}</ref> आणि राज्य महामार्ग ३,७००&nbsp;किमी <ref name="Highwaylength" /> इतर जिल्हा रस्ते आणि गावातील रस्ते गावांना त्यांच्या सामाजिक गरजा पूर्ण करण्यासाठी तसेच खेड्यापासून जवळच्या बाजारपेठांमध्ये कृषी उत्पादनांची वाहतूक करण्यासाठी सुलभता प्रदान करतात. प्रमुख जिल्हा रस्ते मुख्य रस्ते आणि ग्रामीण रस्ते यांना जोडण्याचे दुय्यम कार्य प्रदान करतात. महाराष्ट्रातील जवळपास ९८% गावे महामार्ग आणि आधुनिक रस्त्यांनी जोडलेली आहेत. राज्य महामार्गावरील सरासरी वेग ५०-६० च्या दरम्यान असतो&nbsp;किमी/ता (३१–३७&nbsp;mi/h) वाहनांच्या मोठ्या उपस्थितीमुळे; खेडे आणि शहरांमध्ये, वेग २५-३० इतका कमी आहे&nbsp;किमी/ता (१५-१८&nbsp;mi/h).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.रीडिफ.कॉम/money/report/speed/20070329.htm|title=Village speed limit in maharashtra|website=रिडिफ.कॉम/|publisher=Rediff News|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903114901/http://www.रीडिफ.कॉम/money/report/speed/20070329.htm|archive-date=3 September 2014|access-date=29 August 2014}}</ref> राष्ट्रीय महामार्गांना केंद्र सरकारकडून निधी मिळतो, मात्र, राज्य महामार्ग आणि स्थानिक रस्ते राज्य सरकारवर अवलंबून असतात. निधीच्या कमतरतेमुळे महाराष्ट्र सरकारला राज्य महामार्गांसाठी निधी देण्यासाठी खाजगी क्षेत्रावर अवलंबून राहावे लागले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://www.iptu.co.uk/content/trade_cluster_info/india/indian-transport-profile.pdf|title=Profile of the Indian transport sector. Operations Evaluation Department|last=Singru|first=N|date=2007|publisher=World Bank|location=Manilla|page=9|access-date=22 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20111221122952/http://iptu.co.uk/content/trade_cluster_info/india/indian-transport-profile.pdf|archive-date=21 December 2011}}</ref> [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ]] (MSRTC) सार्वजनिक क्षेत्रात किफायतशीर आणि विश्वासार्ह प्रवासी रस्ते वाहतूक सेवा प्रदान करते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html|title=The Maharashtra State Road Transport Corporation|website=msrtc.gov.in/|publisher=[[Government of Maharashtra]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903042657/http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html|archive-date=3 September 2014|access-date=29 August 2014}}</ref> या बसेस, ज्यांना ST (राज्य परिवहन) म्हणले जाते, बहुतेक लोकसंख्येच्या वाहतुकीचे प्राधान्य साधन आहे. भाड्याने घेतलेल्या वाहतुकीच्या प्रकारांमध्ये मीटरच्या टॅक्सी आणि [[रिक्षा|ऑटो रिक्षा]] यांचा समावेश होतो, जे सहसा शहरांमध्ये विशिष्ट मार्गांनी चालतात. '''*रेल्वे''' [[चित्र:RoRo.jpg|उजवे|इवलेसे| [[सावंतवाडी रेल्वे स्थानक|सावंतवाडी रोड रेल्वे स्थानकावर]] एक [[रो-रो वाहतूक|RORO]] गाडी]] भारत सरकारच्या मालकीची [[भारतीय रेल्वे]] महाराष्ट्रात तसेच उर्वरित देशात रेल्वे नेटवर्क चालवते. ५,९८३ च्या रेल्वे नेटवर्कसह राज्य देशाच्या इतर भागांशी चांगले जोडलेले आहे&nbsp;चार रेल्वे दरम्यान किमी.<ref name="western">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283|title=Western Railway in its present form|website=Indian Railways|publisher=[[Western Railway zone|Western Railway]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140213185804/http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283|archive-date=13 February 2014|access-date=13 February 2014}}</ref><ref name="central">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287|title=Central Railway's Head Quarter|publisher=[[Central Railway (India)|Central Railway]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222234920/http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287|archive-date=22 February 2014|access-date=13 February 2014}}</ref> * [[भारतीय रेल्वे|भारतीय रेल्वेचे]] [[मध्य रेल्वे क्षेत्र|मध्य रेल्वे]] आणि [[पश्चिम रेल्वे क्षेत्र|पश्चिम रेल्वे]] झोन ज्यांचे मुख्यालय मुंबई येथे आहे, अनुक्रमे [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस|छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]] आणि [[चर्चगेट]] येथे, * [[नागपूर रेल्वे स्थानक|नागपूर जंक्शनमध्ये]] मध्य रेल्वेचा अनुक्रमे नागपूर (मध्य) आणि नागपूर (दक्षिण पूर्व मध्य) आणि [[दक्षिण पूर्व मध्य रेल्वे क्षेत्र|दक्षिण पूर्व मध्य रेल्वेचा विभाग]] [[मध्य रेल्वे क्षेत्र|आहे]] . * [[दक्षिण मध्य रेल्वे क्षेत्र|दक्षिण मध्य रेल्वेचा]] [[नांदेड]] विभाग जो महाराष्ट्राच्या [[मराठवाडा]] विभागाची पूर्तता करतो आणि * [[कोकण रेल्वे]], [[सी.बी.डी. बेलापूर|सीबीडी बेलापूर]], [[नवी मुंबई]] येथे स्थित भारतीय रेल्वेची एक उपकंपनी आहे जी महाराष्ट्राच्या [[कोकण]] किनारपट्टी भागात सेवा देते आणि भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीपर्यंत चालू ठेवते. मालवाहतूक आणि लोक वाहून नेण्यासाठी रेल्वे नेटवर्कचा वापर केला जातो परंतु मालवाहतूकीची मोठी टक्केवारी रेल्वेपेक्षा ट्रकद्वारे वाहून नेली जाते. '''* प्रवासी रेल्वे''' [[चित्र:Nagpur_-_Bhusawal_SF_Express.jpg|उजवे|इवलेसे| नागपूर - भुसावळ एसएफ एक्सप्रेस]] भारतातील प्रमुख शहरांना महाराष्ट्रातील शहरांशी जोडणाऱ्या अनेक रेल्वे सेवा आहेत, उदाहरणार्थ, [[मुंबई राजधानी एक्सप्रेस]], सर्वात वेगवान [[राजधानी एक्सप्रेस|राजधानी]] ट्रेन, भारताची राजधानी नवी दिल्ली ते मुंबईला जोडते.<ref name="rajdhani">{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM|title=Mumbai-New Delhi Rajdhani Express|date=20 May 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=1 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150303054341/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM|archive-date=3 March 2015|url-status=live}}</ref> महाराष्ट्रातील शहरांना जोडणाऱ्या अनेक सेवा देखील आहेत जसे की [[दख्खनची राणी|डेक्कन क्वीन]] मुंबई आणि पुण्याला जोडणारी. दक्षिण-पश्चिम महाराष्ट्रातील [[कोल्हापूर]] शहराला ईशान्य महाराष्ट्रातील [[गोंदिया|गोंदियाशी]] जोडणारी [[महाराष्ट्र एक्सप्रेस]] सेवा एका राज्यात सर्वात लांब अंतर कापण्याचा सध्याचा विक्रम आहे, कारण तिचा संपूर्ण धावा १,३४६ आहे.&nbsp;किमी (८३६&nbsp;mi) संपूर्णपणे महाराष्ट्रात आहे. ठाणे आणि सीएसटी ही भारतातील सर्वात व्यस्त रेल्वे स्थानके आहेत,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms|title=Thane is busiest railway station in Mumbai|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161031152836/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms|archive-date=31 October 2016|access-date=13 September 2016}}</ref> नंतरचे मुंबई उपनगरीय रेल्वेच्या लांब पल्ल्याच्या गाड्या आणि प्रवासी गाड्यांसाठी टर्मिनल म्हणून काम करतात. महाराष्ट्रातही [[मुंबई उपनगरी रेल्वे|मुंबई]] आणि [[पुणे उपनगरी रेल्वे|पुण्यात]] उपनगरीय रेल्वे नेटवर्क आहेत जे लांब पल्ल्याच्या प्रवासी आणि मालवाहू गाड्या वापरतात तेच ट्रॅक वापरून दररोज सुमारे 6.4 दशलक्ष प्रवासी वाहतूक करतात.<ref name="IBE2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ibef.org/download/Maharasthra_271211.pdf|title=Maharashtra – Physical Infrastructure, Railways|date=November 2011|publisher=IBEF|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120517141307/http://www.ibef.org/download/Maharasthra_271211.pdf|archive-date=17 May 2012|access-date=31 March 2012}}</ref> '''*समुद्री बंदरे''' मुंबई पोर्ट आणि [[जवाहरलाल नेहरू बंदर|जेएनपी]] (ज्याला न्हावा शेवा असेही म्हणतात), ही दोन प्रमुख समुद्री बंदरे भारत सरकारच्या नियंत्रणाखाली आणि देखरेखीखाली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm|title=List of ports in Maharashtra|website=Regional Port Offices|publisher=Maharashtra Maritime Board|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203004608/http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm|archive-date=3 February 2014|access-date=1 February 2014}}</ref> भारताच्या १२ सार्वजनिक बंदरांवर हाताळल्या जाणाऱ्या एकूण कंटेनरच्या प्रमाणापैकी अर्ध्याहून अधिक आणि देशाच्या एकूण कंटेनरीकृत महासागर व्यापाराच्या जवळपास ४० टक्के वाटा जेएनपीचा आहे.<ref name="JOC">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.joc.com/port-news/asian-ports/port-nhava-sheva/india's-major-ports-see-67-percent-growth-container-volumes_20150407.html|title=India's major ports see 6.7 percent growth in container volumes|date=7 April 2015|publisher=JOC.com.|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507235822/http://www.joc.com/port-news/asian-ports/port-nhava-sheva/india%E2%80%99s-major-ports-see-67-percent-growth-container-volumes_20150407.html|archive-date=7 May 2015|access-date=27 June 2015}}</ref> महाराष्ट्रात जवळपास ४८ छोटी बंदरे आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html|title=Sea ports of Maharashtra|publisher=Geo cities organisation|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222132738/http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html|archive-date=22 February 2014|access-date=13 February 2014}}</ref> यापैकी बहुतेक प्रवासी वाहतूक हाताळतात आणि त्यांची क्षमता मर्यादित असते. महाराष्ट्रातील कोणत्याही प्रमुख नद्यांना जलवाहतूक नाही आणि त्यामुळे नदी वाहतूक राज्यात अस्तित्वात नाही. '''*विमान वाहतूक''' महाराष्ट्रातील जवळपास सर्व प्रमुख शहरांमध्ये विमानतळ आहेत. [[छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|CSIA]] (पूर्वीचे बॉम्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ) आणि [[जुहू विमानतळ]] हे मुंबईतील दोन विमानतळ आहेत. इतर दोन आंतरराष्ट्रीय विमानतळे [[पुणे विमानतळ|पुणे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] आणि [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] (नागपूर) आहेत. तर [[औरंगाबाद विमानतळ]] हे [[भारतीय विमानतळ प्राधिकरण|भारतीय विमानतळ प्राधिकरणाद्वारे]] चालवले जाणारे देशांतर्गत विमानतळ आहे. उड्डाणे खाजगी आणि सरकारी दोन्ही विमान कंपन्या चालवतात. [[ओझर वायुसेना तळ|नाशिक विमानतळ]] हे देखील एक प्रमुख विमानतळ आहे. राज्यातील बहुतेक विमानतळ भारतीय [[भारतीय विमानतळ प्राधिकरण|विमानतळ प्राधिकरण]] (AAI) द्वारे चालवले जातात तर रिलायन्स एअरपोर्ट डेव्हलपर्स (RADPL), सध्या ९५ वर्षांच्या भाडेतत्त्वावर [[लातूर विमानतळ|लातूर]], [[श्री गुरू गोविंद सिंग जी विमानतळ|नांदेड]], बारामती, उस्मानाबाद आणि यवतमाळ येथे पाच बिगर मेट्रो विमानतळ चालवतात.<ref name="TOI">{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM|title=Reliance Airport gets five projects on lease|date=6 August 2009|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=19 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150130212553/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM|archive-date=30 January 2015|url-status=live}}</ref> महाराष्ट्र विमानतळ विकास कंपनी (MADC)ची स्थापना २००२ मध्ये AAI किंवा [[महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ]] (MIDC) अंतर्गत नसलेल्या राज्यातील विमानतळांचा विकास करण्यासाठी करण्यात आली. [[मिहान|नागपूर (मिहान) येथील मल्टी-मॉडल इंटरनॅशनल कार्गो हब आणि विमानतळाच्या]] नियोजन आणि अंमलबजावणीमध्ये MADC प्रमुख भूमिका बजावत आहे.<ref name="MADC">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.madcindia.org/projects.html|title=MIDC projects|publisher=[[Maharashtra Airport Development Company]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120226054653/http://www.madcindia.org/projects.html|archive-date=26 February 2012|access-date=31 March 2012}}</ref> अतिरिक्त छोट्या विमानतळांमध्ये [[अकोला विमानतळ|अकोला]], अमरावती, चंद्रपूर, धुळे, [[गोंदिया विमानतळ|गोंदिया]], जळगाव, कराड, [[कोल्हापूर विमानतळ|कोल्हापूर]], [[गांधीनगर विमानतळ|नाशिक रोड]], [[रत्‍नागिरी विमानतळ|रत्‍नागिरी]] आणि [[सोलापूर विमानतळ|सोलापूर]] यांचा समावेश आहे .<ref name="smaller">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm|title=Statewise airfield list|website=cad.gujarat.gov.in/|publisher=Director Civil Aviation, Government of Gujarat|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130208124543/http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm|archive-date=8 February 2013|access-date=5 August 2014}}</ref> === पर्यटन === पर्यटन हा महाराष्ट्रातील औरंगाबाद, मुंबई आणि पुण्याच्या आसपासचा प्रमुख उद्योग आहे. प्रेक्षणीय स्थळांमध्ये [[अजिंठा]], [[वेरूळची लेणी|एलोरा]], [[घारापुरी लेणी|एलिफंटा]] आणि कार्ले -भाजे येथील प्राचीन लेणी आणि स्मारके, [[रायगड (किल्ला)|रायगड]], [[सिंहगड]], [[राजगड]], [[शिवनेरी]], पन्हाळा, ब्रिटिशकालीन हिल स्टेशन्स जसे की [[लोणावळा]], महाबळवार, मराठा साम्राज्य काळातील असंख्य पर्वतीय किल्ले यांचा समावेश [[महाबळेश्वर|आहे]] आणि [[माथेरान]], मेळघाट, नागझिरा आणि [[ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प|ताडोबा]] सारखे व्याघ्र प्रकल्प आणि नवेगाव बंध सारखी राष्ट्रीय उद्याने. धार्मिक पर्यटनामध्ये शिर्डी (साईबाबा मंदिर), नाशिक (हिंदू पवित्र स्थान), नांदेड (गुरुद्वारा), नागपूर (दीक्षाभूमी), [[सिद्धिविनायक मंदिर, मुंबई|सिद्धिविनायक मंदिर]] आणि मुंबईतील हाजी अली दर्गा आणि पंढरपूर (विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर) तसेच पाच ठिकाणांचा समावेश होतो. अकरापैकी [[ज्योतिर्लिंग|ज्योतिर्लिंगे]] आणि कोल्हापूर (महालक्ष्मी मंदिर) सारखी [[शक्तिपीठे|शक्तीपीठे]]. असंख्य समुद्रकिनारे, साहसी पर्यटन स्थळे, मनोरंजन उद्याने आणि वॉटर पार्क देखील राज्यातील पर्यटनात भर घालतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.maharashtratourism.gov.in/?MenuID=1124|title=Maharashtra Tourism Development Corporation|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816110004/https://www.maharashtratourism.gov.in/?MenuID=1124|archive-date=16 August 2017|access-date=16 August 2017}}</ref> == राज्य सरकारचा महसूल आणि खर्च == [[भारताचे संविधान|भारतीय राज्यघटनेचे]] कलम २४६ <ref name="coi" />, [[भारतीय संसद|भारताची संसद]] आणि [[विधानसभा|राज्य विधानमंडळ]] यांच्यात कर आकारणीसह विधायी अधिकारांचे वितरण करते. केंद्र सरकार आणि राज्यांना एकाचवेळी कर आकारणीचे अधिकार देण्याची राज्यघटनेत तरतूद नाही.<ref name="Distribution of">{{Citation|title=Distribution of Powers between Centre, States and Local Governments}}</ref> खालील तक्त्यामध्ये केंद्र सरकारकडून आकारले जाणारे तेरा कर आणि महाराष्ट्रासह राज्यांचे एकोणीस कर आहेत.<ref name="Distribution of" /> === भारताचे केंद्र सरकार === {| class="wikitable" !SL. नाही. ! केंद्रीय यादीनुसार कर |- | ८२ | '''आयकर :''' कृषी उत्पन्नाव्यतिरिक्त इतर उत्पन्नावरील कर. |- | ८३ | '''कस्टम ड्युटी''' : [[निर्यात]] शुल्कासह सीमाशुल्काची कर्तव्ये |- | ८४ | '''उत्पादन शुल्क''' : भारतात उत्पादित किंवा उत्पादित केलेल्या खालील वस्तूंवर [[अबकारी कर|अबकारी]] शुल्क (a) [[खनिज तेल|पेट्रोलियम क्रूड]] (b) [[डीझेल|हाय स्पीड डिझेल]] (c) मोटर स्पिरिट (सामान्यतः पेट्रोल म्हणून ओळखले जाते) (d) [[नैसर्गिक वायू]] (e) [[जेट इंधन|विमानचालन टर्बाइन इंधन]] आणि (f) [[तंबाखू]] आणि तंबाखू उत्पादने |- | ८५ | [[व्यवसाय कर|महानगरपालिका कर]] |- | ८६ | मालमत्तेच्या भांडवली मूल्यावरील कर, शेतजमीन वगळून, व्यक्ती आणि कंपन्या, कंपन्यांच्या भांडवलावरील कर |- | ८७ | शेतजमिनीव्यतिरिक्त इतर मालमत्तेच्या संदर्भात इस्टेट ड्युटी |- | ८८ | शेतजमिनीव्यतिरिक्त इतर मालमत्तेच्या उत्तराधिकाराच्या संदर्भात कर्तव्ये |- | ८९ | माल किंवा प्रवाशांवर टर्मिनल कर, रेल्वे, समुद्र किंवा हवाई मार्गे; रेल्वे भाडे आणि मालवाहतुकीवर कर. |- | 90 | स्टॉक एक्सचेंज आणि फ्युचर्स मार्केटमधील व्यवहारांवरील मुद्रांक शुल्काव्यतिरिक्त इतर कर |- | 92A | आंतरराज्यीय व्यापार किंवा वाणिज्य दरम्यान अशी विक्री किंवा खरेदी जेथे होते तेथे वर्तमानपत्रांव्यतिरिक्त इतर वस्तूंच्या विक्री किंवा खरेदीवरील कर |- | 92B | आंतरराज्यीय व्यापार किंवा वाणिज्य दरम्यान मालाच्या खेपेवर कर |- | ९७ | भारतीय राज्यघटनेच्या सातव्या अनुसूचीच्या तीनपैकी कोणत्याही सूचीमध्ये सर्व अवशिष्ट प्रकारचे कर सूचीबद्ध नाहीत |} === राज्य सरकारे === {| class="wikitable" !SL. नाही. ! '''राज्य यादीनुसार कर''' |- | ४५ | जमीन महसूल, ज्यामध्ये महसुलाचे मूल्यांकन आणि संकलन, जमिनीच्या नोंदींची देखरेख, महसुलाच्या उद्देशांसाठी सर्वेक्षण आणि अधिकारांच्या नोंदी, आणि महसूलापासून दूर राहणे इ. |- | ४६ | कृषी उत्पन्नावर कर |- | ४७ | शेतजमिनीच्या उत्तराधिकाराच्या संदर्भात कर्तव्ये. |- | ४८ | शेतजमिनीच्या संदर्भात इस्टेट ड्युटी |- | 49 | जमिनी आणि इमारतींवर कर. |- | 50 | खनिज अधिकारांवर कर. |- | ५१ | राज्यांतर्गत उत्पादित किंवा उत्पादित केलेल्या मालासाठी उत्पादन शुल्काची कर्तव्ये (i) मानवी वापरासाठी अल्कोहोलयुक्त मद्य आणि (ii) अफू, भारतीय भांग आणि इतर अंमली पदार्थ आणि अंमली पदार्थ. |- | ५३ | '''वीज शुल्क''' : [[वीज|विजेच्या]] वापरावर किंवा विक्रीवर कर |- | ५४ | पेट्रोलियम क्रूड, हाय स्पीड डिझेल, मोटर स्पिरिट (सामान्यत: पेट्रोल म्हणून ओळखले जाते), नैसर्गिक वायू एव्हिएशन टर्बाइन इंधन आणि मानवी वापरासाठी अल्कोहोल मद्य यांच्या विक्रीवरील कर परंतु आंतरराज्यीय किंवा वाणिज्य किंवा आंतरराष्ट्रीय स्रोतामध्ये विक्रीचा समावेश नाही अशा वस्तूंचा व्यापार किंवा वाणिज्य. |- | ५६ | रस्ते किंवा अंतर्देशीय जलमार्गाने वाहून नेल्या जाणाऱ्या वस्तू आणि प्रवाशांवर कर. |- | ५७ | रस्त्यावर वापरण्यासाठी योग्य असलेल्या वाहनांवर कर . |- | ५८ | प्राणी आणि बोटींवर कर. |- | ५९ | टोल |- | 60 | व्यवसाय, व्यापार, कॉलिंग आणि रोजगार यावर कर . |- | ६१ | कॅपिटेशन कर . |- | ६२ | करमणूक आणि करमणूक यांवरील कर पंचायत किंवा नगरपालिका किंवा प्रादेशिक परिषद किंवा जिल्हा परिषदेद्वारे आकारले जातील आणि गोळा केले जातील. |- | ६३ | [[मुद्रांक|मुद्रांक शुल्क]] |} === वस्तू आणि सेवा कर === हा कर 1 जुलै 2017 पासून भारत [[भारत सरकार|सरकारद्वारे]] भारताच्या संविधानाच्या शंभर आणि पहिल्या दुरुस्तीच्या अंमलबजावणीद्वारे लागू झाला. GST ने [[भारत सरकार|केंद्र]] आणि [[भारताची राज्ये आणि प्रदेश|राज्य]] सरकारांद्वारे आकारले जाणारे विद्यमान अनेक कर बदलले. हा अप्रत्यक्ष कर (किंवा उपभोग कर ) वस्तू आणि सेवांच्या पुरवठ्यावर वापरला जातो. हा सर्वसमावेशक, बहुस्तरीय, गंतव्य-आधारित कर आहे: सर्वसमावेशक कारण त्यात काही राज्य कर वगळता जवळजवळ सर्व अप्रत्यक्ष कर समाविष्ट आहेत. उत्पादन प्रक्रियेच्या प्रत्येक टप्प्यावर जीएसटी लागू केला जातो, परंतु अंतिम ग्राहकाव्यतिरिक्त उत्पादनाच्या विविध टप्प्यांमध्ये सर्व पक्षांना परतावा दिला जातो आणि गंतव्य-आधारित कर म्हणून तो गोळा केला जातो. वापराच्या बिंदूपासून आणि मागील करांप्रमाणे मूळ बिंदू नाही. == कामगार शक्ती == २०१५ पर्यंत, राज्यातील ५२.७% कामगार कृषी क्षेत्रात होते. यापैकी २५.४% शेतकरी (जमीन मालक) होते, तर २७.३% शेतमजूर होते.<ref>Shroff, S., 2015. 1 lakh farmers quit agriculture in 5 years in Maharashtra.</ref> राज्यात लक्षणीय आंतरराज्य आणि आंतरराज्यीय स्थलांतरित कामगार लोकसंख्या आहे. राज्यातील कामगार प्रामुख्याने [[उत्तर प्रदेश]], [[बिहार]], [[कर्नाटक]] आणि [[राजस्थान]] या राज्यांतून येतात . स्थलांतरित कामगारांना प्रामुख्याने राज्याच्या अधिक विकसित प्रदेशात जसे की पश्चिम महाराष्ट्रातील मुंबई, पुणे आणि नाशिक महानगरे तसेच काही प्रमाणात औरंगाबाद आणि नागपूर विभागांमध्ये रोजगार मिळतो. आंतरराज्य स्थलांतरितांना देखील वर नमूद केलेल्या प्रदेशांमध्ये संधी मिळतात.<ref>Kisan Algur Regional Composition of Migrant and Non -Migrant Workers in Maharashtra, India International Journal of Interdisciplinary and Multidisciplinary Studies (IJIMS), 2017, Vol 4, No.2,152-156. </ref> === उत्पन्न आणि गरिबी === === संघटित कामगार === == प्रदेशांची अर्थव्यवस्था == [[चित्र:Maharashtra_Divisions_Eng.svg|उजवे|इवलेसे| महाराष्ट्रातील विभाग]] प्रशासकीय कारणांसाठी महाराष्ट्र सहा विभागांमध्ये विभागला गेला आहे. अमरावती, नागपूर, औरंगाबाद, कोकण, नाशिक आणि पुणे. हे विभाग विदर्भ (अमरावती आणि नागपूर विभाग), मराठवाडा (औरंगाबाद), पश्चिम महाराष्ट्र (पुणे आणि नाशिक विभाग), कोकण (मुंबई महानगर प्रदेश वगळून), आणि मुंबई महानगर प्रदेशाशी एकरूप होतात. मुंबई महानगर प्रदेश आणि पश्चिम महाराष्ट्र हे आर्थिकदृष्ट्या सर्वात विकसित प्रदेश आहेत आणि राज्यांच्या जीडीपीचे सर्वात मोठे प्रमाण आहेत. मराठवाडा हा सर्वात कमी विकसित प्रदेश आहे कारण तो पूर्वी हैदराबाद संस्थानाचा होता. === मुंबई महानगर क्षेत्र === [[चित्र:Mumbai Metropolitan Region.jpg|उजवे|इवलेसे| मुंबई महानगर प्रदेशाचा नकाशा]] मुंबई हे भारतातील सर्वात मोठे शहर (लोकसंख्येनुसार) आहे आणि भारताची आर्थिक आणि व्यावसायिक राजधानी आहे कारण ते एकूण GDPच्या 6.16% उत्पन्न करते.<ref name="mmrda muip gdp">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm|title=Mumbai Urban Infrastructure Project|publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] (MMRDA)|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm|archive-date=26 February 2009|access-date=18 July 2008}}</ref><ref name="Mumbai global">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.रीडिफ.कॉम/money/2007/apr/27mumbai.htm|title=Mumbai a global financial centre? Of course!|last=Thomas|first=T.|date=27 April 2007|publisher=Rediff|location=New Delhi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.रीडिफ.कॉम/money/2007/apr/27mumbai.htm|archive-date=18 November 2008|access-date=31 May 2009}}</ref><ref name="The Financial Express">{{स्रोत बातमी|url=http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636|title=GDP growth: Surat fastest, Mumbai largest|date=29 January 2008|publisher=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|access-date=5 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20141105082319/http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636|archive-date=5 November 2014|url-status=live}}</ref> हे भारताचे आर्थिक केंद्र म्हणून काम करते, 10% कारखाना रोजगार, 25% औद्योगिक उत्पादन, 33% [[आयकर]] संकलन, 60% सीमाशुल्क संकलन, 20% केंद्रीय [[अबकारी कर]] संकलन, 40% भारताच्या परकीय व्यापारात योगदान देते. आणि {{INRConvert|4000|c}} [[व्यवसाय कर|कॉर्पोरेट करांमध्ये]] .<ref name="Swaminathan 2006">{{Harvard citation no brackets|Swaminathan|Goyal|2006}}</ref> उर्वरित भारताबरोबरच, 1991च्या उदारीकरणानंतर मुंबईने आर्थिक भरभराट, नव्वदच्या दशकाच्या मध्यात आर्थिक तेजी आणि 2000च्या दशकात आयटी, निर्यात, सेवा आणि आउटसोर्सिंग बूम पाहिली आहे.<ref>{{Harvard citation no brackets|Kelsey|2008}}</ref> 1990च्या दशकात मुंबई हे भारताच्या आर्थिक क्रियाकलापांचे केंद्र म्हणून ठळकपणे ओळखले जात असले तरी, [[मुंबई महानगर क्षेत्र|मुंबई महानगर प्रदेश]] सध्या भारताच्या GDP मध्ये योगदान कमी करत आहे.<ref name="ecoprofile">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf|title=City Development Plan (Economic Profile)|last=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131125052153/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf|archive-date=25 November 2013|access-date=25 August 2013|quote=Mumbai, at present, is in reverse gear, as regards the economic growth and quality of life.}}</ref> 2015 पर्यंत, मुंबईचे मेट्रो क्षेत्र GDP (PPP) अंदाजे $368 अब्ज होते. भारतातील अनेक समूह (लार्सन अँड टुब्रो, स्टेट बँक ऑफ इंडिया (एसबीआय), लाइफ इन्शुरन्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (एलआयसी), टाटा ग्रुप, गोदरेज आणि रिलायन्ससह, आणि फॉर्च्यून ग्लोबल 500 कंपन्यांपैकी पाच मुंबईत आहेत. भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI), बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज (BSE), नॅशनल स्टॉक एक्स्चेंज ऑफ इंडिया (NSE) आणि सिक्युरिटीज अँड एक्सचेंज बोर्ड ऑफ इंडिया (SEBI) सारख्या वित्तीय क्षेत्रातील नियामकांच्या उपस्थितीमुळे हे सुलभ होते. १९७० च्या दशकापर्यंत, मुंबईची समृद्धी मोठ्या प्रमाणात कापड गिरण्या आणि बंदरांवर होती, परंतु तेव्हापासून स्थानिक अर्थव्यवस्थेने वित्त, [[अभियांत्रिकी]], डायमंड-पॉलिशिंग, आरोग्य सेवा आणि माहिती तंत्रज्ञानाचा समावेश करण्यासाठी वैविध्यपूर्ण केले आहे.<ref name="Swaminathan 2006"/> शहराच्या अर्थव्यवस्थेत योगदान देणारी प्रमुख क्षेत्रे आहेत: वित्त, रत्ने आणि दागिने, लेदर प्रक्रिया, IT आणि [[आउटसोर्सिंग|ITES]], कापड आणि मनोरंजन. [[नरीमन पॉइंट|नरिमन पॉइंट]] आणि [[वांद्रे कुर्ला संकुल|वांद्रे कुर्ला कॉम्प्लेक्स]] (BKC) ही मुंबईची प्रमुख आर्थिक केंद्रे आहेत.<ref name="ecoprofile"/> [[बंगळूर|बंगळुरू]], [[हैद्राबाद|हैदराबाद]] आणि [[पुणे]] यांच्यातील स्पर्धा असूनही, मुंबईने माहिती तंत्रज्ञान उद्योगात स्वतःचे स्थान निर्माण केले आहे. सांताक्रूझ इलेक्ट्रॉनिक एक्सपोर्ट प्रोसेसिंग झोन (SEEPZ) आणि इंटरनॅशनल इन्फोटेक पार्क ( [[नवी मुंबई]] ) IT कंपन्यांना उत्कृष्ट सुविधा देतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://drnarendrajadhav.info/drnjadhav_web_files/Published%20papers/Role%20of%20Mumbai%20City%20in%20Indian%20Economy.pdf|title=Role of Mumbai in Indian Economy|last=Jadhav|first=Narendra|authorlink=Narendra Jadhav|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120522221937/http://drnarendrajadhav.info/drnjadhav_web_files/Published%20papers/Role%20of%20Mumbai%20City%20in%20Indian%20Economy.pdf|archive-date=22 May 2012|access-date=25 August 2013}}</ref> शहराच्या कर्मचाऱ्यांमध्ये राज्य आणि केंद्र सरकारच्या कर्मचाऱ्यांची संख्या मोठी आहे. मुंबईत अकुशल आणि अर्ध-कुशल स्वयंरोजगार असलेली लोकसंख्याही मोठी आहे, जी प्रामुख्याने फेरीवाले, टॅक्सी चालक, यांत्रिकी आणि इतर अशा ब्लू कॉलर व्यवसाय म्हणून आपली उपजीविका करतात. मुंबई बंदर हे भारतातील सर्वात जुने आणि महत्त्वपूर्ण बंदरांपैकी एक असल्याने बंदर आणि शिपिंग उद्योग सुस्थापित आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ipa.nic.in/oper.htm|title=Indian Ports Association, Operational Details|publisher=Indian Ports Association|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410022515/http://ipa.nic.in/oper.htm|archive-date=10 April 2009|access-date=16 April 2009}}</ref> [[धारावी]], मध्य मुंबईत, शहराच्या इतर भागांतून पुनर्वापर करता येण्याजोग्या कचऱ्यावर प्रक्रिया करणारा एक मोठा पुनर्वापर उद्योग आहे; जिल्ह्यात अंदाजे 15,000 एकल खोलीचे कारखाने आहेत.<ref name="gua">{{स्रोत बातमी|last=McDougall|first=Dan|url=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling|title=Waste not, want not in the £700m slum|date=4 March 2007|work=The Guardian|location=UK|access-date=29 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130831032146/http://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling|archive-date=31 August 2013|url-status=live}}</ref> 28 <ref name="timesofindia.indiatimes.com">{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-sixth-among-top-10-global-cities-on-billionaire-count/articleshow/19978005.cms?referral=PM|title=Mumbai sixth among top 10 global cities on billionaire count|date=10 May 2013|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=8 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140804042725/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-sixth-among-top-10-global-cities-on-billionaire-count/articleshow/19978005.cms?referral=PM|archive-date=4 August 2014|url-status=live}}</ref> आणि 46,000 लक्षाधीशांसह अब्जाधीशांच्या संख्येत मुंबई सहाव्या क्रमांकावर आहे, एकूण संपत्ती सुमारे $820 अब्ज आहे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/|title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820 billion, Delhi comes second: Report|date=26 February 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170227063903/http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/|archive-date=27 February 2017|access-date=27 February 2018}}</ref> वर्ल्डवाइड सेंटर्स ऑफ कॉमर्स इंडेक्स 2008 मध्ये 48व्या,<ref name="autogenerated1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf|title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008|publisher=[[MasterCard]]|page=21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120504014257/http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf|archive-date=4 May 2012|access-date=28 April 2009}}</ref> यादीत सातव्या क्रमांकावर आहे. ''फोर्ब्स'' मासिक (एप्रिल 2008),<ref>{{स्रोत बातमी|last=Vorasarun|first=Chaniga|url=https://www.forbes.com/2008/04/30/billionaires-london-moscow-biz-billies-cz_cv_0430billiecities_slide_5.html?thisSpeed=15000|title=In Pictures: The Top 10 Cities For Billionaires|work=Forbes|access-date=28 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090422212819/http://www.forbes.com/2008/04/30/billionaires-london-moscow-biz-billies-cz_cv_0430billiecities_slide_5.html?thisSpeed=15000|archive-date=22 April 2009|url-status=live}}</ref> आणि त्या अब्जाधीशांच्या सरासरी संपत्तीच्या बाबतीत पहिले "अब्जाधिशांसाठी टॉप टेन शहरे" <ref>{{स्रोत बातमी|last=Vorasarun|first=Chaniga|url=https://www.forbes.com/2008/04/30/billionaires-london-moscow-biz-billies-cz_cv_0430billiecities.html|title=Cities of the Billionaires|date=30 April 2008|work=Forbes|access-date=28 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090417171221/http://www.forbes.com/2008/04/30/billionaires-london-moscow-biz-billies-cz_cv_0430billiecities.html|archive-date=17 April 2009|url-status=live}}</ref> {{As of|2008}} , ग्लोबलायझेशन अँड वर्ल्ड सिटीज स्टडी ग्रुप (GaWC) ने मुंबईला "आल्फा वर्ल्ड सिटी" म्हणून स्थान दिले आहे, जे जागतिक शहरांच्या श्रेणींमध्ये तिसरे आहे.<ref name="lboro2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|title=The World According to GaWC 2008|website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC)|publisher=[[Loughborough University]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090301154717/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|archive-date=1 March 2009|access-date=7 May 2009}}</ref> मुंबई हे जगातील तिसरे सर्वात महागडे ऑफिस मार्केट आहे, आणि 2009 मध्ये व्यवसाय स्टार्टअपसाठी देशातील सर्वात वेगवान शहरांमध्ये स्थान मिळवले होते.<ref name="World Bank and International Financial Corporation">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.doingbusiness.org/reports/subnational-reports/india|title=Doing Business in India 2009|publisher=[[World Bank]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101018092951/http://www.doingbusiness.org/Reports/Subnational-Reports/India|archive-date=18 October 2010|access-date=8 June 2010}}</ref> === पुणे विभाग === ==== पुणे महानगर प्रदेश ==== भारतातील सर्वात मोठ्या शहरांपैकी एक आणि अनेक महाविद्यालये आणि विद्यापीठे असलेले शिक्षणाचे प्रमुख केंद्र म्हणून, पुणे हे [[माहिती तंत्रज्ञान|आयटी]] आणि उत्पादनासाठी एक प्रमुख स्थान म्हणून उदयास आले आहे. पुण्याची आठव्या क्रमांकाची महानगरीय अर्थव्यवस्था आहे <ref>{{Citation|title=Top universities of Largest metropolitan economy -Pune, January −31, 2015}}</ref> आणि देशातील सहाव्या क्रमांकाचे दरडोई उत्पन्न.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mapsofindia.com/top-ten-cities-of-india/top-ten-wealthiest-towns-india.html|title=Top Ten Wealthiest Towns of India|publisher=Maps of India|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120309081911/http://www.mapsofindia.com/top-ten-cities-of-india/top-ten-wealthiest-towns-india.html|archive-date=9 March 2012|access-date=1 March 2012}}</ref> [[बजाज ऑटो]], [[टाटा मोटर्स]], [[महिन्द्रा अँड महिन्द्रा|महिंद्रा अँड महिंद्रा]], मर्सिडीज बेंझ, फोर्स मोटर्स (फिरोदिया-ग्रुप), कायनेटिक मोटर्स, [[जनरल मोटर्स]], [[लँड रोव्हर]], [[जॅग्वार कार्स|जग्वार]], रेनॉल्ट, फोक्सवॅगन आणि फियाट या ऑटोमोटिव्ह कंपन्यांनी पुण्याजवळ ग्रीनफिल्ड सुविधा उभारल्या आहेत, भारताचे "मोटर सिटी" म्हणून पुण्याचा उल्लेख करण्यासाठी ''इंडिपेंडंटचे'' नेतृत्व.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/the-boom-is-over-in-detroit-but-now-india-has-its-own-motor-city-812050.html|title=The boom is over in Detroit. But now India has its own motor city|date=20 April 2008|work=The Independent|location=London|access-date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080421010509/http://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/the-boom-is-over-in-detroit-but-now-india-has-its-own-motor-city-812050.html|archive-date=21 April 2008|url-status=live}}</ref> [[किर्लोस्कर उद्योग समूह|किर्लोस्कर समूहाने]] 1945 मध्ये पुण्यातील किरकी येथे किर्लोस्कर ऑइल इंजिन्स लिमिटेडची स्थापना करून पुण्यात उद्योग आणला. या ग्रुपची स्थापना मुळात [[किर्लोस्करवाडी]] येथे झाली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.expressindia.com/latest-news/kk-swamy-appointed-md-and-vice-president-of-volkswagen-india/315964/|title=K. K. Swamy appointed MD of Volkswagen India|website=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=14 December 2009}}</ref> किर्लोस्कर ब्रदर्स लिमिटेड (भारतातील पंपांचे सर्वात मोठे उत्पादक आणि निर्यातदार आणि आशियातील सर्वात मोठे इन्फ्रास्ट्रक्चर पंपिंग प्रकल्प कंत्राटदार <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.moneycontrol.com/news/business/kirloskar-brothers-restructure-group-dilute-cross-holdings_428696.html|title=Kirloskar Brothers restructure group|publisher=CNBC-TV18|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091206043708/http://www.moneycontrol.com/news/business/kirloskar-brothers-restructure-group-dilute-cross-holdings_428696.html|archive-date=6 December 2009|access-date=14 December 2009}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indianpumpsandvalves.com/pumps|title=Pump Industry in India – Overview, Market, Manufacturers, Opportunities|website=Indian Pumps And Valves|language=en-US|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613183819/https://www.indianpumpsandvalves.com/pumps|archive-date=13 June 2018|access-date=2017-11-14}}</ref> ), किर्लोस्कर ऑइल इंजिन्स (भारतातील सर्वात मोठी [[डीझेल इंजिन|डिझेल इंजिन]] कंपनी <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-14612146_ITM|title=Kirloskar Oil Engines|date=31 August 2004|publisher=India Business Insight|access-date=14 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110909200603/http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-14612146_ITM|archive-date=9 September 2011|url-status=live}}</ref> ), किर्लोस्कर न्यूमॅटिक्स कंपनी लि., आणि इतर [[किर्लोस्कर उद्योग समूह|किर्लोस्कर]] कंपन्या पुण्यात आहेत. हिंजवडी आयटी पार्क (अधिकृतपणे राजीव गांधी आयटी पार्क म्हणतात) हा [[महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ|MIDC]] ने पुण्यातील आयटी क्षेत्रासाठी सुरू केलेला प्रकल्प आहे. पूर्ण झाल्यावर, हिंजवडी आयटी पार्क सुमारे {{Convert|2800|acre|km2}} . प्रकल्पातील अंदाजे गुंतवणूक {{INRConvert|600|b}} .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://megapolis.co.in/hinjewadi-it-park.html|title=Hinjawadi IT park|website=The MegaPolis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090318015457/http://www.megapolis.co.in/hinjewadi-it-park.html|archive-date=18 March 2009|access-date=13 November 2009}}</ref> आर्थिक वाढ सुलभ करण्यासाठी, सरकारने आपल्या IT आणि ITES धोरण, 2003 मध्ये उदार प्रोत्साहन दिले आणि MIDC जमिनीवरील मालमत्ता भाडेतत्त्वावर दिल्या.<ref name="hinjewadiet">{{स्रोत बातमी|last=Bari|first=Prachi|url=http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/2604416.cms|title=Hinjawadi, the land of opportunity|date=7 December 2007|work=The Economic times|location=India|access-date=13 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090509022917/http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/2604416.cms|archive-date=9 May 2009|url-status=live}}</ref> आयटी क्षेत्रात ४ लाखांहून अधिक लोकांना रोजगार आहे. सॉफ्टवेर दिग्गज [[मायक्रोसॉफ्ट कॉर्पोरेशन|मायक्रोसॉफ्ट]] {{INRConvert|7|b}} प्रकल्प [[हिंजवडी|हिंजवडीमध्ये]] .<ref name="hinjewadiet" /> [[चित्र:World-Trade-Center-Pune.jpg|इवलेसे|200x200अंश| पुणे, महाराष्ट्र येथे जागतिक व्यापार केंद्र]] पुणे फूड क्लस्टर डेव्हलपमेंट प्रकल्प हा [[जागतिक बँक|जागतिक बँकेद्वारे]] अर्थसहाय्यित उपक्रम आहे. पुणे आणि आसपासच्या फळ आणि भाजीपाला प्रक्रिया उद्योगांच्या विकासासाठी सिडबी, क्लस्टर क्राफ्टच्या मदतीने हे कार्यान्वित केले जात आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.punefoodhub.com/about|title=PuneFoodHub.com&nbsp;– Food Cluster Pune|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090904140153/http://www.punefoodhub.com/about|archive-date=4 September 2009|access-date=15 October 2009}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.punefoodhub.com/partners|title=PuneFoodHub.com&nbsp;– Project Partners|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905173144/http://www.punefoodhub.com/partners|archive-date=5 September 2009|access-date=15 October 2009}}</ref> पबमॅटिक, Firstcry.com, Storypick.com, TripHobo,<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://trak.in/tags/business/2014/06/30/triphobo-funding/|title=Pune Based TripHobo Raises $3 Mln Series B Funding|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103182259/http://trak.in/tags/business/2014/06/30/triphobo-funding|archive-date=3 January 2016|url-status=live}}</ref> TastyKhana.com (फूडपांडाने अधिग्रहित केलेले),<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-18/news/56221947_1_tastykhana-shachin-bharadwaj-hellofood|title=Food delivery service Foodpanda acquires rival TastyKhana|archive-url=https://web.archive.org/web/20151113204604/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-18/news/56221947_1_tastykhana-shachin-bharadwaj-hellofood|archive-date=13 November 2015|url-status=live}}</ref> पुण्यात स्वाइप बेस सेटअप यांसारख्या टेक स्टार्टअपसह पुणे हे भारतातील एक नवीन स्टार्टअप हब म्हणूनही उदयास आले आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Startups-find-Pune-a-fertile-ground/articleshow/48566273.cms|title=Startups find Pune a fertile ground|archive-url=https://web.archive.org/web/20150824090600/http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Startups-find-Pune-a-fertile-ground/articleshow/48566273.cms|archive-date=24 August 2015|url-status=live}}</ref> NASSCOM ने [[महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ|MIDC]]च्या सहकार्याने खराडी MIDC येथे त्यांच्या '10,000 स्टार्टअप' उपक्रमांतर्गत शहर आधारित स्टार्टअप्ससाठी एक सहकारी जागा सुरू केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.nasscom.in/startup-warehouses-set-navi-mumbai-and-pune?fg=1420175|title=Start-up Warehouses set up in Navi Mumbai and Pune {{!}} NASSCOM|website=www.nasscom.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151207202001/http://www.nasscom.in/startup-warehouses-set-navi-mumbai-and-pune?fg=1420175|archive-date=7 December 2015|access-date=2016-06-04}}</ref> ते पहिल्या बॅचमध्ये OhMyDealer कडून कांदवले सारखे स्टार्टअप उबवतील. पुणे इंटरनॅशनल एक्झिबिशन अँड कन्व्हेन्शन सेंटर (PIECC) 2017 मध्ये पूर्ण झाल्यावर मीटिंग्ज , इन्सेन्टिव्ह, कॉन्फरन्सिंग, एक्झिबिशन ट्रेडला चालना मिळण्याची अपेक्षा आहे. 97-हेक्टर PIECC मध्ये {{Convert|13000|m²|0|abbr=on}} मजल्याच्या क्षेत्रासह 20,000 आसन क्षमता असेल. . यामध्ये सात प्रदर्शन केंद्रे, एक कन्व्हेन्शन सेंटर, एक गोल्फ कोर्स, एक पंचतारांकित हॉटेल, एक बिझनेस कॉम्प्लेक्स, शॉपिंग मॉल्स आणि निवासस्थाने असतील. US$115&nbsp;दशलक्ष प्रकल्प पिंपरी-चिंचवड नवीन शहर विकास प्राधिकरणाने विकसित केला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ttgmice.com/article/pune-gets-green-light-for-massive-mice-centre/|title=Pune gets green light for massive MICE centre|publisher=TTGmice|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605132238/http://www.ttgmice.com/article/pune-gets-green-light-for-massive-mice-centre/|archive-date=5 June 2013|access-date=12 December 2012}}</ref> आजकाल संपूर्ण शहरात ऑटोमोटिव्ह डीलरशिपची वाढती संख्या वाढत आहे. त्यात जग्वार लँड रोव्हर, [[मर्सेडिझ-बेंझ|मर्सिडीज बेंझ]], [[बीएमडब्ल्यू]], [[ऑडी]] सारख्या लक्झरी कार निर्मात्या आणि कावासाकी, केटीएम, बेनेली, डुकाटी, [[बीएमडब्ल्यू]] आणि हार्ले डेव्हिडसन सारख्या मोटारसायकल उत्पादकांचा समावेश आहे . === विदर्भ === [[File:Vidarbha_Region.png|उजवे|इवलेसे| विदर्भ प्रदेश]] [[विदर्भ|विदर्भाची]] अर्थव्यवस्था ही प्रामुख्याने कृषीप्रधान आहे, त्यात जंगल आणि खनिज संपत्तीची भर पडली आहे. आंतरराष्ट्रीय कार्गो हब प्रकल्प, [[मिहान|नागपूर (मिहान) येथे मल्टी-मॉडल आंतरराष्ट्रीय कार्गो हब आणि विमानतळ]] विकसित करण्यात आला आहे.<ref name="aboutmadc">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.madcindia.org/aboutmadc.htm|title=Maharashtra Airport Development Company Limited|publisher=madcindia.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510173353/http://www.madcindia.org/aboutmadc.htm|archive-date=10 May 2008|access-date=14 May 2008}}</ref><ref name="factsheet">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://pibarchive.nic.in/archieve/factsheet/2005/fscivil2005.pdf|title=Maharashtra Airport Development Company Limited|publisher=Press Information Bureau and Ministry of Civil Aviation|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000315/http://pibarchive.nic.in/archieve/factsheet/2005/fscivil2005.pdf|archive-date=9 September 2018|access-date=29 January 2008}}</ref> मिहानचा वापर दक्षिण-पूर्व आशिया आणि मध्य-पूर्व आशियामधून येणारा अवजड माल हाताळण्यासाठी केला जाईल. या प्रकल्पामध्ये {{INRConvert|100|b}} देखील समाविष्ट असेल विशेष आर्थिक क्षेत्र (SEZ) <ref name="Nagpur container depot fastest growing in India, Nagpur ATR busiest in India, Trains going through Nagpur, National Highways through Nagpur, Nagpur SEZ stats, Land prices in Ramdaspeth etc./"> {{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indianexpress.com/story/3713.html|title=Nagpur stakes claim to lead boomtown pack|website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929125003/http://www.indianexpress.com/story/3713.html|archive-date=29 September 2007|access-date=2 December 2019}}</ref> माहिती-तंत्रज्ञान कंपन्यांसाठी. हा भारतातील सर्वात मोठा विकास प्रकल्प असेल.<ref name="biggest_development_project">{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-05-22/nagpur/27875804_1_mihan-health-city-r-c-sinha|title=Mihan is biggest development|date=22 May 2007|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=22 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314133754/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-05-22/nagpur/27875804_1_mihan-health-city-r-c-sinha|archive-date=14 March 2012|url-status=dead}}</ref> [[गोंदिया]], [[यवतमाळ]], [[चंद्रपूर]], [[अकोला]], [[अमरावती]] आणि [[नागपूर]] ही या प्रदेशातील प्रमुख शहरे आहेत. नागपूर हे व्यवसाय आणि आरोग्यसेवेचे मध्यवर्ती केंद्र आहे. नागपूर ही हिवाळी राजधानी, एक विस्तीर्ण महानगर आणि मुंबई आणि पुण्यानंतर राज्यातील तिसरे मोठे शहर आहे. शहराच्या आजूबाजूच्या मोठ्या संत्रा उत्पादक क्षेत्रासाठी नागपूरला ऑरेंज सिटी देखील म्हणले जाते. आशियातील सर्वात मोठी लाकूड बाजारपेठ देखील येथे आहे. अमरावती हे चित्रपट वितरक आणि कापड बाजारासाठी ओळखले जाते. [[चंद्रपूर|चंद्रपूरमध्ये]] थर्मल पॉवर स्टेशन आहे जे भारतातील सर्वात मोठे आहे आणि काही इतर अवजड उद्योग जसे की कागद ( BILT बल्लारपूर), स्टील ( [[स्टील ऑथॉरिटी ऑफ इंडिया लिमिटेड|स्टील अथॉरिटी ऑफ इंडिया]], इ. कडून एमईएल), सिमेंट ( [[अल्ट्राटेक सिमेंट]], [[अंबुजा सिमेंट्स]], एसीसी लिमिटेड ), माणिकगड सिमेंट, मुरली सिमेंट) उद्योग आणि असंख्य कोळसा खाणी.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-12-24/news/27722689_1_nagpur-growth-nucleus-second-greenest-city|title=Nagpur - Growth Nucleus of India - timesofindia-economictimes|date=2008-12-24|website=The Economic Times|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160714065339/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-12-24/news/27722689_1_nagpur-growth-nucleus-second-greenest-city|archive-date=14 July 2016|access-date=2015-05-29|quote=ET Bureau 24 Dec 2008, 01.29am IST}}</ref> === नाशिक विभाग === [[चित्र:Nashik_Division.png|उजवे|इवलेसे| नाशिक विभागाचा नकाशा ज्यामध्ये अहमदनगर, नाशिक, जळगाव, नंदुरबार आणि धुळे जिल्ह्यांचा समावेश आहे.]] नाशिक हे भारतातील झपाट्याने वाढणाऱ्या शहरांपैकी एक आहे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.citymayors.com/statistics/urban_growth1.html|title=City Mayors: World's fastest growing urban areas (1)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101125090345/http://citymayors.com/statistics/urban_growth1.html|archive-date=25 November 2010|access-date=5 February 2019}}</ref> आणि भारताच्या केंद्र सरकारच्या स्मार्ट सिटी प्रकल्पात <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/amritsar/Amritsar-tops-new-smart-city-list/articleshow/54448624.cms|title=Smart City mission: Amritsar tops new smart city list &#124; Amritsar News - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010075736/http://timesofindia.indiatimes.com/city/amritsar/Amritsar-tops-new-smart-city-list/articleshow/54448624.cms|archive-date=10 October 2016|access-date=5 February 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nashik/smart-city-projects-to-kick-off-this-month/articleshow/63633799.cms|title=Smart City projects to kick off this month &#124; Nashik News - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207044653/https://timesofindia.indiatimes.com/city/nashik/smart-city-projects-to-kick-off-this-month/articleshow/63633799.cms|archive-date=7 February 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> इगतपुरी-नाशिक-सिन्नर गुंतवणूक क्षेत्रासह <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/magnetic-maharashtra-delhi-mumbai-industrial-corridor-to-be-showcased-5058042/|title=Magnetic Maharashtra: Delhi-Mumbai industrial corridor to be showcased|date=10 February 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180519121542/http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/magnetic-maharashtra-delhi-mumbai-industrial-corridor-to-be-showcased-5058042/|archive-date=19 May 2018|access-date=5 February 2019}}</ref> महत्त्वाचा नोड म्हणून त्याचा समावेश करण्यात आला आहे. US$90 अब्ज दिल्ली मुंबई इंडस्ट्रियल कॉरिडॉर प्रकल्पात .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.financialexpress.com/archive/delhi-mumbai-industrial-corridor-launched-in-maharashtra/1230819/|title=Delhi-Mumbai Industrial Corridor launched in Maharashtra|date=4 March 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180114021338/http://www.financialexpress.com/archive/delhi-mumbai-industrial-corridor-launched-in-maharashtra/1230819/|archive-date=14 January 2018|access-date=5 February 2019}}</ref><ref>"Magnetic Maharashtra: Delhi-Mumbai industrial corridor to be showcased". ''द इंडियन एक्सप्रेस''. Retrieved 19 May 2018.</ref> शहराची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने उत्पादन आणि अभियांत्रिकी उद्योग आणि नाशिक शहराच्या आजूबाजूच्या भागातील अत्यंत प्रगतीशील शेतीवर चालते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/95441/15/15_chapter6.pdf|title=Archived copy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180409110143/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/95441/15/15_chapter6.pdf|archive-date=9 April 2018|access-date=5 February 2019}}</ref> अॅटलस कॉप्को, [[रोबेर्ट बोश जीएमबीएच|रॉबर्ट बॉश जीएमबीएच]], सीएटी लिमिटेड, क्रॉम्प्टन ग्रीव्हज, ग्रेफाइट इंडिया, श्नाइडर इलेक्ट्रिक, थायसेनक्रुप, इपकोस, एव्हरेस्ट इंडस्ट्रीज, गॅब्रिएलेक्स इंडिया, ग्रेफाइट इंडिया यासारख्या कंपन्यांच्या उपस्थितीसह अनेक मोठ्या उद्योगातील दिग्गजांचे उत्पादन प्रकल्प आणि युनिट्स शहरात आहेत., हिंदुस्तान कोका-कोला, [[हिंदुस्तान युनिलिव्हर|हिंदुस्तान युनिलिव्हर लिमिटेड]], जिंदाल पॉलिस्टर, ज्योती स्ट्रक्चर्स, किर्लोस्कर ऑइल इंजिन्स, केएसबी पंप्स, लार्सन अँड टुब्रो, [[महिन्द्रा अँड महिन्द्रा|महिंद्रा अँड महिंद्रा]], महिंद्रा सोना, युनायटेड स्पिरिट्स लिमिटेड, परफेक्ट सर्कल इंडस्ट्रीज, महिंद्रा सॅमरी, शालेय, शालेय इंडस्ट्रीज, Siemens, VIP Industries, Indian Oil Corporation, XLO India Limited आणि Jindal Saw. उत्पादनाबरोबरच नाशिक हे माहिती तंत्रज्ञान कंपन्यांसाठी गुंतवणुकीचे ठिकाण म्हणूनही उदयास येत आहे. [[टाटा कन्सल्टन्सी सर्व्हिसेस|टाटा कन्सल्टन्सी सर्व्हिसेसने]] भारत सरकारच्या बीपीओ प्रमोशन स्कीम (IBPS) अंतर्गत नाशिकमध्ये गुंतवणूक केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://meity.gov.in/ibps|title=Archived copy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207030745/https://meity.gov.in/ibps|archive-date=7 February 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> तसेच, WNS, ACRES, Accenture, ICOMET technologies TCS ने डिजिटल इम्पॅक्ट स्क्वेअर, किंवा DISQ,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.digitalimpactsquare.com/|title=Archived copy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207021332/https://www.digitalimpactsquare.com/|archive-date=7 February 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> ची स्थापना केली आहे, जे एक सामाजिक नवोपक्रम केंद्र आहे. नाशिकमध्ये कापड उद्योग आहे. [[राष्ट्रीय शेती व ग्रामीण विकास बँक|राष्ट्रीय कृषी आणि ग्रामीण विकास बँक]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nabard.org/|title=Archived copy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203021303/https://nabard.org/|archive-date=3 February 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> ने [[पैठणी]] क्लस्टरच्या विकासासाठी येवला ब्लॉक निवडला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/company/paithani-cluster-yeola-private-limited/U74120MH2011PTC221183|title=Paithani Cluster Yeola Private Limited Information - Paithani Cluster Yeola Private Limited Company Profile, Paithani Cluster Yeola Private Limited News on the Economic Times}}</ref> निर्यात सुलभ करण्यासाठी केंद्र सरकारकडून [[महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ|एमआयडीसी]] अंबड येथे कंटेनर फ्रेट स्टेशन सुरू करण्यात आले. शहरात मायलन,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mylan.in/|title=Archived copy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207072207/http://www.mylan.in/|archive-date=7 February 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> होल्डन,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://holdenlabindia.com/|title=Archived copy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119105232/http://holdenlabindia.com/|archive-date=19 January 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> फेम आणि ग्लॅक्सो स्मिथ क्लाइन यांच्या उपस्थितीसह फार्मास्युटिकल उद्योग देखील आहे. [[महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ]] (MIDC) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.midcindia.org/home|title=MIDC|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015523/https://www.midcindia.org/home|archive-date=7 February 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> अंतर्गत शहरात सातपूर, अंबड, सिन्नर, इगतपुरी, दिंडोरी आणि विंचूर हे मुख्य पाच औद्योगिक झोन आहेत. सिन्नर, मालेगाव आणि राजूर बहुला हे प्रस्तावित अतिरिक्त क्षेत्र आहेत. अलीकडे, नाशिक हे भारतातील वाईन कॅपिटल म्हणून उदयास आले आहे 45 स्थानिक वाईनरी आणि द्राक्ष बाग सुला विनयार्ड्स <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sulawines.com/|title=Archived copy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212233548/https://sulawines.com/|archive-date=12 February 2019|access-date=5 February 2019}}</ref><ref>[[Sula Vineyards]]</ref> , यॉर्कवाइनरी,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.yorkwinery.com/|title=Archived copy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015605/http://www.yorkwinery.com/|archive-date=7 February 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> झाम्पा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.groverzampa.in/|title=Archived copy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190225184133/http://www.groverzampa.in/|archive-date=25 February 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> आणि सोमा ज्यांना नाशिक व्हॅली वाईन म्हणून आंतरराष्ट्रीय मान्यता आहे <ref>[[Nashik valley wine]]</ref>  या द्राक्षबागे वाइन चाचणी आणि द्राक्षबागांशी संबंधित पर्यटन देखील विकसित करत आहेत. नाशिक हे डाळिंब, द्राक्षे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thedailyrecords.com/2018-2019-2020-2021/world-famous-top-10-list/india/largest-grapes-producing-states-india-maharashtra/18389/|title=Top 10 Largest Grapes Producing States in India|date=2 January 2019|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015133/http://www.thedailyrecords.com/2018-2019-2020-2021/world-famous-top-10-list/india/largest-grapes-producing-states-india-maharashtra/18389/|archive-date=7 February 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> आणि कांद्याचे प्रमुख निर्यातदार म्हणूनही ओळखले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/Onion-cultivation-on-the-rise-in-some-districts-of-Maharashtra/article20690178.ece|title=Onion cultivation on the rise in some districts of Maharashtra}}</ref> ओझर येथे [[हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड]] विमान निर्मिती प्रकल्प आणि [[संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था|DRDO]] असलेले नाशिक हे संरक्षण आणि एरोस्पेस उत्पादन केंद्र आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://hal-india.com/aircraftdivisionnasik.asp|title=Archived copy|website=hal-india.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323073214/http://hal-india.com/aircraftdivisionnasik.asp|archive-date=23 March 2013|access-date=11 January 2022}}</ref> नाशिकमधील तोफखाना केंद्र हे आशियातील सर्वात मोठे आहे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.nashikonline.in/city-guide/artillery-centre-in-nashik|title=Archived copy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207021447/http://www.nashikonline.in/city-guide/artillery-centre-in-nashik|archive-date=7 February 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> संरक्षण नवोपक्रम केंद्र स्थापन करण्यासाठी केंद्र सरकारने निवडलेल्या दोन शहरांमध्ये नाशिक देखील आहे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nashik/innovation-hub-announced-for-nashik/articleshow/67577217.cms|title=Innovation hub announced for Nashik &#124; Nashik News - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190416181615/https://timesofindia.indiatimes.com/city/nashik/innovation-hub-announced-for-nashik/articleshow/67577217.cms|archive-date=16 April 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> अन्य कोईम्बतूर येथे आहे. या शहरात द करन्सी नोट प्रेस <ref>"Currency Note Press, Nashik has Highest Ever Monthly Production of 451.5 Million Pieces (MPCS) of Banknotes during January 2013". Press Information Bureau, Government of India</ref> आणि इंडिया सिक्युरिटी प्रेसचे घर आहे, जेथे भारतीय चलन आणि सरकारी मुद्रांकपत्रे अनुक्रमे छापली जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://cnpnashik.spmcil.com/SPMCIL/Interface/Home.aspx|title=Archived copy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627223555/http://cnpnashik.spmcil.com/spmcil/Interface/Home.aspx|archive-date=27 June 2013|access-date=5 February 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=92109|title=Press Information Bureau|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015107/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=92109|archive-date=7 February 2019|access-date=5 February 2019}}</ref> === मराठवाडा === [[चित्र:Aurangabad_Division.png|उजवे|इवलेसे| मराठवाड्याचा नकाशा]] [[मराठवाडा]] हा शब्द निजामाच्या काळापासून वापरला जात आहे. हा प्रदेश महाराष्ट्राच्या औरंगाबाद विभागाशी एकरूप आहे. 1960 मध्ये महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाल्यापासून आणि नंतर MIDCची स्थापना झाल्यापासून, मराठवाड्यात नवीन औद्योगिक विकास झाला असला तरी तो प्रामुख्याने औरंगाबाद जिल्ह्याच्या आसपास केंद्रित आहे. या प्रदेशातील उर्वरित सहा जिल्ह्यांना औद्योगिकीकरणाच्या प्रक्रियेत फारसा फायदा झालेला नाही. अशा असमान विकासाचे मुख्य कारण म्हणजे औरंगाबाद शहरात इतर जिल्ह्यांच्या व ठिकाणांच्या तुलनेत उत्तम पायाभूत सुविधा उपलब्ध आहेत.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Chobe.|first=C.N.|date=November 2015|title=(MIDC and Infrastructure: Role of MIDC in Development of Industrial Infrastructure|url=https://ijmr.net.in/current/ExBBKsg8IZF70P2.pdf|journal=International Journal in Management and Social Science|volume=3|issue=11|pages=527–538|access-date=22 December 2021}}{{मृत दुवा|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्राची अर्थव्यवस्था]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] 5az2zg98f2vehseg89gp768rt9sovhu 0 227990 2697038 2456666 2026-07-26T11:20:45Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2697038 wikitext text/x-wiki या त्वचा विकारात चेह‍ऱ्यावर वेदनायुक्त कींवा वेदनारहीत मुरुम व पुटकुळ्या उत्पन्न होतात, या काही व्यक्तींमध्ये सौम्य तर काहींमध्ये तीव्र स्वरूपाच्या असतात. साधारणत: १३ ते २६ या वयोगटातील तरुणाई या विकाराने जास्त प्रभावीत असल्याने यास पिंपल्स, '''तारुण्यपिटीका किंवा मुखदुषिका''' असे म्हणले जाते. तारुण्यात उत्कट असलेल्या हार्मोन्स व कफ इ.दोषांमुळे चेहऱ्यावरील त्वचेतील तैलग्रंथी(Sebaceous glands) व स्वेदग्रंथींमध्ये जास्त प्रमाणात तैलयुक्त स्त्राव तयार होतो व त्वचा तेलकट पडते हा स्त्राव दिवसेंदिवस वाढतच राहतो व या कालावधीत केलेल्या चुकीच्या आहार विहारामुळे अधिकच घट्ट होत जातो व तेथे(Sebaceous glands) जीवाणुंच्या वाढीसाठी अनुकुल वातावरण तयार होते. वाढलेले जीवाणु हे त्या ग्रंथीचा आकार वाढवुन त्याचे मुख(Pilosebaceous duct) बंद करतात व परिणामी चेहऱ्यावर मुरुम पुटकुळ्या उत्पन्न होतात. तारुण्यपिटीका वाढवण्यात आहारासोबतच कॉस्मेटीक्स,वातावरण, मानसिक तणाव, मलावष्टंभ व ऋतुमान देखिल कारणीभुत असतात. तसेच पित्तप्रकृतीच्या व्यक्तींना तारुण्यपिटीका जास्त भेडसावतात. तारुण्य पिटीका (पिंपल्स) या त्वचा विकाराला तारुण्याला मिळालेला शाप म्हणले जाते कारण १३ ते २६ वयोगटातील ५० ते ६० % तरुण/ तरुणी या त्वचा विकाराने त्रस्त आहेत. या मुळे पर्सनॅलीटी मधे कमतरता वाटतेच सोबत कॉन्फीडंस सुद्धा कमी होतो म्हणुनच हा विकार तरुणांना शारीरिक व मानसिक कष्ट देतो. टीव्ही शो, चित्रपट, सौंदर्य स्पर्धा यामुळे सतेज व नितळ त्वचा व सुंदर दिसण्याच गोड स्वप्न सर्व तरुणाईच्या विशेषकरून तरुणींच्या मनात असते,  पण बऱ्याच जणांसाठी हे दुरचे व पूर्ण न होणारे स्वप्न ठरते. या त्वचा विकारास प्रमुख कारण असते या वयातील उधानलेली हार्मोन्स, उत्कट झालेले कफ-वात-रक्त दोष व चुकीचा आहार- विहार.{{Infobox medical condition (new) | name = मुरुम | synonyms = मुरुमांचा वल्गारिस | image = Acne vulgaris on a very oily skin.jpg | caption = यौवना दरम्यान १८ वर्षांच्या पुरुषाला आलेले मुरुम | alt = Photograph of an 18-year-old male with moderate severity acne vulgaris demonstrating classic features of whiteheads and oily skin distributed over the forehead | field = त्वचाविज्ञान | symptoms = ब्लॅकहेड्स, व्हाइटहेड्स, मुरुम, तेलकट त्वचा, डाग <ref name=Vary2015>{{cite journal | vauthors = Vary JC | title = Selected Disorders of Skin Appendages--Acne, Alopecia, Hyperhidrosis | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 99 | issue = 6 | pages = 1195–211 | date = November 2015 | pmid = 26476248 | doi = 10.1016/j.mcna.2015.07.003 | type = Review }}</ref><ref name=Bhate2013/> | complications = चिंता, आत्मविश्वासाची कमतरता, नैराश्य, आत्महत्येचे विचार <ref name=Barnes2012>{{cite journal | vauthors = Barnes LE, Levender MM, Fleischer AB, Feldman SR | title = Quality of life measures for acne patients | journal = Dermatologic Clinics | volume = 30 | issue = 2 | pages = 293–300, ix | date = April 2012 | pmid = 22284143 | doi = 10.1016/j.det.2011.11.001 | type = Review }}</ref><ref name=Goodman2006>{{cite journal | vauthors = Goodman G | title = Acne and acne scarring - the case for active and early intervention | journal = Australian Family Physician | volume = 35 | issue = 7 | pages = 503–4 | date = July 2006 | pmid = 16820822 | url = http://www.racgp.org.au/afp/200607/8194 | url-status = live | type = Review | archive-url = https://web.archive.org/web/20130421103732/http://www.racgp.org.au/afp/200607/8194 | archive-date = 21 April 2013 }}</ref> | onset = यौवन <ref name=NEJM2005>{{cite journal | vauthors = James WD | title = Clinical practice. Acne | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 352 | issue = 14 | pages = 1463–72 | date = April 2005 | pmid = 15814882 | doi = 10.1056/NEJMcp033487 | type = Review }}</ref> | duration = | causes = | risks = अनुवंशशास्त्र <ref name="Bhate2013">{{cite journal | vauthors = Bhate K, Williams HC | title = Epidemiology of acne vulgaris | journal = The British Journal of Dermatology | volume = 168 | issue = 3 | pages = 474–85 | date = March 2013 | pmid = 23210645 | doi = 10.1111/bjd.12149 | type = Review }}</ref> | diagnosis = | differential = फोलिकुलिटिस, रोझेशिया, हिद्राडेनिटिस सपुराटिवा, मिलिआरिया <ref>{{cite book|last1=Kahan|first1=Scott|title=In a Page: Medicine|date=2008|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9780781770354|page=412|url=https://books.google.com/books?id=46wpAUhUHjMC&pg=PA412|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906210844/https://books.google.com/books?id=46wpAUhUHjMC&pg=PA412|archive-date=6 September 2017}}</ref> | prevention = | treatment = जीवनशैली बदल, औषधे, वैद्यकीय प्रक्रिया <ref name=Mahmood2014>{{cite journal | vauthors = Mahmood SN, Bowe WP | title = Diet and acne update: carbohydrates emerge as the main culprit | journal = Journal of Drugs in Dermatology | volume = 13 | issue = 4 | pages = 428–35 | date = April 2014 | pmid = 24719062 | type = Review }}</ref><ref name=Titus2012>{{cite journal | vauthors = Titus S, Hodge J | title = Diagnosis and treatment of acne | journal = American Family Physician | volume = 86 | issue = 8 | pages = 734–40 | date = October 2012 | pmid = 23062156 | url = http://www.aafp.org/afp/2012/1015/p734.html | url-status = live | type = Review | archive-url = https://web.archive.org/web/20150218104435/http://www.aafp.org/afp/2012/1015/p734.html | archive-date = 18 February 2015 }}</ref> | medication = अझेलिक ॲसिड, बेंझॉयल पेरोक्साईड, सॅलिसिक ॲसिड, प्रतिजैविक, जन्म नियंत्रण गोळ्या, आयसोट्रेटीनोईन <ref name=Titus2012/> | prognosis = | frequency = 63.3 करोड प्रभावित (२०१५) <ref name=GBD2015Pre>{{cite journal | title = Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1545–1602 | date = October 2016 | pmid = 27733282 | pmc = 5055577 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 | author1 = GBD 2015 Disease Injury Incidence Prevalence Collaborators }}</ref> | deaths = }}'''लक्षणे-''' -चेहऱ्यावर शाल्मलीच्या काट्यांप्रमाणे पुटकुळ्या उत्पन्न होणे. -पुट्कुळ्यांच्या ठीकाणी वेदणा, सुज व दाह असणे तसेच चेहरा निस्तेज व काळा पडणे. -पुट्कुळ्यांच्या मध्यभागी ब्लॅकहेड किंवा व्हाइटहेड तयार होणे. -पुटकुळ्यांमधुन पु युक्त स्त्राव बाहेर पडणे व चेहरा विद्रूप होणे. -चेहऱ्याव्यतिरीक्त मान, पाठ यांवर देखिल पुटकुळ्या येतात तसेच डोक्यात कोंडा व खाज येते. पिटीकांच्या कमी जास्त प्रमाणावरून त्यांच्या ४ ग्रेड केल्या जातात, पुढच्या ग्रेडच्या पिटीका उपचारास कठीण होत जातात. <nowiki>*</nowiki>ग्रेड १- चेहऱ्यावर ३० किंवा त्यापेक्षा कमी मुरुम/ पुटकुळ्या उत्पन्न होणे. <nowiki>*</nowiki>ग्रेड २- मुरुम व पु सदृश्य स्त्रावयुक्त पुटकुळ्या उत्पन्न होणे. <nowiki>*</nowiki>ग्रेड ३- मुरुम, पु व वेदनायुक्त पुटकुळ्या तसेच जुन्या पुटकुळ्यांच्या ठीकाणी छोट्या गाठी तयार होणे. <nowiki>*</nowiki>ग्रेड ४- पु युक्त स्त्रावी व वेदनायुक्त पुटकुळ्या, सुज व वेदनायुक्त गाठी, चेहरा निस्तेज होणे व कायमस्वरुपीचे काळसर पिटीकायुक्त व्रण चेहऱ्यावर तयार होणे. '''कारणे-''' आयुर्वेदानुसार तारुण्याच्या काळात होणाऱ्या या त्वचाविकारास कफ, वात व रक्तदुष्टी करणारा आहार-विहार कारणीभुत असतो. - लवण, अम्ल व क्षारयुक्त पदार्थांचे अतिसेवन. कुळीद, उडीद, तीळ, मुळा यांसारख्या अभिष्यंदी पदार्थांचे अतिसेवन - मासे, चहा-कॉफी, धुम्रपान,रात्री दही खाणे, उष्ण पदार्थ, अंबवुन बनवलेले खाद्य पदार्थ, दिवसाझोप, रात्री जागरण - शिळे पदार्थ, फास्ट फुड/ जंक फुड, तळलेले समोसा, वडापाव यांसारखे पदार्थ यांचे अतिसेवन - विरुद्ध आहार सेवन ( जसे- दुध व फळे एकत्र खाणे) - केमिकल युक्त कॉस्मेटीक्सचा अतिवापर - तसेच मलावष्टंभ, मानसिक तणाव, उष्ण- आर्द्रतायुक्त वातावरण व पित्तप्रकृती ही देखिल पिटीका वाढण्यास पोषक कारणे आहेत. {| class="wikitable" |- style="align: center; font-weight: bold; color: #1403CC; background-color: #CC0311;" | सूचना |- | खालील माहिती वैद्यकीय सल्ला नाही. कोणत्याही आजारासाठी आपल्या डॉक्टरकडूनच सल्ला घ्यावा. |} ==उपाय== #एक कप दुध चांगले आटवावे . दाट झाल्यावर एक लिंबू पिळून हलवत असताना थंड करावे.रात्री झोपताना याला चेहऱ्यावर लावून चोळावे. रात्रभर लावलेले असू द्यावेसकाळी धुऊन घ्यावे.याने मुरुम बरी होऊन चेहरा उजळून तजेलदार होतो. #मासुरची डाळ बारीक वाटून दुधात घुसळून घ्यावी . आणि चेहऱ्यावर लावावी . १० मिनिटांनी चेहरा धुऊन घ्यावा.आठवडाभर हा उपाय सकाळ-संध्याकाळी करावा. #संत्र्याची साले १०० ग्राम घेऊन वळवून वाटून चूर्ण करावे यात १०० ग्राम बाजरीचे पीठ व १२ ग्राम हळद मिसळून पाण्यात भिजवुन चेहऱ्यावर लावावे. नंतर स्वच्छ पाण्याने चेहरा धुवावा. काही दिवसात चेहरा उजळून निघेल . # गाजराचा रस,टमाट्याचा रस , बीटाचा रस २५-२५ ग्राम दररोज २ महिने पर्यंत प्यायल्याने चेहऱ्यावरची मुरुमे डाग व सुरकुत्या नाहीशा होतात. #लिंबाचा रस गाळलेला , २ तोळे गुलाब अर्क ,२ तोळे गिल्सरीन मिसळून बाटलीत भरून टेवावे.रात्री झोपताना चेहऱ्यावर चोळून लावावे.२० दिवस उपचार केल्याने मुरुम पुटकुळ्या दूर होऊन त्वचा मऊ तजेलदार होते. #दररोज किमान दोनदा आपला चेहरा धुवा. मेकअप वापरणे टाळा आणि तेल मुक्त त्वचेची काळजी घेणारी उत्पादने वापरा.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dermatologydiaries.com/acne-treatment/|title=Acne treatment|last=|first=|website=Dr Niketa Sonavane|url-status=live}}</ref> ==संदर्भ== [[पुस्तकाचे नाव-घरचा वैद्य]] <references /> [[वर्ग:त्वचा रोग]] k0u64i72s5m0o2b1cv0ylnqo3pkacyk 0 229856 2697042 2085320 2026-07-26T11:23:55Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2697042 wikitext text/x-wiki {{बदल}} आपली [[त्वचा]] ही सर्वात मोठा मानवी अवयव आहे. ह्यामुळे आपल्याला स्पर्शाची जाणीव होते. गरमी आणि थंडीपासून आपले संरक्षण करण्यासाठी ढाल म्हणून कार्य करते आणि रासायनिक घटक, अतिनील किरणोत्सर्ग आणि जीवाणू यासारख्या पर्यावरण घटकांपासून आपल्याला वाचवते (वाक्याचा कर्ता?). सामान्य परिस्थितीमध्ये, आपली त्वचा दररोजच्या आघातापासून स्वतःची रक्षा करण्यासाठी सक्षम असते. तथापि, जेव्हा त्वचा मोठ्या प्रमाणात जळते किंवा जाळली जाते किंवा खराब होते, तेव्हा ती बाह्यमदतीशिवाय स्वतःची दुरूस्त करण्यात अक्षम ठरते. अशावेळेस दान केलेली त्वचाच मदतशील ठरते. जळलेल्या रुग्णांसाठी उपचारांसाठी वापरण्यात येणारी त्वचा, ही त्वचा जतन करून ठेवते (??). अन्य अवयवांप्रमाणेच त्वचासुद्धा एखाद्याच्या मृत्यूनंतर दान करता येते. कोणत्याही लिंगाची आणि रक्त गटातील व्यक्ती त्वचा व रक्तवाहिन्या देऊ शकते; दात्याचे किमान वय १८ वर्षे असावे. कोणतीही वरची वयोमर्यादा नाही, अगदी '''१०० वर्षापेक्षा जास्त व्यक्ती''' देखील आपली त्वचा दान करू शकतात आणि ती उपचारासाठी वापरली जाऊ शकते. [[वर्ग:त्वचा]] sxr4q5fdz9rv4km6rlykhmmsu2ue6bq 0 244134 2697010 2398576 2026-07-26T07:46:34Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2697010 wikitext text/x-wiki {{चौकट महाविद्यालय|नाव=शासकीय अभियांत्रिकी व संशोधन महाविद्यालय अवसरी पुणे|प्रचलित नाव=GCOEARA |image=Gcoeara.jpg |ब्रीदवाक्य =''प्रगतिपथे नयते तंत्रशिक्षणम्'' |स्थापना=२००९ |प्रकार=शासकीय महाविद्यालय |affiliation =[[सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ]] |प्राचार्य =प्रा. एस.वी.जोशी |ठिकाण=अवसरी खुर्द, ता. [[आंबेगाव]], जि. [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]] |राज्य=[[महाराष्ट्र]] |शहर=[[पुणे]] |परिसर = ५० एकर (२० हेक्टर)}} शासकीय अभियांत्रिकी व संशोधन महाविद्यालय अवसरी पुणे हे [[महाराष्ट्र]] शासनाचे '''सरकारी अभियांत्रिकी''' महाविद्यालय असून त्याची स्थापना २००९ साली झाली. हे महाविद्यालय पुण्यापासून उत्तरेला  ६५ कि. मी. असलेल्या [[नाशिक]]-[[पुणे]] महामार्गावर मंचर जवळ आहे. तसेच [[भीमाशंकर]] ज्योतिर्लिंग पासून ६० किमी वर आहे. महाविद्यालय ग्रामीण  भागात असले तरी ते प्रदूषण मुक्त वातावरणतात आहे . महाविद्यालयाने  ५० एकरचा परिसर व्यापला आहे. महाविद्यालयात प्रशासकीय इमारत तसेच कार्यशाळा आहे. प्रत्येक विभागाला स्वतंत्र इमारतीची सोय आहे. शासकीय कर्मचाऱ्यांना राहण्यासाठीची व्यवस्था केलेली आहे. विद्यार्थी आणि विद्यार्थिनी साठी स्वतंत्र वसतिगृहांची निर्मिती केलेली आहे[[सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ|.सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठा]]<nowiki/>तील एकमेव अभियांत्रिकी महाविद्यालय आहे. महाविद्यालयाला [[अखिल भारतीय तंत्रशिक्षण परिषद]] [[नवी दिल्ली]]ची मान्यता आहे. [[उच्च व तंत्रशिक्षण विभाग, महाराष्ट्र शासन|उच्च व तंत्रशिक्षण विभाग]] [[महाराष्ट्र]]च्या कार्यकक्षेयत हे विद्यालय येते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.gcoeara.ac.in/|title=महाविद्यालयाचे संकेतस्थळ|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=}}</ref> == विभाग == === संगणक विभाग === संगणक अभियांत्रिकी विभाग २००९ मध्ये स्थापन करण्यात आला. या विभागाची विद्यार्थी स्तरावरील संघटना COMPSA वेगवेगळे कार्यक्रम आयोजित करत असते. 2018 मध्ये सुरू झालेला हॅकाथॉन क्लब नावाचा एक विभाग देखील आहे या अंतर्गत बनवण्यात आला.<ref>{{Cite web|url=http://gcoeara.ac.in/computer-engineering-about-us.php|title=संगणक विभाग|access-date=2021-10-05|archive-date=2021-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004084321/http://www.gcoeara.ac.in/computer-engineering-about-us.php|url-status=dead}}</ref> === यंत्र विभाग === यांत्रिक विभागाची स्थापना 2009 मध्ये झाली. अनेक पदवीधर विद्यार्थी फोक्सवॅगन सारख्या कंपन्यांमध्ये काम करत आहे. जे विद्यार्थी GATE परीक्षेत उत्तीर्ण होतात ते भारतीय तंत्रज्ञान संस्था (IIT) आणि NIT मध्ये उच्च शिक्षणासाठी जातात.<ref>{{Cite web|url=http://gcoeara.ac.in/mechanical-department-about-us.php|title=यांत्रिक विभाग|access-date=2021-10-05|archive-date=2021-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004084159/http://www.gcoeara.ac.in/mechanical-department-about-us.php|url-status=dead}}</ref> === स्थापत्य विभाग === हा विभाग 2010 मध्ये सुरू झाला. विद्यार्थी [[ग्रॅज्युएट ॲप्टिट्यूड टेस्ट इन इंजिनियरिंग|GATE]] आणि MPSC, IES इत्यादी इतर स्पर्धा परीक्षांसाठी पात्र ठरतात. अनेक विद्यार्थी राष्ट्रीय तांत्रिक कार्यक्रमांमध्ये बक्षिसे जिंकतात.<ref>{{Cite web|url=http://gcoeara.ac.in/civil-engineering-about-us.php|title=स्थापत्य विभाग|access-date=2021-10-05|archive-date=2021-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004083801/http://www.gcoeara.ac.in/civil-engineering-about-us.php|url-status=dead}}</ref> === इलेक्ट्रॉनिक्स आणि दूरसंचार विभाग === इलेक्ट्रॉनिक्स आणि दूरसंचार विभागाची स्थापना 2009-2010 शैक्षणिक वर्षात झाली. ETSA ही विद्यार्थी संघटना विद्यार्थ्यांसाठी काम करते. ई-यंत्र हा एक विद्यार्थी गट आहे ज्याने आयआयटी बॉम्बे स्पर्धेत भाग घेतला. तसेच नियमित कार्यशाळा आणि परिसंवाद आयोजित केले जातात.<ref>{{Cite web|url=http://gcoeara.ac.in/electronics-telecommunication-about-us.php|title=इलेक्ट्रॉनिक्स आणि दूरसंचार विभाग|access-date=2021-10-05|archive-date=2021-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004083946/http://www.gcoeara.ac.in/electronics-telecommunication-about-us.php|url-status=dead}}</ref> === स्वयंचल विभाग === ऑटोमोटिव्ह अभियांत्रिकी विभाग शैक्षणिक वर्ष 2009-2010 मध्ये सुरू झाला. वेगळी पूर्ण वाहन देखभाल आणि चाचणी प्रयोगशाळा विकसित करण्यात आली. I.C सारख्या प्रयोगशाळा इंजिन, मेट्रोलॉजी आणि गुणवत्ता नियंत्रण, वाहन देखभाल पद्धती, सीएडी आणि उत्सर्जन नियंत्रण उपलब्ध आहे. === उपकरणीकरण व नियंत्रण विभाग === उपकरणीकरण व नियंत्रण विभागची स्थापना 2009-2010 किंवा 2010-2011 शैक्षणिक वर्षात झाली. या विभागात विद्यार्थी संघटना, कार्यशाळा आणि चर्चासत्रे आयोजित करण्यात येतात.<ref>{{Cite web|url=http://gcoeara.ac.in/Instrumentation-control-about-us.php|title=उपकरणीकरण व नियंत्रण विभाग|access-date=2021-10-05|archive-date=2021-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004083932/http://www.gcoeara.ac.in/Instrumentation-control-about-us.php|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील अभियांत्रिकी महाविद्यालये]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील महाविद्यालये]] e5gvke0klwkyvoeimccs5mecmx0ri2n 0 246433 2696918 2430883 2026-07-25T15:24:02Z ~2026-41436-86 185622 चालू घडामोडी विषयी माहिती 2696918 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = प्रल्हाद जोशी | लघुचित्र= | पद = [[संसद सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[२३ मे]], [[इ.स. २०१४]] | कार्यकाळ_समाप्ती = | राष्ट्रपती = [[राम नाथ कोविंद]] | मागील = | पुढील = | जन्मदिनांक = <!-- {{जन्म दिनांक आणि वय|1955|11|29}} --> | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = | नाते = | पती = | पत्नी = | अपत्ये = | निवास = | मतदारसंघ = [[ (लोकसभा मतदारसंघ)| ]] | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''प्रल्हाद जोशी''' ( - ) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[ लोकसभा मतदारसंघ|मतदारसंघातून]] भाजपतर्फे [[१७वी लोकसभा|१७व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले.ते दि.25 जुलै 2026 पासून भारताचे शिक्षण मंत्री झाले आहे त्यांनी धर्मेंद्र प्रधान यांची जागा घेतली {{DEFAULTSORT:*}} [[वर्ग:चे खासदार]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] rf1zslnmi14mrt1o3su0hw8wndnzx02 0 248525 2696949 2694037 2026-07-25T17:59:11Z Meta2026 185199 edit minor 2696949 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट शास्त्रज्ञ | नाव = सचिन लोकापुरे | चित्र =Sachin_Lokapure.jpg | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1986|10|11}} | जन्म_स्थान =[[सोलापूर]] | निवास_स्थान =[[सांगली]], [[महाराष्ट्र राज्य]] | नागरिकत्व =[[भारत]] | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | कार्यक्षेत्र =सूक्ष्मदर्शक उपकरण शास्त्र, औषधनिर्माण शास्त्र | कार्यसंस्था =श्री अप्पासाहेब बिरनाळे फार्मसी महाविद्यालय, सांगली, संस्थापक,सॅगलो रीसर्च इंडस्ट्री, सांगली. | ख्याती =बॅक्टेरिया मूव्हमेंट डिटेक्शन डिव्हाइस, डिजिटल मिक्रोस्कोपी अँड अडॅप्टर, [[लोकापुरे समीकरण]] (Lokapure Equation) | वडील_नाव = गंगाधर | आई_नाव = राजेश्री | स्वाक्षरी = Sign of sachin lokapure.jpg }} '''सचिन गंगाधर लोकापुरे ''' ([[११ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १९८६|१९८६]]:[[सोलापूर]], [[महाराष्ट्र]] - ) हे एक भारतीय सूक्ष्मदर्शक उपकरण शास्त्रज्ञ व औषधनिर्माण शास्त्रज्ञ आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.esakal.com/sci-tech/sachin-lokapure-gains-75-patents-194214|title=sachin-lokapure-gains-75-patents|last=|first=|date=|work=|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> <ref>https://www.etvbharat.com/marathi/maharashtra/videos/state/sachin-lokapure-have-a-75-petant-and-his-name-is-in-limka-and-india-book-of-record-special-report-1/mh20190601133210874</ref> त्यांनी [[शिवाजी विद्यापीठ|शिवाजी विद्यापीठातून]] बीफार्म व [[राजीव गांधी आरोग्य विज्ञान विद्यापीठ]], [[बंगळुरु]] मधून एम.फार्मा पदवी घेतली. त्यानंतर लोकापुरे यांनी श्री अप्पासाहेब बिरनाळे फार्मसी महाविद्यालयात अध्यापन आणि संशोधनाचे पायाभूत काम केले. तसेच त्यांनी सॅगलो रीसर्च इंडस्ट्रीची स्थापना सूक्ष्मदर्शक उपकरण तंत्रज्ञान विकास या साठी केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Saglo Research Equipment's – Innovation For Humanity|दुवा=https://www.sagloresearch.com/|संकेतस्थळ=www.sagloresearch.com|ॲक्सेसदिनांक=17 ऑगस्ट 2024}}</ref> ==संशोधन== बॅक्टेरियाच्या हालचाली शोधण्याचे साधन, मायक्रोबियल इलेक्ट्रोलायझिस बॅटरी आणि डिजिटल मिक्रोस्कोपी अँड अडॅप्टर<ref>{{स्रोत बातमी|last=Raju|first=Vernekar|title=Monitoring Movement- Sachin Lokapure|publisher=The Afternoon Despatch & Courier News paper|year=2014|location=Mumbai|pages=12}}</ref> शोधणारा भारतीय शोधकर्ता आहे. २०१३ मध्ये त्यांच्या शोधासाठी त्यांना पेटंट मिळाला होता.त्यानंतर त्यांनी बॅक्टेरिया मूव्हमेंट डिटेक्शन डिव्हाइस<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Sachin|first=Lokapure|date=June 2020|title=Motiloscope- A Novel Method and Device to Detect Bacterial Motility using Disk Type Sample Holder|url=https://www.irjet.net/archives/V7/i6/IRJET-V7I6424.pdf|journal=International Research Journal of Engineering and Technology|volume=07|pages=2265}}</ref>, लवचिक मायक्रोबायल इंधन सेल आणि डिजिटल होलोग्राफिक मायक्रो-इमेजिंग डिव्हाइसचे १००हून अधिक भारतीय युटिलिटी आणि डिझाईन पेटंट्स प्राप्त केले. त्याच्या शोधाव्यतिरिक्त, ते  संश्लेषण आणि फार्मास्युटिकल ड्रग्सच्या पॉलिमॉर्फिक फॉर्मसाठी नवीन शैली विकसित केले आहे.त्यांनी एकूण ४० शोधनिबंध लिहिले.<ref>Sachin Gangadhar Lokapure. A New Sun Protection Factor Equation-Integrating Erythemal and Photoaging Risks across Biological and Space UV Exposure. Research Journal of Topical and Cosmetic Sciences. 2026; 17(1):11-4. doi: 10.52711/2321-5844.2026.00003 Available on: https://rjtcsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2026-17-1-3</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://scholar.google.co.in/citations?user=jVLCcagAAAAJ&hl=en|title=Research Paper Publication|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=}}</ref>असून वेगवेगळली  १०० पेक्षा अधिक व्याख्याने दिली आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.esakal.com/sci-tech/sachin-lokapure-gains-75-patents-194214|title=sachin-lokapure-gains-75-patents|last=|first=|date=|work=|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.etvbharat.com/marathi/maharashtra/state/sangli/sachin-lokapure-have-a-75-petant-and-his-name-is-in-limka-and-india-book-of-record-1/mh20190601142150560|title=sachin-lokapure-have-a-75-petant-and-his-name-is-in-limka-and-india-book-of-record|last=|first=|date=|work=|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> ==वाटचाल== भारतात असणारे मायक्रोस्कॉपी उपकरणे ही काही प्रमाणात परदेशातून म्हणजेच जपान आणि चीनमधून मागवली जातात. आयात केलेले हे उपकरणे महागडीसुद्धा आहेत. तर याद्वारे अहवाल बनवण्याच्या काही तांत्रिक त्रुटी देखील आहेत. यामुळे लोकापुरे यांनी संशोधन करत स्वतः भारतीय बनावटीचे मायक्रोस्कॉपीची डिजिटल उपकरणे तयार केली. वयाच्या अवघ्या २२ व्या वर्षी लोकापुरे यांनी संशोधनाला सुरुवात केली आणि पहिले पेटंट दखल केले होते.<ref name="auto">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://patents.google.com/patent/IN2009MU00289A/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2019-10-25 |archive-date=2019-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191025070305/https://patents.google.com/patent/IN2009MU00289A/ |url-status=dead }}</ref> लोकापुरे यांनी वैद्यकीय क्षेत्रातील सूक्ष्म रोगनिदानात उपयोगात येणारी डिजिटल यंत्रे विकसित केली आहेत. इतकेच नव्हे तर सचिन यांनी याची नोंद सुद्धा भारतीय पेटंट कार्यालयाकडे केली आहेत. त्यामुळे त्यांच्या नावे तब्बल ७५ पेटंटची नोंद झाली आहे. सचिन लोकापुरे यांनी आतापर्यंत तब्बल १७ उत्पादनांची निर्मिती करून या सर्वांची नोंद भारतीय पेटंट कार्यालयाकडे केली आहे.<ref name="auto">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://patents.google.com/patent/IN2009MU00289A/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2019-10-25 |archive-date=2019-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191025070305/https://patents.google.com/patent/IN2009MU00289A/ |url-status=dead }}</ref> ==इंडिया आणि लिमका बुक ऑफ रेकॉड मधील नोंद == सचिन लोकापुरे यांना त्यांच्या कामाबद्दल आणि त्यांचा पेटंट्सची इंडिया बुक ऑफ रेकॉड आणि लिमका बुक ऑफ रेकॉर्ड यांनी नोंद घेतली आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.etvbharat.com/marathi/maharashtra/state/sangli/sachin-lokapure-have-a-75-petant-and-his-name-is-in-limka-and-india-book-of-record-1/mh20190601142150560|title=sachin-lokapure-have-a-75-petant-and-his-name-is-in-limka-and-india-book-of-record|last=|first=|date=|work=|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> == पुस्तके == भारतीय बौद्धिक संपदा हक्कांचे तत्व - कायदा आणि सराव या विषयावर पुस्तक प्रकाशित केले आहे.<ref name="PRINCIPLE OF INDIAN INTELLECTUAL PROPERTY RIGHTS - LAW AND PRACTICE">{{संकेतस्थळ स्रोत|last1=Sachin|first1=Lokapure|title=PRINCIPLE OF INDIAN INTELLECTUAL PROPERTY RIGHTS - LAW AND PRACTICE|दुवा=https://notionpress.com/read/principle-of-indian-intellectual-property-rights-law-and-practice|प्रकाशक=Notion Press|ॲक्सेसदिनांक=2 नोव्हेंबर 2024|ref=PRINCIPLE OF INDIAN INTELLECTUAL PROPERTY RIGHTS - LAW AND PRACTICE}}</ref> == एकाधिकार (पेटंट्स) == * बॅक्टेरियाच्या हालचाली शोधण्याचे मशीनसाठी भारतीय एकाधिकार (पेटंट) २९४२७४ ( ११ फेब्रुवारी, इ.स. २००९ला मागणी केली व १४ मार्च, इ.स. २०१८ रोजी भारतीय एकाधिकार (पेटंट) मिळाला). यामध्ये विशेष रचनेच्या डिस्क-प्रकारच्या नमुना धारकाचा वापर करून जीवाणूंची हालचाल (bacterial motility) ओळखण्यासाठी एक किफायतशीर पद्धत आणि उपकरण विकसित करण्यात आले आहे. या पद्धतीत पातळ गोलाकार डिस्क ही नमुना आधार तसेच हालचाल संवेदन करणारा घटक म्हणून कार्य करते. जेव्हा जीवाणूंचे द्रावण या डिस्कवर किंवा तिच्या आत टाकले जाते, तेव्हा हालचाल करणारे जीवाणू सूक्ष्मदर्शक किंवा कमी आवर्धनाच्या प्रकाशीय निरीक्षणाखाली ठराविक कालानुसार बदलणारे प्रकाशीय नमुने निर्माण करतात. हे नमुने सामूहिक जीवाणू हालचाल, सूक्ष्म पातळीवरील द्रव प्रवाह आणि डिस्कच्या पृष्ठभागावरील जीवाणू घनतेच्या पुनर्वितरणामुळे तयार होतात. या तंत्रामुळे रंगकरण, लेबलिंग किंवा महागड्या उच्च-स्तरीय प्रतिमांकन प्रणालींची गरज न पडता जीवाणूंची हालचाल ओळखणे शक्य होते. उपकरणाची रचना साधी, पुनरुत्पादक आणि सहज तयार करता येण्यासारखी असल्याने ती नियमित प्रयोगशाळा वापरासाठी तसेच संसाधन-मर्यादित ठिकाणी उपयुक्त ठरते. अभ्यासातून हे स्पष्ट झाले आहे की डिस्क-प्रकारचा नमुना धारक हालचाल करणारे आणि न करणारे जीवाणू जलदपणे वेगळे ओळखण्यास सक्षम आहे, कारण त्यांच्या हालचालींशी संबंधित स्पष्ट दृश्य किंवा प्रतिमाधारित संकेत मिळतात. “मोटिलोस्कोप” (Motiloscope) या संकल्पनेअंतर्गत विकसित केलेली ही पद्धत पारंपरिक जीवाणू हालचाल चाचण्यांना एक प्रभावी पर्याय ठरते आणि स्वयंचलित विश्लेषण, पॉइंट-ऑफ-केअर निदान तसेच संक्षिप्त प्रकाशीय प्रणालींमध्ये एकत्रीकरणासाठी नवीन संधी निर्माण करते.<ref name="auto"/> [[File:Indian Patent 294274.jpg|thumb|Indian Patent 294274: Bacterial movement detection device: Apparatus for detection of bacterial movement and method of sample preparation. Issued March 14, 2018.]] * कॉम्पॅक्ट एल-आकाराचे डिजिटल मायक्रोस्कोपसाठी भारतीय एकाधिकार (पेटंट) २८९२९४ (२८ जानेवारी, इ.स. २००८ला मागणी केली व ०७ नोव्हेंबर, इ.स. २०१७ रोजी भारतीय एकाधिकार (पेटंट) मिळाला). कॉम्पॅक्ट एल-आकाराचे डिजिटल मायक्रोस्कोप हे लहान आकाराचे, हलके आणि पोर्टेबल सूक्ष्मदर्शक उपकरण आहे, ज्याची रचना ‘एल’ (L-shaped) स्वरूपाची असते. या रचनेमुळे प्रकाश स्रोत, नमुना धारक आणि प्रतिमांकन सेन्सर यांचे कार्यक्षम मांडणी साध्य होते तसेच उपकरणाचा एकूण आकार कमी ठेवता येतो. डिजिटल कॅमेऱ्याच्या साहाय्याने नमुन्याची प्रतिमा थेट संगणक, लॅपटॉप किंवा मोबाईल उपकरणावर पाहता, साठवता व विश्लेषित करता येते. पारंपरिक मोठ्या मायक्रोस्कोपच्या तुलनेत हे मायक्रोस्कोप कमी खर्चिक, वापरण्यास सोपे आणि क्षेत्रीय (field) तसेच प्रयोगशाळा वापरासाठी उपयुक्त ठरते. शैक्षणिक, जैववैद्यकीय, फार्मास्युटिकल आणि पॉइंट-ऑफ-केअर अनुप्रयोगांमध्ये सूक्ष्म निरीक्षणासाठी कॉम्पॅक्ट एल-आकाराचे डिजिटल मायक्रोस्कोप विशेष लाभदायक मानले जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://patents.google.com/patent/IN2008MU00190A/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2019-10-25 |archive-date=2019-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191025071438/https://patents.google.com/patent/IN2008MU00190A/ |url-status=dead }}</ref> [[File:Microscope1.jpg|thumb|Indian Patent 289294: Compact L-Shaped Digital Microscope. Issued November 07, 2017.]] == ऑरगॅनिक रेअकॅशन साठी डिफरेंशियल कंडेन्सर == *सचिन लोकापुरे यांनी फार्मास्युटिकल ऑरगॅनिक रेअकॅशन साठी डिफरेंशियल कंडेन्सर विकसित केले. या कंडेनसर साठी भारत सरकारने डिझाईन पेटंट दिले आहे. फार्मास्युटिकल ऑरगॅनिक रेअकॅशन डिफरेंशियल कंडेन्सरचे फायदे 1. एका वेळी तुम्ही एका या काँडेन्सॉर मधुन वेगवेगळे ऑरगॅनिक रेअकॅशन करू शकता. 2. तुम्ही तुमच्या रेअकॅशनची उत्पन्न वाढवू शकता. 3. कमी वेळेत तुम्ही ऑरगॅनिक रेअकॅशन करू शकता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=79KbNbOr8BA|title=सांगलीतील प्राध्यापकाने मिळवले 240 पेटंट, आता बनवला मल्टीपल कंडेनसर|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=uk7hlyCYnDo|title=सचिन लोकापुरे प्राध्यापकाची पेटंट मॅन' म्हणून ओळख|url-status=live}}</ref> == मल्टी-फोटॉन कॉन्ट्रास्ट इल्युमिनेशन डिव्हाइस == *"मायक्रो फाइन स्ट्रक्चर व्हिज्युअलाइज करण्यासाठी डिजिटल ऑप्टिकल मायक्रोस्कोपसाठी मल्टी-फोटॉन कॉन्ट्रास्ट इल्युमिनेशन डिव्हाइस" शोधून काढले आहे जे सूक्ष्म संरचना सैद्धांतिक पद्धती आणि व्यावहारिक अंमलबजावणीवर आधारित आहे. आम्ही या ऑप्टिकल उपकरणासाठी युटिलिटी आणि डिझाइन पेटंट दाखल केले आणि सैद्धांतिक कामासाठी भारतात कॉपीराइट दाखल केले. हे तंत्रज्ञान डार्क फील्ड मायक्रोस्कोपीवर आधारित आहे ट्रांसमिशन वेव्हलेंथ T=530nm@3.9v, O=650nm, T=550nm@7.5v, O=650nm, E=25s+1comp, A =70/30.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Saglo Research Equipment's – Innovation For Humanity|दुवा=https://www.sagloresearch.com/|संकेतस्थळ=www.sagloresearch.com|ॲक्सेसदिनांक=17 ऑगस्ट 2024}}</ref> == क्रोमॅटिक कॉन्ट्रास्ट एन्हांसमेंटद्वारे उच्च-रिझोल्यूशन डार्क-फील्ड नॅनोस्कोपी == *660nm वर क्रोमॅटिक कॉन्ट्रास्ट एन्हांसमेंटद्वारे उच्च-रिझोल्यूशन डार्क-फील्ड नॅनोस्कोपीद्वारे विश्लेषण केलेले नॅनोपार्टिकल" साठी नवीन पद्धत विकसित केले आहे. हे तंत्रज्ञान उच्च-रिझोल्यूशन डार्क-फील्ड नॅनो मायक्रोस्कोपीमध्ये सादर करता येते - 100nm (0.1मायक्रोमीटर) पर्यंतचे रिझोल्यूशन म्हणजे सेल नमुन्यातील प्रोटीनचे  डॉट स्पॉट आपण पाहू शकतो.या पद्धतीसाठी नोंदणीकृत भारतीय कॉपीराइट –L-121528/2023 आणि भारतीय डिझाइन पेटंट आणि युटिलिटी पेटंट प्राप्त झाले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Saglo Research Equipment's – Innovation For Humanity|दुवा=https://www.sagloresearch.com/|संकेतस्थळ=www.sagloresearch.com|ॲक्सेसदिनांक=17 ऑगस्ट 2024}}</ref> [[File:क्रोमॅटिक कॉन्ट्रास्ट एन्हांसमेंटद्वारे उच्च-रिझोल्यूशन डार्क-फील्ड नॅनोस्कोपी.jpg|thumb|क्रोमॅटिक कॉन्ट्रास्ट एन्हांसमेंटद्वारे उच्च-रिझोल्यूशन डार्क-फील्ड नॅनोस्कोपी]] == लोकापुरे समीकरण == लोकापुरे यांनी 'लोकापुरे समीकरण' (लोकापुरे इक्वेशन) विकसित केले आहे. हे समीकरण सन प्रोटेक्शन फॅक्टर (SPF) म्हणजेच सूर्याच्या अतिनील (UV) किरणांपासून त्वचेचे संरक्षण करणाऱ्या क्षमतेची गणना करणारे एक गणितीय मॉडेल आहे. हे मॉडेल त्वचेचे जैविक नुकसान आणि दीर्घकालीन वृद्धत्वाचा धोका या दोन्ही घटकांचा एकत्रित विचार करते. हे समीकरण पृथ्वीवरील जैविक परिस्थितीसोबतच अंतराळातील अतिनील किरणांच्या संपर्कात सनस्क्रीन किती प्रभावीपणे काम करते, याचे मूल्यमापन करण्यासाठी वापरले जाते. हे संशोधन ''"रिसर्च जर्नल ऑफ टॉपिकल अँड कॉस्मेटिक सायन्सेस"'' मध्ये प्रकाशित झाले आहे.<ref>{{cite journal |last=Lokapure |first=Sachin Gangadhar |date=2026 |title=A New Sun Protection Factor Equation-Integrating Erythemal and Photoaging Risks across Biological and Space UV Exposure |journal=Research Journal of Topical and Cosmetic Sciences |volume=17 |issue=1 |pages=11-14 |url=https://rjtcsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2026-17-1-3}}</ref> == पार्श्वभूमी == तथापि, UVA किरणे (320–400 nm) त्वचेचे वृद्धत्व आणि कर्करोगजननामध्ये लक्षणीय योगदान देतात. मन्सूर समीकरणासारख्या पारंपरिक पद्धती संपूर्ण UV स्पेक्ट्रमचा विचार करत नाहीत, ज्यामुळे UVA संरक्षणाची गरज कमी लेखली जाण्याची शक्यता असते.<ref name="Mansur1986">Mansur JS, Breder MNR, Mansur MCA, Azulay RD. ''Determinação do fator de proteção solar por espectrofotometria.'' An Bras Dermatol. 1986;61:121–124.</ref><ref name="MansurCorrelation1986">Mansur JS, Breder MNR, Mansur MCA, Azulay RD. ''Correlação entre a determinação do fator de proteção solar em seres humanos e por espectrofotometria.'' An Bras Dermatol. 1986;61:167–172.</ref> 1986 मध्ये विकसित करण्यात आलेली मन्सूर स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक पद्धत UVB शोषणाचे मापन करून आणि एरिथेमल प्रभावीपणा भारण कार्य (erythemal effectiveness weighting function) लागू करून सन प्रोटेक्शन फॅक्टर (SPF) ची गणना करते. जरी ही पद्धत इन विट्रो SPF निर्धारणासाठी मोठ्या प्रमाणावर स्वीकारली गेली असली तरी, ती केवळ UVB किरणांवर लक्ष केंद्रित करते आणि त्वचेत खोलवर प्रवेश करणाऱ्या तसेच फोटोएजिंग (photoaging) आणि कर्करोगजननामध्ये महत्त्वपूर्ण योगदान देणाऱ्या UVA किरणांकडे दुर्लक्ष करते.<ref name="Lokapure2026">Lokapure SG. ''A New Sun Protection Factor Equation-Integrating Erythemal and Photoaging Risks across Biological and Space UV Exposure.'' Research Journal of Topical and Cosmetic Sciences. 2026;17(1):11–14. doi:10.52711/2321-5844.2026.00003.</ref> याव्यतिरिक्त, या पद्धतीमध्ये वापरले जाणारे एकसमान भारण कार्य (uniform weighting functions), जसे की Sayre इत्यादींनी विकसित केलेले मॉडेल, UV किरणोत्सर्गातील प्रादेशिक बदल, त्वचेचे विविध फोटोटाइप, उंची, भौगोलिक स्थान आणि ऋतुमानातील बदल यांसारख्या पर्यावरणीय घटकांचा विचार करत नाहीत.<ref name="Sayre1979">Sayre RM, Agin PP, LeVee GJ, Marlowe E. ''A comparison of in vivo and in vitro testing of sunscreening formulas.'' Photochem Photobiol. 1979;29(3):559–566.</ref> परिणामी, विविध परिस्थितींमध्ये सनस्क्रीनच्या परिणामकारकतेचे अचूक मूल्यांकन होणे कठीण ठरते. त्यामुळेच यांनी या मर्यादा दूर करण्यासाठी एक अद्वितीय आणि विस्तारित SPF समीकरण विकसित केले. या समीकरणामध्ये संपूर्ण UV स्पेक्ट्रम, UVA आणि UVB किरणांमुळे होणारे जैविक परिणाम, त्वचेचे वृद्धत्व, कर्करोगजन्य धोके तसेच विविध पर्यावरणीय परिस्थितींचा समावेश करण्यात आला असून, पारंपरिक SPF मॉडेलपेक्षा अधिक वास्तववादी, जैविकदृष्ट्या अचूक आणि व्यापक संरक्षण मूल्यांकन प्रदान केले जाते. === समीकरण === :<math>SPF = K \int_{290}^{400} E_{\text{eff}}(\lambda) \times [1 - T(\lambda)] \, d\lambda</math> *(टीप: अंतराळातील परिस्थितीचा अभ्यास करताना, अतिनील किरणांची तरंगलांबी (Spectral range) २०० ते ४०० नॅनोमीटर (nm) पर्यंत धरली जाते).* <ref>https://www.researchgate.net/publication/405053180_A_New_Sun_Protection_Factor_Equation-Integrating_Erythemal_and_Photoaging_Risks_across_Biological_and_Space_UV_Exposure</ref> [[File:Sun protection factor- Lokapure Equation.jpg|thumb|Sun protection factor- Lokapure Equation]] === समीकरणातील चले === * '''<math>K</math> — कॅलिब्रेशन स्थिरांक * '''<math>E_{\text{eff}}(\lambda)</math>''': दिलेल्या तरंगलांबीवर (<math>\lambda</math>) अतिनील किरणांची जैविक परिणामकारकता दर्शवणारे 'स्पेक्ट्रल वेटिंग फंक्शन'. * '''<math>T(\lambda)</math>''': संबंधित तरंगलांबीवर सनस्क्रीनची असणारी पारदर्शकता (Transmittance). * '''<math>\lambda</math> (लॅम्बडा)''': अतिनील किरणांची तरंगलांबी (Wavelength). === कार्यपद्धती === हे समीकरण संपूर्ण अतिनील (UV) स्पेक्ट्रममधील 'एरिथेमोजेनिक वेटिंग फंक्शन' आणि सनस्क्रीनच्या 'पारदर्शकतेचा' (Transmittance) गुणाकार करून त्याचे एकत्रीकरण (Integrate) करते. यातून मिळणारे अंतिम मूल्य सनस्क्रीनच्या एकूण संरक्षण क्षमतेचे प्रतिनिधित्व करते. अचूकतेसाठी या मूल्याची पडताळणी प्रस्थापित ''in vivo'' (जैविक चाचण्यांच्या) मानकांशी केली जाते.<ref>Maske, Pratik Prakash; Malavi, Shobhraj Bharat; Kolap, Umesh Bhupal; Ambale, Suraj Mahadev. Comprehensive in vitro evaluation of the UV-protective efficacy of Syzygium cumini extract using the Lokapure SPF equation. Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry. 2026; 15(4):139-142. doi:10.22271/phyto.2026.v15.i4b.16002. Available on: https://www.phytojournal.com/archives/2026.v15.i4.B.16002/comprehensive-in-vitro-evaluation-of-the-uv-protective-efficacy-of-syzygium-cumini-extract-using-the-lokapure-spf-equation</ref> == संयुक्त जैविक वजनन फलन == लोकापुरे समीकरणातील एक महत्त्वपूर्ण नवकल्पना म्हणजे जैविक परिणामांचे संयुक्त वजनन फलन (Combined Biological Weighting Function) होय. पारंपरिक SPF मॉडेलमध्ये प्रामुख्याने UVB किरणांमुळे होणाऱ्या एरिथेमा (Sunburn) प्रभावाचा विचार केला जातो; परंतु लोकापुरे समीकरणात UVA किरणांमुळे होणारे त्वचेचे वृद्धत्व (Photoaging) आणि दीर्घकालीन जैविक नुकसान यांचाही समावेश करण्यात आला आहे. हे संयुक्त वजनन पुढीलप्रमाणे व्यक्त केले जाते: :<math>E_{\text{eff}}(\lambda)=w_1E_{\text{ery}}(\lambda)+w_2E_{\text{age}}(\lambda)</math> येथे: * '''<math>E_{\text{ery}}(\lambda)</math> — एरिथेमल (Sunburn) प्रभाव * '''<math>E_{\text{age}}(\lambda)</math> — फोटोएजिंग (Skin Aging) प्रभाव * '''<math>w_1,w_2</math> — जैविक परिणामांचे समायोज्य वजन गुणांक या पद्धतीमुळे SPF मूल्यांकन अधिक वास्तववादी आणि जैविकदृष्ट्या अचूक मानले जाते. == कार्यपद्धती == लोकापुरे समीकरण संपूर्ण अतिनील (UV) स्पेक्ट्रममधील जैविक प्रभाव आणि सनस्क्रीनच्या पारदर्शकतेचा (Transmittance) गुणाकार करून त्याचे समाकलन (Integration) करते. प्राप्त मूल्य सनस्क्रीनच्या एकूण संरक्षण क्षमतेचे प्रतिनिधित्व करते. हे समीकरण पुढीलप्रमाणे आहे: :<math>SPF = K \int_{290}^{400} E_{\text{eff}}(\lambda)\times[1 - T(\lambda)]\times d\lambda</math> या समीकरणात: * '''<math>K</math> — कॅलिब्रेशन स्थिरांक * '''<math>E_{\text{eff}}(\lambda)</math> — संयुक्त जैविक वजनन फलन * '''<math>T(\lambda)</math> — सनस्क्रीनची पारदर्शकता * '''<math>\lambda</math> — UV किरणांची तरंगलांबी या पद्धतीत पारंपरिक SPF मॉडेलच्या तुलनेत UVA किरणांमुळे होणारे दीर्घकालीन त्वचा नुकसान अधिक अचूकपणे विचारात घेतले जाते. == अंतराळीय विस्तार == अंतराळात पृथ्वीच्या वातावरणामुळे फिल्टर न होणारी UVC किरणे उपस्थित असल्यामुळे लोकापुरे समीकरणाची विस्तारित आवृत्ती प्रस्तावित करण्यात आली आहे. या मॉडेलमध्ये UVC किरणे, DNA नुकसान आणि अतिरिक्त अंतराळीय UV फ्लक्स यांचा विचार केला जातो. :<math>SPF_{\text{space}} = K_s \int_{200}^{400} E_{\text{space}}(\lambda)\times [1-T(\lambda)]\times d\lambda</math> येथे: * '''<math>E_{\text{space}}(\lambda)</math> — अंतराळीय UV जैविक परिणाम फलन * '''<math>K_s</math> — अंतराळीय कॅलिब्रेशन स्थिरांक * '''<math>200\text{–}400 \text{nm}</math> — विस्तारित UV स्पेक्ट्रम श्रेणी* ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:लोकापुरे, सचिन }} [[वर्ग:भारतीय औषधनिर्माण शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] t50ncftk3kex5jiiqjvmqgd7ylial8h 0 249018 2696868 2502625 2026-07-25T12:10:54Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2696868 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = मल्लूर, कर्नाटक | native_name = दोड्ड मल्लूर | native_name_lang = कन्नड | other_name = | settlement_type = गाव | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = India Karnataka#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = कर्नाटकातील स्थान, भारत | coordinates = {{coord|12.647017|N|77.179844|E|display=inline,title}} | subdivision_type = भारत | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[राज्य]] | subdivision_type2 = [[जिल्हा]] | subdivision_name1 = [[कर्नाटक]] | subdivision_name2 = [[रामनगर]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = 562160 | registration_plate = | unemployment_rate = | website = | footnotes = }} '''दोड्ड मल्लूर''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[कर्नाटक]] [[भारताची राज्ये आणि प्रदेश|राज्यातील]] रामनगर जिल्ह्यातील चन्नपटना [[तालुका|तालुक्यातील]] एक गाव आहे. [[कण्व]] नदीच्या काठावर मल्लूर गाव वसलेले आहे. हे गाव त्यातील श्री रामप्रमेय स्वामी, अरविंदवल्ली आणि अंबेगालु नवनीत [[कृष्ण|कृष्णा]] (रांगणारा आणि लोण्याचा गोळा हातात घेतलेला बाळकृष्ण) या मंदिरांसाठी प्रसिद्ध आहे. बंगलोर-म्हैसूर राज्यमहामार्गावर हे बंगलोरपासून अंदाजे ६० किमी. अंतरावर आहे. चन्नपटनापासून ते साधारण ३ किमी अंतरावर आहे. अंबेगालु नवनीत [[कृष्ण|कृष्णा]]<nowiki/>ची (लोण्याचा गोळा हातात घेतलेला रांगणारा बाळकृष्ण) ही मूर्ती ही या स्थितीतली एकमेव मूर्ती आहे असे मानले जाते. द्वैत वेदांत संप्रदायाचे एक प्रमुख संत व्यासराज (उर्फ व्यासतीर्थ) यांनी या मूर्तीची स्थापना केली होती. या मूर्तीच्या सौंदर्याची प्रशंसा करणारी एक [./Https://en.wikipedia.org/wiki/Kriti कृती] (काव्यात्मक रचना किंवा पद) "जगदोद्धारण आडिसिदाळे यशोदे" कर्नाटक संगीतातील एक प्रमुख कवी [[पुरंदरदास]] यांनी रचले आहे..या मूर्तीच्या सौंदर्यासंदर्भात प्रशंसा म्हणून कर्नाटिक संगीत [[पुरंदरदास]] यांनी प्रसिद्ध केलेली कृती (वाद्य रचना किंवा गाणे) "जगदोधरणा आदिसिदले यशोदे" ही रचना केली होती. दोडा मल्लूर बंगलोर आणि म्हैसूरच्या मध्ये वसलेले आहे. बंगलोरपासून ते ६० किमी तर म्हैसूरपासून ते ८० किमी अंतरावर आहे. तर चन्नपटनापासून ते ३ किमी अंतरावर आहे. परिवहनः बस आणि रेल्वेने देखील चन्नपटनाला जात येते. चन्नपटनापासून स्थानिक ऑटोरिक्षा आणि खासगी वाहने इ. प्रवासी परिवहन सेवादेखील दोड्डमल्लूरला जाण्यासाठी उपलब्ध आहेत. == इतिहास == इतिहासामध्ये असे नमूद केले आहे की, अप्रमेय मंदिर [[चोळ साम्राज्य|चोल]] सम्राट राजेंद्र सिंह यांनी ११व्या शतकात बांधले. या मंदिराला चोलांचा पराक्रमी सेनापती अप्रमेय याचे नाव देण्यात आले. [[चित्र:Aprameya_Swamy_Temple.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश| अप्रमेय स्वामी मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार ]] हे स्थान कण्व नदीच्या काठावर आहे आणि या गावाचा बहुतांश भाग नदीच्या पात्रापासून बनला आहे. त्यामुळेच या गावाला मरळूर किंवा वालुकानगरी असे नाव पडले आणि पुढे मल्लूर असे स्थानिक भाषेत प्रचलित झाले. अशी आख्यायिका आहे की, अप्रमेय स्वामी मंदिर जे या वालुकामय भूमीवर बांधले गेले आहे, त्याचा पाय मजबूत नाही. == भूगोल == दोड्डमल्लूर येथे {{Coord|12.647017|N|77.179844|E|}} <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/25/Mallur.html |title=Falling Rain Genomics, Inc - Mallur |access-date=2019-11-12 |archive-date=2019-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191112160753/http://www.fallingrain.com/world/IN/25/Mallur.html |url-status=dead }}</ref> स्थित आहे. समुद्रसपाटीपासून त्याची सरासरी उंची ७३९ मीटर (२४२४ फूट) आहे. == कार्यक्रम == दरवर्षी एप्रिल/ मे महिन्यामध्ये श्री रामप्रमेय स्वामींचा ब्रम्होत्सव येथे आयोजित केला जातो. या मंदिराची वास्तुरचना असा प्रकारे करण्यात आली आहे की, दरवर्षी या काळात सूर्योदयाच्या वेळी सूर्यकिरणे थेट देवळाच्या गर्भागृहात पडतात. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} * http://www.doddamallurtemple.com/ithihasa.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180316203024/http://www.doddamallurtemple.com/ithihasa.htm |date=2018-03-16 }} * https://web.archive.org/web/20080714195712/http://www.karnatakavaishnavatemples.net/Bang/dodamallur.htm * http://www.doddamallurtemple.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180818042959/http://www.doddamallurtemple.com/ |date=2018-08-18 }} * http://anudinam.org/2012/05/08/lord-aprameyan-lord-navaneetha-krishna-doddamallur/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191112160754/http://anudinam.org/2012/05/08/lord-aprameyan-lord-navaneetha-krishna-doddamallur/ |date=2019-11-12 }} klnrk4lzwd11ex0gtdhqtotrpc5u3s2 0 250632 2696904 2088650 2026-07-25T14:34:23Z ~2026-41624-95 185615 माहिती जोडली 2696904 wikitext text/x-wiki ·         19 जून 1951<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Meena-Naik|title=Meena Naik: Movies, Photos, Videos, News, Biography & Birthday {{!}} eTimes|संकेतस्थळ=timesofindia.indiatimes.com|ॲक्सेसदिनांक=2019-12-31}}</ref> ·        शिक्षणः त्यांनी १९७२ मध्ये मुंबईतील जे जे इंस्टिट्यूशन ऑफ एप्लाइड आर्ट येथून जे डी आर्टस् (कंमेर्सिल) पदवी पर्यंत शिक्षण पूर्ण केले. मुंबई विद्यापीठामधून बी. ए. १९८० व म.ए. १९८३ साली पूर्ण केले. ·        १९७६ ते १९७८ या काळात त्या पेपेट्रीमध्ये राष्ट्रीय अभ्यासक होत्या. ·        त्यांना पेपेट्रीमध्ये मध्ये जपान फौंडेशन आणि भारत सरकार कडून दोन शिष्यवृत्ती मिळाल्या आहेत. ·        त्यांना २०२० चा 'संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार' मिळालेला आहे. कला क्षेत्रातील हा सर्वोच्च पुरस्कार मानला जातो, ज्याचे वितरण राष्ट्रपतींच्या हस्ते होते. ·        २०१० मध्ये त्यांना दूरदर्शनच्या सहयाद्री वाहिनी कडून हिरकणी ह्या मानाच्या पुरस्काराने सन्मानित केले गेले आहे. ·        त्यांनी लहान मुलांसाठी ११ जागृती कार्यक्रम आयोजित केले आहेत. ·        त्यांनी समाज्यातील अनेक संवेदनशील विषयावर लघुपट व ऍनिमेशन चित्रपट तयार केले आहेत. ·        त्या १२ राष्ट्रीय आणि आन्तरराट्रीय समित्याच्या सदस्य आहेत.         ·        त्यांनी लहान मुलांसाठी भारतात व भारताबाहेर १९ कार्यशाळा देखील यशस्वीरीत्या भरवल्या आहेत. ·        त्यांनी मराठी, हिंदी व इंग्लिश भाषांमध्ये लेख लेखन केले आहे. ·        त्यांनी दूरदर्शन वरच्या ५ पेक्षा जास्त कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन देखील केले आहे जसे कि किलबिल, अमृत मंथन इत्यादी. sudwevsugbi2f4ys449znk7ydrh2wl1 0 254743 2696920 2696852 2026-07-25T15:58:45Z Aditya tamhankar 80177 2696920 wikitext text/x-wiki खालील यादी भारतीय क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. भारताने १ डिसेंबर २००६ रोजी दक्षिण आफ्रिकेविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. भारताने [[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]], [[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] आणि [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] साली ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जिंकले तर [[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]] साली उपविजेता ठरले. तसेच [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा|२०२२ आशियाई खेळांमध्ये]] भारताने सुवर्णपदक पटकावले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | भारताने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==भारताने देशानुसार खेळलेल्या प्रथम आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याची तारीख== {| class="wikitable" style="text-align: center; width: 400px;" |- ! संघ !! प्रथम आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना |- |align=left|{{cr|RSA}} || १ डिसेंबर २००६ |- |align=left|{{cr|SCO}} || १३ सप्टेंबर २००७ |- |align=left|{{cr|PAK}} || १४ सप्टेंबर २००७ |- |align=left|{{cr|NZ}} || १६ सप्टेंबर २००७ |- |align=left|{{cr|ENG}} || १९ सप्टेंबर २००७ |- |align=left|{{cr|AUS}} || २२ सप्टेंबर २००७ |- |align=left|{{cr|SL}} || १० फेब्रुवारी २००९ |- |align=left|{{cr|BAN}} || ६ जून २००९ |- |align=left|{{cr|IRE}} || १० जून २००९ |- |align=left|{{cr|WIN}} || १२ जून २००९ |- |align=left|{{cr|AFG|२०१३}} || १ मे २०१० |- |align=left|{{cr|ZIM}} || १२ जून २०१० |- |align=left|{{cr|UAE}} || ३ मार्च २०१६ |- |align=left|{{cr|NAM}} || ८ नोव्हेंबर २०२१ |- |align=left|{{cr|HK}} || ३१ सप्टेंबर २०२२ |- |align=left|{{cr|NED}} || २७ ऑक्टोबर २०२२ |- |align=left|{{cr|NEP}} || ३ ऑक्टोबर २०२३ |- |align=left|{{cr|USA}} || १२ जून २०२४ |- |align=left|{{cr|OMA}} || १९ सप्टेंबर २०२५ |} ==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" !scope="col" |विरुद्ध देश !scope="col" |[[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|सामने]] !scope="col" |विजय !scope="col" |पराभव !scope="col" |टाय !scope="col" |टाय+विजय !scope="col" |टाय+पराभव !scope="col" |अनिर्णित !scope="col" |विजय % !scope="col" |प्रथम !scope="col" |अलीकडील |- | colspan="11" style="text-align: center;" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. संपूर्ण सदस्य देश]]''' |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|AFG|२०१३}} | ९ || ७ || ० || ० || १ || ० || १ || ७७.७८ || २०१० || २०२४ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|AUS}} | ३७ || २२ || १२ || ० || ० || ० || ३ || ५९.४५ || २००७ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|BAN}} | १८ || १७ || १ || ० || ० || ० || ० || ९४.४४ || २००९ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|ENG}} | ३५ || १८ || १६ || ० || ० || ० || १ || ५१.४२ || २००७ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|IRE}} | १० || ८ || २ || ० || ० || ० || ० || ८०.०० || २००९ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|NZL}} | ३१ || १७ || ११ || १ || २ || ० || ० || ५४.८३ || २००७ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|PAK}} | १७ || १३ || ३ || ० || १ || ० || ० || ७६.४७ || २००७ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|RSA}} | ३६ || २१ || १४ || ० || ० || ० || १ || ५८.३३ || २००६ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|SL}} | ३३ || २१ || ९ || ० || २ || ० || १ || ६५.६२ || २००९ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|WIN}} | ३१ || २० || १० || ० || ० || ० || १ || ६४.५१ || २००९ || २०२६ |- style="background:#cfc;" !scope="row" style="text-align: left; background:#cfc;"|{{cr|ZIM}} | १६ || १३ || ३ || ० || ० || ० || ० || ८१.२५ || २०१० || २०२६ |- | colspan="11" style="text-align: center;" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. असोसिएट सदस्य देश]]''' |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|HKG}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२२ || २०२२ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|NAM}} | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२१ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|NEP}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२३ || २०२३ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|NED}} | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२२ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|OMA}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२५ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|SCO}} | २ || १ || ० || ० || ० || ० || १ || ५०.०० || २००७ || २०२१ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|UAE}} | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०१६ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२४ || २०२६ |- |- class="sortbottom" !scope="row" style="text-align:center" |'''एकूण''' |'''२८६'''||'''१८९'''||'''८१'''||'''१'''||'''६'''||'''०'''||'''९'''||'''६६.०८'''||'''२००६'''||'''२०२६''' |- |colspan=11|<small>''सदर आकडेवारी २५ जुलै २०२६ रोजी [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] येथे झालेल्या {{cr-rt|IND}} वि. {{cr|ZIM}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''</small><ref>{{cite web|title= Records / India / Twenty20 Internationals / Result summary|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=3;id=6;type=team|publisher=ESPNcricinfo|access-date=21 November 2021}}</ref><ref>{{cite web|title= Records / Twenty20 Internationals / Team records / Results summary |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283307.html|publisher=ESPNcricinfo|access-date=21 November 2021}}</ref> {{navbar|India T20I cricket records by opponent|mini=1|nodiv=1}} |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/255954.html १०] || १ डिसेंबर २००६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} || |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287859.html २६] || १३ सप्टेंबर २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || अनिर्णित || rowspan=7 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287862.html २९] || १४ सप्टेंबर २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || बरोबरीत |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287865.html ३२] || १६ सप्टेंबर २००७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287873.html ४०] || १९ सप्टेंबर २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287876.html ४३] || २० सप्टेंबर २००७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287878.html ४५] || २२ सप्टेंबर २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287879.html ४६] || २४ सप्टेंबर २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/297800.html ४७] || २० ऑक्टोबर २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291356.html ५२] || १ फेब्रुवारी २००८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/386535.html ८२] || १० फेब्रुवारी २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/386494.html ८४] || २५ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/366622.html ८५] || २७ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355994.html ९३] || ६ जून २००९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/356001.html १०१] || १० जून २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/356006.html १०५] || १२ जून २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/356010.html १०९] || १४ जून २००९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/356014.html ११३] || १६ जून २००९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|RSA}} |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/430884.html १२६] || ९ डिसेंबर २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|SL}} || rowspan=2 | |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/430885.html १२७] || १२ डिसेंबर २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412679.html १५३] || १ मे २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|ब्युसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१० आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412682.html १५५] || २ मे २०१० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|ब्युसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412691.html १६५] || ७ मे २०१० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412695.html १६९] || ९ मे २०१० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412699.html १७३] || ११ मे २०१० || {{cr|SL}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|ब्युसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|SL}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/452153.html १८२] || १२ जून २०१० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} || rowspan=11 | |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/452154.html १८३] || १३ जून २०१० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/463149.html १९६] || ९ जानेवारी २०११ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/489200.html २००] || ४ जून २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|IND}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474476.html २०४] || ३१ ऑगस्ट २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/521217.html २१४] || २९ ऑगस्ट २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518954.html २१७] || १ फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518955.html २१८] || ३ फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/556252.html २४२] || ३० मार्च २०१२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/564786.html २५५] || ७ ऑगस्ट २०१२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{cr|IND}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565820.html २६१] || ११ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533274.html २६५] || १९ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533281.html २७२] || २३ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533287.html २७८] || २८ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533291.html २८२] || ३० सप्टेंबर २०१२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533295.html २८६] || २ ऑक्टोबर २०१२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565810.html २९२] || २० डिसेंबर २०१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565811.html २९४] || २२ डिसेंबर २०१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/589306.html २९६] || २५ डिसेंबर २०१२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|PAK}} |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/589307.html २९८] || २८ डिसेंबर २०१२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/647247.html ३३१] || १० ऑक्टोबर २०१३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682921.html ३७८] || २१ मार्च २०१४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682929.html ३८२] || २३ मार्च २०१४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682943.html ३८९] || २८ मार्च २०१४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682951.html ३९३] || ३० मार्च २०१४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682963.html ३९९] || ४ एप्रिल २०१४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682965.html ४००] || ६ एप्रिल २०१४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|SL}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/667731.html ४०५] || ७ सप्टेंबर २०१४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=11 | |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/885969.html ४४०] || १७ जुलै २०१५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/885971.html ४४२] || १९ जुलै २०१५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903587.html ४५६] || २ ऑक्टोबर २०१५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान]], [[धर्मशाळा]] || {{cr|RSA}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903589.html ४५७] || ५ ऑक्टोबर २०१५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|RSA}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895817.html ४८५] || २६ जानेवारी २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895819.html ४८६] || २९ जानेवारी २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895821.html ४८९] || ३१ जानेवारी २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/963697.html ४९६] || ९ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[चिंचवड]] || {{cr|SL}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/963699.html ४९७] || १२ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/963701.html ४९९] || १४ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966745.html ५०९] || २४ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०१६ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966751.html ५१२] || २७ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966757.html ५१५] || १ मार्च २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966761.html ५१७] || ३ मार्च २०१६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966765.html ५२१] || ६ मार्च २०१६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951329.html ५३५] || १५ मार्च २०१६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|NZ}} || rowspan=5 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951341.html ५४१] || १९ मार्च २०१६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951353.html ५४७] || २३ मार्च २०१६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951363.html ५५३] || २७ मार्च २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951371.html ५५६] || ३१ मार्च २०१६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|WIN}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1007655.html ५५८] || १८ जून २०१६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=21 | |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1007657.html ५५९] || २० जून २०१६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1007659.html ५६०] || २२ जून २०१६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1041615.html ५६२] || २७ ऑगस्ट २०१६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|WIN}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1041617.html ५६३] || २८ ऑगस्ट २०१६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || अनिर्णित |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034825.html ५९२] || २६ जानेवारी २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|ENG}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034827.html ५९३] || २९ जानेवारी २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034829.html ५९४] || १ फेब्रुवारी २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1098211.html ६१७] || ९ जुलै २०१७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] || {{cr|WIN}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1109610.html ६१८] || ६ सप्टेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119501.html ६२३] || ७ ऑक्टोबर २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{cr|IND}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119502.html ६२४] || १० ऑक्टोबर २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|AUS}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1120093.html ६३०] || १ नोव्हेंबर २०१७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1120094.html ६३१] || ४ नोव्हेंबर २०१७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|NZ}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1120095.html ६३२] || ७ नोव्हेंबर २०१७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122729.html ६३३] || २० डिसेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122730.html ६३४] || २२ डिसेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122731.html ६३५] || २४ डिसेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122285.html ६५२] || १८ फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122286.html ६५४] || २१ फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122287.html ६५५] || २४ फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६५६] || ६ मार्च २०१८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} || rowspan=5 | [[२०१८ निदाहास चषक|२०१८ श्रीलंका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६५७] || ८ मार्च २०१८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६५९] || १२ मार्च २०१८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६६०] || १४ मार्च २०१८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६६२] || १८ मार्च २०१८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1140992.html ६७८] || २७ जून २०१८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} || |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1140993.html ६८०] || २९ जून २०१८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} || rowspan=45 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119543.html ६८४] || ३ जुलै २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119544.html ६८८] || ६ जुलै २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{cr|ENG}} |- | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119545.html ६९०] || ८ जुलै २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157759.html ७०७] || ४ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157760.html ७०९] || ६ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{cr|IND}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157761.html ७१०] || ११ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144990.html ७१२] || २१ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144991.html ७१३] || २३ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144992.html ७१४] || २५ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153696.html ७३५] || ६ फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153697.html ७३७] || ८ फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|IND}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153698.html ७३८] || १० फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168247.html ७४८] || २४ फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168248.html ७४९] || २७ फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|AUS}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188621.html ८४२] || ३ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188622.html ८४३] || ४ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188623.html ८४६] || ६ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{cr|IND}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187005.html ८८८] || १८ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187006.html ८९३] || २२ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|SA}} |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187013.html १०००] || ३ नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|BAN}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187014.html १००७] || ७ नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187015.html १०१४] || १० नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187018.html १०२०] || ६ डिसेंबर २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187019.html १०२२] || ८ डिसेंबर २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|WIN}} |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187020.html १०२४] || ११ डिसेंबर २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202242.html १०२५] || ५ जानेवारी २०२० || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || अनिर्णित |- | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202243.html १०२६] || ७ जानेवारी २०२० || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202244.html १०२७] || १० जानेवारी २०२० || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}} |- | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187677.html १०३१] || २४ जानेवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|IND}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187678.html १०३४] || २६ जानेवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|IND}} |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187679.html १०३५] || २९ जानेवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || बरोबरीत |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187680.html १०३६] || ३१ जानेवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || बरोबरीत |- | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187681.html १०३७] || २ फेब्रुवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{cr|IND}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223952.html १११४] || ४ डिसेंबर २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{cr|IND}} |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223953.html १११५] || ६ डिसेंबर २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223954.html १११६] || ८ डिसेंबर २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243388.html ११३१] || १२ मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243389.html ११३२] || १४ मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243390.html ११३३] || १६ मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243391.html ११३५] || १८ मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243392.html ११३८] || २० मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262758.html १२०४] || २५ जुलै २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262759.html १२०६] || २८ जुलै २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262760.html १२०७] || २९ जुलै २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273727.html १३६१] || २४ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|PAK}} || rowspan=5 | [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १४७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273739.html १३८१] || ३१ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १४८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273744.html १३९०] || ३ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273748.html १३९६] || ५ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273753.html १४१०] || ८ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- | १५१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278671.html १४३४] || १७ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|IND}} || rowspan=24 | |- | १५२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278672.html १४४०] || १९ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{cr|IND}} |- | १५३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278673.html १४४६] || २१ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | १५४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278679.html १४६७] || १६ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | १५५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278680.html १४७३] || १८ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | १५६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278681.html १४७९] || २० फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | १५७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278684.html १४९२] || २४ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी इकाना स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{cr|IND}} |- | १५८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278685.html १४९३] || २६ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान]], [[धरमशाळा]] || {{cr|IND}} |- | १५९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278686.html १४९४] || २७ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान]], [[धरमशाळा]] || {{cr|IND}} |- | १६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278687.html १५५४] || ९ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|SA}} |- | १६१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278688.html १५६९] || १२ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|SA}} |- | १६२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278689.html १५७१] || १४ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} |- | १६३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278690.html १५७२] || १७ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} |- | १६४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278691.html १५७५] || १९ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || अनिर्णित |- | १६५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1303307.html १५८०] || २६ जून २०२२ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} |- | १६६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1303307.html १५८६] || २८ जून २०२२ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} |- | १६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276904.html १६१६] || ७ जुलै २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} |- | १६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276905.html १६२८] || ९ जुलै २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- | १६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276906.html १६३१] || १० जुलै २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १७० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317903.html १७०२] || २९ जुलै २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr|IND}} |- | १७१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317904.html १७१८] || १ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317905.html १७२०] || २ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{cr|IND}} |- | १७३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317906.html १७२५] || ६ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}} |- | १७४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317907.html १७२६] || ७ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327270.html १७५०] || २८ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०२२ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327272.html १७५४] || ३१ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|HK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327276.html १़७५८] || ४ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327277.html १७५९] || ६ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327279.html १७६१] || ८ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- | १८० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327503.html १७८८] || २० सप्टेंबर २०२२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|AUS}} || rowspan=6 | |- | १८१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327504.html १७९४] || २३ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | १८२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327505.html १७९६] || २५ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | १८३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327506.html १८००] || २८ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{cr|IND}} |- | १८४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327507.html १८०३] || २ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}} |- | १८५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327508.html १८०५] || ४ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १८६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298150.html १८४२] || २३ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[२०२२ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १८७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298157.html १८४८] || २७ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298164.html १८५३] || ३० ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १८९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298169.html १८६०] || २ नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298176.html १८७३] || ६ नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298178.html १८७८] || १० नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | १९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1322276.html १८९८] || २० नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{cr|IND}} || rowspan=9 | |- | १९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1322277.html १९११] || २२ नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || बरोबरीत |- | १९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348640.html १९८४] || ३ जानेवारी २०२३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | १९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348641.html १९८५] || ५ जानेवारी २०२३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || {{cr|SL}} |- | १९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348642.html १९८६] || ७ जानेवारी २०२३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} |- | १९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348649.html १९९०] || २७ जानेवारी २०२३ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[जे.एस्.सी.ए आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रांची]] || {{cr|NZL}} |- | १९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348650.html १९९१] || २९ जानेवारी २०२३ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[इकाना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, लखनौ|अटल बिहारी वाजपेयी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{cr|IND}} |- | १९९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348651.html १९९२] || १ फेब्रुवारी २०२३ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | २०० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381217.html २१८८] || ३ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr|WIN}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | २०१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381218.html २१९१] || ६ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{cr|WIN}} || rowspan=6 | |- | २०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381219.html २१९२] || ८ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{cr|IND}} |- | २०३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381220.html २१९३] || १२ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}} |- | २०४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381221.html २१९४] || १३ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|WIN}} |- | २०५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384634.html २२००] || १८ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान|द व्हिलेज]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} |- | २०६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384637.html २२०८] || २० ऑगस्ट २०२३ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान|द व्हिलेज]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २०७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399113.html २२७८] || ३ ऑक्टोबर २०२३ || {{cr|NEP}}|| {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा|२०२२ आशियाई खेळ]] |- style="background:#cfc;" | २०८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399117.html २२९६] || ६ ऑक्टोबर २०२३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २०९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399120.html २३०१] || ७ ऑक्टोबर २०२३ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || अनिर्णित |- | २१० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389391.html २३६१] || २३ नोव्हेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} || rowspan=10 | |- | २११ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389392.html २३६८] || २६ नोव्हेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{cr|IND}} |- | २१२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389392.html २३७३] || २८ नोव्हेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|AUS}} |- | २१३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389393.html २३८०] || १ डिसेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || {{cr|IND}} |- | २१४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389394.html २३८१] || ३ डिसेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | २१५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387598.html २३९६] || १२ डिसेंबर २०२३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|SA}} |- | २१६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387599.html २४०१] || १४ डिसेंबर २०२३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} |- | २१७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389396.html २४२८] || ११ जानेवारी २०२४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन आयएस बिंद्रा स्टेडियम|इंदरजितसिंग बिंद्रा स्टेडियम]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | २१८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389397.html २४३१] || १४ जानेवारी २०२४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | २१९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389398.html २४३५] || १७ जानेवारी २०२४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || बरोबरीत |- style="background:#cfc;" | २२० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415708.html २६३९] || ५ जून २०२४ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|USA}} [[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[नासाउ काउंटी (न्यू यॉर्क)|नासाउ काऊंटी, न्यू यॉर्क]] || {{cr|IND}} || rowspan=8 | [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २२१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415719.html २६५८] || ९ जून २०२४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|USA}} [[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[नासाउ काउंटी (न्यू यॉर्क)|नासाउ काऊंटी, न्यू यॉर्क]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415725.html २६७१] || १२ जून २०२४ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[नासाउ काउंटी (न्यू यॉर्क)|नासाउ काऊंटी, न्यू यॉर्क]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415743.html २७१०] || २० जून २०२४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415747.html २७१६] || २२ जून २०२४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[ॲंटिगा]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415751.html २७२१] || २४ जून २०२४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415754.html २७२४] || २७ जून २०२४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415755.html २७२९] || २९ जून २०२४ || {{cr|SA}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|IND}} |- | २२८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420223.html २७३७] || ६ जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=20 | |- | २२९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420224.html २७३९] || ७ जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420225.html २७४९] || १० जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420226.html २७५८] || १३ जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420227.html २७६२] || १४ जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442987.html २७६७] || २७ जुलै २०२४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पल्लेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पल्लेकेले]] || {{cr|IND}} |- | २३४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442988.html २७६८] || २८ जुलै २०२४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पल्लेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पल्लेकेले]] || {{cr|IND}} |- | २३५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442989.html २७६९] || ३० जुलै २०२४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पल्लेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पल्लेकेले]] || टाय |- | २३६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439893.html २८९७] || ६ ऑक्टोबर २०२४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान|श्रीमंत माधवराव सिंधिया क्रिकेट स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २३७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439894.html २८९९] || ९ ऑक्टोबर २०२४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली मैदान|अरुण जेटली क्रिकेट स्टेडियम]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | २३८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439895.html २९०४] || १२ ऑक्टोबर २०२४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम (हैदराबाद)|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | २३९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449301.html २९३८] || ८ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- | २४० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449302.html २९४२] || १० नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- | २४१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449303.html २९४७] || १३ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|IND}} |- | २४२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449304.html २९५२] || १५ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} |- | २४३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439899.html ३०८२] || २२ जानेवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | २४४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439900.html ३०८३] || २५ जानेवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | २४५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439901.html ३०८४] || २८ जानेवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम|निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २४६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439902.html ३०८५] || ३१ जानेवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}} |- | २४७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439903.html ३०८६] || २ फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[चर्चगेट]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496921.html ३४४४] || १० सप्टेंबर २०२५ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} || rowspan=7 | [[२०२५ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496925.html ३४५५] || १४ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496931.html ३४६५] || १९ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|OMA}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496933.html ३४६८] || २१ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496935.html ३४७०] || २४ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496937.html ३४७६] || २६ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || टाय |- style="background:#cfc;" | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496938.html ३४८२] || २८ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- | २५५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478907.html ३५३६] || २९ ऑक्टोबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || अनिर्णित || rowspan=14 | |- | २५६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478908.html ३५४१] || ३१ ऑक्टोबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २५७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478909.html ३५५१] || २ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|IND}} |- | २५८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478910.html ३५६१] || ६ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट (क्वीन्सलंड)|गोल्ड कोस्ट]] || {{cr|IND}} |- | २५९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478911.html ३५६५] || ८ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | २६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479576.html ३६२३] || ९ डिसेंबर २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | २६१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479577.html ३६३१] || ११ डिसेंबर २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास]] || {{cr|RSA}} |- | २६२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479578.html ३६४४] || १४ डिसेंबर २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान|हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[धरमशाळा]] || {{cr|IND}} |- | २६३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479580.html ३६४५] || १९ डिसेंबर २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | २६४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490234.html ३६६३] || २१ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | २६५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490235.html ३६६७] || २३ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || {{cr|IND}} |- | २६६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490236.html ३६६९] || २५ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}} |- | २६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490237.html ३६७२] || २८ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|NZ}} |- | २६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490238.html ३६८०] || ३१ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512721.html ३६८६] || ७ फेब्रुवारी २०२६ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} || rowspan=9 | [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512736.html ३७०३] || १२ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512745.html ३७१५] || १५ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512754.html ३७२३] || १८ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512761.html ३७३०] || २२ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २७४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512766.html ३७४१] || २६ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम (चेन्नई)|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512770.html ३७५०] || १ मार्च २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512772.html ३७५२] || ५ मार्च २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[चर्चगेट]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512773.html ३७५५] || ८ मार्च २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | २७८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528548.html ३९९३] || २६ जून २०२६ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} || rowspan=13 | |- | २७९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528549.html ४००४] || २८ जून २०२६ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} |- | २८० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496574.html ४००७] || १ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || अनिर्णित |- | २८१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496575.html ४०१२] || ४ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २८२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496576.html ४०१३] || ७ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २८३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496577.html ४०२०] || ९ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- | २८४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496578.html ४०२५] || ११ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} |- | २८५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530060.html ४०३९] || २३ जुलै २०२६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २८६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530061.html ४०४१] || २५ जुलै २०२६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २८७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530062.html] || २६ जुलै २०२६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || TBD |- | २८८ ||[ ] || १३ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || TBD |- | २८९ ||[ ] || १५ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || TBD |- | २९० ||[ ] || २६ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || TBD |- style="background:#cfc;" | २९१ ||[ ] || २८ सप्टेंबर २०२६ || TBD || {{flagicon|JPN}} [[ऐची प्रांत|कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[ऐची प्रांत|निश्शीन]] || TBD || [[२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा|२०२६ आशियाई खेळ]] |- | २९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529230.html] || ६ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एकाना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|भारतरत्न श्री अटलबिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] || TBD || rowspan=9 | |- | २९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529231.html] || ९ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल|झारखंड राज्य क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] || TBD |- | २९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529232.html] || ११ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर स्टेडियम|राजमाता अहिल्याबाई होळकर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[इंदूर]] || TBD |- | २९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529233.html] || १४ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम (हैदराबाद)|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || TBD |- | २९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529234.html] || १७ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम (बंगळूर)|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || TBD |- | २९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539432.html] || २२ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || TBD |- | २९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539433.html] || २४ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || TBD |- | २९९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539434.html] || २७ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || TBD |- | ३०० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539435.html] || ३० ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || TBD |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ३०१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539436.html] || १ नोव्हेंबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || TBD || rowspan=4 | |- | ३०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529238.html] || २२ डिसेंबर २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || TBD |- | ३०३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529239.html] || २४ डिसेंबर २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || TBD |- | ३०४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529240.html] || २७ डिसेंबर २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || TBD |} ==हे ही पहा== * [[भारतीय क्रिकेट संघाने खेळलेल्या कसोटी सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला कसोटी सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय १९ वर्षाखालील क्रिकेट संघाने खेळलेल्या युवा कसोटी सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय १९ वर्षाखालील क्रिकेट संघाने खेळलेल्या युवा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]] 83hzo582kak9kpn60o7p4xnt9ocvg1s 0 255155 2697043 2694041 2026-07-26T11:24:22Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2697043 wikitext text/x-wiki {{मट्रा}} '''त्वचेची काळजी''' ही अशा पद्धतींची श्रेणी आहे जी त्वचेच्या अखंडतेचे समर्थन करते, त्याचे स्वरूप वाढवते आणि त्वचेची काळजी घेते . त्यामध्ये पौष्टिकता, जास्त सूर्यप्रकाशापासून बचाव करणे यांचा समावेश असू शकतो. चेहऱ्याच्या देखावा वाढविण्याच्या पद्धतींमध्ये सौंदर्यप्रसाधने, बोटुलिनम, एक्सफोलिएशन, फिलर्स, लेसर रीसर्फेकिंग, मायक्रोडर्माब्रॅशन, साले, रेटिनॉल थेरपी आणि अल्ट्रासोनिक त्वचा उपचार यांचा समावेश आहे {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200408135858/https://silkytreat.com/ |date=2020-04-08 }} . <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.elle.com/beauty/makeup-skin-care/a19686286/ultrasonic-face-spatula-how-to/|title=Ultrasonic Face De-Gunking Spatulas Are a Thing and You're Going to Want One|last=Rodulfo|first=Kristina|date=2018-04-06|website=ELLE|language=en-US|access-date=2020-03-08}}</ref> त्वचेची काळजी ही बऱ्याच लोकांमध्ये नेहमीची एक प्रक्रिया असते, जसे की ज्यांची त्वचा एकतर कोरडी किंवा खूप ओलसर असते आणि त्वचारोगाचा प्रतिबंध करते आणि त्वचेच्या जखमांना प्रतिबंध करते. == पार्श्वभूमी == त्वचा देखभाल सौंदर्यप्रसाधनांच्या इंटरफेसवर आहे, <ref name="Kessler2015">Kessler R. More than Cosmetic Changes: Taking Stock of Personal Care Product Safety. Environ Health Perspect; DOI:10.1289/ehp.123-A120 </ref> आणि त्वचाविज्ञान, पारंपारिक वैद्यकीय शाखा; <ref name="randomHouse">''Random House Webster's Unabridged Dictionary.'' Random House, Inc. 2001. Page 537. {{ISBN|0-375-72026-X}}.</ref> या प्रत्येक विषयासह काही प्रमाणात आच्छादित आहे.   फेडरल फूड, ड्रग आणि कॉस्मेटिक ऍक्ट प्रमाणे सौंदर्यप्रसाधन म्हणजे शुद्धीकरण किंवा सुशोभित करणे होय. (उदाहरणार्थ, शॅम्पू आणि लिपस्टिक). औषधासाठी स्वतंत्र श्रेणी अस्तित्वात आहे, ज्याचा हेतू रोगाचे निदान, बरे करणे, कमी करणे, उपचार करणे किंवा रोगाचा प्रतिबंध करणे किंवा शरीराच्या संरचनेवर किंवा कार्यावर परिणाम करण्यासाठी आहे (उदाहरणार्थ सनस्क्रीन आणि मुरुमांच्या क्रीम), मॉइश्चरायझिंगसारखी काही उत्पादने सनस्क्रीन आणि अँटी-डँड्रफ शैम्पू, दोन्ही प्रकारात नियमित केले जातात. <ref name="Kessler2015">Kessler R. More than Cosmetic Changes: Taking Stock of Personal Care Product Safety. Environ Health Perspect; DOI:10.1289/ehp.123-A120 </ref> <ref>FDA. ''Cosmetics: Guidance & Regulation; Laws & Regulations. Prohibited & Restricted Ingredients''. [website]. U.S. Food and Drug Administration, Silver Spring, MD. Updated 26 January 2015. </ref> == सन प्रोटेक्शन फॅक्टर == {{बदल}} सन प्रोटेक्शन फॅक्टर (SPF) गणितीय मॉडेलिंगचा इतिहास हा प्रयोगशाळेतील मोजमाप आणि मानवी त्वचेला होणारे प्रत्यक्ष जैविक नुकसान यांच्यात सुसंगतता आणण्यासाठी त्वचाविज्ञान (dermatology) आणि प्रसाधनशास्त्र (cosmetic science) क्षेत्रात झालेल्या निरंतर प्रयत्नांचा इतिहास आहे. गेल्या जवळपास पाच दशकांत, वैज्ञानिक समुदायाने साध्या प्रयोगशाळेतील सिद्धांतांपासून पुढे जात संपूर्ण अतिनील स्पेक्ट्रम (UV spectrum), पर्यावरणीय घटक आणि अंतरिक्षीय परिस्थितीचा विचार करणाऱ्या गुंतागुंतीच्या गणितीय एकात्मतेकडे (mathematical integrations) वाटचाल केली आहे.<ref name="Lokapure2026"/> <ref>Maske, Pratik Prakash; Malavi, Shobhraj Bharat; Kolap, Umesh Bhupal; Ambale, Suraj Mahadev. Comprehensive in vitro evaluation of the UV-protective efficacy of Syzygium cumini extract using the Lokapure SPF equation. Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry. 2026; 15(4):139-142. doi:10.22271/phyto.2026.v15.i4b.16002. Available on: https://www.phytojournal.com/archives/2026.v15.i4.B.16002/comprehensive-in-vitro-evaluation-of-the-uv-protective-efficacy-of-syzygium-cumini-extract-using-the-lokapure-spf-equation</ref> == सुरुवातीचा पाया आणि इन व्हिव्हो विरुद्ध इन विट्रो चाचण्या (१९७० चे दशक) == [[सन प्रोटेक्शन फॅक्टर]] (SPF) ची मूळ संकल्पना '[[इन व्हिव्हो]]' (in vivo - थेट मानवी स्वयंसेवकांवर) चाचण्यांद्वारे परिभाषित केली गेली होती. यामध्ये सनस्क्रीन लावलेल्या आणि न लावलेल्या मानवी त्वचेवर अतिनील किरणांमुळे (UV radiation) त्वचेचा लालसरपणा (erythema/sunburn) येण्यासाठी लागणाऱ्या वेळेची तुलना केली जात असे. तथापि, मानवी त्वचेच्या वेगवेगळ्या प्रकारांमुळे (skin phototypes) या चाचण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर त्रुटी येत असत, तसेच या पद्धती अत्यंत खर्चिक आणि नैतिकदृष्ट्या आव्हानात्मक होत्या. १९७९ मध्ये, सायरे आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी (Sayre et al.) 'फोटोकॅमिस्ट्री अँड फोटॉबायोलॉजी' या नियतकालिकात *''"A comparison of in vivo and in vitro testing of sunscreening formulas"''* नावाचा एक महत्त्वपूर्ण तुलनात्मक अभ्यास प्रकाशित केला.<ref name="Sayre1979">{{cite journal |last1=Sayre |first1=R.M. |last2=Agin |first2=P.P. |last3=LeVee |first3=G.J. |last4=Marlowe |first4=E. |date=1979 |title=A comparison of in vivo and in vitro testing of sunscreening formulas |journal=Photochemistry and Photobiology |volume=29 |issue=3 |pages=559–566 |doi=10.1111/j.1751-1097.1979.tb07736.x}}</ref> === मुख्य योगदान आणि मर्यादा === * '''पद्धतीमधील बदल:''' या अभ्यासामुळे मानवी क्लिनिकल चाचण्यांना एक विश्वासार्ह आणि अत्यंत अचूक पर्याय म्हणून '[[इन विट्रो]]' (in vitro - स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक उपकरणांद्वारे) चाचण्यांचा पाया रचला गेला.<ref name="Sayre1979"/> * '''पर्यावरणीय घटकांचा अभाव:''' सायरे आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांच्या लक्षात आले की, सुरुवातीची समान वजनन फलन (uniform weighting functions)—जी सर्व अतिनील लहरींना समान जैविक महत्त्व देत असत—मानवी क्लिनिकल डेटाशी तंतोतंत जुळत नव्हती. * '''भौगोलिक मर्यादा:''' या सुरुवातीच्या मॉडेल्समध्ये भौगोलिक स्थान, समुद्रसपाटीपासूनची उंची, ऋतू बदल किंवा पृथ्वीवरील वेगवेगळ्या भागांतील सौर स्पेक्ट्रममधील बदल यांसारख्या पर्यावरणीय घटकांचा विचार केला गेला नव्हता. == मन्सूर स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक पद्धत (१९८६) == प्रयोगशाळेत सुलभ आणि प्रमाणित पद्धतीची गरज ओळखून, जे. एस. मन्सूर (J.S. Mansur) आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी १९८६ मध्ये एक सुलभ गणितीय पद्धत विकसित केली. 'अनाइस ब्राझिलेरोस डी डर्मेटॉलॉझिया' (Anais Brasileiros de Dermatologia) या जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या त्यांच्या शोधनिबंधांद्वारे त्यांनी हे मॉडेल मांडले, जे जागतिक स्तरावर '''मन्सूर समीकरण (Mansur Equation)''' म्हणून ओळखले गेले.<ref name="Mansur1986">{{cite journal |last1=Mansur |first1=J.S. |last2=Breder |first2=M.N. |last3=Mansur |first3=M.C. |last4=Azulay |first4=R.D. |date=1986 |title=Determinação do fator de proteção solar por espectrofotometria |journal=An Bras Dermatol |volume=61 |pages=121–124}}</ref><ref name="MansurCorrelation1986">{{cite journal |last1=Mansur |first1=J.S. |last2=Breder |first2=M.N. |last3=Mansur |first3=M.C. |last4=Azulay |first4=R.D. |date=1986 |title=Correlação entre a determinação do fator de proteção solar em seres humanos e por espectrofotometria |journal=An Bras Dermatol |volume=61 |pages=167–172}}</ref> === मन्सूर समीकरण === मन्सूर पद्धतीमुळे संशोधकांना केवळ [[UVB]] श्रेणीवर (२९०-३२० nm) लक्ष केंद्रित करून प्रमाणित अतिनील स्पेक्ट्रोफोटोमीटरचा वापर करून SPF ची गणना करणे शक्य झाले: :<math>SPF_{\text{spectrophotometric}} = CF \times \sum_{290}^{320} EE(\lambda) \times I(\lambda) \times Abs(\lambda)</math> येथे: * <math>CF</math> हा कॅलिब्रेशन गुणांक आहे (सहसा याची किंमत १० असते). * <math>EE(\lambda)</math> हे एरिथेमल कार्यक्षमता स्पेक्ट्रम (erythema efficiency spectrum) आहे. * <math>I(\lambda)</math> हे सौर तीव्रता स्पेक्ट्रम (solar intensity spectrum) आहे. * <math>Abs(\lambda)</math> हे सनस्क्रीन उत्पादनाचे स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक शोषण (absorbance) आहे. === प्रभाव आणि मर्यादा === अनेक दशकांपर्यंत मन्सूर पद्धत सनस्क्रीनच्या प्राथमिक चाचण्यांसाठी जागतिक प्रयोगशाळा मानक बनली, कारण ती सनबर्न रोखण्याच्या मानवी क्लिनिकल डेटाशी सुसंगत होती.<ref name="MansurCorrelation1986"/> तथापि, या पद्धतीची मुख्य मर्यादा अशी होती की ती केवळ UVB किरणांपुरती (२९०-३२० nm) मर्यादित होती. यात [[UVA]] किरणांचा (३२०-४०० nm) समावेश नसल्यामुळे व्यापक-स्पेक्ट्रम (broad-spectrum) संरक्षणाच्या आवश्यकतेकडे दुर्लक्ष झाले. UVB किरण त्वचेवर तात्काळ सनबर्न निर्माण करतात, तर UVA किरण त्वचेच्या आत खोलवर प्रवेश करून अकाली वृद्धत्व (photoaging), पेशींचे नुकसान आणि त्वचेच्या कर्करोगास ([[carcinogenesis]]) कारणीभूत ठरतात.<ref name="Lokapure2026"/> == आधुनिक बदल: लोकापुरे समीकरण (२०२६) == UVA किरणांमुळे त्वचेच्या खोल पेशींना होणाऱ्या नुकसानाचा वैज्ञानिक अभ्यास जसजसा पुढे गेला, तसतसे सनस्क्रीनचे मूल्यमापन करणाऱ्या गणितीय मॉडेल्समध्ये सुधारणा करणे आवश्यक बनले. २०२६ मध्ये, संशोधक सचिन लोकापुरे (Sachin Gangadhar Lokapure) यांनी सायरे आणि मन्सूर या दोन्ही मॉडेल्सच्या मर्यादा दूर करणारे एक व्यापक गणितीय मॉडेल सादर केले.<ref name="Lokapure2026">{{cite journal |last=Lokapure |first=Sachin Gangadhar |date=2026 |title=A New Sun Protection Factor Equation-Integrating Erythemal and Photoaging Risks across Biological and Space UV Exposure |journal=Research Journal of Topical and Cosmetic Sciences |volume=17 |issue=1 |pages=11-14 |doi=10.52711/2321-5844.2026.00003 |url=https://rjtcsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2026-17-1-3}}</ref> === १. संपूर्ण स्पेक्ट्रम एकात्मता (Full Spectrum Integration) === केवळ ३२० nm (UVB) पर्यंत मर्यादित न राहता, लोकापुरे समीकरण संपूर्ण पार्थिव अतिनील स्पेक्ट्रमचा (२९०-४०० nm) विचार करते, ज्यामुळे मॉडेलमध्ये UVA मुळे होणाऱ्या जोखमींचीही अचूक गणना होते: :<math>SPF = K \int_{290}^{400} E_{\text{eff}}(\lambda) \times [1 - T(\lambda)] \, d\lambda</math> येथे: * <math>K</math> हा कॅलिब्रेशन स्थिरांक आहे. * <math>E_{\text{eff}}(\lambda)</math> हे स्पेक्ट्रल वजनन फलन (spectral weighting function) आहे, जे ठराविक तरंगलांबीवर अतिनील किरणांची जैविक प्रभावीता दर्शवते. * <math>T(\lambda)</math> ही सनस्क्रीनची पारदर्शकता (transmittance) आहे. === २. एकत्रित जैविक वजनन फलन (Combined Biological Weighting Function) === आधुनिक सूर्य संरक्षणाचा उद्देश केवळ त्वचेचा लालसरपणा रोखणे हा नसून वृद्धत्व रोखणे देखील आहे, हे लक्षात घेऊन लोकापुरे यांनी एक संयुक्त वजनन गुणांक (<math>E_{\text{eff}}</math>) लागू केला, जो सनबर्न आणि अकाली वृद्धत्व (photoaging) या दोन्ही घटकांचा गणितीय समतोल साधतो: :<math>E_{\text{eff}}(\lambda) = w_1 E_{\text{ery}}(\lambda) + w_2 E_{\text{age}}(\lambda)</math> यात बदलता येणारे वजनन सहगुणक (<math>w_1, w_2</math>) वापरून, हे समीकरण सनस्क्रीन तात्काळ लालसरपणा (<math>E_{\text{ery}}</math>) आणि दीर्घकालीन सुरकुत्या किंवा वृद्धत्व (<math>E_{\text{age}}</math>) या दोन्हीपासून त्वचेचे किती रक्षण करते याचे अचूक मॉडेलिंग करते.<ref name="Lokapure2026"/> === ३. अंतरिक्षीय विस्तार (SPF space) === पृथ्वीच्या सीमांच्या पलीकडे जात, लोकापुरे यांनी [[अंतराळ संशोधन]] क्षेत्रातील आव्हानात्मक वातावरणासाठी या समीकरणाचे रूपांतर केले. अंतराळात ओझोनचे कवच नसल्यामुळे अत्यंत घातक असे [[UVC]] किरण (२००-२८० nm) DNA चे गंभीर नुकसान करू शकतात. अंतराळासाठी डिझाइन केलेल्या या विशेष समीकरणात मोजमापाची मर्यादा २०० nm पर्यंत वाढवण्यात आली आहे: :<math>SPF_{\text{space}} = K_s \int_{200}^{400} E_{\text{space}}(\lambda) \times [1 - T(\lambda)] \, d\lambda</math> == ऐतिहासिक विकासाचा सारांश == {| class="wikitable sortable" |- ! काळ / मॉडेल !! मुख्य स्पेक्ट्रल श्रेणी !! मुख्य नाविन्य !! प्रमुख मर्यादा / त्रुटी |- | '''सायरे आणि सहकारी (१९७९)''' || बदलती श्रेणी || सुरुवातीचा 'इन विट्रो' आणि 'इन व्हिव्हो' संबंधांचा अभ्यास. || एकसमान वजनन पद्धत; भौगोलिक आणि त्वचेच्या प्रकारांमधील बदलांकडे दुर्लक्ष. |- | '''मन्सूर पद्धत (१९८६)''' || २९०–३२० nm (UVB) || सामान्य प्रयोगशाळा उपकरणांसाठी अत्यंत सुलभ गणितीय पद्धत. || संपूर्ण UVA स्पेक्ट्रमचा अभाव; फोटोएजिंग आणि त्वचेच्या खोल नुकसानाच्या जोखमींकडे दुर्लक्ष. |- | '''लोकापुरे समीकरण (२०२६)''' || २९०–४०० nm (पृथ्वी)<br>२००–४०० nm (अंतराळ) || संपूर्ण स्पेक्ट्रम अतिनील किरणांचा समावेश; सनबर्न आणि वृद्धत्वासाठी दुहेरी सहगुणक; UVC अंतराळ वातावरणासाठी विस्तार. || यासाठी अधिक संगणकीय गणना आणि विशेष विस्तृत-स्पेक्ट्रम डेटाची आवश्यकता असते. |} == नवजात == नवजात त्वचेची काळजी घेण्यासाठी मार्गदर्शक तत्त्वे विकसित केली गेली आहेत. तथापि, बालरोगविषयक आणि त्वचाविज्ञानविषयक समुदाय सर्वोत्तम शुद्धीकरणाच्या पद्धतींवर एकमत झाले नाहीत, कारण दर्जेदार शास्त्रीय पुरावा फारच कमी आहे. पाण्यात विसर्जन करून वापरणे हे जसेच्या तसे धुण्यापेक्षा चांगले दिसते आणि सिंथेटिक डिटर्जंट्स किंवा सौम्य लिक्विड बेबी क्लीन्सरचा वापर एकट्या पाण्यापेक्षा तुलनात्मक किंवा त्यापेक्षा श्रेष्ठ वाटतो. <ref name="Lund">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Lund C, Kuller J, Lane A, Lott JW, Raines DA|year=1999|title=Neonatal skin care: the scientific basis for practice|url=|journal=Neonatal Netw|volume=18|issue=4|pages=15–27|doi=10.1891/0730-0832.18.4.15|pmid=10633681}}</ref> <ref name="PMID 22988452">{{जर्नल स्रोत|last=Telofski LS, Morello AP 3rd, Mack Correa MC, Stamatas GN|year=2012|title=The infant skin barrier: can we preserve, protect, and enhance the barrier?|journal=Dermatol Res Pract|volume=2012|pages=1–18|doi=10.1155/2012/198789|pmc=3439947|pmid=22988452}}</ref> <ref name="Lund"/> वरून जोडा [[चित्र:Woman_applying_sunscreen.jpg|इवलेसे| सनस्क्रीन लावताना एक महिला ]] सूर्य संरक्षण ही त्वचेच्या काळजीची एक महत्त्वाची बाब आहे. मानवी शरीराला व्हिटॅमिन डीचा दररोज डोस मिळविण्यासाठी सूर्य फायद्याचा असला तरीही असुरक्षित सूर्यप्रकाशामुळे त्वचेला अत्यंत नुकसान होऊ शकते. सूर्याच्या किरणांमधील [[अतिनील किरण|अल्ट्राव्हायोलेट]] (यूव्हीए आणि यूव्हीबी) किरणोत्सर्गामुळे वेगवेगळ्या प्रमाणात सनबर्न ‍(त्वचा भाजणे / जळणे) होऊ शकतो, त्वचा लवकर वृद्ध होणे /सैल पडणे आणि त्वचेच्या कर्करोगाचा धोका वाढू शकतो. <ref name="PMID 2620876">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Clark A, Hessler JL|date=Aug 2015|title=Skin Care.|journal=Facial Plast Surg Clin North Am|volume=23|issue=3|pages=285–95|doi=10.1016/j.fsc.2015.04.002|pmid=26208767}}</ref> अतिनील एक्सपोजरमुळे ‍(त्वचा उन्हात उघडी राहणे) त्वचेच्या असमान टोनचे ठिपके होऊ शकतात आणि त्वचा कोरडी होऊ शकते. हे त्वचेची लवचिकता कमी करू शकते आणि सॅगिंग (कोमेजने)आणि सुरकुत्या तयार करण्यास प्रोत्साहित करू शकते. सनस्क्रीन सूर्याच्या नुकसानीपासून त्वचेचे रक्षण करू शकते; एक्सपोजरच्या किमान 20 मिनिटांपूर्वी सनस्क्रीन लागू केली जावी आणि दर चार तासांनी पुन्हा लागू करावी. सनस्क्रीन त्वचेच्या सर्व भागात लागू पाहिजे जे सूर्यप्रकाशास सामोरे जातील आणि किमान एक चमचे (25) &nbsp; मि.ली.) संपूर्ण कव्हरेज सुनिश्चित करण्यासाठी प्रत्येक अंग, चेहरा, छाती आणि मागे लागू केले पाहिजे. अनेक टिन्टेड मॉइश्चरायझर्स, फाउंडेशन आणि प्राइमरमध्ये (निरनिराळे सौंदर्य प्रसाधनाची साधने) आता एसपीएफचे काही प्रकार आहेत. सनस्क्रीन क्रीम, जेल किंवा लोशनच्या(पातळ, घट्ट) स्वरूपात येऊ शकतात; त्यांचा एसपीएफ क्रमांक सूर्याच्या किरणोत्सर्गापासून त्वचेचे संरक्षण करण्यासाठी त्यांची प्रभावीता दर्शवितो. प्रत्येक त्वचेच्या प्रकारासाठी सनस्क्रीन उपलब्ध आहेत; विशेषतः तेलकट त्वचेला असणा-या नॉन-कॉमेडोजेनिक सनस्क्रीनची निवड करावी; कोरडे कातडे असलेल्यांनी त्वचेला हायड्रेट (ओलसर आणि निरोगी)ठेवण्यास मदत करण्यासाठी मॉइश्चरायझर्ससह सनस्क्रीन निवडले पाहिजेत आणि संवेदनशील त्वचेवर असुरक्षित, हायपोअलर्जेनिक सनस्क्रीन आणि स्पॉट-टेस्ट एखाद्या विसंगत ठिकाणी (जसे की कोपरच्या आतल्या किंवा कानाच्या मागे लावून पारखून घ्यावे) निवडले पाहिजे. त्यामुळे त्वचेला त्रास होत नाही. == वृद्ध == त्वचेची वृद्धत्व हे त्वचेच्या वाढत्या असुरक्षतेशी संबंधित आहे . प्रुरिटससह ‍(त्वचेवरची खाज) त्वचेची समस्या वयोवृद्धांमध्ये सामान्य आहे परंतु बऱ्याचदा अपुरीपणे लक्ष दिले जाते. वृद्धांमधील त्वचेच्या अखंडतेची देखभाल केल्या जाणाऱ्या अभ्यासाचे साहित्य पुनरावलोकन हे सर्वात कमी प्रमाण असल्याचे आढळले परंतु आढावा निष्कर्ष काढला की कृत्रिम डिटर्जंट्स किंवा अँफोटेरिक सर्फॅक्टंट्ससह त्वचा-स्वच्छता साबण आणि पाणी वापरण्यापेक्षा त्वचा कोरडेपणा कमी करते. हुमेक्टंट्ससह मॉइश्चरायझर्समुळे त्वचा कोरडे होण्यास मदत होते आणि त्वचेच्या अडथळ्यामुळे त्वचेच्या जखम कमी होतात. == पुरळ == अमेरिकन अकॅडमी ऑफ डर्मॅटोलॉजीच्या मते, दर वर्षी 40 ते 50 दशलक्ष अमेरिकन लोकांना मुरुमांचा त्रास होतो. <ref name="aad.org">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aad.org/practicecenter/quality/clinical-guidelines/acne|title=Acne clinical guideline|date=2018|publisher=American Academy of Dermatology}}</ref> शक्यतो मुरुमे पौगंडावस्थेत येत असले तरी , मुरुम कोणत्याही वयात उद्भवू शकते, यामागे आनुवंशिकता, हार्मोन्स, मासिक पाळी, अन्न आणि भावनिक ताण यासह कारणे आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dermatologydiaries.com/acne-treatment/|title=Acne treatment|website=Dr Niketa Sonavane|url-status=live}}</ref> प्रक्षोभक मुरुम (सूज ,लालसरपणा)असलेल्यांनी सावधगिरीने मुरुमांचा उपचार केला पाहिजे कारण प्रक्रियेमुळे परिस्थिती आणखी बिघडू शकते आणि उपचार करण्यापूर्वी त्वचारोग तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा. <ref name="aad.org"/> काही अँटी ऍक्ने क्रिममध्ये बेंझॉयल पेरोक्साइड (2.5 - 10%च्या सांद्रता मध्ये) कोरडे एजंट असतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.accessdata.fda.gov/scripts/cdrh/cfdocs/cfcfr/CFRSearch.cfm?fr=333.310|title=Topical Acne Drug Products|date=1 April 2018|publisher=CFR - Code of Federal Regulations, Title 21, U.S. Food and Drug Administration}}</ref> == त्वचेचा अल्सर - व्रण पडणे == त्वचेवर दीर्घकाळापर्यंत दबाव म्हणून त्वचेवर आणि अंतर्निहित ऊतींना दुखापत होतात. त्वचेचा अल्सर - व्रण पडणे एक ज्ञात उदाहरण म्हणजे बेडसोर म्हणजे प्रेशर अल्सर. == स्टोमा (जखम - छिद्र) == स्टोमा (जखम - छिद्र) क्षेत्राची साफसफाई करताना, स्टोमाभोवती हळूवारपणे स्वच्छ करण्यासाठी साधे गरम पाणी वापरावे आणि कोरडे पुसले पाहिजे. हळूवारपणे पुसा आणि क्षेत्राला घासणार नाही याची खात्री करा. डिस्पोजेबल बॅगमध्ये सर्व वापरलेले वाइप (पुसलेले कापड) घाला आणि नंतर आपले हात धुवा. == जखम भरणे == जखमेच्या उपचार हा एक जटिल आणि नाजूक प्रक्रिया आहे ज्यात त्वचा दुखापतीनंतर स्वतःच दुरुस्त होते. * == विकिरण == रेडिएशनमुळे त्वचेवर उपचार केलेल्या भागात विपरीत परिणाम होऊ शकतात , विशेषतः काख , डोके आणि मान, पेरिनियम (अवघड जागा) आणि त्वचेच्या पट क्षेत्रांमध्ये. मॉइस्चरायझिंग, एंटी-इंफ्लेमेटरी, अँटी-मायक्रोबियल आणि जखमेच्या उपचार हा गुणधर्म असलेले फॉर्म्युलेशन बहुतेक वेळा वापरले जातात, परंतु कोणताही प्राधान्यक्रम किंवा वैयक्तिक उत्पादन सर्वोत्तम सराव म्हणून ओळखले जाऊ शकत नाही. मऊ सिलिकॉन ड्रेसिंग्ज जे घर्षणात अडथळे म्हणून काम करतात ते उपयुक्त ठरू शकतात. स्तनांच्या कर्करोगात, कॅलेंडुला क्रीम डार्क स्पॉट सुधारकर्तावरील किरणे प्रभावांच्या तीव्रतेस कमी करू शकते. विकिरण उपचार पूर्ण केल्यानंतर दुर्गंधीनाशक वापर विवादित आहे परंतु आता सराव करण्याची शिफारस केली जाते. <ref name="Aistars2006">{{जर्नल स्रोत|last=Aistars J|date=Aug 2006|title=The validity of skin care protocols followed by women with breast cancer receiving external radiation.|journal=Clin J Oncol Nurs|volume=10|issue=4|pages=487–92|doi=10.1188/06.CJON.487-492|pmid=16927902}}</ref> <ref name="PMID 20598015">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Kumar S, Juresic E, Barton M, Shafiq J|date=Jun 2010|title=Management of skin toxicity during radiation therapy: a review of the evidence.|journal=J Med Imaging Radiat Oncol|volume=54|issue=3|pages=264–79|doi=10.1111/j.1754-9485.2010.02170.x|pmid=20598015}}</ref> <ref name="Trueman2015">{{जर्नल स्रोत|last=Trueman E|year=2015|title=Management of radiotherapy-induced skin reactions|url=|journal=Int J Palliat Nurs|volume=21|issue=4|pages=187–92|doi=10.12968/ijpn.2015.21.4.187|pmid=25901591}}</ref> <ref name="Aistars2006"/> वरून जोडा == ईजीएफआर == एपिडर्मल ग्रोथ फॅक्टर रिसेप्टर (ईजीएफआर) इनहिबिटर (कर्करोगाला प्रतिबंध करणारे) कर्करोगाच्या उपचारात वापरल्या जाणाऱ्या औषधे आहेत. ही औषधे सामान्यत: पुरळ, कोरडी त्वचा आणि पॅरोनीचियासह त्वचा आणि नखे समस्या निर्माण करतात. अनेकदा Emollient मलहमांसह प्रतिबंधात्मक गहन मॉइश्चरायझिंग, पाण्यावर आधारित क्रीम आणि पाण्याचे भिजणे टाळणे (जरी काही विशिष्ट परिस्थितीत पांढरे व्हिनेगर किंवा पोटॅशियम परमॅंगनेट भिजके मदत करू शकतात), त्वचेला जास्त प्रमाणात सूर्यप्रकाशापासून बचाव करतात आणि साबण पर्याय ज्यासाठी कमी डिहायड्रेटिंग आहे. सामान्य साबणापेक्षा त्वचेची तसेच टाळू फोलिकुलायटिसचा धोका कमी करणाऱ्या शाम्पूची शिफारस केली जाते. सामयिक प्रतिजैविक औषधोपचारांसह उपचार उपाय उपयुक्त ठरू शकतात. == संबंधित उत्पादने == कॉस्मेटिक्युटिकल्स टॉपिकली -लागू केलेली, एकत्रित उत्पादने आहेत जी सौंदर्यप्रसाधने आणि "जैविक दृष्ट्या सक्रिय घटक" एकत्र आणतात. या उत्पादनांचे फायदे समान असतात परंतु तोंडी इंजेस्ट केली जातात त्यांना न्यूट्रीकोस्मेटिक्स म्हणून ओळखले जाते. युनायटेड स्टेट्स फूड अँड ड्रग .डमिनिस्ट्रेशन ( एफडीए )च्या मते, अन्न, औषध आणि कॉस्मेटिक कायदा "अशा कोणत्याही श्रेणीला" कॉस्मेट्युटिकल्स "म्हणून मान्यता देत नाही. उत्पादन औषध, कॉस्मेटिक किंवा दोघांचे मिश्रण असू शकते परंतु कायद्यानुसार "कॉस्मेटिक" या शब्दाला काही अर्थ नाही. औषधे एफडीएच्या सघन पुनरावलोकन आणि मंजूरी प्रक्रियेच्या अधीन आहेत. सौंदर्यप्रसाधने आणि याशी संबंधित उत्पादने जरी नियमित असली तरी विक्रीपूर्वी एफडीएकडून मंजूर नसतात. == प्रक्रिया == त्वचा देखभाल प्रक्रियेत बोटुलिनमचा वापर समाविष्ट असतो; <ref>http://www.allergan.com/assets/pdf/botox_cosmetic_pi.pdf</ref> एक्सफोलिएशन; फिलर कॉस्मेटिक रीसर्फेसिंग, केस काढून टाकणे, त्वचारोग, पोर्ट-वाइन डाग आणि टॅटू काढून टाकण्यासाठी लेसर औषध ; फोटोडायनामिक थेरपी ; microdermabrasion; त्वचा सोलणे (पीलिंग ट्रीटमेंट ); रेटिनॉल थेरपी == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:सौंदर्यशास्त्र]] [[वर्ग:त्वचा]] rcda2vw1fc5w1t18h887qanwcdaxocc 0 255619 2697009 2377596 2026-07-26T07:23:43Z Prpillai.143 140280 /* */ 2697009 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट|नाव=माहेरची साडी|प्रदर्शन तारीख=१९९१|वेशभूषा=|रंगभूषा=|साहस दृष्ये=|ॲनिमेशन=|विशेष दृक्परिणाम=|प्रमुख कलाकार=* अलका कुबल * अजिंक्य देव * आशालता * रमेश भाटकर * विक्रम गोखले|वितरक=|पार्श्वगायन=|अवधी=|पुरस्कार=|निर्मिती_खर्च=|उत्पन्न=₹ १२ कोटी ($१७ लाख)|संकेतस्थळ दुवा=|तळटिपा=|imdb_id=https://www.imdb.com/title/tt5326028/fullcredits|नृत्यदिग्दर्शन=|ध्वनी=|छायाचित्र=|निर्मिती=विजय कोंडके|चित्र रुंदी=|चित्र शीर्षक=|निर्मिती वर्ष=१९९१|भाषा=मराठी|इतर भाषा=[[मराठी]]|देश=[[भारत]]|दिग्दर्शन=विजय कोंडके|संगीत=अनिल मोहिते|कथा=|पटकथा=|संवाद=|संकलन=|छाया=चारुदत्त दुखांडे|कला=|गीते=|amg_id=}} '''माहेरची साडी''' (१९९१) हा एक ब्लॉकबस्टर [[मराठी चित्रपट]] आहे. या चित्रपटाची निर्मिती आणि दिग्दर्शन [[विजय कोंडके]] (दिवंगत मराठी चित्रपट दिग्गज [[दादा कोंडके]] यांचे पुतणे) यांनी केले होते. चित्रपटाने रिलीज झाल्यानंतर पहिल्या तीन महिन्यांत ₹१२ कोटी (US$1.6 दशलक्ष)ची कमाई केली, ज्यामुळे तो सर्वकाळातला सर्वाधिक कमाई करणारा [[मराठी]] [[चित्रपट]] बनला. त्यावेळच्या कोणत्याही मराठी चित्रपटापैकी ही सर्वाधिक कमाई होती. माहेरची साडी चित्रपट दोन वर्षांहून अधिक काळ प्रतिष्ठित [[प्रभात टॉकीज|प्रभात टॉकीजवर]] चालला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://punemirror.com/others/originally-new/cid5137528.htm|title=Originally new|date=2015-09-11|website=punemirror.com|language=en-IN|access-date=2022-01-06}}</ref> हा चित्रपट एक कौटुंबिक विषयावरील फॅमिली ड्रामा आहे. हा अत्यंत यशस्वी [[गुजराती]] चित्रपट "'''महियर नी चुंदडी'''" (१९८३)चा रिमेक होता, ज्याचा नंतर १९९४ मध्ये [[जुही चावला]] आणि [[ऋषी कपूर]] यांना घेऊन ''साजन का घर'' म्हणून [[हिंदी|हिंदीमध्ये]] रिमेक करण्यात आला. == कलाकार == * [[अलका कुबल]] * [[अजिंक्य देव]] * [[आशालता वाबगांवकर]] * [[रमेश भाटकर]] * [[विक्रम गोखले]] * [[किशोरी शहाणे]] == संगीत == अनिल मोहिते यांनी चित्रपटाला संगीत दिले. चित्रपटाची गाणी त्या काळी प्रचंड गाजली. लोक गाणी ऐकताना डोळे पुसायचे. आजही "''माझं सोनुलं सोनुलं..माझं छकुलं छकुलं''" हे गीत लोकप्रिय आहे. * "आज लक्ष्मीचं रूप कसं दिसतं साजीरं" 4:07 * "भावासाठी धावा करते, आई अंबे जगदंबे" 5:04 * "दुभंगली धरणी माता, फाटले आकाश गं" 8:22 * "दुभंगली धरणी माता, फाटले आकाश गं(2)" 1:21 * "काल सपनामागी, माझा सजना गं" 5:30 * "माझं सोनुलं सोनुलं, माझं छकुलं छकुलं" 4:24 * "सासरला ही बहिण निघाली" 7:18 == लिगसी == मराठीतील अजरामर चित्रपटांत याची गणना होते. लोक हा चित्रपट पाहताना खूप रडायचे. महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात हा चित्रपट पोहचला. लोक सांगतात, सिनेमाच्या थिएटरमध्ये जेव्हा कुणी मागे वळून पाहिले तर अक्षरशः अख्खं थिएटर रडताना दिसायचं. लोकांना चित्रपट एवढा प्रचंड आवडला की लग्नाचं वऱ्हाड असल्यासारखं वाहने करून लोक जवळच्या शहरात खास चित्रपट पाहण्यासाठी जात. == संदर्भ == [[वर्ग:इ.स. १९९१ मधील मराठी चित्रपट]] nl7x3mb340w97pxk0algtzfv7su7fhc 0 264855 2696975 2621514 2026-07-25T22:21:20Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2696975 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Milkipur | native_name = मिल्कीपुर | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = constituency | image_skyline = Milkipur Map.JPG | image_alt = | image_caption = Map of Milkipur | pushpin_map = India Uttar Pradesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Uttar Pradesh, India | coordinates = {{coord|26.594375|N|81.909554|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[States and territories of India|State]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|District]] | subdivision_name1 = [[Uttar Pradesh]] | subdivision_name2 = [[Ayodhya district|Ayodhya]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | leader_title = Legislator | leader_name = Baba Gorakhnath | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = 94 | population_total = 1764 | population_as_of = 2001 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 224164 | registration_plate = UP 42 | website = {{URL|http://faizabad.nic.in/}} | footnotes = }} '''मिल्कीपूर''' हे एक [[शहर]], [[तालुका]] आहे. [[भारत|भारतातील]] [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील [[अयोध्या]] [[जिल्हा|जिल्ह्यातील]] एक [[सांसदीय मतदारसंघ|मतदारसंघ]] आहे. नरेंद्र देव कृषी व तंत्रज्ञान विद्यापीठ कुमारगंज येथे (जवळपास १० किलोमीटरच्या अंतरावर वसलेले शहर) आहे. मिल्कीपूर तहसीलचे तहसील मुख्यालय व पोलीस स्टेशन मिल्कीपूर केंद्रापासून ईशान्येकडे {{convert|5|km|mi}} अंतरावर इनायतनगर येथे आहे. == भौगोलिक माहिती == मिल्कीपूर {{Coord|26.594375|N|81.909554|E|}} येथे स्थित आहे . <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/36/Milkipur.html |title=Falling Rain Genomics, Inc - Milkipur |access-date=2020-09-29 |archive-date=2012-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102041040/http://www.fallingrain.com/world/IN/36/Milkipur.html |url-status=dead }}</ref> त्याची समुद्रसपाटीपासून उंची {{convert|94|m|ft}} आहे. मिल्कीपूर मतदारसंघ [[गोमती नदी|गोमती]] आणि तमस नद्यांनी वेढलेला आहे . == लोकसंख्याशास्त्र == २००१ च्या जनगणनेनुसार<ref> {{संकेतस्थल | url = http: //www.censusindia.net/results/town.php? Stad = A & state5 = 999 | शीर्षक = भारताची जनगणना २००१: शहरे, गावे व शहरे यांचा समावेश असलेल्या २००१ च्या जनगणनेतील डेटा (तात्पुरते) | प्रकाशक = भारतीय जनगणना आयोग /www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 Skypearchive-date=2004-06-16িকেकाकसेस- दिनांक=2008-11-01} re </ref> मिल्कीपुरची लोकसंख्या १७६४ आहे. त्यात ५२% पुरुष आणि ४८% महिला आहेत. मिल्कीपुरचा साक्षरता दर सरासरी ५२% आहे, जो राष्ट्रीय प्रमाण ५९.५% पेक्षा कमी आहे. पुरुष साक्षरता ६३% आणि महिला साक्षरता ३९% आहे. १७% लोकसंख्या ६ वर्षांपेक्षा कमी वयाची आहे. == हवामान == {{माहितीचौकट हवामान|collapsed=|Oct record low C=15|Sep low C=25|Oct low C=20|Nov low C=12|Dec low C=7|Jan record low C=-3|Feb record low C=7|Mar record low C=11|Apr record low C=15|May record low C=20|Jun record low C=22|Jul record low C=20|Aug record low C=18|Sep record low C=21|Nov record low C=9|Jul low C=27|Dec record low C=0.5|Jan precipitation mm=23|Feb precipitation mm=16|Mar precipitation mm=9|Apr precipitation mm=5|May precipitation mm=6|Jun precipitation mm=68|Jul precipitation mm=201|Aug precipitation mm=286|Sep precipitation mm=202|Oct precipitation mm=43|Nov precipitation mm=7|Dec precipitation mm=8|source 1=<ref name="imd">{{cite web | url = http://www.imd.gov.in/section/climate/ | title = Faizabad | accessdate = 2010-03-25 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110521034709/http://www.imd.gov.in/section/climate/ | archivedate = 21 May 2011 | df = dmy-all }}</ref>|Aug low C=26|Jun low C=29|location=Faizabad|Jan high C=18|metric first=Yes|single line=Yes|Jan record high C=28|Feb record high C=32|Mar record high C=41|Apr record high C=44|May record high C=46|Jun record high C=48|Jul record high C=41|Aug record high C=38|Sep record high C=38|Oct record high C=37|Nov record high C=33|Dec record high C=28|Feb high C=26|May low C=27|Mar high C=32|Apr high C=36|May high C=40|Jun high C=41|Jul high C=36|Aug high C=34|Sep high C=35|Oct high C=32|Nov high C=26|Dec high C=20|Jan low C=6|Feb low C=12|Mar low C=16|Apr low C=22|date=August 2010}} == माध्यमे == === वृत्तपत्रे === दैनिक जागरण, अमर उजाला, हिंदुस्तान, जन मोर्चा इत्यादी नामांकित हिंदी वृत्तपत्रांनी मिल्कीपुर पूर्णपणे व्यापून टाकले आहे. === रेडिओ === खालील रेडिओ स्टेशन मिल्कीपुरात ऐकू येऊ शकतात. * [[आकाशवाणी|अखिल भारतीय रेडिओ]] * एफएम फैजाबाद 101.9&nbsp;मेगाहर्ट्ज * रेडिओ सिटी लखनौ 91.1&nbsp;मेगाहर्ट्ज * [[रेडियो मिर्ची|रेडिओ मिर्ची]] लखनौ 98.3&nbsp;मेगाहर्ट्ज * [[आकाशवाणी|एफएम इंद्रधनुष्य]] लखनौ 100.7&nbsp;मेगाहर्ट्ज * एफएम रेडिओ कुमारगंज === इंटरनेट === [[भारत संचार निगम लिमिटेड|बीएसएनएल]], [[जिओ|रिलायन्स जिओ]], भारती एअरटेल, व्होडाफोन आणि आयडिया हे मिल्कीपुरातील प्रमुख ब्रॉडबँड इंटरनेट प्रदाता आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग: फैजाबाद जिल्ह्यातील गावे आणि शहरे]] g8glasrzm20j9l3u4av7xwtrmcnca0s 0 275716 2696919 2696084 2026-07-25T15:45:55Z विजयकुमार मोटे 184900 2696919 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= |स्थानिक_नाव = वाळुज |आकाशदेखावा = वाळूज येथील वाळकेश्वर लिंग.jpg |आकाशदेखावा_शीर्षक = वाळूज येथील वाळकेश्वर लिंग असलेले महादेव मंदिर | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = 17.96 | रेखांश = 75.72 | उंची = 457 | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= मोहोळ | जिल्हा = [[सोलापूर जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = 20.35 |पिन_कोड= ४१३२२२| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/१३ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} [[चित्र:संत रामभाऊ महाराज.jpg|इवलेसे | संत रामभाऊ महाराज]] [[चित्र:वाळुज गावचे ग्रामदैवत खंडोबा.jpg|इवलेसे | ग्रामदैवत खंडोबा]] [[चित्र:संगमेश्वर मंदिर.jpg|इवलेसे|भोगावती व नागझरी नद्यांच्या संगमावरील महादेवाचे लिंग असलेले संगमेश्वर मंदिर]] [[चित्र:Waluj muktapur swaraj jail photo.jpg|इवलेसे|नामशेष होण्याच्या मार्गावरील मराठवाडा मुक्ती संग्रामातील मुक्तापूर स्वराज्यातील जेल]] '''वाळुज''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर जिल्ह्यातील]] [[मोहोळ|मोहोळ तालुक्यातील]] एक गाव आहे. हे भोगावती व नागझरी नदीचा संगम झालेल्या ठिकाणी वसलेले आहे. हे गाव मोहोळपासून २२ किमी अंतरावर आह़े या गावात जाण्यासाठी सोलापूर-पुणे महामार्गावर असलेल्या [[मोहोळ]] येथून [[वैराग|वैरागला]] जाणाऱ्या मार्गाकडे वळावे लागत़े. काळ्यामातीच्या सुपीक जमिनी असेलेले हे गाव एके काळी अतिशय समृद्ध असल्याच्या खुणा गावाच्या परिसरात पहायला मिळतात़. गावात प्रवेश करताच टोलंजंग दगडी वाडे एका पंगतीत बसवल्याचा भास होतो़. प्रत्येक वाड्याला ढेळजा, कमानीचे उंच दरवाजे व जयविजय उभे असेलले शेंडे पाहायला मिळतात. वाड्यांमधून लोक एकत्र कुटुंब पद्धतीने राहतात. अनेक घरे दुमजली आहेत. शिवाय एक मजली धाब्याची घरेही गावभर दिसतात़. गावामध्ये विविध देवतांची धार्मिक मंदिरे असून या मंदिरामध्ये प्रत्येक वर्षी अखंड हरिनाम कीर्तनाचे आयोजन करण्यात येते. त्यामुळे या गावाला धार्मिक व माळकऱ्यांचे गाव म्हणून ओळखले जाते. == ऐतिहासिक स्थळे == महादेव मंदिर - वाळूज येथे महादेवाचे हेमाडपंथी प्राचीन मंदिर असून मंदिराच्या प्रवेशद्वारातच महाकाय दगडी गणपती व नंदी आह़े, वाळकेश्वर या नावाने हे मंदिर ओळखले जात़े. याच मंदिराशेजारी सिद्धपुरुष संत रामभाऊ महाराज यांची समाधी आह़े. वाळूज गावला भोगावती नदीने पंढरपूरच्या चंद्रभागेसारखा चंद्राकार वेडा घातला आहे. वाळूज येथे, धाराशिव जिल्ह्यातील रामलिंगच्या डोंगरात उगम झालेल्या भोगावती नदीचा आणि तुळजापूरच्या डोंगरात उगम झालेल्या नागझरी नदीचा संगम झालेला आहे. यासंगमावर अद्यापही भग्नावस्थेतील महादेवाचे लिंग असलेले प्राचीन संगमेश्वर मंदिर आहे. या मंदिरावर पेशवीकालीन विटा वापरून शिखर बांधले होते. हे शिखर पूर्णतः ढासळलेले आहे. दोन्ही नद्यांचे उगमस्थान हे धार्मिक क्षेत्राशी निगडित असल्याने. वाळुज येथील संगमास विशेष महत्त्व प्राप्त आहे. देगाव रस्त्यावर वाळूजपासून दोन कि़मी़ अंतरावर श्रीहरीस्वामी व राघव स्वामी यांचे एकत्रित मंदिर आह़े. हे काशीक्षेत्रीचे ब्राह्मण तप करण्यासाठी या स्थळी आले होत़े. श्रीहरी हे गुरू तर राघव हे त्यांचे शिष्य होत. श्रीहरी स्वामी यांची समाधी येथे आह़े. दलित वस्तीत धर्मराज नावाच्या एका साधुपुरुषाची समाधी आह़े. तसेच आणखी एका साधुपुरुषाचीही समाधी या मंदिराशेजारीच आह़े गावातल्या मारुती मंदिराजवळ वीरगळ तसेच सतीचे हात आहेत़. ग्रामदैवत खंडोबा असून गावात खंडोबाची दोन मंदिरे आहेत़. दत्त, विठ्ठल अंबाबाई, यडेश्वरी (येरमाळा ) आदी देव-देवतांची मंदिरेही गावात आहेत. वाळूज गावात नरसिंहाची सर्वात जास्त म्हणजे तीन लहान मंदिरे (घुमट्या) आहेत़. == सामाजिक / राजकीय/वैज्ञानिक व्यक्ती == * कै़. ज्ञानोबा कादे - ज्ञानोबा मुरलीधर कादे तथा कादे दाजी हे शेतकरी कामगार पक्षाचे कार्यकर्ते होत़े. ते जिल्हा मध्यवर्ती बँकेचे दहा वर्षे अध्यक्ष तसेच भूविकास बँकेचे संचालक होत़े. * भगवान कुलकर्णी - वाळूज येथील लेखक व नाटककार. * शिवाजी कादे - हे छायाचित्रकार आहेत. काही मराठी चित्रपटात त्यांना सहअभिनेता म्हणून काम केले आह़े मराठी चित्रपटांची स्थिर चित्रीकरणेही त्यांनी केली आह़ेत. *डॉ. किशोर जालिंदर मोटे-हे एक भारतीय कृषिशास्त्रज्ञ आणि संशोधक आहेत. त्यांनी रोबस्टा कॉफीच्या उत्पादनावर आणि खतांच्या कार्यक्षमतेवर अत्यंत महत्त्वाचे संशोधन केले आहे *डॉ. संभाजी गोवर्धन मोटे -हे एक प्रसिद्ध भारतीय सागरी जीवशास्त्रज्ञ आणि संशोधक आहेत. ते मुख्यत्वे सागरी जीवशास्त्र वर्गीकरण,प्रवाळ आणि मेटाजेनोमिक्स या विषयांवर काम करत आह़ेत. त्यांचे सागरी जीवशास्त्र आणि परिसंस्थेवरील अनेक शोधनिबंध आंतरराष्ट्रीय जर्नल्समध्ये प्रसिद्ध झाले आहेत. == जवळपासची गावे == * वाळूज गावाच्या शेजारीच ४ किमी अंतराव देगाव हे गाव आहे. ते मोहोळपासून १८ किमी दूर असून येथे नागनाथाचे प्रसिद्ध मंदिर व महंत श्री शिपलागिरीजी महाराज यांचा मठ आह़े. या गावाला चांगला सामाजिक व सांस्कृतिक वारसा आह़े. मोहोळ व वडवळ येथील सिद्ध नागेशांच्या तथा नागेश संप्रदायाचे एक महत्त्वाचे मंदिर देगाव येथे आह़े येथे कुंभमेळ्याच्या आखाड्यातील प्रसिद्ध शिपलागिरी महाराजांचा मठ आह़े. * मोहोळ नरखेड परिसरात नागेश संप्रदायाच्या अनेक पाऊलखुणा आहेत़. या परिसरातल्या आष्टी येथे पेशवाईची लढाई झालेली आह़े. या ठिकाणी पेशव्याचे शेवटचे सेनापती बापू गोखले यांची समाधी आह़े. * करमाळा येथे एक प्राचीन विहीर असून तिच्या संबंधात जगाच्या केंद्र बिंदूबद्दल अनेक काल्पनिक कथा सांगितल्या जातात़. * बार्शी येथ उत्तरेश्वर मंदिराशेजारी संत नामदेवांना विसोबा खेचरांनी गुरू-उपदेश केल्याचे स्थळ आह़े. * नान्नज (ता़. उत्तर सोलापूर) येथील प्रसिद्ध माळढोक अभयारण्य वाळूज गावापासून जवळच आह़े. ==भौगोलिक स्थान == सोलापूर जिल्ह्यात पूर्वी निजामशाहीत असणारे व मुक्तापुर स्वराज्याच्या जेल चे ठिकाण असलेले व सध्या संपूर्ण सोलापूर जिल्ह्यात चार तालुक्याच्या सीमेवर असलेल, दोन नद्यांचा संगम असलले एकमेव गाव वाळुज आहे. वाळूज गावांमध्ये भोगावती व नागझरी या दोन नद्यांचा संगम आहे. संगमावर महादेवच मंदिर आजही आहे. १).वाळूज गाव सध्या मोह़ळ तालुक्यात परंतु मोहोळ तालुक्याच्या उत्तरेकडे शेवटचं गाव म्हणजेच मोहोळच्या सीमेवर आहे. २) वाळूज गावाच्या उत्तरेस बार्शी चा सिमेवरच मुंगशी(वा) हे गाव आहे. ३). वाळूज गावाच्या पुर्वेस उत्तर सोलापूर सिमेवरच भागाईवाडी हे गाव आहे. ४) तर वाळूज गावाच्या पश्चिमेला माढा तालुक्यातील धानोरे , बुद्रुकवाडी ही गावे आहेत. ==हवामान== येथे मध्यम आणि चांगले हवामान असते. हे कोरड्या हवामान श्रेणीत येते. उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा हे ऋतू असतात. मार्च ते मे हे महिने उन्हाळ्याच्या काळात येतात आणि या काळात कमाल तापमान ३० ते ४० अंश सेल्सियस पर्यंत असते. एप्रिल आणि मे महिन्याचा कालावधी सर्वात उष्ण असतो. येथे पाऊस अल्प आणि अनिश्चित प्रमाणात पडतो. जूनच्या दुसऱ्या पंधरवड्यापासून ते सप्टेंबर अखेरपर्यंत मान्सूनचा कालावधी असतो. सरासरी ५४५ मि.मी. पाऊस पडतो. येथे हिवाळा नोव्हेंबरमध्ये सुरू होतो आणि फेब्रुवारी महिन्यात तापमान कधीकधी १० अंश सेल्सियसपेक्षा कमी होते. हिवाळ्यातील किमान तापमान जानेवारीत सुमारे ९ अंश सेल्सियस असते. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== ==नागरी सुविधा== 1.ग्रामपंचायत कार्यालय 2.जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा व माध्यमिक शाळा 3.अंगणवाडी केंद्र 4.प्राथमिक आरोग्य उपकेंद्र 5.सोलापूर जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेची शाखा ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:मोहोळ तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यातील गावे]] mep015jevgwuns25p03uhh7i2r0g71c 2696922 2696919 2026-07-25T16:02:41Z विजयकुमार मोटे 184900 2696922 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= |स्थानिक_नाव = वाळुज |आकाशदेखावा = वाळूज येथील वाळकेश्वर लिंग.jpg |आकाशदेखावा_शीर्षक = वाळूज येथील वाळकेश्वर लिंग असलेले महादेव मंदिर | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = 17.96 | रेखांश = 75.72 | उंची = 457 | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= मोहोळ | जिल्हा = [[सोलापूर जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = 20.35 |पिन_कोड= ४१३२२२| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/१३ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} [[चित्र:संत रामभाऊ महाराज.jpg|इवलेसे | संत रामभाऊ महाराज]] [[चित्र:वाळुज गावचे ग्रामदैवत खंडोबा.jpg|इवलेसे | ग्रामदैवत खंडोबा]] [[चित्र:संगमेश्वर मंदिर.jpg|इवलेसे|भोगावती व नागझरी नद्यांच्या संगमावरील महादेवाचे लिंग असलेले संगमेश्वर मंदिर]] [[चित्र:Waluj muktapur swaraj jail photo.jpg|इवलेसे|नामशेष होण्याच्या मार्गावरील मराठवाडा मुक्ती संग्रामातील मुक्तापूर स्वराज्यातील जेल]] '''वाळुज''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर जिल्ह्यातील]] [[मोहोळ|मोहोळ तालुक्यातील]] एक गाव आहे. हे भोगावती व नागझरी नदीचा संगम झालेल्या ठिकाणी वसलेले आहे. हे गाव मोहोळपासून २२ किमी अंतरावर आह़े या गावात जाण्यासाठी सोलापूर-पुणे महामार्गावर असलेल्या [[मोहोळ]] येथून [[वैराग|वैरागला]] जाणाऱ्या मार्गाकडे वळावे लागत़े. काळ्यामातीच्या सुपीक जमिनी असेलेले हे गाव एके काळी अतिशय समृद्ध असल्याच्या खुणा गावाच्या परिसरात पहायला मिळतात़. गावात प्रवेश करताच टोलंजंग दगडी वाडे एका पंगतीत बसवल्याचा भास होतो़. प्रत्येक वाड्याला ढेळजा, कमानीचे उंच दरवाजे व जयविजय उभे असेलले शेंडे पाहायला मिळतात. वाड्यांमधून लोक एकत्र कुटुंब पद्धतीने राहतात. अनेक घरे दुमजली आहेत. शिवाय एक मजली धाब्याची घरेही गावभर दिसतात़. गावामध्ये विविध देवतांची धार्मिक मंदिरे असून या मंदिरामध्ये प्रत्येक वर्षी अखंड हरिनाम कीर्तनाचे आयोजन करण्यात येते. त्यामुळे या गावाला धार्मिक व माळकऱ्यांचे गाव म्हणून ओळखले जाते. == ऐतिहासिक स्थळे == महादेव मंदिर - वाळूज येथे महादेवाचे हेमाडपंथी प्राचीन मंदिर असून मंदिराच्या प्रवेशद्वारातच महाकाय दगडी गणपती व नंदी आह़े, वाळकेश्वर या नावाने हे मंदिर ओळखले जात़े. याच मंदिराशेजारी सिद्धपुरुष संत रामभाऊ महाराज यांची समाधी आह़े. वाळूज गावला भोगावती नदीने पंढरपूरच्या चंद्रभागेसारखा चंद्राकार वेडा घातला आहे. वाळूज येथे, धाराशिव जिल्ह्यातील रामलिंगच्या डोंगरात उगम झालेल्या भोगावती नदीचा आणि तुळजापूरच्या डोंगरात उगम झालेल्या नागझरी नदीचा संगम झालेला आहे. यासंगमावर अद्यापही भग्नावस्थेतील महादेवाचे लिंग असलेले प्राचीन संगमेश्वर मंदिर आहे. या मंदिरावर पेशवीकालीन विटा वापरून शिखर बांधले होते. हे शिखर पूर्णतः ढासळलेले आहे. दोन्ही नद्यांचे उगमस्थान हे धार्मिक क्षेत्राशी निगडित असल्याने. वाळुज येथील संगमास विशेष महत्त्व प्राप्त आहे. देगाव रस्त्यावर वाळूजपासून दोन कि़मी़ अंतरावर श्रीहरीस्वामी व राघव स्वामी यांचे एकत्रित मंदिर आह़े. हे काशीक्षेत्रीचे ब्राह्मण तप करण्यासाठी या स्थळी आले होत़े. श्रीहरी हे गुरू तर राघव हे त्यांचे शिष्य होत. श्रीहरी स्वामी यांची समाधी येथे आह़े. दलित वस्तीत धर्मराज नावाच्या एका साधुपुरुषाची समाधी आह़े. तसेच आणखी एका साधुपुरुषाचीही समाधी या मंदिराशेजारीच आह़े गावातल्या मारुती मंदिराजवळ वीरगळ तसेच सतीचे हात आहेत़. ग्रामदैवत खंडोबा असून गावात खंडोबाची दोन मंदिरे आहेत़. दत्त, विठ्ठल अंबाबाई, यडेश्वरी (येरमाळा ) आदी देव-देवतांची मंदिरेही गावात आहेत. वाळूज गावात नरसिंहाची सर्वात जास्त म्हणजे तीन लहान मंदिरे (घुमट्या) आहेत़. == सामाजिक / राजकीय/वैज्ञानिक व्यक्ती == * कै़. ज्ञानोबा कादे - ज्ञानोबा मुरलीधर कादे तथा कादे दाजी हे शेतकरी कामगार पक्षाचे कार्यकर्ते होत़े. ते जिल्हा मध्यवर्ती बँकेचे दहा वर्षे अध्यक्ष तसेच भूविकास बँकेचे संचालक होत़े. * भगवान कुलकर्णी - वाळूज येथील लेखक व नाटककार. * शिवाजी कादे - हे छायाचित्रकार आहेत. काही मराठी चित्रपटात त्यांना सहअभिनेता म्हणून काम केले आह़े मराठी चित्रपटांची स्थिर चित्रीकरणेही त्यांनी केली आह़ेत. *डॉ. किशोर जालिंदर मोटे-हे एक भारतीय कृषिशास्त्रज्ञ आणि संशोधक आहेत. त्यांनी रोबस्टा कॉफीच्या उत्पादनावर आणि खतांच्या कार्यक्षमतेवर अत्यंत महत्त्वाचे संशोधन केले आहे *डॉ. संभाजी गोवर्धन मोटे -हे एक प्रसिद्ध भारतीय सागरी जीवशास्त्रज्ञ आणि संशोधक आहेत. ते मुख्यत्वे सागरी जीवशास्त्र वर्गीकरण,प्रवाळ आणि मेटाजेनोमिक्स या विषयांवर काम करत आह़ेत. त्यांचे सागरी जीवशास्त्र आणि परिसंस्थेवरील अनेक शोधनिबंध आंतरराष्ट्रीय जर्नल्समध्ये प्रसिद्ध झाले आहेत. == जवळपासची गावे == * वाळूज गावाच्या शेजारीच ४ किमी अंतराव देगाव हे गाव आहे. ते मोहोळपासून १८ किमी दूर असून येथे नागनाथाचे प्रसिद्ध मंदिर व महंत श्री शिपलागिरीजी महाराज यांचा मठ आह़े. या गावाला चांगला सामाजिक व सांस्कृतिक वारसा आह़े. मोहोळ व वडवळ येथील सिद्ध नागेशांच्या तथा नागेश संप्रदायाचे एक महत्त्वाचे मंदिर देगाव येथे आह़े येथे कुंभमेळ्याच्या आखाड्यातील प्रसिद्ध शिपलागिरी महाराजांचा मठ आह़े. * मोहोळ नरखेड परिसरात नागेश संप्रदायाच्या अनेक पाऊलखुणा आहेत़. या परिसरातल्या आष्टी येथे पेशवाईची लढाई झालेली आह़े. या ठिकाणी पेशव्याचे शेवटचे सेनापती बापू गोखले यांची समाधी आह़े. * करमाळा येथे एक प्राचीन विहीर असून तिच्या संबंधात जगाच्या केंद्र बिंदूबद्दल अनेक काल्पनिक कथा सांगितल्या जातात़. * बार्शी येथ उत्तरेश्वर मंदिराशेजारी संत नामदेवांना विसोबा खेचरांनी गुरू-उपदेश केल्याचे स्थळ आह़े. * नान्नज (ता़. उत्तर सोलापूर) येथील प्रसिद्ध माळढोक अभयारण्य वाळूज गावापासून जवळच आह़े. ==भौगोलिक स्थान == सोलापूर जिल्ह्यात पूर्वी निजामशाहीत असणारे व मुक्तापुर स्वराज्याच्या जेल चे ठिकाण असलेले व सध्या संपूर्ण सोलापूर जिल्ह्यात चार तालुक्याच्या सीमेवर असलेल, दोन नद्यांचा संगम असलले एकमेव गाव वाळुज आहे. वाळूज गावांमध्ये भोगावती व नागझरी या दोन नद्यांचा संगम आहे. संगमावर महादेवच मंदिर आजही आहे. १).वाळूज गाव सध्या मोह़ळ तालुक्यात परंतु मोहोळ तालुक्याच्या उत्तरेकडे शेवटचं गाव म्हणजेच मोहोळच्या सीमेवर आहे. २) वाळूज गावच्या दक्षिणेस देगाव (वा.) हे गाव आहे. ३) वाळूज गावाच्या उत्तरेस बार्शी चा सिमेवरच मुंगशी(वा) हे गाव आहे. ४) वाळूज गावाच्या पुर्वेस उत्तर सोलापूर सिमेवरच भागाईवाडी हे गाव आहे. ५) तर वाळूज गावाच्या पश्चिमेला माढा तालुक्यातील धानोरे , बुद्रुकवाडी ही गावे आहेत. ==हवामान== येथे मध्यम आणि चांगले हवामान असते. हे कोरड्या हवामान श्रेणीत येते. उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा हे ऋतू असतात. मार्च ते मे हे महिने उन्हाळ्याच्या काळात येतात आणि या काळात कमाल तापमान ३० ते ४० अंश सेल्सियस पर्यंत असते. एप्रिल आणि मे महिन्याचा कालावधी सर्वात उष्ण असतो. येथे पाऊस अल्प आणि अनिश्चित प्रमाणात पडतो. जूनच्या दुसऱ्या पंधरवड्यापासून ते सप्टेंबर अखेरपर्यंत मान्सूनचा कालावधी असतो. सरासरी ५४५ मि.मी. पाऊस पडतो. येथे हिवाळा नोव्हेंबरमध्ये सुरू होतो आणि फेब्रुवारी महिन्यात तापमान कधीकधी १० अंश सेल्सियसपेक्षा कमी होते. हिवाळ्यातील किमान तापमान जानेवारीत सुमारे ९ अंश सेल्सियस असते. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== ==नागरी सुविधा== 1.ग्रामपंचायत कार्यालय 2.जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा व माध्यमिक शाळा 3.अंगणवाडी केंद्र 4.प्राथमिक आरोग्य उपकेंद्र 5.सोलापूर जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेची शाखा ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:मोहोळ तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यातील गावे]] 374y6jj7ptxicxf5pyc3z245kl5c0h0 0 280209 2696938 2692950 2026-07-25T16:47:59Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2696938 wikitext text/x-wiki खालील यादी आर्जेन्टिना महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. आर्जेन्टिनाने ३ ऑक्टोबर २०१९ रोजी पेरू विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आर्जेन्टिनाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==आर्जेन्टिनाने देशानुसार खेळलेल्या प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याची तारीख== {| class="wikitable" style="text-align: center; width: 400px;" |- ! संघ !! प्रथम आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना |- |align=left|{{crw|Peru}} || ३ ऑक्टोबर २०१९ |- |align=left|{{crw|Mexico}} || ४ ऑक्टोबर २०१९ |- |align=left|{{crw|BRA}} || ४ ऑक्टोबर २०१९ |- |align=left|{{crw|CHI}} || ५ ऑक्टोबर २०१९ |- |align=left|{{crw|CAN}} || १८ ऑक्टोबर २०२१ |- |align=left|{{crw|USA}} || २१ ऑक्टोबर २०२१ |- |align=left|{{crw|CAY}} || २६ सप्टेंबर २०२४ |} ==महिला ट्वेंटी२० स्पर्धा कामगिरी== ==={{crw|ARG}}ची [[महिला क्रिकेट|आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० विश्वचषक]]मधील कामगिरी=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! style="color:#002868; background:white;" colspan=8|[[महिला क्रिकेट|आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० विश्वचषक]] कामगिरी ! style="width:1%;background:white" rowspan="12"| ! style="color:#002868; background:white;" colspan=5|[[महिला क्रिकेट|पात्रता]] कामगिरी |- ! scope="col"|वर्ष ! scope="col"|फेरी ! scope="col"|स्थान ! scope="col"|{{abbr|खे|Games played}} ! scope="col"|{{abbr|वि|Won}} ! scope="col"|{{abbr|प|Lost}} ! scope="col"|{{abbr|ब|Tied}} ! scope="col"|{{abbr|अनि|No result}} ! scope="col"|{{abbr|खे|Games played}} ! scope="col"|{{abbr|वि|Won}} ! scope="col"|{{abbr|प|Lost}} ! scope="col"|{{abbr|ब|Tied}} ! scope="col"|{{abbr|अनि|No result}} |- |{{flagicon|ENG}} [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]]|| colspan="7" rowspan="10" |''पात्र ठरले नाही'' || colspan="5" rowspan="3" |''सहभाग घेतला नाही'' |- |{{flagicon|Saint Kitts and Nevis}}{{flagicon|Saint Lucia}}{{flagicon|Barbados}} [[२०१० आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१०]] |- |{{flagicon|SL}} [[२०१२ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१२]] |- |{{flagicon|BAN}} [[२०१४ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१४]]|| ५ || २ || २ || ० || १ |- |{{flagicon|IND}} [[२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१६]]|| colspan="5" rowspan="2" | ''संघावर आयसीसीकडून बंदी'' |- |{{flagicon|Saint Lucia}}{{flagicon|Antigua and Barbuda}}{{flagicon|GUY}} [[२०१८ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१८]] |- |{{flagicon|AUS}} [[२०२० महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२०]]|| colspan="5" |''सहभाग घेतला नाही'' |- |{{flagicon|SA}} [[२०२३ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२३]]|| ६ || ० || ६ || ० || ० |- |{{flagicon|UAE}} [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२४]]|| ६ || ० || ६ || ० || ० |- |{{flagicon|ENG}} [[२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| ६ || १ || ५ || ० || ० |} ==={{crw|ARG}}ची [[आयसीसी अमेरिका|दक्षिण अमेरिकी महिला अजिंक्यपद स्पर्धे]]मधील कामगिरी=== {| class="wikitable" style="text-align: center; width=900px;" |- !colspan=9|[[आयसीसी अमेरिका|दक्षिण अमेरिकी महिला अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- ! width=150 |वर्ष ! width=150 |फेरी ! width=50 |स्थान ! width=50 |{{abbr|खे|Games played}} ! width=50 |{{abbr|वि|Won}} ! width=50 |{{abbr|प|Lost}} ! width=50 |{{abbr|ब|Tied}} ! width=50 |{{abbr|अनि|No result}} |- |{{flagicon|Colombia}} [[२०१८ दक्षिण अमेरिकन महिला क्रिकेट अजिंक्यपद|२०१८]]|| colspan="7" | ''सहभाग घेतला नाही'' |- style="background:silver;" |{{flagicon|Peru}} [[२०१९ दक्षिण अमेरिकन क्रिकेट अजिंक्यपद - महिला स्पर्धा|२०१९]]||उपविजेते ||२/५||५||३||२||०||० |- style="background:silver;" |{{flagicon|BRA}} [[२०२२ महिला दक्षिण अमेरिकन क्रिकेट अजिंक्यपद|२०२२]]<ref name="win" group="n">कॅनडाचे सामने फक्त "अमेरिका चॅम्पियनशिप" साठी मोजले जातात. ब्राझीलने राऊंड-रॉबिन टप्प्यात अर्जेंटिना आणि पेरूपेक्षा वरच्या स्थानावर राहिल्यामुळे दक्षिण अमेरिकन चॅम्पियनशिप (त्यांचे पाचवे विजेतेपद) जिंकले.</ref>|| उपविजेते ||२/४||३||१||२||०||० |- style="background:silver;" |{{flagicon|BRA}} [[२०२४ महिला दक्षिण अमेरिकन चॅम्पियनशिप|२०२४]]|| उपविजेते ||२/४||४||२||२||०||० |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200213.html ७७४] || ३ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|Peru}} || {{flagicon|Peru}} [[लिमा|लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल मैदान]], [[लिमा]] || {{crw|ARG}} || rowspan=5 | [[२०१९ दक्षिण अमेरिकन क्रिकेट चॅम्पियनशिप – महिला स्पर्धा|२०१९ दक्षिण अमेरिकन क्रिकेट अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200215.html ७७७] || ४ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|Mexico}} || {{flagicon|Peru}} [[लिमा|लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल मैदान]], [[लिमा]] || {{crw|ARG}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200218.html ७८१] || ४ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|Brazil}} || {{flagicon|Peru}} [[लिमा|लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल मैदान]], [[लिमा]] || {{crw|Brazil}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200220.html ७८३] || ५ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|Chile}} || {{flagicon|Peru}} [[लिमा|लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल मैदान]], [[लिमा]] || {{crw|ARG}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200223.html ७८६] || ६ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|Brazil}} || {{flagicon|Peru}} [[लिमा|लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल मैदान]], [[लिमा]] || {{crw|Brazil}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282928.html ९८५] || १८ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|CAN}} || rowspan=6 | [[२०२१ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282929.html ९८६] || १९ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|Brazil}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|Brazil}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282931.html ९८८] || २१ ऑक्टोबर २०२१ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282933.html ९९०] || २२ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282936.html ९९३] || २४ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|Brazil}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|Brazil}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282938.html ९९५] || २५ ऑक्टोबर २०२१ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1339545.html १२७८] || १४ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|Peru}} || {{flagicon|Brazil}} [[रियो दि जानेरो (राज्य)|साओ फर्नांडो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[रियो दि जानेरो (राज्य)|इटागुआ]] || {{crw|ARG}} || rowspan=3 | [[क्रिकेट|२०२२ दक्षिण अमेरिकी क्रिकेट अजिंक्यपद स्पर्धा - महिला स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1339546.html १२८०] || १५ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Brazil}} [[रियो दि जानेरो (राज्य)|साओ फर्नांडो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[रियो दि जानेरो (राज्य)|इटागुआ]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1339547.html १२८१] || १६ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|Peru}} || {{flagicon|Brazil}} [[रियो दि जानेरो (राज्य)|साओ फर्नांडो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[रियो दि जानेरो (राज्य)|इटागुआ]] || {{crw|ARG}} |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381431.html १४९५] || १७ जून २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[मिनास जेराईस|पोकोस दे कालदास]] || {{crw|BRA}} || rowspan=5 | |- | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381432.html १४९६] || १७ जून २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[मिनास जेराईस|पोकोस दे कालदास]] || {{crw|BRA}} |- | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381433.html १४९७] || १८ जून २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[मिनास जेराईस|पोकोस दे कालदास]] || {{crw|BRA}} |- | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381434.html १४९८] || १९ जून २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[मिनास जेराईस|पोकोस दे कालदास]] || {{crw|BRA}} |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381435.html १४९९] || १९ जून २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[मिनास जेराईस|पोकोस दे कालदास]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395007.html १६०३] || ४ सप्टेंबर २०२३ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=6 | [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395010.html १६१६] || ५ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395012.html १६३५] || ७ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395014.html १६४९] || ८ सप्टेंबर २०२३ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395015.html १६५५] || १० सप्टेंबर २०२३ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395017.html १६५९] || ११ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{crw|BRA}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1402764.html १६८२] || १३ ऑक्टोबर २०२३ || {{crw|Chile}} || {{flagicon|ARG}} [[ब्युनोस आयर्स|सेंट अल्बान्स क्लब मैदान]], [[ब्युनोस आयर्स]] || {{crw|ARG}} || rowspan=3 | |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1402765.html १६८४] || १४ ऑक्टोबर २०२३ || {{crw|Chile}} || {{flagicon|ARG}} [[ब्युनोस आयर्स|सेंट अल्बान्स क्लब मैदान]], [[ब्युनोस आयर्स]] || {{crw|ARG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1402766.html १६८६] || १५ ऑक्टोबर २०२३ || {{crw|Chile}} || {{flagicon|ARG}} [[ब्युनोस आयर्स|सेंट अल्बान्स क्लब मैदान]], [[ब्युनोस आयर्स]] || {{crw|ARG}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1451296.html २०४२] || २६ सप्टेंबर २०२४ || {{crw|CAY}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[मिनास जेराईस|पोकोस दे कालदास]] || {{crw|ARG}} || rowspan=4 | [[२०२४ महिला दक्षिण अमेरिकन चॅम्पियनशिप|२०२४ दक्षिण अमेरिकी क्रिकेट अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1451298.html २०४६] || २७ सप्टेंबर २०२४ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[मिनास जेराईस|पोकोस दे कालदास]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1451300.html २०५०] || २८ सप्टेंबर २०२४ || {{crw|MEX}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[मिनास जेराईस|पोकोस दे कालदास]] || {{crw|ARG}} |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1451302.html २०५४] || २९ सप्टेंबर २०२४ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[मिनास जेराईस|पोकोस दे कालदास]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474982.html २१९२] || १० मार्च २०२५ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|BRA}} || rowspan=6 | [[२०२५ महिला टी२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता स्पर्धा|२०२६ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474984.html २१९६] || ११ मार्च २०२५ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|ARG}} |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474985.html २२०४] || १३ मार्च २०२५ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474987.html २२११] || १४ मार्च २०२५ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474990.html २२१६] || १६ मार्च २०२५ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474991.html २२१७] || १७ मार्च २०२५ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|BRA}} |- | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544142.html] || २९ जुलै २०२६ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|ARG}} [[सेंट जॉर्ज कॉलेज (किल्मेस)|सेंट जॉर्ज कॉलेज क्रिकेट मैदान]], [[किल्मेस]] || TBD || rowspan=7 | |- | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544143.html] || ३० जुलै २०२६ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|ARG}} [[सेंट जॉर्ज कॉलेज (किल्मेस)|सेंट जॉर्ज कॉलेज क्रिकेट मैदान]], [[किल्मेस]] || TBD |- | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544144.html] || ३१ जुलै २०२६ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|ARG}} [[सेंट जॉर्ज कॉलेज (किल्मेस)|सेंट जॉर्ज कॉलेज क्रिकेट मैदान]], [[किल्मेस]] || TBD |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544145.html] || १ ऑगस्ट २०२६ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|ARG}} [[सेंट जॉर्ज कॉलेज (किल्मेस)|सेंट जॉर्ज कॉलेज क्रिकेट मैदान]], [[किल्मेस]] || TBD |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544146.html] || १ ऑगस्ट २०२६ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|ARG}} [[सेंट जॉर्ज कॉलेज (किल्मेस)|सेंट जॉर्ज कॉलेज क्रिकेट मैदान]], [[किल्मेस]] || TBD |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544147.html] || २ ऑगस्ट २०२६ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|ARG}} [[सेंट जॉर्ज कॉलेज (किल्मेस)|सेंट जॉर्ज कॉलेज क्रिकेट मैदान]], [[किल्मेस]] || TBD |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544148.html] || २ ऑगस्ट २०२६ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|ARG}} [[सेंट जॉर्ज कॉलेज (किल्मेस)|सेंट जॉर्ज कॉलेज क्रिकेट मैदान]], [[किल्मेस]] || TBD |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:आर्जेन्टिनामधील क्रिकेट]] o67qt7udyehmgkdjbjlhubjqmd6fizd 0 292055 2696993 2089617 2026-07-26T03:53:55Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2696993 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = रिया मजुमदार सिंघल | चित्र = Rhea Mazumdar Singhal at the YGL Alumni Annual Summit 2018 (45381207842) (cropped).jpg | चित्र_आकारमान = 220px | चित्रशीर्षक = रिया मजूमदार सिंघल | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = | जन्म_दिनांक = १९८२ | जन्म_स्थान = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | मृत्यू_कारण = | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = | राष्ट्रीयत्व = {{ध्वजचिन्ह|भारत}} [[भारतीय]] | टोपणनावे = | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = {{ध्वजचिन्ह|भारत}} [[भारतीय]] | शिक्षण = | प्रशिक्षणसंस्था = | पेशा = संस्थापक आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी, इकोवेअर | कारकीर्द_काळ = | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = | मूळ_गाव = | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = अपघटनक्षम तथा विल्हेवाट लावण्याजोगी उत्पादने तयार करण्यासाठी | पदवी_हुद्दा = | कार्यकाळ = | पूर्ववर्ती = | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = | जोडीदार = निशांत सिंघल | अपत्ये = दोन | वडील = | आई = | नातेवाईक = | पुरस्कार = [[नारी शक्ती पुरस्कार]] | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ = {{url|https://ecoware.in/about/|इकोवेअर}} | तळटिपा = | संकीर्ण = }} '''रिया मजूमदार सिंघल''' (१९८२) ही एक भारतीय उद्योजिका आहे जी अपघटनक्षम तथा विल्हेवाट लावण्याजोगी (बायोडिग्रेडेबल डिस्पोजेबल ) उत्पादने तयार करते. तिला मिळालेल्या पुरस्कारांमध्ये [[नारी शक्ती पुरस्कार]]ाचा सुद्धा समावेश आहे . सिंघलचा जन्म इस १९८२ मध्ये [[मुंबई]]त झाला. तिचे शिक्षण [[ब्रिस्टल विद्यापीठ|ब्रिस्टल]], [[ऑक्सफर्ड विद्यापीठ|ऑक्सफर्ड]] आणि [[हार्वर्ड विद्यापीठ|हार्वर्ड विद्यापीठांमध्ये]] झाले. तिने [[लंडन]] आणि [[दुबई]]मध्ये बराच काळ घालवला आणि २००९ मध्ये ती भारतात परतली. तिने मूळच्या लंडन स्थित भारतातील फायझर औषधोत्पादन कंपनीच्या विक्री विभागात काम केले होते. तेव्हा तिथे तिने पुनर्प्रक्रियेचा (रिसायकलिंग चा) कोणताही विचार न करता मोठ्या प्रमाणावर प्लास्टिकची विल्हेवाट लावताना पाहिले. तिच्या मनाला हे अजिबात पटले नाही, म्हणून मे २००८ मध्ये तिने भारतात अपघटनक्षम तथा विल्हेवाट लावण्याजोगी (बायोडिग्रेडेबल) उत्पादने तयार करण्यासाठी एक दशलक्ष मूल्य असलेली एक कंपनी सुरू केली.<ref name=this>{{Cite web|title=This Entrepreneur Makes Tableware that Turn into Soil in 90 days|url=https://www.entrepreneur.com/article/329270|last=Sood|first=Kartik|date=2019-03-01|website=Entrepreneur|language=en|access-date=2020-05-23}}{{मृत दुवा|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[file:Rhea Mazumdar Singhal and Nari Shakti Puraskar in March 2019.jpg|thumb|left|रिया सिंघल नारी शक्ती पुरस्कार स्वीकारताना]] तिने यात २० कर्मचारी कामाला लावले. ती बाजारपेठेत तिच्या उत्पादनांची विक्री करण्यासाठी बाहेर पडली असता तिला अत्यंत खराब प्रतिसाद मिळाला.<ref name=this/> तिची उत्पादने ९० दिवसात मातीमध्ये कुजून जाणारी होती.<ref>{{Cite web|title=Creating tableware that turns into soil in 90 days|url=https://www.livemint.com/mint-lounge/business-of-life/creating-tableware-that-turns-into-soil-in-90-days-11570467274761.html|last=Sen|first=Sohini|date=2019-10-07|website=Livemint|language=en|access-date=2020-05-23}}</ref> परंतु त्यांची तुलना सामान्य प्लास्टिकशी केल्या गेली, ज्यात की प्रत्येक मनुष्य वापरत असलेल्या प्लास्टिकचा बराचसा भाग कुठेतरी जमिनीत अंश रूपाने का होईना, पण असतो.<ref name=this/> तिची कंपनी स्वयंपाक घरात वापरल्या जाणारी कात्री, चाकू तथा थाळ्या (कटलरी आणि प्लेट्स) सारख्या अपघटनक्षम वस्तूंची मोठी श्रेणी तयार करते. ह्या वस्तू शेतीमाल आणि धान्य उद्योगातील कचऱ्यापासून बनवल्या जातात. नंतर लवकरच तिला एक अत्यंत महत्त्वाचे ग्राहक मिळाले आणि ते म्हणजे भारतीय रेल्वे होय.<ref>{{Cite web|title=Ms. Rhea Mazumdar Singhal - #NariShakti Puraskar 2018 Awardee in Individual category.pic.twitter.com/2lYJ26G3Vk|url=https://twitter.com/ministrywcd/status/1104012922383200256|last=WCD|first=Ministry of|date=2019-03-08|website=@ministrywcd|language=en|access-date=2020-05-23}}</ref> इस. २०१९ मध्ये तिला भारतातील "शाश्वत अन्न पॅकेजिंग उद्योगाचे नेतृत्व करण्यासाठी" महिला सक्षमीकरणाचा पुरस्कार [[नारी शक्ती पुरस्कार]] देण्यात आला. तिची नामनिर्देशित केलेल्या १,०००हून अधिक लोकांमधून निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite web|title=Ecoware founder Rhea Mazumdar Singhal receives Nari Shakti Puraskar|url=https://www.ecoideaz.com/eco-news-india/ecoware-founder-rhea-mazumdar-singhal-receives-nari-shakti-puraskar|last=ecoideaz|date=2019-04-03|website=EcoIdeaz|language=en-US|access-date=2020-05-23}}</ref> हा पुरस्कार नवी दिल्ली येथील [[राष्ट्रपती भवन]]ात प्रदान करण्यात आला. त्या साली नारी शक्ती पुरस्कार मिळवणाऱ्या ४०पेक्षा जास्त महिलांपैकी ती एक महिला होती. [[नारी शक्ती पुरस्कार]] हा भारतातील महिलांसाठीचा सर्वोच्च सन्मान असलेला पुरस्कार असून, भारताचे राष्ट्रपती [[रामनाथ कोविंद]] यांच्या हस्ते हा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.<ref name=key>{{Cite web|url=https://keystone-foundation.org/snehlata-nath-conferred-with-the-prestigious-nari-shakthi-puraskar-award/|title=Snehlata Nath conferred with the Prestigious Nari Shakthi Puraskar Award|date=2019-03-12|website=Keystone Foundation|language=en-US|access-date=2020-04-27}}</ref> सध्या ती, तिचा पती निशांत सिंघल आणि दोन मुलांसह दिल्लीत राहते. == पुरस्कार आणि सन्मान<ref name=ygl>{{Cite web|title=Rhea Mazumdar Singhal|url=https://www.weforum.org/people/rhea-mazumdar-singhal/|website=World Economic Forum|language=en|access-date=2020-05-23}}</ref> == * [[नारी शक्ती पुरस्कार]] * जागतिक आर्थिक मंच (वर्ल्ड इकॉनॉमिक फोरम) 'यंग ग्लोबल लीडर' (YGL) * सदस्य भारतीय उद्योग मंडळ (कॉन्फेडरेशन ऑफ इंडियन इंडस्ट्री) महिला सबलीकरण आणि स्वच्छ हवा, राष्ट्रीय समिती. ==संदर्भ== {{Reflist}} {{नारी शक्ती पुरस्कार}} {{DEFAULTSORT:सिंघल, रिया मजुमदार}} [[वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय उद्योगिनी]] [[वर्ग:मराठी उद्योगिनी]] [[वर्ग:मराठी महिला]] [[वर्ग:विकी लव्ह्‌ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१ अंतर्गत बनलेले लेख]] lq6t1xkyljybtlayti9xz0ket5mlvfy 0 293475 2696878 2638051 2026-07-25T13:22:35Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2696878 wikitext text/x-wiki '''महाराष्ट्र राज्य महिला आयोगाची''' स्थापना 25 जानेवारी 1993 रोजी महाराष्ट्र अधिनियम, 1993च्या XV नुसार करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mscw.org.in/mscfw.php|title=MAHARASHTRA STATE COMMISSION FOR WOMAN ACT|website=mscw.org.in|access-date=2021-10-24|archive-date=2024-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223152417/http://mscw.org.in/mscfw.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mscw.org.in/marathi/|title=:: Welcome ::|website=www.mscw.org.in|access-date=2021-10-24}}</ref> आयोगामध्ये अध्यक्ष; सहा अशासकीय सदस्य; एक सदस्य-सचिव आणि पोलीस महासंचालक पदीय सदस्य म्हणून समावेश असतो. आयोगासाठी शासनाने एकोणतीस कर्मचारी संख्या मंजूर केली आहे. विजया रहाटकर यांनी राजीनामा दिल्यानंतर सभापतीपद रिक्त झाले होते.<ref name="thehindu">{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/news/vijaya-rahatkar-appointed-womens-commission-chief/article8221554.ece|title=Vijaya Rahatkar appointed Women’s Commission chief|date=11 February 2016|publisher=द हिंदू|access-date=8 April 2020}}</ref> सध्या आयोगाच्या अध्यक्षा सौ.[[रुपाली चाकणकर]] आहेत.<ref>{{Cite news |title=रुपाली चाकणकर : असा आहे राजकीय प्रवास |url=https://www.bbc.com/marathi/india-58912680 |access-date=2025-12-24 |work=BBC News मराठी |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-22 |title=MSCW chief Chakankar demands action in Beed woman stripping case |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mscw-chief-chakankar-action-beed-woman-stripping-case-8995085/ |access-date=2025-12-24 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[राष्ट्रीय महिला आयोग]] == संदर्भ ==   [[वर्ग:महाराष्ट्र शासन]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील महिला संघटना]] [[वर्ग:भारतीय आयोग]] ij13zkx4xae4vqgc7e607rn2una9w69 0 297136 2697004 2623542 2026-07-26T05:03:13Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2697004 wikitext text/x-wiki [[चित्र:20180523—Kristen_Anderson-Lopez_and_Robert_Lopez,_Tony_Awards_screenshot_(00m03s)_(cropped).jpg|इवलेसे|संगीत आणि गीतलेखन पती-पत्नी क्रिस्टन अँडरसन-लोपेझ आणि रॉबर्ट लोपेझ यांनी केले होते]] {{माहितीचौकट गाणे|recorded=२०१२|artist=एडिना मेंझेल|Language=इंग्रजी|title=लेट इट गो|lyricist=क्रिस्टन अँडरसन-लोपेझ रॉबर्ट लोपेझ|released=२०१३|year=२०१३|label=वॉल्ट डिझनी|album=[[फ्रोजन]]|producer=क्रिस्टन अँडरसन-लोपेझ रॉबर्ट लोपेझ क्रिस्टोफ बेक ख्रिस मॉन्टनटॉम मॅकडोगल|भाषा=इंग्लिश}} "'''लेट इट गो"''' हे [[वॉल्ट डिझ्नी ॲनिमेशन स्टुडिओज्|डिझ्नी]]<nowiki/>च्या २०१३ मधील संगणक-अ‍ॅनिमेटेड फीचर चित्रपट [[फ्रोझन|फ्रोझनमधील]] एक गाणे आहे. याचे संगीत आणि गीतलेखन पती-पत्नी [[क्रिस्टन अँडरसन-लोपेझ]] आणि [[रॉबर्ट लोपेझ]] यांनी केले होते. [[अमेरिकन]] अभिनेत्री आणि गायिका [[इडिना मेंझेल|इडिना मेंझेलने]] क्वीन एल्साच्या भूमिकेत तिच्या मूळ शो-ट्यून आवृत्तीमध्ये हे गाणे सादर केले होते. हे नंतर सिंगल म्हणून प्रसिद्ध करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.playbill.com/news/article/189112-Listen-to-Club-Remixes-of-Frozen-Single-Let-It-Go-from-Dave-Aud-Paperchaer-and-More-Audio|title=Listen to Club Remixes of "Frozen" Single "Let It Go" from Dave Audé, Papercha$er and More (Audio) - Playbill.com|date=2014-07-16|website=web.archive.org|access-date=2022-01-03|archive-date=2014-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140716211625/http://www.playbill.com/news/article/189112-Listen-to-Club-Remixes-of-Frozen-Single-Let-It-Go-from-Dave-Aud-Paperchaer-and-More-Audio|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.billboard.com/music/music-news/idina-menzel-let-it-go-paperchaser-club-remix-exclusive-dance-track-5944616/|title=Idina Menzel, ‘Let It Go’ (Papercha$er Club Remix): Exclusive Dance Track Premiere|last=Caulfield|first=Keith|date=2014-03-20|website=Billboard|language=en-US|access-date=2022-01-03}}</ref> तसेच जानेवारी २०१४ मध्ये वॉल्ट डिझनी रेकॉर्ड्सद्वारे समकालीन रेडिओवर प्रमोट केले गेले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.billboard.com/music/music-news/frozen-the-no-1-album-thats-been-ignored-by-radio-5876982/|title=‘Frozen’ – The No. 1 Album That’s Been Ignored by Radio|last=Caulfield|first=Keith|date=2014-01-20|website=Billboard|language=en-US|access-date=2022-01-03}}</ref> अँडरसन-लोपेझ आणि लोपेझ यांनी एक सोपे पॉप आवृत्ती (छोटे बोल आणि पार्श्वभूमी कोरससह) देखील तयार केली जी अभिनेत्री आणि गायिका डेमी लोव्हाटोने चित्रपटाच्या शेवटच्या क्रेडिट्सच्या सुरुवातीस सादर केली. डिझनीच्या संगीत विभागाने मेन्झेलच्या आधी गाण्याची लोव्हॅटोची आवृत्ती प्रदर्शित करण्याची योजना आखली, कारण ते मेंझेलच्या आवृत्तीला पारंपारिक [[पॉप संगीत|पॉप गाणे]] मानत नव्हते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/how-frozen-went-from-small-soundtrack-to-worldwide-phenomenon-246040/|title=How 'Frozen' Became a Worldwide Phenomenon|last=Knopper|first=Steve|last2=Knopper|first2=Steve|date=2014-03-11|website=Rolling Stone|language=en-US|access-date=2022-01-03}}</ref> गाण्याच्या पॉप व्हर्जनसाठी स्वतंत्रपणे एक संगीत व्हिडिओ रिलीज करण्यात आला. गाण्याला प्रचंड यश मिळाले. १९९५ पासून बिलबोर्ड हॉट १०० च्या पहिल्या दहाच्या यादीत पोहोचणारे डिझनी अ‍ॅनिमेटेड म्युझिकलमधील पहिले गाणे ठरले. [[पोकाहोन्टास|पोकाहॉन्टासमधील]] व्हेनेसा एल. विल्यम्सचे "कलर्स ऑफ द विंड" यापूर्वी यादीत चौथ्या क्रमांकावर होते. [[बिलबोर्ड हॉट १०० चार्ट]]<nowiki/>वर शीर्ष १० मध्ये पोहोचणारे हे मेंझेलचे पहिले गाणे आहे. तसेच ती अभिनयासाठी पहिल्या १० मध्ये पोहोचणारी टोनी पुरस्कार विजेती ठरली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.billboard.com/pro/let-it-go-helps-idina-menzel-make-hot-100-history/|title=‘Let It Go’ Helps Idina Menzel Make Hot 100 History|last=Caulfield|first=Keith|date=2014-03-15|website=Billboard|language=en-US|access-date=2022-01-03}}</ref> हे गाणे अमेरिकेत २०१४ मधील नववे सर्वाधिक विकले जाणारे गाणे होते. त्या वर्षी गाण्याच्या ३.३७ दशलक्ष प्रती विकल्या गेल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.yahoo.com/entertainment/its-official-pharrell-has-2014s-best-selling-106748836876.html|title=It's Official: Pharrell Has 2014's Best-Selling Song|website=www.yahoo.com|language=en-US|access-date=2022-01-03|archive-date=2025-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812112436/https://www.yahoo.com/entertainment/its-official-pharrell-has-2014s-best-selling-106748836876.html|url-status=dead}}</ref> डिसेंबर २०१४ पर्यंत, अमेरिकेत गाण्याच्या ३.५ दशलक्ष प्रती विकल्या गेल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hitsdailydouble.com/news&id=news10221|title=HITS Daily Double|website=HITS Daily Double|language=en|access-date=2022-01-03}}</ref> मार्च २०१४ पर्यंत [[दक्षिण कोरिया|दक्षिण कोरियामधील]] कोणत्याही मूळ साउंडट्रॅकमधील हे सर्वात जास्त विकले जाणारे परदेशी गाणे होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://gaonchart.co.kr/digital_chart/download.php?nationGbn=E&current_year=&current_month=1&current_week=06&chart_Time=month|title=GAON DOWNLOAD CHART {{!}} gaon music chart|date=2014-02-22|website=web.archive.org|access-date=2022-01-03|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222063605/http://gaonchart.co.kr/digital_chart/download.php?nationGbn=E&current_year=&current_month=1&current_week=06&chart_Time=month|url-status=bot: unknown}}</ref> == प्रतिसाद == "लेट इट गो"ला चित्रपट समीक्षक, संगीत समीक्षक आणि प्रेक्षकांकडून मोठ्या प्रमाणावर प्रशंसा मिळाली. काहींनी त्याची तुलना ब्रॉडवे म्युझिकल विक्ड मधील "डिफायिंग ग्रॅव्हिटी" (इडिना मेंझेलने देखील सादर केली) शी केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nypost.com/2013/11/23/frozen-soundtrack-set-to-join-the-ranks-of-disney-greats/|title=‘Frozen’ soundtrack set to join the ranks of Disney greats|last=Archive|first=View Author|last2=Author|first2=Email the|date=2013-11-23|website=New York Post|language=en-US|access-date=2022-01-03|last3=Twitter|first3=Follow on|last4=feed|first4=Get author RSS}}</ref> रोचेस्टर सिटी वृत्तपत्राने याला चित्रपटाच्या साउंडट्रॅक, लेखनातील सर्वोत्कृष्ट गाणे म्हणले आहे; "इडिना मेन्झेलने बेल्टी उत्साहाने सादर केले, त्यात कायमचा आवडता होण्यासाठी आवश्यक असलेले प्रत्येक घटक आहे. मेनझेलला या कामगिरीला तितकीच शक्ती आणि उत्कटता प्रदान करण्याचे श्रेय दिले पाहिजे जितके तिने तिच्या सर्वात प्रसिद्ध भूमिकेत केले."<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rochestercitynewspaper.com/rochester/cd-review-disneys-frozen-soundtrack/Content?oid=2302643|title=CD Review: Disney's "Frozen" Soundtrack|last=DeTurck|first=Matt|website=CITY News|language=en|access-date=2022-01-03|archive-date=2022-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221130113811/https://www.rochestercitynewspaper.com/rochester/cd-review-disneys-frozen-soundtrack/Content?oid=2302643|url-status=dead}}</ref> एंटरटेनमेंट वीकलीच्या मार्क स्नेटिकरने या गाण्याचे वर्णन "मुक्तीचे अतुलनीय गीत" म्हणून केले आहे. तर न्यूचे जो डिझिमियानोविझ यॉर्क डेली न्यूजने याला "बालिका शक्ती आणि भीती आणि लाज सोडण्याची गरज" म्हणून एक उत्तेजक श्रद्धांजली म्हणले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nydailynews.com/entertainment/music-arts/grabbing-year-hot-show-tume-article-1.1538652|title=Disney's 'Frozen' scores a show-stopping song with Idina Menzel's 'Let It Go'|last=Dziemianowicz|first=Joe|website=nydailynews.com|access-date=2022-01-03}}</ref> दुसरीकडे, साऊंड ओपिनियन्स या रेडिओ शोचे जिम डेरोगॅटिस आणि ग्रेग कोट यांनी गाण्यावर टीका केली; डेरोगाटिसने त्याला "स्क्लॉक" असे लेबल केले आणि कोटने त्याचे वर्णन "फ्लफचा क्लिचेड तुकडा असे केले जे तुम्ही कदाचित पन्नास किंवा साठच्या दशकातील ब्रॉडवे साउंडट्रॅकवर ऐकले असेल". 2014च्या वसंत ऋतूपर्यंत, अनेक पत्रकारांनी असे निरीक्षण केले होते की फ्रोझन पाहिल्यानंतर, युनायटेड स्टेट्समधील असंख्य तरुण मुले चित्रपटाच्या संगीताचे आणि विशेषतः "लेट इट गो" बद्दल असामान्यपणे वेड लागले आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Cohen|first=Joanna|url=https://www.nytimes.com/2014/05/18/fashion/disneys-animated-film-frozen-has-some-children-obsessed.html|title=Kids Are Icebound by ‘Frozen’ Fervor|date=2014-05-16|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://time.com/100541/joel-stein-ice-ice-laszlo/|title=Joel Stein: Ice, Ice, Laszlo|website=Time|language=en|access-date=2022-01-03|archive-date=2014-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140519031515/http://time.com/100541/joel-stein-ice-ice-laszlo/|url-status=dead}}</ref> द बोस्टन ग्लोबचे स्तंभलेखक यव्होन अब्राहम यांनी "म्युझिकल क्रॅक" असे गाणे म्हणले जे "मुलांना बदललेल्या स्थितीत पाठवते."[69] युनायटेड किंगडममध्ये अशाच प्रकारची घटना वर्णन करण्यात आली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.theguardian.com/film/2014/may/13/frozen-mania-elsa-anna-olaf-disney-emo-princess-let-it-go|title=Frozen-mania: how Elsa, Anna and Olaf conquered the world|date=2014-05-13|website=the Guardian|language=en|access-date=2022-01-03}}</ref> == पुरस्कार आणि सन्मान == "लेट इट गो" ने 86 व्या [[ऑस्कर पुरस्कार|ऑस्कर अवॉर्ड्समध्ये]] सर्वोत्कृष्ट मूळ गाण्याचा अकादमी पुरस्कार जिंकला, जेथे शो-ट्यून आवृत्तीचे एक संक्षिप्त प्रस्तुतीकरण<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ew.com/article/2014/03/03/idina-menzel-sings-let-it-go/|title=Oscars 2014: Idina Menzel performs 'Let It Go'|last=March 03|first=Erin Strecker Updated|last2=EST|first2=2014 at 05:16 AM|website=EW.com|language=en|access-date=2022-01-03|archive-date=2022-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220103171020/https://ew.com/article/2014/03/03/idina-menzel-sings-let-it-go/|url-status=dead}}</ref> मेंझेलने थेट सादर केले;<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.oscars.org/press/latest-academy-news|title=Latest Academy News|date=2014-09-10|website=Oscars.org {{!}} Academy of Motion Picture Arts and Sciences|language=en|access-date=2022-01-03}}</ref> या ऑस्कर पुरस्कारासह रॉबर्ट लोपेझ हे एम्मी, ग्रॅमी, ऑस्कर आणि टोनी जिंकलेल्या मोजक्या लोकांपैकी एक बनले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://time.com/11785/oscars-frozen-egot/|title=Oscars 2014: Inside the Rhyming "Let It Go" Acceptance Speech and 'Frozen 2'|website=Time|language=en|access-date=2022-01-03|archive-date=2014-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205120016/http://time.com/11785/oscars-frozen-egot/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == [[वर्ग:इंग्लिश गाणी]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार प्राप्त गाणी]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार नामांकित गाणी]] 0vzhrvuikqz62x7cv4rrc6mzsfv5fqc 0 302211 2696915 2498369 2026-07-25T14:54:31Z अभय नातू 206 संदर्भ 2696915 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''एलिझाबेथ अ‍ॅन होम्स''' (जन्म ३ फेब्रुवारी १९८४) ही एक अमेरिकन माजी [[जैवतंत्रज्ञान|बायोटेक्नॉलॉजी]] उद्योजक आहे जी [[घोटाळा|गुन्हेगारी फसवणुकीसाठी]] दोषी ठरली होती. <ref name="GriffithJan3">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nytimes.com/2022/01/03/technology/elizabeth-holmes-guilty.html|title=Elizabeth Holmes is found guilty of four counts of fraud.|last=Griffith|first=Erin|last2=Woo|first2=Erin|date=January 3, 2022|website=[[The [[न्यू यॉर्क टाइम्स]]|access-date=January 4, 2022}}</ref> २००३ मध्ये, होम्सने थेरॅनॉसची स्थापना केली आणि ते मुख्य कार्यकारी अधिकारी (सीईओ) होते, ही आता बंद पडलेल्या आरोग्य तंत्रज्ञान कंपनीचे मूल्यमापन वाढले आणि कंपनीने अशा पद्धती विकसित करून रक्त तपासणीमध्ये क्रांती घडवून आणल्याचा दावा केला ज्यामध्ये आश्चर्यकारकपणे लहान प्रमाणात रक्त वापरले जाऊ शकते, जसे की फिंगरप्रिक प्रमाणे. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Levine|first=Matt|url=https://www.bloomberg.com/view/articles/2018-03-14/theranos-misled-investors-and-consumers-who-used-its-blood-test|title=The Blood Unicorn Theranos Was Just a Fairy Tale|date=March 14, 2018|work=Bloomberg View|access-date=March 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314200115/https://www.bloomberg.com/view/articles/2018-03-14/theranos-misled-investors-and-consumers-who-used-its-blood-test|archive-date=March 14, 2018|url-status=live}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Abelson|first=Reed|url=https://www.nytimes.com/2016/04/25/business/theranoss-fate-rests-with-afounder-who-answers-only-to-herself.html?_r=1|title=Theranos's Fate Rests With a Founder Who Answers Only to Herself|date=April 24, 2016|work=[[The [[न्यू यॉर्क टाइम्स]]|access-date=April 30, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613004650/https://www.nytimes.com/2016/04/25/business/theranoss-fate-rests-with-afounder-who-answers-only-to-herself.html?_r=1|archive-date=June 13, 2018|url-status=live}}</ref> २०१५ पर्यंत, ''फोर्ब्सने'' होम्सला तिच्या कंपनीच्या $९-अब्ज मूल्याच्या आधारे अमेरिकेतील सर्वात तरुण आणि सर्वात श्रीमंत स्व-निर्मित महिला अब्जाधीश म्हणून नाव दिले होते. <ref name="ForbesSelfmadeWomen">{{स्रोत बातमी|url=https://www.forbes.com/sites/forbespr/2015/05/27/forbes-announces-inaugural-list-of-americas-50-richest-self-made-women/|title=Forbes Announces Inaugural List Of America's 50 Richest Self-Made Women|date=May 27, 2015|work=[[Forbes]]|access-date=September 8, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909040017/https://www.forbes.com/sites/forbespr/2015/05/27/forbes-announces-inaugural-list-of-americas-50-richest-self-made-women/|archive-date=September 9, 2018|url-status=live}}</ref> पुढील वर्षी, थेरानोसच्या दाव्यांच्या संभाव्य फसवणुकीचे खुलासे समोर येऊ लागल्यावर, ''फोर्ब्सने'' होम्सच्या निव्वळ संपत्तीचा अंदाज शून्यावर सुधारला, <ref name="Forbes_nothing">{{स्रोत बातमी|last=Herper|first=Matthew|url=https://www.forbes.com/sites/matthewherper/2016/06/01/from-4-5-billion-to-nothing-forbes-revises-estimated-net-worth-of-theranos-founder-elizabeth-holmes|title=From $4.5 Billion To Nothing: Forbes Revises Estimated Net Worth Of Theranos Founder Elizabeth Holmes|date=June 1, 2016|work=Forbes|access-date=January 6, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216095750/https://www.forbes.com/sites/matthewherper/2016/06/01/from-4-5-billion-to-nothing-forbes-revises-estimated-net-worth-of-theranos-founder-elizabeth-holmes/|archive-date=December 16, 2019|url-status=live}}</ref> आणि ''[[फोर्च्युन|फॉर्च्यूनने]]'' "जगातील १९ सर्वात निराशाजनक नेते" या वैशिष्ट्यपूर्ण लेखात तिचे नाव दिले. <ref name="Fortune">{{स्रोत बातमी|url=http://fortune.com/2016/03/30/most-disappointing-leaders/|title=The World's 19 Most Disappointing Leaders|date=March 30, 2016|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|access-date=December 2, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161123145216/http://fortune.com/2016/03/30/most-disappointing-leaders/|archive-date=November 23, 2016|url-status=live}}</ref> २०१५ मध्ये थेरॅनोसची घसरण सुरू झाली, जेव्हा पत्रकारितेच्या आणि नियामक तपासणीच्या मालिकेतून कंपनीच्या तंत्रज्ञानाच्या दाव्यांबद्दल आणि होम्सने गुंतवणूकदारांची आणि सरकारची दिशाभूल केली की नाही याबद्दल शंका प्रकट केल्या. २०१८ मध्ये, यूएस सिक्युरिटीज अँड एक्स्चेंज कमिशन (SEC) ने थेरनोस आणि होम्स यांच्यावर कंपनीच्या रक्त-चाचणी तंत्रज्ञानाच्या अचूकतेबद्दल खोट्या किंवा अतिशयोक्त दाव्यांद्वारे "मोठ्या प्रमाणात फसवणूक" करून गुंतवणूकदारांना फसवण्याचा आरोप लावला; होम्सने $५,००,००० दंड भरून, कंपनीला १८.९ दशलक्ष शेअर्स परत करून, थेरॅनोसवरील तिचे मतदान नियंत्रण सोडून दिले आणि सार्वजनिक कंपनीचे अधिकारी किंवा संचालक म्हणून काम करण्यापासून दहा वर्षांची बंदी स्वीकारून आरोपांचा निपटारा केला. जून २०१८ मध्ये, फेडरल ग्रँड ज्युरीने होम्स आणि माजी थेरनोसचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी (COO) रमेश बलवानी यांना वायर फसवणूक आणि वायर फसवणूक करण्याच्या कटाच्या दोन गुन्ह्यांमध्ये दोषी ठरवले, ज्यामध्ये बळी गुंतवणूकदार आणि रुग्ण होते. <ref name=":1">{{स्रोत बातमी|last=Johnson|first=Carolyn Y.|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/elizabeth-holmes-founder-of-blood-testing-company-theranos-indicted-on-wire-fraud-federal-authorities-announce/2018/06/15/8779f538-70df-11e8-bd50-b80389a4e569_story.html|title=Elizabeth Holmes, founder of blood-testing company Theranos, indicted on wire fraud charges|date=June 15, 2018|work=[[The Washington Post]]|language=en-US|issn=0190-8286|access-date=June 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20191011102418/https://www.washingtonpost.com/business/economy/elizabeth-holmes-founder-of-blood-testing-company-theranos-indicted-on-wire-fraud-federal-authorities-announce/2018/06/15/8779f538-70df-11e8-bd50-b80389a4e569_story.html|archive-date=October 11, 2019|url-status=live}}</ref> <ref name="StepsDown">{{स्रोत बातमी|url=https://www.reuters.com/article/theranos-ceo/theranos-founder-elizabeth-holmes-steps-down-as-ceo-idUSL4N1TH5TY|title=Theranos founder Elizabeth Holmes steps down as CEO|date=June 15, 2018|work=Reuters|access-date=June 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626212741/https://www.reuters.com/article/theranos-ceo/theranos-founder-elizabeth-holmes-steps-down-as-ceo-idUSL4N1TH5TY|archive-date=June 26, 2019|url-status=live}}</ref> तिचा खटला ''यूएस वि.'' ''होम्स, इत्यादी.'' जानेवारी २०२२ मध्ये समाप्त झाले जेव्हा होम्सला गुंतवणूकदारांची फसवणूक केल्याबद्दल दोषी ठरविण्यात आले आणि रुग्णांची फसवणूक केल्याबद्दल दोषी नाही. <ref name="Baron">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mercurynews.com/2022/01/03/elizabeth-holmes-trial-split-verdict-finds-theranos-founder-guilty-of-four-counts-of-criminal-fraud-not-guilty-on-four-additional-accounts/|title=Elizabeth Holmes trial: Split verdict finds Theranos founder guilty of four counts of criminal fraud, not guilty on four other counts|last=Baron|first=Ethan|date=January 3, 2022|website=Mercury News|access-date=January 5, 2022}}</ref> तिला फेडरल तुरुंगात २० वर्षांपर्यंतचा सामना करावा लागतो, तसेच संभाव्य लाखो भरपाई आणि दंड; २६ सप्टेंबर २०२२ रोजी शिक्षा सुनावली जाणार आहे. थेरॅनोसची विश्वासार्हता होम्सच्या वैयक्तिक संबंधांना आणि हेन्री किसिंजर, जॉर्ज शल्ट्झ, जिम मॅटिस आणि बेट्सी डेव्होस यांच्यासह प्रभावशाली लोकांच्या समर्थनाची भरती करण्याच्या क्षमतेला कारणीभूत ठरली, या सर्वांनी यूएस राष्ट्राध्यक्ष म्हणून काम केले होते किंवा ते पुढेही जाणार होते. कॅबिनेट अधिकारी. थेरानोसच्या इतिहासात होम्सचे बलवानीसोबत गुप्त प्रेमसंबंध होते. थेरानोसच्या पतनानंतर, तिने हॉटेलच्या वारस बिली इव्हान्सशी डेटिंग सुरू केली, ज्यांच्यासोबत तिला २०२१ मध्ये एक मुलगा झाला. होम्सची कारकीर्द, तिच्या कंपनीचा उदय आणि विघटन आणि त्यानंतरचे पडझड हे पुस्तक, ''बॅड ब्लड: सिक्रेट्स अँड लाईज इन अ सिलिकॉन व्हॅली स्टार्टअप'', ''[[वॉल स्ट्रीट जर्नल|द वॉल स्ट्रीट जर्नलचे]]'' रिपोर्टर जॉन कॅरीरो, एक HBO माहितीपट फीचर फिल्म, ''द. शोधकः आउट फॉर ब्लड इन सिलिकॉन व्हॅली'', आणि ''द ड्रॉपआउट'' नावाची लघु मालिका. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:होम्स, एलिझाबेथ}} [[वर्ग:अमेरिकन उद्योगपती]] [[वर्ग:इ.स. १९८४ मधील जन्म]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 0m5o33abadq000cryq1jbyfcsn3yzqq 0 306542 2696930 2693011 2026-07-25T16:21:16Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2696930 wikitext text/x-wiki खालील यादी ब्राझिल महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. ब्राझिलने २३ ऑगस्ट २०१८ रोजी मेक्सिको विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सूची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | ब्राझिलने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1160713.html ४८१] || २३ ऑगस्ट २०१८ || {{crw|MEX}} || {{flagicon|Colombia}} [[कोलंबिया|लॉस पिनॉल पोलो मैदान क्र.१]], [[कोलंबिया|मॉस्‍कइरा]] || {{crw|BRA}} || rowspan=5 | [[२०१८ दक्षिण अमेरिकन महिला क्रिकेट चॅम्पियनशिप|२०१८ दक्षिण अमेरिकन क्रिकेट अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1160714.html ४८२] || २३ ऑगस्ट २०१८ || {{crw|Chile}} || {{flagicon|Colombia}} [[कोलंबिया|लॉस पिनॉल पोलो मैदान क्र.२]], [[कोलंबिया|मॉस्‍कइरा]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1160716.html ४८७] || २४ ऑगस्ट २०१८ || {{crw|MEX}} || {{flagicon|Colombia}} [[कोलंबिया|लॉस पिनॉल पोलो मैदान क्र.२]], [[कोलंबिया|मॉस्‍कइरा]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1160717.html ४९१] || २५ ऑगस्ट २०१८ || {{crw|Chile}} || {{flagicon|Colombia}} [[कोलंबिया|लॉस पिनॉल पोलो मैदान क्र.२]], [[कोलंबिया|मॉस्‍कइरा]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1161804.html ४९३] || २६ ऑगस्ट २०१८ || {{crw|Chile}} || {{flagicon|Colombia}} [[कोलंबिया|लॉस पिनॉल पोलो मैदान क्र.२]], [[कोलंबिया|मॉस्‍कइरा]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200214.html ७७६] || ३ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|Chile}} || {{flagicon|Peru}} [[लिमा|लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल मैदान]], [[लिमा]] || {{crw|BRA}} || rowspan=5 | [[२०१९ दक्षिण अमेरिकन क्रिकेट चॅम्पियनशिप – महिला स्पर्धा|२०१९ दक्षिण अमेरिकन क्रिकेट अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200216.html ७७८] || ४ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|Peru}} || {{flagicon|Peru}} [[लिमा|लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल मैदान]], [[लिमा]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200218.html ७८१] || ४ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Peru}} [[लिमा|लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल मैदान]], [[लिमा]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200221.html ७८४] || ५ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|MEX}} || {{flagicon|Peru}} [[लिमा|लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल मैदान]], [[लिमा]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200223.html ७८६] || ६ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Peru}} [[लिमा|लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल मैदान]], [[लिमा]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282927.html ९८४] || १८ ऑक्टोबर २०२१ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=6 | [[२०२१ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282929.html ९८६] || १९ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282932.html ९८९] || २१ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282934.html ९९१] || २२ ऑक्टोबर २०२१ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282936.html ९९३] || २४ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282937.html ९९४] || २५ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318375.html १०९५] || ९ जून २०२२ || {{crw|NGA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|NGA}} || rowspan=8 | [[२०२२ क्विबुका महिला ट्वेंटी२० स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318378.html १०९८] || १० जून २०२२ || {{crw|RWA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|RWA}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318380.html ११००] || ११ जून २०२२ || {{crw|GER}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318386.html ११०६] || १२ जून २०२२ || {{crw|BOT}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318392.html १११२] || १४ जून २०२२ || {{crw|UGA}} || {{flagicon|RWA}} [[इंटीग्रेटेड पॉलिटेक्नीक प्रादेशिक विद्यालय मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|UGA}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318396.html १११६] || १५ जून २०२२ || {{crw|KEN}} || {{flagicon|RWA}} [[इंटीग्रेटेड पॉलिटेक्नीक प्रादेशिक विद्यालय मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318400.html ११२०] || १६ जून २०२२ || {{crw|TAN}} || {{flagicon|RWA}} [[इंटीग्रेटेड पॉलिटेक्नीक प्रादेशिक विद्यालय मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|TAN}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318402.html ११२६] || १७ जून २०२२ || {{crw|NGA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|NGA}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1339544.html १२७७] || १४ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|Peru}} || {{flagicon|BRA}} [[रियो दि जानेरो (राज्य)|साओ फर्नांडो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[रियो दि जानेरो (राज्य)|इटागुआ]] || {{crw|BRA}} || rowspan=2 | [[२०२२ महिला दक्षिण अमेरिकन क्रिकेट चॅम्पियनशिप|२०२२ दक्षिण अमेरिकी क्रिकेट अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1339546.html १२८०] || १५ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|BRA}} [[रियो दि जानेरो (राज्य)|साओ फर्नांडो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[रियो दि जानेरो (राज्य)|इटागुआ]] || {{crw|BRA}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381431.html १४९५] || १७ जून २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[मिनास जेराईस|पोकोस दे कालदास]] || {{crw|BRA}} || rowspan=5 | |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381432.html १४९६] || १७ जून २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[मिनास जेराईस|पोकोस दे कालदास]] || {{crw|BRA}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381433.html १४९७] || १८ जून २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[मिनास जेराईस|पोकोस दे कालदास]] || {{crw|BRA}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381434.html १४९८] || १९ जून २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[मिनास जेराईस|पोकोस दे कालदास]] || {{crw|BRA}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381435.html १४९९] || १९ जून २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[मिनास जेराईस|पोकोस दे कालदास]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395008.html १६०४] || ४ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{crw|CAN}} || rowspan=6 | [[क्रिकेट|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395009.html १६१५] || ५ सप्टेंबर २०२३ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395012.html १६३५] || ७ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395013.html १६४८] || ८ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395016.html १६५६] || १० सप्टेंबर २०२३ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395017.html १६५९] || ११ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1451295.html २०४१] || २६ सप्टेंबर २०२४ || {{crw|MEX}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[पोकोस डी काल्डास]] || {{crw|BRA}} || rowspan=4 | [[२०२४ महिला दक्षिण अमेरिकन चॅम्पियनशिप|२०२४ महिला दक्षिण अमेरिकन क्रिकेट अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1451298.html २०४६] || २७ सप्टेंबर २०२४ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[पोकोस डी काल्डास]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1451299.html २०४९] || २८ सप्टेंबर २०२४ || {{crw|CAY}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[पोकोस डी काल्डास]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1451302.html २०५४] || २९ सप्टेंबर २०२४ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[पोकोस डी काल्डास]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474982.html २१९२] || १० मार्च २०२५ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|BRA}} || rowspan=6 | [[२०२५ महिला टी२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता स्पर्धा|२०२६ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474983.html २१९५] || ११ मार्च २०२५ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474986.html २२०५] || १३ मार्च २०२५ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474988.html २२१२] || १४ मार्च २०२५ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474989.html २२१५] || १६ मार्च २०२५ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474991.html २२१७] || १७ मार्च २०२५ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487696.html २३२६] || ३ जून २०२५ || {{crw|MWI}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट 'ब' मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|BRA}} || rowspan=7 | [[२०२५ क्विबुका महिला टी-२० स्पर्धा|२०२५ क्विबुका महिला ट्वेंटी२० स्पर्धा]]<ref name="NonT20I" group="n">या आवृत्तीमध्ये झिम्बाब्वे XI संघाने देखील भाग घेतलेला. ब्राझिलने झिम्बाब्वे XI सोबत खेळलेल्या सामन्याला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487699.html २३३१] || ४ जून २०२५ || {{crw|NGA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487709.html २३४४] || ७ जून २०२५ || {{crw|UGA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|UGA}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487714.html २३५१] || ८ जून २०२५ || {{crw|TAN}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट 'ब' मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|TAN}} |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487720.html २३५६] || १० जून २०२५ || {{crw|RWA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट 'ब' मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|RWA}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487723.html २३६१] || ११ जून २०२५ || {{crw|CMR}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487728.html २३६७] || १२ जून २०२५ || {{crw|SLE}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट 'ब' मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1500635.html २४६५] || ३१ ऑगस्ट २०२५ || {{crw|IOM}} || {{flagicon|ENG}} [[लीड्स|न्यू फ्रॅन्ली क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लीड्स]] || {{crw|BRA}} || rowspan=4 | [[२०२५ युनायटेड किंग्डम महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1500636.html २४६८] || १ सप्टेंबर २०२५ || {{crw|IOM}} || {{flagicon|ENG}} [[लीड्स|न्यू फ्रॅन्ली क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लीड्स]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1500640.html २४७६] || ३ सप्टेंबर २०२५ || {{crw|JER}} || {{flagicon|ENG}} [[लीड्स|न्यू फ्रॅन्ली क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लीड्स]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1500641.html २४७९] || ४ सप्टेंबर २०२५ || {{crw|JER}} || {{flagicon|ENG}} [[लीड्स|न्यू फ्रॅन्ली क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लीड्स]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528317.html २७०१] || ६ एप्रिल २०२६ || {{crw|BOT}} || {{flagicon|BOT}} [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना ओव्हल क्र.१]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BRA}} || rowspan=8 | [[२०२६ बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन महिला ट्वेंटी२० चषक]] |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528321.html २७०५] || ७ एप्रिल २०२६ || {{crw|MWI}} || {{flagicon|BOT}} [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना ओव्हल क्र.१]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528324.html २७०८] || ७ एप्रिल २०२६ || {{crw|MOZ}} || {{flagicon|BOT}} [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना ओव्हल क्र.२]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528326.html २७१०] || ८ एप्रिल २०२६ || {{crw|ZAM}} || {{flagicon|BOT}} [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना ओव्हल क्र.२]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528330.html २७१४] || ९ एप्रिल २०२६ || {{crw|LES}} || {{flagicon|BOT}} [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना ओव्हल क्र.२]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528332.html २७१६] || १० एप्रिल २०२६ || {{crw|BOT}} || {{flagicon|BOT}} [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना ओव्हल क्र.१]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528334.html २७१८] || १० एप्रिल २०२६ || {{crw|MOZ}} || {{flagicon|BOT}} [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना ओव्हल क्र.१]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529786.html २७२३] || ११ एप्रिल २०२६ || {{crw|BOT}} || {{flagicon|BOT}} [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना ओव्हल क्र.१]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539493.html २८४१] || ११ जून २०२६ || {{crw|NGA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|BRA}} || rowspan=7 | [[२०२६ क्विबुका महिला टी-२० स्पर्धा|२०२६ क्विबुका महिला ट्वेंटी२० स्पर्धा]]<ref name="NonT20I" group="n">या आवृत्तीमध्ये झिम्बाब्वे XI संघाने देखील भाग घेतलेला. ब्राझिलने झिम्बाब्वे XI सोबत खेळलेल्या सामन्याला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539497.html २८४६] || १२ जून २०२६ || {{crw|MWI}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट 'ब' मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539500.html २८५३] || १४ जून २०२६ || {{crw|RWA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट 'ब' मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|RWA}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539503.html २८५९] || १५ जून २०२६ || {{crw|NGA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट 'ब' मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539506.html २८६४] || १७ जून २०२६ || {{crw|MWI}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539507.html २८६८] || १८ जून २०२६ || {{crw|RWA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट 'ब' मैदान]], [[किगाली]] || टाय |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539510.html २८७५] || २० जून २०२६ || {{crw|NGA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|NGA}} |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:ब्राझिलमधील क्रिकेट]] rgwlt055kh5u1ik5grfuoq5u9xlih5e 2696939 2696930 2026-07-25T16:48:17Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2696939 wikitext text/x-wiki खालील यादी ब्राझिल महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. ब्राझिलने २३ ऑगस्ट २०१८ रोजी मेक्सिको विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सूची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | ब्राझिलने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1160713.html ४८१] || २३ ऑगस्ट २०१८ || {{crw|MEX}} || {{flagicon|Colombia}} [[कोलंबिया|लॉस पिनॉल पोलो मैदान क्र.१]], [[कोलंबिया|मॉस्‍कइरा]] || {{crw|BRA}} || rowspan=5 | [[२०१८ दक्षिण अमेरिकन महिला क्रिकेट चॅम्पियनशिप|२०१८ दक्षिण अमेरिकन क्रिकेट अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1160714.html ४८२] || २३ ऑगस्ट २०१८ || {{crw|Chile}} || {{flagicon|Colombia}} [[कोलंबिया|लॉस पिनॉल पोलो मैदान क्र.२]], [[कोलंबिया|मॉस्‍कइरा]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1160716.html ४८७] || २४ ऑगस्ट २०१८ || {{crw|MEX}} || {{flagicon|Colombia}} [[कोलंबिया|लॉस पिनॉल पोलो मैदान क्र.२]], [[कोलंबिया|मॉस्‍कइरा]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1160717.html ४९१] || २५ ऑगस्ट २०१८ || {{crw|Chile}} || {{flagicon|Colombia}} [[कोलंबिया|लॉस पिनॉल पोलो मैदान क्र.२]], [[कोलंबिया|मॉस्‍कइरा]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1161804.html ४९३] || २६ ऑगस्ट २०१८ || {{crw|Chile}} || {{flagicon|Colombia}} [[कोलंबिया|लॉस पिनॉल पोलो मैदान क्र.२]], [[कोलंबिया|मॉस्‍कइरा]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200214.html ७७६] || ३ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|Chile}} || {{flagicon|Peru}} [[लिमा|लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल मैदान]], [[लिमा]] || {{crw|BRA}} || rowspan=5 | [[२०१९ दक्षिण अमेरिकन क्रिकेट चॅम्पियनशिप – महिला स्पर्धा|२०१९ दक्षिण अमेरिकन क्रिकेट अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200216.html ७७८] || ४ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|Peru}} || {{flagicon|Peru}} [[लिमा|लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल मैदान]], [[लिमा]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200218.html ७८१] || ४ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Peru}} [[लिमा|लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल मैदान]], [[लिमा]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200221.html ७८४] || ५ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|MEX}} || {{flagicon|Peru}} [[लिमा|लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल मैदान]], [[लिमा]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200223.html ७८६] || ६ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Peru}} [[लिमा|लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल मैदान]], [[लिमा]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282927.html ९८४] || १८ ऑक्टोबर २०२१ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=6 | [[२०२१ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282929.html ९८६] || १९ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282932.html ९८९] || २१ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282934.html ९९१] || २२ ऑक्टोबर २०२१ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282936.html ९९३] || २४ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282937.html ९९४] || २५ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318375.html १०९५] || ९ जून २०२२ || {{crw|NGA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|NGA}} || rowspan=8 | [[२०२२ क्विबुका महिला ट्वेंटी२० स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318378.html १०९८] || १० जून २०२२ || {{crw|RWA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|RWA}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318380.html ११००] || ११ जून २०२२ || {{crw|GER}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318386.html ११०६] || १२ जून २०२२ || {{crw|BOT}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318392.html १११२] || १४ जून २०२२ || {{crw|UGA}} || {{flagicon|RWA}} [[इंटीग्रेटेड पॉलिटेक्नीक प्रादेशिक विद्यालय मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|UGA}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318396.html १११६] || १५ जून २०२२ || {{crw|KEN}} || {{flagicon|RWA}} [[इंटीग्रेटेड पॉलिटेक्नीक प्रादेशिक विद्यालय मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318400.html ११२०] || १६ जून २०२२ || {{crw|TAN}} || {{flagicon|RWA}} [[इंटीग्रेटेड पॉलिटेक्नीक प्रादेशिक विद्यालय मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|TAN}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318402.html ११२६] || १७ जून २०२२ || {{crw|NGA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|NGA}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1339544.html १२७७] || १४ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|Peru}} || {{flagicon|BRA}} [[रियो दि जानेरो (राज्य)|साओ फर्नांडो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[रियो दि जानेरो (राज्य)|इटागुआ]] || {{crw|BRA}} || rowspan=2 | [[२०२२ महिला दक्षिण अमेरिकन क्रिकेट चॅम्पियनशिप|२०२२ दक्षिण अमेरिकी क्रिकेट अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1339546.html १२८०] || १५ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|BRA}} [[रियो दि जानेरो (राज्य)|साओ फर्नांडो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[रियो दि जानेरो (राज्य)|इटागुआ]] || {{crw|BRA}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381431.html १४९५] || १७ जून २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[मिनास जेराईस|पोकोस दे कालदास]] || {{crw|BRA}} || rowspan=5 | |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381432.html १४९६] || १७ जून २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[मिनास जेराईस|पोकोस दे कालदास]] || {{crw|BRA}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381433.html १४९७] || १८ जून २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[मिनास जेराईस|पोकोस दे कालदास]] || {{crw|BRA}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381434.html १४९८] || १९ जून २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[मिनास जेराईस|पोकोस दे कालदास]] || {{crw|BRA}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381435.html १४९९] || १९ जून २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[मिनास जेराईस|पोकोस दे कालदास]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395008.html १६०४] || ४ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{crw|CAN}} || rowspan=6 | [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395009.html १६१५] || ५ सप्टेंबर २०२३ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395012.html १६३५] || ७ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395013.html १६४८] || ८ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395016.html १६५६] || १० सप्टेंबर २०२३ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395017.html १६५९] || ११ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1451295.html २०४१] || २६ सप्टेंबर २०२४ || {{crw|MEX}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[पोकोस डी काल्डास]] || {{crw|BRA}} || rowspan=4 | [[२०२४ महिला दक्षिण अमेरिकन चॅम्पियनशिप|२०२४ महिला दक्षिण अमेरिकन क्रिकेट अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1451298.html २०४६] || २७ सप्टेंबर २०२४ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[पोकोस डी काल्डास]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1451299.html २०४९] || २८ सप्टेंबर २०२४ || {{crw|CAY}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[पोकोस डी काल्डास]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1451302.html २०५४] || २९ सप्टेंबर २०२४ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Brazil}} [[मिनास जेराईस|पोकोस ओव्हल]], [[पोकोस डी काल्डास]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474982.html २१९२] || १० मार्च २०२५ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|BRA}} || rowspan=6 | [[२०२५ महिला टी२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता स्पर्धा|२०२६ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474983.html २१९५] || ११ मार्च २०२५ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474986.html २२०५] || १३ मार्च २०२५ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474988.html २२१२] || १४ मार्च २०२५ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474989.html २२१५] || १६ मार्च २०२५ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474991.html २२१७] || १७ मार्च २०२५ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487696.html २३२६] || ३ जून २०२५ || {{crw|MWI}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट 'ब' मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|BRA}} || rowspan=7 | [[२०२५ क्विबुका महिला टी-२० स्पर्धा|२०२५ क्विबुका महिला ट्वेंटी२० स्पर्धा]]<ref name="NonT20I" group="n">या आवृत्तीमध्ये झिम्बाब्वे XI संघाने देखील भाग घेतलेला. ब्राझिलने झिम्बाब्वे XI सोबत खेळलेल्या सामन्याला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487699.html २३३१] || ४ जून २०२५ || {{crw|NGA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487709.html २३४४] || ७ जून २०२५ || {{crw|UGA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|UGA}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487714.html २३५१] || ८ जून २०२५ || {{crw|TAN}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट 'ब' मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|TAN}} |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487720.html २३५६] || १० जून २०२५ || {{crw|RWA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट 'ब' मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|RWA}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487723.html २३६१] || ११ जून २०२५ || {{crw|CMR}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487728.html २३६७] || १२ जून २०२५ || {{crw|SLE}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट 'ब' मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1500635.html २४६५] || ३१ ऑगस्ट २०२५ || {{crw|IOM}} || {{flagicon|ENG}} [[लीड्स|न्यू फ्रॅन्ली क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लीड्स]] || {{crw|BRA}} || rowspan=4 | [[२०२५ युनायटेड किंग्डम महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1500636.html २४६८] || १ सप्टेंबर २०२५ || {{crw|IOM}} || {{flagicon|ENG}} [[लीड्स|न्यू फ्रॅन्ली क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लीड्स]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1500640.html २४७६] || ३ सप्टेंबर २०२५ || {{crw|JER}} || {{flagicon|ENG}} [[लीड्स|न्यू फ्रॅन्ली क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लीड्स]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1500641.html २४७९] || ४ सप्टेंबर २०२५ || {{crw|JER}} || {{flagicon|ENG}} [[लीड्स|न्यू फ्रॅन्ली क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लीड्स]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528317.html २७०१] || ६ एप्रिल २०२६ || {{crw|BOT}} || {{flagicon|BOT}} [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना ओव्हल क्र.१]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BRA}} || rowspan=8 | [[२०२६ बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन महिला ट्वेंटी२० चषक]] |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528321.html २७०५] || ७ एप्रिल २०२६ || {{crw|MWI}} || {{flagicon|BOT}} [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना ओव्हल क्र.१]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528324.html २७०८] || ७ एप्रिल २०२६ || {{crw|MOZ}} || {{flagicon|BOT}} [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना ओव्हल क्र.२]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528326.html २७१०] || ८ एप्रिल २०२६ || {{crw|ZAM}} || {{flagicon|BOT}} [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना ओव्हल क्र.२]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528330.html २७१४] || ९ एप्रिल २०२६ || {{crw|LES}} || {{flagicon|BOT}} [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना ओव्हल क्र.२]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528332.html २७१६] || १० एप्रिल २०२६ || {{crw|BOT}} || {{flagicon|BOT}} [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना ओव्हल क्र.१]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528334.html २७१८] || १० एप्रिल २०२६ || {{crw|MOZ}} || {{flagicon|BOT}} [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना ओव्हल क्र.१]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529786.html २७२३] || ११ एप्रिल २०२६ || {{crw|BOT}} || {{flagicon|BOT}} [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना ओव्हल क्र.१]], [[गॅबारोनी]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539493.html २८४१] || ११ जून २०२६ || {{crw|NGA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|BRA}} || rowspan=7 | [[२०२६ क्विबुका महिला टी-२० स्पर्धा|२०२६ क्विबुका महिला ट्वेंटी२० स्पर्धा]]<ref name="NonT20I" group="n">या आवृत्तीमध्ये झिम्बाब्वे XI संघाने देखील भाग घेतलेला. ब्राझिलने झिम्बाब्वे XI सोबत खेळलेल्या सामन्याला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० दर्जा नसल्याने तो सामना या यादीत समाविष्ट केलेला नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539497.html २८४६] || १२ जून २०२६ || {{crw|MWI}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट 'ब' मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539500.html २८५३] || १४ जून २०२६ || {{crw|RWA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट 'ब' मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|RWA}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539503.html २८५९] || १५ जून २०२६ || {{crw|NGA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट 'ब' मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539506.html २८६४] || १७ जून २०२६ || {{crw|MWI}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539507.html २८६८] || १८ जून २०२६ || {{crw|RWA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट 'ब' मैदान]], [[किगाली]] || टाय |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539510.html २८७५] || २० जून २०२६ || {{crw|NGA}} || {{flagicon|RWA}} [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]] || {{crw|NGA}} |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:ब्राझिलमधील क्रिकेट]] f39vl2jlq3ad1jqdmgpqgtxjaa373d7 0 306547 2697037 2610496 2026-07-26T11:20:37Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2697037 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Supermoon_comparison.jpg|इवलेसे| २० डिसेंबर २०१० (डावीकडे) आणि १९ मार्च २०११ (उजवीकडे) च्या सुपरमूनचा (उजवीकडे) पृथ्वीवरून पाहिल्याप्रमाणे सरासरी पौर्णिमेच्या स्पष्ट व्यासांचा एक संयोजन.]] [[चित्र:Super_Blood_Moon_2.jpg|इवलेसे| सुपर ब्लड मून (१५ मे २०२२ रोजी घेतलेला)]] '''सुपरमून''' हा एक पौर्णिमा किंवा [[कृष्ण पक्ष|नवीन चंद्र]] आहे जो जवळजवळ [[उपनाभी बिंदू|पेरीजीशी]] जुळतो — [[चंद्र]] त्याच्या लंबवर्तुळाकार कक्षेत [[पृथ्वी|पृथ्वीच्या]] सर्वात जवळ येतो — परिणामी चंद्र डिस्कचा आकार पृथ्वीवरून पाहिल्याप्रमाणे थोडा मोठा दिसतो. <ref name="NYT-20140907">{{स्रोत बातमी|last=Staff|url=https://www.nytimes.com/2014/09/09/science/revisiting-the-moon.html|title=Revisiting the Moon|date=September 7, 2014|work=[[न्यू यॉर्क टाइम्स]]|access-date=September 8, 2014}}</ref> तांत्रिक नाव '''पेरीजी सिझिजी''' (पृथ्वी-चंद्र-सूर्य प्रणालीचे) किंवा पेरीजीभोवती '''पूर्ण''' (किंवा '''नवीन''' ) '''चंद्र आहे''' . {{Efn|See [[Apsis|perigee]] and [[Syzygy (astronomy)|syzygy]]}} ''सुपरमून'' हा शब्द मूळचा [[ज्योतिष|ज्योतिषशास्त्रीय]] असल्यामुळे, त्याची अचूक [[खगोलशास्त्र|खगोलशास्त्रीय]] व्याख्या नाही. <ref name="Discover">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://blogs.discovermagazine.com/badastronomy/2011/03/18/kryptonite-for-the-supermoon/|title=Kryptonite for the supermoon|last=Plait|first=Phil|authorlink=Phil Plait|website=Bad Astronomy|publisher=Discover|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022223111/http://blogs.discovermagazine.com/badastronomy/2011/03/18/kryptonite-for-the-supermoon/|archive-date=October 22, 2019|access-date=August 29, 2015}}</ref> [[भरती व ओहोटी|सागरी]] आणि क्रस्टल भरती या दोन्हींसोबत चंद्राचा खरा संबंध असल्यामुळे असा दावा करण्यात आला आहे की सुपरमूनची घटना [[भूकंप]] आणि ज्वालामुखीचा उद्रेक यासारख्या घटनांच्या वाढीव जोखमीशी संबंधित असू शकते, परंतु असा कोणताही दुवा सापडला नाही. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://news.discovery.com/earth/super-moon-earthquake-no-link-110318.html|title=No Link Between 'Super Moon' and Earthquakes|last=Rice|first=Rachel|publisher=Discovery News|access-date=March 20, 2015|archive-date=2011-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110613074015/http://news.discovery.com/earth/super-moon-earthquake-no-link-110318.html|url-status=dead}}</ref> == व्याख्या == NOAA [[जलविज्ञान|हायड्रोलॉजिस्ट]] फर्गस वुड यांनी १९७६ मध्ये प्रकाशित केलेले ''“नॉटिकल हिस्ट्री आणि कोस्टल फ्लडिंगमधील पेरिजिअन स्प्रिंग टाइड्सची धोरणात्मक भूमिका” वाचताना'' ''सुपरमून'' हा शब्द [[ज्योतिष|ज्योतिषी]] रिचर्ड नोले यांना देण्यात आला आहे ''.'' <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Nolle|first=Richard|title=The SuperMoon and Other Lunar Extremes|url=https://www.mountainastrologer.com/oldfiles/Nolle1007.html|journal=Mountain Astrologer|volume=Oct/Nov 2007|pages=20–21|accessdate=2022-06-14|archive-date=2021-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210211215826/https://www.mountainastrologer.com/oldfiles/Nolle1007.html|url-status=dead}}</ref> ''<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.actforlibraries.org/what-is-a-super-moon/|title=What is a Super Moon|work=Actforlibraries.org|language=en-US|access-date=2018-01-10|archive-date=2022-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220320094321/http://www.actforlibraries.org/what-is-a-super-moon/|url-status=dead}}</ref> <ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/strategicroleofp00wood|title=The Strategic Role of Perigean Spring Tides in Nautical History and Coastal Flooding, 1635-1976|last=Fergus|first=Wood|publisher=NOAA|year=1976|location=Washington DC}}</ref>'' व्यवहारात, सुपरमून लेबल प्राप्त करण्यासाठी पूर्ण चंद्र किती जवळ आला पाहिजे याची कोणतीही अधिकृत किंवा अगदी सुसंगत व्याख्या नाही आणि नवीन चंद्रांना क्वचितच सुपरमून लेबल प्राप्त होते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ज्योतिष]] h7dtu6f0q320448a7we3dtvqmbxse3r 0 306571 2696924 2693051 2026-07-25T16:06:18Z Aditya tamhankar 80177 2696924 wikitext text/x-wiki खालील यादी कॅनडा महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. कॅनडाने १७ मे २०१९ रोजी अमेरिका विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | कॅनडाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183855.html ६५६] || १७ मे २०१९ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=3 | [[२०१९ आयसीसी महिला पात्रता अमेरिका|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183856.html ६५८] || १८ मे २०१९ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183857.html ६६०] || १९ मे २०१९ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282928.html ९८५] || १८ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|CAN}} || rowspan=6 | [[२०२१ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282930.html ९८७] || १९ ऑक्टोबर २०२१ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282932.html ९८९] || २१ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282933.html ९९०] || २२ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282935.html ९९२] || २४ ऑक्टोबर २०२१ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282937.html ९९४] || २५ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395008.html १६०४] || ४ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{crw|CAN}} || rowspan=6 | [[क्रिकेट|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395010.html १६१६] || ५ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395011.html १६३४] || ७ सप्टेंबर २०२३ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395013.html १६४८] || ८ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395015.html १६५५] || १० सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395018.html १६६०] || १२ सप्टेंबर २०२३ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474981.html २१९१] || १० मार्च २०२५ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|CAN}} || rowspan=6 | [[२०२५ महिला टी२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता स्पर्धा|२०२६ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474984.html २१९६] || ११ मार्च २०२५ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|ARG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474986.html २२०५] || १३ मार्च २०२५ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474987.html २२११] || १४ मार्च २०२५ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474989.html २२१५] || १६ मार्च २०२५ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474992.html २२१८] || १७ मार्च २०२५ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506664.html २५४१] || २० ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|UGA}} || {{flagicon|UGA}} [[लुगोगो स्टेडियम]], [[कम्पाला]] || {{crw|UGA}} || rowspan=16 | |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506665.html २५४२] || २१ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|UGA}} || {{flagicon|UGA}} [[लुगोगो स्टेडियम]], [[कम्पाला]] || {{crw|UGA}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506666.html २५४३] || २३ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|UGA}} || {{flagicon|UGA}} [[लुगोगो स्टेडियम]], [[कम्पाला]] || {{crw|UGA}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506667.html २५४४] || २४ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|UGA}} || {{flagicon|UGA}} [[लुगोगो स्टेडियम]], [[कम्पाला]] || {{crw|UGA}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506668.html २५४५] || २६ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|UGA}} || {{flagicon|UGA}} [[लुगोगो स्टेडियम]], [[कम्पाला]] || {{crw|UGA}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506669.html २५४६] || ४ नोव्हेंबर २०२५ || {{crw|TAN}} || {{flagicon|TAN}} [[दार एस सलाम|जिमखाना क्लब स्टेडियम]], [[दार एस सलाम]] || अनिर्णित |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506670.html २५४७] || ५ नोव्हेंबर २०२५ || {{crw|TAN}} || {{flagicon|TAN}} [[दार एस सलाम|जिमखाना क्लब स्टेडियम]], [[दार एस सलाम]] || {{crw|TAN}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506671.html २५४८] || ५ नोव्हेंबर २०२५ || {{crw|TAN}} || {{flagicon|TAN}} [[दार एस सलाम|जिमखाना क्लब स्टेडियम]], [[दार एस सलाम]] || {{crw|CAN}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506672.html २५४९] || ६ नोव्हेंबर २०२५ || {{crw|TAN}} || {{flagicon|TAN}} [[दार एस सलाम|जिमखाना क्लब स्टेडियम]], [[दार एस सलाम]] || {{crw|TAN}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544142.html] || २९ जुलै २०२६ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[सेंट जॉर्ज कॉलेज (किल्मेस)|सेंट जॉर्ज कॉलेज क्रिकेट मैदान]], [[किल्मेस]] || TBD |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544143.html] || ३० जुलै २०२६ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[सेंट जॉर्ज कॉलेज (किल्मेस)|सेंट जॉर्ज कॉलेज क्रिकेट मैदान]], [[किल्मेस]] || TBD |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544144.html] || ३१ जुलै २०२६ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[सेंट जॉर्ज कॉलेज (किल्मेस)|सेंट जॉर्ज कॉलेज क्रिकेट मैदान]], [[किल्मेस]] || TBD |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544145.html] || १ ऑगस्ट २०२६ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[सेंट जॉर्ज कॉलेज (किल्मेस)|सेंट जॉर्ज कॉलेज क्रिकेट मैदान]], [[किल्मेस]] || TBD |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544146.html] || १ ऑगस्ट २०२६ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[सेंट जॉर्ज कॉलेज (किल्मेस)|सेंट जॉर्ज कॉलेज क्रिकेट मैदान]], [[किल्मेस]] || TBD |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544147.html] || २ ऑगस्ट २०२६ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[सेंट जॉर्ज कॉलेज (किल्मेस)|सेंट जॉर्ज कॉलेज क्रिकेट मैदान]], [[किल्मेस]] || TBD |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544148.html] || २ ऑगस्ट २०२६ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[सेंट जॉर्ज कॉलेज (किल्मेस)|सेंट जॉर्ज कॉलेज क्रिकेट मैदान]], [[किल्मेस]] || TBD |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:कॅनडा क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:२०-२० क्रिकेट]] hgds9lr4nxj53zbsq4x9tpdwx0f0fyc 2696940 2696924 2026-07-25T16:48:34Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2696940 wikitext text/x-wiki खालील यादी कॅनडा महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. कॅनडाने १७ मे २०१९ रोजी अमेरिका विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | कॅनडाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183855.html ६५६] || १७ मे २०१९ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=3 | [[२०१९ आयसीसी महिला पात्रता अमेरिका|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183856.html ६५८] || १८ मे २०१९ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183857.html ६६०] || १९ मे २०१९ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282928.html ९८५] || १८ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|CAN}} || rowspan=6 | [[२०२१ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282930.html ९८७] || १९ ऑक्टोबर २०२१ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282932.html ९८९] || २१ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282933.html ९९०] || २२ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282935.html ९९२] || २४ ऑक्टोबर २०२१ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282937.html ९९४] || २५ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395008.html १६०४] || ४ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{crw|CAN}} || rowspan=6 | [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395010.html १६१६] || ५ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395011.html १६३४] || ७ सप्टेंबर २०२३ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395013.html १६४८] || ८ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395015.html १६५५] || १० सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395018.html १६६०] || १२ सप्टेंबर २०२३ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474981.html २१९१] || १० मार्च २०२५ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|CAN}} || rowspan=6 | [[२०२५ महिला टी२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता स्पर्धा|२०२६ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474984.html २१९६] || ११ मार्च २०२५ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|ARG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474986.html २२०५] || १३ मार्च २०२५ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474987.html २२११] || १४ मार्च २०२५ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474989.html २२१५] || १६ मार्च २०२५ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474992.html २२१८] || १७ मार्च २०२५ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सान अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506664.html २५४१] || २० ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|UGA}} || {{flagicon|UGA}} [[लुगोगो स्टेडियम]], [[कम्पाला]] || {{crw|UGA}} || rowspan=16 | |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506665.html २५४२] || २१ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|UGA}} || {{flagicon|UGA}} [[लुगोगो स्टेडियम]], [[कम्पाला]] || {{crw|UGA}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506666.html २५४३] || २३ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|UGA}} || {{flagicon|UGA}} [[लुगोगो स्टेडियम]], [[कम्पाला]] || {{crw|UGA}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506667.html २५४४] || २४ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|UGA}} || {{flagicon|UGA}} [[लुगोगो स्टेडियम]], [[कम्पाला]] || {{crw|UGA}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506668.html २५४५] || २६ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|UGA}} || {{flagicon|UGA}} [[लुगोगो स्टेडियम]], [[कम्पाला]] || {{crw|UGA}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506669.html २५४६] || ४ नोव्हेंबर २०२५ || {{crw|TAN}} || {{flagicon|TAN}} [[दार एस सलाम|जिमखाना क्लब स्टेडियम]], [[दार एस सलाम]] || अनिर्णित |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506670.html २५४७] || ५ नोव्हेंबर २०२५ || {{crw|TAN}} || {{flagicon|TAN}} [[दार एस सलाम|जिमखाना क्लब स्टेडियम]], [[दार एस सलाम]] || {{crw|TAN}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506671.html २५४८] || ५ नोव्हेंबर २०२५ || {{crw|TAN}} || {{flagicon|TAN}} [[दार एस सलाम|जिमखाना क्लब स्टेडियम]], [[दार एस सलाम]] || {{crw|CAN}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506672.html २५४९] || ६ नोव्हेंबर २०२५ || {{crw|TAN}} || {{flagicon|TAN}} [[दार एस सलाम|जिमखाना क्लब स्टेडियम]], [[दार एस सलाम]] || {{crw|TAN}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544142.html] || २९ जुलै २०२६ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[सेंट जॉर्ज कॉलेज (किल्मेस)|सेंट जॉर्ज कॉलेज क्रिकेट मैदान]], [[किल्मेस]] || TBD |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544143.html] || ३० जुलै २०२६ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[सेंट जॉर्ज कॉलेज (किल्मेस)|सेंट जॉर्ज कॉलेज क्रिकेट मैदान]], [[किल्मेस]] || TBD |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544144.html] || ३१ जुलै २०२६ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[सेंट जॉर्ज कॉलेज (किल्मेस)|सेंट जॉर्ज कॉलेज क्रिकेट मैदान]], [[किल्मेस]] || TBD |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544145.html] || १ ऑगस्ट २०२६ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[सेंट जॉर्ज कॉलेज (किल्मेस)|सेंट जॉर्ज कॉलेज क्रिकेट मैदान]], [[किल्मेस]] || TBD |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544146.html] || १ ऑगस्ट २०२६ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[सेंट जॉर्ज कॉलेज (किल्मेस)|सेंट जॉर्ज कॉलेज क्रिकेट मैदान]], [[किल्मेस]] || TBD |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544147.html] || २ ऑगस्ट २०२६ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[सेंट जॉर्ज कॉलेज (किल्मेस)|सेंट जॉर्ज कॉलेज क्रिकेट मैदान]], [[किल्मेस]] || TBD |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544148.html] || २ ऑगस्ट २०२६ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[सेंट जॉर्ज कॉलेज (किल्मेस)|सेंट जॉर्ज कॉलेज क्रिकेट मैदान]], [[किल्मेस]] || TBD |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:कॅनडा क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:२०-२० क्रिकेट]] p8orzas9p5rsohjqyp8xifhelwmj8pb 0 318660 2696934 2695822 2026-07-25T16:41:44Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2696934 wikitext text/x-wiki खालील यादी आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. आयर्लंडने २७ जून २००८ रोजी वेस्ट इंडीज विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आयर्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351357.html १३] || २७ जून २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|रश क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन|रश]] || {{crw|WIN}} || rowspan=3 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351361.html १६] || १ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[वेलिंग्टन कॉलेज मैदान]], [[बर्कशायर|क्रोथॉर्न]] || {{crw|SA}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/403419.html २२] || २५ मे २००९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|द वाईनयार्ड]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/403412.html २३] || २८ मे २००९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|PAK}} || rowspan=2 | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २००९|२००९ महिला आर.एस.ए. ट्वेंटी२० चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/403415.html २४] || २९ मे २००९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑब्झरवेट्री लेन]], [[डब्लिन]] || {{crw|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/410398.html ४४] || ६ ऑगस्ट २००९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑब्झरवेट्री लेन]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} || [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २००९|२००९ युरोप महिला ट्वेंटी२० अजिंक्यपद चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/471295.html ८२] || १४ ऑक्टोबर २०१० || {{crw|SRI}} || {{flagicon|SA}} [[पॉचेफस्ट्रूम|उत्तर-पश्चिम विद्यापीठ मैदान क्र.२]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|SRI}} || rowspan=3 | [[२०१०-११ आयसीसी महिला क्रिकेट चॅलेंज|२०१० महिला ट्वेंटी२० चॅलेंज]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/471297.html ८४] || १६ ऑक्टोबर २०१० || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SA}} [[पॉचेफस्ट्रूम|उत्तर-पश्चिम विद्यापीठ मैदान क्र.२]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/471300.html ८८] || १६ ऑक्टोबर २०१० || {{crw|NED}} || {{flagicon|SA}} [[पॉचेफस्ट्रूम|विटरॅंड क्रिकेट मैदान]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/499430.html १०४] || २४ एप्रिल २०११ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SRI}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|PAK}} || [[२०११ महिला चौरंगी मालिका|२०११ श्रीलंका महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/523711.html ११५] || १५ ऑगस्ट २०११ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[उट्रेख्त (शहर)|कॅंपाँग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]] || {{crw|IRE}} || [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०११|२०११ युरोप महिला ट्वेंटी२० अजिंक्यपद चषक]] |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527767.html ११६] || २० ऑगस्ट २०११ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[उट्रेख्त (शहर)|कॅंपाँग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]] || {{crw|IRE}} || rowspan=3 | |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527768.html ११७] || २० ऑगस्ट २०११ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[उट्रेख्त (शहर)|कॅंपाँग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]] || {{crw|IRE}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565835.html १४९] || २३ जून २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लोघोब्रो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/567401.html १५२] || २८ ऑगस्ट २०१२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|BAN}} || rowspan=2 | [[२०१२ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|२०१२ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/555897.html १५३] || २९ ऑगस्ट २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|PAK}} |- | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/639136.html २०२] || ८ जुलै २०१३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[वेस्ट मिडलंड्स|मोसली क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट मिडलंड्स|सोलिहुल]] || {{crw|PAK}} || rowspan=3 | |- | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/639137.html २०३] || ८ जुलै २०१३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[वेस्ट मिडलंड्स|मोसली क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट मिडलंड्स|सोलिहुल]] || {{crw|PAK}} |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/644941.html २०४] || १६ जुलै २०१३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|वाय.एम.सी.ए. क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/550291.html २०५] || २७ जुलै २०१३ || {{crw|SRI}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|मेरीन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|SRI}} || rowspan=2 | [[२०१३ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२०१४ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२० पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/550299.html २०६] || २९ जुलै २०१३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|वाय.एम.सी.ए. क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/698985.html २२५] || १९ जानेवारी २०१४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|QAT}} [[वेस्ट एण्ड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] || {{crw|IRE}} || rowspan=4 | [[२०१३-१४ कतार पीसीबी महिला तिरंगी मालिका#महिला टी२०आ मालिका|२०१४ पीसीबी महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/698987.html २२६] || २० जानेवारी २०१४ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|QAT}} [[वेस्ट एण्ड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] || {{crw|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/698989.html २२७] || २० जानेवारी २०१४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|QAT}} [[वेस्ट एण्ड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] || {{crw|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/698991.html २२८] || २२ जानेवारी २०१४ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|QAT}} [[वेस्ट एण्ड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] || {{crw|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682975.html २५१] || २५ मार्च २०१४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{crw|NZ}} || rowspan=5 | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०१३-१४|२०१४ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682983.html २५५] || २७ मार्च २०१४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682991.html २५९] || २९ मार्च २०१४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682999.html २६३] || ३१ मार्च २०१४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{crw|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/718467.html २७१] || ३ एप्रिल २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{crw|BAN}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/765969.html २८१] || ९ सप्टेंबर २०१४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[वेस्ट मिडलंड्स|मोसली क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट मिडलंड्स|सोलिहुल]] || {{crw|SA}} || rowspan=6 | |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/765971.html २८२] || ९ सप्टेंबर २०१४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[वेस्ट मिडलंड्स|मोसली क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट मिडलंड्स|सोलिहुल]] || {{crw|SA}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/765973.html २८३] || १० सप्टेंबर २०१४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[वेस्ट मिडलंड्स|मोसली क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट मिडलंड्स|सोलिहुल]] || {{crw|SA}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/798615.html ३१०] || १९ ऑगस्ट २०१५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|वाय.एम.सी.ए. क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/798619.html ३११] || २१ ऑगस्ट २०१५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|वाय.एम.सी.ए. क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/798621.html ३१२] || २२ ऑगस्ट २०१५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|वाय.एम.सी.ए. क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/881755.html ३२४] || ५ डिसेंबर २०१५ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|THA}} [[तेर्डथाई क्रिकेट मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IRE}} || [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०१५-१६|२०१६ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२० पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951383.html ३४४] || १८ मार्च २०१६ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|NZL}} || rowspan=4 | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०१५-१६|२०१६ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951391.html ३४८] || २० मार्च २०१६ || {{crw|SRI}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|SRI}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951397.html ३५१] || २३ मार्च २०१६ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951405.html ३५५] || २६ मार्च २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|AUS}} |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/962019.html ३६६] || १ ऑगस्ट २०१६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|वाय.एम.सी.ए. क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|SA}} || rowspan=7 | |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/962021.html ३६७] || ३ ऑगस्ट २०१६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|वाय.एम.सी.ए. क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/962023.html ३६८] || ५ सप्टेंबर २०१६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[उत्तर आयर्लंड|माघेरमासन]] || {{crw|IRE}} |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1145890.html ४२५] || ६ जून २०१८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|वाय.एम.सी.ए. क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|NZ}} |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1145894.html ४३८] || २८ जून २०१८ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|वाय.एम.सी.ए. क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|BAN}} |- | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1145895.html ४४०] || २९ जून २०१८ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|BAN}} |- | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1145896.html ४४१] || १ जुलै २०१८ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IRE}} [[सिडनी परेड]], [[डब्लिन]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1147717.html ४४३] || ७ जुलै २०१८ || {{crw|THA}} || {{flagicon|NED}} [[कॅंपॉंग क्रिकेट क्लब]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]] || {{crw|IRE}} || rowspan=5 | [[२०१८ महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०१८ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२० पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1147722.html ४४८] || ८ जुलै २०१८ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. क्रिकेट मैदान]], [[नूर्द-हॉलंड|ॲम्स्टलवीन]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1147726.html ४५२] || १० जुलै २०१८ || {{crw|UGA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. क्रिकेट मैदान]], [[नूर्द-हॉलंड|ॲम्स्टलवीन]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1147729.html ४५५] || १२ जुलै २०१८ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. क्रिकेट मैदान]], [[नूर्द-हॉलंड|ॲम्स्टलवीन]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1147736.html ४६२] || १४ जुलै २०१८ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|NED}} [[कॅंपॉंग क्रिकेट क्लब]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150538.html ५१९] || ११ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०१८ महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०१८ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150541.html ५२२] || १३ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{crw|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150545.html ५२६] || १५ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150550.html ५३१] || १७ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{crw|NZ}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185154.html ६६३] || २६ मे २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|वाय.एम.सी.ए. क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|WIN}} || rowspan=3 | |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185155.html ६६४] || २८ मे २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IRE}} [[सिडनी परेड]], [[डब्लिन]] || {{crw|WIN}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185156.html ६६५] || २९ मे २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IRE}} [[सिडनी परेड]], [[डब्लिन]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190744.html ७१५] || ८ ऑगस्ट २०१९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[ओव्हराईजल|स्पोर्टपार्क हेट स्कूझ्तवेल्ड]], [[ओव्हराईजल|डेव्हेंटर]] || {{crw|IRE}} || rowspan=6 | [[२०१९ नेदरलँड्स चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190747.html ७१८] || ९ ऑगस्ट २०१९ || {{crw|THA}} || {{flagicon|NED}} [[ओव्हराईजल|स्पोर्टपार्क हेट स्कूझ्तवेल्ड]], [[ओव्हराईजल|डेव्हेंटर]] || {{crw|THA}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190749.html ७२०] || १० ऑगस्ट २०१९ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|NED}} [[ओव्हराईजल|स्पोर्टपार्क हेट स्कूझ्तवेल्ड]], [[ओव्हराईजल|डेव्हेंटर]] || {{crw|SCO}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190751.html ७२२] || १२ ऑगस्ट २०१९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[ओव्हराईजल|स्पोर्टपार्क हेट स्कूझ्तवेल्ड]], [[ओव्हराईजल|डेव्हेंटर]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190752.html ७२३] || १३ ऑगस्ट २०१९ || {{crw|THA}} || {{flagicon|NED}} [[ओव्हराईजल|स्पोर्टपार्क हेट स्कूझ्तवेल्ड]], [[ओव्हराईजल|डेव्हेंटर]] || {{crw|THA}} |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190754.html ७२५] || १४ ऑगस्ट २०१९ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|NED}} [[ओव्हराईजल|स्पोर्टपार्क हेट स्कूझ्तवेल्ड]], [[ओव्हराईजल|डेव्हेंटर]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197050.html ७३५] || ३१ ऑगस्ट २०१९ || {{crw|NAM}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लॉचलॅन्ड्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[स्कॉटलंड|आर्ब्रोथ]] || {{crw|IRE}} || rowspan=5 | [[२०१९ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०२० आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२० पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197053.html ७३८] || १ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|SCO}} [[फोर्टहिल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डंडी]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197055.html ७४१] || ३ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|THA}} || {{flagicon|SCO}} [[फोर्टहिल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डंडी]] || {{crw|THA}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197059.html ७४७] || ५ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SCO}} [[फोर्टहिल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डंडी]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197063.html ७५३] || ७ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|SCO}} [[फोर्टहिल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डंडी]] || {{crw|IRE}} |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262918.html ८९२] || २४ मे २०२१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|SCO}} || rowspan=7 | |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262917.html ८९३] || २५ मे २०२१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|IRE}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262919.html ८९४] || २६ मे २०२१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|IRE}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262920.html ८९५] || २७ मे २०२१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|IRE}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1268757.html ९२१] || २६ जुलै २०२१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1268759.html ९२२] || २९ जुलै २०२१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1268760.html ९२३] || ३० जुलै २०२१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|NED}} |- style="background:#cfc;" | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1274596.html ९३०] || २६ ऑगस्ट २०२१ || {{crw|GER}} || {{flagicon|ESP}} [[ला मांगा क्लब मैदान]], [[स्पेन|कार्टनेगा]] || {{crw|IRE}} || rowspan=4 | [[२०२१ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1274601.html ९३३] || २७ ऑगस्ट २०२१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ESP}} [[ला मांगा क्लब मैदान]], [[स्पेन|कार्टनेगा]] || {{crw|SCO}} |- style="background:#cfc;" | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1274608.html ९३८] || २९ ऑगस्ट २०२१ || {{crw|FRA}} || {{flagicon|ESP}} [[ला मांगा क्लब मैदान]], [[स्पेन|कार्टनेगा]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1274609.html ९४०] || ३० ऑगस्ट २०२१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ESP}} [[ला मांगा क्लब मैदान]], [[स्पेन|कार्टनेगा]] || {{crw|IRE}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1316642.html १०९०] || ३ जून २०२२ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IRE}} [[सिडनी परेड]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} || rowspan=3 | |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1316643.html १०९१] || ६ जून २०२२ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IRE}} [[सिडनी परेड]], [[डब्लिन]] || {{crw|SA}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1316644.html १०९२] || ८ जून २०२२ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IRE}} [[सिडनी परेड]], [[डब्लिन]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317636.html ११६५] || १७ जुलै २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[उत्तर आयर्लंड|माघेरमासन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | [[२०२२ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317637.html ११६६] || १९ जुलै २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[उत्तर आयर्लंड|माघेरमासन]] || {{crw|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317638.html ११६७] || २१ जुलै २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[उत्तर आयर्लंड|माघेरमासन]] || {{crw|AUS}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1330807.html १२०२] || ५ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[दि ग्रँज क्लब आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{crw|IRE}} || rowspan=2 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1330808.html १२०३] || ६ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[दि ग्रँज क्लब आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331385.html १२२०] || १८ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|BAN}} || rowspan=5 | [[२०२२ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331391.html १२२५] || १९ सप्टेंबर २०२२ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331394.html १२२७] || २१ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331396.html १२३०] || २३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331401.html १२३६] || २५ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|BAN}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1308236.html १२९३] || १२ नोव्हेंबर २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{crw|IRE}} || rowspan=3 | |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1308237.html १३००] || १४ नोव्हेंबर २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{crw|PAK}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1308238.html १३०४] || १६ नोव्हेंबर २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338045.html १३६१] || १३ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|SA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | [[२०२३ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338049.html १३६५] || १५ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केपटाउन]] || {{crw|PAK}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338052.html १३६८] || १७ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केपटाउन]] || {{crw|WIN}} || rowspan=2 | [[२०२३ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338057.html १३७३] || २० फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1378194.html १५०४] || ४ जुलै २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान]], [[सेंट लुसिया|ग्रॉस इस्लेट]] || {{crw|WIN}} || rowspan=14 | |- | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1378195.html १५०६] || ६ जुलै २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान]], [[सेंट लुसिया|ग्रॉस इस्लेट]] || {{crw|WIN}} |- | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1378196.html १५०९] || ८ जुलै २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान]], [[सेंट लुसिया|ग्रॉस इस्लेट]] || {{crw|WIN}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1378200.html १५३२] || १४ ऑगस्ट २०२३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. क्रिकेट मैदान]], [[नूर्द-हॉलंड|ॲम्स्टलवीन]] || {{crw|IRE}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1378201.html १५३३] || १६ ऑगस्ट २०२३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. क्रिकेट मैदान]], [[नूर्द-हॉलंड|ॲम्स्टलवीन]] || {{crw|IRE}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1378202.html १५३४] || १७ ऑगस्ट २०२३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. क्रिकेट मैदान]], [[नूर्द-हॉलंड|ॲम्स्टलवीन]] || {{crw|IRE}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1403686.html १६८७] || २३ ऑक्टोबर २०२३ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग्स क्रिकेट ग्राउंड|डेझर्ट स्प्रिंग्स क्रिकेट मैदान]], [[आल्मेरिया]] || {{crw|IRE}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1403687.html १६८८] || २४ ऑक्टोबर २०२३ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग्स क्रिकेट ग्राउंड|डेझर्ट स्प्रिंग्स क्रिकेट मैदान]], [[आल्मेरिया]] || {{crw|SCO}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415983.html १७४३] || २६ जानेवारी २०२४ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|IRE}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415984.html १७४६] || २८ जानेवारी २०२४ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|IRE}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415985.html १७४८] || ३० जानेवारी २०२४ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|IRE}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415986.html १७४९] || १ फेब्रुवारी २०२४ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|IRE}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415987.html १७५०] || २ फेब्रुवारी २०२४ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|IRE}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429008.html १८२२] || १८ एप्रिल २०२४ || {{crw|THA}} || {{flagicon|UAE}} [[द सेव्हन्स स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ११७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425639.html १८४३] || २५ एप्रिल २०२४ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|IRE}} || rowspan=5 | [[२०२४ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425647.html १८५८] || २९ एप्रिल २०२४ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425652.html १८६५] || १ मे २०२४ || {{crw|VAN}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425657.html १८७३] || ३ मे २०२४ || {{crw|NED}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1425658.html १८७८] || ५ मे २०२४ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|SCO}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1430812.html १९८६] || ११ ऑगस्ट २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IRE}} [[सिडनी परेड]], [[डब्लिन]] || {{crw|SL}} || rowspan=13 | |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1430813.html १९८८] || १३ ऑगस्ट २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IRE}} [[सिडनी परेड]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} |- | १२४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1430820.html २०२२] || १४ सप्टेंबर २०२४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन|क्लोनटार्फ]] || {{crw|ENG}} |- | १२५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1430821.html २०२७] || १५ सप्टेंबर २०२४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन|क्लोनटार्फ]] || {{crw|IRE}} |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1458414.html २१४२] || ५ डिसेंबर २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IRE}} |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1458415.html २१४६] || ७ डिसेंबर २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IRE}} |- | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1458416.html २१५१] || ९ डिसेंबर २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IRE}} |- | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476987.html २४११] || २० जुलै २०२५ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IRE}} [[सिडनी परेड]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} |- | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476988.html २४१६] || २२ जुलै २०२५ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IRE}} [[सिडनी परेड]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476989.html २४२१] || २३ जुलै २०२५ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IRE}} [[सिडनी परेड]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476992.html २४३३] || ६ ऑगस्ट २०२५ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन|क्लोनटार्फ]] || {{crw|IRE}} |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476993.html २४३४] || ८ ऑगस्ट २०२५ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन|क्लोनटार्फ]] || {{crw|IRE}} |- | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476994.html २४३५] || १० ऑगस्ट २०२५ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन|क्लोनटार्फ]] || {{crw|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1498207.html २४४०] || २० ऑगस्ट २०२५ || {{crw|GER}} || {{flagicon|NED}} [[हझेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडॅम]] || {{crw|IRE}} || rowspan=6 | [[२०२५ महिला टी२० विश्वचषक युरोप पात्रता#विभाग एक|२०२६ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप पात्रता विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1498208.html २४४१] || २१ ऑगस्ट २०२५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[हझेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडॅम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1498210.html २४४३] || २३ ऑगस्ट २०२५ || {{crw|ITA}} || {{flagicon|NED}} [[हझेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडॅम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1498212.html २४४५] || २४ ऑगस्ट २०२५ || {{crw|GER}} || {{flagicon|NED}} [[हझेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडॅम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1498215.html २४४८] || २६ ऑगस्ट २०२५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[हझेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडॅम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1498217.html २४५०] || २७ ऑगस्ट २०२५ || {{crw|ITA}} || {{flagicon|NED}} [[हझेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडॅम]] || {{crw|IRE}} |- | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477591.html २५८७] || ५ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केप टाउन]] || {{crw|SA}} || rowspan=2 | |- | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1477592.html २५९०] || ७ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1515210.html २६२७] || १८ जानेवारी २०२६ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|NEP}} [[मुलपाणी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कागेश्वरी-मनोहरा]] || {{crw|IRE}} || rowspan=7 | [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२६ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1515216.html २६३५] || २२ जानेवारी २०२६ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|NEP}} [[मुलपाणी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कागेश्वरी-मनोहरा]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1515223.html २६४३] || २४ जानेवारी २०२६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|NEP}} [[मुलपाणी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कागेश्वरी-मनोहरा]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1515226.html २६४८] || २६ जानेवारी २०२६ || {{crw|NAM}} || {{flagicon|NEP}} [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[काठमांडू|किर्तीपूर]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1515228.html २६५१] || २८ जानेवारी २०२६ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|NEP}} [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[काठमांडू|किर्तीपूर]] || {{crw|SCO}} |- style="background:#cfc;" | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1515232.html २६५६] || ३० जानेवारी २०२६ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NEP}} [[मुलपाणी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कागेश्वरी-मनोहरा]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1515234.html २६५८] || १ फेब्रुवारी २०२६ || {{crw|THA}} || {{flagicon|NEP}} [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[काठमांडू|किर्तीपूर]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528538.html] || २८ मे २०२६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन|क्लोनटार्फ]] || TBD || rowspan=4 | [[२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528540.html] || ३१ मे २०२६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन|क्लोनटार्फ]] || TBD |- style="background:#cfc;" | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528541.html] || १ जून २०२६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन|क्लोनटार्फ]] || TBD |- style="background:#cfc;" | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528543.html] || ४ जून २०२६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन|क्लोनटार्फ]] || TBD |- style="background:#cfc;" | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490678.html] || १३ जून २०२६ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || TBD || rowspan=5 | [[२०२६ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490684.html] || १६ जून २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|एजेस बोल]], [[साउथहँप्टन]] || TBD |- style="background:#cfc;" | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490689.html] || १९ जून २०२६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|एजेस बोल]], [[साउथहँप्टन]] || TBD |- style="background:#cfc;" | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490696.html] || २३ जून २०२६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || TBD |- style="background:#cfc;" | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490703.html] || २७ जून २०२६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || TBD |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:आयर्लंडमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] 3unl4ojdulmsrhbhr4icw315tzqoa15 0 320250 2696953 2467234 2026-07-25T18:52:18Z Ziv 169556 ([[c:GR|GR]]) [[File:Urocyon littoralis full figure.jpg]] → [[File:Urocyon littoralis (Island fox) FWS 001.jpg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]]) 2696953 wikitext text/x-wiki '''लुप्तप्राय प्रजाती''' ही अशा जीवांची लोकसंख्या आहे ज्यांची संख्या एकतर कमी आहे कारण त्यांची संख्या कमी आहे किंवा पर्यावरणीय किंवा शिकारी मानके बदलल्यामुळे त्यांना धोका आहे. तसेच, ते जंगलतोडीमुळे अन्न आणि/किंवा पाण्याची कमतरता दर्शवू शकते. इंटरनॅशनल युनियन फॉर कॉन्झर्व्हेशन ऑफ नेचर (IUCN) ने २००६ मध्ये मूल्यांकन केलेल्या प्रजातींच्या नमुन्याच्या आधारे, सर्व प्राण्यांसाठी लुप्तप्राय प्रजातींची टक्केवारी ४० टक्के मोजली आहे. <ref name="IUCN">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.iucnredlist.org/info/tables/table1|title=IUCN Red-list statistics (2006)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060630054235/http://www.iucnredlist.org/info/tables/table1|archive-date=30 जून 2006|access-date=4 डिसेंबर 2009}}</ref> (टीप: IUCN सर्व प्रजातींचे त्याच्या संक्षिप्ततेसाठी वर्गीकरण करते) बऱ्याच देशांमध्ये संवर्धनावर अवलंबून असलेल्या प्रजातींचे संरक्षण करण्यासाठी [[कायदा|कायदे]] आहेत: उदाहरणार्थ, शिकार करण्यास मनाई, जमिनीच्या विकासावरील निर्बंध किंवा संरक्षित साइट्सची निर्मिती. नामशेष होण्याच्या धोक्यात असलेल्या अनेक प्रजातींपैकी फक्त काही प्रजाती प्रत्यक्षात यादीत येतात आणि त्यांना कायदेशीर संरक्षण मिळते. अनेक प्रजाती नामशेष होतात किंवा सार्वजनिक गुणधर्माशिवाय नामशेष होतात. == संवर्धन स्थिती == एखाद्या प्रजातीची संवर्धन स्थिती ही त्या धोक्यात असलेल्या प्रजातींच्या अस्तित्वाचे सूचक असते. एखाद्या प्रजातीच्या संवर्धन स्थितीचे मूल्यांकन करताना अनेक घटक विचारात घेतले जातात; केवळ अवशिष्ट संख्याच नाही, तर त्यांच्या लोकसंख्येमध्ये कालांतराने होणारी एकूण वाढ किंवा घट, पुनरुत्पादक यश दर, ज्ञात जोखीम आणि असे इतर घटक. [[आय.यू.सी.एन. लाल यादी|IUCN रेड लिस्ट]] ही सर्वात व्यापकपणे ओळखली जाणारी संवर्धन स्थिती सूची आहे. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर, 194 देशांनी धोक्यात असलेल्या आणि इतर धोक्यात असलेल्या प्रजातींच्या संवर्धनासाठी जैवविविधता कृती आराखडा विकसित करण्यासाठी करारावर स्वाक्षरी केली आहे. [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|युनायटेड स्टेट्समध्ये]] या योजनेला सहसा प्रजाती पुनर्प्राप्ती योजना म्हणतात. == गॅलरी == <gallery> चित्र:Urocyon littoralis (Island fox) FWS 001.jpg|लुप्तप्राय बेट कोल्हा चित्र:Sea otter cropped.jpg|धोक्यात असलेला समुद्र ओटर चित्र:Bison skull pile-restored.jpg|अमेरिकन बायसन कवटीचा ढीग. 1890 च्या दशकात आर्थिकदृष्ट्या जास्त शिकारीमुळे फक्त 750 जंगली म्हशी उरल्या होत्या. चित्र:California-condor.jpg|अपरिपक्व कॅलिफोर्निया गिधाड चित्र:Caretta caretta01.jpg|राजा कासव समुद्री कासव चित्र:Arowana.jpg|आशियाई आरोवाना चित्र:Linces19.jpg|इबेरियन लिंक्स, युरोपमधील सर्वात धोकादायक सस्तन प्राणी </gallery> == संदर्भ == i64ie5dojry4erw25u8b7kkqikf19oq 0 326243 2697030 2598725 2026-07-26T11:09:38Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2697030 wikitext text/x-wiki '''सुजाता नहार''' ([[१२ डिसेंबर]], [[इ.स. १९२५|१९२५]] - [[४ मे]], [[इ.स. २००७|२००७]]) या भारतीय लेखिका होत्या. [[चित्र:Sujata Nahar.jpg|इवलेसे|सुजाता नहार]] == बालपण == यांचा जन्म [[कोलकाता|कलकत्ता]] येथे झाला आणि त्यांना त्यांच्या जडणघडणीच्या काळात त्या [[रवींद्रनाथ टागोर]] यांच्या सान्निध्यात होत्या. आईच्या निधनानंतर वडील पृथ्वीसिंग नहार हे श्रीअरविंद आश्रमात आले, त्यांच्या सोबत सुजाता नहार, वयाच्या नवव्या वर्षी, १९३५मध्ये त्या [[श्री अरविंद आश्रम|श्रीअरविंद आश्रमा]]त आल्या.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sri-aurobindo.co.in/images/other/item_00024_e.htm|title=Personalia / Sujata Nahar|website=sri-aurobindo.co.in|access-date=2023-03-29}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Mother's Agenda|last=Satprem|publisher=Institut de Recherches Evolutives|year=1981|volume=13|location=Paris}}</ref> पुढे त्यांनी [[मीरा अल्फासा|श्रीमाताजीं]]चे शिष्य पवित्र यांच्या सचिव म्हणून काम केले. श्रीमाताजी प्रणीत नवीन प्रकारच्या शारीरिक शिक्षणामध्ये सुजाता यांचा सक्रिय सहभाग होता. == लेखन == === द मदर्स अजेंडा === १९५४ पासून सत्प्रेम श्रीमाताजींबरोबर होणाऱ्या संवादाचे शब्दांकन करत असत. तेच लिखाण पुढे [[द मदर्स अजेंडा]] या नावाने प्रकाशित करण्यात आले. या लिखाणाचे टंकलेखन करण्याची जबाबदारी सुजाता नहार यांच्यावर सोपविण्यात आली.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Mother's Agenda - 1967, Vol 08|last=Satprem|publisher=Institut de Recherches Evolutives|year=1980|location=Paris}}</ref> १९६५ ते १९७३ या कालावधीत सुजाता नियमितपणे [[सत्प्रेम]] यांच्यासोबत श्रीमाताजींच्या भेटीला जात असत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Mother's Agenda 1951-1960 Part 01|last=Satprem|publisher=Institut de Recherches Evolutives|year=1978}}</ref> १९७८ मध्ये सत्प्रेम आणि सुजाता आश्रमापासून दूर राहून, द मदर्स अजेंडा (श्रीमाताजींबरोबरील संवाद) या १३ खंडांच्या पुस्तक-प्रकल्पावर काम करू लागले. २००७ पर्यंत त्या या प्रकल्पावर आणि स्वतःच्या साधनेमध्ये निमग्न होत्या.<ref name=":0" /> === मदर्स क्रॉनिकल्स === नंतर, सुजाता यांनी 'मदर्स क्रॉनिकल्स' ''या नावाने'' [[अरविंद घोष|श्रीअरविंद]] व श्रीमाताजी ''यांच्या वरील'' अष्ट-खंडात्मक चरित्र लिहिले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=मदर्स क्रॉनिकल्स|last=सुजाता नहार|publisher=इन्स्टिट्यूट डी रिचेचेस इव्होल्युटिव्हज, पॅरिस आणि मीरा अदिती, म्हैसूर.|location=पॅरिस}}</ref> त्यातील सहा खंड [[इंग्रजी|इंग्रजीत]] प्रकाशित झालेले आहेत. ते पुढीलप्रमाणे - १. मीरा, १९८५ २. मीरा - द आर्टिस्ट, १९८६, ISBN 2·902776·20 ·9 ३. मीरा - द ऑकल्टिस्ट, १९८९, ISBN 2·902776·21-7 ४. मीरा - श्रीअरबिंदो, १९९५, <nowiki>ISBN 2-902776-3 5-7</nowiki> & 81-85137-08-0 ५. मीरा - इन जपान, १९९७, ISBN 2·902776·48·9 & 81·85137-28·5 ६. मीरा - द मदर, २००१, <nowiki>ISBN 2-902776-69-1</nowiki> & 81-85137-72-2 == बाह्य दुवे == [http://www.ire-miraditi.org/miraditi/sat-suj.html सुजाता नहार यांचा अल्प परिचय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312055115/http://www.ire-miraditi.org/miraditi/sat-suj.html |date=2007-03-12 }} [[:en:Sujata_Nahar|सुजाता नहार (इंग्रजी विकिपीडिया)]] {{पूर्णयोग}} == संदर्भ == {{DEFAULTSORT:नहार, सुजाता}} [[वर्ग:इंग्लिश लेखिका]] [[वर्ग:इ.स. १९२५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २००७ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:पूर्णयोग]] 22alsm2slz1ji14khs3ww4l8clj55g2 0 331201 2696935 2675480 2026-07-25T16:42:28Z ~2026-41465-98 185628 छोटा बदल 2696935 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट |छायाचित्र = |नाव = वर्तुळ |दिग्दर्शन = [[संतोष राम]] |कथा = [[संतोष राम]] |पटकथा = [[संतोष राम]] |निर्मिती = विवेक चित्र,मोकळ फिल्म्स |प्रमुख कलाकार = अश्विनी गिरी, चिन्मय पटवर्धन, अजिंक्य भिसे |छायांकन = प्रवीण मोकळ |संकलन = विनोद बोराटे |संगीत =श्रीरंग उमराणी |वितरक = विवेक चित्र |प्रदर्शन तारीख = १ जुलै २००९ |अवधी = १९ मिनिटे |भाषा = मराठी }} '''वर्तुळ''' हा २००९ मधील [[संतोष राम]] यांनी लिहिलेला आणि दिग्दर्शित केलेला आणि ''विवेक चित्र, मोकल फिल्म्स'' निर्मित [[भारत|भारतीय]] [[लघुपट]] आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://marathilaghupat.com/?tag=santosh-ram|title='वर्तुळ′ मराठी लघुपट क्षेत्रातील एक उत्तम व यशस्वी प्रयत्न.|website=marathilaghupat.com|access-date=2023-05-05|archive-date=2021-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210822075950/http://marathilaghupat.com/?tag=santosh-ram|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210822075950/http://marathilaghupat.com/?tag=santosh-ram |date=2021-08-22 }}</ref> == निर्मिती == या लघुपटात [[अश्विनी गिरी]], [[चिन्मय पटवर्धन]], [[अजिंक्य भिसे]] आणि [[शैलेश शंकर कुलकर्णी]] या प्रमुख कलाकारांचा समावेश होता. लघुपटाची निर्मिती करण्यासाठी एक वर्षाचा काळ गेला मे २००८ मध्ये चित्रीकरण सुरू झाले आणि जुलै २००९ मध्ये हा लघुपट प्रदर्शित झाला. कलाकार व अन्य टीमची विवेक चित्र निर्मिती संस्थेने केली होती. या लघुपटाचे चित्रीकरण [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] भोर येथे करण्यात आले. कमी बजेटमुळे टीमला विविध अडचणींचा सामना करावा लागला. == कथानक == हा चित्रपट दामू या १० वर्षांच्या मुलाभोवती फिरतो. सण आहे म्हणून आईला गोड करायचं आहे. आई दामूला दुकानात जाऊन गूळ आणायला सांगते. दामूला डब्यातून पैसे घ्यायचे आहेत, पण पेटीत एका नाण्याशिवाय आणखी पैसे शिल्लक नाहीत असे त्याला दिसते. तो गूळ विकत घेण्यासाठी घरातून बाहेर पडतो. वाटेत त्याला त्याचा मित्र गण्या भेटतो. गण्या दामूला शर्यतीसाठी विचारतो आणि दामू लगेच होकार देतो. मध्येच दुकानाला जाताना ते बायोस्कोपवाल्याजवळ थांबतात. गण्याला बायोस्कोपवाल्याचा शो बघायचा आहे आणि तो दामूला पण शो बघण्यासाठी सांगतो. दामूला माहिती आहे कि त्याच्याकडे पुरेसे पैसे नाहीत, त्याला शो बघायचा आहे पण त्याला नकार द्यावा लागतो. शो नंतर दामू कुतूहलाने गण्याला त्या बद्दल विचारतो. गण्या दामूला सायकल जात असताना शोमधील गोष्टी सांगतो. तेवढ्यात गण्यासाठी कोणीतरी हाक मारते. गण्या आणि दामू सायकल रस्त्याच्या कडेला सोडतात. ते तिथे जाऊन बघतात तर  गण्याचे मित्र पैशाचा खेळ खेळत असतात. खेळ म्हणजे तुम्हाला दगडाच्या चिपटीने नाणे मारायचे आहेत. गण्या खेळामध्ये सामील  होतो. प्रत्येकजण पैसे जिंकत आहे हा लोभ दामूला एक डाव खेळण्यासाठी तयार करतो. दामू खेळ खेळून काही झटपट पैसे कमवायचे ठरवतो. तो खेळ खेळू लागतो. दामूच्या बाबतीत नवशिक्यांचे नशीब कामी येते. सुरुवातीला तो खेळ जिंकतो आणि त्याची पैशाची हाव अधिक वाढते. खेळ संपल्यावर दामू दुकानात जातो. दामू दुकानदाराला गूळ द्यायला सांगतो. दुकानदार त्याला गूळ देतो आणि त्या बदल्यात दामू दुकानदाराच्या हातात पैसे देतो. दुकानदार खराब झालेल्या नाण्याकडे बघतो आणि दामूला सांगतो की हे नाणे चालत नाही. दामू दुकानदाराला विनंती करतो पण दुकानदार वेगळे नाणे मागतो. आता दामू रडवलेल्या डोळ्यांनी परत घरी निघतो. == कलाकार == * अश्विनी गिरी - आई * चिन्मय पटवर्धन - दामू * अजिंक्य भिसे - गण्या * कल्याण गाडगीळ - कल्या * आकाश गिरी - आक्या * शिवम चेतन मोरे - शिव्या * अनंत शंकर साळुंके - अंत्या * जयेश दिखळे - जिवन्या * रोहन चौधरी - रोहन्या * करण लोखंडे - दिन्या * शैलेश शंकर कुलकर्णी - दुकानदार * विनोद आनंद कांबळे - ग्रामस्थ * विजय कदम - बायोस्कोपवाला == अन्य == * कथा, पटकथा : [[संतोष राम]]<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/Tales-of-struggle-and-hope-from-Maharashtra%E2%80%99s-celluloid-boondocks/article13994152.ece|title=Tales of struggle and hope from Maharashtra's celluloid boondocks|date=9 January 2016|work=द हिंदू|language=en}}</ref> * निर्माते : रामचंद्र पुंडलिकराव मरेवाड, मोकल ब्रदर्स * संपादक : विनोद गामा बोराटे * छायांकन : प्रवीण मोकल * संगीत : श्रीरंग उमराणी * संपादक : विनोद गामा बोराटे * कला दिग्दर्शक : संतोष संखद * पुनः ध्वनिमुद्रण : महेश लिमये * वेशभूषा : सोनाली संतोष संखड * ध्वनी रेकॉर्डिस्ट : राशी बुटी * प्रोमो संपादक : वैभव दाभाडे == पुरस्कार == जुलै २००९ मध्ये त्याच्या प्रदर्शनापासून, जगभरातील जवळपास ५३ फिल्म फेस्टिव्हलसाठी या लघुपटाची अधिकृत निवड करण्यात आली आहे आणि यामध्ये वर्तुळने तेरा पुरस्कार जिंकले आहेत. {| class="wikitable sortable" ! महोत्सव/पुरस्कार ! श्रेणी ! परिणाम |- | भारताचा चौथा आंतरराष्ट्रीय लघुपट महोत्सव २०१०, चेन्नई | सर्वोत्कृष्ट चित्रपट | विजयी |- | दुसरा आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०११, नागपूर | सर्वोत्कृष्ट चित्रपट | विजयी |- | पुणे लघुपट महोत्सव २०११, पुणे | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक | विजयी |- | बंगाल वेब फेअर शॉर्ट आणि डॉक्युमेंटरी फिल्म फेस्टिव्हल २०१३, कोलकाता | सर्वोत्कृष्ट छायाचित्रकार | विजयी |- | ६ वा गोवा मराठी चित्रपट महोत्सव २०१३, गोवा<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://goanewswire.wordpress.com/tag/goa-marathi-film-festival|title=Goa Marathi Film Festival 2013|website=goanewswire.wordpress.com}}</ref> | सर्वोत्कृष्ट चित्रपट | विजयी |- | मलबार लघुपट महोत्सव २०१३, कालिकत | सर्वोत्कृष्ट बालचित्रपट | विजयी |- | लेकसिटी आंतरराष्ट्रीय लघुपट महोत्सव २०१३, भोपाळ | सर्वोत्कृष्ट बाल अभिनेता | विजयी |- | कन्याकुमारी आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१३, कन्याकुमारी | चित्रपट निर्मितीतील उत्कृष्टतेसाठी प्रशंसा पुरस्कार | विजयी |- | नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१४, नवी मुंबई<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://bollyspice.com/final-day-first-year-navi-mumbai-international-film-festival|title=Final Day of the first year of Navi Mumbai International Film Festival|date=8 February 2014|website=bollyspice.com}}</ref> | ज्युरी विशेष उल्लेख | विजयी |- | दुसरा दरभंगा आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१४ | सर्वोत्कृष्ट अभिनेता | विजयी |- | दुसरा दरभंगा आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१४ | सर्वोत्कृष्ट सिनेमॅटोग्राफर | विजयी |- | बार्शी लघुपट महोत्सव २०१४ | सर्वोत्कृष्ट चित्रपट | विजयी |- | पहिला महाराष्ट्र लघुपट महोत्सव २०१४ | सर्वोत्कृष्ट चित्रपट | विजयी |- | महाराष्ट्र टाइम्स सन्मान २०१० |सर्वोत्कृष्ट लघुपट | नामांकित |} == चित्रपट महोत्सवांची यादी == # दुसरा नाशिक आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २००९, नाशिक, भारत # थर्ड आय ८वा आशियाई चित्रपट महोत्सव  २००९, मुंबई, भारत<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/vartul-to-be-screened-at-8th-third-eye-asian-film-festival/articleshow/5285972.cms|title=Vartul' to be screened at 8th Third Eye Asian film festival|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en}}</ref> # ११ वा ओसियन्स सिनेफॅन चित्रपट महोत्सव २००९, नवी दिल्ली, भारत<ref>{{cite web|url=https://www.deccanherald.com/content/27577/Vartul-screened-osians-cinefan-film.html |title='Vartul' to be screened at Osian's-Cinefan film festival|website=deccanherald.com|date=28 September 2009}}</ref> # ७ वा कल्पनानिर्झर इंटरनॅशनल शॉर्ट फिक्शन फिल्म फेस्टिव्हल, कोलकाता, भारत # ८वा पुणे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१०, पुणे, भारत # दुसरा जयपूर आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव  २०१०, जयपूर, भारत # ९वी इंटरनॅशनल सोशल कम्युनिकेशन सिनेमा कॉन्फरन्स २०१०, कोलकाता, भारत # चौथा राष्ट्रीय लघु आणि माहितीपट महोत्सव २०१०, करीमनगर एपी, भारत # विबगोयर आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१०, त्रिशूर, केरळ, भारत # काळा घोडा कला चित्रपट महोत्सव  २०१०, मुंबई (भारत) # दुसरा सी.एम.एस. आंतरराष्ट्रीय बालचित्रपट महोत्सव २०१०, लखनौ, भारत # भारताचा दुसरा थेंदिसाई आंतरराष्ट्रीय लघुपट महोत्सव मदुराई तमिळनाडू, २०१० # थर्ड आय २ रा आशियाई चित्रपट महोत्सव २०१०, कोल्हापूर, भारत # १२ वा मदुराई इंटरनॅशनल डॉक्युमेंटरी आणि शॉर्ट फिल्म फेस्टिव्हल २०१० (ओपनिंग फिल्म) # अंकुर फिल्म फेस्टिव्हल २०१०, नाशिक, भारत # भारताचा चौथा आंतरराष्ट्रीय लघुपट महोत्सव २०१०, चेन्नई, भारत # केरळचा तिसरा आंतरराष्ट्रीय माहितीपट आणि लघुपट महोत्सव, २०१०, भारत # स्क्रिप्ट इंटरनॅशनल शॉर्ट फिल्म फेस्टिव्हल २०११, कोची, भारत # दुसरा आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव नागपूर  २०११, नागपूर, भारत # पहिला गुवाहाटी आंतरराष्ट्रीय लघुपट महोत्सव, २०११, गुवाहाटी (भारत) # पुणे लघुपट महोत्सव २०११ (भारत) # पु.ल. उत्सव २०११ पुणे (भारत) # आंतरराष्ट्रीय लघुपट महोत्सव २०११, भुवनेश्वर, भारत # गुजरात आंतरराष्ट्रीय लघुपट महोत्सव  २०११, सुरत, भारत # ५वा चिन्ह इंडिया किड्स चित्रपट महोत्सव २०११, नवी दिल्ली, भारत # दादा साहेब फाळके फिल्म फेस्टिव्हल- २०११, ग्रेटर नोएडा, भारत # एफ एफ एस आई लघु आणि माहितीपट चित्रपट महोत्सव २०१२ कोलकाता (भारत) # चौथा लाहोर आंतरराष्ट्रीय बालचित्रपट महोत्सव २०१२ (पाकिस्तान) # जागरण चित्रपट महोत्सव २०१२ (भारत) # इग्नाइट शॉर्ट फिल्म फेस्टिव्हल २०१३, विजयवाडा, आंध्र प्रदेश, भारत # ६वा फिल्मसाझ, लघुपट आणि माहितीपटांचा आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१३ (भारत) # तिनसुकिया ऑरेंज चित्रपट महोत्सव २०१३ # इकॉनॉकलास्त २०१३ राष्ट्रीय लघुपट महोत्सव मुंबई (भारत) # ६ वा गोवा मराठी चित्रपट महोत्सव २०१३ (भारत) # द आर्ट फॅक्टरी: संडे फ्लिक्स, एक नवीन स्वतंत्र चित्रपट मालिका २०१३ पॅटरसन, एनजे (यूएसए) # मलबार लघुपट महोत्सव २०१३ कालिकत (भारत) # कन्याकुमारी आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१३ (भारत) # नो ग्लॉस फिल्म फेस्टिव्हल २०१३, लीड्स, यूके # लेकसिटी इंटरनॅशनल शॉर्ट फिल्म फेस्टिव्हल २०१३ (भारत) # दक्षिण टेक्सास अंडरग्राउंड फिल्म फेस्टिव्हल २०१३, टेक्सास (यूएसए)<ref>{{cite web|url=https://www.undergroundfilmjournal.com/2013-south-texas-underground-film-festival-official-lineup |title=2013 South Texas Underground Film Festival: Official Lineup |website=undergroundfilmjournal.com|date=4 October 2013 }}</ref> # फ्री स्पिरिट फिल्म फेस्टिव्हल २०१३, मॅक्लिओड गंज, हिमाचल प्रदेश (भारत) # १७वा टोरंटो रील आशियाई आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१३ (कॅनडा) # ९ वा वार्षिक फ्री स्पिरिट फिल्म फेस्टिव्हल २०१३, मॅक्लिओड गंज (भारत) # मिदनापूर आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१३, पश्चिम बंगाल (भारत) # चौथा आंतरराष्ट्रीय यादृच्छिक चित्रपट महोत्सव २०१३, गार्पेनबर्ग (स्वीडन) # दुसरा शान-ए-अवध आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१३ लखनौ, भारत # नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१३ नवी मुंबई, भारत # ९वा चिल्ड्रन्स इंडिया इंटरनॅशनल चिल्ड्रन्स फिल्म फेस्टिव्हल २०१४, बंगलोर (भारत) # दरभंगा आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१४, दरभंगा (भारत) # बार्शी लघुपट महोत्सव २०१४ (भारत) # वारणानगर लघुपट महोत्सव २०१४ (भारत) # ५ वा राष्ट्रीय शो स्वतंत्र सिनेमा "ओट्रोस सिनेस", सॅन निकोलस (अर्जेंटिना) २०१४ # पहिला महाराष्ट्र लघुपट महोत्सव २०१४ (भारत) # पहिला गोवा लघुपट महोत्सव २०१४ (भारत) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{आय.एम.डी.बी. शीर्षक|id=1885434|title=Vartul}} [[वर्ग:मराठी लघुपट]] [[वर्ग:भारतीय लघुपट]] hyc589qnm8lounjgobwdrvcj8jlcg8j 0 332801 2697008 2592600 2026-07-26T06:50:16Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2697008 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''वेंडेल रॉड्रिक्स''' (२८ मे १९६० – १२ फेब्रुवारी २०२०) हे [[गोवा]] राज्यातील भारतीय फॅशन डिझायनर आणि लेखक होते. <ref name="IEDeath">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/goa/wendell-rodricks-passes-away-at-goa-home-6264892/|title=Fashion designer, activist Wendell Rodricks passes away at Goa home|date=12 February 2020|website=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=12 February 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.firstpost.com/living/wendell-rodricks-was-an-icon-of-indians-lgbtq-rights-movement-a-pioneer-who-ventured-where-few-had-dared-to-8041731.html|title=Wendell Rodricks was an icon of Indian's LGBTQ rights movement — a pioneer who ventured where few had dared to-Living News, Firstpost|date=2020-02-15|website=Firstpost|access-date=2021-07-19}}</ref> सामाजिक कारणे, पर्यावरण आणि समलिंगी हक्कांसाठी ते कार्यकर्ते होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.firstpost.com/living/hes-quite-an-activist-jerome-marrel-on-his-husband-wendell-rodricks-521417.html|title=He's quite an activist: Jerome Marrel on his partner, Wendell Rodricks|last=Saran|first=Sathya|date=15 November 2012|website=Firstpost|access-date=26 March 2019}}</ref> २०१४ मध्ये, [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] त्यांना चौथा-सर्वोच्च नागरी पुरस्कार, [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री]] बहाल केला. <ref name="padmashri">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://news.biharprabha.com/2014/01/padma-shri-to-wendell-rodricks-would-help-lgbt-community-in-india/|title=Padma Shri to Wendell Rodricks would help LGBT Community in India|publisher=Biharprabha News|access-date=27 January 2014|archive-date=2023-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230619065516/http://news.biharprabha.com/2014/01/padma-shri-to-wendell-rodricks-would-help-lgbt-community-in-india/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इतर क्षेत्रातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९६० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इंग्लिश भाषी भारतीय लेखक]] [[वर्ग:फॅशन संकल्पक]] [[वर्ग:गोव्याच्या संवैधानिक व्यक्ती]] g4y8pfrrpr6bqbycdet9nvnu2zf3ebb 0 339541 2697023 2477800 2026-07-26T09:51:22Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2697023 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमानतळ|name=सर सीवूसागर रामगुलाम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|nativename=<small>''Aéroport International Sir Seewoosagur Ramgoolam''</small>|nativename-a=|nativename-r=|image=Mauritius Airport.jpg|image-width=250|IATA=MRU|ICAO=FIMP|FAA=|TC=|LID=|GPS=|WMO=|type=Public|owner-oper=एरपोर्ट्स ऑफ मॉरिशस कंपनी लिमिटेड|owner=|operator=|city-served=[[मॉरिशस]]|location=[[प्लेन मानियेन]]|hub=[[एर मॉरिशस]]|occupants=|elevation-f=१८६|elevation-m=५७|metric-elev=yes|coordinates={{coord|20|25|48.10|S|57|40|58.88|E|type:airport_region:MU|display=inline,title}}|website=[http://mauritius-airport.atol.aero/ mauritius-airport.atol.aero]|image_map=|image_mapsize=|image_map_alt=|image_map_caption=|pushpin_map=[[मॉरिशस]]मधील स्थान|pushpin_map_caption=|r1-number=14/32|r1-length-m=3040|r1-surface=[[Asphalt concrete|Asphalt]]|metric-rwy=y|h1-number=|h1-length-f=|h1-length-m=|h1-surface=|stat1-header=प्रवासी|stat1-data=३८,८४,०५६<ref>{{Cite web|url=https://aml.mru.aero/index.php/ssr-international/facts-figures|title = Facts & Figures - Airports of Mauritius (AML)}}</ref>|stat-year=२०१९|footnotes=}} '''सर सीवूसागर रामगुलाम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|MRU|FIMP}}([[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]:''Aéroport International Sir Seewoosagur Ramgoolam'' ) हा [[मॉरिशस]] मधील मुख्य आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. हा विमानतळ राजधानी [[पोर्ट लुइस|पोर्ट लुईस]]<nowiki/>च्या आग्नेयेस ४८ किमी अंतरावर आहे. याला पूर्वी '''''प्लेसांस विमानतळ''''' असे नाव होते. येथून [[आफ्रिका]], [[आशिया]] आणि [[युरोप|युरोपमधील]] अनेक शहरांना थेट विमानसेवा आहे. हा विमानतळ मॉरिशसची राष्ट्रीय विमान कंपनी, [[एर मॉरिशस|एर मॉरिशसचे]] मुख्य ाणे आहे. या विमानतळाला मॉरिशसचे पहिले पंतप्रधान सर [[सीवूसागर रामगूलाम|सीवूसागुर रामगुलाम]] यांचे नाव देण्यात आले आहे. == विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने == {{Airport-dest-list|[[एरोफ्लोत]]|[[शेरेमेत्येवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को–]] ({{date|२०२३-१२-२३}} पासून)<ref>{{cite news |title=Aeroflot Resumes Mauritius Service From Dec 2023 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230914-sudec23mru |access-date=14 September 2023 |work=AeroRoutes |date=14 September 2023 |language=en-CA}}</ref> <!-- -->|[[एर ऑस्ट्राल]]|[[रोलाँ गॅरोस विमानतळ|सें-डेनिस दि ला रेयुनियों]], [[पिएरफाँड्स विमानतळ|सें-पिएर दि ला रेयुनियों]] <!-- -->|[[एर फ्रांस]]|[[चार्ल्स दि गॉल विमानतळ|पॅरिस–चार्ल्स दि गॉल]] <!-- -->|[[एर मादागास्कर]]|[[इव्हातो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अंतानानारिवो]] <!-- -->|[[एर मॉरिशस]]|[[अंतानानारिवो विमानतळ|अंतानानारिवो]], [[केप टाउन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केप टाउन]], [[चेन्नई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चेन्नई]] ({{date|२०२४-०४-१२}} पासून),<ref>{{cite web|url=https://mbcradio.tv/article/vidéo-air-mauritius-relance-des-vols-directs-vers-chennai-d’ici-avril-prochain|title=Air Mauritius relance des vols directs vers Chennai d'ici avril prochain|work=MBC|accessdate=5 November 2023}}</ref> [[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दिल्ली]],<ref>{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230104-mkdel|title=AIR MAURITIUS RESUMES DELHI SERVICE FROM MAY 2023|work=Aeroroutes|accessdate=4 January 2023}}</ref> [[ओ.आर. टँबो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जोहान्सबर्ग–ओ.आर. टँबो]], [[क्वाला लंपुर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्वाला लंपुर–आंतरराष्ट्रीय]], [[गॅटविक विमानतळ|लंडन–गॅटविक]],<ref>{{cite press release|title=AIR MAURITIUS INCREASES ITS CAPACITY TO LONDON|url=https://www.airmauritius.com/news/press-communique-17-mar-23---air-mauritius-increases-its-capacity-to-london|work=[[Air Mauritius]]|date=17 March 2023|access-date=24 March 2023|language=en|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925172843/https://www.airmauritius.com/news/press-communique-17-mar-23---air-mauritius-increases-its-capacity-to-london|url-status=dead}}</ref> [[छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मुंबई]], [[चार्ल्स दि गॉल विमानतळ|पॅरिस–चार्ल्स दि गॉल]], [[पर्थ विमानतळ|पर्थ]],<ref>{{cite web |title=Air Mauritius to resume Mauritius-Perth service in Nov-2022 |url=https://corporatetravelcommunity.com/news/air-mauritius-to-resume-mauritius-perth-service-in-nov-2022-1129689 |website=Corporate Travel Community |date=7 April 2022 |access-date=2023-11-17 |archive-date=2024-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229153105/https://corporatetravelcommunity.com/news/air-mauritius-to-resume-mauritius-perth-service-in-nov-2022-1129689 |url-status=dead }}</ref> [[सर गाएतान डुव्हाल विमानतळ|रॉद्रिगेस]], [[रोलँ गॅरोस विमानतळ|सें-डेनिस दि ला रेयुनियों]] <br> '''मोसमी:''' [[जिनिव्हा विमानतळ|जिनिव्हा]]<ref>{{cite press release|url=https://www.airmauritius.com/news/press-communique-06-mar-23--air-mauritius-resumes-its-direct-operations-to-geneva|title=AIR MAURITIUS RESUMES ITS DIRECT OPERATIONS TO GENEVA|website=[[Air Mauritius]]|date=6 March 2023|access-date=24 March 2023|language=en|archive-date=2023-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307003555/https://www.airmauritius.com/news/press-communique-06-mar-23--air-mauritius-resumes-its-direct-operations-to-geneva|url-status=dead}}</ref> <!-- -->|[[एर सेशेल्स]]|[[सेशेल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|माहे]] <!-- -->|[[ऑस्ट्रियन एरलाइन्स]]|'''मोसमी:''' [[व्हियेना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हियेना]]<ref>{{Cite web|url=https://simpleflying.com/austrian-airlines-cancun-route/|title=Austrian Airlines Targets Winter Tourism With New Cancun Route|date=26 March 2021|website=Simple Flying|accessdate=18 May 2021}}</ref> <!-- -->|[[बीजिंग कॅपिटल एरलाइन्स]]|[[हांग्झू श्याओशान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हांग्झू]] (१८ जानेवारी, २०२४ पासून) <ref>https://pmo.govmu.org/CabinetDecision/2023/FINAL%20Highlights%20of%20CAB%20Mtg%2011%20NOVEMBER%202023.pdf</ref>|[[ब्रिटिश एरवेझ]]|[[गॅटविक विमानतळ|लंडन–गॅटविक]] <!-- -->|[[बल्गेरिया एर]]|'''मोसमी भाड्याने:''' [[सोफिया विमानतळ|सोफिया]]<ref>{{Cite web|url=https://www.air.bg/bg/novini/bylgariya-eyr-izpylni-pyrviya-direkten-polet-ot-sofiya-do-mavricij?ref=amadeusapp1|title=Bulgaria Air completed the first direct flight from Sofia to Mauritius|work=[[Bulgaria Air]]|date=12 January 2022|access-date=24 March 2023|language=bulgarian}}</ref> <!-- -->|[[काँडोर (विमानकंपनी)|काँडोर]]|[[फ्रांकफुर्ट विमानतळ|फ्रांकफुर्ट]]<ref>[https://www.condor.com/de/generated/flugplan_S2020.pdf condor.com - Flugplan Sommer 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230813120443/https://www.condor.com/de/generated/flugplan_S2020.pdf |date=2023-08-13 }} (German) retrieved 8 June 2020</ref> <!-- -->|[[कॉर्सेर इंटरनॅशनल]]|[[ल्यों–सें-एक्झुपेरी विमानतळ|ल्यों]],<ref>{{Cite web|url=https://www.air-journal.fr/2021-07-29-corsair-reliera-bordeaux-a-la-guadeloupe-lyon-et-marseille-a-lile-maurice-5229482.html|title = Corsair reliera Bordeaux à la Guadeloupe, Lyon et Marseille à l'île Maurice &#124; Air Journal|date = 29 July 2021}}</ref> [[मार्सेल प्रोव्हांस विमानतळ|मार्सेल]],<ref>{{Cite web|url=https://www.air-journal.fr/2021-07-29-corsair-reliera-bordeaux-a-la-guadeloupe-lyon-et-marseille-a-lile-maurice-5229482.html|title = Corsair reliera Bordeaux à la Guadeloupe, Lyon et Marseille à l'île Maurice &#124; Air Journal|date = 29 July 2021}}</ref> [[ओर्लि विमानतळ|पॅरिस-ओर्लि]] <!-- -->|[[डिस्कव्हर एरलाइन्स]]|[[फ्रांकफुर्ट विमानतळ|फ्रांकफुर्ट]]<ref>{{Cite web|url=https://www.tourismupdate.co.za/article/german-airline-launches-direct-flights-between-munich-and-mauritius|title=German airline launches direct flights between Munich and Mauritius|date=25 April 2018|website=Southern & East African Tourism Update|accessdate=18 May 2021}}</ref> <!-- -->|[[एडेलवाइस एर]]|[[झ्युरिक विमानतळ|झ्युरिक]]<ref>{{cite web|url= https://www.flyedelweiss.com/en/inform/travel-information/timetable/pages/mauritius.aspx|title= Timetable Mauritius|website= www.flyedelweiss.com|access-date= 1 October 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20181001182123/https://www.flyedelweiss.com/en/inform/travel-information/timetable/pages/mauritius.aspx|archive-date= 1 October 2018|url-status= live|df= dmy-all}}</ref> <!-- -->|[[एमिरेट्स (विमानकंपनी)|एमिरेट्स]]|[[दुबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दुबई-आंतरराष्ट्रीय]]<ref>{{Cite web|url=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/travel/emirates-resumes-flights-to-south-africa-mauritius-and-zimbabwe-1.1082847|title=Emirates resumes flights to South Africa, Mauritius and Zimbabwe|date=24 September 2020|website=The National|accessdate=18 May 2021}}</ref> <!-- -->|[[फ्लायसेफेर]]|[[ओ.आर. टँबो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जोहान्सबर्ग-ओ.आर. टँबो]]<ref>{{Cite news|url=https://www.iol.co.za/amp/travel/africa/pack-your-bags-flysafair-is-heading-to-mauritius-f07f31c2-2343-4592-b0c3-2fd6045e32d6|title = Pack your bags, Flysafair is heading to Mauritius}}</ref> <!-- -->|[[इबेरोजेट]]|'''मोसमी:''' [[आदोल्फो सुआरेझ माद्रिद-बराहास आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|माद्रिद-बराहास]] <!-- -->|[[केन्या एरवेझ]]|[[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]]<ref>{{cite web|url= https://www.standardmedia.co.ke/business/article/2001268711/kenya-airways-launches-flights-to-mauritius|title= Kenya Airways launches flights to Mauritius :: Kenya – The Standard|publisher= Standardmedia.co.ke|date= 2018-02-06|access-date= 2018-04-22|archive-url= https://web.archive.org/web/20180206111131/https://www.standardmedia.co.ke/business/article/2001268711/kenya-airways-launches-flights-to-mauritius|archive-date= 6 February 2018|url-status= live|df= dmy-all}}</ref> <!-- -->|[[लॉट पोलिश एरलाइन्स]]|'''मोसमी भाड्याने:''' [[वर्झावा चॉपिन विमानतळ|वर्झावा-चॉपिन]] <!-- -->|[[महान एर]]|'''मोसमी भाड्याने''': [[तेहरान-इमाम खोमेनी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तेहरान-इमाम खोमेनी]]<ref>{{cite web|url= http://www.apg-ga.com/news/mahan-air-appoints-apg-as-gsa-representative-in-france|title= Mahan Air appoints APG as GSA representative in France – APG Network|publisher= Apg-ga.com|date= 2017-07-19|access-date= 2018-04-22|archive-url= https://web.archive.org/web/20180413185726/http://www.apg-ga.com/news/mahan-air-appoints-apg-as-gsa-representative-in-france|archive-date= 13 April 2018|url-status= dead|df= dmy-all}}</ref> <!-- -->|[[निओस (विमानकंपनी)|निओस]]|'''मोसमी:''' [[मिलान–माल्पेन्सा विमानतळ|मिलान–माल्पेन्सा]], [[लिओनार्दो दा विंची-फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम–फ्युमिचिनो]]<ref>{{cite web | url=https://www.lagenziadiviaggi.it/finalmente-mauritius-volo-diretto-targato-neos/ | title=Finalmente Mauritius, volo diretto targato Neos | date=12 July 2022 }}</ref> <!-- -->|[[सौदिया]]|[[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जेद्दाह]], [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]]<ref>{{cite web|url= http://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/274034/saudia-updates-proposed-mauritius-launch-in-sep-2017/|title= Saudia updates proposed Mauritius launch in Sep 2017|publisher= Routesonline|access-date= 2018-04-22|archive-url= https://web.archive.org/web/20170728201703/http://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/274034/saudia-updates-proposed-mauritius-launch-in-sep-2017/|archive-date= 28 July 2017|url-status= live|df= dmy-all}}</ref> <!-- -->|{{nowrap|[[साउथ आफ्रिकन एरवेझ]]}}|[[ओ.आर. टँबो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जोहान्सबर्ग–ओ.आर. टँबो]] <!-- -->|[[टीयूआय फ्लाय नॉर्डिक]]|'''मोसमी भाड्याने:''' [[कोपनहेगन विमानतळ|कोपनहेगन]],<ref name="TUI.DK">{{cite web|url=https://www.tui.dk/find-din-rejse/|title=Only Flight|publisher=tui.dk|access-date=16 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180918230859/https://www.tui.dk/find-din-rejse/|archive-date=18 September 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[हेलसिंकी विमानतळ|हेलसिंकी]],<ref name="TUI.FI">{{cite web|url=https://www.tui.fi/hae-matka/|title=Only Flight|publisher=tui.fi|access-date=16 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180918193915/https://www.tui.fi/hae-matka/|archive-date=18 September 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[ऑस्लो विमानतळ गार्डेरमोएन|ऑस्लो-गार्डेरमोएन]],<ref>{{cite web|url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/282214/tui-nordic-adds-oslo-mauritius-flights-in-1q19/|title=TUI Nordic adds Oslo – Mauritius flights in 1Q19|first=UBM (UK)|last=Ltd. 2019|website=Routesonline|access-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181231144101/https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/282214/tui-nordic-adds-oslo-mauritius-flights-in-1q19/|archive-date=31 December 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[स्टॉकहोम आर्लांडा विमानतळ|स्टॉकहोम-आर्लांडा]]<ref name="TUI.SE">{{cite web|url=https://www.tui.se/hitta-din-resa/|title=Only Flight|publisher=tui.se|access-date=16 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917124419/https://www.tui.se/hitta-din-resa|archive-date=17 September 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> <!-- -->|[[टर्किश एरलाइन्स]]|[[इस्तंबूल विमानतळ|इस्तंबूल]]{{ref|1|1}} <!-- -->|[[विस्तारा]]|[[छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मुंबई]]<ref>{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230210-ukmru|title=VISTARA ADDS MAURITIUS SERVICE FROM LATE-MARCH 2023|work=Aeroroutes|accessdate=10 February 2023}}</ref>}} ; नोंदी * <small>: [[तुर्की एरलाइन्स|तुर्की एरलाइन्सचे]] इस्तंबूल विमानतळावरून मॉरिशसचे उड्डाण अंतानानारिवोला सुरू आहे.</small> <small>तथापि, तुर्की एरलाइन्सला केवळ मॉरिशस आणि अँटानानारिवो दरम्यान प्रवाशांची वाहतूक करण्याचे वाहतूक अधिकार नाहीत.</small> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}}{{Airports in Mauritius}} [[वर्ग:मॉरिशसमधील विमानतळ]] [[वर्ग:पोर्ट लुईस]] ec5vpltj4qwj3utq57byhcx506jrw4u 0 339700 2696929 2591482 2026-07-25T16:11:38Z CommonsDelinker 685 मूळ स्रोतातून हे चित्र काढले गेल्यामुळे मराठी विकिपीडियावरुनही ते काढण्यात येत आहे. 2696929 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''भारत-जपान संबंध''' पारंपारिकपणे मजबूत आहेत. भारत आणि जपानमधील लोक सांस्कृतिक देवाणघेवाणीत गुंतले आहेत. हा प्रामुख्याने [[बौद्ध धर्म|बौद्ध धर्माचा]] परिणाम म्हणून, जो प्राचीन काळात भारतातून जपानमध्ये पसरला होता. भारत आणि जपानमधील लोक बौद्ध धर्माच्या सामायिक वारश्यासह समान सांस्कृतिक परंपरांद्वारे मार्गदर्शन करतात आणि लोकशाही, सहिष्णुता, बहुलवाद आणि मुक्त समाजांच्या आदर्शांसाठी दृढ वचनबद्धता सामायिक करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf/indiajapanrelationsnov2012.pdf|title=India-Japan Relations|date=November 2012|publisher=[[Ministry of External Affairs (India)]]}}</ref> भारत हा जपानी मदतीचा सर्वात मोठा प्राप्तकर्ता आहे आणि दोन्ही देशांचे अधिकृत विकास सहाय्य (ODA) चे विशेष संबंध आहेत.<ref name="Indianprimeminister">{{Citation|title=PM'S ADDRESS TO JOINT SESSION OF THE DIET|accessdate=14 November 2009}}</ref> २०१७ पर्यंत, भारत आणि जपानमधील द्विपक्षीय व्यापार US$ १७.६३ अब्ज इतका होता. यामाहा, [[सोनी]], [[टोयोटा]] आणि [[होंडा]] या जपानी कंपन्यांकडे भारतात उत्पादन सुविधा आहेत. भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या वाढीसह, जपानी कंपन्यांसाठी भारत ही एक मोठी बाजारपेठ आहे. जपानी कंपन्या भारतात गुंतवणूक करणाऱ्या काही प्रथम होत्या, त्यापैकी सर्वात प्रमुख म्हणजे सुझुकी, जी भारतीय ऑटोमोबाईल कंपनी [[मारुती सुझुकी]]<nowiki/>ची उपकंपनी आहे. डिसेंबर २००६ मध्ये, भारताचे पंतप्रधान [[मनमोहन सिंग]] यांच्या जपान दौऱ्यात "जपान-भारत धोरणात्मक आणि जागतिक भागीदारी" या संयुक्त निवेदनावर स्वाक्षरी करण्यात आला. जपानने भारतातील अनेक पायाभूत सुविधा प्रकल्पांना आर्थिक मदत केली आहे, विशेषतः [[दिल्ली मेट्रो]].<ref name="Indianprimeminister"/> २०१३ च्या [[बीबीसी]] वर्ल्ड सर्व्हिस पोलनुसार, ४२% जपानी लोकांना वाटते की भारताचा आंतरराष्ट्रीय प्रभाव प्रामुख्याने सकारात्मक आहे, तर ४% लोक नकारात्मक मानतात. २०१४ मध्ये, जपानी पंतप्रधान [[शिंजो आबे]] यांच्या भारत भेटीदरम्यान, दोन्ही देशांनी त्यांची भागीदारी "विशेष धोरणात्मक आणि जागतिक भागीदारी" वर अद्यतनित करण्याचे मान्य केले.<ref>{{Citation|title=Tokyo Declaration for India - Japan Special Strategic and Global Partnership}}</ref><ref>{{Citation|title=Japan-India Relations (Basic Data)}} </ref><ref>{{Citation|title=2013 World Service Poll|accessdate=31 May 2013|archivedate=10 October 2015}}</ref> == ऐतिहासिक व सांस्कृतिक संबंध == [[चित्र:NaraTodaijiDaibutsu0212.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|ग्रेट बुद्ध (वैरोकाना) तोदाई-जी मंदिर, जपान]] [[चित्र:Hogonji12s3200.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|जपानमधील सात दैवांपैकी एक असलेल्या बेन्झाइटेनची उत्क्रांती [[हिंदू धर्म|हिंदू]] देवता [[सरस्वती|सरस्वतीपासून]] झाली.]] जपानमध्ये हिंदू धर्म हा कमी प्रमाणात असला तरी, जपानी संस्कृतीच्या निर्मितीमध्ये त्याची अप्रत्यक्ष व महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे. याचे एक संकेत म्हणजे जपानी "सेव्हन गॉड्स ऑफ फॉर्च्यून", ज्यापैकी चार हिंदू देवता म्हणून उगम पावले आहे: बेन्झाईटेन्सामा ([[सरस्वती]]), बिशामोन ([[कुबेर]]), डायकोकुटेन ([[शिव]]), आणि किचिजोतेन ([[लक्ष्मी]]).<ref name="Besozzi">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.lib.ehime-u.ac.jp/SUZUKA/316/index.html|title=Butsuzōzui (Illustrated Compendium of Buddhist Images)|year=1796|location=Ehime University Library|page=(059.jpg)|language=ja|format=digital photos|access-date=2023-11-22|archive-date=2018-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20181010061804/http://www.lib.ehime-u.ac.jp/SUZUKA/316/index.html|url-status=dead}}</ref><ref>Chaudhuri, Saroj Kumar. Hindu Gods and Goddesses in Japan. (New Delhi, 2003) {{ISBN|81-7936-009-1}}.</ref><ref>[http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=adc05bf7-cfee-4a6a-80cb-4468ddd49c41 "Japan wants to encourage studies of Hindu gods"] Satyen Mohapatra {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200301180754/https://www.hindustantimes.com/}}</ref> ''निहोन शोकी'' ग्रंथानुसार, ५५२ मध्ये [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] भिक्खूंनी जपानमध्ये बौद्ध धर्माचा अधिकृत प्रचार सुरू केला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The religious traditions of Japan, 500–1600|last=Bowring, Richard John|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0-521-85119-0|location=Cambridge, UK|pages=16–17}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The religious traditions of Japan, 500–1600|last=Bowring, Richard John|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0-521-85119-0|location=Cambridge, UK|pages=15–17}}</ref><ref name="Sources of Japanese tradition">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/sourcesofjapanes00colu/page/100|title=Sources of Japanese tradition|last=Dykstra, Yoshiko Kurata|last2=De Bary, William Theodore|publisher=Columbia University Press|year=2001|isbn=978-0-231-12138-5|location=New York|pages=[https://archive.org/details/sourcesofjapanes00colu/page/100 100]|url-access=registration}}</ref><ref name="Asia Society">Asia Society [http://asiasociety.org/countries/religions-philosophies/buddhism-japan Buddhism in Japan]. Retrieved July 2012</ref> === भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ === आझाद हिंद या राष्ट्रवादी चळवळीचे नेतृत्व करणारे [[सुभाषचंद्र बोस|सुभाष चंद्र बोस]] यांनी लष्करी मार्गाने [[ब्रिटिश राज|भारतातील ब्रिटिश राजवट]] संपवण्याचे उद्दिष्ट ठेवले होते. त्यांनी [[आझाद हिंद फौज]] तयार करण्यासाठी जपानी प्रायोजकत्व वापरले. ह्याची रचना प्रामुख्याने [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|भारतीय सैन्यातील]] माजी युद्धकैद्यांची होती ज्यांना [[सिंगापूरची लढाई|सिंगापूरच्या पतनानंतर]] जपानी लोकांनी ताब्यात घेतले होते.<ref>Joyce C. Lebra, ''Jungle Alliance, Japan and the Indian National Army'' (1971) p 20</ref> == आधुनिक संबंध == जपानच्या सार्वभौमत्वावर आणि राष्ट्रीय स्वातंत्र्यावर लादलेल्या मर्यादांबद्दलच्या चिंतेमुळे भारताने १९५१ मध्ये सॅन फ्रान्सिस्को शांतता परिषदेला उपस्थित राहण्यास नकार दिला.<ref name="Embassy of India, Washington DC">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indianembassy.org/newsite/press_release/2008/Feb/7.asp|title=Ambassador Ronen Sen's remarks at a luncheon meeting of the Japan Society in New York|website=indianembassy.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907214250/http://indianembassy.org/newsite/press_release/2008/Feb/7.asp|archive-date=7 September 2008|access-date=8 November 2008}}</ref><ref name="Mainstream20090602">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mainstreamweekly.net/article1399.html|title=Nehru and Non-alignment|date=2 June 2009|website=P.V. Narasimha Rao|access-date=31 October 2009}}</ref> जपानचे सार्वभौमत्व पुनर्संचयित केल्यानंतर, जपान आणि भारताने शांतता करारावर स्वाक्षरी केली. २८ एप्रिल १९५२ रोजी दोन्ही देशांमध्ये अधिकृत राजनैतिक संबंध प्रस्थापित केले, ज्यामध्ये भारताने जपानविरुद्धचे सर्व नुकसानभरपाईचे दावे माफ केले.<ref name="Embassy of India, Washington DC" /> हा करार दुसऱ्या महायुद्धानंतर जपानने केलेल्या पहिल्या करारांपैकी एक होता.<ref name="Ministry of Foreign Affairs of Japan">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mofa.go.jp/region/asia-paci/india/index.html|title=Japan-India Relations|publisher=Japanese Ministry of Foreign Affairs|access-date=8 November 2008}}</ref> भारत आणि जपानमधील राजनैतिक, व्यापारी, आर्थिक आणि तांत्रिक संबंध चांगले प्रस्थापित झाले होते. भारतातील लोह खनिजाने जपानला दुसऱ्या महायुद्धातील विनाशातून सावरण्यास मदत केली आणि १९५७ मध्ये जपानचे पंतप्रधान नोबुसुके किशी यांच्या भारत भेटीनंतर, जपान सरकारने १९५८ मध्ये भारताला [[येन]] कर्ज देण्यास सुरुवात केली.<ref name="Ministry of Foreign Affairs of Japan" /> जपानच्या युद्धोत्तर आर्थिक पुनर्बांधणीचे आणि त्यानंतरच्या वेगवान विकासाचे भारतात खूप कौतुक झाले.<ref name="Embassy of India, Washington DC"/> १९८६ पासून, जपान भारताचा सर्वात मोठा मदत दाता बनला आहे आणि अजूनही तसाच आहे.<ref name="Ministry of Foreign Affairs of Japan"/> १९९८ मध्ये [[पोखरण २]] या भारतीय [[अण्वस्त्र]] चाचणीच्या परिणामी दोन्ही देशांमधील संबंध घसरले. या चाचणीनंतर जपानने भारतावर निर्बंध लादले, ज्यात सर्व राजकीय देवाणघेवाण निलंबित करणे आणि आर्थिक मदत कमी करणे समाविष्ट आहे. तीन वर्षांनंतर हे निर्बंध उठवण्यात आले. या कालावधीनंतर संबंध झपाट्याने सुधारले, कारण दोन राष्ट्रांमधील द्विपक्षीय संबंध पुन्हा एकदा सुधारले होते.<ref name="Institute of Peace and Conflict Studies">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ipcs.org/IPCS-IssueBrief-No43.pdf|title=India-Japan Relations|last=Mansingh|first=Lalit|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070625172745/http://ipcs.org/IPCS-IssueBrief-No43.pdf|archive-date=25 June 2007|access-date=11 November 2008}}</ref> जपानचे पंतप्रधान [[शिन्जो आबे|शिञो आबे]] हे भारताच्या २०१४ च्या [[भारतीय प्रजासत्ताक दिन|प्रजासत्ताक दिनाच्या परेडमध्ये]] प्रमुख पाहुणे म्हणून उपस्थित होते. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Japanese-Prime-Minister-Shinzo-Abe-to-be-Republic-Day-chief-guest/articleshow/28479037.cms|title=Japanese Prime Minister Shinzo Abe to be Republic Day chief guest|date=6 January 2014|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=6 January 2014|agency=Press Trust of India}}</ref> === लष्करी === [[चित्र:Malabar_07-2_exercise.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|जपान सागरी सेल्फ-डिफेन्स फोर्स आणि [[भारतीय नौदल|भारतीय नौदलाच्या]] युद्धनौकांनी भारताच्या पश्चिम किनाऱ्याजवळील मलबार २००७ च्या नौदल सरावात भाग घेतला.]] भारत आणि जपानमध्ये घनिष्ठ लष्करी संबंध आहेत. आशिया-पॅसिफिक आणि हिंद महासागरातील सागरी मार्गांची सुरक्षा राखण्यात आणि आंतरराष्ट्रीय गुन्हेगारी, दहशतवाद, चाचेगिरी आणि मोठ्या प्रमाणावर विनाशकारी शस्त्रांच्या प्रसाराशी लढण्यासाठी सहकार्यामध्ये त्यांचे हितसंबंध आहेत.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Roy Choudhury|first=Srabani|date=2 October 2017|title=Shinzō Abe's India Visit: A Prologue|url=http://www.indrastra.com/2017/09/India-Visit-of-Shinzo-Abe-Prologue-003-09-2017-0013.html|journal=IndraStra Global|volume=003|issue=September (09)|pages=0013|issn=2381-3652}}</ref> दोन्ही राष्ट्रांनी अनेकदा संयुक्त लष्करी सराव केले आहेत आणि तंत्रज्ञानावर सहकार्य केले आहे.<ref name="Embassy of India, Washington DC"/> भारत आणि जपान यांनी २२ ऑक्टोबर २००८ रोजी एक सुरक्षा करार केला.<ref name="India And Japan Sign Security Pact">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.india-server.com/news/india-and-japan-sign-security-pact-4369.html|title=India And Japan Sign Security Pact|date=23 October 2008|publisher=IndiaServer|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091127140311/http://www.india-server.com/news/india-and-japan-sign-security-pact-4369.html|archive-date=27 November 2009|access-date=19 October 2009}}</ref><ref name="Joint Declaration on Security Co-operation between Japan and India">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mofa.go.jp/region/asia-paci/india/pmv0810/joint_d.html|title=Joint Declaration on Security Co-operation between Japan and India|date=22 October 2008|publisher=Ministry of Foreign Affairs of Japan|access-date=19 October 2009}}</ref> === २०१६ अणु करार === नोव्हेंबर २०१६ मध्ये, भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी जपानच्या तीन दिवसीय दौऱ्यावर आले होते आणि त्यांनी त्यांचे समकक्ष शिंजो आबे यांच्याशी [[अणुऊर्जा|अणुऊर्जेबाबत]] करार केला होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.politicsnow.in/india-and-the-nukes/|title=India and the Nukes|last=Dipankan Bandopadhyay|publisher=Politics Now|access-date=15 November 2016}}{{मृत दुवा|date=May 2019}}</ref> 2011 च्या फुकुशिमा आण्विक आपत्तीमुळे या कराराला सहा वर्षे लागली. जपानने [[अण्वस्त्र प्रसारबंदी करार|अप्रसार करारावर]] स्वाक्षरी न करणाऱ्या देशासोबत असा करार करण्याची ही पहिलीच वेळ आहे. या करारामुळे जपान भारताला [[अणुभट्टी|अणुभट्ट्या]], इंधन आणि तंत्रज्ञानाचा पुरवठा करू शकतो. २०३२ पर्यंत अणुऊर्जा क्षमता दहापट वाढवून दक्षिण भारतात सहा अणुभट्ट्या बांधण्यात भारताला मदत करणे हा या कराराचा उद्देश आहे.<ref name="India, Japan Sign Landmark Nuclear Energy Deal After 6 Years Of Talks: 10 Points">{{स्रोत बातमी|url=http://www.ndtv.com/india-news/nuclear-deal-big-focus-in-pm-narendra-modis-japan-visit-10-points-1624104|title=India, Japan Sign Landmark Nuclear Energy Deal After 6 Years Of Talks: 10 Points|publisher=NDTV|access-date=12 November 2016}}</ref><ref name="India, Japan sign landmark civil nuclear deal - Times of India">{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/India-Japan-sign-landmark-civil-nuclear-deal/articleshow/55371858.cms|title=India, Japan sign landmark civil nuclear deal – Times of India|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=12 November 2016}}</ref><ref name="Japan has option to scrap N-deal">{{स्रोत बातमी|last=Bhattacherjee, Kallol|first=Kallol|url=http://www.thehindu.com/news/international/india-japan-sign-civil-nuclear-deal/article9334140.ece|title=Japan has option to scrap N-deal|date=11 November 2016|work=द हिंदू|language=en-IN|access-date=12 November 2016}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारताचे द्विपक्षीय संबंध]] [[वर्ग:जपानचे द्विपक्षीय संबंध]] {{भारताचे परराष्ट्रीय संबंध}} dxzcdbj6wyyfo8g39l5ndfnyh5m9iw1 0 343792 2697029 2683032 2026-07-26T11:05:51Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2697029 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''सीमा पहवा''' (पूर्वाश्रमीच्या '''भार्गव'''; जन्म १० फेब्रुवारी १९६२) ह्या एक भारतीय अभिनेत्री आणि दिग्दर्शक आहे ज्या चित्रपट आणि टेलिव्हिजनमधील विनोदी पात्रांसाठी ओळखल्या जातात. त्यांना [[फिल्मफेअर पुरस्कार]] आणि [[फिल्मफेअर ओटीटी पुरस्कार|फिल्मफेअर ओटीटी पुरस्कारासह]] अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत. [[दूरदर्शन|दूरदर्शनच्या]] लोकप्रिय मालिका ''[[हम लोग (मालिका)|हम लोग]]'' (१९८४-८५) मधील "बडकी"च्या भूमिकेमुळे त्या प्रसिद्ध झाल्या. एक थिएटर अभिनेत्री म्हणून, [[दिल्ली]] -आधारित थिएटर ग्रुप "संभव"मध्ये त्यांनी काम केले. चित्रपट व टेलिव्हिजनमध्ये काम करण्यासाठी त्या १९९४ मध्ये मुंबईला स्थानांतरित झाल्या.<ref name="exp2">{{cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/sister-act/505763/|title=Sister Act|author=Alaka Sahani|date=23 August 2009|work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|access-date=26 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Leisure/TydkBml6gQ5uBavnKIotsI/The-Mint-Planner-07-August-2015.html|title=The Mint Planner|date=7 August 2015|access-date=26 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailypioneer.com/vivacity/culinary-act.html|title=Culinary act|author=Karan Bhardwaj|date=15 April 2014|work=The Pioneer|access-date=26 January 2016}}{{मृत दुवा|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>- त्यांनी ''रामप्रसाद की तेहरवी'' (२०२१) या चित्रपटासोबत दिग्दर्शनात पदार्पण केले, आणि [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम दिग्दर्शक पदार्पण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पदार्पण दिग्दर्शकाचा फिल्मफेअर पुरस्कार]] जिंकला. == कारकिर्द == [[दूरदर्शन|दूरदर्शनच्या]] लोकप्रिय हिंदी मालिका ''[[हम लोग (मालिका)|हम लोग]]'' (१९८४-८५) मधील गुणवंती उर्फ "बडकी"च्या समाजसेवीकेच्या भूमिकेमुळे पाहवा प्रसिद्ध झाली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.telegraphindia.com/1080706/jsp/7days/story_9510833.jsp|title=The soap that gripped the nation|date=6 July 2008|work=[[The Telegraph (India)]]|access-date=16 November 2010|archive-url=https://archive.today/20120911222714/http://www.telegraphindia.com/1080706/jsp/7days/story_9510833.jsp|archive-date=11 September 2012|url-status=dead}}</ref> त्यांना आधी एक छोटी भूमिका देण्यात आली होती जी त्यांनी नाकारली. दिग्दर्शक पी कुमार वासुदेव यांनी त्यांना नंतर प्रमुख भूमिका दिली जी त्यांनी स्वीकारली.<ref name="mid">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mid-day.com/articles/manoj-pahwa-and-family-on-theatre-bhisham-sahni-and-more/16439194|title=Manoj Pahwa and family on theatre, Bhisham Sahni and more|last=Chandrima Pal|date=9 August 2015|website=Mid Day|access-date=27 January 2016}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/tv/hum-log-revisiting-that-80-s-show/story-u4gx5IBZV3kuez0bI3q07K.html|title=Hum Log: Revisiting that 80's show|last=Saxena|first=Poonam|date=Jul 22, 2014|url-status=live|access-date=४ फेब्रुवारी २०२४}}</ref> [[झी टीव्ही|झी टीव्हीवरील]] ''हिप हिप हुर्रे'' (१९९८-२००१) या मालिकेतील तिच्या भूमिकेसाठी देखील ती खूप लोकप्रिय होती, जिथे तिने मजहरच्या एका आईची भूमिका केली होती. त्यानंतर, त्यांनी [[एकता कपूर|एकता कपूरच्या]] लोकप्रिय [[झी टीव्ही]]<nowiki/>वरील मालिका, ''कसम से'' (२००६ ते २००९) मध्ये बिल्लो मावशीची भूमिका केली. हे पात्र तिच्या पुतण्या आणि त्याची पत्नी बनी वालिया जे प्रमुख कलाकार होते यांच्याबद्दल अतिशय प्रेमळ आहे असे दर्शविले आहे. <ref name="exp">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.indianexpress.com/news/sister-act/505763/|title=Sister Act|last=Alaka Sahani|date=23 August 2009|website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|access-date=26 January 2016}}</ref> २०१४ मध्ये, त्यांनी भीष्म साहनी यांच्या मध्यमवर्गीय व्यंगचित्र ''साग मीटच्या'' अनुभवात्मक नाट्यप्रदर्शनासाठी प्रशंसा मिळवली, जिथे त्यांनी नाटकात स्वयंपाक देखील केला आणि प्रेक्षकांना ते जेवण दिले गेले.<ref name="mid"/> २०१५ च्या [[स्क्रीन पुरस्कार|स्क्रीन पुरस्कारमध्ये]] ''आँखो देखी'' (२०१३) या चित्रपटासाठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीचा पुरस्कार त्यांनी व [[तबू|तबूने]] (''हैदर'' चित्रपट'')'' एकत्रित जिंकला. हा चित्रपट [[रजत कपूर|रजत कपूरयांनी]] लिहिला व दिग्दर्शीत केला होता.<ref name="auto">{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/21st-screen-awards-full-winners-list/|title=Winners of 21st Annual Star Screen Awards 2014|date=January 15, 2015|publisher=Indian Express|access-date=March 3, 2018}}</ref> २०२० मध्ये, ''चिंटू का बर्थडे'' मध्ये नानीची भूमिका केली, ज्याने त्यांना सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीचा (वेब ओरिजनल) [[फिल्मफेअर ओटीटी पुरस्कार]] जिंकला.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/web-series/news/flyx-filmfare-ott-awards-2020-winners-so-far/articleshow/79812177.cms|title=Flyx Filmfare OTT Awards 2020: Complete winners' list|date=19 December 2020|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101163542/https://timesofindia.indiatimes.com/web-series/news/flyx-filmfare-ott-awards-2020-winners-so-far/articleshow/79812177.cms|archive-date=1 January 2021|url-status=live}}</ref> ६३ व्या फिल्मफेअर पुरस्कारांमध्ये, त्यांना ''बरेली की बर्फी'' आणि ''शुभ मंगल सावधान'' (२०१७) या दोन्ही चित्रपटांसाठी [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीच्या फिल्मफेअर पुरस्कारासाठी]] नामांकन मिळाले होते. २०१९ च्या ''बाला'' चिट्रपटामधील भूमिकेसाठी ६५ व्या फिल्मफेअर पुरस्कारांमध्ये सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीच्या फिल्मफेअर पुरस्कारासाठी त्यांना तिसरे नामांकन मिळाले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards-2020/nominations|title=Filmfare Awards 2020 Nominations {{!}} 65th Filmfare Awards 2020|website=filmfare.com|language=en|access-date=18 February 2020}}</ref> २०१९ मध्ये मुंबई फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये प्रीमियर झालेल्या ''रामप्रसाद की तेहरवी'' या चित्रपटाद्वारे त्यांनी दिग्दर्शनात पदार्पण केले आणि त्यानंतर २०२१ मध्ये थिएटरमध्ये हा चित्रपट सादर झाला. या चित्रपटाने त्यांना ६७ व्या फिल्मफेअर पुरस्कारांमध्ये [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम दिग्दर्शक पदार्पण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पदार्पण दिग्दर्शकाचा फिल्मफेअर पुरस्कार]] मिळवून दिला व अनेक नामांकन देखील मिळाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.firstpost.com/entertainment/seema-pahwa-to-debut-as-director-with-film-starring-naseeruddin-shah-konkona-sen-manoj-pahwa-4878471.html|title=Seema Pahwa to debut as director with film starring Naseeruddin Shah, Konkona Sen, Manoj Pahwa|date=2 August 2018|website=Firstpost|language=en|access-date=9 September 2019}}</ref><ref name="mami:m1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mumbaifilmfestival.com/programmeDetail/673|title=Mumbai Academy of Moving Image - ProgrammeDetail Site|website=Mumbai Film Festival|access-date=2024-02-05|archive-date=2020-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316003002/https://www.mumbaifilmfestival.com/programmeDetail/673|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cinemaexpress.com/stories/news/2019/sep/30/seema-pahwas-directorial-debut-ram-prasad-ki-tehrvi-to-premiere-at-mumbai-film-festival-14608.html|title=Seema Pahwa's directorial debut, Ram Prasad ki Tehrvi, to premiere at Mumbai Film Festival|website=[[Cinema Express]]}}</ref> == वैयक्तिक जीवन == ''[[हम लोग (मालिका)|हम लोग]]'' मधील सह-अभिनेता मनोज पहवा सोबत त्यांचे लग्न झाले.<ref name="exp"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://scroll.in/reel/890971/meet-mr-and-mrs-pahwa-we-have-our-tuning-with-each-other-for-30-years|title=Meet Mr and Mrs Pahwa: 'We have our tuning with each other for 30 years'}}</ref> त्यांची मुलगी मनुकृती आणि मुलगा मयंक यांच्यासह [[वेसावे|वर्सोवा, मुंबई]] येथे ते राहतात. <ref name="mid"/> २०२२ मध्ये मुलगा मयंक पाहवाने अभिनेता [[पंकज कपूर]] आणि [[सुप्रिया पाठक|सुप्रिया पाठक कपूर]] यांची मुलगी सना कपूरशी लग्न केले. सना ही अभिनेता [[शाहिद कपूर|शाहिद कपूरची]] सावत्र बहीण आणि दिग्गज पात्र कलाकार [[दीना पाठक]] यांची नात आहे. == फिल्मोग्राफी == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |वर्ष ! scope="col" |चित्रपट ! scope="col" |भूमिका ! class="unsortable" scope="col" |टिप्पणी |- |१९८९ |''अधुरी जिंदगी'' | |लघुपट |- |१९९६ |''सरदारी बेगम'' |कुसुमची आई | |- |१९९७ |''...जयते'' |नर्स लिंडा |लघुपट |- |१९९९ |''गॉडमदर'' |शांती | |- |२००० |''हरी-भरी'' |रामप्यारी | |- |२००१ |''झुबैदा'' |झैनाब बी | |- |२००८ |''रुडकी बाय-पास'' |मासी |लघुपट |- |२०१० |''तेरे बिन लादेन'' |शब्बो | |- |२०१२ |''फरारी की सवारी'' |बाबू दीदी | |- |२०१४ |''आँखो देखी'' |अम्मा | |- | rowspan="3" |२०१५ |''दम लगा के हैशा'' |सुभद्रा रानी | |- |''ऑल इज वेल'' |मामीजी | |- |''हसमुख साहब की वसीहत'' |सोनल मेहता | |- | rowspan="2" |२०१६ |''वझीर'' |पम्मी | |- |''बिएचके भल्ला ॲट हल्ला.कॉम'' |निलम खन्ना | |- | rowspan="2" |२०१७ |''बरेली की बर्फी'' |सुशीला मिश्रा |नामांकन — [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार]] |- |''शुभ मंगल सावधान'' |सुगंधाची आई |नामांकन — [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार]] |- | rowspan="3" |२०१८ |''खजूर पे अटके'' |सुशीला | |- |''एव्हरीथिंग इज फाइन'' |आशा |लघुपट |- |''भैया मोरे'' | - |लघुपट |- | rowspan="4" |२०१९ |''एक लडकी को देखा तो एसा लगा'' |बिलौरी | |- |''अर्जून पटियाला'' |प्रपती मक्कड | |- |''बाला'' |मासी |नामांकन — [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार]] |- |''शेम'' | |लघुपट |- | rowspan="3" |२०२० |''चिंटू का बर्थडे'' |नानी |[[फिल्मफेअर ओटीटी पुरस्कार]] (सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री) |- |''सूरज पे मंगल भारी'' |यशोदा |<ref name="rel:indtod">{{स्रोत बातमी|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/suraj-pe-mangal-bhari-manoj-bajpayee-diljit-fatima-sana-shaikh-film-to-release-in-theatres-this-diwali-1730694-2020-10-12|title=Suraj Pe Mangal Bhari: Manoj Bajpayee, Diljit, Fatima Sana Shaikh film to release in theatres this Diwali|date=12 October 2020|work=India Today|access-date=12 October 2020}}</ref> |- |''दास कॅपिटल: गुलामोंकी राजधानी'' |रशिदा |<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2020/nov/26/fighting-several-pandemics-at-once-2228036.html|title=Fighting several pandemics at once|date=26 November 2020|work=The New Indian Express|access-date=19 December 2020}}</ref> |- | rowspan="2" |२०२१ |''रामप्रसाद की तेहरवी'' | - |[[फिल्मफेअर सर्वोत्तम दिग्दर्शक पदार्पण पुरस्कार]] |- |''ये मर्द बेचारा'' |शांती देवी | |- | rowspan="4" |२०२२ |''बधाई दो'' |मिसेस सिंग | |- |''[[गंगूबाई काठियावाडी (चित्रपट)|गंगूबाई काठियावाडी]]'' |शीला |<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/alia-bhatt-starrer-gangubai-kathiawadi-release-january-6-2022/|title=Alia Bhatt starrer Gangubai Kathiawadi to release on January 6, 2022|date=30 September 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=30 September 2021}}</ref> |- |''रक्षा बंधन'' |शन्नू शर्मा |- |''[[थँक गॉड (चित्रपट)|थँक गॉड]]'' |अयानची आई | |- |२०२३ |''[[ड्रीम गर्ल २]]'' |जुमानी | |} === दूरदर्शन === {| class="wikitable sortable" ! scope="col" |वर्ष ! scope="col" | चित्रपट ! scope="col" | भूमिका ! class="unsortable" scope="col" | नोंदी |- | १९८४-८५ | ''[[हम लोग (मालिका)|हम लोग]]'' | बडकी | |- | १९९५-९६ | ''खुशी (सीझन 1)'' | | |- |१९९५ | ''सिद्धी'' | स्नेहा आदित्य दिवाण | |- | १९९७ | ''पेहला प्यार'' | निर्मला माथूर | |- | १९९८-०१ | ''हिप हिप हुर्रे'' | व्यापारी सौ | |- |१९९९ | ''रिश्ते'' | लीलावती | एपिसोड ७०: नया विवाह |- |२०००-०१ | ''खुशी (सीझन 2)'' | | |- |२००२-०६ | ''अस्तित्त्व...एक प्रेम कहानी'' | अर्चनाची आई | |- | rowspan="2" |२००२ | ''संजीवनी - अ मेडिकल बून'' | | |- | ''देस में निकला होगा चांद'' | | |- |२००३ | ''आंधी'' | बुवा जी | |- | २००६-०७ | ''कुलवधू'' | पद्मा चौहान | |- | २००६-०९ | ''कसम से'' | बिल्लो मासी | |- |२००८ | ''आम्ही लडकियां'' | दादीजी | |- |२०१२ | ''लाखों मी एक'' | तीजन बाई/हेमा धवन | |} === वेब सिरीज === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |वर्ष ! scope="col" | चित्रपट ! scope="col" | भूमिका ! class="unsortable" scope="col" | नोंदी |- |२०१९ | ''आफत'' | रिटा मोहंती | MX Player वर वेब सिरीज |- | २०२२ | ''माई: आईचा राग'' | कल्पना | [[नेटफ्लिक्स]] |} == पुरस्कार आणि नामांकन == {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! वर्ष ! श्रेणी ! काम ! निकाल |- ! colspan="5" style="background: #eedd82;" | [[फिल्मफेअर पुरस्कार]] |- | rowspan="2" | २०१८ | rowspan="3" | [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री]] | ''बरेली की बर्फी'' | {{Nom}} |- | ''शुभ मंगल सावध'' | {{Nom}} |- | २०२० | ''बाला'' | {{Nom}} |- | rowspan="4" | २०२२ | [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम चित्रपट समीक्षक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट (समीक्षक)]] | rowspan="4" | ''रामप्रसाद की तेहरवी'' | {{Nom}} |- | [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] | {{Nom}} |- | सर्वोत्तम कथा | {{Nom}} |- | [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम दिग्दर्शक पदार्पण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पदार्पण दिग्दर्शक]] | {{Won}} |- ! colspan="4" style="background: #eedd82;" | [[फिल्मफेअर ओटीटी पुरस्कार]] |- | २०२० | वेब मूळ चित्रपटातील सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री | ''चिंटू का वाढदिवस'' | {{Won}} |- ! colspan="4" style="background: #eedd82;" | FOI ऑनलाइन पुरस्कार |- | २०१८ | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री | ''बरेली की बर्फी'' | {{Won}} |- | २०२२ | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक | ''रामप्रसाद की तेहरवी'' | {{Nom}} |- ! colspan="4" style="background: #eedd82;" | [[आय.आय.एफ.ए. पुरस्कार|आयफा पुरस्कार]] |- | rowspan="2" | २०१८ | rowspan="2" | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री | ''बरेली की बर्फी'' | {{Nom}} |- | ''शुभ मंगल सावध'' | {{Nom}} |- ! colspan="4" style="background: #eedd82;" | जागरण चित्रपट महोत्सव |- | २०१७ | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री | ''बरेली की बर्फी'' | {{Won}} |- ! colspan="4" style="background: #eedd82;" | [[स्क्रीन पुरस्कार]] |- | २०१८ | rowspan="3" | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री | ''आंखों देखी'' ( ''हैदरसाठी'' [[तब्बू|तब्बूसोबत]] बांधलेली) | {{Won}} |- | २०१८ | ''शुभ मंगल सावध'' | {{Nom}} |- | २०२० | ''बाला'' | {{Nom}} |- ! colspan="4" style="background: #eedd82;" | [[झी सिने पुरस्कार]] |- | २०१५ | सहाय्यक भूमिकेतील सर्वोत्कृष्ट अभिनेता – महिला | ''बरेली की बर्फी'' | {{Nom}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९६२ मधील जन्म]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:भारतीय चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] qhtdqy2eh874tlhyg5smmn316k0glwu 0 345755 2696976 2691586 2026-07-25T23:51:33Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2696976 wikitext text/x-wiki [[File:ওরলির_গগনরৈখিক_দৃশ্য.jpg|इवलेसे|297x297अंश| मुंबईचे [[परळ|लोअर परळ]] क्षितिज]] [[File:Mumbaicityskyline.jpeg|इवलेसे|333x333अंश|[[वांद्रे]] येथून दिसणारे [[वरळी]] आणि [[दादर|दादरचे]] क्षितिज]] [[File:BackBay_skyline.jpg|इवलेसे|307x307अंश| बॅक बे ओलांडून मुंबईची क्षितिज]] भारताची व्यावसायिक आणि आर्थिक राजधानी असलेल्या [[मुंबई|मुंबईत]] भारतातील सर्वाधिक गगनचुंबी इमारती आणि उंच इमारती आहेत. [[मुंबई]] शहरात २०० पेक्षा जास्त गगनचुंबी इमारती आणि ४,००० <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.emporis.com/city/102037/mumbai-india|title=Mumbai Skyscrapers|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005107/http://www.emporis.com/city/102037/mumbai-india|archive-date=15 June 2015}}</ref> उंच इमारती आधीच बांधल्या गेल्या आहेत. ( गगनचुंबी इमारतीची व्याख्या सतत राहण्यायोग्य उंच इमारती अशी केली जाते. यामध्ये ४० मजले असतात आणि ती अंदाजे १५० पेक्षा उंच असते, आंतरराष्ट्रीय मानकांनुसार.) मुंबईतील पहिल्या गगनचुंबी इमारती १९७० च्या दशकात बांधल्या गेल्या. त्यावेळी उषा किरण आणि मातृ मंदिर इमारती विकसित केल्या गेल्या. त्या सुमारे {{Convert|250|ft|m|abbr=off|order=flip}} आणि प्रत्येकी २५ मजली आहेत. १९९० च्या दशकाच्या मध्यापासून बांधकाम प्रकल्पांनी स्कायलाइन वरच्या दिशेने नेण्यास सुरुवात केली. २००० पासून [[लोअर परळ रेल्वे स्थानक|लोअर परेल]] क्षेत्र विकसित होऊ लागले तेव्हा विकासाच्या गतीमध्ये मोठी गती आली. Palais Royale ही इमारत २०१८ मध्ये संरचनात्मकदृष्ट्या अव्वल ठरली. ३२० मीटर उंचीसह ही इमारत देशातील सर्वात उंच इमारत आहे. == मुंबईतील सर्वात उंच इमारतींची समयरेखा == {| class="sortable wikitable" !Name !Image !Height !Floors !Years as tallest |- |[[राजाबाई क्लॉक टॉवर]] |[[चित्र:Rajabai_Clock_Tower,_Mumbai_(31_August_2008).jpg|137x137अंश]] |{{convert|85|m|ft|0}} |२५ |१८७८–१९६१ |- |[[उषा किरण इमारत]] | |{{convert|80|m|ft|0}} |२५ |१९६१–१९६३<ref>{{cite news|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=8141|title=Usha Kiran, Mumbai - SkyscraperPage.com|website=skyscraperpage.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-flat-sold-for-Rs-27-crore/articleshow/2996901.cms|title=Mumbai flat sold for Rs 27 crore|date=30 April 2008|newspaper=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}</ref> |- |मातृ मंदिर | |{{convert|86|m|ft|0}} |२५ |१९६३–१९७० |- |[[वर्ल्ड ट्रेड सेंटर (मुंबई)|वर्ल्ड ट्रेड सेंटर, मुंबई]] |[[चित्र:Phiroze_Jeejeebhoy_Towers_Bombay_Stock_Exchange.jpg|विनाचौकट|140x140अंश]] |{{convert|156|m|ft|0}} |३५ |१९७०–२००९ |- |[[प्लॅनेट गोदरेज]] |[[चित्र:Planet_Godrej.jpg|150x150अंश]] |{{convert|181|m|ft|0}} |५१ |२००९–२०१० |- |[[लोढा बेलिसिमो]] | |{{convert|222|m|ft|0}} |५३ |२०१०–२०१० |- |[[द इम्पिरियल, मुंबई|इम्पिरियल टॉवर्स]] |[[चित्र:The_Imperial_Towers_SP.jpg|151x151अंश]] |{{convert|256|m|ft|0}} |६० |२०१०–२०२० |- |[[वर्ल्ड वन]] | |{{convert|280.2|m|ft|0}} |७६ |२०२०–२०२२ |- |[[पॅलेस रॉयल, मुंबई|पॅलेस रॉयल]] |[[चित्र:Palais_royale_worli_mumbai.png|150x150अंश]] |{{convert|320|m|ft|0}} |८८ |२०२२–present |} == मुंबईतील सर्वात उंच इमारतींची यादी == या यादीमध्ये फेब्रुवारी २०२४ पर्यंत किमान १५० मी (४९२ फूट) उभ्या असलेल्या मुंबईतील सर्वात उंच पूर्ण झालेल्या आणि सर्वात उंच इमारतींचा समावेश आहे. यामध्ये स्पायर्स आणि आर्किटेक्चरल तपशीलांचा समावेश आहे परंतु त्यात अँटेना मास्टचा समावेश नाही.{{legend|#ddffdd|त्याकाळी मुंबई आणि भारतातील सर्वात उंच इमारत.|border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" !क्र !नाव !स्थळ !चित्र !उंची !मजले !वर्षे !प्रकार |- style="background:#dfd;" !१ |[[पॅलेस रॉयल (मुंबई)|पॅलेस रॉयल]] |[[वरळी|वरळी नाका]] |[[चित्र:Palais_royale_worli_mumbai.png|विनाचौकट|237x237अंश]] |{{convert|320|m|ft|0|abbr=}} |८८ |२०१८<ref>{{Cite web|url=https://www.justbaazaar.com/listing/palais-royale-mumbai-tallest-structure-of-india/|title=Palais Royale Mumbai; Tallest Structure of India|date=21 August 2017|work=Justbaazaar.com|access-date=2022-05-14|archive-date=2022-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929184220/https://www.justbaazaar.com/listing/palais-royale-mumbai-tallest-structure-of-india/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ahmedabadbusinesspages.com/palais-royale-worli-tallest-residential-tower-mumbai/|title=Palais Royale in Worli {{!}} Tallest Residential Tower in Mumbai -|date=7 May 2017|website=Ahmedabad Business Pages|access-date=2023-01-15|archive-date=2022-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20221228193928/http://www.ahmedabadbusinesspages.com/palais-royale-worli-tallest-residential-tower-mumbai/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/supreme-court-clears-indias-tallest-project-palais-royale/articleshow/71749231.cms|title=Supreme Court clears India's tallest project Palais Royale &#124; Mumbai News - टाइम्स ऑफ इंडिया|date=25 October 2019|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२ |[[लोखंडवाला मिनर्व्हा]] |[[महालक्ष्मी (मुंबई)|महालक्ष्मी]] |[[चित्र:Minerva_Mahalaxmi_cropped.jpg|विनाचौकट|160x160अंश]] |{{convert|301|m|ft|0|abbr=}} |७८ |२०२२<ref name="ReferenceA">{{Ctbuh|id=10431|title=Lokhandwala Minerva}}</ref><ref name="Lokhandwala1">{{cite web|url=http://www.lokhandwalainfrastructure.com/minerva/index.html|title=Official Website|publisher=www.lokhandwalainfrastructure.com|access-date=26 October 2010|archive-date=2010-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20101020151713/http://www.lokhandwalainfrastructure.com/minerva/index.html|url-status=dead}}</ref><ref name="रीडिफ.कॉम">[http://www.रीडिफ.कॉम/business/slide-show/slide-show-1-new-tallest-buildings-in-india/20110805.htm#5 New TALLEST buildings in India! - रीडिफ.कॉम Business]{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. रीडिफ.कॉम (5 August 2011). Retrieved on 6 December 2013.</ref><ref>{{Cite web|url=https://windtechconsult.com/nearing-completion-indias-tallest-skyscraper-lokhandwala-minerva/|title=Nearing completion: India's tallest Skyscraper - Lokhandwala Minerva|date=29 July 2022|website=windtechconsult.com|access-date=2022-12-26|archive-date=2022-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226113813/https://windtechconsult.com/nearing-completion-indias-tallest-skyscraper-lokhandwala-minerva/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.devdiscourse.com/article/business/500724-lokhandwala-ropes-in-shapoorji-pallonji-to-complete-minerva|title=Lokhandwala ropes in Shapoorji Pallonji to complete Minerva|website=devdiscource.com|access-date=2022-12-26}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !३ |पिरामल अरण्य अरव |[[भायखळा]] | |{{convert|282.2|m|ft|0|abbr=}} |८३ |२०२२<ref>{{Ctbuh|id=33921|title=Piramal Aranya Arav}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- style="background:#dfd;" !४ |[[वर्ल्ड वन]] |[[लोअर परळ]] | |{{convert|280.2|m|ft|0|abbr=}} |७६ |२०२०<ref>{{Ctbuh|id=39977|title=World One}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1180737/world-one-mumbai-india|title=world one|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222092643/http://www.emporis.com/buildings/1180737/world-one-mumbai-india|archive-date=22 December 2015}}</ref><ref name="AFP">{{cite news|title=Mumbai plans world's tallest apartment block|date=7 June 2010|agency=AFP}}</ref><ref name="IBNLive">{{cite news|title=World's tallest apartment in Mumbai by 2014 - Videos - India - IBNLive|date=3 February 2010|publisher=Ibnlive.in.com}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !५ |[[World One|वर्ल्ड View]] |[[Parel|लोअर परळ]] | |{{convert|277.6|m|ft|0}} |७३ |२०२०<ref>{{Ctbuh|id=16252|title=World View}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1352033/world-view-mumbai-india|title=world view|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523020319/https://www.emporis.com/buildings/1352033/world-view-mumbai-india|archive-date=23 May 2021}}</ref><ref name="IBNLive" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !६ |Wadhwa २५ दक्षिण A |[[प्रभादेवी]] | |{{convert|270|m|ft|0}} |६५ |२०२१<ref name="okay 24">{{cite news|url=http://m.timesofindia.com/city/mumbai/BMC-okays-24-big-building-projects-along-Mumbais-coast/articleshow/53818536.cms|title=BMC okays 24 big building projects along Mumbai's coast|newspaper=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !७ |[[The Park (residential project)|लोढा Trump टॉवर]] |[[लोअर परळ]] | |{{convert|266.3|m|ft|0|abbr=}} |७९ |२०२०<ref>{{Ctbuh|id=15853|title=Lodha Trump Tower}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1235588/lodha-the-park-1-mumbai-india|title=Lodha Trump Tower|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210155027/https://www.emporis.com/buildings/1235588/lodha-the-park-1-mumbai-india|archive-date=10 December 2019}}</ref><ref name="auto3">{{cite news|url=http://m.hindustantimes.com/india-news/donald-trump-s-india-link-two-luxury-real-estate-projects-in-maharashtra/story-wZqXBICD92dGFOwttjIjBK.html|title=Donald Trump's India link: Two luxury real estate projects in Maharashtra|date=12 August 2016|website=M.hindustantimes.com}}{{मृत दुवा|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !८ |[[The Park (residential project)|लोढा Marquise]] |[[Parel|लोअर परळ]] | |{{convert|266.3|m|ft|0|abbr=}} |७९ |२०२०<ref>{{Ctbuh|id=16058|title=Lodha Marquise}}</ref><ref name="17 style">{{cite news|last=Kamath|first=Raghavendra|url=https://www.business-standard.com/article/companies/selling-a-17-acre-project-in-south-mumbai-lodha-style-113092200504_1.html|title=Selling a 17-acre project in South Mumbai, Lodha style|date=28 September 2013|publisher=[[बिझनेस स्टँडर्ड]]}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !९ |[[The Park (residential project)|लोढा Allura]] |[[Parel|लोअर परळ]] | |{{convert|266.3|m|ft|0|abbr=}} |७९ |२०२०<ref>{{Ctbuh|id=16057|title=Lodha Allura}}</ref><ref name="17 style" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१० |[[The Park (residential project)|लोढा Parkside]] |[[Parel|लोअर परळ]] | |{{convert|266.3|m|ft|0|abbr=}} |७९ |२०२०<ref name="ReferenceB">{{Ctbuh|id=16056|title=Lodha Parkside}}</ref><ref name="lofty">{{cite web|url=https://www.emporis.com/complex/128812/omkar-1973-mumbai-india|title=omkar 1973|website=|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828130528/https://www.emporis.com/complex/128812/omkar-1973-mumbai-india|archive-date=28 August 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !११ |[[The Park (residential project)|लोढा Kiara]] |[[Parel|लोअर परळ]] | |{{convert|266.3|m|ft|0|abbr=}} |७६ |२०२०<ref name="ReferenceB" /><ref name="lofty" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१२ |[[Omkar 1973|Omkar १९७३]] टॉवर A |[[Worli|वरळी]] | |{{convert|267|m|ft|0}} |७३ |२०२०<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1233394/omkar-1973-tower-a-mumbai-india|title=Omkar 1973 Tower A|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414101845/https://www.emporis.com/buildings/1233394/omkar-1973-tower-a-mumbai-india|archive-date=14 April 2019}}</ref><ref>{{Ctbuh|id=14922|title=Omkar 1973 Tower A}}</ref><ref name="lofty" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१३ |[[Omkar 1973|Omkar १९७३]] टॉवर B |[[Worli|वरळी]] | |{{convert|267|m|ft|0}} |७३ |२०२०<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1233396/omkar-1973-tower-b-mumbai-india|title=Omkar 1973 Tower B|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414101832/https://www.emporis.com/buildings/1233396/omkar-1973-tower-b-mumbai-india|archive-date=14 April 2019}}</ref><ref>{{Ctbuh|id=14921|title=Omkar 1973 Tower B}}</ref><ref name="lofty" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१४ |[[Nathani Heights]] |[[Mumbai Central|मुंबई सेन्ट्रल]] | |{{convert|262|m}} |७२ |२०२०<ref>{{Ctbuh|id=14465|title=Nathani Heights}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1272217/nathani-heights-mumbai-india|title=Nathani Heights|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523020306/https://www.emporis.com/buildings/1272217/nathani-heights-mumbai-india|archive-date=23 May 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१५ |[[Three Sixty West|Three Sixty पश्चिम]] टॉवर B |[[Worli|वरळी]] | |{{convert|260|m}} |६६ |२०२०<ref>{{Ctbuh|id=532|title=Three Sixty West Tower B}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1202616/three-sixty-west-1-mumbai-india|title=Three Sixty West 1|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211215190214/https://www.emporis.com/buildings/1202616/three-sixty-west-1-mumbai-india|archive-date=15 December 2021}}</ref> |<span style="color:Green">व्यावसायिक</span> |- !१६ |Rustomjee Crown टॉवर A |[[Prabhadevi|प्रभादेवी]] | |{{convert|260|m}} |६९ |२०२३<ref>{{Ctbuh|id=9955|title=Rustomjee Crown Tower A}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1202564/db-orchid-crown-1-mumbai-india|title=DB Crown 1|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307024421/http://www.emporis.com/buildings/1202564/db-orchid-crown-1-mumbai-india|archive-date=7 March 2016}}</ref><ref name="dbrealty2">{{cite web|url=http://www.dbrealty.in/property_detail?id=PIN00081|title=DB Realty: The Next Level of Real Estate in Residential, Commercial, Malls, Office and Retail Spaces|author=D B Realty|publisher=Dbrealty.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525220112/http://dbrealty.in/property_detail?id=PIN00081|archive-date=25 May 2010|access-date=16 July 2010}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१७ |Rustomjee Crown टॉवर B |[[Prabhadevi|प्रभादेवी]] | |{{convert|260|m}} |६९ |२०२३<ref>{{Ctbuh|id=9956|title=Rustomjee Crown Tower B}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1202565/db-orchid-crown-2-mumbai-india|title=DB Crown 2|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307052033/http://www.emporis.com/buildings/1202565/db-orchid-crown-2-mumbai-india|archive-date=7 March 2016}}</ref><ref name="dbrealty2" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१८ |[[One Avighna Park|वन Avighna Park]] |[[Parel]] | |{{convert|260|m|ft|0}} |६४ |२०१७<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1188768/one-avighna-park-mumbai-india|title=One Avighna Park - Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307022006/http://www.emporis.com/buildings/1188768/one-avighna-park-mumbai-india|archive-date=7 March 2016}}</ref><ref>{{Ctbuh|id=14469|title=One Avighna Park}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- style="background:#dfd;" !१९ |[[The Imperial, Mumbai|Imperial टॉवर २]] |[[Tardeo]] |[[चित्र:The_Imperial_Towers_SP.jpg|विनाचौकट|241x241अंश]] |{{convert|256|m|ft}} |६० |२०१०<ref>{{Ctbuh|id=890|title=The Imperial Tower 2}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- style="background:#dfd;" !२० |[[The Imperial, Mumbai|Imperial टॉवर १]] |[[Tardeo]] |[[चित्र:The_Imperial_Towers_SP.jpg|विनाचौकट|241x241अंश]] |{{convert|256|m|ft}} |६० |२०१०<ref>{{Ctbuh|id=889|title=The Imperial Tower 1}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२१ |[[Three Sixty West|Oberoy Three Sixty पश्चिम]] टॉवर A |[[Worli|वरळी]] | <!--Work by indianspy007,don't change--> |{{convert|255.6|m|ft|0|abbr=}} |५२ |२०२०<ref>{{Ctbuh|id=12350|title=Three Sixty West Tower A}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/three-sixty-west-tower-a/12350|title=oberoy three sixty Oasis 1}}</ref><ref name="monitor signs">{{cite web|url=http://www.projectsmonitor.com/REALEST/oberoi-realty-signs-samsung-ct-for-mumbai-project|title=Projects Monitor :: Oberoi Realty signs Samsung C&T; for Mumbai project|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011232645/http://projectsmonitor.com/REALEST/oberoi-realty-signs-samsung-ct-for-mumbai-project|archive-date=11 October 2011|access-date=9 January 2017}}</ref> |<span style="color:Green">हॉटेल</span> |- !२२ |Four Seasons Private Residences & Apartment टॉवर १ |[[Worli|वरळी]] | |{{convert|250|m|ft|0}} |५५ |२०२१<ref>{{Ctbuh|id=18836|title=Four Seasons Private Residences}}</ref><ref name="dnaindia priced">{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/money/report-now-own-a-luxurious-branded-apartment-priced-at-rs-30-100-crore-2043214|title=Now, own a luxurious branded apartment priced at Rs 30-100 crore|date=12 December 2014|website=Dnaindia.com}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२३ |Ahuja टॉवर |[[Prabhadevi|प्रभादेवी]] | |{{convert|250|m|ft|0|abbr=}} |५४ |२०१५<ref name="ahuja tower">{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/331853/ahuja-towers-mumbai-india|title=Ahuja Tower|website=emporis.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702141346/http://www.emporis.com/buildings/331853/ahuja-towers-mumbai-india|archive-date=2 July 2015}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२४ |Ruparel Ariana |[[Sewri|सेवरी]] | |{{convert|250|m|ft|0}} |७४ |२०२१<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1233870/ruparel-ariana-mumbai-india|title=Ruparel Ariana|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220203191239/https://www.emporis.com/buildings/1233870/ruparel-ariana-mumbai-india|archive-date=3 February 2022}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२५ |L&T Crescent Bay T ६ |[[Sewri|सेवरी]] | |{{convert|245|m|ft|0}} |६४ |२०१७<ref>{{Ctbuh|id=15343|title=Crescent Bay Tower 6}}</ref><ref name="times plan">{{cite web|url=http://m.timesofindia.com/city/mumbai/Mumbais-biggest-slum-redevelopment-plan-gets-going/articleshow/15428468.cms|title=Mumbai's biggest redevelopment plan gets going &#124; Mumbai News - टाइम्स ऑफ इंडिया|date=10 August 2012|publisher=M.timesofindia.com|access-date=22 April 2018}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२६ |पिरामल Mahalaxami दक्षिण टॉवर |[[Mahalaxmi, Mumbai|महालक्ष्मी]] | |{{convert|245|m|ft|0}} |६४ |२०२३<ref name="Piramal Mahalaxmi">{{cite web|url=https://www.piramalmahalaxmi.com/tower-1/|title=Piramal Mahalaxmi|access-date=12 April 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२७ |पिरामल Mahalaxami सेन्ट्रल टॉवर |[[Mahalaxmi, Mumbai|महालक्ष्मी]] | |{{convert|245|m|ft|0}} |६४ |२०२३<ref name="Piramal Mahalaxmi" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२७ |पिरामल Mahalaxami उत्तर टॉवर |[[Mahalaxmi, Mumbai|महालक्ष्मी]] | |{{convert|245|m|ft|0}} |६४ |२०२३<ref name="Piramal Mahalaxmi" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२८ |Salsette २७ टॉवर १ |[[भायखळा]] | |{{convert|235|m|ft|0|abbr=}} |६५ |२०२३<ref>{{Ctbuh|id=31465|title=Salsette 27 Tower A|access-date=17 February 2023}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२९ |Salsette २७ टॉवर २ |[[भायखळा]] | |{{convert|235|m|ft|0|abbr=}} |६५ |२०२३<ref>{{Ctbuh|id=31466|title=Salsette 27 Tower A|access-date=17 February 2023}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !३० |L&T Crescent Bay T ५ |[[Sewri|सेवरी]] | |{{convert|235|m|ft|0}} |६० |२०२०<ref>{{Ctbuh|id=15342|title=Crescent Bay Tower 5}}</ref><ref name="times plan" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !३१ |Auris Serenity १ |[[Malad|मालाड]] | |{{convert|235|m|ft|0}} |६९ |२०१९<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.khoslakaghosla.com/auris-serenity/|title=Auris Serenity &#124; Buildings &#124; Malad West|access-date=1 December 2019}}{{मृत दुवा|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":1">{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/complex/3856|title=Auris Serenity Complex -CTBUH - The Skyscraper Center|website=www.skyscrapercenter.com|access-date=8 August 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !३२ |Auris Serenity २ |[[Malad|मालाड]] | |{{convert|235|m|ft|0}} |६९ |२०१९ <ref name="auto" /><ref name=":1" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !३३ |Auris Serenity ३ |[[Malad|मालाड]] | |{{convert|235|m|ft|0}} |६९ |२०२१ <ref name="auto" /><ref name=":1" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !३४ |Auris Bliss |[[Malad|मालाड]] | |{{convert|235|m|ft|0}} |६९ |२०२२<ref>{{Ctbuh|id=33927|title=Auris Bliss|access-date=25 December 2022}}</ref><ref name="auto" /><ref name=":1" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !३५ |Oberoi Commerz ३ |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|225|m|ft|0|abbr=}} |५१ |२०२३<ref>{{Cite web|url=https://www.kone.com/en/news-and-insights/releases/kone-wins-order-to-equip-the--commerz-iii--office-tower-in-mumbai-2021-09-09.aspx|title=KONE wins order to equip the 'Commerz III' office tower in Mumbai|website=kone.com|access-date=26 October 2023|archive-date=2024-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224191227/https://www.kone.com/en/news-and-insights/releases/kone-wins-order-to-equip-the--commerz-iii--office-tower-in-mumbai-2021-09-09.aspx|url-status=dead}}</ref> |<span style="color:Green">व्यावसायिक</span> |- |- !३६ |Celestia Spaces Wing A |[[Sewri|सेवरी]] | |{{convert|225|m|ft|0}} |५८ |२०२०<ref>{{Ctbuh|id=18356|title=Celestia Spaces Tower A}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1265175/celestia-spaces-mumbai-india|title=Celestia Spaces A|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031065841/https://www.emporis.com/buildings/1265175/celestia-spaces-mumbai-india|archive-date=31 October 2021}}</ref><ref name="auto6">{{cite web|url=http://www.iiflrealty.com/mumbai/sewri-projects/celestia-spaces-for-sale/433000094727689717|title=IIFL Finance: Gold Loans, Business Loans & Personal Loans, Home Loans in India}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !३७ |Celestia Spaces Wing B |[[Sewri|सेवरी]] | |{{convert|225|m|ft|0}} |५८ |२०२०<ref>{{Ctbuh|id=18357|title=Celestia Spaces Tower B}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1265175/celestia-spaces-mumbai-india|title=Celestia Spaces B|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031065841/https://www.emporis.com/buildings/1265175/celestia-spaces-mumbai-india|archive-date=31 October 2021}}</ref><ref name="auto6" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !३८ |Island सिटी Centre १ |[[Wadala|वडाळा]] | |{{Convert|223|m|ft|0||abbr=}} |६५ |२०१९<ref>{{Ctbuh|id=27917|title=Island City Center Tower 1}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1235576/two-icc-mumbai-india|title=Two ICC|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213191413/https://www.emporis.com/buildings/1235576/two-icc-mumbai-india|archive-date=13 February 2022}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !३९ |[[World One|वर्ल्ड Crest]] |[[Parel|लोअर परळ]] | |{{convert|223|m|ft|0}} |५७ |२०१७<ref>{{Ctbuh|id=14473|title=World Crest}}</ref><ref>{{cite web|url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&sectid=edid=&edlabel=TOIM&mydateHid=12-10-2010&pubname=Times+of+India+-+Mumbai&edname=&articleid=Ad00400&publabel=TOI|title=Times of India Publications|publisher=Lite.epaper.timesofindia.com|access-date=12 October 2010|archive-date=2011-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20111009112754/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&sectid=edid=&edlabel=TOIM&mydateHid=12-10-2010&pubname=Times+of+India+-+Mumbai&edname=&articleid=Ad00400&publabel=TOI|url-status=dead}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- style="background:#dfd;" !४० |[[Lodha Bellissimo|लोढा Bellissimo A & B]] |[[Mahalaxmi, Mumbai|महालक्ष्मी]] | |{{convert|222|m|ft|0}} |५३ |२०१०<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1185925/lodha-bellissimo-north-wing-mumbai-india|title=Lodha Bellissimo North Wing|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307023718/http://www.emporis.com/buildings/1185925/lodha-bellissimo-north-wing-mumbai-india|archive-date=7 March 2016}}</ref><ref name="auto5">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Flat-buyers-pay-big-bucks-for-scenic-view-only-to-find-it-totally-blocked/articleshow/51861691.cms|title=Flat buyers pay big bucks for scenic view--only to find it totally blocked &#124; Mumbai News - टाइम्स ऑफ इंडिया|date=17 April 2016|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=1 December 2019}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !४१ |[[Lodha Bellissimo|लोढा Bellissimo C]] |[[Mahalaxmi, Mumbai|महालक्ष्मी]] | |{{convert|222|m|ft|0}} |५३ |२०१२<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/270381/lodha-bellissimo-south-wing-mumbai-india|title=Lodha Bellissimo South Wing|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306074846/http://www.emporis.com/buildings/270381/lodha-bellissimo-south-wing-mumbai-india|archive-date=6 March 2016}}</ref><ref name="auto5" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !४२ |L&T Crescent Bay T ४ |[[Sewri|सेवरी]] | |{{convert|222|m|ft|0}} |५६ |२०२०<ref>{{Ctbuh|id=15341|title=Crescent Bay Tower 4}}</ref><ref name="times plan" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !४३ |[[Indiabulls|Indiabulls Sky]] Blu टॉवर A |[[Worli|वरळी]] | |{{convert|220|m|ft|0|abbr=}} |५६ |२०१८<ref>{{Ctbuh|id=23639|title=Indiabulls Sky Blu}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1221094/indiabulls-blu-3-mumbai-india|title=Indiabulls Blu - Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826064854/https://www.emporis.com/buildings/1221094/indiabulls-blu-3-mumbai-india|archive-date=26 August 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !४४ |Oberoi Sky सिटी टॉवर A |[[Borivali|बोरीवली]] | |{{convert|220|m|ft|0|abbr=}} |६७ |२०२०<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.oberoirealty.com/residential/sky-city-borivali-east|title=Sky City by Oberoi Realty {{!}} 3 BHK Apartments in Borivali East|website=www.oberoirealty.com|access-date=6 August 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1284097/oberoi-sky-city-1-mumbai-india|title=Oberoi Sky City Tower A|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827063909/https://www.emporis.com/buildings/1284097/oberoi-sky-city-1-mumbai-india|archive-date=27 August 2021}}</ref><ref>{{Ctbuh|id=32418|title=Oberoi Sky City at Borivali Tower A}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !४५ |Oberoi Sky सिटी टॉवर B |[[Borivali|बोरीवली]] | |{{convert|220|m|ft|0|abbr=}} |६७ |२०२०<ref name=":0" /><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1284098/oberoi-sky-city-2-mumbai-india|title=Oberoi Sky City Tower B|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827063859/https://www.emporis.com/buildings/1284098/oberoi-sky-city-2-mumbai-india|archive-date=27 August 2021}}</ref><ref>{{Ctbuh|id=32417|title=Oberoi Sky City at Borivali Tower B}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !४६ |Oberoi Sky सिटी टॉवर C |[[Borivali|बोरीवली]] | |{{convert|220|m|ft|0|abbr=}} |६७ |२०२०<ref name=":0" /><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1284099/oberoi-sky-city-3-mumbai-india|title=Oberoi Sky City Tower C|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827063907/https://www.emporis.com/buildings/1284099/oberoi-sky-city-3-mumbai-india|archive-date=27 August 2021}}</ref><ref>{{Ctbuh|id=32419|title=Oberoi Sky City at Borivali Tower C}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !४७ |Oberoi Sky सिटी टॉवर D |[[Borivali|बोरीवली]] | |{{convert|220|m|ft|0|abbr=}} |६७ |२०२०<ref name=":0" /><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1284100/oberoi-sky-city-4-mumbai-india|title=Oberoi Sky City Tower D|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827063903/https://www.emporis.com/buildings/1284100/oberoi-sky-city-4-mumbai-india|archive-date=27 August 2021}}</ref><ref>{{Ctbuh|id=32420|title=Oberoi Sky City at Borivali Tower D}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !४८ |Oberoi Sky सिटी टॉवर E |[[Borivali|बोरीवली]] | |{{convert|220|m|ft|0|abbr=}} |६७ |२०२०<ref name=":0" /><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1284101/oberoi-sky-city-5-mumbai-india|title=Oberoi Sky City Tower E|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827063905/https://www.emporis.com/buildings/1284101/oberoi-sky-city-5-mumbai-india|archive-date=27 August 2021}}</ref><ref>{{Ctbuh|id=32421|title=Oberoi Sky City at Borivali Tower E}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !४९ |L&T Crescent Bay T ३ |[[Sewri|सेवरी]] | |{{convert|220|m|ft|0|abbr=}} |५६ |२०२१<ref>{{Ctbuh|id=15340|title=Crescent Bay Tower 3|access-date=2023-03-05}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1222850/crescent-bay-5-mumbai-india|title=Crescent Bay Tower 3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191107090914/https://www.emporis.com/buildings/1222850/crescent-bay-5-mumbai-india|archive-date=7 November 2019}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !५० |Sky Forest १ |[[लोअर परळ]] | |{{convert|220|m|ft|0|abbr=}} |५२ |२०२१<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1276692/sky-forest-1-mumbai-india|title=Sky Forest 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211026191335/https://www.emporis.com/buildings/1276692/sky-forest-1-mumbai-india|archive-date=26 October 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !५१ |Sky Forest २ |[[लोअर परळ]] | |{{convert|220|m|ft|0|abbr=}} |५२ |२०२१<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1276693/sky-forest-2-mumbai-india|title=Sky Forest 2|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211026191336/https://www.emporis.com/buildings/1276693/sky-forest-2-mumbai-india|archive-date=26 October 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !५२ |Omkar Alta Monte टॉवर B |[[Malad|मालाड]] | |{{convert|218|m|ft|0|abbr=}} |६५ |२०१६<ref>{{Ctbuh|id=14467|title=Omkar Alta Monte Tower B|access-date=2023-01-23}}</ref><ref name="Omkar Alta Monte Tower B">{{cite web|url=https://www.emporis.com/complex/127310/omkar-alta-monte-mumbai-india|title=Omkar Alta Monte Tower B|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828123345/https://www.emporis.com/complex/127310/omkar-alta-monte-mumbai-india|archive-date=28 August 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !५३ |लोढा Venezia टॉवर A |[[Parel]] | |{{convert|217|m|ft|0}} |६८ |२०१७<ref>{{Ctbuh|id=14927|title=Lodha Venezia Tower A}}</ref><ref name="Lodha Venezia tower 1">{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1264479/lodha-venezia-1-mumbai-india|title=Lodha venezia 1|website=emporis.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927141441/https://www.emporis.com/buildings/1264479/lodha-venezia-1-mumbai-india|archive-date=27 September 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !५४ |लोढा Venezia टॉवर B |[[Parel]] | |{{convert|217|m|ft|0}} |६८ |२०२१<ref>{{Ctbuh|id=14926|title=Lodha Venezia Tower B}}</ref><ref name="Lodha Venezia tower 2">{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1264478/lodha-venezia-2-mumbai-india|title=Lodha venezia 2|website=emporis.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210726110429/https://www.emporis.com/buildings/1264478/lodha-venezia-2-mumbai-india|archive-date=26 July 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !५५ |Sarova Height |[[Kandivali|कांदिवली]] | |{{convert|214|m|ft|0}} |६१ |२०२३<ref>{{Cite web|url=https://environmentclearance.nic.in/writereaddata/Online/TOR/28_Sep_2017_160151243L8TE2J6QFORM1IA.pdf|title=Sarova Heights|access-date=2024-01-29}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- |- !५६ |पिरामल Aranya Avyan |[[भायखळा]] | |{{convert|212|m|ft|0|abbr=}} |५६ |२०२४<ref>{{Ctbuh|id=33920|title=Piramal Aranya Avyan}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !५७ |Imperial Edge |[[Tardeo]] | |{{convert|210|m|ft|0}} |५० |२०२०<ref>{{Cite news|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=114654|title=The Imperial Edge|work=skyscraperpage.com|access-date=2022-10-09}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !५८ |Raheja Artesia |[[Worli|वरळी]] | |{{convert|210|m|ft|0}} |५८ |२०१९<ref name="Raheja Artesia">{{cite web|url=https://www.krahejacorphomes.com/project/4-bhk-flat-in-worli-south-mumbai|title=Raheja Artesia|date=27 July 2021|website=krahejacorphomes.com}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !५९ |L&T Crescent Bay T २ |[[Sewri|सेवरी]] | |{{convert|207|m|ft|0}} |५२ |२०१७<ref>{{Ctbuh|id=15339|title=Crescent Bay Tower 2|access-date=2023-03-05}}</ref><ref name="times plan" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !६० |Orbit Terraces |[[Parel|लोअर परळ]] | |{{convert|207|m|ft|0}} |६१ |२०२१<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1172124/orbit-terraces-mumbai-india|title=Orbit Terraces|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025192217/https://www.emporis.com/buildings/1172124/orbit-terraces-mumbai-india|archive-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hdfcred.com/orbit-corporation-limited-orbit-terraces-in-mumbai-p-7716|title=Orbit Terraces - Lower Parel - Orbit Residential Project Mumbai|publisher=Hdfcred.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150513054834/http://www.hdfcred.com/orbit-corporation-limited-orbit-terraces-in-mumbai-p-7716|archive-date=13 May 2015|access-date=3 June 2015}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- |- !६१ |Oberoi Eternia A & B |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|207|m|ft|0}} |६० |२०२२<ref name="eternia enigma">{{Cite news|last=indiainfoline.com|url=http://www.indiainfoline.com/article/news-top-story/oberoi-realty-launches-eternia-and-enigma-twin-developments-at-mulund-115011300112_1.html|title=Oberoi Realty launches Eternia and Enigma twin developments at Mulund|access-date=24 October 2017}}</ref><ref>{{Ctbuh|id=23322|title=Oberoi Eternia Tower 1|access-date=26 December 2022}}</ref><ref name="oberoirealty.com">{{Cite web|url=https://www.oberoirealty.com/eternia-enigma?gclid=Cj0KCQiAwJWdBhCYARIsAJc4idBQyv8e6RErB8okgC5VulO0PHE2HUHWuXRzg8l1gTouMRzLlljx0UQaAuXIEALw_wcB|title=3BHK and 4 BHK flats in Mulund West|website=oberoirealty.com|access-date=2022-12-26}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !६२ |Oberoi Eternia C & D |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|207|m|ft|0}} |६० |२०२२<ref name="eternia enigma" /><ref>{{Ctbuh|id=23323|title=Oberoi Eternia Tower 2|access-date=26 December 2022}}</ref><ref name="oberoirealty.com" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !६३ |Oberoi Enigma A |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|207|m|ft|0}} |६० |२०२२<ref name="eternia enigma" /><ref>{{Ctbuh|id=23324|title=Oberoi Enigma Tower 1|access-date=26 December 2022}}</ref><ref name="oberoirealty.com" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !६४ |Oberoi Enigma B |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|207|m|ft|0}} |६० |२०२२<ref name="eternia enigma" /><ref>{{Ctbuh|id=23325|title=Oberoi Enigma Tower 2|access-date=26 December 2022}}</ref><ref name="oberoirealty.com" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !६५ |SD Epsilon टॉवर A |[[Kandivali|कांदिवली]] | |{{convert|205|m|ft|0}} |६९ |२०२२<ref name="corp launch">{{cite web|url=http://www.indiainfoline.com/article/news-top-story/sd-corp-launches-its-premium-project-towering-69-storeys-in-kandivali-east-116031700452_1.html|title=SD Corp. launches its premium project towering 69 storeys in Kandivali East|website=Indiainfoline.com}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !६६ |SD Epsilon टॉवर B |[[Kandivali|कांदिवली]] | |{{convert|205|m|ft|0}} |६९ |२०२२<ref name="corp launch" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !६७ |Kohinoor Square |[[Dadar|दादर]] |[[चित्र:Kohinoor_tower.JPG|विनाचौकट|254x254अंश]] |{{convert|203|m|ft|0|abbr=}} |५० |२०१३<ref>{{Ctbuh|id=10190|title=Kohinoor Square}}</ref><ref name="kohinoor square">{{cite web|url=https://www.thorntontomasetti.com/project/kohinoor-square-tower|title=Kohinoor square|website=thorntontomasetti.com}}</ref> |<span style="color:Green">व्यावसायिक</span> |- !६८ |लोढा Primero |[[Mahalaxmi, Mumbai|महालक्ष्मी]] | |{{convert|202|m|ft|0}} |५२ |२०१४<ref>{{cite web|url=http://www.lodhagroup.com/primero/index.php|title=Lodha Primero|publisher=Lodhagroup.com|access-date=16 July 2010|archive-date=2010-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20100502015141/http://www.lodhagroup.com/primero/index.php|url-status=dead}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !६९ |Kalpataru Avana |[[Parel]] | |{{convert|201|m|ft|0|abbr=}} |५१ |२०१९<ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/kalpataru-avana/22427|title=Kalpataru Avana - CTBUH - The Skyscraper Center}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !७० |L&T Crescent Bay T १ |[[Sewri|सेवरी]] | |{{convert|200|m|ft|0}} |५० |२०१७<ref>{{Ctbuh|id=15338|title=Crescent Bay Tower 1|access-date=10 March 2023}}</ref><ref name="times plan" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !७१ |Marathon Monte दक्षिण Wing A |[[भायखळा]] | |{{convert|200|m|ft|0}} |६० |२०१९ <ref name="monte south" /><ref>{{cite web|url=https://montesouth.in/|title=Monte South - Luxury 2.5 & 3.5 BHK flats in Byculla|website=Monte South|access-date=10 December 2019}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !७२ |Island सिटी Centre २ |[[Wadala|वडाळा]] | |{{Convert|197|m|ft|0||abbr=}} |५९ |२०१९<ref>{{Ctbuh|id=27916|title=Island City Center Tower 2}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1235573/one-icc-mumbai-india|title=Island City Center 2|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213191756/https://www.emporis.com/buildings/1235573/one-icc-mumbai-india|archive-date=13 February 2022}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !७३ |Omkar Alta Monte टॉवर C |[[Malad|मालाड]] | |{{convert|197|m|ft|0}} |५८ |२०१७<ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/omkar-alta-monte-tower-c/14466|title=Omkar Alta Monte Tower C- CTBUH - the Skyscraper Center}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !७४ |Effiel टॉवर |[[Mazgaon]] | |{{convert|197|m|ft|0}} |५४ |२०२१<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1234645/eiffel-tower-mumbai-india|title=Eiffel Tower|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211026192258/https://www.emporis.com/buildings/1234645/eiffel-tower-mumbai-india|archive-date=26 October 2021}}</ref> |<span style="color:Green">व्यावसायिक</span> |- !७५ |Raheja Altimus |[[Worli|वरळी]] | |{{convert|197|m|ft|0|abbr=}} |४५ |२०२२<ref name="live reduce" /> |<span style="color:Green">व्यावसायिक</span> |- !७६ |SD Alpine A |[[Kandivali|कांदिवली]] | |{{Convert|196.5|m|ft|0}} |६२ |२०१९<ref name="emporis_137101">{{cite web|url=https://www.emporis.com/complex/137101/sd-alpine-mumbai-india|title=SD Alpine|publisher=emporis.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210824082339/https://www.emporis.com/complex/137101/sd-alpine-mumbai-india|archive-date=24 August 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !७७ |SD Alpine B |[[Kandivali|कांदिवली]] | |{{Convert|196.5|m|ft|0}} |६२ |२०१९<ref name="emporis_137101" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !७८ |Arihant Clan Alishan A |[[Kharghar|खारघर]] | |{{Convert|196.3|m|ft|0}} |५४ |२०२२<ref name="emporis_137101" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !७९ |Arihant Clan Alishan B |[[Kharghar|खारघर]] | |{{Convert|196.3|m|ft|0}} |५४ |२०२२<ref name="emporis_137101" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !८० |Indiabulls Sky |[[Parel|लोअर परळ]] |[[चित्र:Indiabulls_Sky.jpg|विनाचौकट|284x284अंश]] |{{convert|196|m|ft|0}} |४८ |२०१६<ref>{{Cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=97634|title=Indiabulls Sky, Mumbai|work=skyscraperpage.com|access-date=2022-10-30|archive-date=2023-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20231022084705/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=97634|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.indiabulls.com/realestate/sky/index.html|title=Official Website|publisher=Indiabulls.com|access-date=23 August 2010|archive-date=2010-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20100831232458/http://www.indiabulls.com/realestate/sky/index.html|url-status=dead}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !८१ |Dosti Ambrosia |[[Wadala|वडाळा]] | |{{convert|195|m|ft|0}} |४५ |२०१२<ref>{{cite web|url=https://www.proptiger.com/mumbai/wadala/dosti-group-ambrosia-501289|title=Dosti Ambrosia|publisher=Proptiger.com}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !८२ |[[Lodha Altamount|लोढा Altamount]] |[[Altamount Road]] |[[चित्र:Lodha_Altamount_-_An_epitome_of_luxury.jpg|विनाचौकट|160x160अंश]] |{{convert|195|m|ft|0}} |४३ |२०१८<ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/lodha-altamount/16493|title=Lodha Altamount - CTBUH - the Skyscraper Center}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !८३ |Runwal Bliss T १ |[[Kanjurmarg|कांजूरमार्ग]] | |{{convert|195|m|ft|0|abbr=}} |५५ |२०२१<ref name="live reduce" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !८४ |Runwal Bliss T २ |[[Kanjurmarg|कांजूरमार्ग]] | |{{convert|195|m|ft|0|abbr=}} |५५ |२०२१<ref name="live reduce" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !८५ |Runwal Bliss T ३ |[[Kanjurmarg|कांजूरमार्ग]] | |{{convert|195|m|ft|0|abbr=}} |५५ |२०२१<ref name="live reduce" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !८६ |Runwal Bliss T ४ |[[Kanjurmarg|कांजूरमार्ग]] | |{{convert|195|m|ft|0|abbr=}} |५५ |२०२१<ref name="live reduce" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !८७ |Runwal Bliss T ५ |[[Kanjurmarg|कांजूरमार्ग]] | |{{convert|195|m|ft|0|abbr=}} |५५ |२०२१<ref name="live reduce" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !८८ |Iora |[[Tardeo]] | |{{convert|195|m|ft|0}} |५० |२०२२<ref>{{Cite web|url=http://iora.in/the-tower/|title=Iora, The Tower|website=Iora.in|access-date=2023-01-05|archive-date=2022-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225024144/http://iora.in/the-tower/|url-status=dead}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !८९ |Raheja Vivarea १ |[[Mahalaxmi, Mumbai|महालक्ष्मी]] |[[चित्र:A_skyscraper_in_Mumbai_from_railway_station.jpg|विनाचौकट|160x160अंश]] |{{convert|193.8|m|ft|0}} |४५ |२०१२ <ref name="skyscrapercenter._182">{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/complex/182|title=Raheja Vivarea Complex|website=CTBUH - The Skyscrapercenter}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !९० |Raheja Vivarea २ |[[Mahalaxmi, Mumbai|महालक्ष्मी]] |[[चित्र:A_skyscraper_in_Mumbai_from_railway_station.jpg|विनाचौकट|160x160अंश]] |{{convert|193.8|m|ft|0}} |४५ |२०१२<ref name="skyscrapercenter._182" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !९१ |Raheja Vivarea ३ |[[Mahalaxmi, Mumbai|महालक्ष्मी]] |[[चित्र:A_skyscraper_in_Mumbai_from_railway_station.jpg|विनाचौकट|160x160अंश]] |{{convert|193.8|m|ft|0}} |४५ |२०१२<ref name="skyscrapercenter._182" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !९२ |Raheja Vivarea ४ |[[Mahalaxmi, Mumbai|महालक्ष्मी]] |[[चित्र:A_skyscraper_in_Mumbai_from_railway_station.jpg|विनाचौकट|160x160अंश]] |{{convert|193.8|m|ft|0}} |४५ |२०१८<ref name="skyscrapercenter._182" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !९३ |Raheja Vivarea ५ |[[Mahalaxmi, Mumbai|महालक्ष्मी]] | |{{convert|193.8|m|ft|0}} |४५ |२०२०<ref name="skyscrapercenter._182" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !९४ |Ashok टॉवरs D |[[Parel]] | |{{convert|193|m|ft|0}} |४९ |२०१०<ref>{{Ctbuh|id=10554|title=Ashok Towers D}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/261721/ashok-towers-d-mumbai-india|title=Ashok Towers D|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220522194654/https://www.emporis.com/buildings/261721/ashok-towers-d-mumbai-india|archive-date=22 May 2022}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !९५ |पिरामल Aranya Avyan |[[भायखळा]] | |{{convert|192.9|m|ft|0|abbr=}} |५२ |२०२२<ref>{{Ctbuh|id=33920|title=Piramal Aranya Avyan}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !९६ |Raymond Ten Wing F |[[Vartak Nagar, Thane|Pokhran Road]] | |{{convert|192.55|m|ft|0}} |५१ |२०२३<ref>{{Cite news|url=https://www.raymondrealty.in/projects/ten-x-habitat/|title=Raymond Ten Wing E|website=Raymondreality.in|access-date=2023-01-02|archive-date=2022-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231094553/https://www.raymondrealty.in/projects/ten-x-habitat/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://raymondtenx.com/#:~:text=It%20is%20one%20of%20the,floor%20height%20of%203.2%20M|title=Raymond Ten Wing E|website=Raymondtenx.com|access-date=2023-01-02}}</ref> |<span style="color:green">हॉटेल</span> |- !९७ |Raymond Ten Wing H |[[Vartak Nagar, Thane|Pokhran Road]] | |{{convert|192.55|m|ft|0}} |५१ |२०२३<ref>{{Cite news|url=https://www.raymondrealty.in/projects/ten-x-habitat/|title=Raymond Ten Wing E|website=Raymondreality.in|access-date=2023-01-02|archive-date=2022-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231094553/https://www.raymondrealty.in/projects/ten-x-habitat/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://raymondtenx.com/#:~:text=It%20is%20one%20of%20the,floor%20height%20of%203.2%20M|title=Raymond Ten Wing E|website=Raymondtenx.com|access-date=2023-01-02}}</ref> |<span style="color:green">हॉटेल</span> |- |- |- !९८ |Raymond Ten Wing I |[[Vartak Nagar, Thane|Pokhran Road]] | |{{convert|192.55|m|ft|0}} |५१ |२०२३<ref>{{Cite news|url=https://www.raymondrealty.in/projects/ten-x-habitat/|title=Raymond Ten Wing E|website=Raymondreality.in|access-date=2023-01-02|archive-date=2022-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231094553/https://www.raymondrealty.in/projects/ten-x-habitat/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://raymondtenx.com/#:~:text=It%20is%20one%20of%20the,floor%20height%20of%203.2%20M|title=Raymond Ten Wing E|website=Raymondtenx.com|access-date=2023-01-02}}</ref> |<span style="color:green">हॉटेल</span> |- !९९ |Ruby Mills टॉवर |[[Dadar|दादर]] | <!--Work by indianspy007,don't change--> |{{convert|191|m|ft|0}} |४० |२०१३<ref>{{Ctbuh|id=12552|title=Ruby Mills Tower}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1175228/ruby-tower-mumbai-india|title=Ruby Mills Tower|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307025903/http://www.emporis.com/buildings/1175228/ruby-tower-mumbai-india|archive-date=7 March 2016}}</ref> |<span style="color:green">व्यावसायिक</span> |- !१०० |Aayala |[[Parel]] | |{{convert|190|m|ft|0}} |५० |२०१८ |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१०१ |[[Orchid Enclave|Orchid Enclave १]] |[[Mumbai|मुंबई सेन्ट्रल]] | |{{convert|190|m|ft|0}} |५५ |२०१३<ref>{{Cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=42914https%3A%2F%2Fskyscraperpage.com%2Fcities%2F%3FbuildingID%3D42914|title=Orchid Enclave, Mumbai|work=skyscraperpage.com|access-date=2022-11-12|archive-date=2022-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20221010194521/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=42914https%3A%2F%2Fskyscraperpage.com%2Fcities%2F%3FbuildingID%3D42914|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/261722/orchid-enclave-mumbai-india|title=Orchid Enclave 1 - Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830084501/https://www.emporis.com/buildings/261722/orchid-enclave-mumbai-india|archive-date=30 August 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१०२ |[[Orchid Enclave|Orchid Enclave २]] |[[Mumbai Central|मुंबई सेन्ट्रल]] | |{{convert|190|m|ft|0}} |५५ |२०१३<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/261722/orchid-enclave-mumbai-india|title=Orchid Enclave 2 - Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830084501/https://www.emporis.com/buildings/261722/orchid-enclave-mumbai-india|archive-date=30 August 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१०३ |Orchid Woods १ |[[Malad|मालाड]] | |{{convert|190|m|ft|0}} |५५ |२०१३<ref>{{Ctbuh|id=5249|title=Orchid Woods 1}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/315962/orchid-woods-1-mumbai-india|title=Orchid Woods 1 - Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830084457/https://www.emporis.com/buildings/315962/orchid-woods-1-mumbai-india|archive-date=30 August 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१०४ |Orchid Woods २ |[[Malad|मालाड]] | |{{convert|190|m|ft|0}} |५५ |२०१३<ref>{{Ctbuh|id=5250|title=Orchid Woods 2}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/315964/orchid-woods-2-mumbai-india|title=Orchid Woods 2 - Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830084502/https://www.emporis.com/buildings/315964/orchid-woods-2-mumbai-india|archive-date=30 August 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१०५ |Orchid Woods ३ |[[Malad|मालाड]] | |{{convert|190|m|ft|0}} |५५ |२०१३<ref>{{Ctbuh|id=5251|title=Orchid Woods 3}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/315963/orchid-woods-3-mumbai-india|title=Orchid Woods 3 - Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830084459/https://www.emporis.com/buildings/315963/orchid-woods-3-mumbai-india|archive-date=30 August 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१०६ |Oberoi Esquire टॉवर १ |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|190|m|ft|0}} |५० |२०१८<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1264458/oberoi-esquire-1-mumbai-india|title=Oberoi Esquire Tower 1 - Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020133347/https://www.emporis.com/buildings/1264458/oberoi-esquire-1-mumbai-india|archive-date=20 October 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१०७ |Oberoi Esquire टॉवर २ |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|190|m|ft|0}} |५० |२०१८<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1264459/oberoi-esquire-2-mumbai-india|title=Oberoi Esquire Tower 2 - Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021113723/https://www.emporis.com/buildings/1264459/oberoi-esquire-2-mumbai-india|archive-date=21 October 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१०८ |Oberoi Esquire टॉवर ३ |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|190|m|ft|0}} |५० |२०१८<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1264460/oberoi-esquire-3-mumbai-india|title=Oberoi Esquire Tower 3 - Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022044957/https://www.emporis.com/buildings/1264460/oberoi-esquire-3-mumbai-india|archive-date=22 October 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१०९ |Raheja Imperia |[[Parel|लोअर परळ]] | |{{convert|190|m|ft|0}} |६० |२०२२<ref>{{Ctbuh|id=33923|title=Raheja Imperia}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiainfoline.com/article/editorial-interviews-leader-speak/ashish-s-raheja-managing-director-raheja-universal-ltd-116070500226_1.html|title=Ashish S. Raheja, Managing Director, Raheja Universal Ltd|website=www.indiainfoline.com|access-date=10 December 2019}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !११० |Siddha Seabrook |[[Kandivali|कांदिवली]] | |{{convert|190|m|ft|0}} |५७ |२०२३<ref>{{Cite web|url=https://www.rprealtyplus.com/news-views/siddhasejal-group-receive-oc-for-2-slum-rehabilitation-towers-at-kandivali-111186.html|title=Siddha–Sejal Group Receive OC for 2 Slum Rehabilitation Towers at Kandivali|website=rprealtyplus.com|access-date=2023-07-02|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702083631/https://www.rprealtyplus.com/news-views/siddhasejal-group-receive-oc-for-2-slum-rehabilitation-towers-at-kandivali-111186.html|url-status=dead}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१११ |Sheth Irene |[[Malad|मालाड]] | |{{convert|188|m|ft|0}} |५८ |२०२२<ref>{{Cite web|url=https://www.shethcreators.com/irene|title=SHETH CREATORS, IRENE|website=shethcreators.com|access-date=2022-12-25|archive-date=2022-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225033031/https://www.shethcreators.com/irene|url-status=dead}}</ref> |<span style="color:Green">व्यावसायिक</span> |- !११२ |Indiabulls Vista Blu टॉवर B |[[Worli|वरळी]] | |{{convert|187|m|ft|0|abbr=}} |५१ |२०१८<ref>{{Ctbuh|id=23638|title=Indiabulls Vista Blu}}</ref><ref name=":3">{{cite web|url=https://www.emporis.com/complex/128485/indiabulls-blu-mumbai-india|title=Indiabulls Blu &#124; Buildings|date=|publisher=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826064846/https://www.emporis.com/complex/128485/indiabulls-blu-mumbai-india|archive-date=26 August 2021|accessdate=2022-04-19}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !११३ |Avighna ९ |[[Parel]] | |{{convert|187|m|ft|0|abbr=}} |४५ |२०२० |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !११४ |Adhiraj Samayama A |[[Kharghar|खारघर]] | |{{convert|185|m|ft|0}} |५७ |२०१९ <ref name="Adhiraj Samyama">{{cite web|url=https://www.adhiraj.co.in/on-going-projects/|title=Adhiraj Samyama|publisher=Private}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !११५ |Adhiraj Samayama B |[[Kharghar|खारघर]] | |{{convert|185|m|ft|0}} |५७ |२०१९ <ref name="Adhiraj Samyama" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !११६ |Aquaria Grande टॉवर A |[[Borivali|बोरीवली]] | |{{convert|182|m|ft|0}} |४६ |२०१८<ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/aquaria-grande-tower-a/14485|title=Aquaria Grande Tower A -CTBUH - The Skyscraper Center}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !११७ |Urmi Estate |[[Parel|लोअर परळ]] | |{{convert|182|m|ft|0}} |४५ |२०१४<ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/urmi-estate/15572|title=Urmi Estate -CTBUH - the Skyscraper Center}}</ref> |<span style="color:green">व्यावसायिक</span> |- style="background:#dfd;" !११८ |[[Planet Godrej]] |[[Mahalaxmi, Mumbai|महालक्ष्मी]] |[[चित्र:Planet_Godrej.jpg|विनाचौकट|241x241अंश]] |{{convert|181|m|ft|0}} |५१ |२००९<ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/planet-godrej/1235|title=Planet Godrej -CTBUH - the Skyscraper Center}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !११९ |Omkar Alta Monte टॉवर A |[[Malad|मालाड]] | |{{convert|180|m|ft|0}} |५३ |२०१६<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1203122/omkar-alta-monte-1-mumbai-india|title=Omkar Alta Monte Tower A|publisher=Emporis.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027020406/https://www.emporis.com/buildings/1203122/omkar-alta-monte-1-mumbai-india|archive-date=27 October 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१२० |Sunshine टॉवर |[[Dadar|दादर]] | |{{convert|180|m|ft|0}} |४० |२०११<ref>{{Ctbuh|id=10730|title=Sunshine tower}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1184108/sunshine-tower-mumbai-india|title=Sunshine Tower|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306030111/http://www.emporis.com/buildings/1184108/sunshine-tower-mumbai-india|archive-date=6 March 2016}}</ref> |<span style="color:green">व्यावसायिक</span> |- !१२१ |वन लोढा Place |[[लोअर परळ]] | |{{convert|180|m|ft|0}} |३८ |२०२२<ref>{{Cite web|url=https://www.lodhagroup.in/projects/commercial/commercial-property-in-mumbai/one-lodha-place/about|title=One Lodha Place-India's Finest Offices in Lower Parel|website=lodhagroup.in|access-date=2022-11-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pcf-p.com/projects/one-lodha-place/|title=One Lodha Place Office Tower|website=pcf-p.com|access-date=2022-12-19}}</ref> |<span style="color:green">व्यावसायिक</span> |- !१२२ |Runwal Nirvana |[[Parel]] | |{{convert|180|m|ft|0}} |५५ |२०२३ <ref>{{cite web|url=https://www.runwal.com/nirvana/|title=Nirvana by Runwal Developers|access-date=2024-03-08|archive-date=2024-02-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240229182705/https://www.runwal.com/nirvana/|url-status=dead}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१२३ |Lokhandwala Victoria |[[Worli|वरळी]] | |{{convert|175|m|ft|0}} |४५ |२०१६<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/356118/victoria-tower-mumbai-india|title=Lokhandwala Victoria|publisher=Emporis.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918185738/https://www.emporis.com/buildings/356118/victoria-tower-mumbai-india|archive-date=18 September 2021}}</ref> |<span style="color:Blue">निवासी</span> |- !१२४ |[[Antilia Mumbai|Antilia]] |[[Altamount Road]] |[[चित्र:Mumbai_Skyscrapers.jpg|160x160अंश]] |{{convert|174|m|ft|0}} |२७ |२०१०<ref>{{Ctbuh|id=2608|title=Residence Antilia}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/301023/residence-antilia-mumbai-india|title=Residence Antilia|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306075557/http://www.emporis.com/buildings/301023/residence-antilia-mumbai-india|archive-date=6 March 2016}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१२५ |Indiabulls Iris Blu टॉवर C |[[Worli|वरळी]] | |{{convert|172|m|ft|0|abbr=}} |४७ |२०१८<ref>{{Ctbuh|id=23637|title=Indiabulls Iris Blu}}</ref><ref name=":3" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१२६ |लोढा Fiorenza १ |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|172|m|ft|0}} |४७ |२०१५<ref name="Mumbai Property Exchange">{{cite web|url=http://www.mumbaipropertyexchange.com/projectdetails/4917-Lodha_Fiorenza-Goregaon_East.aspx|title=Lodha Fiorenza, Goregaon East &#124; Mumbai Property Exchange - India's First Property Exchange|publisher=Mumbai Property Exchange|access-date=28 December 2010|archive-date=2010-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20101208071926/http://www.mumbaipropertyexchange.com/projectdetails/4917-Lodha_Fiorenza-Goregaon_East.aspx|url-status=dead}}</ref><ref name="99sqft.com">{{cite web|url=http://www.99sqft.com/view-properties_LODHA-FIORENZA_888_Residential.html|title=Launch of LODHA FIORENZA at Goregaon East Mumbai LODHA FIORENZA|date=6 November 2007|publisher=99sqft.com|access-date=28 December 2010|archive-date=2011-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110124184952/http://www.99sqft.com/view-properties_LODHA-FIORENZA_888_Residential.html|url-status=dead}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१२७ |लोढा Fiorenza २ |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|172|m|ft|0}} |४७ |२०१६<ref name="Mumbai Property Exchange" /><ref name="99sqft.com" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१२८ |Vasant Grandeur |[[Borivali|बोरीवली]] | |{{convert|172|m|ft|0}} |४८ |२०१०<ref>{{Ctbuh|id=10721|title=Vasant Grandeur}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.apnacomplex.com/complex/sheth-vasant-grandeur#Overview|title=Sheth Vasant Grandeur Mumbai|work=Apanacomplex.com|access-date=2022-05-26}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- |- !१२९ |Dosti पूर्वern Bay A, B |[[Wadala|वडाळा]] | |{{convert|172|m|ft|0}} |५१ |२०२३<ref name=":127">{{Cite web|url=https://www.talibshamsi.com/Eastern-Bay.html#:~:text=This%20172%20m%20tall%20skyscraper,Service%20floor%20%2B%2044%20Residential%20floors|title=Dosti Eastern Bay|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-10-25}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१३० |Dosti पूर्वern Bay C |[[Wadala|वडाळा]] | |{{convert|172|m|ft|0}} |५४ |२०२३<ref name=":127" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१३१ |Dosti पूर्वern Bay D, E |[[Wadala|वडाळा]] | |{{convert|172|m|ft|0}} |५१ |२०२३<ref name=":127" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१३२ |Continental Heights C |[[भायखळा]] | |{{convert|170.55|m|ft|0}} |५६ |२०२३<ref>{{Cite web|url=https://www.continentalheights.com/about-project.htm|title=Continentgal Heights|website=continentalheights.com|access-date=25 October 2023}}</ref> |<span style="color:green">व्यावसायिक</span> |- !१३३ |RA Residence १ |[[Dadar|दादर]] | |{{convert|170|m|ft|0}} |५० |२०१९<ref>{{Ctbuh|id=14495|title=RA Residence Tower A}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1202575/ra-residency-1-mumbai-india|title=RA Residence Tower A|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020133350/https://www.emporis.com/buildings/1202575/ra-residency-1-mumbai-india|archive-date=20 October 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१३४ |RA Residence २ |[[Dadar|दादर]] | |{{convert|170|m|ft|0}} |५० |२०१९<ref>{{Ctbuh|id=14496|title=RA Residence Tower B}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1202576/ra-residency-2-mumbai-india|title=RA Residence Tower B|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022053309/https://www.emporis.com/buildings/1202576/ra-residency-2-mumbai-india|archive-date=22 October 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१३५ |Oberoi Exquisite टॉवर १ |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|170|m|ft|0}} |५० |२०१४<ref>{{Ctbuh|id=19995|title=Oberoi Exquisite Tower 1}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1202515/oberoi-exquisite-1-mumbai-india|title=Oberoi Exquisite 1|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220530132406/https://www.emporis.com/buildings/1202515/oberoi-exquisite-1-mumbai-india|archive-date=30 May 2022}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१३६ |Oberoi Exquisite टॉवर २ |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|170|m|ft|0}} |५० |२०१४<ref>{{Ctbuh|id=19996|title=Oberoi Exquisite Tower 2}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1202516/oberoi-exquisite-2-mumbai-india|title=Oberoi Exquisite 2|website=Emporis}}{{dead link|date=September 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१३७ |Oberoi Exquisite टॉवर ३ |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|170|m|ft|0}} |५० |२०१४<ref>{{Ctbuh|id=19997|title=Oberoi Exquisite Tower 3}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1202518/oberoi-exquisite-3-mumbai-india|title=Oberoi Exquisite 3|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209154104/https://www.emporis.com/buildings/1202518/oberoi-exquisite-3-mumbai-india|archive-date=9 December 2017}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१३८ |[[Marathon Futurex]] |[[Parel|लोअर परळ]] | |{{convert|170|m|ft|0}} |३८ |२०१७<ref>{{Ctbuh|id=10073|title=Marathon Futurex}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1184097/marathon-futurex-mumbai-india|title=Marathon Futurex|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018021834/http://www.emporis.com/buildings/1184097/marathon-futurex-mumbai-india|archive-date=18 October 2015}}</ref> |<span style="color:green">व्यावसायिक</span> |- !१३९ |Omkar Alta Monte टॉवर D |[[Malad|मालाड]] | |{{convert|170|m|ft|0}} |५० |२०२१<ref>{{Ctbuh|id=14468|title=Omkar Alta Monte Tower D}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1203120/omkar-alta-monte-3-mumbai-india|title=Omkar Alta Monte Tower D|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523020341/https://www.emporis.com/buildings/1203120/omkar-alta-monte-3-mumbai-india|archive-date=23 May 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१४० |Sunteck सिटी Avenue ४ टॉवर १ |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|170|m|ft|0}} |४८ |२०२३ |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१४१ |Sunteck सिटी Avenue ४ टॉवर २ |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|170|m|ft|0}} |४८ |२०२३ |<span style="color:blue">निवासी</span> |- |- !१४२ |Raheja Legend |[[Worli|वरळी]] | |{{convert|167|m}} |४० |२०११<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/262093/raheja-legend-mumbai-india|title=Raheja Legend|publisher=Emporis.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202063616/https://www.emporis.com/buildings/262093/raheja-legend-mumbai-india|archive-date=2 February 2017}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१४३ |Skye ३१ |[[Wadala|वडाळा]] | |{{convert|167|m|ft|0}} |४७ |२०२३<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.jllhomes.co.in/apartments-new/mumbai/tattva-mittal-skye-31 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2024-03-08 |archive-date=2024-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224180809/https://www.jllhomes.co.in/apartments-new/mumbai/tattva-mittal-skye-31 |url-status=dead }}</ref> |- !१४४ |Park Mist |[[Dadar|दादर]] | |{{convert|165|m|ft|0}} |४६ |२०२१<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1552986/park-mist-mumbai-india|title=Park Mist|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220615091835/https://www.emporis.com/buildings/1552986/park-mist-mumbai-india|archive-date=15 June 2022}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१४५ |लोढा Elisium |[[Wadala|वडाळा]] | |{{convert|165|m|ft|0}} |४५ |२०१६<ref>{{Ctbuh|id=14104|title=Lodha Elisium}}</ref><ref name="auto1">{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbai-wadalas-new-cuffe-parade-project-hits-height-hurdle-2781409/|title=Mumbai: Wadala's 'New Cuffe Parade' project hits height hurdle|date=3 May 2016|access-date=1 December 2019}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१४६ |लोढा Estrella |[[Wadala|वडाळा]] | |{{convert|165|m|ft|0}} |४५ |२०१६<ref>{{Ctbuh|id=14106|title=Lodha Estrella}}</ref><ref name="auto1" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१४७ |लोढा Dioro |[[Wadala|वडाळा]] | |{{convert|165|m|ft|0}} |४५ |२०१६<ref>{{Ctbuh|id=14107|title=Lodha Dioro}}</ref><ref name="auto1" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१४८ |लोढा Altia |[[Wadala|वडाळा]] | |{{convert|165|m|ft|0}} |४५ |२०१६<ref>{{Ctbuh|id=14105|title=Lodha Altia}}</ref><ref name="auto1" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१४९ |लोढा Enchante |[[Wadala|वडाळा]] | |{{convert|165|m|ft|0}} |४५ |२०२०<ref>{{Ctbuh|id=14103|title=Lodha Enchante}}</ref><ref name="auto1" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१५० |लोढा Evoq |[[Wadala|वडाळा]] | |{{convert|165|m|ft|0}} |४५ |२०१६<ref>{{Ctbuh|id=14108|title=Lodha Evoq}}</ref><ref name="auto1" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१५१ |लोढा Gardenia |[[Wadala|वडाळा]] | |{{convert|165|m|ft|0}} |४५ |२०२०<ref>{{Ctbuh|id=14109|title=Lodha Gardenia}}</ref><ref name="auto1" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१५२ |लोढा Exelus |[[Wadala|वडाळा]] | |{{convert|165|m|ft|0}} |२८<ref>{{Cite web|url=https://www.lodhagroup.in/projects/commercial/property-in-wadala/lodha-excelus-new-cuffe-parade/about|title=Lodha Exelus New Cuffe Parade - Premium Commercial Spaces in NCP|website=lodhagroup.in|access-date=2022-12-22}}</ref> |२०१९<ref>{{Ctbuh|id=14111|title=Lodha Exelus}}</ref><ref name="auto2">{{cite web|url=http://www.indiainfoline.com/article/news-top-story/ajmera-s-project-aeon-in-wadala-113110700760_1.html|title=Ajmera's Project Aeon in Wadala|access-date=1 December 2019}}</ref> |<span style="color:Green">व्यावसायिक</span> |- !१५३ |Adhiraj Samayama C |[[Kharghar|खारघर]] | |{{convert|165|m|ft|0}} |५१ |२०२१ <ref name="Adhiraj Samyama" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१५४ |Sheth Montana Blissberq |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|165|m|ft|0}} |४५ |२०२२<ref>{{Cite web|url=https://www.ashwinshethgroup.com/projects/sheth-montana-mulund/|title=Sheth Montana Mulund, Blissberq|website=ashwinshethgroup.com|access-date=2022-12-25|archive-date=2022-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225071319/https://www.ashwinshethgroup.com/projects/sheth-montana-mulund/|url-status=dead}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१५५ |Sheth Montana Gina A & B |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|165|m|ft|0}} |४५ |२०२२<ref>{{Cite web|url=https://www.ashwinshethgroup.com/projects/sheth-montana-mulund/|title=Sheth Montana Mulund, Gina|website=ashwinshethgroup.com|access-date=2022-12-25|archive-date=2022-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225071319/https://www.ashwinshethgroup.com/projects/sheth-montana-mulund/|url-status=dead}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१५६ |Sunteck सिटी Avenue १ टॉवर १ |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|164.382|m|ft|0}} |४५ |२०१७ <ref name="Sunteck City Tower 1">{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1263915/sunteck-city-1-mumbai-india|title=Sunteck City Tower 1|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209145628/https://www.emporis.com/buildings/1263915/sunteck-city-1-mumbai-india|archive-date=9 December 2017}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१५७ |Sunteck सिटी Avenue १ टॉवर २ |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|164.382|m|ft|0}} |४५ |२०१८ <ref name="Sunteck City Tower 2">{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1263914/sunteck-city-2-mumbai-india|title=Sunteck City Tower 2|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718154113/https://www.emporis.com/buildings/1263914/sunteck-city-2-mumbai-india|archive-date=18 July 2022}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१५८ |Sunteck सिटी Avenue १ टॉवर ३ |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|164.382|m|ft|0}} |४५ |२०२१ <ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1263916/sunteck-city-3-mumbai-india|title=Sunteck City Tower 3|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718154114/https://www.emporis.com/buildings/1263916/sunteck-city-3-mumbai-india|archive-date=18 July 2022}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१५९ |Sunteck सिटी Avenue २ टॉवर १ |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|164.382|m|ft|0}} |४५ |२०२२ <ref name="Sunteck City Tower 1" /><ref name="sunteckindia.com">{{Cite web|url=https://www.sunteckindia.com/sunteck-avenue-1-and-2/|title=2/3 BHK flats in Goregaon West ODC, Residential projects in Goregaon|website=sunteckindia.com|access-date=2022-12-26}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१६० |Sunteck सिटी Avenue २ टॉवर २ |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|164.382|m|ft|0}} |४५ |२०२२ <ref name="Sunteck City Tower 2" /><ref name="sunteckindia.com" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१६१ |Aquaria Grande टॉवर B |[[Borivali|बोरीवली]] | |{{convert|164|m|ft|0}} |४१ |२०१३<ref>{{Ctbuh|id=14486|title=Aquaria Grande Tower B}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१६२ |F Residences |[[Malad|मालाड]] | |{{convert|165|m|ft|0}} |४४ |२०२२ |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१६३ |Runwal Greens १ |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|164|m|ft|0}} |४६ |२०१५<ref>{{Cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=109136|title=Runwal Greens Cedar, Mumbai|website=skyscraperpage.com|access-date=2022-11-29}}</ref><ref name=":2">{{cite web|url=https://runwalgroup.in/greens|title=Runwal Greens by Runwal Group {{!}} 4 BHK Flats for Sale in Mulund West|website=runwalgroup.in|language=en|access-date=23 August 2021|archive-date=2021-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823170514/https://runwalgroup.in/greens|url-status=dead}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१६४ |Runwal Greens २ |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|164|m|ft|0}} |४६ |२०१६<ref>{{Cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=109137|title=Runwal Greens Cypress, Mumbai|website=skyscraperpage.com|access-date=2022-11-29}}</ref><ref name=":2" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१६५ |Springs Mills टॉवर |[[Wadala|वडाळा]] | |{{convert|164|m|ft|0}} |४१ |२०२०<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/319978/spring-mills-tower-mumbai-india|title=Spring Mills Tower|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220719162308/https://www.emporis.com/buildings/319978/spring-mills-tower-mumbai-india|archive-date=19 July 2022}}</ref><ref>Mumbai/Wadias-battle-Dadar-tower-residents/articleshow/52561356</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१६६ |Wadhwa Atmosphere ०२ Wing A |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|163|m|ft|0}} |४३ |२०२३<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.rprealtyplus.com/news-views/atmosphere-realty-pvt-ltd-received-oc-for-2-towers-of-atmosphere-o2-112468.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2024-03-08 |archive-date=2023-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103162635/https://www.rprealtyplus.com/news-views/atmosphere-realty-pvt-ltd-received-oc-for-2-towers-of-atmosphere-o2-112468.html |url-status=dead }}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१६७ |Wadhwa Atmosphere ०२ Wing B |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|163|m|ft|0}} |४३ |२०२३<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.rprealtyplus.com/news-views/atmosphere-realty-pvt-ltd-received-oc-for-2-towers-of-atmosphere-o2-112468.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2024-03-08 |archive-date=2023-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103162635/https://www.rprealtyplus.com/news-views/atmosphere-realty-pvt-ltd-received-oc-for-2-towers-of-atmosphere-o2-112468.html |url-status=dead }}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१६८ |Wadhwa Atmosphere ०२ Wing C & D |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|163|m|ft|0}} |४३ |२०२३<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.rprealtyplus.com/news-views/atmosphere-realty-pvt-ltd-received-oc-for-2-towers-of-atmosphere-o2-112468.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2024-03-08 |archive-date=2023-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103162635/https://www.rprealtyplus.com/news-views/atmosphere-realty-pvt-ltd-received-oc-for-2-towers-of-atmosphere-o2-112468.html |url-status=dead }}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१६९ |Imperial Heights A |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|160|m|ft}} |४५ |२०१५<ref>{{Ctbuh|id=12644|title=Imperial Heights Tower A}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1184099/imperial-heights-1-mumbai-india|title=Imperial Heights Tower 1|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220603193622/https://www.emporis.com/buildings/1184099/imperial-heights-1-mumbai-india|archive-date=3 June 2022}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१७० |Imperial Heights B |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|160|m|ft}} |४५ |२०१५<ref>{{Ctbuh|id=12645|title=Imperial Heights Tower B}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1184101/imperial-heights-2-mumbai-india|title=Imperial Heights Tower 2|website=Emporis}}{{dead link|date=September 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१७१ |Imperial Heights C |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|160|m|ft}} |४५ |२०१७<ref>{{Ctbuh|id=12646|title=Imperial Heights Tower C}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1184100/imperial-heights-3-mumbai-india|title=Imperial Heights Tower 3|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220603194942/https://www.emporis.com/buildings/1184100/imperial-heights-3-mumbai-india|archive-date=3 June 2022}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१७२ |Imperial Heights D |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|160|m|ft}} |४५ |२०१९<ref>{{Ctbuh|id=12647|title=Imperial Heights Tower D}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1184102/imperial-heights-4-mumbai-india|title=Imperial Heights Tower 4|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209145201/https://www.emporis.com/buildings/1184102/imperial-heights-4-mumbai-india|archive-date=9 December 2017}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१७३ |Gauri Excellency A & B |[[Kandivali|कांदिवली]] | |{{convert|160|m|ft|0}} |५० |२०२३ |<span style="color:green">व्यावसायिक</span> |- |- !१७४ |N Rose A |[[Dahisar|दहिसर]] | |{{convert|160|m|ft|0}} |४७ |२०२३ |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१७५ |N Rose B |[[Dahisar|दहिसर]] | |{{convert|160|m|ft|0}} |४७ |२०२३ |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१७६ |Tabrez टॉवर |[[Wadala|वडाळा]] | |{{convert|158|m|ft|0}} |४५ |२००८<ref>{{Ctbuh|id=10731|title=Tabrez Tower}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१७७ |सेन्ट्रल Park |[[Mumbai|मुंबई]] | |{{convert|158|m|ft|0}} |४२ |२००८ |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१७८ |Tirumala Habitats |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|158|m|ft|0}} |४२ |२०१७<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1234554/tirumala-habitats-mumbai-india|title=Tirumala Habitats|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211009192626/https://www.emporis.com/buildings/1234554/tirumala-habitats-mumbai-india|archive-date=9 October 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१७९ |RNA Mirage |[[Worli|वरळी]] |[[चित्र:RNA_Mirage.jpg|विनाचौकट|270x270अंश]] |{{convert|158|m|ft|0}} |४१ |२०१०<ref>{{Ctbuh|id=8912|title=RNA Mirage|accessdate=22 September 2022}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१८० |Runwal Greens ३ |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|157|m|ft|0}} |४९ |२०१५<ref>{{Cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=109134|title=Runwal Greens Maple, Mumbai|website=skyscraperpage.com|access-date=2022-12-02}}</ref><ref name=":2" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१८१ |Runwal Greens ४ |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|157|m|ft|0}} |४९ |२०१५<ref>{{Cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=109133|title=Runwal Greens Oakwood, Mumbai|website=skyscraperpage.com|access-date=2022-12-02}}</ref><ref name=":2" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१८२ |Runwal Greens ५ |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|157|m|ft|0}} |४९ |२०१६<ref>{{Cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=109138|title=Runwal Greens Pinewood, Mumbai|website=skyscraperpage.com|access-date=2022-12-07}}</ref><ref name=":2" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१८३ |लोढा Primo |[[Parel]] | |{{convert|157|m|ft|0}} |४३ |२०२१<ref>{{cite web|url=https://maharerait.mahaonline.gov.in/PrintPreview/PrintPreview?q=zaP3mvaKiJE21FHa3h%2bpOzFlP7ThXm7Ei%2b3WDHVXV6rO%2bc3DgAI9kaPW1b9epNVj9gXLZVw%2b0qjOCjNaMYZ5kTdz4H6jmUHeyXqzwMkHnb7BUWUxSuFA9P17k9Na76BFDJGP5vqsuypTK35WOy8sgE9XemovVXamPcNQpmAMuvUWo1eG7Jj%2baw%3d%3d|title=Maharashtra Real Estate Regulatory Authority|access-date=2024-03-08|archive-date=2024-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240308122637/https://maharerait.mahaonline.gov.in/PrintPreview/PrintPreview?q=zaP3mvaKiJE21FHa3h%2BpOzFlP7ThXm7Ei%2B3WDHVXV6rO%2Bc3DgAI9kaPW1b9epNVj9gXLZVw%2B0qjOCjNaMYZ5kTdz4H6jmUHeyXqzwMkHnb7BUWUxSuFA9P17k9Na76BFDJGP5vqsuypTK35WOy8sgE9XemovVXamPcNQpmAMuvUWo1eG7Jj%2Baw%3D%3D|url-status=dead}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- style="background:#dfd;" !१८४ |[[World Trade Center (Mumbai)|MRVDC (वर्ल्ड Trade Center)]] |[[Cuffe Parade]] |[[चित्र:Phiroze_Jeejeebhoy_Towers_Bombay_Stock_Exchange.jpg|विनाचौकट|216x216अंश]] |{{convert|156|m|ft|0}} |३५ |१९७०<ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/complex/1820|title=World Trade Centre Mumbai}}</ref> |<span style="color:green">व्यावसायिक</span> |- !१८५ |Wadhwa Atmosphere Wing A |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|156|m|ft|0}} |४७ |२०१९<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1260696/wadhwa-atmosphere-1-mumbai-india|title=Wadhwa Atmosphere 1|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022053323/https://www.emporis.com/buildings/1260696/wadhwa-atmosphere-1-mumbai-india|archive-date=22 October 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thewadhwagroup.com/residential/atmosphere-phase-1/|title=Wadhwa Atmosphere Wing A|website=thewadhwagroup.com|access-date=2023-01-09}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१८६ |Wadhwa Atmosphere Wing B |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|156|m|ft|0}} |४७ |२०१९<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1260697/wadhwa-atmosphere-2-mumbai-india|title=Wadhwa Atmosphere 2|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827195220/https://www.emporis.com/buildings/1260697/wadhwa-atmosphere-2-mumbai-india|archive-date=27 August 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thewadhwagroup.com/residential/atmosphere-phase-1/|title=Wadhwa Atmosphere Wing B|website=thewadhwagroup.com|access-date=2023-01-09}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१८७ |Wadhwa Atmosphere Wing C |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|156|m|ft|0}} |४१ |२०१९<ref>{{Cite web|url=https://www.thewadhwagroup.com/residential/atmosphere-phase-1/|title=Wadhwa Atmosphere Wing C|website=thewadhwagroup.com|access-date=2023-01-09}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१८८ |Platino At Kanakia Levels टॉवर A |[[Malad|मालाड]] | |{{convert|155|m|ft|0}} |४१ |२०१७ <ref name="mumbaipropertyexchange3" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१८९ |Platino At Kanakia Levels टॉवर B |[[Malad|मालाड]] | |{{convert|155|m|ft|0}} |४१ |२०१७ <ref name="mumbaipropertyexchange3" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१९० |St. Regis मुंबई |[[Parel|लोअर परळ]] | |{{convert|155|m|ft|0}} |४० |२०१२<ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/st-regis-mumbai/11862|title=St Regis}}</ref> |<span style="color:green">हॉटेल</span> |- !१९१ |Runwal Forest T ८ |[[Kanjurmarg|कांजूरमार्ग]] | |{{convert|155|m|ft|0}} |४२ |२०१९<ref name="Runwal Forest">{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1281931/runwal-forests-3-mumbai-india|title=Runwal Forest|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211009191906/https://www.emporis.com/buildings/1281931/runwal-forests-3-mumbai-india|archive-date=9 October 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१९२ |Runwal Forest T ९ |[[Kanjurmarg|कांजूरमार्ग]] | |{{convert|155|m|ft|0}} |४२ |२०१९<ref name="Runwal Forest" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१९३ |Runwal Forest T १० |[[Kanjurmarg|कांजूरमार्ग]] | |{{convert|155|m|ft|0}} |४० |२०१९<ref name="Runwal Forest" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१९४ |Runwal Forest T११ |[[Kanjurmarg|कांजूरमार्ग]] | |{{convert|155|m|ft|0}} |४० |२०१९<ref name="Runwal Forest" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१९५ |Suraj Pallette |[[Dadar|दादर]] | |{{convert|155|m|ft|0}} |४० |२०२२<ref>{{Cite web|url=https://palettebysuraj.com/lp/?cstm_ppc_keyword=Suraj%20palette&cstm_ppc_placement=&cstm_ppc_device=m&cstm_ppc_campaign=BrandRSA-2&3BHK&cstm_ppc_channel=GoogleSearch&gclid=CjwKCAiA7vWcBhBUEiwAXieIttI4AO4tu8PS7I6imW3PSLS-Lt6nFOoqWTxclzaW2EZ6Orr3owCeDxoC6toQAvD_BwE|title=Premium Flats at Dadar, 2 & 3 BHK Flats in South Mumbai|website=Pallettebysuraj.com|access-date=2022-12-17|archive-date=2022-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20221217150435/https://palettebysuraj.com/lp/?cstm_ppc_keyword=Suraj%20palette&cstm_ppc_placement=&cstm_ppc_device=m&cstm_ppc_campaign=BrandRSA-2&3BHK&cstm_ppc_channel=GoogleSearch&gclid=CjwKCAiA7vWcBhBUEiwAXieIttI4AO4tu8PS7I6imW3PSLS-Lt6nFOoqWTxclzaW2EZ6Orr3owCeDxoC6toQAvD_BwE|url-status=dead}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !१९६ |Raymond Ten Wing A |[[Vartak Nagar, Thane|Pokhran Road]] | |{{convert|155|m|ft|0}} |४२ |२०२३<ref>{{Cite news|url=https://www.raymondrealty.in/projects/ten-x-habitat/|title=Raymond Ten Wing A|website=Raymondreality.in|access-date=2023-01-02|archive-date=2022-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231094553/https://www.raymondrealty.in/projects/ten-x-habitat/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://raymondtenx.com/#:~:text=It%20is%20one%20of%20the,floor%20height%20of%203.2%20M|title=Raymond Ten Wing A|website=Raymondtenx.com|access-date=2023-01-02}}</ref> |<span style="color:green">हॉटेल</span> |- !१९७ |Raymond Ten Wing B |[[Vartak Nagar, Thane|Pokhran Road]] | |{{convert|155|m|ft|0}} |४२ |२०२३<ref>{{Cite news|url=https://www.raymondrealty.in/projects/ten-x-habitat/|title=Raymond Ten Wing B|website=Raymondreality.in|access-date=2023-01-02|archive-date=2022-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231094553/https://www.raymondrealty.in/projects/ten-x-habitat/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://raymondtenx.com/#:~:text=It%20is%20one%20of%20the,floor%20height%20of%203.2%20M|title=Raymond Ten Wing B|website=Raymondtenx.com|access-date=2023-01-02}}</ref> |<span style="color:green">हॉटेल</span> |- !१९८ |Raymond Ten Wing C |[[Vartak Nagar, Thane|Pokhran Road]] | |{{convert|155|m|ft|0}} |४२ |२०२३<ref>{{Cite news|url=https://www.raymondrealty.in/projects/ten-x-habitat/|title=Raymond Ten Wing C|website=Raymondreality.in|access-date=2023-01-02|archive-date=2022-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231094553/https://www.raymondrealty.in/projects/ten-x-habitat/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://raymondtenx.com/#:~:text=It%20is%20one%20of%20the,floor%20height%20of%203.2%20M|title=Raymond Ten Wing C|website=Raymondtenx.com|access-date=2023-01-02}}</ref> |<span style="color:green">हॉटेल</span> |- !१९९ |Raymond Ten Wing D |[[Vartak Nagar, Thane|Pokhran Road]] | |{{convert|155|m|ft|0}} |४२ |२०२३<ref>{{Cite news|url=https://www.raymondrealty.in/projects/ten-x-habitat/|title=Raymond Ten Wing D|website=Raymondreality.in|access-date=2023-01-02|archive-date=2022-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231094553/https://www.raymondrealty.in/projects/ten-x-habitat/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://raymondtenx.com/#:~:text=It%20is%20one%20of%20the,floor%20height%20of%203.2%20M|title=Raymond Ten Wing D|website=Raymondtenx.com|access-date=2023-01-02}}</ref> |<span style="color:green">हॉटेल</span> |- !२०० |Raymond Ten Wing E |[[Vartak Nagar, Thane|Pokhran Road]] | |{{convert|155|m|ft|0}} |४२ |२०२३<ref>{{Cite news|url=https://www.raymondrealty.in/projects/ten-x-habitat/|title=Raymond Ten Wing E|website=Raymondreality.in|access-date=2023-01-02|archive-date=2022-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231094553/https://www.raymondrealty.in/projects/ten-x-habitat/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://raymondtenx.com/#:~:text=It%20is%20one%20of%20the,floor%20height%20of%203.2%20M|title=Raymond Ten Wing E|website=Raymondtenx.com|access-date=2023-01-02}}</ref> |<span style="color:green">हॉटेल</span> |- !२०१ |[[Four Seasons Hotel Mumbai|हॉटेल Four Seasons]] |[[Worli|वरळी]] |[[चित्र:The_Four_Seasons,_Mumbai.jpg|विनाचौकट|213x213अंश]] |{{convert|154|m|ft|0}} |४२ |२०१०<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/197681/four-seasons-mumbai-mumbai-india|title=Four Seasons Mumbai - Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150409223726/http://www.emporis.com/buildings/197681/four-seasons-mumbai-mumbai-india|archive-date=9 April 2015}}</ref> |<span style="color:green">हॉटेल</span> |- |- !२०२ |[[Shreepati Arcade]] |[[Nana Chowk]] |[[चित्र:Bombay12.jpg|विनाचौकट|240x240अंश]] |{{convert|154|m|ft|0}} |४५ |२००२<ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/shreepati-arcade/3826|title=Shreepati Arcade}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२०३ |Wadhwa W ५४ |[[Matunga]] | |{{convert|153|m|ft|0}} |४४ |२०१७<ref>{{Cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=101744|title=Wadhwa W54, Mumbai|work=skyscraperpage.com|access-date=2022-10-26}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२०४ |Krishvi Heights |[[Girgaum]] | |{{convert|152|m|ft|0}} |४३ |२०१९ |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२०५ |Magnum टॉवर A |[[Lalbaug]] | |{{convert|152|m|ft|0}} |४४ |२०१७<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1233496/magnum-towers-1-mumbai-india|title=Magnum Towers 1|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022045050/https://www.emporis.com/buildings/1233496/magnum-towers-1-mumbai-india|archive-date=22 October 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२०६ |Magnum टॉवर B |[[Lalbaug]] | |{{convert|152|m|ft|0}} |४४ |२०१७<ref>{{Cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=108945|title=Magnum Tower, Mumbai|website=skyscraperpage.com|access-date=2022-11-27}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२०७ |Gangari Elazana |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|151.8|m|ft|0}} |४२ |२०२१ |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२०८ |Vasant Polaris |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|151|m|ft|0}} |४० |२००९<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/262089/vasant-polaris-mumbai-india|title=Vasant Polaris - Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150703142727/http://www.emporis.com/buildings/262089/vasant-polaris-mumbai-india|archive-date=3 July 2015}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२०९ |Rohan Kshitij |[[Girgaum]] | |{{convert|151|m|ft|0}} |४० |२०२२<ref>{{Cite web|url=https://rohanlifescapes.com/kshitij-bhuleshwar.php|title=Premium residential projects in South Mumbai, Kshitij|website=rohanlifescapes.com|access-date=2022-12-19}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२१० |Rohan Aquino |[[Prabhadevi|प्रभादेवी]] | |{{convert|151|m|ft|0}} |३८ |२०२१ |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२११ |Le Palazzo |[[Nana Chowk]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४६ |२०१३<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1192249/le-palazzo-mumbai-india|title=Le Palazzo - Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021114542/https://www.emporis.com/buildings/1192249/le-palazzo-mumbai-india|archive-date=21 October 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२१२ |Summer Trinity १ |[[Prabhadevi|प्रभादेवी]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४० |२००९ |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२१३ |वन International Centre T४ |[[लोअर परळ]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |३६ |२०२२<ref>{{Cite web|url=http://ada.net.in/site/one-international-centre-t4/|title=One International Centre - T4|website=ada.net.in|access-date=2022-12-25}}</ref> |<span style="color:green">व्यावसायिक</span> |- !२१४ |Summer Trinity २ |[[Prabhadevi|प्रभादेवी]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४० |२००९ |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२१५ |Oberoi Skyheights टॉवर १ |[[Lokhandwala Complex|Lokhandwala]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४० |२००९<ref>{{Ctbuh|id=11117|title=Oberoi Skyheights Tower 1}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/175407/oberoi-skyheights-tower-1-mumbai-india|title=Oberoi Skyheights Tower 1|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220221190911/https://www.emporis.com/buildings/175407/oberoi-skyheights-tower-1-mumbai-india|archive-date=21 February 2022}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२१६ |Oberoi Woods टॉवर I |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४० |२००९<ref name="to08">topped out in 2008</ref><ref name="ms">{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?cityID=839|title=Mumbai buildings at|publisher=Skyscraperpage.com|access-date=23 August 2010|archive-date=2010-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100512034616/http://skyscraperpage.com/cities/?cityID=839|url-status=dead}}</ref><ref name="owt">{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/cx/?id=110779|title=Oberoi Woods|date=15 June 2009|publisher=emporis.com|access-date=23 August 2010}}{{dead link|date=September 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२१७ |Oberoi Woods टॉवर II |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४० |२००९<ref name="to08" /><ref name="ms" /><ref name="owt" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२१८ |Oberoi Woods टॉवर III |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४० |२००९<ref name="to08" /><ref name="ms" /><ref name="owt" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२१९ |Chandak Corner Stवन |[[Worli|वरळी]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४१ |२०२२<ref>{{Cite web|url=https://www.chandakgroup.com/cornerstone|title=Cornerstone-Luxury 2 BHK flats for sale in Worli, Mumbai|website=chandakgroup.com|access-date=2022-11-16}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२२० |Ashford Royale १ |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४२ |२०१७ <ref name="auto9">{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1202581/ashford-royale-2-mumbai-india|title=Ashford Royale 2, Mumbai &#124; 1202581 &#124; EMPORIS|website=www.emporis.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170113144733/https://www.emporis.com/buildings/1202581/ashford-royale-2-mumbai-india|archive-date=13 January 2017|access-date=1 December 2019}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२२१ |Ashford Royale २ |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४२ |२०१७ <ref name="auto9" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२२२ |Ashford Royale ३ |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४२ |२०१९ <ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1202582/ashford-royale-3-mumbai-india|title=Ashford Royale 3, Mumbai &#124; 1202582 &#124; EMPORIS|website=www.emporis.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170113144642/https://www.emporis.com/buildings/1202582/ashford-royale-3-mumbai-india|archive-date=13 January 2017|access-date=1 December 2019}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२२३ |Runwal Forest T १ |[[Kanjurmarg|कांजूरमार्ग]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४० |२०१९<ref name="Runwal Forest" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२२४ |Runwal Forest T २ |[[Kanjurmarg|कांजूरमार्ग]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |३८ |२०१९<ref name="Runwal Forest" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२२५ |Runwal Forest T ३ |[[Kanjurmarg|कांजूरमार्ग]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |३८ |२०१९<ref name="Runwal Forest" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२२६ |Runwal Forest T ४ |[[Kanjurmarg|कांजूरमार्ग]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |३८ |२०१९<ref name="Runwal Forest" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२२७ |JP DECKS |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४० |२०१६<ref>{{Cite web|url=https://www.iifl.com/|title=IIFL Finance|work=iifl.com|access-date=2022-04-20}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२२८ |Romell Aether |[[Goregaon|गोरेगाव]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४२ |२०२०<ref>{{Cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=109533|title=Romell Aether, Mumbai|website=skyscraperpage.com|access-date=2022-11-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1236334/romell-aether-mumbai-india|title=Romell Aether|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220909194107/https://www.emporis.com/buildings/1236334/romell-aether-mumbai-india|archive-date=9 September 2022}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२२९ |Raheja Excelsior |[[Tardeo]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४३ |२०११<ref>{{Cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=56268|title=Raheja Excelsior, Mumbai|website=skyscraperpage.com|access-date=2022-11-25}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२३० |Vertue टॉवर |[[Wadala|वडाळा]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४२ |२०१७ |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२३१ |Ajmera Aeon |[[Wadala|वडाळा]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |५० |२०१७<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1202609/ajmera-aeon-mumbai-india|title=Ajmera Aeon|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020134221/https://www.emporis.com/buildings/1202609/ajmera-aeon-mumbai-india|archive-date=20 October 2021}}</ref><ref name="auto2" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२३२ |Ajmera Treon टॉवर A |[[Wadala|वडाळा]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४२ |२०१८ <ref name="auto2" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२३३ |Ajmera Treon टॉवर B |[[Wadala|वडाळा]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४२ |२०१८ <ref name="auto2" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२३४ |Ajmera Zeon टॉवर A |[[Wadala|वडाळा]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४२ |२०१८<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1202610/ajmera-zeon-1-mumbai-india|title=Ajmera Zeon Tower A - Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127193521/https://www.emporis.com/buildings/1202610/ajmera-zeon-1-mumbai-india|archive-date=27 November 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२३५ |Ajmera Zeon टॉवर B |[[Wadala|वडाळा]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४२ |२०१८<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1202611/ajmera-zeon-2-mumbai-india|title=Ajmera Zeon Tower B - Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127193523/https://www.emporis.com/buildings/1202611/ajmera-zeon-2-mumbai-india|archive-date=27 November 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२३६ |Acme Oasis A |[[Kandivali|वडाळाvali]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४० |२०१९<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1175029/acme-oasis-1-mumbai-india|title=Acme Oasis A|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220192703/https://www.emporis.com/buildings/1175029/acme-oasis-1-mumbai-india|archive-date=20 February 2022}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२३७ |Acme Oasis B |[[Kandivali|कांदिवली]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४० |२०१९<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1175030/acme-oasis-2-mumbai-india|title=Acme Oasis B|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220192704/https://www.emporis.com/buildings/1175030/acme-oasis-2-mumbai-india|archive-date=20 February 2022}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२३८ |Belvedere Court |[[Mahalaxmi, Mumbai|महालक्ष्मी]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४० |२०००<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/application/?nav=building&id=126016|title=Belvedere Court, Mumbai, India|publisher=Emporis.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604233016/http://www.emporis.com/application/?nav=building&id=126016|archive-date=4 June 2011|access-date=16 July 2010}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२३९ |Sheth Beaumonte wing A |[[Sion, Mumbai|Sion]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |५१ |२०१९<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1290234/sheth-beaumonte-1-mumbai-india|title=Sheth Beaumonte 1|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021114522/https://www.emporis.com/buildings/1290234/sheth-beaumonte-1-mumbai-india|archive-date=21 October 2021}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२४० |Sheth Beaumonte wing B |[[Sion, Mumbai|Sion]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |५१ |२०२२<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1290235/sheth-beaumonte-2-mumbai-india|title=Sheth Beaumonte 2|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220819194650/https://www.emporis.com/buildings/1290235/sheth-beaumonte-2-mumbai-india|archive-date=19 August 2022}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२४१ |Turquoise |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४१ |२०२१<ref name="Turquoise">{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1234552/turquoise-mumbai-india|title=Turquoise|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202063632/https://www.emporis.com/buildings/1234552/turquoise-mumbai-india|archive-date=2 February 2017}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२४२ |Amensty |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४१ |२०२१<ref name="Turquoise" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२४३ |Zurquoise |[[Mulund|मुलुंड]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४१ |२०२२<ref name="Turquoise" /> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२४४ |White सिटी कांदिवली टॉवर १ |[[Kandivali|कांदिवली]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४१ |२०२२<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1233457/white-city-kandivali-1-mumbai-india|title=White City Kandivali 1|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905195328/https://www.emporis.com/buildings/1233457/white-city-kandivali-1-mumbai-india|archive-date=5 September 2022}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२४५ |Rivali Park १ |[[Kandivali|कांदिवली]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४२ |२०१८<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1234772/rivali-park-1-mumbai-india|title=Rivali Park 1|website=Emporis|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220822194830/https://www.emporis.com/buildings/1234772/rivali-park-1-mumbai-india|archive-date=22 August 2022}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२४६ |Lotus Sky Garden |[[Kandivali|कांदिवली]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४२ |२०१९ |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२४७ |Kalpataru Immensa H |[[Kolshet]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४३ |२०२१ |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२४८ |Kalpataru Immensa G |[[Kolshet]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४३ |२०२१ |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२४९ |Ruparel SkyGreens A |[[Kandivali|कांदिवली]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४३ |२०२३<ref>{{Cite web|url=https://ruparel.in/skygreen.html|title=Ruparel Skygreens A|website=Ruparel.in|access-date=24 February 2024}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२५० |Ruparel SkyGreens B |[[Kandivali|कांदिवली]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४३ |२०२३ <ref>{{Cite web|url=https://ruparel.in/skygreen.html|title=Ruparel Skygreens B|website=Ruparel.in|access-date=24 February 2024}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२५१ |DLH The Park |[[Versova, Mumbai|Versova]] | |{{convert|150|m|ft|0}} |४० |२०२२ |<span style="color:blue">निवासी</span> |- !२५२ |Al Sa'adah टॉवर |[[भायखळा]], [[Bhendi Bazaar]] |[[चित्र:Al_Saadah.jpg|विनाचौकट|160x160अंश|The Al Sa'adah Tower, first building of the [[Saifee Burhani Upliftment Trust|SBUT]] redevelopment project in Bhendi Bazaar.]] |{{convert|150|m|ft|0}} |४१ |२०१९<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/variety/snazzing-up-bhendi-bazaar/article23032398.ece|title=Snazzing up Bhendi Bazaar|date=2013-03-07|website=www.thehindubusinessline.com|language=en|access-date=2023-06-13}}</ref> |<span style="color:blue">निवासी</span> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मुंबईमधील इमारती व वास्तू]] q1tpgquoujfz9vx9u8q6zjcftjklrxx 0 346706 2697015 2683446 2026-07-26T09:06:07Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2697015 wikitext text/x-wiki '''गणेश सूर्यकांत तथा संतोष शेणई''' (जन्म: १९६६) पत्रकार, कवी, अनुवादक, लेखक, प्राध्यापक, संपादक == शिक्षण == एम. ए. (मराठी). पुणे विद्यापीठ, १९८९ === भाषा-अभ्यास === शेणई यांचा [[लोकभाषा]] व [[लोकसाहित्य]] यांचा विशेष अभ्यास आहे. विशेषतः [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग]] जिल्ह्यातील [[मालवणी बोलीभाषा|मालवणी]] व [[रायगड जिल्हा|रायगड]] जिल्ह्यातील [[नॉ लिंग बोलीभाषा|नॉलिंग]] या लोकभाषांचा अभ्यास त्यांनी केला आहे.<ref name=":0">मराठी भाषा - संचित आणि नव्या दिशा, संपादक - विजय कुवळेकर</ref> == पत्रकारिता आणि अध्यापन == वेंगुर्ला (जि. सिंधुदुर्ग) येथून [[केसरी (वृत्तपत्र)|केसरी]] या दैनिकासाठी तालुका वार्ताहर म्हणून पत्रकारितेस सुरुवात झाली. पुढे ते [[सकाळ (वृत्तपत्र)|सकाळ]] येथे वार्ताहर म्हणून कार्यरत होते. सकाळमध्ये रविवार पुरवणीचे संपादन, `फॅमिली डॉक्टर` पुरवणीचे संपादन <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/author/sntoss-shennii-2|title=संतोष शेणई|date=2020-10-31|website=Esakal Marathi News|language=mr|access-date=2024-03-30}}</ref>, `सकाळ` पुस्तक प्रकाशन विभाग प्रमुख (संपादन, निर्मिती, वितरण), `[[तनिष्का (मासिक)|तनिष्का]]` (स्त्रियांसाठीचे मासिक, संपादन, दिवाळी २०१९ ते जून २०२०), `[[साम टीव्ही|साम टिव्ही]]`साठी डॉक्युमेंटरी लेखन इत्यादी विविध स्वरूपाच्या जबाबदाऱ्या सांभाळल्या. [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]] छ. संभाजीनगर (औरंगाबाद), [[टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठ]] (पुणे), [[यशवंतराव चव्हाण मुक्त विद्यापीठ]] (नाशिक) येथे पत्रकारिता या विषयाचे त्यांनी अध्यापन केले आहे. [[मराठवाडा मित्रमंडळ वाणिज्य महाविद्यालय]], पुणे येथील पत्रकारिता पदव्युत्तर विभाग संचालक म्हणून कार्यरत आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thinkmaharashtra.com/author/santshenaigmail-com/|title=संतोष शेणई {{!}} थिंक महाराष्ट्र|date=2022-12-18|language=en-US|access-date=2024-03-21|archive-date=2024-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240321082954/https://thinkmaharashtra.com/author/santshenaigmail-com/|url-status=dead}}</ref> == संस्थात्मक कार्य  ''' ''' == * [[महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ]] येथे मराठी युवकभारत इयत्ता अकरावी - संपादक मंडळाचे सदस्य (२०११ ते १९) म्हणून कार्यरत होते.      * [[सेंट झेव्हियर महाविद्यालय]] (मुंबई), [[बेडेकर महाविद्यालय]] (ठाणे), [[रुईया महाविद्यालय]] (मुंबई), [[फर्ग्युसन महाविद्यालय]], येथे वृत्तविद्या विभागाच्या अभ्यास मंडळाचे सदस्य म्हणून कार्यरत होते.    * त्यांनी NICMAR विद्यापीठातील अमराठी विद्यार्थ्यांसाठी मराठीचे अध्यापन केले होते. * २००७ ते २०१७ या कालावधीत ते [[श्रीशारदा सहकारी बँक]], पुणे येथे संचालक म्हणून कार्यरत होते. * [[पुणे श्रमिक पत्रकार संघ]], [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद]], [[अखिल भारतीय मराठी साहित्य महामंडळ]] या संस्थांमध्ये त्यांनी आजवर विविध पदांवर कार्यभार सांभाळलेला होता. * ते जानेवारी २०२२ पासून [[पद्मगंधा प्रकाशन]] येथे संपादक म्हणून कार्यरत आहेत. == लेखन आणि संपादन == === लेखन === * घटकापळाने (कवितासंग्रह) - हिंदी, पंजाबी, राजस्थानी, मल्याळम आणि इंग्रजी या भाषांमध्ये या कवितासंग्रहातील काही कवितांचे अनुवाद झाले आहेत. <ref>घटकापळाने, संतोष शेणई</ref> * ओबेसिटी मंत्रा (सहलेखक) === अनुवाद === * ’[[सुशीलकुमार शिंदे]] - एका संघर्षाची वाटचाल’ (चरित्रग्रंथ) अनुवादक: संतोष शेणई, प्रकाशक: अमेय प्रकाशन. (मूळ इंग्रजी पुस्तक-हू रोट माय डेस्टिनी, लेखक: डॉ.पी.आर.सुबास चंद्रन) * `माझे आरोग्यस्वास्थ्याचे प्रयोग` ([[महात्मा गांधी|महात्मा गांधीजीं]]<nowiki/>च्या आरोग्यविषयक लेखांचा अनुवाद) * `रेडिएन्ट डेस्टिनी` (डॉ. अरुण किनरे यांच्या पुस्तकाचा अनुवाद) === संपादन === * शिक्षण आणि चारित्र्यसंवर्धन * माणूस घडवण्यासाठी शिक्षण * मराठी भाषा ''':''' संचित आणि नव्या दिशा (सहसंपादन) * [[उपयोजित मराठी (डॉ.गं.ना.जोगळेकर कृतज्ञताग्रंथ)|उपयोजित मराठी]] - संपादक - डॉ.[[केतकी मोडक]], संतोष शेणई, [[सुजाता शेणई]] <ref>उपयोजित मराठी (डॉ.[[गंगाधर नारायण जोगळेकर|गं.ना.जोगळेकर]] कृतज्ञताग्रंथ)</ref> * बहुतांचे हितचिंतक ( प्राचार्य [[भाऊसाहेब जाधव]] गौरवग्रंथाचे संपादन) * सर्वात्मका सर्वोदया ( [[बाळासाहेब सरोदे]] स्मृतिग्रंथाचे संपादन) <ref name=":0" /> == मालिका व लघुपट == * त्यांनी [[दूरदर्शन]]<nowiki/>साठी `संस्कृती एक्स्प्रेस` या मालिकेचे लेखन केले आहे. * [[साम टीव्ही]]<nowiki/>साठी आयुर्वेद, संस्कृती व ग्रामीण जीवनासंबंधीच्या सात लघुपटांचे लेखन त्यांनी केले आहे. == अभ्यासवृत्ती == * [[विद्यापीठ अनुदान आयोग]] : [[नरहर अंबादास कुरुंदकर|नरहर कुरुंदकर]] यांचा समीक्षाविचार (१९९३) * [[केंद्रीय भाषा आयोग]]: [[मालवणी बोलीभाषा|मालवणी बोली]]<nowiki/>ती<nowiki/>ल शब्दरचना (२०००) * `[[साहित्य अकादमी]]`ची खलिस्तानवादानंतरच्या पंजाबी कवितेच्या अभ्यासासाठी प्रवासीवृत्ती (२००२). == पुरस्कार == * [[राजस्थान संस्कृती अकादमी]], जयपूर, कवीसन्मान पुरस्कार (२००८) * [[दमाणी पुरस्कार]], सोलापूर (२०१०) <ref>{{जर्नल स्रोत|date=2019-05-31|title=पुरस्कार विजेत्या मराठी कवींची यादी|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A5%80_%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%80&oldid=1686022|journal=विकिपीडिया|language=mr}}</ref> * घटकापळाने (कवितासंग्रह) यास राज्य सरकारचा [[बहिणाबाई चौधरी]] काव्य पुरस्कार (२०११) * [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद|महाराष्ट्र साहित्य परिषदे]]<nowiki/>चा शिरोळे पुरस्कार (२०१८) * पुण्यभूषण सर्वोत्तम दिवाळ<nowiki/>ी अंक पुरस्कार अभिषेक जाखडे आणि संतोष शेणई संपादित पद्मगंधा या दिवाळी अंकाला देण्यात आला. (२०२५) <ref>दै.सकाळ, ०९.०५.२०२६ - वैचारिकतेला प्राधान्य देणाऱ्या दिवाळी अंकांची गरज</ref> == संदर्भ == [[वर्ग:अनुवाद]] [[वर्ग:कवी]] [[वर्ग:पत्रकार]] [[वर्ग:इ.स. १९६६ मधील जन्म]] skq7801j1ld6m35kq12a9ot8749dpvs 0 359751 2697051 2532025 2026-07-26T11:57:18Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2697051 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट सॉफ्टवेर|name=Organic Maps|screenshot size=250px}} '''ऑरगॅनिक मॅप्स हे''' एक मोफत आणि ओपन-सोर्स, ऑफलाइन नेव्हिगेशन अॅप आहे जे ओपनस्ट्रीटमॅप मधील मॅप डेटा वापरते. हे अॅप्लिकेशन ऑफलाइन वापरासाठी मॅप्स डाउनलोड करून इंटरनेट कनेक्टिव्हिटीशिवाय काम करण्यासाठी डिझाइन केलेले आहे. ऑरगॅनिक मॅप्स गोपनीयतेवर भर देते, कारण ते वापरकर्त्यांचे स्थान ट्रॅक करत नाही किंवा वैयक्तिक डेटा गोळा करत नाही. <ref name=":official-website">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://organicmaps.app/|title=Organic Maps: Offline Hike, Bike, Trails and Navigation|website=organicmaps.app|language=en|access-date=2024-09-10}}</ref> <ref name=":exodus">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://reports.exodus-privacy.eu.org/en/reports/app.organicmaps/latest/|title=Exodus Privacy Project report about Organic Maps|website=Exodus Privacy|language=en|access-date=2023-06-13}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://geeko.lesoir.be/2021/08/11/organic-maps-une-alternative-a-google-maps-gratuite-et-sans-publicite/|title=Organic Maps : une alternative à Google Maps gratuite et sans publicité|website=Geeko|language=fr|access-date=2022-01-19}}</ref> <ref name=":osm-wiki">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://wiki.openstreetmap.org/wiki/Organic_Maps|title=Organic Maps - OpenStreetMap Wiki|website=wiki.openstreetmap.org|access-date=2023-09-21}}</ref> == वैशिष्ट्ये == === गोपनीयता === ऑरगॅनिक मॅप्स वैयक्तिक डेटा गोळा न करून किंवा वापरकर्त्याच्या स्थानांचा मागोवा न घेऊन वापरकर्त्याच्या गोपनीयतेला प्राधान्य देते. <ref name=":exodus"/> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.autoevolution.com/news/new-google-maps-alternative-promises-zero-ads-no-tracking-167058.html|title=New Google Maps Alternative Promises Zero Ads, No Tracking|last=Popa|first=Bogdan|date=2021-08-11|website=autoevolution|language=en|access-date=2021-12-10}}</ref> === ऑफलाइन नकाशे === ऑरगॅनिक मॅप्स पूर्णपणे ऑफलाइन कार्य करतात ज्यामुळे वापरकर्त्यांना आगाऊ नकाशे डाउनलोड करण्याची परवानगी मिळते. एकदा नकाशे डाउनलोड झाल्यानंतर, नेव्हिगेशन, शोध आणि मार्ग नियोजनासाठी इंटरनेट कनेक्शनची आवश्यकता नसते. हे अॅप सायकलिंग मार्ग, हायकिंग ट्रेल्स, चालण्याचे मार्ग, समोच्च रेषा, उंची प्रोफाइल, शिखरे आणि उतारांसह जगाचे ऑफलाइन नकाशे देते. <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gigazine.net/gsc_news/en/20210626-organic-maps/|title=I tried using the open source map application 'Organic Maps' that can be used outside the service area for free and without ads|date=26 June 2021|website=GIGAZINE|language=en|access-date=2022-01-19}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://geekflare.com/offline-navigation-apps/|title=10 Offline Navigation Apps to Use When You are Lost or No Network|date=16 September 2022|access-date=2025-01-11|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007191408/https://geekflare.com/offline-navigation-apps/|url-status=dead}}</ref> === कमी बॅटरी वापर === नेव्हिगेशन दरम्यान बॅटरी वापर ऑप्टिमाइझ करण्यासाठी हे अॅप डिझाइन केले आहे. <ref name=":official-website"/> === नेव्हिगेशन === ऑरगॅनिक मॅप्स हायकिंग, बाइकिंग, ड्रायव्हिंग आणि सार्वजनिक वाहतूक यासह विविध क्रियाकलापांसाठी नेव्हिगेशन प्रदान करते. हे व्हॉइस मार्गदर्शनासह टर्न-बाय-टर्न नेव्हिगेशनला समर्थन देते आणि वापरकर्त्यांना नकाशावर माहिती शोधण्याची आणि बुकमार्क जोडण्याची परवानगी देते. <ref name=":official-website"/> == OpenStreetMap डेटा == ऑरगॅनिक मॅप्स हे ओपनस्ट्रीटमॅप प्रोजेक्टशी एकत्रित होते, त्याच्या क्राउडसोर्स केलेल्या मॅप डेटाचा वापर करून. अॅपमध्ये एक इन-अॅप एडिटर समाविष्ट आहे जो वापरकर्त्यांना व्यवसाय आणि लँडमार्क सारख्या नकाशामध्ये अपडेट्स योगदान देण्याची परवानगी देतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://organicmaps.app/faq/editing/map-errors/|title=Organic Maps F.A.Q.|website=organicmaps.app|language=en|access-date=2024-10-05}}</ref> <ref name=":osm-wiki"/> == इतिहास == ऑरगॅनिक मॅप्सची स्थापना रोमन त्सिसिक यांनी केली होती आणि नंतर अलेक्झांडर बोरसुक आणि व्हिक्टर गोवाको यांनी त्यात सामील झाले. २०११ मध्ये MapsWithMe लाँच केले (नंतर Maps.Me असे नाव देण्यात आले), आणि २०१५ मध्ये ते ओपन-सोर्स झाले. २०२१ मध्ये, गोपनीयता, कामगिरी आणि समुदायावर लक्ष केंद्रित करून ऑरगॅनिक मॅप्स तयार करण्यासाठी Maps.Me कोडबेसचा वापर करण्यात आला. ऑरगॅनिक मॅप्सचे पहिले सार्वजनिक प्रकाशन जून २०२१ मध्ये अॅप स्टोअरमध्ये उपलब्ध करून देण्यात आले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://play.google.com/store/apps/details?id=app.organicmaps|title=Google Play Store - Organic Maps|access-date=2024-10-05}}</ref> == हे देखील पहा == {{दालन|Free and open-source software}} * विनामूल्य ऑफ-लाइन सॅटेलाइट नेव्हिगेशन सॉफ्टवेअरची तुलना * विनामूल्य आणि मुक्त-स्रोत सॉफ्टवेअर पॅकेजेसची सूची * उपग्रह नेव्हिगेशन सॉफ्टवेअरची तुलना * OpenStreetMap == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{अधिकृत संकेतस्थळ|https://organicmaps.app/}} {{OpenStreetMap}} [[वर्ग:अँड्रॉइड (ऑपरेटिंग सिस्टम) सॉफ्टवेअर]] r4v1199cwths0pe0i6kj4nzw49ajpr6 14 362019 2696914 2541948 2026-07-25T14:41:50Z संतोष गोरे 135680 removed [[Category:नाट्य]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696914 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:नाटक]] 8czacwko00sgu93hd0mc8zikoglu8bh 4 368613 2696928 2696668 2026-07-25T16:11:04Z Shadabgdg 185624 /* Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 */ नवीन विभाग 2696928 wikitext text/x-wiki {{स्वयं संग्रह | algo = old(7d) | archive = विकिपीडिया:चावडी/प्रगती/जुनी चर्चा १२ | counter = 0 }} {{जुन्या चर्चा चौकट|search=yes| <center>[[विकिपीडिया:चावडी/प्रगती/जुनी चर्चा १|१]], [[विकिपीडिया:चावडी/प्रगती/जुनी चर्चा २|२]], [[विकिपीडिया:चावडी/प्रगती/जुनी चर्चा ३|३]], [[विकिपीडिया:चावडी/प्रगती/जुनी चर्चा ४|४]], [[विकिपीडिया:चावडी/प्रगती/जुनी चर्चा ५|५]],<br> [[विकिपीडिया:चावडी/प्रगती/जुनी चर्चा ६|६]], [[विकिपीडिया:चावडी/प्रगती/जुनी चर्चा ७|७]],[[विकिपीडिया:चावडी/प्रगती/जुनी चर्चा ८|८]],[[विकिपीडिया:चावडी/प्रगती/जुनी चर्चा ९|९]],[[विकिपीडिया:चावडी/प्रगती/जुनी चर्चा १०|१०]],<br> [[विकिपीडिया:चावडी/प्रगती/जुनी चर्चा ११|११]],[[विकिपीडिया:चावडी/प्रगती/जुनी चर्चा १२|१२]],[[विकिपीडिया:चावडी/प्रगती/जुनी चर्चा १३|१३]]</center> }} {{सुचालन चावडी}} == १,००,००० लेख == मराठी विकिपीडियाने ''२४ जुलै, २०२५च्या पहाटे'' '''१,००,००० लेखांचा टप्पा ओलांडला'''. या महत्त्वाचा मैलदगड पार करताना तुमच्या सारख्या अनेक संपादकांची (आणि वाचकांचीही!) मोलाची भर आहे. तुमच्याकडून असेच योगदान मिळो आणि मराठी विकिपीडियाची उत्तरोत्तर भरभराट होत राहो ही आशा! [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) २०:४२, २५ जुलै २०२५ (IST) :सर्व प्रचालकांचे, सहभागी सदस्यांचे हार्दिक अभिनंदन !! मुखपृष्ठावर <nowiki>''</nowiki>इतर  [[भारत|भारतीय]] [[भारतीय भाषा|भाषांमधील]] विकिपीडीया<nowiki>''</nowiki> या सदराखाली १०००००+ यामध्ये मराठी भाषेचा समावेश होईल, याचे समाधान वाटते. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) ०९:३०, २६ जुलै २०२५ (IST) ::या निमित्ताने मुखपृष्ठावरील विशेष लेख बदलण्यासंबंधी विचार करता येईल का? कारण 'लॉरेंझो दि पिएरो दे मेदिची तथा लॉरेंझो दे मेदिची' हा लेख खूप काळापासून तेथे आहे. विचार व्हावा ही विनंती. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १०:००, २६ जुलै २०२५ (IST) :::हार्दिक अभिनंदन --[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) १५:५९, २६ जुलै २०२५ (IST) :::: नेपाळी विकिपीडियाकडून अभिनंदन. वाढत राहा. --[[सदस्य:बडा काजी|बडा काजी]] ([[सदस्य चर्चा:बडा काजी|चर्चा]]) १६:३१, २६ जुलै २०२५ (IST) :::::सर्व सक्रिय संपादकांचे हार्दिक अभिनंदन. या महत्वाच्या टप्प्या पर्यंत पोहोचण्यासाठी अनेक ज्ञात अज्ञात व्यक्तींचे अनमोल योगदान लाभले आहे. सबब अशा सर्व सदस्यांचे मनापासून आभार.-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १९:०७, २६ जुलै २०२५ (IST) ::::::एक लक्ष लेखांचा महत्त्वाचा टप्पा पार केल्याबद्दल सर्वांचे आभार आणि सर्वांना शुभेच्छा सुद्धा. --[[User:Sandesh9822|'''<span style="background color: black; color: orange">संदेश</span><span style="color: blue"> हिवाळे</span>'''<span style="color: green"></span>]]^{[[User talk:Sandesh9822|<span style="color: maroon">चर्चा</span>]]} ०९:११, ४ ऑगस्ट २०२५ (IST) :::[[तिसरे आंग्ल-मराठा युद्ध]]? -- [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १०:२५, २७ जुलै २०२५ (IST) ::मुखपृष्ठावर <nowiki>''</nowiki>इतर  [[भारत|भारतीय]] [[भारतीय भाषा|भाषांमधील]] विकिपीडीया<nowiki>''</nowiki> या सदराखाली १०००००+ यामध्ये मराठी भाषेचा समावेश झाला असल्याचे कधी दिसून येईल? त्यासाठी आपल्याला काही करावे लागते का? की global level ला त्याची दखल घेतली गेली की ते मुखपृष्ठावर दिसू लागेल? उत्सुकता म्हणून विचारले. धन्यवाद. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १४:५०, २ ऑगस्ट २०२५ (IST) :::विकिपीडियांची लेखनिहाय यादी [https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias येथे] पाहा. येथील आकडेवारी आपोआप अद्ययावत होत असते. --[[User:Sandesh9822|'''<span style="background color: black; color: orange">संदेश</span><span style="color: blue"> हिवाळे</span>'''<span style="color: green"></span>]]^{[[User talk:Sandesh9822|<span style="color: maroon">चर्चा</span>]]} ०९:२६, ४ ऑगस्ट २०२५ (IST) :संपादक, वाचक, आणि विकिपीडिया या तिघांचे अभिनंदन आणि आभार, विशेषतः अशा संपादकांचे आभार जे जुन्या काळात, किंवा जुन्या काळापासून सक्रिय आहेत. मराठी विपी बाल्यावस्थेत असतांना ज्यांनी योगदान केले, त्यांच्याशिवाय हे अवघड ठरले असते. —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] २२:३८, २६ जुलै २०२५ (IST) :मुक्त ज्ञाननिर्मिती प्रक्रियेत सहभागी सर्व संपादकांचे अभिनंदन ! हा प्रवास असाच उत्तम प्रकारे पुढे जात राहो ! सर्वानी मिळून हे व्यासपीठ समृद्ध करीत राहूया. [[सदस्य:आर्या जोशी|आर्या जोशी]] ([[सदस्य चर्चा:आर्या जोशी|चर्चा]]) ===गुणवत्ता === मराठी विकिपीडियाच्या सर्व सदस्यांचे हा मोठा टप्पा गाठल्याबद्दल अभिनंदन. आशा आहे की आपण पुढेही चांगल्या गुणात्मक पद्धतीने काम करत राहू. परंतु आपल्याकडे असलेल्या लेखांची गुणवत्ता वाढवण्यासाठी एका चांगल्या योजनेची आवश्यकता आहे. हे साध्य करण्यासाठी तुमच्या कल्पनांचे स्वागत आहे. इंग्रजी विकिपीडियावर अनुसरण्या काही कल्पना अशा आहेत: * '''मासिक विशेष लेख संपादन''' (आपण दर महिन्याला एक/दोन लेख निवडू आणि सर्व संपादक त्याला विशेष लेखाइतके चांगले बनवण्यासाठी ते संपादित करू शकतात.) * '''मासिक/द्विमासिक विषय आधारित लेख संपादन''' (आपण प्रत्येक महिन्यासाठी एक विषय निवडू शकतो आणि त्या विषयावर लेख संपादित करू शकतो. (उदा. [[विकिपीडिया:महिला संपादनेथॉन- २०२५|महिला संपादनेथॉन]]. सध्या मी पाहतो की नवीन लेख तयार करणारे बरेच संपादक त्यांच्या स्वतःच्या निवडीनुसार लेख तयार करतात (जे चांगले आहे, परंतु लक्षकेंद्रित नाही). आपल्याला मराठी विकिपीडियावर प्रत्यक्षात वाचल्या जाणाऱ्या लेखांवर लक्ष केंद्रित करण्याची आवश्यकता आहे आणि {{साद प्रचालक}} अशा विषयांची ओळख करण्यास मदत करू शकतात; (उदा. जर प्रचालकांना एखाद्या साधनाद्वारे हे ओळखता आले की मराठी विकिपीडियावर सर्वाधिक वाचले जाणारे किंवा सर्वाधिक शोधले जाणारे विषय महाराष्ट्रीय स्वातंत्र्यसैनिक आहेत; किंवा महाराष्ट्र सरकारने राबवलेल्या सरकारी योजना इ. तर आपण त्यावर लक्ष केंद्रित करू शकतो). * '''मराठी लेखांचे प्रोत्साहन देण्यासाठी काही कार्यक्रम'''; विकिपीडियाच्या बाहेर (जसे की [[ट्विटर|एक्स]] (पूर्वीचे ट्विटर), [[फेसबुक]], [[इन्स्टाग्राम]] इ. वर आमचे खाते सुरू करणे आणि तेथे काही मनोरंजक तथ्ये पोस्ट करणे जिथे लोक वाचू शकतील आणि मराठी विकिपीडियाच्या पृष्ठावर पुनर्निर्देशित होतील.) [[सदस्य:Dharmadhyaksha|धर्माध्यक्ष]] ([[सदस्य चर्चा:Dharmadhyaksha|चर्चा]]) ११:२५, २२ ऑगस्ट २०२५ (IST) :उत्तम कल्पना आहेत! :यातील विषयाधारित लेख संपादन करण्यासाठी आपल्याकडे सध्या पुरेसे संपादनबळ नाही असे वाटते. तरीही प्रयत्न करण्यास हरकत नाही. फेसबुकवर पूर्वी एक खाते आपण चालवत असत. @[[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] यांच्याकडे याची अधिक माहिती आहे. हे करताना प्रताधिकार किंवा तोतयेगिरी (spoofing) चे आरोप होउन हे खाते निलंबितही झाले होते. इतरही ठिकाणी हे सुरू करावे. :यांशिवाय पूर्वी [[विकिपीडिया:प्रकल्प बावन्नकशी २०१०|बावनकशी नावाचा एक प्रकल्प]] आपण राबविला होता. यावर एक नजर घालावी. :[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) ११:४२, २२ ऑगस्ट २०२५ (IST) ::{{ping|Dharmadhyaksha}} Bharyach divsanpurvi Abhay Natu, ani mazi hyavishayi charcha zali hoti. Suruwat karnyasathi apan 4-5 mahinyacha jujbi velapatrak tayar karu shakto. Hyamadhe jya-tya mahinyatil ghadamodivar laksh kendrit karu shakto. Udaharnarth ganapati, gauri, Diwali. Jayanti/punyatithi. Hya kalat aplyala sandarbh shodhane suddha sope jail. —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] १४:३४, २२ ऑगस्ट २०२५ (IST) :::{{ping|Usernamekiran}} आपला सल्ला चांगला आहे. जर तुम्हाला सहकार्य करायचे असेल तर योजना करूया. त्यानुसार मी [[नवदुर्गा]] विषयावर काम करायला सुरुवात केली आहे. {{ping|Tiven2240}} यांना शक्य असल्यास नवरात्रीत हे एक्स/फेसबुकवर पोस्ट करता येतील; ज्याने वाचक व नवे लेखक पण वाढतील. दर रोज एक पोस्ट व त्यानुसार एक लेख सुधारणे आपल्याला नक्की शक्य आहे. [[सदस्य:Dharmadhyaksha|धर्माध्यक्ष]] ([[सदस्य चर्चा:Dharmadhyaksha|चर्चा]]) १६:५३, २८ ऑगस्ट २०२५ (IST) ::::@[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] उत्तम कल्पना आहे! [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) २२:२४, २८ ऑगस्ट २०२५ (IST) ::::: हो. मी एक-दोन दिवसात एक जुजबी आराखडा तयार करतो, त्यावर चर्चा करून पुढची वाटचाल कशी करायची हे ठरवता येईल. —usernamekiran [[User talk:Usernamekiran|(talk)]] २३:४४, २८ ऑगस्ट २०२५ (IST) == Call for Expression of Interest – Advanced Train the Trainer 2025 (ATTT) == ''Sorry for writing in English. Please feel free to translate it into your language.'' The [[:m:IIITH-OKI|Open Knowledge Initiatives]] (OKI) team at IIIT-Hyderabad is organising [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025|Advanced Train the Trainer (ATTT) 2025]], tentatively in the second week of October 2025 at IIIT-Hyderabad. The program is for experienced Wikimedians who have attended TTT earlier and wish to deepen their leadership, thematic expertise, and practical skills. It will run in parallel [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Tracks|tracks]]: * ''' Evaluation, Impact, and Data Storytelling''' – Measure, analyse, and communicate the impact of Wikimedia initiatives. * '''Project Design Challenge''' – Develop a 3-month project with mentoring and planning tools. Info about the event: * Deadline: 20 August 2025 * Apply here: [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Expression of Interest|Expression of Interest form]] If you cannot apply directly on Meta, email your proposal (following the Meta template) with a valid reason to nitesh@research.iiit.ac.in. — Open Knowledge Initiatives Team, IIIT-Hyderabad [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २३:३०, १४ ऑगस्ट २०२५ (IST) <!-- सदस्य:Nitesh (OKI)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == Expression of Interest Extended: Advanced Train the Trainer 2025 == Dear all, We are pleased to inform you that the deadline to submit your Expression of Interest has been extended until '''26 August'''. The [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025|Advanced Train the Trainer]] (ATTT) 2025 will be held on '''10, 11, and 12 October 2025 at IIIT-Hyderabad'''. ATTT is designed for experienced Wikimedians who have or have not previously participated in Train the Trainer, but wish to develop further their leadership, thematic expertise, and practical application skills. The training will run in two thematic tracks: * '''Evaluation, Impact, and Data Storytelling''' – Learn to measure, analyse, and narrate the impact of Wikimedia initiatives through hands-on labs and peer feedback. * '''Project Design: From Learning to Action''' – Work on a 3-month project with mentoring and planning tools, turning learning into impactful, context-driven initiatives. ** Apply here: [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Expression of Interest|Expression of Interest form]] ** Deadline to apply (extended): 26 August 2025 ** Event Dates: 10-12 October 2025 We will share further updates with you soon. ''Note: If you are unsure about which track to choose, please still submit your application by answering the questions thoroughly. Our team will review it and assign you to the most suitable track. If you are not comfortable applying directly on Meta, you may send your proposal (using the Meta template and with a valid reason) to nitesh@research.iiit.ac.in. If selected, the OKI team will publish it on Meta on your behalf.'' We look forward to receiving your applications and working together to shape impactful Wikimedia leadership! Regards, Open Knowledge Initiatives Team IIIT-Hyderabad [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २०:१२, २० ऑगस्ट २०२५ (IST) <!-- सदस्य:Nitesh (OKI)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == Final Call: Apply for Advanced Train the Trainer 2025 by Today == Dear all, This is a kind reminder that today is the '''last day''' to submit your '''Expression of Interest for Advanced Train the Trainer 2025'''. If you are interested, we warmly encourage you to complete your application at the earliest using the link below: [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Expression of Interest|Here]] ''Please note that we will not be able to accommodate requests for reopening the form after the deadline. Once submissions close, our team will begin the review process.'' We look forward to your participation and thank you for your continued interest in strengthening leadership within our communities. Regards, IIITH-OKI [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १४:०५, २६ ऑगस्ट २०२५ (IST) <!-- सदस्य:Nitesh (OKI)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> ०३:०६, २७ ऑगस्ट २०२५ (IST) (This message was sent to [[:विकिपीडिआ:चावडी/प्रगती]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- सदस्य:Quiddity (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १०:१८, ९ ऑक्टोबर २०२५ (IST) (This message was sent to [[:विकिपीडिआ:चावडी/प्रगती]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- सदस्य:RamzyM (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १७:१३, २० ऑक्टोबर २०२५ (IST) (This message was sent to [[:विकिपीडिआ:चावडी/प्रगती]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- सदस्य:Sannita (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] १९:४२, ३० ऑक्टोबर २०२५ (IST) (This message was sent to [[:विकिपीडिआ:चावडी/प्रगती]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- सदस्य:MKaur (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १९:५२, २० नोव्हेंबर २०२५ (IST) (This message was sent to [[:विकिपीडिआ:चावडी/प्रगती]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- सदस्य:Sannita (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == १,११,१११ आव्हान/आवाहन == {{Progression|(102025-100000)|(11111)|task=नवीन लेख निर्मीती}} <!---- Progression साचातील प्रगती बदलण्यासाठी आजची मराठी विकिपीडियावरील लेखांची संख्य 102025 च्या जागी लिहा. ही संख्या २ जून २०२६ ची आहे. ----> नमस्कार, तुम्हाला साद घालण्यास कारण की तुम्ही गेल्या ३० दिवसांत मराठी विकिपीडियावर संपादन केलेले आहे. धन्यवाद. २०२५ साल संपून २०२६ सुरू होत असताना येथील संपादकांना एक आवाहन करीत आहे की पुढील ३७३ दिवसांत येथील लेखसंख्या १,००,८९६ पासून १,११,१११ इतकी करावी. यासाठी आपल्याला रोज अंदाजे २८ लेख तयार करावे लागतील. हे मोठी आव्हान आहे परंतु आपण सगळे मिळून हे पेलू शकू ही आशा आणि विश्वास आहे. हे आव्हान वाटते त्यापेक्षा अधिक कठीण आहे कारण लेखसंख्या वाढवत असताना येथील दर्जा कमी होउन उपयोगाचे नाही. येथे दर्जा मापण्यासाठी लेखांमागील संपादने आणि इतर पाने यांचे एक क्लिष्ट समीकरण असते. अधिक खोलात न जाता -- दर लेखामागे अधिकाधिक संपादने आणि इतर पाने म्हणजे चांगला दर्जा -- हे लक्षात ठेवणे पुरेसे आहे. तरी आपण सगळ्यांनी नेट लावून हे आव्हान पेलूयात! पुन्हा एकदा धन्यवाद. [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १२:००, २३ डिसेंबर २०२५ (IST) {| class="collapsible collapsed section-body" style="margin-bottom:20px;" |- ! colspan="3" class="section-header" |संपादकांना साद |- | {{साद|663highland |ABreault (WMF) |ANANT PHONDKE |Acharya Atul |Aditya tamhankar |Adv Anant Vasantrao Sakunde |Ajinkya Salunkhe |Amish salunke |AmraSylheti |Anahidpishva |Ankit231132 |Aryan Bagkar |Ashokdhakane |AshutoshRapatwar30 |Aussie3.oi3 |BardBooksPublishingHouse |BharatGadhavi99 |BipP92 |ChapterGPT}} :{{साद|ChiK | Civvì |Codename Noreste |CommonsDelinker |Cvrajarshi |DalidaEditor |Dharmadhyaksha |Dilip Dhamapurkar |Dilip wadje patil |Dinesh P Purohit |Dostojewskij |Double Trouble Team |Dr. Amol Arun Pagar |Dsrprj |Eaglespirit |Eihel |ElDiablo9412 |ExE Boss |Fulabai chavan |Ganesh4599 |Gauri G Gosavi |Gotitbro |Herpking |HeyBueno |Ink N Pen Publication |Janhaviloke1515 |JayCubby}} :कृपया वरील संदेश पहावा. [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १२:०१, २३ डिसेंबर २०२५ (IST) ::{{साद|अभय नातू |अर्जुन जयवंत बोरकर |अविनाश भिमराव ढळे |आर्या जोशी |ईश्वर जाधव |उमा महेश कासार |ऋतुजा हृदयनाथ गावडे |गझलगंधर्व सुधाकर कदम |छोटी|डॉ. शिवाजी भगवान माने |तेजा ताटे |दत्तात्रय पालकर |दिलीप बाळकृष्ण भोसले |प्रवीण कुबल |प्रसाद गावडे |रंगनाथ अजय काठेवाड |रश्मी राम|श्रीम.पूनम विष्णू पालव |संतोष गोरे |समीर विनोद डोंगरवार |सुचिता बागडे-खाडे|सूर्यकांत साळुंके |सौरभ विठ्ठलराव चौधरी|हनुमंत तुकाराम सुतार |हृदयनाथ लक्ष्मण गावडे |Kedarg6500}} :: ::कृपया वरील संदेश पहावा. [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १२:०२, २३ डिसेंबर २०२५ (IST) :::{{साद|Ketaki Modak|Khirid Harshad |LightandDark2000 |Litlok |Lymantria |MBq |MPF |MathXplore |Mlwb1953 |Mojo.bangladesh |Mr.SMSharad |Naresh Bhoye |NileshDev |Nitin.kunjir |Nitinraje Anuse |Nvdtn19 |PK2 |Patil Ranjit |Prabhudas Aajgaonkar |Pranav2202 |Pravin kubal |R. Henrik Nilsson |Rajaram.Lokhande |Rama Polji |RefreshNatureIQRekha Nivas Gurav|Rhutvij Sankpal |Rotondus |Rushikesh maske |SURYAKANT ALUNKE |Sahil1530 |Saish shinde |Sakretsu |Salil Kumar Mukherjee |Sandesh9822 |Sangeeta Patyekar}} :::कृपया वरील संदेश पहावा -- [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १२:०४, २३ डिसेंबर २०२५ (IST) ::::{{साद|Santosh Yashavant Mohite |SerChevalerie |Sh Manju singh |Shivradnyi |ShrirangNene |Snehalata Jagadish Rane |Sonali Naik |Steinsplitter |Swati Rajendra Hindalekar |Tanaji Chhagan Bhosale |Tanbiruzzaman Ternarius |Thomsshelbyy |Tiven2240 |Tusharlasurkar mahanubhav|Udaygawas0104 |Unknown FG |Usernamekiran |Vikas chhabildas Patil |Vikrantkorde |Vilas N Shinde |WikiPedant |Wingstem |Yogesh R. Jadhav |ZPPSMALVANDEWOOLWADA |林詩朗92 |源義信 }} ::::कृपया वरील संदेश पहावा. -- [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १२:०५, २३ डिसेंबर २०२५ (IST) :::::<nowiki>* ~~~~</nowiki> [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १३:३७, २३ डिसेंबर २०२५ (IST) |} ::नवीन लेखामध्ये किमान शब्दसंख्या किती असावी असा काही संकेत आहे का? [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १३:४२, २३ डिसेंबर २०२५ (IST) :::लेख अगदी दोन ओळींचा असू नये. किमान खालील गोष्टी असाव्या -- :::*{{t|विकिडेटा माहितीचौकट}} साचा :::*प्रस्तावना (व्यक्तीलेख असल्यास जन्म, मृत्यू तारीख आणि स्थानासह) :::*विषयवस्तूचे महत्व दाखवणारा एक उतारा. :::*बाह्य दुवे (असल्यास -- अधिकृत संकेतस्थळ, इ.) :::*{{t|संदर्भयादी}} साचा (लेखात संदर्भ असावेत) :::*वर्गीकरण :::*आंतरविकि दुवा (असल्यास) :::पूर्वी यासाठी संकेत लिहून ठेवले होते. ते शोधून त्यात सुधारणा करुन प्रकाशित व्हावे. cc: {{साद|संतोष गोरे}} :::[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) २३:०६, २३ डिसेंबर २०२५ (IST) ::::धन्यवाद. [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १६:०३, २४ डिसेंबर २०२५ (IST) <big>'''तुम्ही हे आव्हान पेलण्यासाठी तयार असाल तर खाली आपली सही करा'''</big> (<nowiki>* ~~~~</nowiki> असे लिहून.) === सही === # [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १२:१३, २३ डिसेंबर २०२५ (IST) # [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">संतोष गोरे</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १३:३०, २३ डिसेंबर २०२५ (IST) # [[सदस्य:Ketaki Modak|Ketaki Modak]] ([[सदस्य चर्चा:Ketaki Modak|चर्चा]]) १३:३८, २३ डिसेंबर २०२५ (IST) # [[सदस्य:Nitin.kunjir|नितीन कुंजीर]] ([[सदस्य चर्चा:Nitin.kunjir|चर्चा]]) १४:४८, २३ डिसेंबर २०२५ (IST) # [[सदस्य:Aditya tamhankar|ॲड. आदित्य अश्विनी उमेश ताम्हनकर]] ([[सदस्य चर्चा:Aditya tamhankar|चर्चा]]) २०:२७, २३ डिसेंबर २०२५ (IST) # [[User:Sandesh9822|'''<span style="background color: black; color: orange">संदेश</span><span style="color: blue"> हिवाळे</span>'''<span style="color: green"></span>]]^{[[User talk:Sandesh9822|<span style="color: maroon">चर्चा</span>]]} ११:००, २४ डिसेंबर २०२५ (IST) # [[सदस्य:ElDiablo9412|ElDiablo9412]] ([[सदस्य चर्चा:ElDiablo9412|चर्चा]]) १४:३०, २४ डिसेंबर २०२५ (IST) # [[सदस्य:Dharmadhyaksha|धर्माध्यक्ष]] ([[सदस्य चर्चा:Dharmadhyaksha|चर्चा]]) १५:४९, २४ डिसेंबर २०२५ (IST) # [[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[सदस्य चर्चा:Khirid Harshad|चर्चा]]) ०२:०४, २६ डिसेंबर २०२५ (IST) == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १८:५१, १८ जानेवारी २०२६ (IST) (This message was sent to [[:विकिपीडिआ:चावडी/प्रगती]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- सदस्य:Tiven2240@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> ०२:३१, २० जानेवारी २०२६ (IST) (This message was sent to [[:विकिपीडिआ:चावडी/प्रगती]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- सदस्य:Keegan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> ०६:१२, १८ फेब्रुवारी २०२६ (IST) (This message was sent to [[:विकिपीडिआ:चावडी/प्रगती]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- सदस्य:ABreault (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-02-16_Wikipedias&oldid=30094589 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६ – लघु संवाद सत्र == नमस्कार, '''स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६''' या आंतरराष्ट्रीय संपादन उपक्रमाच्या अनुषंगाने एक लघु संवाद सत्र आयोजित करण्यात येत आहे. या सत्रात उपक्रमाची थोडक्यात माहिती, सहभागी होण्याचे मार्ग आणि विकिपीडियावर स्त्रीवाद व लोकसाहित्याशी संबंधित विषयांवर लेखन कसे करता येईल याबद्दल चर्चा होईल. * '''दिनांक:''' शनिवार, ७ मार्च २०२६ * '''वेळ:''' सायं. ६:०० – ६:३० * '''स्वरूप:''' मुंबई येथे प्रत्यक्ष लघु कार्यशाळा तसेच 'झूम' द्वारे ऑनलाइन सहभाग '''वक्ता:''' * संतोष गोरे — मराठी [[विकिपीडिया:प्रचालक|विकिपीडियाचे प्रचालक]] व स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य उपक्रमाचे आयोजक सर्व इच्छुक विकिसदस्यांनी या सत्रात सहभागी व्हावे ही विनंती. अधिक माहिती: [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२६/कार्यशाळा]] — आयोजक [[सदस्य:Tiven2240|Tiven2240]] ([[सदस्य चर्चा:Tiven2240|चर्चा]]) ०१:०३, ७ मार्च २०२६ (IST) == विकीकॉन्फरन्स इंडिया २०२६ साठी शिष्यवृत्ती घोषणा == नमस्कार मंडळी, विकी-परिषद इंडिया २०२६ (विकीकॉन्फरन्स इंडिया २०२६) साठी शिष्यवृत्ती प्रक्रिया सुरू झाली आहे. ही परिषद (कॉन्फरन्स) ४ ते ६ सप्टेंबर रोजी भारतात कोची येथे होणार आहे. या परिषदेत भारतातील, दक्षिण आशियातील तसेच अन्य ठिकाणाहून विकिमीडियन, विकीसमूहासाठी कार्यरत असणारे सहकारी, तसेच भरीव योगदान करणारे कार्यकर्ते सहभागी होतील. मुक्त ज्ञान निर्मिती बाबत समविचारी लोकांना भेटण्याची, एकत्र येण्याची, शिकण्याची, अनुभवांची/ विचारांची देवघेव करण्याची तसेच एकत्र काम सुरू करण्यासाठी ही एक मोठी संधी आहे. तुम्ही जर विकिमीडिया प्रकल्पांमध्ये योगदान करत असाल अथवा विकीसमूहासाठी कार्यरत असाल तर या शिष्यवृत्ती साठी नक्की अर्ज करा. या शिष्यवृत्ती बद्दल [[diffblog:2026/03/19/namukku-othukoodam-scholarships-now-open-for-wikiconference-india-2026/|अधिक]] माहिती खालील प्रमाणे-    🙂 अर्ज करण्याची अंतिम वेळ- १५ एप्रिल २०२६ रोजी रात्री ११.५९ भारतीय प्रमाण वेळे नुसार अर्ज करण्यासाठीचा दुवा: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform application link] अधिक सविस्तर माहितीसाठीचा दुवा: [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|Meta page link]] कृपया अधिकाधिक सहकाऱ्यांपर्यंत ही माहिती पोचवा. धन्यवाद विकीकॉन्फरन्स इंडिया २०२६ आयोजन समिती -[[सदस्य:Gnoeee|Gnoeee]] ([[सदस्य चर्चा:Gnoeee|चर्चा]]) ०२:४२, २९ मार्च २०२६ (IST) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:विकिपीडिआ:चावडी/प्रगती]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- सदस्य:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ००:११, ६ एप्रिल २०२६ (IST) <!-- सदस्य:Nitesh Gill@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०६:२८, २६ एप्रिल २०२६ (IST) </bdi> (This message was sent to [[:विकिपीडिआ:चावडी/प्रगती]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- सदस्य:Codename Noreste@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) == ''<small>Apologies for writing in English. Please feel free to translate this into your language.</small>'' Hello everyone, We hope you are doing well. We would like to share that applications for the [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026|Train the Trainer (TTT) 2026]] program are currently open. TTT is a capacity-building initiative aimed at supporting Wikimedians in developing training, facilitation, and leadership skills. We are happy to inform you that the scholarship application deadline has been [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026/Scholarship|extended until 20 May 2026]]. We are still receiving applications and encourage interested community members, especially emerging leaders, to [https://docs.google.com/forms/d/17eq6lJNCTVBoKRqz5IdSCiYWv-eHBrYRnx1wXfncwLI/viewform?edit_requested=true&pli=1 apply]. We also request your support in sharing this opportunity within your communities and networks, so that it can reach a wider and more diverse group of participants. Thank you for your continued support. '''OKI (IIIT-H)''' [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य चर्चा:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १८:३२, १७ मे २०२६ (IST) <!-- सदस्य:Nitesh (OKI)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=30361720 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == २०२६ च्या यू४सी निवडणुकीत आता मतदान करा == <section begin="announcement-content" /> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. </div> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,</span><section end="announcement-content" /> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) २२:४४, २७ मे २०२६ (IST) (This message was sent to [[:विकिपीडिआ:चावडी/प्रगती]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- सदस्य:Keegan (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|चर्चा]])</bdi> २२:४१, २३ जून २०२६ (IST) (This message was sent to [[:विकिपीडिआ:चावडी/प्रगती]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- सदस्य:Codename Noreste@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १८:५९, २५ जून २०२६ (IST) (This message was sent to [[:विकिपीडिआ:चावडी/प्रगती]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- सदस्य:Sannita (WMF)@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == WikiConference India 2026 साठी स्वखर्च नोंदणी (Self-Funded Registration) आणि सत्र प्रस्ताव आमंत्रण (Call for Submissions) आता सुरू झाले आहेत == प्रिय समुदाय सदस्यांनो, WikiConference India 2026 साठी '''स्वखर्च नोंदणी (Self-Funded Registration)''' आणि '''सत्र प्रस्ताव आमंत्रण (Call for Submissions)''' आता सुरू झाले आहेत, हे जाहीर करताना आम्हाला आनंद होत आहे. WikiConference India 2026 चे आयोजन 4 ते 6 सप्टेंबर 2026 दरम्यान कोची, केरळ येथे करण्यात येणार आहे. या परिषदेत भारत आणि दक्षिण आशियातील विकिमीडियन, समुदाय नेते, विकसक, संशोधक आणि मुक्त ज्ञानामध्ये रस असलेले सहभागी एकत्र येऊन संवाद साधतील, सहकार्य करतील आणि आपले अनुभव शेअर करतील. यंदाच्या परिषदेची संकल्पना आहे: '''“Reimagining the Knowledge Commons: Community Leadership in an Evolving Wikimedia Ecosystem”''' कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि ज्ञाननिर्मितीच्या नव्या पद्धतींमुळे वेगाने बदलणाऱ्या तांत्रिक वातावरणाच्या पार्श्वभूमीवर, समुदाय नेतृत्व, ज्ञान समता, प्रादेशिक भाषा, मुक्त ज्ञान आणि भारत व दक्षिण आशियातील विकिमीडिया चळवळीचे भविष्य या विषयांवर चर्चा करण्यासाठी ही परिषद एक व्यासपीठ उपलब्ध करून देईल. === स्वखर्च नोंदणी === स्वखर्च नोंदणीसाठी अर्ज आता Pretix वर खुले आहेत. '''नोंदणी फॉर्म:''' <nowiki>https://pretix.eu/wikimedia-events/WCI2026/</nowiki> '''तपशील आणि पात्रता:''' <nowiki>https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Registration</nowiki> === सत्र प्रस्ताव आमंत्रण === सत्र प्रस्ताव आमंत्रण आता Eventyay वर खुले आहे. कार्यशाळा, चर्चा सत्रे, पॅनेल चर्चा, परस्परसंवादी सत्रे, लाइटनिंग टॉक्स आणि पोस्टर सादरीकरणांसाठी आम्ही प्रस्ताव आमंत्रित करत आहोत. तुम्ही अनुभवी योगदानकर्ता असाल किंवा नव्याने समुदायात सहभागी झालेले सदस्य असाल, तुमच्या कल्पना, अनुभव आणि शिकवण परिषदेच्या कार्यक्रमाला अधिक समृद्ध बनवू शकतात आणि चळवळीतील महत्त्वाच्या चर्चांना दिशा देऊ शकतात. '''तपशील आणि मार्गदर्शक सूचना:''' <nowiki>https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Programme/Submissions</nowiki> '''प्रस्ताव सादर करण्याची अंतिम तारीख:''' 15 जुलै 2026 WikiConference India 2026 बद्दलची संपूर्ण माहिती, सहभागाची माहिती, महत्त्वाच्या तारखा, परिषदेसंबंधी अद्यतने आणि प्रस्ताव सादरीकरणासाठीच्या मार्गदर्शक सूचना जाणून घेण्यासाठी कृपया अधिकृत घोषणा पहा. '''सविस्तर घोषणा:''' <nowiki>https://diff.wikimedia.org/2026/06/26/shape-the-future-call-for-submissions-open-for-wikiconference-india-2026/</nowiki> आम्ही सर्व समुदाय सदस्यांना नोंदणी करण्याचे, आपले प्रस्ताव सादर करण्याचे आणि ही घोषणा आपल्या समुदायांमध्ये व नेटवर्कमध्ये शेअर करण्याचे आवाहन करतो. सादर, '''WikiConference India 2026 आयोजन समिती''' [[सदस्य:Amrit Sufi|Amrit Sufi]] ([[सदस्य चर्चा:Amrit Sufi|चर्चा]]) १५:५४, ३० जून २०२६ (IST) == Reminder: WikiConference India 2026 – Deadline on 15 July 2026 == Dear Community Members, This is a friendly reminder that the deadline for '''Self-funded Registration''' and the '''Call for Submissions''' for '''WikiConference India 2026''' is '''15 July 2026'''. === Self-funded Registration === https://pretix.eu/wikimedia-events/WCI2026/ === Call for Submissions === https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Programme/Submissions We invite proposals for workshops, discussions, panel sessions, interactive sessions, lightning talks, and poster presentations. === For more information === https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026 We encourage everyone to register, submit proposals, and share this reminder within your communities. Regards, '''WikiConference India 2026 Organizing Team''' [[सदस्य:Gauri Guptaa|Gauri Guptaa]] ([[सदस्य चर्चा:Gauri Guptaa|चर्चा]]) २०:०२, ७ जुलै २०२६ (IST) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) १७:५४, २४ जुलै २०२६ (IST) </bdi> (This message was sent to [[:विकिपीडिआ:चावडी/प्रगती]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- सदस्य:DreamRimmer@metawiki ने https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 वरील यादी वापरुन संदेश पाठविला. --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with '''[[m:WikiConference_India_2026|WikiConference India 2026]]'''. This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य चर्चा:Shadabgdg|चर्चा]]) २१:४१, २५ जुलै २०२६ (IST) pnhd4l734st0ertv2rgm0k65nk1ykt2 0 371435 2696871 2690510 2026-07-25T12:44:05Z ~2026-41261-58 185611 2696871 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट धार्मिक जीवनचरित्र|नाव=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य|चित्र=Ramanandacharya Narendracharya.jpg|चित्र_शीर्षक=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य २०२५ मध्ये|जन्म_दिनांक={{birth date and age|1966|10|21|df=y}}|धर्म=[[हिंदू धर्म]]|गुरू=समर्थ सद्गुरू काडसिद्धेश्वर महाराज|संप्रदाय=[[रामानंद पंथ]]|विशेष=जगद्गुरू रामानंदाचार्य}} '''जगद्गुरू रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य''' हे भारतीय धार्मिक आणि आध्यात्मिक गुरू असून महाराष्ट्रातील रामानंदाचार्य दक्षिणपीठ – [https://www.google.com/maps/place/Jagadguru+Ramanandacharya+Shri+Swami+Narendracharayaji+Nanijdham./@16.9800212,73.5218245,17.71z/data=!4m14!1m7!3m6!1s0x3bc1de28b3cf5c81:0xbea1c84e19c1476!2zSmFnYWRndXJ1IFJhbWFuYW5kYWNoYXJ5YSBOYXJlbmRyYWNoYXJheWFqaSBOYW5pamRoYW0uICgg4KSc4KWB4KSo4KS-IOCkruCkoCk!8m2!3d16.9718662!4d73.5324155!16s%2Fg%2F1w_vlqmt!3m5!1s0x3bc1df0036b77a7d:0x111c9dc7a2c04f52!8m2!3d16.9799443!4d73.5216693!16s%2Fg%2F11vrjgzt32!5m1!1e1?authuser=0&entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDkzMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D नाणीजधाम] यांचे पीठाधीश्वर आहेत. ते [[रामानंदाचार्य|आद्य जगद्गुरू रामानंदाचार्य]] यांचे उत्तराधिकारी म्हणून मान्यताप्राप्त असून वैष्णव धर्मातील [[रामानंद पंथ|रामानंदी परंपरेतील]] एक प्रमुख व्यक्तिमत्व आहेत. त्यांना २१ ऑक्टोबर २००५ रोजी अखिल भारतीय षड्दर्शन आखाडा परिषद यांच्या वतीने वैष्णव आखाडे, उप-आखाडे, चार प्रमुख संप्रदाय आणि खालसा शाखांच्या उपस्थित आयोजित समारंभात '''जगद्गुरू रामानंदाचार्य''' ही पदवी बहाल करण्यात आली. ही पदवी त्यांच्या रामनाम भक्तीच्या प्रचारासाठी आणि [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतात]] रामानंदी परंपरेचा प्रचार करण्यातील योगदानाची दखल लक्षात घेऊन प्रदान करण्यात आली. जगद्गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य हे महाराष्ट्रातील रामानंदाचार्य दक्षिणपीठाचे नेतृत्व करतात, जे आद्य जगद्‌गुरू स्वामी रामानंदाचार्यांच्या परंपरेतील तीन प्रमुख पीठांपैकी एक आहे. इतर दोन पीठांमध्ये - [[वाराणसी|वाराणसीतील]] पंचगंगा घाटावरील श्री मठ (ज्यांचे पीठाधीश्वर [[:hi:स्वामी_रामनरेशाचार्यजी_महाराज|जगद्‌गुरू स्वामी रामनरेशाचार्य]] आहेत) आणि मध्यप्रदेशातील चित्रकूट येथील तुलसीपीठ (ज्यांचे पीठाधीश्वर [[रामभद्राचार्य|जगद्‌गुरू स्वामी रामभद्राचार्य]] आहेत) यांचा समावेश आहे. त्यांच्या आध्यात्मिक मार्गदर्शन व मानवतावादी उपक्रमांद्वारे नरेंद्राचार्य यांनी समकालीन भारतात रामानंदी परंपरेच्या संवर्धन आणि प्रसारामध्ये मोलाचे योगदान दिले आहे. == जन्म आणि आरंभीचे जीवन == नरेंद्राचार्य यांचा जन्म २१ ऑक्टोबर १९६६ रोजी रात्री १० वाजता, महाराष्ट्र राज्यातील [[रत्‍नागिरी|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्यातील नाणीज या गावात झाला. हा दिवस आश्विन शुद्ध अष्टमी आणि [[शारदीय नवरात्र|नवरात्री]] उत्सवाचा प्रसंग होता. [[कोकण]] किनाऱ्यावर वसलेले नाणीज हे गाव आपल्या नैसर्गिक सौंदर्य, आंबा, फणस, काजू, नारळ व सुपारीच्या समृद्ध शेतीसाठी प्रसिद्ध आहे. "नाणीज" हे नाव संस्कृतमधील "ना" (नाही) आणि "निज" (झोप) या शब्दांपासून निर्माण झालेले मानले जाते ज्याचा अर्थ असा की जे कधी झोपत नाही सदैव जागृत, सजग आणि आध्यात्मिक चैतन्यपूर्ण स्थान. ==== कुटुंब आणि वंशपरंपरा ==== नरेंद्राचार्य यांचा जन्म [[दत्तात्रेय|श्री दत्तात्रेय]] महाराजांचे भक्त असलेल्या सुभद्रा आणि बाबुराव गोविंदराव सुर्वे यांच्या घरी झाला. सुर्वे कुटुंब हे [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सूर्यवंशीय]] (सूर्यवंशातील) असून, वसिष्ठ गोत्राचे आहे. त्यांचे कुलदैवत म्हणजे [[तुळजाभवानी|तुळजापूरची श्री भवानी माता]] आणि देवक म्हणजे पंचपल्लव (पाच पवित्र पाने) व सूर्यफूल. ==== बालपणातील आध्यात्मिक प्रवृत्ती ==== बालवयापासूनच नरेंद्राचार्य यांना आध्यात्मिक साधना व भक्तीचे प्रगाढ आकर्षण होते. विशेषतः त्यांच्या आई सुभद्रांच्या प्रेरणेने त्यांना श्री दत्तात्रेयांप्रती अतिशय गाढ भक्ती निर्माण झाली. ते बालपणीच अत्यंत एकाग्र, चिकाटीने प्रयत्न करणारे होते- मग ते भक्ति-साधना असो, [[सामाजिक कार्य]] असो किंवा ग्रामकार्य. त्यांच्या बालपणीच्या अनेक अनुभवांतून असे दिसून येते की त्यांच्याकडे असामान्य जागरुकता व अंतर्जानशक्ती होती जसे की घटनेचा पूर्वानुमान करणे किंवा समोरचा काय म्हणणार आहे हे आधीच जाणणे. या गुणांना त्यांच्या लहान वयातील आध्यात्मिक संवेदनशीलतेची चिन्हे मानले गेले. ==== आरंभीचे अनुभव आणि कृती ==== लहानपणीच नरेंद्राचार्य हे अतिशय ध्यानस्थ व एकाग्रचित्त असल्याचे दिसून येते. एक उदाहरण सांगितले जाते, एकदा ते ध्यानस्थ बसले असताना त्यांच्या अंगावर एक लहान विंचू आला, परंतु ते अचल अवस्थेत ध्यानात मग्न राहिले; हे त्यांच्या एकाग्रतेचे प्रतीक मानले जाते. लहानपणापासूनच नरेंद्राचार्य यांच्यात [[नेतृत्व|नेतृत्वगुण]], संघटनशक्ती आणि सामूहिक कार्याची आवड दिसून येत होती. इयत्ता पाचवी-सहावीत असतानाच त्यांनी आपल्या गावात सार्वजनिक [[दत्तजयंती]] उत्सवाचे आयोजन सुरू केले ही परंपरा आजही नाणीजधाममध्ये सुरू आहे. कोकणात [[होळी]] हा सण प्रामुख्याने वयस्कर लोक साजरा करतात, पण सुमारे वयाच्या दहाव्या-अकराव्या वर्षी नरेंद्राचार्यजींनी आणि त्यांच्या मित्रांनी फाल्गुन शुद्ध पंचमी ते पौर्णिमा दरम्यान बालहोळी उत्सव सुरू केला ही प्रथा आजही सुरू असून त्यांच्या बालपणातील सामाजिक संघटनशीलतेचे द्‌योतक आहे.स्वामी नरेंद्राचार्य महाराज यांचे बालपण अतिशय भक्तिमय व आनंदात गेले कारण ते खुद्द दत्तांचे अवतार आहेत. ==== शैक्षणिक आवड आणि दृष्टीकोन ==== शालेय जीवनात नरेंद्राचार्य यांना गणित, विज्ञान आणि इतिहास या विषयांत विशेष रुची होती. गणितातील त्यांची प्रावीण्यता नंतर त्यांच्या आध्यात्मिक ज्ञानप्रसार आणि [[माहिती तंत्रज्ञान]] (IT) च्या साहाय्याने सामाजिक कार्याचे व्यवस्थापन या दृष्टीकोनावर प्रभाव टाकणारी ठरली. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली सुमारे १५० ते २०० आयटी तज्ञांचे एक संघ त्यांच्या संकल्पनांवर आधारित अनेक सॉफ्टवेअर प्रणाली विकसित करत आहे. अहवालांनुसार, त्या सर्व प्रणालींमधील बहुतांश मुख्य तर्करचना (core logic) स्वतः नरेंद्राचार्य यांनी दिली आहे. निरीक्षकांच्या मते, त्यांच्या शालेय अभ्यासातील विषयांतील आवड, नेतृत्वगुण आणि धोरणात्मक विचारशक्ती यांनी, त्यांना शिक्षण आणि तंत्रज्ञानासोबत आध्यात्मिक आचरणाची सांगड घालण्याच्या कार्यात पुढे नेले. == आध्यात्मिक प्रवास आणि नेतृत्व == ==== आध्यात्मिक मार्गदर्शन आणि कौटुंबिक जीवन ==== स्वामी नरेंद्राचार्यांचे आराध्य दैवत म्हणजे [[गजानन महाराज|श्री गजानन महाराज]], शेगाव, जे ब्रह्मज्ञान आणि आत्मचेतना यावरील आपल्या शिकवणीसाठी प्रसिद्ध आहेत. त्यांच्या जीवनातील या मार्गदर्शनानेच त्यांचा आध्यात्मिक मार्ग आणि वैराग्याचा दृष्टीकोन आकार घेतला. या काळातच त्यांचा सरकारी नोकरीसारख्या सांसारिक कार्यावरील रस कमी झाला. सामाजिक प्रथेनुसार, त्यांच्या पालकांनी १५ ऑक्टोबर १९८५ रोजी त्यांचा विवाह शोभना रसाळ (जन्म २ जून १९६८) यांच्याशी लावला ज्या नंतर सुप्रिया नरेंद्र सुर्वे या नावाने ओळखल्या गेल्या. या दाम्पत्याला २४ ऑक्टोबर १९८८ रोजी कानिफनाथ नावाचा एक पुत्र झाला. कुटुंबाने हे त्यांच्या सांसारिक जबाबदाऱ्यांच्या पूर्ततेचे चिन्ह मानले; परंतु असे सांगितले जाते की नरेंद्राचार्य यांनी या जबाबदाऱ्यांच्या पूर्ततेतूनच अधिक गाढ आध्यात्मिक जीवनाकडे जाण्याची प्रेरणा घेतली. हा काळ त्यांच्या वैराग्य आणि आध्यात्मिक सेवेकडे अधिक झुकण्याचा प्रारंभबिंदू ठरला. ==== आध्यात्मिक गुरू व परंपरा ==== नरेंद्राचार्य यांची साधना श्री गजानन महाराज, शेगाव यांच्या उपासनेने प्रेरित होती. हळूहळू लोक त्यांच्याकडे आध्यात्मिक मार्गदर्शन आणि व्यवहारिक सल्ल्यासाठी येऊ लागले. त्यांचे मार्गदर्शन स्पष्ट, सोपे आणि व्यावहारिक म्हणून ओळखले जात होते. काळानुसार त्यांच्या सभोवती भक्तसमुदायाची एक वलयं निर्माण झाली जी [[भजन|सामूहिक भजन]], नामस्मरण आणि भक्तिप्रवृत्तीच्या कार्यक्रमांत सहभागी झाली. १९८९ साली, त्यांच्या निवासस्थानी श्री गजानन महाराजांचा प्रकट दिन उत्सव प्रथमच साजरा करण्यात आला. ==== दीक्षा आणि गुरू परंपरा ==== ३० जानेवारी १९९१ रोजी नरेंद्राचार्य यांनी समर्थ सद्‌गुरू काडसिद्धेश्वर महाराज यांना आपले आध्यात्मिक गुरू म्हणून स्वीकारले आणि [[दीक्षा]] प्राप्त केली. ही दीक्षा इंचगिरी संप्रदाय किंवा निम्बार्काचार्य गुरू परंपरेशी संबंधित आहे, ज्याची मुळं भगवान दत्तात्रेयांचे शिष्य आणि नवनाथ सिद्धांपैकी एक रेवण सिद्धनाथ यांच्याकडे जातात. ही परंपरा नंतर नारायणराव (गुरू लिंग जंगम महाराज), रघुनाथप्रिय महाराज (तंजावूर, तमिळनाडू), [[भाऊसाहेब महाराज]] (उमदी इंचगिरी) आणि समर्थ सद्‌गुरू सिद्धरामेश्वर महाराज (पठरी, सोलापूर) यांच्या मार्गे पुढे आली. यानंतर ही परंपरा समर्थ मुप्पिन कडसिद्धेश्वर महाराज कणेरी मठ, कोल्हापूरचे २६वे आचार्य यांच्या हाती आली. त्यांच्या मार्गदर्शनाखालीच नरेंद्राचार्य यांनी या आध्यात्मिक परंपरेत औपचारिक प्रवेश केला. ==== आश्रम स्थापना आणि स्व-स्वरूप संप्रदाय ==== एप्रिल १९९१ मध्ये नरेंद्राचार्य यांनी महाराष्ट्रातील नाणीज येथील आपल्या पितृभूमीवर आश्रमाची स्थापना केली<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.google.com/maps/place/Jagadguru+Ramanandacharya+Narendracharayaji+Nanijdham.+(+%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BE+%E0%A4%AE%E0%A4%A0)/@16.971999,73.5323516,18z/data=!4m6!3m5!1s0x3bc1de28b3cf5c81:0xbea1c84e19c1476!8m2!3d16.9718662!4d73.5324155!16s/g/1w_vlqmt!5m1!1e1?authuser=0&entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MTAwMS4wIKXMDSoASAFQAw==|title=जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचारायजी नाणीजधाम ( जुना मठ) · XGCJ+PXV, Kolhapur - Ratnagiri Rd, Nanij, Maharashtra 415803, भारत|website=जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचारायजी नाणीजधाम ( जुना मठ) · XGCJ+PXV, Kolhapur - Ratnagiri Rd, Nanij, Maharashtra 415803, भारत|language=mr-US|access-date=2025-10-06}}</ref>, उ‌द्देश होता - भक्तिमार्गाचा प्रसार करणे आणि आध्यात्मिक मार्गदर्शन उपलब्ध करणे. २४ फेब्रुवारी १९९२ रोजी त्यांनी औपचारिकरित्या स्व-स्वरूप संप्रदाय ची स्थापना केली, हा संप्रदाय स्व-चेतना (self-realization) आणि सामाजिक जबाबदारी यांचा संगम घडवणारा आहे. या संप्रदायाचा मुख्य संदेश आहे - '''तुम्ही जगा, दुसऱ्याला जगवा'''. हा संदेश व्यक्तिगत प्रगती आणि सामूहिक कल्याणाचे प्रतीक आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sankettimes.com/16318/|title="तुम्ही जगा , दुस-याला जगवा" ऊँ नरेंद्रनाथाय नमः - Sanket Times । संकेत टाइम्स|date=2017-12-04|language=en-US|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== तत्त्वज्ञान आणि शिकवण ==== नरेंद्राचार्य यांच्या शिकवणींमध्ये सेवा, [[शिक्षण]] आणि हिंदू सांस्कृतिक व आध्यात्मिक परंपरांचे संवर्धन हे केंद्रस्थानी आहेत. ते नीतिमूल्यपूर्ण जीवन, सामाजिक जबाबदारी आणि आध्यात्मिक शिस्त यांना मानवी जीवनाचे मुख्य आधारस्तंभ मानतात. त्यांचा मुख्य संदेश आहे - तुम्ही जगा, दुसऱ्याला जगवा. हा संदेश यावर भर देतो की व्यक्तीचे आचरण नैतिक व आध्यात्मिक मूल्यांशी सुसंगत असावे. त्यांच्या मतानुसार, मानवी जीवन हे स्व-प्राप्ती (self-realization) आणि परमात्म्याशी एकरूप होण्याची (सायुज्य मुक्ती) एक अद्वितीय संधी आहे. ते समाजातील वंचित घटकांबद्दल करुणा हे प्रत्येकाचे आध्यात्मिक कर्तव्य आहे असे सांगतात आणि सत्य, शिस्त, व निःस्वार्थ सेवा (सेवा) यांचा आग्रह धरतात. त्यांचे तत्त्वज्ञान "त्रिसूत्री" या रुपात मांडले जातेः १. डोळे विद्यानवादी ठेवा. २. मन अध्यात्मवादी ठेवा. ३. बुद्धी वास्तववादी ठेवा. ही चौकट व्यक्तीला [[श्रद्धा]], [[विवेकबुद्धी|विवेक]] आणि [[व्यवहारवाद|व्यवहार्यता]] यांचा समतोल राखण्यास प्रेरित करते. ते शिकवतात की साधना (spiritual practice), सेवा (selfless service), आणि आचरण (ethical conduct) या तिन्हींच्या संगमातूनच अर्थपूर्ण जीवन घडते. ==== कार्य आणि उपक्रम ==== नरेंद्राचार्य आपल्या आश्रमाशी संलग्न असलेल्या संस्थांमार्फत धार्मिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक कार्यक्रमांचे नेतृत्व करतात. त्यांचे कार्यक्षेत्र शिक्षण, [[नैसर्गिक पर्यावरण|पर्यावरण]], [[प्रशासनशास्त्र|प्रशासन]], [[साहित्य|साहित्यनिर्मिती]] आणि मानवसेवा या क्षेत्रांत विस्तारलेले आहे, विशेषतः महाराष्ट्र आणि गोवा राज्यांमध्ये. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली दरवर्षी २१ ऑक्टोबर रोजी आध्यात्मिक [[दिनदर्शिका]] प्रकाशित केली जाते. या दिनदर्शिकेत भक्ती आचरणाशी संबंधित महत्त्वाच्या तिथी नमूद केल्या जातात आणि अनुयायी त्या दिवशी सामूहिक ध्यान व प्रार्थना करतात. == अखाडा परिषदेतील मान्यता == ==== अखिल भारतीय अखाडा परिषदेची दखल ==== २००३ च्या [[सिंहस्थ कुंभमेळा|नाशिक कुंभमेळ्यात]] नरेंद्राचार्य यांच्या आध्यात्मिक आणि सामाजिक कार्याची दखल वरिष्ठ संतांनी घेतली. त्या वेळी अखिल भारतीय षड्दर्शन अखाडा परिषदेचे अध्यक्ष महंत ज्ञानदास महाराज यांनी त्यांना परंपरागत साधू परंपरेत सामील होण्याचे आमंत्रण दिले. ११ एप्रिल २००४, उज्जैन कुंभमेळ्यात त्यांना निर्वाणी अखाड्यात औपचारिकरित्या शिष्य म्हणून स्वीकारण्यात आले आणि "महंत नरेंद्रदास" हे नाव देण्यात आले. दक्षिण भारतात स्वतंत्र वैष्णव धार्मिक पीठ नसल्याचे लक्षात घेऊन आणि त्यांच्या नेतृत्वगुणांची दखल घेऊन, वैष्णव आखाड्‌यांच्या सदस्यांनी त्यांना जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य म्हणून नियुक्त करण्याचा प्रस्ताव मांडला, जेणेकरून वैष्णव धर्माचा व भक्तिमार्गाचा व्यापक प्रसार साधता येईल. ==== जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य पट्टाभिषेक ==== नरेंद्राचार्य यांच्या आध्यात्मिक, धार्मिक आणि सामाजिक कार्याच्या विस्तारामुळे, अखिल भारतीय षड्‌दर्शन अखाडा परिषदेने त्यांना [[वैष्णव पंथ|वैष्णव परंपरेतील]] आद्य जगद्‌गुरू रामानंदाचार्याचे उत्तराधिकारी म्हणून मान्यता दिली. २१ ऑक्टोबर २००५ रोजी [[अयोध्या]] येथे त्यांच्या पट्टाभिषेक समारंभाचे आयोजन करण्यात आले, ज्यात महंत ज्ञानदास महाराज, अखाडा परिषदेचे सदस्य, निर्वाणी, निर्मोही व दिगंबर अखाडे व त्यांचे उप-अखाडे, चतुःसंप्रदायांचे प्रमुख, वैष्णव खालसा संघटना तसेच उदासीन, मोठे उदासीन व निर्मल अखाड्यांचे प्रतिनिधी उपस्थित होते. या समारंभात त्यांना औपचारिकरित्या "'''जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य'''" म्हणून अभिषिक्त करण्यात आले. ==== रामानंदी परंपरेतील योगदान ==== नरेंद्राचार्य हे समकालीन रामानंदी परंपरेतील प्रमुख संत असून, त्यांनी धार्मिक ज्ञानाचा प्रसार आणि आध्यात्मिक जागृतीचा प्रचार यासाठी महत्त्वपूर्ण कार्य केले आहे. त्यांनी शास्त्राध्ययन आणि धर्मशिक्षण अधिक सर्वसामान्यांसाठी उपलब्ध करण्यासाठी अनेक मठ आणि केंद्रे स्थापन केली आहेत. ही केंद्रे आता केवळ उपासनेसाठी नसून ज्ञान, साधना आणि सांस्कृतिक शिक्षणाची केंद्रे म्हणूनही कार्यरत आहेत. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली शास्त्रांचा अभ्यास, [[अध्यात्म]] आणि [[विज्ञान]] यांचा संगम साधला गेला आहे. २०१९ पासून, ते दररोज सकाळी ६ ते ७ वाजेपर्यंत ऑनलाइन अध्यात्म वर्ग घेतात, ज्यात गंभीर आध्यात्मिक संकल्पना सोप्या भाषेत समजावल्या जातात. २०१६ पासून, दर रविवारी डिजिटल [[सत्संग|सत्संगाचे]] आयोजन केले जाते, ज्यामुळे [[भक्ती|सामूहिक भक्ती]] आणि अखंड जप संस्कार वृद्धिंगत झाले आहेत. त्यांच्या दृष्टिकोनानुसार भक्ती ही फक्त विधी नसून जीवनशैली आहे, ज्यात सेवा, सहकार्य आणि सामूहिक सहभाग यांना महत्त्व आहे. रामानंदी परंपरेतील पारंपरिक वैष्णव भक्तीला त्यांनी विशिष्टअद्वैत तत्त्वज्ञानाच्या रूपात सुसंरचित आणि सर्वांसाठी सुलभ केले आहे. ते गंभीर तात्त्विक विषय साध्या भाषेत मांडतात, त्यामुळे भक्तीचा मार्ग सर्वसामान्य जनतेसाठी समजण्यास सुलभ झाला आहे. ते जात, वर्ग, लिंग किंवा सामाजिक स्तर यांच्या भेदाशिवाय भक्तीचे समान अधिकार अधोरेखित करतात. त्यांच्या शिकवणीत शरणागती (प्रपत्ती) ही सर्वांसाठी खुली आहे भक्ती ही फक्त संन्याशांची गोष्ट नसून प्रत्येक व्यक्तीसाठी उपलब्ध मार्ग आहे. ==== दक्षिणपीठाची स्थापना ==== या प्रसंगीच नाणीज यास रामानंदाचार्य दक्षिणपीठ नाणीजधाम म्हणून मान्यता देण्यात आली. हे आद्य जगद्‌गुरू रामानंदाचार्यांचे दक्षिणेतील आध्यात्मिक आसन आहे. तीन प्रमुख पीठे '''1.''' '''श्री मठ - पंचगंगा घाट, वाराणसी''' पीठाधीश्वरः जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य रामनरेशाचार्य '''2. तुलसीपीठ - चित्रकूट, मध्यप्रदेश''' पीठाधीश्वरः जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य रामभद्राचार्य '''3. रामानंदाचार्य दक्षिणपीठ नाणीजधाम, महाराष्ट्र''' पीठाधीश्वरः जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kuberbhoomi.com/?p=66679|title=जगद्गुरु रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य जी महाराज, दक्षिण भारत पीठ के पीठाधीश्वर है।उनका शुभागमन छत्तीसगढ़ की पावन धरा पर आगमन बुधवार 5 फरवरी 2025 को सेक्टर 7 बी एस पी सीनियर सेकेंडरी स्कूल मैदान,मुख्य रोड भिलाई में हो रहा है।|language=en-US|access-date=2025-10-06}}</ref> या मान्यतेमुळे ते रामानंदी परंपरेतील प्रमुख नेते म्हणून स्थापित झाले आणि दक्षिण भारतातील वैष्णव परंपरेचा विस्तार साधला गेला. == संदेश == "तुम्ही जगा, दुसऱ्याला जगवा" जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य स्वामी नरेंद्राचार्य नीतिक आचरण, निःस्वार्थ सेवा आणि आध्यात्मिक साधना यावर आधारित जीवनाचा उपदेश करतात. त्यांच्या मते मानवी जीवन हे देवाशी एकरूप होण्यासाठीची संधी आहे. ते सांगतात की आपले आचरण, मूल्ये आणि जीवनपद्धती अशा असाव्यात की त्या इतरांना प्रेरणा देतील आणि समाजाच्या उन्नतीस हातभार लावतील. == कार्य आणि सामाजिक उपक्रम == नरेंद्राचार्य यांच्या मार्गदर्शनाखाली जगद्‌गुरू नरेंद्राचार्य महाराज संस्थान<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.jnms.org/index.php/hi/|title=जगद्गुरू नरेंद्राचार्य महाराज संस्थान|url-status=live}}</ref> आणि संजीवन ट्रस्ट यांसारख्या अनेक संस्था शिक्षण, आरोग्य, समाजकल्याण, पर्यावरण आणि आध्यात्मिक शिक्षणाच्या क्षेत्रात कार्यरत आहेत. ==== शिक्षण ==== ग्रामीण व आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल मुलांसाठी फ्री इंग्रजी माध्यम शाळा आणि महावि‌द्यालये स्थापन केली गेली आहेत<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/bhoomipujan-ceremony-of-college-building-work-of-narendra-maharaj-educational-institute-at-nanij-in-ratnagiri/701957|title=नितीन गडकरी यांच्या हस्ते नरेंद्र महाराज इन्स्टिट्यूट कॉलेज इमारत कोनशिलेचे अनावरण|date=2023-04-01|website=Zee 24 taas|language=mr|access-date=2025-10-06}}</ref>. संस्थान अंतर्गत चालणाऱ्या वैदिक पाठशाळांमध्ये [[वेद|वेदाध्ययन]] आणि [[पुरोहित]] प्रशिक्षण दिले जाते. आणि महावि‌द्यालये स्थापन केली गेली आहेत<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=36,1710,563,2284&id=story8&pageno=http://epaper.prahaar.in/22052024/Ratnagiri/Page8.jpg|title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On May, 22 2024, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 8, Article Id story8|website=Epaper Prahaar|access-date=2025-10-06}}</ref>. संस्थान अंतर्गत चालणाऱ्या वैदिक पाठशाळांमध्ये वेदाध्ययन आणि पुरोहित प्रशिक्षण दिले जाते. मुलींसाठी स्वतंत्र संस्था स्थापून स्त्रियांच्या वैदिक शिक्षण<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=296,126,1097,634&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/09072025/Ratnagiri/Page8.jpg|title=मुलींसाठीच्या वेद पाठशाळेचा उपक्रम स्तुत्य - रवींद्र चव्हाण|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> व सहभागाला प्रोत्साहन दिले जाते. ==== आरोग्य व मानवसेवा ==== संस्थानमार्फत मोफत रुग्णवाहिका सेवा<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250416_3_8|title=Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi & Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today’s News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे|website=epaper.lokmat.com|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tarunbharat.net/Encyc/2023/8/5/Free-Ambulance-behalf-of-Narendra-Maharaj-Sansthan.html|title=नरेंद्र महाराज संस्थानच्या वतीने मोफत रुग्णवाहिका|website=www.tarunbharat.net|language=en|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=28,1439,1460,1744&id=story8&pageno=http://epaper.prahaar.in/16042025/Ratnagiri/Page2.jpg|title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Apr, 16 2025, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 2, Article Id story8|website=Epaper Prahaar|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.pudhari.news/editionname/Ratnagiri/PUDHARI_RAT/page/5/article/PUDHARI_RAT_20250415_05_4|title=महामार्गावरील २६,६४७ अपघात्ग्रस्थाना जीवनदान|website=epaper.pudhari.news|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, वैद्यकीय शिबिरे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dainikprabhat.com/blood-donation-of-52-people-in-the-camp-of-narendra-maharaj-sansthan/|title=Pune District : नरेंद्र महाराज संस्थानच्या शिबिरात ५२ जण|last=वृत्तसेवा|first=प्रभात|date=2025-01-08|website=Dainik Prabhat|language=mr|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, रक्तदान मोहिमा<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.pudhari.news/editionname/maineidition/PUDHARI_RAT/page/9/article/PUDHARI_RAT_20240212_09_12|title=१ लाख रक्त बाटल्यांचा संकल्प|website=epaper.pudhari.news|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250107_4_13|title=अवघ्या दोनच दिवसात ३५ हजारांवर रक्त बाटल्यांचे संकलन|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, व्यसनमुक्ती कार्यक्रम<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=918,125,1458,673&id=story3&pageno=http://epaper.prahaar.in/13092025/Ratnagiri/Page2.jpg|title=नरेंद्राचार्यजी यांच्या प्रेरणेतून पुणे , मुंबई , ठाणे येथे व्यसन मुक्तीबाबत जनजागृती मोहीम|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, आणि आपत्तीग्रस्तांना अन्न, औषधे व साहाय्य दिले जाते. अपंग व अल्पआय वर्गातील लोकांसाठी आर्थिक<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://prahaardigital.com/31822/|title=जगद्गुरू नरेंद्रचार्यजी महाराज पादुका दर्शन सोहळा निमित्त नाटे येथे गरजूंना मोफत घरघंट्या, ग्रासकटर, शितपेट्या वाटप|last=onlinenews|date=2023-10-17|website=प्रहार डिजिटल : Prahaar Digital|language=en-US|access-date=2025-10-06|archive-date=2025-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20251006015346/https://prahaardigital.com/31822/|url-status=dead}}</ref> आणि वैद्यकीय मदत पुरवली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mid-day.com/lifestyle/culture/article/Jagadguru-Narendracharya-Maharaj-Sansthan-contributes-Rs-12-crore-towards-Relief-Funds-to-combat-Covid19--22771296|title=COVID-19:Jagadguru Narendracharya Maharaj Sansthan donates Rs 1.2 crore|date=2020-05-07|website=Mid-day|language=en|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== सामाजिक सुधारणा ==== संस्थानने अंधश्रद्धाविरोधी जनजागृती, युवक व महिला सक्षमीकरण, आणि घरवापसी उपक्रम राबवले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindujagruti.org/news/1737.html|title=235 families return back to Hindu Dharma|website=Hindu Janajagruti Samiti|language=en-US|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.reddit.com/r/politicalhindus/comments/1k9ngo3/on_april_18_in_the_presence_of_jagadguru/|title=१८ एप्रिल रोजी, जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्याजी महाराज यांच्या उपस्थितीत पालघरमध्ये ५०६ कुटुंबांनी हिंदु धर्म स्वीकारला. त्यांनी आतापर्यंत सुमारे १.५ लाख कुटुंबांचे घरवापसी घडवून आणले आहे|website=www.reddit.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://deshgujarat.com/2009/12/21/2000-gujarat-tribals-return-to-hinduism-in-surat/|title=2,000 Gujarat tribals return to Hinduism in Surat|last=DeshGujarat|date=2009-12-21|website=DeshGujarat|language=en-US|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== पर्यावरण संवर्धन ==== त्यांच्या नेतृत्वाखाली वसुंधरा पायी दिंडी या वार्षिक पदयात्रे‌द्वारे हवामान बदल व पर्यावरण रक्षणाचा संदेश दिला जातो. वृक्षारोपण, पाणी संवर्धन, नवीकरणीय ऊर्जा आणि स्वच्छता मोहिमा राबविल्या जातात. ग्रीन व्हिलेज मोहिमेअंतर्गत अनेक गावांना शाश्वत पर्यावरणीय पद्धतीकडे प्रेरित करण्यात आले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250918_4_12|title=पर्यावरणाच्या जागृतीसाठी वसुंधरा दिंड्या|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=391,1059,1448,1516&id=story5&pageno=http://epaper.prahaar.in/18092025/Ratnagiri/Page8.jpg|title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्यजी यांचा प्रेरणेतून पर्यावरण जागृतीसाठी ७ वसुंधरा पायी दिंडया|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== तंत्रज्ञान व डिजिटल उपक्रम ==== शिक्षण व धर्मप्रसारासाठी आयटी सॉफ्टवेअर प्रणाली विकसित करण्यात आल्या आहेत. YouTube आणि WhatsApp सारख्या माध्यमांतून धार्मिक प्रवचने, शैक्षणिक माहिती आणि सामाजिक कार्यक्रमांचे प्रसारण केले जाते. ==== संस्कृती आणि अध्यात्म ==== नाणीजधाम आणि संलग्न केंद्रांवर साप्ताहिक सत्संग, वारी, नववर्ष सोहळे, आणि भजन संध्याकाळी आयोजित केल्या जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250711_4_10|title=भर पावसात नाणिजक्षेत्री भाविकांच्या भक्तीचा महापूर|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=297,124,1463,674&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/18042024/Ratnagiri/Page6.jpg|title=श्रीराम जन्मोत्सव सोहळा संपन्न|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> नरेंद्राचार्य यांच्या मार्गदर्शनाखाली संस्थानतर्फे ''‘धर्मक्षेत्र नाणीजधाम’'' हे मासिक प्रकाशित केले जाते. या मासिकामध्ये भारतीय संस्कृती, इतिहास, नीतिशास्त्र आणि धार्मिक परंपरांवरील लेखांचा समावेश असून<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=301,1148,742,1715&id=story5&pageno=http://epaper.prahaar.in/25082025/Ratnagiri/Page3.jpg|title=सकल हिंदूंनी आज भगवान वराह जयंती साजरी करावी|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, सनातन धर्माबद्दल जागरूकता निर्माण करणे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/goa/be-committed-to-protecting-hinduism-jagadguru-narendracharya-maharaj-appeal-to-the-devotees-a-a719/|title=हिंदू धर्म रक्षणासाठी कटिबद्ध व्हा; जगद्‌गुरू नरेंद्राचार्य महाराजांचे भक्तांना आवाहन|last=author/online-lokmat|date=2023-11-29|website=Lokmat|language=mr|access-date=2025-10-06}}</ref> आणि वाचकांमध्ये सांस्कृतिक शिक्षणाचा प्रसार करणे हा त्याचा प्रमुख उद्देश आहे.. तसेच माँ नर्मदा परिक्रमा सेवा अंतर्गत यात्रेकरूंना अन्न व निवास व्यवस्था पुरविली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=299,124,1458,688&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/10042025/Ratnagiri/Page6.jpg|title=रत्नागिरीतील श्री झरी विनायक मंदिराचे जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्यांच्या हस्ते कळशारोहण|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक वारसा संवर्धन ==== ''ज्ञानपीठ'' या नावाने एक केंद्र स्थापन करण्यात आले आहे, ज्यामध्ये विविध भारतीय भाषांमधील प्रवचनकार आणि आध्यात्मिक शिक्षकांना प्रशिक्षण दिले जाते. या केंद्राच्या कार्यात धार्मिक शिक्षण, पारंपरिक ज्ञानप्रणालींचा अभ्यास आणि प्रसार यावर विशेष भर दिला जातो. वैदिक आणि सनातन वारसा जपण्यासाठीच्या प्रयत्नांच्या एक भाग म्हणून<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/ratnagiri/two-and-half-crore-ram-mandir-jagadguru-narendracharyaji-maharaj-sansthan-a292/|title=जगदगुरू नरेंद्राचार्यजी महाराज संस्थानतर्फे राम मंदिरासाठी अडीच कोटी|last=author/lokmat-news-network|date=2021-02-19|website=Lokmat|language=mr|access-date=2025-10-06}}</ref>, संस्थानतर्फे कुंभमेळ्यासारख्या प्रमुख धार्मिक संमेलनांदरम्यान विविध उपक्रम राबविण्यात आले आहेत. या उपक्रमांमध्ये आरोग्य आणि आपत्कालीन सेवा शिबिरे, स्वच्छता मोहिमा, यात्रेकरूंकरिता अन्नदान व्यवस्था तसेच सांस्कृतिक आणि धार्मिक आचारांविषयी जनजागृती कार्यक्रमांचा समावेश आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.abplive.com/states/up-uk/mahakumbh-jagatguru-reply-on-posters-of-darenge-tho-marenge-says-despite-controversy-ann-2854953|title=डरेंगे तो मरेंगे के पोस्टर लगवाने वाले नरेंद्राचार्य महाराज बोले- 'आते रहेंगे यह विचार'|last=मोईन|first=मोहम्मद|date=2025-01-02|website=ABP News|language=hi|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9hindi.com/state/uttar-pradesh/jagadguru-ramanandacharya-narendracharya-put-up-posters-darenge-marenge-mahakumbh-area-gave-clarification-stwash-3036971.html|title='डरेंगे तो मरेंगे'... महाकुंभ क्षेत्र में लगा पोस्टर हटाया गया, जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य ने दी सफाई|last=Bharatvarsh|first=TV9|date=2025-01-02|website=TV9 Bharatvarsh|language=hi|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/prayagraj/story-hinduism-under-threat-jagadguru-narendracharya-s-strong-message-at-kumbh-mela-201735826476349.html|title=डरेंगे तो मरेंगे कहने में गलत क्या है : नरेंद्राचार्य|date=2025-01-02|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== देहदान व अवयवदान ==== २०१६ साली नरेंद्राचार्य यांनी मरणोत्तर देहदानासाठी अभियान सुरू केले, ज्याअंतर्गत ५६,००० हून अधिक अर्ज वैद्यकीय शिक्षण संस्थांकडे पाठवले गेले<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=300,125,1097,703&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/08022025/Ratnagiri/Page2.jpg|title=जगदगुरु नरेंद्राचार्य महाराजांच्या प्रेरणेतून ८१ जणांचे देहदान|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=919,1190,1456,1693&id=story6&pageno=http://epaper.prahaar.in/26042025/Ratnagiri/Page3.jpg|title=जगद्गुरू नरेंद्राचार्यजी महाराजांच्या प्रेरणेतून शिरगाव येथील ९९ वे मरणोत्तर देहदान|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>. फेब्रुवारी २०२५ मध्ये त्यांनी अवयवदान मोहिमेचा विस्तार केला. ज्यात डोळे, त्वचा व अन्य अवयवदानाचे प्रोत्साहन दिले गेले<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.pudhari.news/editionname/maineidition/PUDHARI_RAT/page/7/article/PUDHARI_RAT_20250405_07_4|title=जगद्गुरु नरेंद्राचार्य महाराजांच्या प्रेरणेतून तरुणीचे अवदान|website=epaper.pudhari.news|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>. या अभियानाला व्यापक प्रतिसाद मिळाला<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250111_4_5|title=जगदगुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य महाराजांच्या प्रेरणेतून सुरु असलेले देहदानाचे कार्य गौरवास्पद - नारायण राणे|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> आणि अनेक यशस्वी अवयवदान प्रकरणे पूर्ण झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.pudhari.news/editionname/Ratnagiri/PUDHARI_RAT/page/3/article/PUDHARI_RAT_20250301_03_15|title=जगद्गुरु नरेन्द्राचार्यांचे देहदान, रक्तदानाचे कार्य खूप मोठे : ना. देवेंद्र फडणवीस|website=epaper.pudhari.news|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== साहित्यनिर्मिती ==== नरेंद्राचार्य यांची एक प्रमुख रचना आहे - श्री लीलामृत, सुमारे ३,००० ओर्वीचा काव्यग्रंथ, केवळ १८ दिवसांत पूर्ण केला आहे. त्यांचे लेखन काव्य, तात्त्विक ग्रंथ, आणि भक्तिसाहित्य यामध्ये पसरलेले आहे, आणि त्यांचा उद्देश धार्मिक संकल्पना सर्वसामान्यांसाठी सुलभ करणे हा आहे. ==== वारसा आणि प्रभाव ==== नरेंद्राचार्य यांना अनुयायी असा संत मानतात जो धर्म आणि समाजकार्यात समतोल राखतो. नरेंद्राचार्य यांना अनुयायी असा संत मानतात जो धर्म आणि समाजकार्यात समतोल राखतो. त्यांचे कार्य शिक्षण, आरोग्य, पर्यावरण संरक्षण आणि तंत्रज्ञानाधारित समाजसेवा या क्षेत्रांत पसरलेले आहे. स्वतंत्र व स्थानिक अहवालांनुसार त्यांनी पारंपरिक धर्मशिक्षण आणि आधुनिक सामाजिक सहभाग यांचा अ‌द्वितीय संगम साधला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/|title=पंधरा दिवसांत दीड लाख रक्त बाटल्या संकलन|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.haribhoomi.com/news/31199/696d2d8c10fd2|title=जल-संरक्षण जनआंदोलन में उत्कृष्ट योगदान पर नलकसा सत्संग सेवा केंद्र सम्मानित|website=epaper.haribhoomi.com|language=en-US|url-status=live|access-date=2026-02-05}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == सन्मान आणि पुरस्कार == नरेंद्राचार्य यांना राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर अनेक पुरस्कार आणि सन्मान मिळाले आहेत. २००० - शिवतेज पुरस्कारः सामाजिक व धार्मिक सेवेसाठी. ११ एप्रिल २००४ धर्माचार्य आणि पीठाधीश्वर पदवी उज्जैन येथे. २१ ऑक्टोबर २००५ - जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य पदवी अयोध्या येथे. २६ मे २००८ - समाजसेवा पुरस्कारः सावरकर स्मारक, मुंबई. ५ डिसेंबर २००८ - वीर जीव महाला पुरस्कारः वाई, सातारा. २५ मे २००९ - वीर सावरकर पुरस्कारः विक्रम सावरकर, मुंबई. २० फेब्रुवारी २०१० - राष्ट्रसंत पदवीः शिवप्रतिष्ठान, कोल्हापूर. २० ऑगस्ट २०१० - धर्माचार्य ब्रह्मचारी विश्वनाथजी पुरस्कारः डॉ. मोहनराव भागवत यांच्या हस्ते. १४ एप्रिल २०१२ - आंतरराष्ट्रीय शांतता सन्मानः अमेरिकेतील जे.एन.एम.जी. फाउंडेशन, न्यू यॉर्क, २३ डिसेंबर २०१६ - धर्मसंस्कृती महाकुंभ पुरस्कारः बद्रीनाथाचे जगद्‌गुरू शंकराचार्य श्री वासुदेवानंद सरस्वती यांच्या हस्ते. १४ जून २०२२ - राज्यस्तरीय रक्तदान गौरवः महाराष्ट्र राज्य रक्त संक्रमण परिषदेमार्फत. १४ फेब्रुवारी २०२५ - मराठा समाजरत्न पुरस्कारः अखिल भारतीय मराठा महासंघाकडून. २० फेब्रुवारी २०२५ - राज्यस्तरीय रक्तदान गौरव (दुसऱ्यांदा): महाराष्ट्र सरकारकडून. १४ जून २०२५ - इंडियन रेड क्रॉस सोसायटी सन्मानः तेलंगणाचे राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा यांच्या हस्ते, "वर्ल्ड ब्लड डोनर डे" निमित.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=1099,1566,1460,2290&id=story8&pageno=http://epaper.prahaar.in/16062025/Ratnagiri/Page8.jpg|title=रक्त संकलनातील योगदानाबद्दल तेलंगणा राज्यपालांच्या हस्ते जगद्‌गुरु नरेंद्राचार्य महाराज संस्थानचा सन्मान|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> == संदर्भ == pazuic7p0iuc7cq1s5xvvm4e8yge0zz 2696872 2696871 2026-07-25T12:50:17Z ~2026-41261-58 185611 संदर्भसूची 2696872 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट धार्मिक जीवनचरित्र|नाव=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य|चित्र=Ramanandacharya Narendracharya.jpg|चित्र_शीर्षक=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य २०२५ मध्ये|जन्म_दिनांक={{birth date and age|1966|10|21|df=y}}|धर्म=[[हिंदू धर्म]]|गुरू=समर्थ सद्गुरू काडसिद्धेश्वर महाराज|संप्रदाय=[[रामानंद पंथ]]|विशेष=जगद्गुरू रामानंदाचार्य}} '''जगद्गुरू रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य''' हे भारतीय धार्मिक आणि आध्यात्मिक गुरू असून महाराष्ट्रातील रामानंदाचार्य दक्षिणपीठ – [https://www.google.com/maps/place/Jagadguru+Ramanandacharya+Shri+Swami+Narendracharayaji+Nanijdham./@16.9800212,73.5218245,17.71z/data=!4m14!1m7!3m6!1s0x3bc1de28b3cf5c81:0xbea1c84e19c1476!2zSmFnYWRndXJ1IFJhbWFuYW5kYWNoYXJ5YSBOYXJlbmRyYWNoYXJheWFqaSBOYW5pamRoYW0uICgg4KSc4KWB4KSo4KS-IOCkruCkoCk!8m2!3d16.9718662!4d73.5324155!16s%2Fg%2F1w_vlqmt!3m5!1s0x3bc1df0036b77a7d:0x111c9dc7a2c04f52!8m2!3d16.9799443!4d73.5216693!16s%2Fg%2F11vrjgzt32!5m1!1e1?authuser=0&entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDkzMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D नाणीजधाम] यांचे पीठाधीश्वर आहेत. ते [[रामानंदाचार्य|आद्य जगद्गुरू रामानंदाचार्य]] यांचे उत्तराधिकारी म्हणून मान्यताप्राप्त असून वैष्णव धर्मातील [[रामानंद पंथ|रामानंदी परंपरेतील]] एक प्रमुख व्यक्तिमत्व आहेत. त्यांना २१ ऑक्टोबर २००५ रोजी अखिल भारतीय षड्दर्शन आखाडा परिषद यांच्या वतीने वैष्णव आखाडे, उप-आखाडे, चार प्रमुख संप्रदाय आणि खालसा शाखांच्या उपस्थित आयोजित समारंभात '''जगद्गुरू रामानंदाचार्य''' ही पदवी बहाल करण्यात आली. ही पदवी त्यांच्या रामनाम भक्तीच्या प्रचारासाठी आणि [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतात]] रामानंदी परंपरेचा प्रचार करण्यातील योगदानाची दखल लक्षात घेऊन प्रदान करण्यात आली. जगद्गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य हे महाराष्ट्रातील रामानंदाचार्य दक्षिणपीठाचे नेतृत्व करतात, जे आद्य जगद्‌गुरू स्वामी रामानंदाचार्यांच्या परंपरेतील तीन प्रमुख पीठांपैकी एक आहे. इतर दोन पीठांमध्ये - [[वाराणसी|वाराणसीतील]] पंचगंगा घाटावरील श्री मठ (ज्यांचे पीठाधीश्वर [[:hi:स्वामी_रामनरेशाचार्यजी_महाराज|जगद्‌गुरू स्वामी रामनरेशाचार्य]] आहेत) आणि मध्यप्रदेशातील चित्रकूट येथील तुलसीपीठ (ज्यांचे पीठाधीश्वर [[रामभद्राचार्य|जगद्‌गुरू स्वामी रामभद्राचार्य]] आहेत) यांचा समावेश आहे. त्यांच्या आध्यात्मिक मार्गदर्शन व मानवतावादी उपक्रमांद्वारे नरेंद्राचार्य यांनी समकालीन भारतात रामानंदी परंपरेच्या संवर्धन आणि प्रसारामध्ये मोलाचे योगदान दिले आहे. == जन्म आणि आरंभीचे जीवन == नरेंद्राचार्य यांचा जन्म २१ ऑक्टोबर १९६६ रोजी रात्री १० वाजता, महाराष्ट्र राज्यातील [[रत्‍नागिरी|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्यातील नाणीज या गावात झाला. हा दिवस आश्विन शुद्ध अष्टमी आणि [[शारदीय नवरात्र|नवरात्री]] उत्सवाचा प्रसंग होता. [[कोकण]] किनाऱ्यावर वसलेले नाणीज हे गाव आपल्या नैसर्गिक सौंदर्य, आंबा, फणस, काजू, नारळ व सुपारीच्या समृद्ध शेतीसाठी प्रसिद्ध आहे. "नाणीज" हे नाव संस्कृतमधील "ना" (नाही) आणि "निज" (झोप) या शब्दांपासून निर्माण झालेले मानले जाते ज्याचा अर्थ असा की जे कधी झोपत नाही सदैव जागृत, सजग आणि आध्यात्मिक चैतन्यपूर्ण स्थान. ==== कुटुंब आणि वंशपरंपरा ==== नरेंद्राचार्य यांचा जन्म [[दत्तात्रेय|श्री दत्तात्रेय]] महाराजांचे भक्त असलेल्या सुभद्रा आणि बाबुराव गोविंदराव सुर्वे यांच्या घरी झाला. सुर्वे कुटुंब हे [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सूर्यवंशीय]] (सूर्यवंशातील) असून, वसिष्ठ गोत्राचे आहे. त्यांचे कुलदैवत म्हणजे [[तुळजाभवानी|तुळजापूरची श्री भवानी माता]] आणि देवक म्हणजे पंचपल्लव (पाच पवित्र पाने) व सूर्यफूल. ==== बालपणातील आध्यात्मिक प्रवृत्ती ==== बालवयापासूनच नरेंद्राचार्य यांना आध्यात्मिक साधना व भक्तीचे प्रगाढ आकर्षण होते. विशेषतः त्यांच्या आई सुभद्रांच्या प्रेरणेने त्यांना श्री दत्तात्रेयांप्रती अतिशय गाढ भक्ती निर्माण झाली. ते बालपणीच अत्यंत एकाग्र, चिकाटीने प्रयत्न करणारे होते- मग ते भक्ति-साधना असो, [[सामाजिक कार्य]] असो किंवा ग्रामकार्य. त्यांच्या बालपणीच्या अनेक अनुभवांतून असे दिसून येते की त्यांच्याकडे असामान्य जागरुकता व अंतर्जानशक्ती होती जसे की घटनेचा पूर्वानुमान करणे किंवा समोरचा काय म्हणणार आहे हे आधीच जाणणे. या गुणांना त्यांच्या लहान वयातील आध्यात्मिक संवेदनशीलतेची चिन्हे मानले गेले. ==== आरंभीचे अनुभव आणि कृती ==== लहानपणीच नरेंद्राचार्य हे अतिशय ध्यानस्थ व एकाग्रचित्त असल्याचे दिसून येते. एक उदाहरण सांगितले जाते, एकदा ते ध्यानस्थ बसले असताना त्यांच्या अंगावर एक लहान विंचू आला, परंतु ते अचल अवस्थेत ध्यानात मग्न राहिले; हे त्यांच्या एकाग्रतेचे प्रतीक मानले जाते. लहानपणापासूनच नरेंद्राचार्य यांच्यात [[नेतृत्व|नेतृत्वगुण]], संघटनशक्ती आणि सामूहिक कार्याची आवड दिसून येत होती. इयत्ता पाचवी-सहावीत असतानाच त्यांनी आपल्या गावात सार्वजनिक [[दत्तजयंती]] उत्सवाचे आयोजन सुरू केले ही परंपरा आजही नाणीजधाममध्ये सुरू आहे. कोकणात [[होळी]] हा सण प्रामुख्याने वयस्कर लोक साजरा करतात, पण सुमारे वयाच्या दहाव्या-अकराव्या वर्षी नरेंद्राचार्यजींनी आणि त्यांच्या मित्रांनी फाल्गुन शुद्ध पंचमी ते पौर्णिमा दरम्यान बालहोळी उत्सव सुरू केला ही प्रथा आजही सुरू असून त्यांच्या बालपणातील सामाजिक संघटनशीलतेचे द्‌योतक आहे.स्वामी नरेंद्राचार्य महाराज यांचे बालपण अतिशय भक्तिमय व आनंदात गेले कारण ते खुद्द दत्तांचे अवतार आहेत. ==== शैक्षणिक आवड आणि दृष्टीकोन ==== शालेय जीवनात नरेंद्राचार्य यांना गणित, विज्ञान आणि इतिहास या विषयांत विशेष रुची होती. गणितातील त्यांची प्रावीण्यता नंतर त्यांच्या आध्यात्मिक ज्ञानप्रसार आणि [[माहिती तंत्रज्ञान]] (IT) च्या साहाय्याने सामाजिक कार्याचे व्यवस्थापन या दृष्टीकोनावर प्रभाव टाकणारी ठरली. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली सुमारे १५० ते २०० आयटी तज्ञांचे एक संघ त्यांच्या संकल्पनांवर आधारित अनेक सॉफ्टवेअर प्रणाली विकसित करत आहे. अहवालांनुसार, त्या सर्व प्रणालींमधील बहुतांश मुख्य तर्करचना (core logic) स्वतः नरेंद्राचार्य यांनी दिली आहे. निरीक्षकांच्या मते, त्यांच्या शालेय अभ्यासातील विषयांतील आवड, नेतृत्वगुण आणि धोरणात्मक विचारशक्ती यांनी, त्यांना शिक्षण आणि तंत्रज्ञानासोबत आध्यात्मिक आचरणाची सांगड घालण्याच्या कार्यात पुढे नेले. == आध्यात्मिक प्रवास आणि नेतृत्व == ==== आध्यात्मिक मार्गदर्शन आणि कौटुंबिक जीवन ==== स्वामी नरेंद्राचार्यांचे आराध्य दैवत म्हणजे [[गजानन महाराज|श्री गजानन महाराज]], शेगाव, जे ब्रह्मज्ञान आणि आत्मचेतना यावरील आपल्या शिकवणीसाठी प्रसिद्ध आहेत. त्यांच्या जीवनातील या मार्गदर्शनानेच त्यांचा आध्यात्मिक मार्ग आणि वैराग्याचा दृष्टीकोन आकार घेतला. या काळातच त्यांचा सरकारी नोकरीसारख्या सांसारिक कार्यावरील रस कमी झाला. सामाजिक प्रथेनुसार, त्यांच्या पालकांनी १५ ऑक्टोबर १९८५ रोजी त्यांचा विवाह शोभना रसाळ (जन्म २ जून १९६८) यांच्याशी लावला ज्या नंतर सुप्रिया नरेंद्र सुर्वे या नावाने ओळखल्या गेल्या. या दाम्पत्याला २४ ऑक्टोबर १९८८ रोजी कानिफनाथ नावाचा एक पुत्र झाला. कुटुंबाने हे त्यांच्या सांसारिक जबाबदाऱ्यांच्या पूर्ततेचे चिन्ह मानले; परंतु असे सांगितले जाते की नरेंद्राचार्य यांनी या जबाबदाऱ्यांच्या पूर्ततेतूनच अधिक गाढ आध्यात्मिक जीवनाकडे जाण्याची प्रेरणा घेतली. हा काळ त्यांच्या वैराग्य आणि आध्यात्मिक सेवेकडे अधिक झुकण्याचा प्रारंभबिंदू ठरला. ==== आध्यात्मिक गुरू व परंपरा ==== नरेंद्राचार्य यांची साधना श्री गजानन महाराज, शेगाव यांच्या उपासनेने प्रेरित होती. हळूहळू लोक त्यांच्याकडे आध्यात्मिक मार्गदर्शन आणि व्यवहारिक सल्ल्यासाठी येऊ लागले. त्यांचे मार्गदर्शन स्पष्ट, सोपे आणि व्यावहारिक म्हणून ओळखले जात होते. काळानुसार त्यांच्या सभोवती भक्तसमुदायाची एक वलयं निर्माण झाली जी [[भजन|सामूहिक भजन]], नामस्मरण आणि भक्तिप्रवृत्तीच्या कार्यक्रमांत सहभागी झाली. १९८९ साली, त्यांच्या निवासस्थानी श्री गजानन महाराजांचा प्रकट दिन उत्सव प्रथमच साजरा करण्यात आला. ==== दीक्षा आणि गुरू परंपरा ==== ३० जानेवारी १९९१ रोजी नरेंद्राचार्य यांनी समर्थ सद्‌गुरू काडसिद्धेश्वर महाराज यांना आपले आध्यात्मिक गुरू म्हणून स्वीकारले आणि [[दीक्षा]] प्राप्त केली. ही दीक्षा इंचगिरी संप्रदाय किंवा निम्बार्काचार्य गुरू परंपरेशी संबंधित आहे, ज्याची मुळं भगवान दत्तात्रेयांचे शिष्य आणि नवनाथ सिद्धांपैकी एक रेवण सिद्धनाथ यांच्याकडे जातात. ही परंपरा नंतर नारायणराव (गुरू लिंग जंगम महाराज), रघुनाथप्रिय महाराज (तंजावूर, तमिळनाडू), [[भाऊसाहेब महाराज]] (उमदी इंचगिरी) आणि समर्थ सद्‌गुरू सिद्धरामेश्वर महाराज (पठरी, सोलापूर) यांच्या मार्गे पुढे आली. यानंतर ही परंपरा समर्थ मुप्पिन कडसिद्धेश्वर महाराज कणेरी मठ, कोल्हापूरचे २६वे आचार्य यांच्या हाती आली. त्यांच्या मार्गदर्शनाखालीच नरेंद्राचार्य यांनी या आध्यात्मिक परंपरेत औपचारिक प्रवेश केला. ==== आश्रम स्थापना आणि स्व-स्वरूप संप्रदाय ==== एप्रिल १९९१ मध्ये नरेंद्राचार्य यांनी महाराष्ट्रातील नाणीज येथील आपल्या पितृभूमीवर आश्रमाची स्थापना केली<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.google.com/maps/place/Jagadguru+Ramanandacharya+Narendracharayaji+Nanijdham.+(+%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BE+%E0%A4%AE%E0%A4%A0)/@16.971999,73.5323516,18z/data=!4m6!3m5!1s0x3bc1de28b3cf5c81:0xbea1c84e19c1476!8m2!3d16.9718662!4d73.5324155!16s/g/1w_vlqmt!5m1!1e1?authuser=0&entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MTAwMS4wIKXMDSoASAFQAw==|title=जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचारायजी नाणीजधाम ( जुना मठ) · XGCJ+PXV, Kolhapur - Ratnagiri Rd, Nanij, Maharashtra 415803, भारत|website=जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचारायजी नाणीजधाम ( जुना मठ) · XGCJ+PXV, Kolhapur - Ratnagiri Rd, Nanij, Maharashtra 415803, भारत|language=mr-US|access-date=2025-10-06}}</ref>, उ‌द्देश होता - भक्तिमार्गाचा प्रसार करणे आणि आध्यात्मिक मार्गदर्शन उपलब्ध करणे. २४ फेब्रुवारी १९९२ रोजी त्यांनी औपचारिकरित्या स्व-स्वरूप संप्रदाय ची स्थापना केली, हा संप्रदाय स्व-चेतना (self-realization) आणि सामाजिक जबाबदारी यांचा संगम घडवणारा आहे. या संप्रदायाचा मुख्य संदेश आहे - '''तुम्ही जगा, दुसऱ्याला जगवा'''. हा संदेश व्यक्तिगत प्रगती आणि सामूहिक कल्याणाचे प्रतीक आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sankettimes.com/16318/|title="तुम्ही जगा , दुस-याला जगवा" ऊँ नरेंद्रनाथाय नमः - Sanket Times । संकेत टाइम्स|date=2017-12-04|language=en-US|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== तत्त्वज्ञान आणि शिकवण ==== नरेंद्राचार्य यांच्या शिकवणींमध्ये सेवा, [[शिक्षण]] आणि हिंदू सांस्कृतिक व आध्यात्मिक परंपरांचे संवर्धन हे केंद्रस्थानी आहेत. ते नीतिमूल्यपूर्ण जीवन, सामाजिक जबाबदारी आणि आध्यात्मिक शिस्त यांना मानवी जीवनाचे मुख्य आधारस्तंभ मानतात. त्यांचा मुख्य संदेश आहे - तुम्ही जगा, दुसऱ्याला जगवा. हा संदेश यावर भर देतो की व्यक्तीचे आचरण नैतिक व आध्यात्मिक मूल्यांशी सुसंगत असावे. त्यांच्या मतानुसार, मानवी जीवन हे स्व-प्राप्ती (self-realization) आणि परमात्म्याशी एकरूप होण्याची (सायुज्य मुक्ती) एक अद्वितीय संधी आहे. ते समाजातील वंचित घटकांबद्दल करुणा हे प्रत्येकाचे आध्यात्मिक कर्तव्य आहे असे सांगतात आणि सत्य, शिस्त, व निःस्वार्थ सेवा (सेवा) यांचा आग्रह धरतात. त्यांचे तत्त्वज्ञान "त्रिसूत्री" या रुपात मांडले जातेः १. डोळे विद्यानवादी ठेवा. २. मन अध्यात्मवादी ठेवा. ३. बुद्धी वास्तववादी ठेवा. ही चौकट व्यक्तीला [[श्रद्धा]], [[विवेकबुद्धी|विवेक]] आणि [[व्यवहारवाद|व्यवहार्यता]] यांचा समतोल राखण्यास प्रेरित करते. ते शिकवतात की साधना (spiritual practice), सेवा (selfless service), आणि आचरण (ethical conduct) या तिन्हींच्या संगमातूनच अर्थपूर्ण जीवन घडते. ==== कार्य आणि उपक्रम ==== नरेंद्राचार्य आपल्या आश्रमाशी संलग्न असलेल्या संस्थांमार्फत धार्मिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक कार्यक्रमांचे नेतृत्व करतात. त्यांचे कार्यक्षेत्र शिक्षण, [[नैसर्गिक पर्यावरण|पर्यावरण]], [[प्रशासनशास्त्र|प्रशासन]], [[साहित्य|साहित्यनिर्मिती]] आणि मानवसेवा या क्षेत्रांत विस्तारलेले आहे, विशेषतः महाराष्ट्र आणि गोवा राज्यांमध्ये. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली दरवर्षी २१ ऑक्टोबर रोजी आध्यात्मिक [[दिनदर्शिका]] प्रकाशित केली जाते. या दिनदर्शिकेत भक्ती आचरणाशी संबंधित महत्त्वाच्या तिथी नमूद केल्या जातात आणि अनुयायी त्या दिवशी सामूहिक ध्यान व प्रार्थना करतात. == अखाडा परिषदेतील मान्यता == ==== अखिल भारतीय अखाडा परिषदेची दखल ==== २००३ च्या [[सिंहस्थ कुंभमेळा|नाशिक कुंभमेळ्यात]] नरेंद्राचार्य यांच्या आध्यात्मिक आणि सामाजिक कार्याची दखल वरिष्ठ संतांनी घेतली. त्या वेळी अखिल भारतीय षड्दर्शन अखाडा परिषदेचे अध्यक्ष महंत ज्ञानदास महाराज यांनी त्यांना परंपरागत साधू परंपरेत सामील होण्याचे आमंत्रण दिले. ११ एप्रिल २००४, उज्जैन कुंभमेळ्यात त्यांना निर्वाणी अखाड्यात औपचारिकरित्या शिष्य म्हणून स्वीकारण्यात आले आणि "महंत नरेंद्रदास" हे नाव देण्यात आले. दक्षिण भारतात स्वतंत्र वैष्णव धार्मिक पीठ नसल्याचे लक्षात घेऊन आणि त्यांच्या नेतृत्वगुणांची दखल घेऊन, वैष्णव आखाड्‌यांच्या सदस्यांनी त्यांना जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य म्हणून नियुक्त करण्याचा प्रस्ताव मांडला, जेणेकरून वैष्णव धर्माचा व भक्तिमार्गाचा व्यापक प्रसार साधता येईल. ==== जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य पट्टाभिषेक ==== नरेंद्राचार्य यांच्या आध्यात्मिक, धार्मिक आणि सामाजिक कार्याच्या विस्तारामुळे, अखिल भारतीय षड्‌दर्शन अखाडा परिषदेने त्यांना [[वैष्णव पंथ|वैष्णव परंपरेतील]] आद्य जगद्‌गुरू रामानंदाचार्याचे उत्तराधिकारी म्हणून मान्यता दिली. २१ ऑक्टोबर २००५ रोजी [[अयोध्या]] येथे त्यांच्या पट्टाभिषेक समारंभाचे आयोजन करण्यात आले, ज्यात महंत ज्ञानदास महाराज, अखाडा परिषदेचे सदस्य, निर्वाणी, निर्मोही व दिगंबर अखाडे व त्यांचे उप-अखाडे, चतुःसंप्रदायांचे प्रमुख, वैष्णव खालसा संघटना तसेच उदासीन, मोठे उदासीन व निर्मल अखाड्यांचे प्रतिनिधी उपस्थित होते. या समारंभात त्यांना औपचारिकरित्या "'''जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य'''" म्हणून अभिषिक्त करण्यात आले. ==== रामानंदी परंपरेतील योगदान ==== नरेंद्राचार्य हे समकालीन रामानंदी परंपरेतील प्रमुख संत असून, त्यांनी धार्मिक ज्ञानाचा प्रसार आणि आध्यात्मिक जागृतीचा प्रचार यासाठी महत्त्वपूर्ण कार्य केले आहे. त्यांनी शास्त्राध्ययन आणि धर्मशिक्षण अधिक सर्वसामान्यांसाठी उपलब्ध करण्यासाठी अनेक मठ आणि केंद्रे स्थापन केली आहेत. ही केंद्रे आता केवळ उपासनेसाठी नसून ज्ञान, साधना आणि सांस्कृतिक शिक्षणाची केंद्रे म्हणूनही कार्यरत आहेत. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली शास्त्रांचा अभ्यास, [[अध्यात्म]] आणि [[विज्ञान]] यांचा संगम साधला गेला आहे. २०१९ पासून, ते दररोज सकाळी ६ ते ७ वाजेपर्यंत ऑनलाइन अध्यात्म वर्ग घेतात, ज्यात गंभीर आध्यात्मिक संकल्पना सोप्या भाषेत समजावल्या जातात. २०१६ पासून, दर रविवारी डिजिटल [[सत्संग|सत्संगाचे]] आयोजन केले जाते, ज्यामुळे [[भक्ती|सामूहिक भक्ती]] आणि अखंड जप संस्कार वृद्धिंगत झाले आहेत. त्यांच्या दृष्टिकोनानुसार भक्ती ही फक्त विधी नसून जीवनशैली आहे, ज्यात सेवा, सहकार्य आणि सामूहिक सहभाग यांना महत्त्व आहे. रामानंदी परंपरेतील पारंपरिक वैष्णव भक्तीला त्यांनी विशिष्टअद्वैत तत्त्वज्ञानाच्या रूपात सुसंरचित आणि सर्वांसाठी सुलभ केले आहे. ते गंभीर तात्त्विक विषय साध्या भाषेत मांडतात, त्यामुळे भक्तीचा मार्ग सर्वसामान्य जनतेसाठी समजण्यास सुलभ झाला आहे. ते जात, वर्ग, लिंग किंवा सामाजिक स्तर यांच्या भेदाशिवाय भक्तीचे समान अधिकार अधोरेखित करतात. त्यांच्या शिकवणीत शरणागती (प्रपत्ती) ही सर्वांसाठी खुली आहे भक्ती ही फक्त संन्याशांची गोष्ट नसून प्रत्येक व्यक्तीसाठी उपलब्ध मार्ग आहे. ==== दक्षिणपीठाची स्थापना ==== या प्रसंगीच नाणीज यास रामानंदाचार्य दक्षिणपीठ नाणीजधाम म्हणून मान्यता देण्यात आली. हे आद्य जगद्‌गुरू रामानंदाचार्यांचे दक्षिणेतील आध्यात्मिक आसन आहे. तीन प्रमुख पीठे '''1.''' '''श्री मठ - पंचगंगा घाट, वाराणसी''' पीठाधीश्वरः जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य रामनरेशाचार्य '''2. तुलसीपीठ - चित्रकूट, मध्यप्रदेश''' पीठाधीश्वरः जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य रामभद्राचार्य '''3. रामानंदाचार्य दक्षिणपीठ नाणीजधाम, महाराष्ट्र''' पीठाधीश्वरः जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kuberbhoomi.com/?p=66679|title=जगद्गुरु रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य जी महाराज, दक्षिण भारत पीठ के पीठाधीश्वर है।उनका शुभागमन छत्तीसगढ़ की पावन धरा पर आगमन बुधवार 5 फरवरी 2025 को सेक्टर 7 बी एस पी सीनियर सेकेंडरी स्कूल मैदान,मुख्य रोड भिलाई में हो रहा है।|language=en-US|access-date=2025-10-06}}</ref> या मान्यतेमुळे ते रामानंदी परंपरेतील प्रमुख नेते म्हणून स्थापित झाले आणि दक्षिण भारतातील वैष्णव परंपरेचा विस्तार साधला गेला. == संदेश == "तुम्ही जगा, दुसऱ्याला जगवा" जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य स्वामी नरेंद्राचार्य नीतिक आचरण, निःस्वार्थ सेवा आणि आध्यात्मिक साधना यावर आधारित जीवनाचा उपदेश करतात. त्यांच्या मते मानवी जीवन हे देवाशी एकरूप होण्यासाठीची संधी आहे. ते सांगतात की आपले आचरण, मूल्ये आणि जीवनपद्धती अशा असाव्यात की त्या इतरांना प्रेरणा देतील आणि समाजाच्या उन्नतीस हातभार लावतील. == कार्य आणि सामाजिक उपक्रम == नरेंद्राचार्य यांच्या मार्गदर्शनाखाली जगद्‌गुरू नरेंद्राचार्य महाराज संस्थान<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.jnms.org/index.php/hi/|title=जगद्गुरू नरेंद्राचार्य महाराज संस्थान|url-status=live}}</ref> आणि संजीवन ट्रस्ट यांसारख्या अनेक संस्था शिक्षण, आरोग्य, समाजकल्याण, पर्यावरण आणि आध्यात्मिक शिक्षणाच्या क्षेत्रात कार्यरत आहेत. ==== शिक्षण ==== ग्रामीण व आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल मुलांसाठी फ्री इंग्रजी माध्यम शाळा आणि महावि‌द्यालये स्थापन केली गेली आहेत<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/bhoomipujan-ceremony-of-college-building-work-of-narendra-maharaj-educational-institute-at-nanij-in-ratnagiri/701957|title=नितीन गडकरी यांच्या हस्ते नरेंद्र महाराज इन्स्टिट्यूट कॉलेज इमारत कोनशिलेचे अनावरण|date=2023-04-01|website=Zee 24 taas|language=mr|access-date=2025-10-06}}</ref>. संस्थान अंतर्गत चालणाऱ्या वैदिक पाठशाळांमध्ये [[वेद|वेदाध्ययन]] आणि [[पुरोहित]] प्रशिक्षण दिले जाते. आणि महावि‌द्यालये स्थापन केली गेली आहेत<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=36,1710,563,2284&id=story8&pageno=http://epaper.prahaar.in/22052024/Ratnagiri/Page8.jpg|title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On May, 22 2024, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 8, Article Id story8|website=Epaper Prahaar|access-date=2025-10-06}}</ref>. संस्थान अंतर्गत चालणाऱ्या वैदिक पाठशाळांमध्ये वेदाध्ययन आणि पुरोहित प्रशिक्षण दिले जाते. मुलींसाठी स्वतंत्र संस्था स्थापून स्त्रियांच्या वैदिक शिक्षण<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=296,126,1097,634&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/09072025/Ratnagiri/Page8.jpg|title=मुलींसाठीच्या वेद पाठशाळेचा उपक्रम स्तुत्य - रवींद्र चव्हाण|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> व सहभागाला प्रोत्साहन दिले जाते. ==== आरोग्य व मानवसेवा ==== संस्थानमार्फत मोफत रुग्णवाहिका सेवा<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250416_3_8|title=Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi & Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today’s News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे|website=epaper.lokmat.com|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tarunbharat.net/Encyc/2023/8/5/Free-Ambulance-behalf-of-Narendra-Maharaj-Sansthan.html|title=नरेंद्र महाराज संस्थानच्या वतीने मोफत रुग्णवाहिका|website=www.tarunbharat.net|language=en|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=28,1439,1460,1744&id=story8&pageno=http://epaper.prahaar.in/16042025/Ratnagiri/Page2.jpg|title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Apr, 16 2025, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 2, Article Id story8|website=Epaper Prahaar|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.pudhari.news/editionname/Ratnagiri/PUDHARI_RAT/page/5/article/PUDHARI_RAT_20250415_05_4|title=महामार्गावरील २६,६४७ अपघात्ग्रस्थाना जीवनदान|website=epaper.pudhari.news|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, वैद्यकीय शिबिरे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dainikprabhat.com/blood-donation-of-52-people-in-the-camp-of-narendra-maharaj-sansthan/|title=Pune District : नरेंद्र महाराज संस्थानच्या शिबिरात ५२ जण|last=वृत्तसेवा|first=प्रभात|date=2025-01-08|website=Dainik Prabhat|language=mr|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, रक्तदान मोहिमा<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.pudhari.news/editionname/maineidition/PUDHARI_RAT/page/9/article/PUDHARI_RAT_20240212_09_12|title=१ लाख रक्त बाटल्यांचा संकल्प|website=epaper.pudhari.news|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250107_4_13|title=अवघ्या दोनच दिवसात ३५ हजारांवर रक्त बाटल्यांचे संकलन|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, व्यसनमुक्ती कार्यक्रम<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=918,125,1458,673&id=story3&pageno=http://epaper.prahaar.in/13092025/Ratnagiri/Page2.jpg|title=नरेंद्राचार्यजी यांच्या प्रेरणेतून पुणे , मुंबई , ठाणे येथे व्यसन मुक्तीबाबत जनजागृती मोहीम|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, आणि आपत्तीग्रस्तांना अन्न, औषधे व साहाय्य दिले जाते. अपंग व अल्पआय वर्गातील लोकांसाठी आर्थिक<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://prahaardigital.com/31822/|title=जगद्गुरू नरेंद्रचार्यजी महाराज पादुका दर्शन सोहळा निमित्त नाटे येथे गरजूंना मोफत घरघंट्या, ग्रासकटर, शितपेट्या वाटप|last=onlinenews|date=2023-10-17|website=प्रहार डिजिटल : Prahaar Digital|language=en-US|access-date=2025-10-06|archive-date=2025-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20251006015346/https://prahaardigital.com/31822/|url-status=dead}}</ref> आणि वैद्यकीय मदत पुरवली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mid-day.com/lifestyle/culture/article/Jagadguru-Narendracharya-Maharaj-Sansthan-contributes-Rs-12-crore-towards-Relief-Funds-to-combat-Covid19--22771296|title=COVID-19:Jagadguru Narendracharya Maharaj Sansthan donates Rs 1.2 crore|date=2020-05-07|website=Mid-day|language=en|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== सामाजिक सुधारणा ==== संस्थानने अंधश्रद्धाविरोधी जनजागृती, युवक व महिला सक्षमीकरण, आणि घरवापसी उपक्रम राबवले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindujagruti.org/news/1737.html|title=235 families return back to Hindu Dharma|website=Hindu Janajagruti Samiti|language=en-US|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.reddit.com/r/politicalhindus/comments/1k9ngo3/on_april_18_in_the_presence_of_jagadguru/|title=१८ एप्रिल रोजी, जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्याजी महाराज यांच्या उपस्थितीत पालघरमध्ये ५०६ कुटुंबांनी हिंदु धर्म स्वीकारला. त्यांनी आतापर्यंत सुमारे १.५ लाख कुटुंबांचे घरवापसी घडवून आणले आहे|website=www.reddit.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://deshgujarat.com/2009/12/21/2000-gujarat-tribals-return-to-hinduism-in-surat/|title=2,000 Gujarat tribals return to Hinduism in Surat|last=DeshGujarat|date=2009-12-21|website=DeshGujarat|language=en-US|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== पर्यावरण संवर्धन ==== त्यांच्या नेतृत्वाखाली वसुंधरा पायी दिंडी या वार्षिक पदयात्रे‌द्वारे हवामान बदल व पर्यावरण रक्षणाचा संदेश दिला जातो. वृक्षारोपण, पाणी संवर्धन, नवीकरणीय ऊर्जा आणि स्वच्छता मोहिमा राबविल्या जातात. ग्रीन व्हिलेज मोहिमेअंतर्गत अनेक गावांना शाश्वत पर्यावरणीय पद्धतीकडे प्रेरित करण्यात आले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250918_4_12|title=पर्यावरणाच्या जागृतीसाठी वसुंधरा दिंड्या|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=391,1059,1448,1516&id=story5&pageno=http://epaper.prahaar.in/18092025/Ratnagiri/Page8.jpg|title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्यजी यांचा प्रेरणेतून पर्यावरण जागृतीसाठी ७ वसुंधरा पायी दिंडया|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== तंत्रज्ञान व डिजिटल उपक्रम ==== शिक्षण व धर्मप्रसारासाठी आयटी सॉफ्टवेअर प्रणाली विकसित करण्यात आल्या आहेत. YouTube आणि WhatsApp सारख्या माध्यमांतून धार्मिक प्रवचने, शैक्षणिक माहिती आणि सामाजिक कार्यक्रमांचे प्रसारण केले जाते. ==== संस्कृती आणि अध्यात्म ==== नाणीजधाम आणि संलग्न केंद्रांवर साप्ताहिक सत्संग, वारी, नववर्ष सोहळे, आणि भजन संध्याकाळी आयोजित केल्या जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250711_4_10|title=भर पावसात नाणिजक्षेत्री भाविकांच्या भक्तीचा महापूर|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=297,124,1463,674&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/18042024/Ratnagiri/Page6.jpg|title=श्रीराम जन्मोत्सव सोहळा संपन्न|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> नरेंद्राचार्य यांच्या मार्गदर्शनाखाली संस्थानतर्फे ''‘धर्मक्षेत्र नाणीजधाम’'' हे मासिक प्रकाशित केले जाते. या मासिकामध्ये भारतीय संस्कृती, इतिहास, नीतिशास्त्र आणि धार्मिक परंपरांवरील लेखांचा समावेश असून<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=301,1148,742,1715&id=story5&pageno=http://epaper.prahaar.in/25082025/Ratnagiri/Page3.jpg|title=सकल हिंदूंनी आज भगवान वराह जयंती साजरी करावी|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, सनातन धर्माबद्दल जागरूकता निर्माण करणे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/goa/be-committed-to-protecting-hinduism-jagadguru-narendracharya-maharaj-appeal-to-the-devotees-a-a719/|title=हिंदू धर्म रक्षणासाठी कटिबद्ध व्हा; जगद्‌गुरू नरेंद्राचार्य महाराजांचे भक्तांना आवाहन|last=author/online-lokmat|date=2023-11-29|website=Lokmat|language=mr|access-date=2025-10-06}}</ref> आणि वाचकांमध्ये सांस्कृतिक शिक्षणाचा प्रसार करणे हा त्याचा प्रमुख उद्देश आहे.. तसेच माँ नर्मदा परिक्रमा सेवा अंतर्गत यात्रेकरूंना अन्न व निवास व्यवस्था पुरविली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=299,124,1458,688&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/10042025/Ratnagiri/Page6.jpg|title=रत्नागिरीतील श्री झरी विनायक मंदिराचे जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्यांच्या हस्ते कळशारोहण|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक वारसा संवर्धन ==== ''ज्ञानपीठ'' या नावाने एक केंद्र स्थापन करण्यात आले आहे, ज्यामध्ये विविध भारतीय भाषांमधील प्रवचनकार आणि आध्यात्मिक शिक्षकांना प्रशिक्षण दिले जाते. या केंद्राच्या कार्यात धार्मिक शिक्षण, पारंपरिक ज्ञानप्रणालींचा अभ्यास आणि प्रसार यावर विशेष भर दिला जातो. वैदिक आणि सनातन वारसा जपण्यासाठीच्या प्रयत्नांच्या एक भाग म्हणून<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/ratnagiri/two-and-half-crore-ram-mandir-jagadguru-narendracharyaji-maharaj-sansthan-a292/|title=जगदगुरू नरेंद्राचार्यजी महाराज संस्थानतर्फे राम मंदिरासाठी अडीच कोटी|last=author/lokmat-news-network|date=2021-02-19|website=Lokmat|language=mr|access-date=2025-10-06}}</ref>, संस्थानतर्फे कुंभमेळ्यासारख्या प्रमुख धार्मिक संमेलनांदरम्यान विविध उपक्रम राबविण्यात आले आहेत. या उपक्रमांमध्ये आरोग्य आणि आपत्कालीन सेवा शिबिरे, स्वच्छता मोहिमा, यात्रेकरूंकरिता अन्नदान व्यवस्था तसेच सांस्कृतिक आणि धार्मिक आचारांविषयी जनजागृती कार्यक्रमांचा समावेश आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.abplive.com/states/up-uk/mahakumbh-jagatguru-reply-on-posters-of-darenge-tho-marenge-says-despite-controversy-ann-2854953|title=डरेंगे तो मरेंगे के पोस्टर लगवाने वाले नरेंद्राचार्य महाराज बोले- 'आते रहेंगे यह विचार'|last=मोईन|first=मोहम्मद|date=2025-01-02|website=ABP News|language=hi|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9hindi.com/state/uttar-pradesh/jagadguru-ramanandacharya-narendracharya-put-up-posters-darenge-marenge-mahakumbh-area-gave-clarification-stwash-3036971.html|title='डरेंगे तो मरेंगे'... महाकुंभ क्षेत्र में लगा पोस्टर हटाया गया, जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य ने दी सफाई|last=Bharatvarsh|first=TV9|date=2025-01-02|website=TV9 Bharatvarsh|language=hi|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/prayagraj/story-hinduism-under-threat-jagadguru-narendracharya-s-strong-message-at-kumbh-mela-201735826476349.html|title=डरेंगे तो मरेंगे कहने में गलत क्या है : नरेंद्राचार्य|date=2025-01-02|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== देहदान व अवयवदान ==== २०१६ साली नरेंद्राचार्य यांनी मरणोत्तर देहदानासाठी अभियान सुरू केले, ज्याअंतर्गत ५६,००० हून अधिक अर्ज वैद्यकीय शिक्षण संस्थांकडे पाठवले गेले<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=300,125,1097,703&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/08022025/Ratnagiri/Page2.jpg|title=जगदगुरु नरेंद्राचार्य महाराजांच्या प्रेरणेतून ८१ जणांचे देहदान|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=919,1190,1456,1693&id=story6&pageno=http://epaper.prahaar.in/26042025/Ratnagiri/Page3.jpg|title=जगद्गुरू नरेंद्राचार्यजी महाराजांच्या प्रेरणेतून शिरगाव येथील ९९ वे मरणोत्तर देहदान|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>. फेब्रुवारी २०२५ मध्ये त्यांनी अवयवदान मोहिमेचा विस्तार केला. ज्यात डोळे, त्वचा व अन्य अवयवदानाचे प्रोत्साहन दिले गेले<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.pudhari.news/editionname/maineidition/PUDHARI_RAT/page/7/article/PUDHARI_RAT_20250405_07_4|title=जगद्गुरु नरेंद्राचार्य महाराजांच्या प्रेरणेतून तरुणीचे अवदान|website=epaper.pudhari.news|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>. या अभियानाला व्यापक प्रतिसाद मिळाला<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250111_4_5|title=जगदगुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य महाराजांच्या प्रेरणेतून सुरु असलेले देहदानाचे कार्य गौरवास्पद - नारायण राणे|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> आणि अनेक यशस्वी अवयवदान प्रकरणे पूर्ण झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.pudhari.news/editionname/Ratnagiri/PUDHARI_RAT/page/3/article/PUDHARI_RAT_20250301_03_15|title=जगद्गुरु नरेन्द्राचार्यांचे देहदान, रक्तदानाचे कार्य खूप मोठे : ना. देवेंद्र फडणवीस|website=epaper.pudhari.news|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== साहित्यनिर्मिती ==== नरेंद्राचार्य यांची एक प्रमुख रचना आहे - श्री लीलामृत, सुमारे ३,००० ओर्वीचा काव्यग्रंथ, केवळ १८ दिवसांत पूर्ण केला आहे. त्यांचे लेखन काव्य, तात्त्विक ग्रंथ, आणि भक्तिसाहित्य यामध्ये पसरलेले आहे, आणि त्यांचा उद्देश धार्मिक संकल्पना सर्वसामान्यांसाठी सुलभ करणे हा आहे. ==संदर्भसूची== *"गोवेश्वर महिमासंहिता", 2026, ISBN:978-81-998252-8-4, 978-81-998252-3-9, 978-81-998252-5-3, भाषा: मराठी, हिंदी, इंग्रजी *"भक्ती का बालसखा", 2026, ISBN: 978-81-998252-7-7, 978-81-998252-4-6, भाषा: मराठी, हिंदी ==== वारसा आणि प्रभाव ==== नरेंद्राचार्य यांना अनुयायी असा संत मानतात जो धर्म आणि समाजकार्यात समतोल राखतो. नरेंद्राचार्य यांना अनुयायी असा संत मानतात जो धर्म आणि समाजकार्यात समतोल राखतो. त्यांचे कार्य शिक्षण, आरोग्य, पर्यावरण संरक्षण आणि तंत्रज्ञानाधारित समाजसेवा या क्षेत्रांत पसरलेले आहे. स्वतंत्र व स्थानिक अहवालांनुसार त्यांनी पारंपरिक धर्मशिक्षण आणि आधुनिक सामाजिक सहभाग यांचा अ‌द्वितीय संगम साधला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/|title=पंधरा दिवसांत दीड लाख रक्त बाटल्या संकलन|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.haribhoomi.com/news/31199/696d2d8c10fd2|title=जल-संरक्षण जनआंदोलन में उत्कृष्ट योगदान पर नलकसा सत्संग सेवा केंद्र सम्मानित|website=epaper.haribhoomi.com|language=en-US|url-status=live|access-date=2026-02-05}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == सन्मान आणि पुरस्कार == नरेंद्राचार्य यांना राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर अनेक पुरस्कार आणि सन्मान मिळाले आहेत. २००० - शिवतेज पुरस्कारः सामाजिक व धार्मिक सेवेसाठी. ११ एप्रिल २००४ धर्माचार्य आणि पीठाधीश्वर पदवी उज्जैन येथे. २१ ऑक्टोबर २००५ - जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य पदवी अयोध्या येथे. २६ मे २००८ - समाजसेवा पुरस्कारः सावरकर स्मारक, मुंबई. ५ डिसेंबर २००८ - वीर जीव महाला पुरस्कारः वाई, सातारा. २५ मे २००९ - वीर सावरकर पुरस्कारः विक्रम सावरकर, मुंबई. २० फेब्रुवारी २०१० - राष्ट्रसंत पदवीः शिवप्रतिष्ठान, कोल्हापूर. २० ऑगस्ट २०१० - धर्माचार्य ब्रह्मचारी विश्वनाथजी पुरस्कारः डॉ. मोहनराव भागवत यांच्या हस्ते. १४ एप्रिल २०१२ - आंतरराष्ट्रीय शांतता सन्मानः अमेरिकेतील जे.एन.एम.जी. फाउंडेशन, न्यू यॉर्क, २३ डिसेंबर २०१६ - धर्मसंस्कृती महाकुंभ पुरस्कारः बद्रीनाथाचे जगद्‌गुरू शंकराचार्य श्री वासुदेवानंद सरस्वती यांच्या हस्ते. १४ जून २०२२ - राज्यस्तरीय रक्तदान गौरवः महाराष्ट्र राज्य रक्त संक्रमण परिषदेमार्फत. १४ फेब्रुवारी २०२५ - मराठा समाजरत्न पुरस्कारः अखिल भारतीय मराठा महासंघाकडून. २० फेब्रुवारी २०२५ - राज्यस्तरीय रक्तदान गौरव (दुसऱ्यांदा): महाराष्ट्र सरकारकडून. १४ जून २०२५ - इंडियन रेड क्रॉस सोसायटी सन्मानः तेलंगणाचे राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा यांच्या हस्ते, "वर्ल्ड ब्लड डोनर डे" निमित.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=1099,1566,1460,2290&id=story8&pageno=http://epaper.prahaar.in/16062025/Ratnagiri/Page8.jpg|title=रक्त संकलनातील योगदानाबद्दल तेलंगणा राज्यपालांच्या हस्ते जगद्‌गुरु नरेंद्राचार्य महाराज संस्थानचा सन्मान|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> == संदर्भ == hth61h02nszwyhu3q1w34gb8ezu5vb1 2696873 2696872 2026-07-25T12:52:43Z ~2026-41261-58 185611 सूची 2696873 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट धार्मिक जीवनचरित्र|नाव=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य|चित्र=Ramanandacharya Narendracharya.jpg|चित्र_शीर्षक=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य २०२५ मध्ये|जन्म_दिनांक={{birth date and age|1966|10|21|df=y}}|धर्म=[[हिंदू धर्म]]|गुरू=समर्थ सद्गुरू काडसिद्धेश्वर महाराज|संप्रदाय=[[रामानंद पंथ]]|विशेष=जगद्गुरू रामानंदाचार्य}} '''जगद्गुरू रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य''' हे भारतीय धार्मिक आणि आध्यात्मिक गुरू असून महाराष्ट्रातील रामानंदाचार्य दक्षिणपीठ – [https://www.google.com/maps/place/Jagadguru+Ramanandacharya+Shri+Swami+Narendracharayaji+Nanijdham./@16.9800212,73.5218245,17.71z/data=!4m14!1m7!3m6!1s0x3bc1de28b3cf5c81:0xbea1c84e19c1476!2zSmFnYWRndXJ1IFJhbWFuYW5kYWNoYXJ5YSBOYXJlbmRyYWNoYXJheWFqaSBOYW5pamRoYW0uICgg4KSc4KWB4KSo4KS-IOCkruCkoCk!8m2!3d16.9718662!4d73.5324155!16s%2Fg%2F1w_vlqmt!3m5!1s0x3bc1df0036b77a7d:0x111c9dc7a2c04f52!8m2!3d16.9799443!4d73.5216693!16s%2Fg%2F11vrjgzt32!5m1!1e1?authuser=0&entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDkzMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D नाणीजधाम] यांचे पीठाधीश्वर आहेत. ते [[रामानंदाचार्य|आद्य जगद्गुरू रामानंदाचार्य]] यांचे उत्तराधिकारी म्हणून मान्यताप्राप्त असून वैष्णव धर्मातील [[रामानंद पंथ|रामानंदी परंपरेतील]] एक प्रमुख व्यक्तिमत्व आहेत. त्यांना २१ ऑक्टोबर २००५ रोजी अखिल भारतीय षड्दर्शन आखाडा परिषद यांच्या वतीने वैष्णव आखाडे, उप-आखाडे, चार प्रमुख संप्रदाय आणि खालसा शाखांच्या उपस्थित आयोजित समारंभात '''जगद्गुरू रामानंदाचार्य''' ही पदवी बहाल करण्यात आली. ही पदवी त्यांच्या रामनाम भक्तीच्या प्रचारासाठी आणि [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतात]] रामानंदी परंपरेचा प्रचार करण्यातील योगदानाची दखल लक्षात घेऊन प्रदान करण्यात आली. जगद्गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य हे महाराष्ट्रातील रामानंदाचार्य दक्षिणपीठाचे नेतृत्व करतात, जे आद्य जगद्‌गुरू स्वामी रामानंदाचार्यांच्या परंपरेतील तीन प्रमुख पीठांपैकी एक आहे. इतर दोन पीठांमध्ये - [[वाराणसी|वाराणसीतील]] पंचगंगा घाटावरील श्री मठ (ज्यांचे पीठाधीश्वर [[:hi:स्वामी_रामनरेशाचार्यजी_महाराज|जगद्‌गुरू स्वामी रामनरेशाचार्य]] आहेत) आणि मध्यप्रदेशातील चित्रकूट येथील तुलसीपीठ (ज्यांचे पीठाधीश्वर [[रामभद्राचार्य|जगद्‌गुरू स्वामी रामभद्राचार्य]] आहेत) यांचा समावेश आहे. त्यांच्या आध्यात्मिक मार्गदर्शन व मानवतावादी उपक्रमांद्वारे नरेंद्राचार्य यांनी समकालीन भारतात रामानंदी परंपरेच्या संवर्धन आणि प्रसारामध्ये मोलाचे योगदान दिले आहे. == जन्म आणि आरंभीचे जीवन == नरेंद्राचार्य यांचा जन्म २१ ऑक्टोबर १९६६ रोजी रात्री १० वाजता, महाराष्ट्र राज्यातील [[रत्‍नागिरी|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्यातील नाणीज या गावात झाला. हा दिवस आश्विन शुद्ध अष्टमी आणि [[शारदीय नवरात्र|नवरात्री]] उत्सवाचा प्रसंग होता. [[कोकण]] किनाऱ्यावर वसलेले नाणीज हे गाव आपल्या नैसर्गिक सौंदर्य, आंबा, फणस, काजू, नारळ व सुपारीच्या समृद्ध शेतीसाठी प्रसिद्ध आहे. "नाणीज" हे नाव संस्कृतमधील "ना" (नाही) आणि "निज" (झोप) या शब्दांपासून निर्माण झालेले मानले जाते ज्याचा अर्थ असा की जे कधी झोपत नाही सदैव जागृत, सजग आणि आध्यात्मिक चैतन्यपूर्ण स्थान. ==== कुटुंब आणि वंशपरंपरा ==== नरेंद्राचार्य यांचा जन्म [[दत्तात्रेय|श्री दत्तात्रेय]] महाराजांचे भक्त असलेल्या सुभद्रा आणि बाबुराव गोविंदराव सुर्वे यांच्या घरी झाला. सुर्वे कुटुंब हे [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सूर्यवंशीय]] (सूर्यवंशातील) असून, वसिष्ठ गोत्राचे आहे. त्यांचे कुलदैवत म्हणजे [[तुळजाभवानी|तुळजापूरची श्री भवानी माता]] आणि देवक म्हणजे पंचपल्लव (पाच पवित्र पाने) व सूर्यफूल. ==== बालपणातील आध्यात्मिक प्रवृत्ती ==== बालवयापासूनच नरेंद्राचार्य यांना आध्यात्मिक साधना व भक्तीचे प्रगाढ आकर्षण होते. विशेषतः त्यांच्या आई सुभद्रांच्या प्रेरणेने त्यांना श्री दत्तात्रेयांप्रती अतिशय गाढ भक्ती निर्माण झाली. ते बालपणीच अत्यंत एकाग्र, चिकाटीने प्रयत्न करणारे होते- मग ते भक्ति-साधना असो, [[सामाजिक कार्य]] असो किंवा ग्रामकार्य. त्यांच्या बालपणीच्या अनेक अनुभवांतून असे दिसून येते की त्यांच्याकडे असामान्य जागरुकता व अंतर्जानशक्ती होती जसे की घटनेचा पूर्वानुमान करणे किंवा समोरचा काय म्हणणार आहे हे आधीच जाणणे. या गुणांना त्यांच्या लहान वयातील आध्यात्मिक संवेदनशीलतेची चिन्हे मानले गेले. ==== आरंभीचे अनुभव आणि कृती ==== लहानपणीच नरेंद्राचार्य हे अतिशय ध्यानस्थ व एकाग्रचित्त असल्याचे दिसून येते. एक उदाहरण सांगितले जाते, एकदा ते ध्यानस्थ बसले असताना त्यांच्या अंगावर एक लहान विंचू आला, परंतु ते अचल अवस्थेत ध्यानात मग्न राहिले; हे त्यांच्या एकाग्रतेचे प्रतीक मानले जाते. लहानपणापासूनच नरेंद्राचार्य यांच्यात [[नेतृत्व|नेतृत्वगुण]], संघटनशक्ती आणि सामूहिक कार्याची आवड दिसून येत होती. इयत्ता पाचवी-सहावीत असतानाच त्यांनी आपल्या गावात सार्वजनिक [[दत्तजयंती]] उत्सवाचे आयोजन सुरू केले ही परंपरा आजही नाणीजधाममध्ये सुरू आहे. कोकणात [[होळी]] हा सण प्रामुख्याने वयस्कर लोक साजरा करतात, पण सुमारे वयाच्या दहाव्या-अकराव्या वर्षी नरेंद्राचार्यजींनी आणि त्यांच्या मित्रांनी फाल्गुन शुद्ध पंचमी ते पौर्णिमा दरम्यान बालहोळी उत्सव सुरू केला ही प्रथा आजही सुरू असून त्यांच्या बालपणातील सामाजिक संघटनशीलतेचे द्‌योतक आहे.स्वामी नरेंद्राचार्य महाराज यांचे बालपण अतिशय भक्तिमय व आनंदात गेले कारण ते खुद्द दत्तांचे अवतार आहेत. ==== शैक्षणिक आवड आणि दृष्टीकोन ==== शालेय जीवनात नरेंद्राचार्य यांना गणित, विज्ञान आणि इतिहास या विषयांत विशेष रुची होती. गणितातील त्यांची प्रावीण्यता नंतर त्यांच्या आध्यात्मिक ज्ञानप्रसार आणि [[माहिती तंत्रज्ञान]] (IT) च्या साहाय्याने सामाजिक कार्याचे व्यवस्थापन या दृष्टीकोनावर प्रभाव टाकणारी ठरली. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली सुमारे १५० ते २०० आयटी तज्ञांचे एक संघ त्यांच्या संकल्पनांवर आधारित अनेक सॉफ्टवेअर प्रणाली विकसित करत आहे. अहवालांनुसार, त्या सर्व प्रणालींमधील बहुतांश मुख्य तर्करचना (core logic) स्वतः नरेंद्राचार्य यांनी दिली आहे. निरीक्षकांच्या मते, त्यांच्या शालेय अभ्यासातील विषयांतील आवड, नेतृत्वगुण आणि धोरणात्मक विचारशक्ती यांनी, त्यांना शिक्षण आणि तंत्रज्ञानासोबत आध्यात्मिक आचरणाची सांगड घालण्याच्या कार्यात पुढे नेले. == आध्यात्मिक प्रवास आणि नेतृत्व == ==== आध्यात्मिक मार्गदर्शन आणि कौटुंबिक जीवन ==== स्वामी नरेंद्राचार्यांचे आराध्य दैवत म्हणजे [[गजानन महाराज|श्री गजानन महाराज]], शेगाव, जे ब्रह्मज्ञान आणि आत्मचेतना यावरील आपल्या शिकवणीसाठी प्रसिद्ध आहेत. त्यांच्या जीवनातील या मार्गदर्शनानेच त्यांचा आध्यात्मिक मार्ग आणि वैराग्याचा दृष्टीकोन आकार घेतला. या काळातच त्यांचा सरकारी नोकरीसारख्या सांसारिक कार्यावरील रस कमी झाला. सामाजिक प्रथेनुसार, त्यांच्या पालकांनी १५ ऑक्टोबर १९८५ रोजी त्यांचा विवाह शोभना रसाळ (जन्म २ जून १९६८) यांच्याशी लावला ज्या नंतर सुप्रिया नरेंद्र सुर्वे या नावाने ओळखल्या गेल्या. या दाम्पत्याला २४ ऑक्टोबर १९८८ रोजी कानिफनाथ नावाचा एक पुत्र झाला. कुटुंबाने हे त्यांच्या सांसारिक जबाबदाऱ्यांच्या पूर्ततेचे चिन्ह मानले; परंतु असे सांगितले जाते की नरेंद्राचार्य यांनी या जबाबदाऱ्यांच्या पूर्ततेतूनच अधिक गाढ आध्यात्मिक जीवनाकडे जाण्याची प्रेरणा घेतली. हा काळ त्यांच्या वैराग्य आणि आध्यात्मिक सेवेकडे अधिक झुकण्याचा प्रारंभबिंदू ठरला. ==== आध्यात्मिक गुरू व परंपरा ==== नरेंद्राचार्य यांची साधना श्री गजानन महाराज, शेगाव यांच्या उपासनेने प्रेरित होती. हळूहळू लोक त्यांच्याकडे आध्यात्मिक मार्गदर्शन आणि व्यवहारिक सल्ल्यासाठी येऊ लागले. त्यांचे मार्गदर्शन स्पष्ट, सोपे आणि व्यावहारिक म्हणून ओळखले जात होते. काळानुसार त्यांच्या सभोवती भक्तसमुदायाची एक वलयं निर्माण झाली जी [[भजन|सामूहिक भजन]], नामस्मरण आणि भक्तिप्रवृत्तीच्या कार्यक्रमांत सहभागी झाली. १९८९ साली, त्यांच्या निवासस्थानी श्री गजानन महाराजांचा प्रकट दिन उत्सव प्रथमच साजरा करण्यात आला. ==== दीक्षा आणि गुरू परंपरा ==== ३० जानेवारी १९९१ रोजी नरेंद्राचार्य यांनी समर्थ सद्‌गुरू काडसिद्धेश्वर महाराज यांना आपले आध्यात्मिक गुरू म्हणून स्वीकारले आणि [[दीक्षा]] प्राप्त केली. ही दीक्षा इंचगिरी संप्रदाय किंवा निम्बार्काचार्य गुरू परंपरेशी संबंधित आहे, ज्याची मुळं भगवान दत्तात्रेयांचे शिष्य आणि नवनाथ सिद्धांपैकी एक रेवण सिद्धनाथ यांच्याकडे जातात. ही परंपरा नंतर नारायणराव (गुरू लिंग जंगम महाराज), रघुनाथप्रिय महाराज (तंजावूर, तमिळनाडू), [[भाऊसाहेब महाराज]] (उमदी इंचगिरी) आणि समर्थ सद्‌गुरू सिद्धरामेश्वर महाराज (पठरी, सोलापूर) यांच्या मार्गे पुढे आली. यानंतर ही परंपरा समर्थ मुप्पिन कडसिद्धेश्वर महाराज कणेरी मठ, कोल्हापूरचे २६वे आचार्य यांच्या हाती आली. त्यांच्या मार्गदर्शनाखालीच नरेंद्राचार्य यांनी या आध्यात्मिक परंपरेत औपचारिक प्रवेश केला. ==== आश्रम स्थापना आणि स्व-स्वरूप संप्रदाय ==== एप्रिल १९९१ मध्ये नरेंद्राचार्य यांनी महाराष्ट्रातील नाणीज येथील आपल्या पितृभूमीवर आश्रमाची स्थापना केली<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.google.com/maps/place/Jagadguru+Ramanandacharya+Narendracharayaji+Nanijdham.+(+%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BE+%E0%A4%AE%E0%A4%A0)/@16.971999,73.5323516,18z/data=!4m6!3m5!1s0x3bc1de28b3cf5c81:0xbea1c84e19c1476!8m2!3d16.9718662!4d73.5324155!16s/g/1w_vlqmt!5m1!1e1?authuser=0&entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MTAwMS4wIKXMDSoASAFQAw==|title=जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचारायजी नाणीजधाम ( जुना मठ) · XGCJ+PXV, Kolhapur - Ratnagiri Rd, Nanij, Maharashtra 415803, भारत|website=जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचारायजी नाणीजधाम ( जुना मठ) · XGCJ+PXV, Kolhapur - Ratnagiri Rd, Nanij, Maharashtra 415803, भारत|language=mr-US|access-date=2025-10-06}}</ref>, उ‌द्देश होता - भक्तिमार्गाचा प्रसार करणे आणि आध्यात्मिक मार्गदर्शन उपलब्ध करणे. २४ फेब्रुवारी १९९२ रोजी त्यांनी औपचारिकरित्या स्व-स्वरूप संप्रदाय ची स्थापना केली, हा संप्रदाय स्व-चेतना (self-realization) आणि सामाजिक जबाबदारी यांचा संगम घडवणारा आहे. या संप्रदायाचा मुख्य संदेश आहे - '''तुम्ही जगा, दुसऱ्याला जगवा'''. हा संदेश व्यक्तिगत प्रगती आणि सामूहिक कल्याणाचे प्रतीक आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sankettimes.com/16318/|title="तुम्ही जगा , दुस-याला जगवा" ऊँ नरेंद्रनाथाय नमः - Sanket Times । संकेत टाइम्स|date=2017-12-04|language=en-US|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== तत्त्वज्ञान आणि शिकवण ==== नरेंद्राचार्य यांच्या शिकवणींमध्ये सेवा, [[शिक्षण]] आणि हिंदू सांस्कृतिक व आध्यात्मिक परंपरांचे संवर्धन हे केंद्रस्थानी आहेत. ते नीतिमूल्यपूर्ण जीवन, सामाजिक जबाबदारी आणि आध्यात्मिक शिस्त यांना मानवी जीवनाचे मुख्य आधारस्तंभ मानतात. त्यांचा मुख्य संदेश आहे - तुम्ही जगा, दुसऱ्याला जगवा. हा संदेश यावर भर देतो की व्यक्तीचे आचरण नैतिक व आध्यात्मिक मूल्यांशी सुसंगत असावे. त्यांच्या मतानुसार, मानवी जीवन हे स्व-प्राप्ती (self-realization) आणि परमात्म्याशी एकरूप होण्याची (सायुज्य मुक्ती) एक अद्वितीय संधी आहे. ते समाजातील वंचित घटकांबद्दल करुणा हे प्रत्येकाचे आध्यात्मिक कर्तव्य आहे असे सांगतात आणि सत्य, शिस्त, व निःस्वार्थ सेवा (सेवा) यांचा आग्रह धरतात. त्यांचे तत्त्वज्ञान "त्रिसूत्री" या रुपात मांडले जातेः १. डोळे विद्यानवादी ठेवा. २. मन अध्यात्मवादी ठेवा. ३. बुद्धी वास्तववादी ठेवा. ही चौकट व्यक्तीला [[श्रद्धा]], [[विवेकबुद्धी|विवेक]] आणि [[व्यवहारवाद|व्यवहार्यता]] यांचा समतोल राखण्यास प्रेरित करते. ते शिकवतात की साधना (spiritual practice), सेवा (selfless service), आणि आचरण (ethical conduct) या तिन्हींच्या संगमातूनच अर्थपूर्ण जीवन घडते. ==== कार्य आणि उपक्रम ==== नरेंद्राचार्य आपल्या आश्रमाशी संलग्न असलेल्या संस्थांमार्फत धार्मिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक कार्यक्रमांचे नेतृत्व करतात. त्यांचे कार्यक्षेत्र शिक्षण, [[नैसर्गिक पर्यावरण|पर्यावरण]], [[प्रशासनशास्त्र|प्रशासन]], [[साहित्य|साहित्यनिर्मिती]] आणि मानवसेवा या क्षेत्रांत विस्तारलेले आहे, विशेषतः महाराष्ट्र आणि गोवा राज्यांमध्ये. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली दरवर्षी २१ ऑक्टोबर रोजी आध्यात्मिक [[दिनदर्शिका]] प्रकाशित केली जाते. या दिनदर्शिकेत भक्ती आचरणाशी संबंधित महत्त्वाच्या तिथी नमूद केल्या जातात आणि अनुयायी त्या दिवशी सामूहिक ध्यान व प्रार्थना करतात. == अखाडा परिषदेतील मान्यता == ==== अखिल भारतीय अखाडा परिषदेची दखल ==== २००३ च्या [[सिंहस्थ कुंभमेळा|नाशिक कुंभमेळ्यात]] नरेंद्राचार्य यांच्या आध्यात्मिक आणि सामाजिक कार्याची दखल वरिष्ठ संतांनी घेतली. त्या वेळी अखिल भारतीय षड्दर्शन अखाडा परिषदेचे अध्यक्ष महंत ज्ञानदास महाराज यांनी त्यांना परंपरागत साधू परंपरेत सामील होण्याचे आमंत्रण दिले. ११ एप्रिल २००४, उज्जैन कुंभमेळ्यात त्यांना निर्वाणी अखाड्यात औपचारिकरित्या शिष्य म्हणून स्वीकारण्यात आले आणि "महंत नरेंद्रदास" हे नाव देण्यात आले. दक्षिण भारतात स्वतंत्र वैष्णव धार्मिक पीठ नसल्याचे लक्षात घेऊन आणि त्यांच्या नेतृत्वगुणांची दखल घेऊन, वैष्णव आखाड्‌यांच्या सदस्यांनी त्यांना जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य म्हणून नियुक्त करण्याचा प्रस्ताव मांडला, जेणेकरून वैष्णव धर्माचा व भक्तिमार्गाचा व्यापक प्रसार साधता येईल. ==== जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य पट्टाभिषेक ==== नरेंद्राचार्य यांच्या आध्यात्मिक, धार्मिक आणि सामाजिक कार्याच्या विस्तारामुळे, अखिल भारतीय षड्‌दर्शन अखाडा परिषदेने त्यांना [[वैष्णव पंथ|वैष्णव परंपरेतील]] आद्य जगद्‌गुरू रामानंदाचार्याचे उत्तराधिकारी म्हणून मान्यता दिली. २१ ऑक्टोबर २००५ रोजी [[अयोध्या]] येथे त्यांच्या पट्टाभिषेक समारंभाचे आयोजन करण्यात आले, ज्यात महंत ज्ञानदास महाराज, अखाडा परिषदेचे सदस्य, निर्वाणी, निर्मोही व दिगंबर अखाडे व त्यांचे उप-अखाडे, चतुःसंप्रदायांचे प्रमुख, वैष्णव खालसा संघटना तसेच उदासीन, मोठे उदासीन व निर्मल अखाड्यांचे प्रतिनिधी उपस्थित होते. या समारंभात त्यांना औपचारिकरित्या "'''जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य'''" म्हणून अभिषिक्त करण्यात आले. ==== रामानंदी परंपरेतील योगदान ==== नरेंद्राचार्य हे समकालीन रामानंदी परंपरेतील प्रमुख संत असून, त्यांनी धार्मिक ज्ञानाचा प्रसार आणि आध्यात्मिक जागृतीचा प्रचार यासाठी महत्त्वपूर्ण कार्य केले आहे. त्यांनी शास्त्राध्ययन आणि धर्मशिक्षण अधिक सर्वसामान्यांसाठी उपलब्ध करण्यासाठी अनेक मठ आणि केंद्रे स्थापन केली आहेत. ही केंद्रे आता केवळ उपासनेसाठी नसून ज्ञान, साधना आणि सांस्कृतिक शिक्षणाची केंद्रे म्हणूनही कार्यरत आहेत. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली शास्त्रांचा अभ्यास, [[अध्यात्म]] आणि [[विज्ञान]] यांचा संगम साधला गेला आहे. २०१९ पासून, ते दररोज सकाळी ६ ते ७ वाजेपर्यंत ऑनलाइन अध्यात्म वर्ग घेतात, ज्यात गंभीर आध्यात्मिक संकल्पना सोप्या भाषेत समजावल्या जातात. २०१६ पासून, दर रविवारी डिजिटल [[सत्संग|सत्संगाचे]] आयोजन केले जाते, ज्यामुळे [[भक्ती|सामूहिक भक्ती]] आणि अखंड जप संस्कार वृद्धिंगत झाले आहेत. त्यांच्या दृष्टिकोनानुसार भक्ती ही फक्त विधी नसून जीवनशैली आहे, ज्यात सेवा, सहकार्य आणि सामूहिक सहभाग यांना महत्त्व आहे. रामानंदी परंपरेतील पारंपरिक वैष्णव भक्तीला त्यांनी विशिष्टअद्वैत तत्त्वज्ञानाच्या रूपात सुसंरचित आणि सर्वांसाठी सुलभ केले आहे. ते गंभीर तात्त्विक विषय साध्या भाषेत मांडतात, त्यामुळे भक्तीचा मार्ग सर्वसामान्य जनतेसाठी समजण्यास सुलभ झाला आहे. ते जात, वर्ग, लिंग किंवा सामाजिक स्तर यांच्या भेदाशिवाय भक्तीचे समान अधिकार अधोरेखित करतात. त्यांच्या शिकवणीत शरणागती (प्रपत्ती) ही सर्वांसाठी खुली आहे भक्ती ही फक्त संन्याशांची गोष्ट नसून प्रत्येक व्यक्तीसाठी उपलब्ध मार्ग आहे. ==== दक्षिणपीठाची स्थापना ==== या प्रसंगीच नाणीज यास रामानंदाचार्य दक्षिणपीठ नाणीजधाम म्हणून मान्यता देण्यात आली. हे आद्य जगद्‌गुरू रामानंदाचार्यांचे दक्षिणेतील आध्यात्मिक आसन आहे. तीन प्रमुख पीठे '''1.''' '''श्री मठ - पंचगंगा घाट, वाराणसी''' पीठाधीश्वरः जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य रामनरेशाचार्य '''2. तुलसीपीठ - चित्रकूट, मध्यप्रदेश''' पीठाधीश्वरः जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य रामभद्राचार्य '''3. रामानंदाचार्य दक्षिणपीठ नाणीजधाम, महाराष्ट्र''' पीठाधीश्वरः जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kuberbhoomi.com/?p=66679|title=जगद्गुरु रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य जी महाराज, दक्षिण भारत पीठ के पीठाधीश्वर है।उनका शुभागमन छत्तीसगढ़ की पावन धरा पर आगमन बुधवार 5 फरवरी 2025 को सेक्टर 7 बी एस पी सीनियर सेकेंडरी स्कूल मैदान,मुख्य रोड भिलाई में हो रहा है।|language=en-US|access-date=2025-10-06}}</ref> या मान्यतेमुळे ते रामानंदी परंपरेतील प्रमुख नेते म्हणून स्थापित झाले आणि दक्षिण भारतातील वैष्णव परंपरेचा विस्तार साधला गेला. == संदेश == "तुम्ही जगा, दुसऱ्याला जगवा" जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य स्वामी नरेंद्राचार्य नीतिक आचरण, निःस्वार्थ सेवा आणि आध्यात्मिक साधना यावर आधारित जीवनाचा उपदेश करतात. त्यांच्या मते मानवी जीवन हे देवाशी एकरूप होण्यासाठीची संधी आहे. ते सांगतात की आपले आचरण, मूल्ये आणि जीवनपद्धती अशा असाव्यात की त्या इतरांना प्रेरणा देतील आणि समाजाच्या उन्नतीस हातभार लावतील. == कार्य आणि सामाजिक उपक्रम == नरेंद्राचार्य यांच्या मार्गदर्शनाखाली जगद्‌गुरू नरेंद्राचार्य महाराज संस्थान<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.jnms.org/index.php/hi/|title=जगद्गुरू नरेंद्राचार्य महाराज संस्थान|url-status=live}}</ref> आणि संजीवन ट्रस्ट यांसारख्या अनेक संस्था शिक्षण, आरोग्य, समाजकल्याण, पर्यावरण आणि आध्यात्मिक शिक्षणाच्या क्षेत्रात कार्यरत आहेत. ==== शिक्षण ==== ग्रामीण व आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल मुलांसाठी फ्री इंग्रजी माध्यम शाळा आणि महावि‌द्यालये स्थापन केली गेली आहेत<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/bhoomipujan-ceremony-of-college-building-work-of-narendra-maharaj-educational-institute-at-nanij-in-ratnagiri/701957|title=नितीन गडकरी यांच्या हस्ते नरेंद्र महाराज इन्स्टिट्यूट कॉलेज इमारत कोनशिलेचे अनावरण|date=2023-04-01|website=Zee 24 taas|language=mr|access-date=2025-10-06}}</ref>. संस्थान अंतर्गत चालणाऱ्या वैदिक पाठशाळांमध्ये [[वेद|वेदाध्ययन]] आणि [[पुरोहित]] प्रशिक्षण दिले जाते. आणि महावि‌द्यालये स्थापन केली गेली आहेत<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=36,1710,563,2284&id=story8&pageno=http://epaper.prahaar.in/22052024/Ratnagiri/Page8.jpg|title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On May, 22 2024, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 8, Article Id story8|website=Epaper Prahaar|access-date=2025-10-06}}</ref>. संस्थान अंतर्गत चालणाऱ्या वैदिक पाठशाळांमध्ये वेदाध्ययन आणि पुरोहित प्रशिक्षण दिले जाते. मुलींसाठी स्वतंत्र संस्था स्थापून स्त्रियांच्या वैदिक शिक्षण<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=296,126,1097,634&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/09072025/Ratnagiri/Page8.jpg|title=मुलींसाठीच्या वेद पाठशाळेचा उपक्रम स्तुत्य - रवींद्र चव्हाण|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> व सहभागाला प्रोत्साहन दिले जाते. ==== आरोग्य व मानवसेवा ==== संस्थानमार्फत मोफत रुग्णवाहिका सेवा<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250416_3_8|title=Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi & Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today’s News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे|website=epaper.lokmat.com|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tarunbharat.net/Encyc/2023/8/5/Free-Ambulance-behalf-of-Narendra-Maharaj-Sansthan.html|title=नरेंद्र महाराज संस्थानच्या वतीने मोफत रुग्णवाहिका|website=www.tarunbharat.net|language=en|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=28,1439,1460,1744&id=story8&pageno=http://epaper.prahaar.in/16042025/Ratnagiri/Page2.jpg|title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Apr, 16 2025, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 2, Article Id story8|website=Epaper Prahaar|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.pudhari.news/editionname/Ratnagiri/PUDHARI_RAT/page/5/article/PUDHARI_RAT_20250415_05_4|title=महामार्गावरील २६,६४७ अपघात्ग्रस्थाना जीवनदान|website=epaper.pudhari.news|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, वैद्यकीय शिबिरे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dainikprabhat.com/blood-donation-of-52-people-in-the-camp-of-narendra-maharaj-sansthan/|title=Pune District : नरेंद्र महाराज संस्थानच्या शिबिरात ५२ जण|last=वृत्तसेवा|first=प्रभात|date=2025-01-08|website=Dainik Prabhat|language=mr|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, रक्तदान मोहिमा<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.pudhari.news/editionname/maineidition/PUDHARI_RAT/page/9/article/PUDHARI_RAT_20240212_09_12|title=१ लाख रक्त बाटल्यांचा संकल्प|website=epaper.pudhari.news|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250107_4_13|title=अवघ्या दोनच दिवसात ३५ हजारांवर रक्त बाटल्यांचे संकलन|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, व्यसनमुक्ती कार्यक्रम<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=918,125,1458,673&id=story3&pageno=http://epaper.prahaar.in/13092025/Ratnagiri/Page2.jpg|title=नरेंद्राचार्यजी यांच्या प्रेरणेतून पुणे , मुंबई , ठाणे येथे व्यसन मुक्तीबाबत जनजागृती मोहीम|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, आणि आपत्तीग्रस्तांना अन्न, औषधे व साहाय्य दिले जाते. अपंग व अल्पआय वर्गातील लोकांसाठी आर्थिक<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://prahaardigital.com/31822/|title=जगद्गुरू नरेंद्रचार्यजी महाराज पादुका दर्शन सोहळा निमित्त नाटे येथे गरजूंना मोफत घरघंट्या, ग्रासकटर, शितपेट्या वाटप|last=onlinenews|date=2023-10-17|website=प्रहार डिजिटल : Prahaar Digital|language=en-US|access-date=2025-10-06|archive-date=2025-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20251006015346/https://prahaardigital.com/31822/|url-status=dead}}</ref> आणि वैद्यकीय मदत पुरवली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mid-day.com/lifestyle/culture/article/Jagadguru-Narendracharya-Maharaj-Sansthan-contributes-Rs-12-crore-towards-Relief-Funds-to-combat-Covid19--22771296|title=COVID-19:Jagadguru Narendracharya Maharaj Sansthan donates Rs 1.2 crore|date=2020-05-07|website=Mid-day|language=en|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== सामाजिक सुधारणा ==== संस्थानने अंधश्रद्धाविरोधी जनजागृती, युवक व महिला सक्षमीकरण, आणि घरवापसी उपक्रम राबवले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindujagruti.org/news/1737.html|title=235 families return back to Hindu Dharma|website=Hindu Janajagruti Samiti|language=en-US|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.reddit.com/r/politicalhindus/comments/1k9ngo3/on_april_18_in_the_presence_of_jagadguru/|title=१८ एप्रिल रोजी, जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्याजी महाराज यांच्या उपस्थितीत पालघरमध्ये ५०६ कुटुंबांनी हिंदु धर्म स्वीकारला. त्यांनी आतापर्यंत सुमारे १.५ लाख कुटुंबांचे घरवापसी घडवून आणले आहे|website=www.reddit.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://deshgujarat.com/2009/12/21/2000-gujarat-tribals-return-to-hinduism-in-surat/|title=2,000 Gujarat tribals return to Hinduism in Surat|last=DeshGujarat|date=2009-12-21|website=DeshGujarat|language=en-US|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== पर्यावरण संवर्धन ==== त्यांच्या नेतृत्वाखाली वसुंधरा पायी दिंडी या वार्षिक पदयात्रे‌द्वारे हवामान बदल व पर्यावरण रक्षणाचा संदेश दिला जातो. वृक्षारोपण, पाणी संवर्धन, नवीकरणीय ऊर्जा आणि स्वच्छता मोहिमा राबविल्या जातात. ग्रीन व्हिलेज मोहिमेअंतर्गत अनेक गावांना शाश्वत पर्यावरणीय पद्धतीकडे प्रेरित करण्यात आले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250918_4_12|title=पर्यावरणाच्या जागृतीसाठी वसुंधरा दिंड्या|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=391,1059,1448,1516&id=story5&pageno=http://epaper.prahaar.in/18092025/Ratnagiri/Page8.jpg|title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्यजी यांचा प्रेरणेतून पर्यावरण जागृतीसाठी ७ वसुंधरा पायी दिंडया|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== तंत्रज्ञान व डिजिटल उपक्रम ==== शिक्षण व धर्मप्रसारासाठी आयटी सॉफ्टवेअर प्रणाली विकसित करण्यात आल्या आहेत. YouTube आणि WhatsApp सारख्या माध्यमांतून धार्मिक प्रवचने, शैक्षणिक माहिती आणि सामाजिक कार्यक्रमांचे प्रसारण केले जाते. ==== संस्कृती आणि अध्यात्म ==== नाणीजधाम आणि संलग्न केंद्रांवर साप्ताहिक सत्संग, वारी, नववर्ष सोहळे, आणि भजन संध्याकाळी आयोजित केल्या जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250711_4_10|title=भर पावसात नाणिजक्षेत्री भाविकांच्या भक्तीचा महापूर|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=297,124,1463,674&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/18042024/Ratnagiri/Page6.jpg|title=श्रीराम जन्मोत्सव सोहळा संपन्न|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> नरेंद्राचार्य यांच्या मार्गदर्शनाखाली संस्थानतर्फे ''‘धर्मक्षेत्र नाणीजधाम’'' हे मासिक प्रकाशित केले जाते. या मासिकामध्ये भारतीय संस्कृती, इतिहास, नीतिशास्त्र आणि धार्मिक परंपरांवरील लेखांचा समावेश असून<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=301,1148,742,1715&id=story5&pageno=http://epaper.prahaar.in/25082025/Ratnagiri/Page3.jpg|title=सकल हिंदूंनी आज भगवान वराह जयंती साजरी करावी|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, सनातन धर्माबद्दल जागरूकता निर्माण करणे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/goa/be-committed-to-protecting-hinduism-jagadguru-narendracharya-maharaj-appeal-to-the-devotees-a-a719/|title=हिंदू धर्म रक्षणासाठी कटिबद्ध व्हा; जगद्‌गुरू नरेंद्राचार्य महाराजांचे भक्तांना आवाहन|last=author/online-lokmat|date=2023-11-29|website=Lokmat|language=mr|access-date=2025-10-06}}</ref> आणि वाचकांमध्ये सांस्कृतिक शिक्षणाचा प्रसार करणे हा त्याचा प्रमुख उद्देश आहे.. तसेच माँ नर्मदा परिक्रमा सेवा अंतर्गत यात्रेकरूंना अन्न व निवास व्यवस्था पुरविली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=299,124,1458,688&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/10042025/Ratnagiri/Page6.jpg|title=रत्नागिरीतील श्री झरी विनायक मंदिराचे जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्यांच्या हस्ते कळशारोहण|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक वारसा संवर्धन ==== ''ज्ञानपीठ'' या नावाने एक केंद्र स्थापन करण्यात आले आहे, ज्यामध्ये विविध भारतीय भाषांमधील प्रवचनकार आणि आध्यात्मिक शिक्षकांना प्रशिक्षण दिले जाते. या केंद्राच्या कार्यात धार्मिक शिक्षण, पारंपरिक ज्ञानप्रणालींचा अभ्यास आणि प्रसार यावर विशेष भर दिला जातो. वैदिक आणि सनातन वारसा जपण्यासाठीच्या प्रयत्नांच्या एक भाग म्हणून<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/ratnagiri/two-and-half-crore-ram-mandir-jagadguru-narendracharyaji-maharaj-sansthan-a292/|title=जगदगुरू नरेंद्राचार्यजी महाराज संस्थानतर्फे राम मंदिरासाठी अडीच कोटी|last=author/lokmat-news-network|date=2021-02-19|website=Lokmat|language=mr|access-date=2025-10-06}}</ref>, संस्थानतर्फे कुंभमेळ्यासारख्या प्रमुख धार्मिक संमेलनांदरम्यान विविध उपक्रम राबविण्यात आले आहेत. या उपक्रमांमध्ये आरोग्य आणि आपत्कालीन सेवा शिबिरे, स्वच्छता मोहिमा, यात्रेकरूंकरिता अन्नदान व्यवस्था तसेच सांस्कृतिक आणि धार्मिक आचारांविषयी जनजागृती कार्यक्रमांचा समावेश आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.abplive.com/states/up-uk/mahakumbh-jagatguru-reply-on-posters-of-darenge-tho-marenge-says-despite-controversy-ann-2854953|title=डरेंगे तो मरेंगे के पोस्टर लगवाने वाले नरेंद्राचार्य महाराज बोले- 'आते रहेंगे यह विचार'|last=मोईन|first=मोहम्मद|date=2025-01-02|website=ABP News|language=hi|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9hindi.com/state/uttar-pradesh/jagadguru-ramanandacharya-narendracharya-put-up-posters-darenge-marenge-mahakumbh-area-gave-clarification-stwash-3036971.html|title='डरेंगे तो मरेंगे'... महाकुंभ क्षेत्र में लगा पोस्टर हटाया गया, जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य ने दी सफाई|last=Bharatvarsh|first=TV9|date=2025-01-02|website=TV9 Bharatvarsh|language=hi|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/prayagraj/story-hinduism-under-threat-jagadguru-narendracharya-s-strong-message-at-kumbh-mela-201735826476349.html|title=डरेंगे तो मरेंगे कहने में गलत क्या है : नरेंद्राचार्य|date=2025-01-02|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== देहदान व अवयवदान ==== २०१६ साली नरेंद्राचार्य यांनी मरणोत्तर देहदानासाठी अभियान सुरू केले, ज्याअंतर्गत ५६,००० हून अधिक अर्ज वैद्यकीय शिक्षण संस्थांकडे पाठवले गेले<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=300,125,1097,703&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/08022025/Ratnagiri/Page2.jpg|title=जगदगुरु नरेंद्राचार्य महाराजांच्या प्रेरणेतून ८१ जणांचे देहदान|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=919,1190,1456,1693&id=story6&pageno=http://epaper.prahaar.in/26042025/Ratnagiri/Page3.jpg|title=जगद्गुरू नरेंद्राचार्यजी महाराजांच्या प्रेरणेतून शिरगाव येथील ९९ वे मरणोत्तर देहदान|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>. फेब्रुवारी २०२५ मध्ये त्यांनी अवयवदान मोहिमेचा विस्तार केला. ज्यात डोळे, त्वचा व अन्य अवयवदानाचे प्रोत्साहन दिले गेले<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.pudhari.news/editionname/maineidition/PUDHARI_RAT/page/7/article/PUDHARI_RAT_20250405_07_4|title=जगद्गुरु नरेंद्राचार्य महाराजांच्या प्रेरणेतून तरुणीचे अवदान|website=epaper.pudhari.news|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>. या अभियानाला व्यापक प्रतिसाद मिळाला<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250111_4_5|title=जगदगुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य महाराजांच्या प्रेरणेतून सुरु असलेले देहदानाचे कार्य गौरवास्पद - नारायण राणे|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> आणि अनेक यशस्वी अवयवदान प्रकरणे पूर्ण झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.pudhari.news/editionname/Ratnagiri/PUDHARI_RAT/page/3/article/PUDHARI_RAT_20250301_03_15|title=जगद्गुरु नरेन्द्राचार्यांचे देहदान, रक्तदानाचे कार्य खूप मोठे : ना. देवेंद्र फडणवीस|website=epaper.pudhari.news|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== साहित्यनिर्मिती ==== नरेंद्राचार्य यांची एक प्रमुख रचना आहे - श्री लीलामृत, सुमारे ३,००० ओर्वीचा काव्यग्रंथ, केवळ १८ दिवसांत पूर्ण केला आहे. त्यांचे लेखन काव्य, तात्त्विक ग्रंथ, आणि भक्तिसाहित्य यामध्ये पसरलेले आहे, आणि त्यांचा उद्देश धार्मिक संकल्पना सर्वसामान्यांसाठी सुलभ करणे हा आहे. ==== वारसा आणि प्रभाव ==== नरेंद्राचार्य यांना अनुयायी असा संत मानतात जो धर्म आणि समाजकार्यात समतोल राखतो. नरेंद्राचार्य यांना अनुयायी असा संत मानतात जो धर्म आणि समाजकार्यात समतोल राखतो. त्यांचे कार्य शिक्षण, आरोग्य, पर्यावरण संरक्षण आणि तंत्रज्ञानाधारित समाजसेवा या क्षेत्रांत पसरलेले आहे. स्वतंत्र व स्थानिक अहवालांनुसार त्यांनी पारंपरिक धर्मशिक्षण आणि आधुनिक सामाजिक सहभाग यांचा अ‌द्वितीय संगम साधला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/|title=पंधरा दिवसांत दीड लाख रक्त बाटल्या संकलन|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.haribhoomi.com/news/31199/696d2d8c10fd2|title=जल-संरक्षण जनआंदोलन में उत्कृष्ट योगदान पर नलकसा सत्संग सेवा केंद्र सम्मानित|website=epaper.haribhoomi.com|language=en-US|url-status=live|access-date=2026-02-05}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==संदर्भसूची== *"गोवेश्वर महिमासंहिता", 2026, ISBN:978-81-998252-8-4, 978-81-998252-3-9, 978-81-998252-5-3, भाषा: मराठी, हिंदी, इंग्रजी *"भक्ती का बालसखा", 2026, ISBN: 978-81-998252-7-7, 978-81-998252-4-6, भाषा: मराठी, हिंदी *"चाइल्डहूड कम्पेनियन ऑफ डिव्होशन", २०२६, ISBN: ९७८-८१-९९८२५२-१-५, भाषा: इंग्रजी *"श्री लीलामृत", २०२६, ISBN: ९७८-८१-९९८२५२-२-२, ९७८-८१-९९८२५२-९-१, भाषा: मराठी, हिंदी *"इंडियन फॅमिली बायोग्राफी", २०२६, ISBN: ९७८-८१-६८६७०६-९-३, भाषा: मराठी == सन्मान आणि पुरस्कार == नरेंद्राचार्य यांना राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर अनेक पुरस्कार आणि सन्मान मिळाले आहेत. २००० - शिवतेज पुरस्कारः सामाजिक व धार्मिक सेवेसाठी. ११ एप्रिल २००४ धर्माचार्य आणि पीठाधीश्वर पदवी उज्जैन येथे. २१ ऑक्टोबर २००५ - जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य पदवी अयोध्या येथे. २६ मे २००८ - समाजसेवा पुरस्कारः सावरकर स्मारक, मुंबई. ५ डिसेंबर २००८ - वीर जीव महाला पुरस्कारः वाई, सातारा. २५ मे २००९ - वीर सावरकर पुरस्कारः विक्रम सावरकर, मुंबई. २० फेब्रुवारी २०१० - राष्ट्रसंत पदवीः शिवप्रतिष्ठान, कोल्हापूर. २० ऑगस्ट २०१० - धर्माचार्य ब्रह्मचारी विश्वनाथजी पुरस्कारः डॉ. मोहनराव भागवत यांच्या हस्ते. १४ एप्रिल २०१२ - आंतरराष्ट्रीय शांतता सन्मानः अमेरिकेतील जे.एन.एम.जी. फाउंडेशन, न्यू यॉर्क, २३ डिसेंबर २०१६ - धर्मसंस्कृती महाकुंभ पुरस्कारः बद्रीनाथाचे जगद्‌गुरू शंकराचार्य श्री वासुदेवानंद सरस्वती यांच्या हस्ते. १४ जून २०२२ - राज्यस्तरीय रक्तदान गौरवः महाराष्ट्र राज्य रक्त संक्रमण परिषदेमार्फत. १४ फेब्रुवारी २०२५ - मराठा समाजरत्न पुरस्कारः अखिल भारतीय मराठा महासंघाकडून. २० फेब्रुवारी २०२५ - राज्यस्तरीय रक्तदान गौरव (दुसऱ्यांदा): महाराष्ट्र सरकारकडून. १४ जून २०२५ - इंडियन रेड क्रॉस सोसायटी सन्मानः तेलंगणाचे राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा यांच्या हस्ते, "वर्ल्ड ब्लड डोनर डे" निमित.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=1099,1566,1460,2290&id=story8&pageno=http://epaper.prahaar.in/16062025/Ratnagiri/Page8.jpg|title=रक्त संकलनातील योगदानाबद्दल तेलंगणा राज्यपालांच्या हस्ते जगद्‌गुरु नरेंद्राचार्य महाराज संस्थानचा सन्मान|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> == संदर्भ == h4yc3y2flr0r98ou93wv5lmj8d0hqre 2696874 2696873 2026-07-25T12:54:01Z ~2026-41261-58 185611 /* संदर्भसूची */ 2696874 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट धार्मिक जीवनचरित्र|नाव=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य|चित्र=Ramanandacharya Narendracharya.jpg|चित्र_शीर्षक=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य २०२५ मध्ये|जन्म_दिनांक={{birth date and age|1966|10|21|df=y}}|धर्म=[[हिंदू धर्म]]|गुरू=समर्थ सद्गुरू काडसिद्धेश्वर महाराज|संप्रदाय=[[रामानंद पंथ]]|विशेष=जगद्गुरू रामानंदाचार्य}} '''जगद्गुरू रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य''' हे भारतीय धार्मिक आणि आध्यात्मिक गुरू असून महाराष्ट्रातील रामानंदाचार्य दक्षिणपीठ – [https://www.google.com/maps/place/Jagadguru+Ramanandacharya+Shri+Swami+Narendracharayaji+Nanijdham./@16.9800212,73.5218245,17.71z/data=!4m14!1m7!3m6!1s0x3bc1de28b3cf5c81:0xbea1c84e19c1476!2zSmFnYWRndXJ1IFJhbWFuYW5kYWNoYXJ5YSBOYXJlbmRyYWNoYXJheWFqaSBOYW5pamRoYW0uICgg4KSc4KWB4KSo4KS-IOCkruCkoCk!8m2!3d16.9718662!4d73.5324155!16s%2Fg%2F1w_vlqmt!3m5!1s0x3bc1df0036b77a7d:0x111c9dc7a2c04f52!8m2!3d16.9799443!4d73.5216693!16s%2Fg%2F11vrjgzt32!5m1!1e1?authuser=0&entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDkzMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D नाणीजधाम] यांचे पीठाधीश्वर आहेत. ते [[रामानंदाचार्य|आद्य जगद्गुरू रामानंदाचार्य]] यांचे उत्तराधिकारी म्हणून मान्यताप्राप्त असून वैष्णव धर्मातील [[रामानंद पंथ|रामानंदी परंपरेतील]] एक प्रमुख व्यक्तिमत्व आहेत. त्यांना २१ ऑक्टोबर २००५ रोजी अखिल भारतीय षड्दर्शन आखाडा परिषद यांच्या वतीने वैष्णव आखाडे, उप-आखाडे, चार प्रमुख संप्रदाय आणि खालसा शाखांच्या उपस्थित आयोजित समारंभात '''जगद्गुरू रामानंदाचार्य''' ही पदवी बहाल करण्यात आली. ही पदवी त्यांच्या रामनाम भक्तीच्या प्रचारासाठी आणि [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतात]] रामानंदी परंपरेचा प्रचार करण्यातील योगदानाची दखल लक्षात घेऊन प्रदान करण्यात आली. जगद्गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य हे महाराष्ट्रातील रामानंदाचार्य दक्षिणपीठाचे नेतृत्व करतात, जे आद्य जगद्‌गुरू स्वामी रामानंदाचार्यांच्या परंपरेतील तीन प्रमुख पीठांपैकी एक आहे. इतर दोन पीठांमध्ये - [[वाराणसी|वाराणसीतील]] पंचगंगा घाटावरील श्री मठ (ज्यांचे पीठाधीश्वर [[:hi:स्वामी_रामनरेशाचार्यजी_महाराज|जगद्‌गुरू स्वामी रामनरेशाचार्य]] आहेत) आणि मध्यप्रदेशातील चित्रकूट येथील तुलसीपीठ (ज्यांचे पीठाधीश्वर [[रामभद्राचार्य|जगद्‌गुरू स्वामी रामभद्राचार्य]] आहेत) यांचा समावेश आहे. त्यांच्या आध्यात्मिक मार्गदर्शन व मानवतावादी उपक्रमांद्वारे नरेंद्राचार्य यांनी समकालीन भारतात रामानंदी परंपरेच्या संवर्धन आणि प्रसारामध्ये मोलाचे योगदान दिले आहे. == जन्म आणि आरंभीचे जीवन == नरेंद्राचार्य यांचा जन्म २१ ऑक्टोबर १९६६ रोजी रात्री १० वाजता, महाराष्ट्र राज्यातील [[रत्‍नागिरी|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्यातील नाणीज या गावात झाला. हा दिवस आश्विन शुद्ध अष्टमी आणि [[शारदीय नवरात्र|नवरात्री]] उत्सवाचा प्रसंग होता. [[कोकण]] किनाऱ्यावर वसलेले नाणीज हे गाव आपल्या नैसर्गिक सौंदर्य, आंबा, फणस, काजू, नारळ व सुपारीच्या समृद्ध शेतीसाठी प्रसिद्ध आहे. "नाणीज" हे नाव संस्कृतमधील "ना" (नाही) आणि "निज" (झोप) या शब्दांपासून निर्माण झालेले मानले जाते ज्याचा अर्थ असा की जे कधी झोपत नाही सदैव जागृत, सजग आणि आध्यात्मिक चैतन्यपूर्ण स्थान. ==== कुटुंब आणि वंशपरंपरा ==== नरेंद्राचार्य यांचा जन्म [[दत्तात्रेय|श्री दत्तात्रेय]] महाराजांचे भक्त असलेल्या सुभद्रा आणि बाबुराव गोविंदराव सुर्वे यांच्या घरी झाला. सुर्वे कुटुंब हे [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सूर्यवंशीय]] (सूर्यवंशातील) असून, वसिष्ठ गोत्राचे आहे. त्यांचे कुलदैवत म्हणजे [[तुळजाभवानी|तुळजापूरची श्री भवानी माता]] आणि देवक म्हणजे पंचपल्लव (पाच पवित्र पाने) व सूर्यफूल. ==== बालपणातील आध्यात्मिक प्रवृत्ती ==== बालवयापासूनच नरेंद्राचार्य यांना आध्यात्मिक साधना व भक्तीचे प्रगाढ आकर्षण होते. विशेषतः त्यांच्या आई सुभद्रांच्या प्रेरणेने त्यांना श्री दत्तात्रेयांप्रती अतिशय गाढ भक्ती निर्माण झाली. ते बालपणीच अत्यंत एकाग्र, चिकाटीने प्रयत्न करणारे होते- मग ते भक्ति-साधना असो, [[सामाजिक कार्य]] असो किंवा ग्रामकार्य. त्यांच्या बालपणीच्या अनेक अनुभवांतून असे दिसून येते की त्यांच्याकडे असामान्य जागरुकता व अंतर्जानशक्ती होती जसे की घटनेचा पूर्वानुमान करणे किंवा समोरचा काय म्हणणार आहे हे आधीच जाणणे. या गुणांना त्यांच्या लहान वयातील आध्यात्मिक संवेदनशीलतेची चिन्हे मानले गेले. ==== आरंभीचे अनुभव आणि कृती ==== लहानपणीच नरेंद्राचार्य हे अतिशय ध्यानस्थ व एकाग्रचित्त असल्याचे दिसून येते. एक उदाहरण सांगितले जाते, एकदा ते ध्यानस्थ बसले असताना त्यांच्या अंगावर एक लहान विंचू आला, परंतु ते अचल अवस्थेत ध्यानात मग्न राहिले; हे त्यांच्या एकाग्रतेचे प्रतीक मानले जाते. लहानपणापासूनच नरेंद्राचार्य यांच्यात [[नेतृत्व|नेतृत्वगुण]], संघटनशक्ती आणि सामूहिक कार्याची आवड दिसून येत होती. इयत्ता पाचवी-सहावीत असतानाच त्यांनी आपल्या गावात सार्वजनिक [[दत्तजयंती]] उत्सवाचे आयोजन सुरू केले ही परंपरा आजही नाणीजधाममध्ये सुरू आहे. कोकणात [[होळी]] हा सण प्रामुख्याने वयस्कर लोक साजरा करतात, पण सुमारे वयाच्या दहाव्या-अकराव्या वर्षी नरेंद्राचार्यजींनी आणि त्यांच्या मित्रांनी फाल्गुन शुद्ध पंचमी ते पौर्णिमा दरम्यान बालहोळी उत्सव सुरू केला ही प्रथा आजही सुरू असून त्यांच्या बालपणातील सामाजिक संघटनशीलतेचे द्‌योतक आहे.स्वामी नरेंद्राचार्य महाराज यांचे बालपण अतिशय भक्तिमय व आनंदात गेले कारण ते खुद्द दत्तांचे अवतार आहेत. ==== शैक्षणिक आवड आणि दृष्टीकोन ==== शालेय जीवनात नरेंद्राचार्य यांना गणित, विज्ञान आणि इतिहास या विषयांत विशेष रुची होती. गणितातील त्यांची प्रावीण्यता नंतर त्यांच्या आध्यात्मिक ज्ञानप्रसार आणि [[माहिती तंत्रज्ञान]] (IT) च्या साहाय्याने सामाजिक कार्याचे व्यवस्थापन या दृष्टीकोनावर प्रभाव टाकणारी ठरली. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली सुमारे १५० ते २०० आयटी तज्ञांचे एक संघ त्यांच्या संकल्पनांवर आधारित अनेक सॉफ्टवेअर प्रणाली विकसित करत आहे. अहवालांनुसार, त्या सर्व प्रणालींमधील बहुतांश मुख्य तर्करचना (core logic) स्वतः नरेंद्राचार्य यांनी दिली आहे. निरीक्षकांच्या मते, त्यांच्या शालेय अभ्यासातील विषयांतील आवड, नेतृत्वगुण आणि धोरणात्मक विचारशक्ती यांनी, त्यांना शिक्षण आणि तंत्रज्ञानासोबत आध्यात्मिक आचरणाची सांगड घालण्याच्या कार्यात पुढे नेले. == आध्यात्मिक प्रवास आणि नेतृत्व == ==== आध्यात्मिक मार्गदर्शन आणि कौटुंबिक जीवन ==== स्वामी नरेंद्राचार्यांचे आराध्य दैवत म्हणजे [[गजानन महाराज|श्री गजानन महाराज]], शेगाव, जे ब्रह्मज्ञान आणि आत्मचेतना यावरील आपल्या शिकवणीसाठी प्रसिद्ध आहेत. त्यांच्या जीवनातील या मार्गदर्शनानेच त्यांचा आध्यात्मिक मार्ग आणि वैराग्याचा दृष्टीकोन आकार घेतला. या काळातच त्यांचा सरकारी नोकरीसारख्या सांसारिक कार्यावरील रस कमी झाला. सामाजिक प्रथेनुसार, त्यांच्या पालकांनी १५ ऑक्टोबर १९८५ रोजी त्यांचा विवाह शोभना रसाळ (जन्म २ जून १९६८) यांच्याशी लावला ज्या नंतर सुप्रिया नरेंद्र सुर्वे या नावाने ओळखल्या गेल्या. या दाम्पत्याला २४ ऑक्टोबर १९८८ रोजी कानिफनाथ नावाचा एक पुत्र झाला. कुटुंबाने हे त्यांच्या सांसारिक जबाबदाऱ्यांच्या पूर्ततेचे चिन्ह मानले; परंतु असे सांगितले जाते की नरेंद्राचार्य यांनी या जबाबदाऱ्यांच्या पूर्ततेतूनच अधिक गाढ आध्यात्मिक जीवनाकडे जाण्याची प्रेरणा घेतली. हा काळ त्यांच्या वैराग्य आणि आध्यात्मिक सेवेकडे अधिक झुकण्याचा प्रारंभबिंदू ठरला. ==== आध्यात्मिक गुरू व परंपरा ==== नरेंद्राचार्य यांची साधना श्री गजानन महाराज, शेगाव यांच्या उपासनेने प्रेरित होती. हळूहळू लोक त्यांच्याकडे आध्यात्मिक मार्गदर्शन आणि व्यवहारिक सल्ल्यासाठी येऊ लागले. त्यांचे मार्गदर्शन स्पष्ट, सोपे आणि व्यावहारिक म्हणून ओळखले जात होते. काळानुसार त्यांच्या सभोवती भक्तसमुदायाची एक वलयं निर्माण झाली जी [[भजन|सामूहिक भजन]], नामस्मरण आणि भक्तिप्रवृत्तीच्या कार्यक्रमांत सहभागी झाली. १९८९ साली, त्यांच्या निवासस्थानी श्री गजानन महाराजांचा प्रकट दिन उत्सव प्रथमच साजरा करण्यात आला. ==== दीक्षा आणि गुरू परंपरा ==== ३० जानेवारी १९९१ रोजी नरेंद्राचार्य यांनी समर्थ सद्‌गुरू काडसिद्धेश्वर महाराज यांना आपले आध्यात्मिक गुरू म्हणून स्वीकारले आणि [[दीक्षा]] प्राप्त केली. ही दीक्षा इंचगिरी संप्रदाय किंवा निम्बार्काचार्य गुरू परंपरेशी संबंधित आहे, ज्याची मुळं भगवान दत्तात्रेयांचे शिष्य आणि नवनाथ सिद्धांपैकी एक रेवण सिद्धनाथ यांच्याकडे जातात. ही परंपरा नंतर नारायणराव (गुरू लिंग जंगम महाराज), रघुनाथप्रिय महाराज (तंजावूर, तमिळनाडू), [[भाऊसाहेब महाराज]] (उमदी इंचगिरी) आणि समर्थ सद्‌गुरू सिद्धरामेश्वर महाराज (पठरी, सोलापूर) यांच्या मार्गे पुढे आली. यानंतर ही परंपरा समर्थ मुप्पिन कडसिद्धेश्वर महाराज कणेरी मठ, कोल्हापूरचे २६वे आचार्य यांच्या हाती आली. त्यांच्या मार्गदर्शनाखालीच नरेंद्राचार्य यांनी या आध्यात्मिक परंपरेत औपचारिक प्रवेश केला. ==== आश्रम स्थापना आणि स्व-स्वरूप संप्रदाय ==== एप्रिल १९९१ मध्ये नरेंद्राचार्य यांनी महाराष्ट्रातील नाणीज येथील आपल्या पितृभूमीवर आश्रमाची स्थापना केली<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.google.com/maps/place/Jagadguru+Ramanandacharya+Narendracharayaji+Nanijdham.+(+%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BE+%E0%A4%AE%E0%A4%A0)/@16.971999,73.5323516,18z/data=!4m6!3m5!1s0x3bc1de28b3cf5c81:0xbea1c84e19c1476!8m2!3d16.9718662!4d73.5324155!16s/g/1w_vlqmt!5m1!1e1?authuser=0&entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MTAwMS4wIKXMDSoASAFQAw==|title=जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचारायजी नाणीजधाम ( जुना मठ) · XGCJ+PXV, Kolhapur - Ratnagiri Rd, Nanij, Maharashtra 415803, भारत|website=जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचारायजी नाणीजधाम ( जुना मठ) · XGCJ+PXV, Kolhapur - Ratnagiri Rd, Nanij, Maharashtra 415803, भारत|language=mr-US|access-date=2025-10-06}}</ref>, उ‌द्देश होता - भक्तिमार्गाचा प्रसार करणे आणि आध्यात्मिक मार्गदर्शन उपलब्ध करणे. २४ फेब्रुवारी १९९२ रोजी त्यांनी औपचारिकरित्या स्व-स्वरूप संप्रदाय ची स्थापना केली, हा संप्रदाय स्व-चेतना (self-realization) आणि सामाजिक जबाबदारी यांचा संगम घडवणारा आहे. या संप्रदायाचा मुख्य संदेश आहे - '''तुम्ही जगा, दुसऱ्याला जगवा'''. हा संदेश व्यक्तिगत प्रगती आणि सामूहिक कल्याणाचे प्रतीक आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sankettimes.com/16318/|title="तुम्ही जगा , दुस-याला जगवा" ऊँ नरेंद्रनाथाय नमः - Sanket Times । संकेत टाइम्स|date=2017-12-04|language=en-US|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== तत्त्वज्ञान आणि शिकवण ==== नरेंद्राचार्य यांच्या शिकवणींमध्ये सेवा, [[शिक्षण]] आणि हिंदू सांस्कृतिक व आध्यात्मिक परंपरांचे संवर्धन हे केंद्रस्थानी आहेत. ते नीतिमूल्यपूर्ण जीवन, सामाजिक जबाबदारी आणि आध्यात्मिक शिस्त यांना मानवी जीवनाचे मुख्य आधारस्तंभ मानतात. त्यांचा मुख्य संदेश आहे - तुम्ही जगा, दुसऱ्याला जगवा. हा संदेश यावर भर देतो की व्यक्तीचे आचरण नैतिक व आध्यात्मिक मूल्यांशी सुसंगत असावे. त्यांच्या मतानुसार, मानवी जीवन हे स्व-प्राप्ती (self-realization) आणि परमात्म्याशी एकरूप होण्याची (सायुज्य मुक्ती) एक अद्वितीय संधी आहे. ते समाजातील वंचित घटकांबद्दल करुणा हे प्रत्येकाचे आध्यात्मिक कर्तव्य आहे असे सांगतात आणि सत्य, शिस्त, व निःस्वार्थ सेवा (सेवा) यांचा आग्रह धरतात. त्यांचे तत्त्वज्ञान "त्रिसूत्री" या रुपात मांडले जातेः १. डोळे विद्यानवादी ठेवा. २. मन अध्यात्मवादी ठेवा. ३. बुद्धी वास्तववादी ठेवा. ही चौकट व्यक्तीला [[श्रद्धा]], [[विवेकबुद्धी|विवेक]] आणि [[व्यवहारवाद|व्यवहार्यता]] यांचा समतोल राखण्यास प्रेरित करते. ते शिकवतात की साधना (spiritual practice), सेवा (selfless service), आणि आचरण (ethical conduct) या तिन्हींच्या संगमातूनच अर्थपूर्ण जीवन घडते. ==== कार्य आणि उपक्रम ==== नरेंद्राचार्य आपल्या आश्रमाशी संलग्न असलेल्या संस्थांमार्फत धार्मिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक कार्यक्रमांचे नेतृत्व करतात. त्यांचे कार्यक्षेत्र शिक्षण, [[नैसर्गिक पर्यावरण|पर्यावरण]], [[प्रशासनशास्त्र|प्रशासन]], [[साहित्य|साहित्यनिर्मिती]] आणि मानवसेवा या क्षेत्रांत विस्तारलेले आहे, विशेषतः महाराष्ट्र आणि गोवा राज्यांमध्ये. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली दरवर्षी २१ ऑक्टोबर रोजी आध्यात्मिक [[दिनदर्शिका]] प्रकाशित केली जाते. या दिनदर्शिकेत भक्ती आचरणाशी संबंधित महत्त्वाच्या तिथी नमूद केल्या जातात आणि अनुयायी त्या दिवशी सामूहिक ध्यान व प्रार्थना करतात. == अखाडा परिषदेतील मान्यता == ==== अखिल भारतीय अखाडा परिषदेची दखल ==== २००३ च्या [[सिंहस्थ कुंभमेळा|नाशिक कुंभमेळ्यात]] नरेंद्राचार्य यांच्या आध्यात्मिक आणि सामाजिक कार्याची दखल वरिष्ठ संतांनी घेतली. त्या वेळी अखिल भारतीय षड्दर्शन अखाडा परिषदेचे अध्यक्ष महंत ज्ञानदास महाराज यांनी त्यांना परंपरागत साधू परंपरेत सामील होण्याचे आमंत्रण दिले. ११ एप्रिल २००४, उज्जैन कुंभमेळ्यात त्यांना निर्वाणी अखाड्यात औपचारिकरित्या शिष्य म्हणून स्वीकारण्यात आले आणि "महंत नरेंद्रदास" हे नाव देण्यात आले. दक्षिण भारतात स्वतंत्र वैष्णव धार्मिक पीठ नसल्याचे लक्षात घेऊन आणि त्यांच्या नेतृत्वगुणांची दखल घेऊन, वैष्णव आखाड्‌यांच्या सदस्यांनी त्यांना जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य म्हणून नियुक्त करण्याचा प्रस्ताव मांडला, जेणेकरून वैष्णव धर्माचा व भक्तिमार्गाचा व्यापक प्रसार साधता येईल. ==== जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य पट्टाभिषेक ==== नरेंद्राचार्य यांच्या आध्यात्मिक, धार्मिक आणि सामाजिक कार्याच्या विस्तारामुळे, अखिल भारतीय षड्‌दर्शन अखाडा परिषदेने त्यांना [[वैष्णव पंथ|वैष्णव परंपरेतील]] आद्य जगद्‌गुरू रामानंदाचार्याचे उत्तराधिकारी म्हणून मान्यता दिली. २१ ऑक्टोबर २००५ रोजी [[अयोध्या]] येथे त्यांच्या पट्टाभिषेक समारंभाचे आयोजन करण्यात आले, ज्यात महंत ज्ञानदास महाराज, अखाडा परिषदेचे सदस्य, निर्वाणी, निर्मोही व दिगंबर अखाडे व त्यांचे उप-अखाडे, चतुःसंप्रदायांचे प्रमुख, वैष्णव खालसा संघटना तसेच उदासीन, मोठे उदासीन व निर्मल अखाड्यांचे प्रतिनिधी उपस्थित होते. या समारंभात त्यांना औपचारिकरित्या "'''जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य'''" म्हणून अभिषिक्त करण्यात आले. ==== रामानंदी परंपरेतील योगदान ==== नरेंद्राचार्य हे समकालीन रामानंदी परंपरेतील प्रमुख संत असून, त्यांनी धार्मिक ज्ञानाचा प्रसार आणि आध्यात्मिक जागृतीचा प्रचार यासाठी महत्त्वपूर्ण कार्य केले आहे. त्यांनी शास्त्राध्ययन आणि धर्मशिक्षण अधिक सर्वसामान्यांसाठी उपलब्ध करण्यासाठी अनेक मठ आणि केंद्रे स्थापन केली आहेत. ही केंद्रे आता केवळ उपासनेसाठी नसून ज्ञान, साधना आणि सांस्कृतिक शिक्षणाची केंद्रे म्हणूनही कार्यरत आहेत. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली शास्त्रांचा अभ्यास, [[अध्यात्म]] आणि [[विज्ञान]] यांचा संगम साधला गेला आहे. २०१९ पासून, ते दररोज सकाळी ६ ते ७ वाजेपर्यंत ऑनलाइन अध्यात्म वर्ग घेतात, ज्यात गंभीर आध्यात्मिक संकल्पना सोप्या भाषेत समजावल्या जातात. २०१६ पासून, दर रविवारी डिजिटल [[सत्संग|सत्संगाचे]] आयोजन केले जाते, ज्यामुळे [[भक्ती|सामूहिक भक्ती]] आणि अखंड जप संस्कार वृद्धिंगत झाले आहेत. त्यांच्या दृष्टिकोनानुसार भक्ती ही फक्त विधी नसून जीवनशैली आहे, ज्यात सेवा, सहकार्य आणि सामूहिक सहभाग यांना महत्त्व आहे. रामानंदी परंपरेतील पारंपरिक वैष्णव भक्तीला त्यांनी विशिष्टअद्वैत तत्त्वज्ञानाच्या रूपात सुसंरचित आणि सर्वांसाठी सुलभ केले आहे. ते गंभीर तात्त्विक विषय साध्या भाषेत मांडतात, त्यामुळे भक्तीचा मार्ग सर्वसामान्य जनतेसाठी समजण्यास सुलभ झाला आहे. ते जात, वर्ग, लिंग किंवा सामाजिक स्तर यांच्या भेदाशिवाय भक्तीचे समान अधिकार अधोरेखित करतात. त्यांच्या शिकवणीत शरणागती (प्रपत्ती) ही सर्वांसाठी खुली आहे भक्ती ही फक्त संन्याशांची गोष्ट नसून प्रत्येक व्यक्तीसाठी उपलब्ध मार्ग आहे. ==== दक्षिणपीठाची स्थापना ==== या प्रसंगीच नाणीज यास रामानंदाचार्य दक्षिणपीठ नाणीजधाम म्हणून मान्यता देण्यात आली. हे आद्य जगद्‌गुरू रामानंदाचार्यांचे दक्षिणेतील आध्यात्मिक आसन आहे. तीन प्रमुख पीठे '''1.''' '''श्री मठ - पंचगंगा घाट, वाराणसी''' पीठाधीश्वरः जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य रामनरेशाचार्य '''2. तुलसीपीठ - चित्रकूट, मध्यप्रदेश''' पीठाधीश्वरः जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य रामभद्राचार्य '''3. रामानंदाचार्य दक्षिणपीठ नाणीजधाम, महाराष्ट्र''' पीठाधीश्वरः जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kuberbhoomi.com/?p=66679|title=जगद्गुरु रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य जी महाराज, दक्षिण भारत पीठ के पीठाधीश्वर है।उनका शुभागमन छत्तीसगढ़ की पावन धरा पर आगमन बुधवार 5 फरवरी 2025 को सेक्टर 7 बी एस पी सीनियर सेकेंडरी स्कूल मैदान,मुख्य रोड भिलाई में हो रहा है।|language=en-US|access-date=2025-10-06}}</ref> या मान्यतेमुळे ते रामानंदी परंपरेतील प्रमुख नेते म्हणून स्थापित झाले आणि दक्षिण भारतातील वैष्णव परंपरेचा विस्तार साधला गेला. == संदेश == "तुम्ही जगा, दुसऱ्याला जगवा" जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य स्वामी नरेंद्राचार्य नीतिक आचरण, निःस्वार्थ सेवा आणि आध्यात्मिक साधना यावर आधारित जीवनाचा उपदेश करतात. त्यांच्या मते मानवी जीवन हे देवाशी एकरूप होण्यासाठीची संधी आहे. ते सांगतात की आपले आचरण, मूल्ये आणि जीवनपद्धती अशा असाव्यात की त्या इतरांना प्रेरणा देतील आणि समाजाच्या उन्नतीस हातभार लावतील. == कार्य आणि सामाजिक उपक्रम == नरेंद्राचार्य यांच्या मार्गदर्शनाखाली जगद्‌गुरू नरेंद्राचार्य महाराज संस्थान<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.jnms.org/index.php/hi/|title=जगद्गुरू नरेंद्राचार्य महाराज संस्थान|url-status=live}}</ref> आणि संजीवन ट्रस्ट यांसारख्या अनेक संस्था शिक्षण, आरोग्य, समाजकल्याण, पर्यावरण आणि आध्यात्मिक शिक्षणाच्या क्षेत्रात कार्यरत आहेत. ==== शिक्षण ==== ग्रामीण व आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल मुलांसाठी फ्री इंग्रजी माध्यम शाळा आणि महावि‌द्यालये स्थापन केली गेली आहेत<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/bhoomipujan-ceremony-of-college-building-work-of-narendra-maharaj-educational-institute-at-nanij-in-ratnagiri/701957|title=नितीन गडकरी यांच्या हस्ते नरेंद्र महाराज इन्स्टिट्यूट कॉलेज इमारत कोनशिलेचे अनावरण|date=2023-04-01|website=Zee 24 taas|language=mr|access-date=2025-10-06}}</ref>. संस्थान अंतर्गत चालणाऱ्या वैदिक पाठशाळांमध्ये [[वेद|वेदाध्ययन]] आणि [[पुरोहित]] प्रशिक्षण दिले जाते. आणि महावि‌द्यालये स्थापन केली गेली आहेत<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=36,1710,563,2284&id=story8&pageno=http://epaper.prahaar.in/22052024/Ratnagiri/Page8.jpg|title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On May, 22 2024, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 8, Article Id story8|website=Epaper Prahaar|access-date=2025-10-06}}</ref>. संस्थान अंतर्गत चालणाऱ्या वैदिक पाठशाळांमध्ये वेदाध्ययन आणि पुरोहित प्रशिक्षण दिले जाते. मुलींसाठी स्वतंत्र संस्था स्थापून स्त्रियांच्या वैदिक शिक्षण<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=296,126,1097,634&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/09072025/Ratnagiri/Page8.jpg|title=मुलींसाठीच्या वेद पाठशाळेचा उपक्रम स्तुत्य - रवींद्र चव्हाण|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> व सहभागाला प्रोत्साहन दिले जाते. ==== आरोग्य व मानवसेवा ==== संस्थानमार्फत मोफत रुग्णवाहिका सेवा<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250416_3_8|title=Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi & Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today’s News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे|website=epaper.lokmat.com|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tarunbharat.net/Encyc/2023/8/5/Free-Ambulance-behalf-of-Narendra-Maharaj-Sansthan.html|title=नरेंद्र महाराज संस्थानच्या वतीने मोफत रुग्णवाहिका|website=www.tarunbharat.net|language=en|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=28,1439,1460,1744&id=story8&pageno=http://epaper.prahaar.in/16042025/Ratnagiri/Page2.jpg|title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Apr, 16 2025, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 2, Article Id story8|website=Epaper Prahaar|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.pudhari.news/editionname/Ratnagiri/PUDHARI_RAT/page/5/article/PUDHARI_RAT_20250415_05_4|title=महामार्गावरील २६,६४७ अपघात्ग्रस्थाना जीवनदान|website=epaper.pudhari.news|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, वैद्यकीय शिबिरे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dainikprabhat.com/blood-donation-of-52-people-in-the-camp-of-narendra-maharaj-sansthan/|title=Pune District : नरेंद्र महाराज संस्थानच्या शिबिरात ५२ जण|last=वृत्तसेवा|first=प्रभात|date=2025-01-08|website=Dainik Prabhat|language=mr|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, रक्तदान मोहिमा<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.pudhari.news/editionname/maineidition/PUDHARI_RAT/page/9/article/PUDHARI_RAT_20240212_09_12|title=१ लाख रक्त बाटल्यांचा संकल्प|website=epaper.pudhari.news|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250107_4_13|title=अवघ्या दोनच दिवसात ३५ हजारांवर रक्त बाटल्यांचे संकलन|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, व्यसनमुक्ती कार्यक्रम<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=918,125,1458,673&id=story3&pageno=http://epaper.prahaar.in/13092025/Ratnagiri/Page2.jpg|title=नरेंद्राचार्यजी यांच्या प्रेरणेतून पुणे , मुंबई , ठाणे येथे व्यसन मुक्तीबाबत जनजागृती मोहीम|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, आणि आपत्तीग्रस्तांना अन्न, औषधे व साहाय्य दिले जाते. अपंग व अल्पआय वर्गातील लोकांसाठी आर्थिक<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://prahaardigital.com/31822/|title=जगद्गुरू नरेंद्रचार्यजी महाराज पादुका दर्शन सोहळा निमित्त नाटे येथे गरजूंना मोफत घरघंट्या, ग्रासकटर, शितपेट्या वाटप|last=onlinenews|date=2023-10-17|website=प्रहार डिजिटल : Prahaar Digital|language=en-US|access-date=2025-10-06|archive-date=2025-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20251006015346/https://prahaardigital.com/31822/|url-status=dead}}</ref> आणि वैद्यकीय मदत पुरवली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mid-day.com/lifestyle/culture/article/Jagadguru-Narendracharya-Maharaj-Sansthan-contributes-Rs-12-crore-towards-Relief-Funds-to-combat-Covid19--22771296|title=COVID-19:Jagadguru Narendracharya Maharaj Sansthan donates Rs 1.2 crore|date=2020-05-07|website=Mid-day|language=en|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== सामाजिक सुधारणा ==== संस्थानने अंधश्रद्धाविरोधी जनजागृती, युवक व महिला सक्षमीकरण, आणि घरवापसी उपक्रम राबवले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindujagruti.org/news/1737.html|title=235 families return back to Hindu Dharma|website=Hindu Janajagruti Samiti|language=en-US|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.reddit.com/r/politicalhindus/comments/1k9ngo3/on_april_18_in_the_presence_of_jagadguru/|title=१८ एप्रिल रोजी, जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्याजी महाराज यांच्या उपस्थितीत पालघरमध्ये ५०६ कुटुंबांनी हिंदु धर्म स्वीकारला. त्यांनी आतापर्यंत सुमारे १.५ लाख कुटुंबांचे घरवापसी घडवून आणले आहे|website=www.reddit.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://deshgujarat.com/2009/12/21/2000-gujarat-tribals-return-to-hinduism-in-surat/|title=2,000 Gujarat tribals return to Hinduism in Surat|last=DeshGujarat|date=2009-12-21|website=DeshGujarat|language=en-US|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== पर्यावरण संवर्धन ==== त्यांच्या नेतृत्वाखाली वसुंधरा पायी दिंडी या वार्षिक पदयात्रे‌द्वारे हवामान बदल व पर्यावरण रक्षणाचा संदेश दिला जातो. वृक्षारोपण, पाणी संवर्धन, नवीकरणीय ऊर्जा आणि स्वच्छता मोहिमा राबविल्या जातात. ग्रीन व्हिलेज मोहिमेअंतर्गत अनेक गावांना शाश्वत पर्यावरणीय पद्धतीकडे प्रेरित करण्यात आले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250918_4_12|title=पर्यावरणाच्या जागृतीसाठी वसुंधरा दिंड्या|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=391,1059,1448,1516&id=story5&pageno=http://epaper.prahaar.in/18092025/Ratnagiri/Page8.jpg|title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्यजी यांचा प्रेरणेतून पर्यावरण जागृतीसाठी ७ वसुंधरा पायी दिंडया|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== तंत्रज्ञान व डिजिटल उपक्रम ==== शिक्षण व धर्मप्रसारासाठी आयटी सॉफ्टवेअर प्रणाली विकसित करण्यात आल्या आहेत. YouTube आणि WhatsApp सारख्या माध्यमांतून धार्मिक प्रवचने, शैक्षणिक माहिती आणि सामाजिक कार्यक्रमांचे प्रसारण केले जाते. ==== संस्कृती आणि अध्यात्म ==== नाणीजधाम आणि संलग्न केंद्रांवर साप्ताहिक सत्संग, वारी, नववर्ष सोहळे, आणि भजन संध्याकाळी आयोजित केल्या जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250711_4_10|title=भर पावसात नाणिजक्षेत्री भाविकांच्या भक्तीचा महापूर|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=297,124,1463,674&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/18042024/Ratnagiri/Page6.jpg|title=श्रीराम जन्मोत्सव सोहळा संपन्न|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> नरेंद्राचार्य यांच्या मार्गदर्शनाखाली संस्थानतर्फे ''‘धर्मक्षेत्र नाणीजधाम’'' हे मासिक प्रकाशित केले जाते. या मासिकामध्ये भारतीय संस्कृती, इतिहास, नीतिशास्त्र आणि धार्मिक परंपरांवरील लेखांचा समावेश असून<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=301,1148,742,1715&id=story5&pageno=http://epaper.prahaar.in/25082025/Ratnagiri/Page3.jpg|title=सकल हिंदूंनी आज भगवान वराह जयंती साजरी करावी|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, सनातन धर्माबद्दल जागरूकता निर्माण करणे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/goa/be-committed-to-protecting-hinduism-jagadguru-narendracharya-maharaj-appeal-to-the-devotees-a-a719/|title=हिंदू धर्म रक्षणासाठी कटिबद्ध व्हा; जगद्‌गुरू नरेंद्राचार्य महाराजांचे भक्तांना आवाहन|last=author/online-lokmat|date=2023-11-29|website=Lokmat|language=mr|access-date=2025-10-06}}</ref> आणि वाचकांमध्ये सांस्कृतिक शिक्षणाचा प्रसार करणे हा त्याचा प्रमुख उद्देश आहे.. तसेच माँ नर्मदा परिक्रमा सेवा अंतर्गत यात्रेकरूंना अन्न व निवास व्यवस्था पुरविली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=299,124,1458,688&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/10042025/Ratnagiri/Page6.jpg|title=रत्नागिरीतील श्री झरी विनायक मंदिराचे जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्यांच्या हस्ते कळशारोहण|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक वारसा संवर्धन ==== ''ज्ञानपीठ'' या नावाने एक केंद्र स्थापन करण्यात आले आहे, ज्यामध्ये विविध भारतीय भाषांमधील प्रवचनकार आणि आध्यात्मिक शिक्षकांना प्रशिक्षण दिले जाते. या केंद्राच्या कार्यात धार्मिक शिक्षण, पारंपरिक ज्ञानप्रणालींचा अभ्यास आणि प्रसार यावर विशेष भर दिला जातो. वैदिक आणि सनातन वारसा जपण्यासाठीच्या प्रयत्नांच्या एक भाग म्हणून<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/ratnagiri/two-and-half-crore-ram-mandir-jagadguru-narendracharyaji-maharaj-sansthan-a292/|title=जगदगुरू नरेंद्राचार्यजी महाराज संस्थानतर्फे राम मंदिरासाठी अडीच कोटी|last=author/lokmat-news-network|date=2021-02-19|website=Lokmat|language=mr|access-date=2025-10-06}}</ref>, संस्थानतर्फे कुंभमेळ्यासारख्या प्रमुख धार्मिक संमेलनांदरम्यान विविध उपक्रम राबविण्यात आले आहेत. या उपक्रमांमध्ये आरोग्य आणि आपत्कालीन सेवा शिबिरे, स्वच्छता मोहिमा, यात्रेकरूंकरिता अन्नदान व्यवस्था तसेच सांस्कृतिक आणि धार्मिक आचारांविषयी जनजागृती कार्यक्रमांचा समावेश आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.abplive.com/states/up-uk/mahakumbh-jagatguru-reply-on-posters-of-darenge-tho-marenge-says-despite-controversy-ann-2854953|title=डरेंगे तो मरेंगे के पोस्टर लगवाने वाले नरेंद्राचार्य महाराज बोले- 'आते रहेंगे यह विचार'|last=मोईन|first=मोहम्मद|date=2025-01-02|website=ABP News|language=hi|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9hindi.com/state/uttar-pradesh/jagadguru-ramanandacharya-narendracharya-put-up-posters-darenge-marenge-mahakumbh-area-gave-clarification-stwash-3036971.html|title='डरेंगे तो मरेंगे'... महाकुंभ क्षेत्र में लगा पोस्टर हटाया गया, जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य ने दी सफाई|last=Bharatvarsh|first=TV9|date=2025-01-02|website=TV9 Bharatvarsh|language=hi|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/prayagraj/story-hinduism-under-threat-jagadguru-narendracharya-s-strong-message-at-kumbh-mela-201735826476349.html|title=डरेंगे तो मरेंगे कहने में गलत क्या है : नरेंद्राचार्य|date=2025-01-02|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== देहदान व अवयवदान ==== २०१६ साली नरेंद्राचार्य यांनी मरणोत्तर देहदानासाठी अभियान सुरू केले, ज्याअंतर्गत ५६,००० हून अधिक अर्ज वैद्यकीय शिक्षण संस्थांकडे पाठवले गेले<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=300,125,1097,703&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/08022025/Ratnagiri/Page2.jpg|title=जगदगुरु नरेंद्राचार्य महाराजांच्या प्रेरणेतून ८१ जणांचे देहदान|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=919,1190,1456,1693&id=story6&pageno=http://epaper.prahaar.in/26042025/Ratnagiri/Page3.jpg|title=जगद्गुरू नरेंद्राचार्यजी महाराजांच्या प्रेरणेतून शिरगाव येथील ९९ वे मरणोत्तर देहदान|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>. फेब्रुवारी २०२५ मध्ये त्यांनी अवयवदान मोहिमेचा विस्तार केला. ज्यात डोळे, त्वचा व अन्य अवयवदानाचे प्रोत्साहन दिले गेले<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.pudhari.news/editionname/maineidition/PUDHARI_RAT/page/7/article/PUDHARI_RAT_20250405_07_4|title=जगद्गुरु नरेंद्राचार्य महाराजांच्या प्रेरणेतून तरुणीचे अवदान|website=epaper.pudhari.news|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>. या अभियानाला व्यापक प्रतिसाद मिळाला<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250111_4_5|title=जगदगुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य महाराजांच्या प्रेरणेतून सुरु असलेले देहदानाचे कार्य गौरवास्पद - नारायण राणे|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> आणि अनेक यशस्वी अवयवदान प्रकरणे पूर्ण झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.pudhari.news/editionname/Ratnagiri/PUDHARI_RAT/page/3/article/PUDHARI_RAT_20250301_03_15|title=जगद्गुरु नरेन्द्राचार्यांचे देहदान, रक्तदानाचे कार्य खूप मोठे : ना. देवेंद्र फडणवीस|website=epaper.pudhari.news|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== साहित्यनिर्मिती ==== नरेंद्राचार्य यांची एक प्रमुख रचना आहे - श्री लीलामृत, सुमारे ३,००० ओर्वीचा काव्यग्रंथ, केवळ १८ दिवसांत पूर्ण केला आहे. त्यांचे लेखन काव्य, तात्त्विक ग्रंथ, आणि भक्तिसाहित्य यामध्ये पसरलेले आहे, आणि त्यांचा उद्देश धार्मिक संकल्पना सर्वसामान्यांसाठी सुलभ करणे हा आहे. ==== वारसा आणि प्रभाव ==== नरेंद्राचार्य यांना अनुयायी असा संत मानतात जो धर्म आणि समाजकार्यात समतोल राखतो. नरेंद्राचार्य यांना अनुयायी असा संत मानतात जो धर्म आणि समाजकार्यात समतोल राखतो. त्यांचे कार्य शिक्षण, आरोग्य, पर्यावरण संरक्षण आणि तंत्रज्ञानाधारित समाजसेवा या क्षेत्रांत पसरलेले आहे. स्वतंत्र व स्थानिक अहवालांनुसार त्यांनी पारंपरिक धर्मशिक्षण आणि आधुनिक सामाजिक सहभाग यांचा अ‌द्वितीय संगम साधला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/|title=पंधरा दिवसांत दीड लाख रक्त बाटल्या संकलन|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.haribhoomi.com/news/31199/696d2d8c10fd2|title=जल-संरक्षण जनआंदोलन में उत्कृष्ट योगदान पर नलकसा सत्संग सेवा केंद्र सम्मानित|website=epaper.haribhoomi.com|language=en-US|url-status=live|access-date=2026-02-05}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==संदर्भसूची== *"गोवेश्वर महिमासंहिता", 2026, ISBN:978-81-998252-8-4, 978-81-998252-3-9, 978-81-998252-5-3, भाषा: मराठी, हिंदी, इंग्रजी *"भक्ती का बालसखा", 2026, ISBN: 978-81-998252-7-7, 978-81-998252-4-6, भाषा: मराठी, हिंदी *"चाइल्डहूड कम्पेनियन ऑफ डिव्होशन", २०२६, ISBN: ९७८-८१-९९८२५२-१-५, भाषा: इंग्रजी *"श्री लीलामृत", २०२६, ISBN: ९७८-८१-९९८२५२-२-२, ९७८-८१-९९८२५२-९-१, भाषा: मराठी, हिंदी *"इंडियन फॅमिली बायोग्राफी", २०२६, ISBN: ९७८-८१-६८६७०६-९-३, भाषा: मराठी *"भारतीय परिवार जीवनशास्त्र", २०२६, ९७८-८१-६८६७०६-७-९, भाषा: हिंदी *"द सायन्स ऑफ इंडियन फॅमिली लाईफ", २०२६, ISBN: ९७८-८१-६८६७०६-६-२, भाषा: इंग्रजी *"सनातन पंथ शास्त्र", 2026, ISBN: 978-81-998252-6-0, 978-81-686706-1-7, 978-81-686706-2-4, भाषा: मराठी, हिंदी, इंग्रजी == सन्मान आणि पुरस्कार == नरेंद्राचार्य यांना राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर अनेक पुरस्कार आणि सन्मान मिळाले आहेत. २००० - शिवतेज पुरस्कारः सामाजिक व धार्मिक सेवेसाठी. ११ एप्रिल २००४ धर्माचार्य आणि पीठाधीश्वर पदवी उज्जैन येथे. २१ ऑक्टोबर २००५ - जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य पदवी अयोध्या येथे. २६ मे २००८ - समाजसेवा पुरस्कारः सावरकर स्मारक, मुंबई. ५ डिसेंबर २००८ - वीर जीव महाला पुरस्कारः वाई, सातारा. २५ मे २००९ - वीर सावरकर पुरस्कारः विक्रम सावरकर, मुंबई. २० फेब्रुवारी २०१० - राष्ट्रसंत पदवीः शिवप्रतिष्ठान, कोल्हापूर. २० ऑगस्ट २०१० - धर्माचार्य ब्रह्मचारी विश्वनाथजी पुरस्कारः डॉ. मोहनराव भागवत यांच्या हस्ते. १४ एप्रिल २०१२ - आंतरराष्ट्रीय शांतता सन्मानः अमेरिकेतील जे.एन.एम.जी. फाउंडेशन, न्यू यॉर्क, २३ डिसेंबर २०१६ - धर्मसंस्कृती महाकुंभ पुरस्कारः बद्रीनाथाचे जगद्‌गुरू शंकराचार्य श्री वासुदेवानंद सरस्वती यांच्या हस्ते. १४ जून २०२२ - राज्यस्तरीय रक्तदान गौरवः महाराष्ट्र राज्य रक्त संक्रमण परिषदेमार्फत. १४ फेब्रुवारी २०२५ - मराठा समाजरत्न पुरस्कारः अखिल भारतीय मराठा महासंघाकडून. २० फेब्रुवारी २०२५ - राज्यस्तरीय रक्तदान गौरव (दुसऱ्यांदा): महाराष्ट्र सरकारकडून. १४ जून २०२५ - इंडियन रेड क्रॉस सोसायटी सन्मानः तेलंगणाचे राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा यांच्या हस्ते, "वर्ल्ड ब्लड डोनर डे" निमित.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=1099,1566,1460,2290&id=story8&pageno=http://epaper.prahaar.in/16062025/Ratnagiri/Page8.jpg|title=रक्त संकलनातील योगदानाबद्दल तेलंगणा राज्यपालांच्या हस्ते जगद्‌गुरु नरेंद्राचार्य महाराज संस्थानचा सन्मान|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> == संदर्भ == 0r0qwseu8m50hk8xvvvbwo6dyo3w4jl 2696877 2696874 2026-07-25T12:58:05Z ~2026-41261-58 185611 चित्र 2696877 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट धार्मिक जीवनचरित्र|नाव=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य|चित्र=Jagadguru Ramanandacharya Narendracharya (cropped).jpg|चित्र_शीर्षक=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य २०२५ मध्ये|जन्म_दिनांक={{birth date and age|1966|10|21|df=y}}|धर्म=[[हिंदू धर्म]]|गुरू=समर्थ सद्गुरू काडसिद्धेश्वर महाराज|संप्रदाय=[[रामानंद पंथ]]|विशेष=जगद्गुरू रामानंदाचार्य}} '''जगद्गुरू रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य''' हे भारतीय धार्मिक आणि आध्यात्मिक गुरू असून महाराष्ट्रातील रामानंदाचार्य दक्षिणपीठ – [https://www.google.com/maps/place/Jagadguru+Ramanandacharya+Shri+Swami+Narendracharayaji+Nanijdham./@16.9800212,73.5218245,17.71z/data=!4m14!1m7!3m6!1s0x3bc1de28b3cf5c81:0xbea1c84e19c1476!2zSmFnYWRndXJ1IFJhbWFuYW5kYWNoYXJ5YSBOYXJlbmRyYWNoYXJheWFqaSBOYW5pamRoYW0uICgg4KSc4KWB4KSo4KS-IOCkruCkoCk!8m2!3d16.9718662!4d73.5324155!16s%2Fg%2F1w_vlqmt!3m5!1s0x3bc1df0036b77a7d:0x111c9dc7a2c04f52!8m2!3d16.9799443!4d73.5216693!16s%2Fg%2F11vrjgzt32!5m1!1e1?authuser=0&entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDkzMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D नाणीजधाम] यांचे पीठाधीश्वर आहेत. ते [[रामानंदाचार्य|आद्य जगद्गुरू रामानंदाचार्य]] यांचे उत्तराधिकारी म्हणून मान्यताप्राप्त असून वैष्णव धर्मातील [[रामानंद पंथ|रामानंदी परंपरेतील]] एक प्रमुख व्यक्तिमत्व आहेत. त्यांना २१ ऑक्टोबर २००५ रोजी अखिल भारतीय षड्दर्शन आखाडा परिषद यांच्या वतीने वैष्णव आखाडे, उप-आखाडे, चार प्रमुख संप्रदाय आणि खालसा शाखांच्या उपस्थित आयोजित समारंभात '''जगद्गुरू रामानंदाचार्य''' ही पदवी बहाल करण्यात आली. ही पदवी त्यांच्या रामनाम भक्तीच्या प्रचारासाठी आणि [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतात]] रामानंदी परंपरेचा प्रचार करण्यातील योगदानाची दखल लक्षात घेऊन प्रदान करण्यात आली. जगद्गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य हे महाराष्ट्रातील रामानंदाचार्य दक्षिणपीठाचे नेतृत्व करतात, जे आद्य जगद्‌गुरू स्वामी रामानंदाचार्यांच्या परंपरेतील तीन प्रमुख पीठांपैकी एक आहे. इतर दोन पीठांमध्ये - [[वाराणसी|वाराणसीतील]] पंचगंगा घाटावरील श्री मठ (ज्यांचे पीठाधीश्वर [[:hi:स्वामी_रामनरेशाचार्यजी_महाराज|जगद्‌गुरू स्वामी रामनरेशाचार्य]] आहेत) आणि मध्यप्रदेशातील चित्रकूट येथील तुलसीपीठ (ज्यांचे पीठाधीश्वर [[रामभद्राचार्य|जगद्‌गुरू स्वामी रामभद्राचार्य]] आहेत) यांचा समावेश आहे. त्यांच्या आध्यात्मिक मार्गदर्शन व मानवतावादी उपक्रमांद्वारे नरेंद्राचार्य यांनी समकालीन भारतात रामानंदी परंपरेच्या संवर्धन आणि प्रसारामध्ये मोलाचे योगदान दिले आहे. == जन्म आणि आरंभीचे जीवन == नरेंद्राचार्य यांचा जन्म २१ ऑक्टोबर १९६६ रोजी रात्री १० वाजता, महाराष्ट्र राज्यातील [[रत्‍नागिरी|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्यातील नाणीज या गावात झाला. हा दिवस आश्विन शुद्ध अष्टमी आणि [[शारदीय नवरात्र|नवरात्री]] उत्सवाचा प्रसंग होता. [[कोकण]] किनाऱ्यावर वसलेले नाणीज हे गाव आपल्या नैसर्गिक सौंदर्य, आंबा, फणस, काजू, नारळ व सुपारीच्या समृद्ध शेतीसाठी प्रसिद्ध आहे. "नाणीज" हे नाव संस्कृतमधील "ना" (नाही) आणि "निज" (झोप) या शब्दांपासून निर्माण झालेले मानले जाते ज्याचा अर्थ असा की जे कधी झोपत नाही सदैव जागृत, सजग आणि आध्यात्मिक चैतन्यपूर्ण स्थान. ==== कुटुंब आणि वंशपरंपरा ==== नरेंद्राचार्य यांचा जन्म [[दत्तात्रेय|श्री दत्तात्रेय]] महाराजांचे भक्त असलेल्या सुभद्रा आणि बाबुराव गोविंदराव सुर्वे यांच्या घरी झाला. सुर्वे कुटुंब हे [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सूर्यवंशीय]] (सूर्यवंशातील) असून, वसिष्ठ गोत्राचे आहे. त्यांचे कुलदैवत म्हणजे [[तुळजाभवानी|तुळजापूरची श्री भवानी माता]] आणि देवक म्हणजे पंचपल्लव (पाच पवित्र पाने) व सूर्यफूल. ==== बालपणातील आध्यात्मिक प्रवृत्ती ==== बालवयापासूनच नरेंद्राचार्य यांना आध्यात्मिक साधना व भक्तीचे प्रगाढ आकर्षण होते. विशेषतः त्यांच्या आई सुभद्रांच्या प्रेरणेने त्यांना श्री दत्तात्रेयांप्रती अतिशय गाढ भक्ती निर्माण झाली. ते बालपणीच अत्यंत एकाग्र, चिकाटीने प्रयत्न करणारे होते- मग ते भक्ति-साधना असो, [[सामाजिक कार्य]] असो किंवा ग्रामकार्य. त्यांच्या बालपणीच्या अनेक अनुभवांतून असे दिसून येते की त्यांच्याकडे असामान्य जागरुकता व अंतर्जानशक्ती होती जसे की घटनेचा पूर्वानुमान करणे किंवा समोरचा काय म्हणणार आहे हे आधीच जाणणे. या गुणांना त्यांच्या लहान वयातील आध्यात्मिक संवेदनशीलतेची चिन्हे मानले गेले. ==== आरंभीचे अनुभव आणि कृती ==== लहानपणीच नरेंद्राचार्य हे अतिशय ध्यानस्थ व एकाग्रचित्त असल्याचे दिसून येते. एक उदाहरण सांगितले जाते, एकदा ते ध्यानस्थ बसले असताना त्यांच्या अंगावर एक लहान विंचू आला, परंतु ते अचल अवस्थेत ध्यानात मग्न राहिले; हे त्यांच्या एकाग्रतेचे प्रतीक मानले जाते. लहानपणापासूनच नरेंद्राचार्य यांच्यात [[नेतृत्व|नेतृत्वगुण]], संघटनशक्ती आणि सामूहिक कार्याची आवड दिसून येत होती. इयत्ता पाचवी-सहावीत असतानाच त्यांनी आपल्या गावात सार्वजनिक [[दत्तजयंती]] उत्सवाचे आयोजन सुरू केले ही परंपरा आजही नाणीजधाममध्ये सुरू आहे. कोकणात [[होळी]] हा सण प्रामुख्याने वयस्कर लोक साजरा करतात, पण सुमारे वयाच्या दहाव्या-अकराव्या वर्षी नरेंद्राचार्यजींनी आणि त्यांच्या मित्रांनी फाल्गुन शुद्ध पंचमी ते पौर्णिमा दरम्यान बालहोळी उत्सव सुरू केला ही प्रथा आजही सुरू असून त्यांच्या बालपणातील सामाजिक संघटनशीलतेचे द्‌योतक आहे.स्वामी नरेंद्राचार्य महाराज यांचे बालपण अतिशय भक्तिमय व आनंदात गेले कारण ते खुद्द दत्तांचे अवतार आहेत. ==== शैक्षणिक आवड आणि दृष्टीकोन ==== शालेय जीवनात नरेंद्राचार्य यांना गणित, विज्ञान आणि इतिहास या विषयांत विशेष रुची होती. गणितातील त्यांची प्रावीण्यता नंतर त्यांच्या आध्यात्मिक ज्ञानप्रसार आणि [[माहिती तंत्रज्ञान]] (IT) च्या साहाय्याने सामाजिक कार्याचे व्यवस्थापन या दृष्टीकोनावर प्रभाव टाकणारी ठरली. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली सुमारे १५० ते २०० आयटी तज्ञांचे एक संघ त्यांच्या संकल्पनांवर आधारित अनेक सॉफ्टवेअर प्रणाली विकसित करत आहे. अहवालांनुसार, त्या सर्व प्रणालींमधील बहुतांश मुख्य तर्करचना (core logic) स्वतः नरेंद्राचार्य यांनी दिली आहे. निरीक्षकांच्या मते, त्यांच्या शालेय अभ्यासातील विषयांतील आवड, नेतृत्वगुण आणि धोरणात्मक विचारशक्ती यांनी, त्यांना शिक्षण आणि तंत्रज्ञानासोबत आध्यात्मिक आचरणाची सांगड घालण्याच्या कार्यात पुढे नेले. == आध्यात्मिक प्रवास आणि नेतृत्व == ==== आध्यात्मिक मार्गदर्शन आणि कौटुंबिक जीवन ==== स्वामी नरेंद्राचार्यांचे आराध्य दैवत म्हणजे [[गजानन महाराज|श्री गजानन महाराज]], शेगाव, जे ब्रह्मज्ञान आणि आत्मचेतना यावरील आपल्या शिकवणीसाठी प्रसिद्ध आहेत. त्यांच्या जीवनातील या मार्गदर्शनानेच त्यांचा आध्यात्मिक मार्ग आणि वैराग्याचा दृष्टीकोन आकार घेतला. या काळातच त्यांचा सरकारी नोकरीसारख्या सांसारिक कार्यावरील रस कमी झाला. सामाजिक प्रथेनुसार, त्यांच्या पालकांनी १५ ऑक्टोबर १९८५ रोजी त्यांचा विवाह शोभना रसाळ (जन्म २ जून १९६८) यांच्याशी लावला ज्या नंतर सुप्रिया नरेंद्र सुर्वे या नावाने ओळखल्या गेल्या. या दाम्पत्याला २४ ऑक्टोबर १९८८ रोजी कानिफनाथ नावाचा एक पुत्र झाला. कुटुंबाने हे त्यांच्या सांसारिक जबाबदाऱ्यांच्या पूर्ततेचे चिन्ह मानले; परंतु असे सांगितले जाते की नरेंद्राचार्य यांनी या जबाबदाऱ्यांच्या पूर्ततेतूनच अधिक गाढ आध्यात्मिक जीवनाकडे जाण्याची प्रेरणा घेतली. हा काळ त्यांच्या वैराग्य आणि आध्यात्मिक सेवेकडे अधिक झुकण्याचा प्रारंभबिंदू ठरला. ==== आध्यात्मिक गुरू व परंपरा ==== नरेंद्राचार्य यांची साधना श्री गजानन महाराज, शेगाव यांच्या उपासनेने प्रेरित होती. हळूहळू लोक त्यांच्याकडे आध्यात्मिक मार्गदर्शन आणि व्यवहारिक सल्ल्यासाठी येऊ लागले. त्यांचे मार्गदर्शन स्पष्ट, सोपे आणि व्यावहारिक म्हणून ओळखले जात होते. काळानुसार त्यांच्या सभोवती भक्तसमुदायाची एक वलयं निर्माण झाली जी [[भजन|सामूहिक भजन]], नामस्मरण आणि भक्तिप्रवृत्तीच्या कार्यक्रमांत सहभागी झाली. १९८९ साली, त्यांच्या निवासस्थानी श्री गजानन महाराजांचा प्रकट दिन उत्सव प्रथमच साजरा करण्यात आला. ==== दीक्षा आणि गुरू परंपरा ==== ३० जानेवारी १९९१ रोजी नरेंद्राचार्य यांनी समर्थ सद्‌गुरू काडसिद्धेश्वर महाराज यांना आपले आध्यात्मिक गुरू म्हणून स्वीकारले आणि [[दीक्षा]] प्राप्त केली. ही दीक्षा इंचगिरी संप्रदाय किंवा निम्बार्काचार्य गुरू परंपरेशी संबंधित आहे, ज्याची मुळं भगवान दत्तात्रेयांचे शिष्य आणि नवनाथ सिद्धांपैकी एक रेवण सिद्धनाथ यांच्याकडे जातात. ही परंपरा नंतर नारायणराव (गुरू लिंग जंगम महाराज), रघुनाथप्रिय महाराज (तंजावूर, तमिळनाडू), [[भाऊसाहेब महाराज]] (उमदी इंचगिरी) आणि समर्थ सद्‌गुरू सिद्धरामेश्वर महाराज (पठरी, सोलापूर) यांच्या मार्गे पुढे आली. यानंतर ही परंपरा समर्थ मुप्पिन कडसिद्धेश्वर महाराज कणेरी मठ, कोल्हापूरचे २६वे आचार्य यांच्या हाती आली. त्यांच्या मार्गदर्शनाखालीच नरेंद्राचार्य यांनी या आध्यात्मिक परंपरेत औपचारिक प्रवेश केला. ==== आश्रम स्थापना आणि स्व-स्वरूप संप्रदाय ==== एप्रिल १९९१ मध्ये नरेंद्राचार्य यांनी महाराष्ट्रातील नाणीज येथील आपल्या पितृभूमीवर आश्रमाची स्थापना केली<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.google.com/maps/place/Jagadguru+Ramanandacharya+Narendracharayaji+Nanijdham.+(+%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BE+%E0%A4%AE%E0%A4%A0)/@16.971999,73.5323516,18z/data=!4m6!3m5!1s0x3bc1de28b3cf5c81:0xbea1c84e19c1476!8m2!3d16.9718662!4d73.5324155!16s/g/1w_vlqmt!5m1!1e1?authuser=0&entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MTAwMS4wIKXMDSoASAFQAw==|title=जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचारायजी नाणीजधाम ( जुना मठ) · XGCJ+PXV, Kolhapur - Ratnagiri Rd, Nanij, Maharashtra 415803, भारत|website=जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचारायजी नाणीजधाम ( जुना मठ) · XGCJ+PXV, Kolhapur - Ratnagiri Rd, Nanij, Maharashtra 415803, भारत|language=mr-US|access-date=2025-10-06}}</ref>, उ‌द्देश होता - भक्तिमार्गाचा प्रसार करणे आणि आध्यात्मिक मार्गदर्शन उपलब्ध करणे. २४ फेब्रुवारी १९९२ रोजी त्यांनी औपचारिकरित्या स्व-स्वरूप संप्रदाय ची स्थापना केली, हा संप्रदाय स्व-चेतना (self-realization) आणि सामाजिक जबाबदारी यांचा संगम घडवणारा आहे. या संप्रदायाचा मुख्य संदेश आहे - '''तुम्ही जगा, दुसऱ्याला जगवा'''. हा संदेश व्यक्तिगत प्रगती आणि सामूहिक कल्याणाचे प्रतीक आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sankettimes.com/16318/|title="तुम्ही जगा , दुस-याला जगवा" ऊँ नरेंद्रनाथाय नमः - Sanket Times । संकेत टाइम्स|date=2017-12-04|language=en-US|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== तत्त्वज्ञान आणि शिकवण ==== नरेंद्राचार्य यांच्या शिकवणींमध्ये सेवा, [[शिक्षण]] आणि हिंदू सांस्कृतिक व आध्यात्मिक परंपरांचे संवर्धन हे केंद्रस्थानी आहेत. ते नीतिमूल्यपूर्ण जीवन, सामाजिक जबाबदारी आणि आध्यात्मिक शिस्त यांना मानवी जीवनाचे मुख्य आधारस्तंभ मानतात. त्यांचा मुख्य संदेश आहे - तुम्ही जगा, दुसऱ्याला जगवा. हा संदेश यावर भर देतो की व्यक्तीचे आचरण नैतिक व आध्यात्मिक मूल्यांशी सुसंगत असावे. त्यांच्या मतानुसार, मानवी जीवन हे स्व-प्राप्ती (self-realization) आणि परमात्म्याशी एकरूप होण्याची (सायुज्य मुक्ती) एक अद्वितीय संधी आहे. ते समाजातील वंचित घटकांबद्दल करुणा हे प्रत्येकाचे आध्यात्मिक कर्तव्य आहे असे सांगतात आणि सत्य, शिस्त, व निःस्वार्थ सेवा (सेवा) यांचा आग्रह धरतात. त्यांचे तत्त्वज्ञान "त्रिसूत्री" या रुपात मांडले जातेः १. डोळे विद्यानवादी ठेवा. २. मन अध्यात्मवादी ठेवा. ३. बुद्धी वास्तववादी ठेवा. ही चौकट व्यक्तीला [[श्रद्धा]], [[विवेकबुद्धी|विवेक]] आणि [[व्यवहारवाद|व्यवहार्यता]] यांचा समतोल राखण्यास प्रेरित करते. ते शिकवतात की साधना (spiritual practice), सेवा (selfless service), आणि आचरण (ethical conduct) या तिन्हींच्या संगमातूनच अर्थपूर्ण जीवन घडते. ==== कार्य आणि उपक्रम ==== नरेंद्राचार्य आपल्या आश्रमाशी संलग्न असलेल्या संस्थांमार्फत धार्मिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक कार्यक्रमांचे नेतृत्व करतात. त्यांचे कार्यक्षेत्र शिक्षण, [[नैसर्गिक पर्यावरण|पर्यावरण]], [[प्रशासनशास्त्र|प्रशासन]], [[साहित्य|साहित्यनिर्मिती]] आणि मानवसेवा या क्षेत्रांत विस्तारलेले आहे, विशेषतः महाराष्ट्र आणि गोवा राज्यांमध्ये. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली दरवर्षी २१ ऑक्टोबर रोजी आध्यात्मिक [[दिनदर्शिका]] प्रकाशित केली जाते. या दिनदर्शिकेत भक्ती आचरणाशी संबंधित महत्त्वाच्या तिथी नमूद केल्या जातात आणि अनुयायी त्या दिवशी सामूहिक ध्यान व प्रार्थना करतात. == अखाडा परिषदेतील मान्यता == ==== अखिल भारतीय अखाडा परिषदेची दखल ==== २००३ च्या [[सिंहस्थ कुंभमेळा|नाशिक कुंभमेळ्यात]] नरेंद्राचार्य यांच्या आध्यात्मिक आणि सामाजिक कार्याची दखल वरिष्ठ संतांनी घेतली. त्या वेळी अखिल भारतीय षड्दर्शन अखाडा परिषदेचे अध्यक्ष महंत ज्ञानदास महाराज यांनी त्यांना परंपरागत साधू परंपरेत सामील होण्याचे आमंत्रण दिले. ११ एप्रिल २००४, उज्जैन कुंभमेळ्यात त्यांना निर्वाणी अखाड्यात औपचारिकरित्या शिष्य म्हणून स्वीकारण्यात आले आणि "महंत नरेंद्रदास" हे नाव देण्यात आले. दक्षिण भारतात स्वतंत्र वैष्णव धार्मिक पीठ नसल्याचे लक्षात घेऊन आणि त्यांच्या नेतृत्वगुणांची दखल घेऊन, वैष्णव आखाड्‌यांच्या सदस्यांनी त्यांना जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य म्हणून नियुक्त करण्याचा प्रस्ताव मांडला, जेणेकरून वैष्णव धर्माचा व भक्तिमार्गाचा व्यापक प्रसार साधता येईल. ==== जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य पट्टाभिषेक ==== नरेंद्राचार्य यांच्या आध्यात्मिक, धार्मिक आणि सामाजिक कार्याच्या विस्तारामुळे, अखिल भारतीय षड्‌दर्शन अखाडा परिषदेने त्यांना [[वैष्णव पंथ|वैष्णव परंपरेतील]] आद्य जगद्‌गुरू रामानंदाचार्याचे उत्तराधिकारी म्हणून मान्यता दिली. २१ ऑक्टोबर २००५ रोजी [[अयोध्या]] येथे त्यांच्या पट्टाभिषेक समारंभाचे आयोजन करण्यात आले, ज्यात महंत ज्ञानदास महाराज, अखाडा परिषदेचे सदस्य, निर्वाणी, निर्मोही व दिगंबर अखाडे व त्यांचे उप-अखाडे, चतुःसंप्रदायांचे प्रमुख, वैष्णव खालसा संघटना तसेच उदासीन, मोठे उदासीन व निर्मल अखाड्यांचे प्रतिनिधी उपस्थित होते. या समारंभात त्यांना औपचारिकरित्या "'''जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य'''" म्हणून अभिषिक्त करण्यात आले. ==== रामानंदी परंपरेतील योगदान ==== नरेंद्राचार्य हे समकालीन रामानंदी परंपरेतील प्रमुख संत असून, त्यांनी धार्मिक ज्ञानाचा प्रसार आणि आध्यात्मिक जागृतीचा प्रचार यासाठी महत्त्वपूर्ण कार्य केले आहे. त्यांनी शास्त्राध्ययन आणि धर्मशिक्षण अधिक सर्वसामान्यांसाठी उपलब्ध करण्यासाठी अनेक मठ आणि केंद्रे स्थापन केली आहेत. ही केंद्रे आता केवळ उपासनेसाठी नसून ज्ञान, साधना आणि सांस्कृतिक शिक्षणाची केंद्रे म्हणूनही कार्यरत आहेत. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली शास्त्रांचा अभ्यास, [[अध्यात्म]] आणि [[विज्ञान]] यांचा संगम साधला गेला आहे. २०१९ पासून, ते दररोज सकाळी ६ ते ७ वाजेपर्यंत ऑनलाइन अध्यात्म वर्ग घेतात, ज्यात गंभीर आध्यात्मिक संकल्पना सोप्या भाषेत समजावल्या जातात. २०१६ पासून, दर रविवारी डिजिटल [[सत्संग|सत्संगाचे]] आयोजन केले जाते, ज्यामुळे [[भक्ती|सामूहिक भक्ती]] आणि अखंड जप संस्कार वृद्धिंगत झाले आहेत. त्यांच्या दृष्टिकोनानुसार भक्ती ही फक्त विधी नसून जीवनशैली आहे, ज्यात सेवा, सहकार्य आणि सामूहिक सहभाग यांना महत्त्व आहे. रामानंदी परंपरेतील पारंपरिक वैष्णव भक्तीला त्यांनी विशिष्टअद्वैत तत्त्वज्ञानाच्या रूपात सुसंरचित आणि सर्वांसाठी सुलभ केले आहे. ते गंभीर तात्त्विक विषय साध्या भाषेत मांडतात, त्यामुळे भक्तीचा मार्ग सर्वसामान्य जनतेसाठी समजण्यास सुलभ झाला आहे. ते जात, वर्ग, लिंग किंवा सामाजिक स्तर यांच्या भेदाशिवाय भक्तीचे समान अधिकार अधोरेखित करतात. त्यांच्या शिकवणीत शरणागती (प्रपत्ती) ही सर्वांसाठी खुली आहे भक्ती ही फक्त संन्याशांची गोष्ट नसून प्रत्येक व्यक्तीसाठी उपलब्ध मार्ग आहे. ==== दक्षिणपीठाची स्थापना ==== या प्रसंगीच नाणीज यास रामानंदाचार्य दक्षिणपीठ नाणीजधाम म्हणून मान्यता देण्यात आली. हे आद्य जगद्‌गुरू रामानंदाचार्यांचे दक्षिणेतील आध्यात्मिक आसन आहे. तीन प्रमुख पीठे '''1.''' '''श्री मठ - पंचगंगा घाट, वाराणसी''' पीठाधीश्वरः जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य रामनरेशाचार्य '''2. तुलसीपीठ - चित्रकूट, मध्यप्रदेश''' पीठाधीश्वरः जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य रामभद्राचार्य '''3. रामानंदाचार्य दक्षिणपीठ नाणीजधाम, महाराष्ट्र''' पीठाधीश्वरः जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kuberbhoomi.com/?p=66679|title=जगद्गुरु रामानंदाचार्य श्री स्वामी नरेंद्राचार्य जी महाराज, दक्षिण भारत पीठ के पीठाधीश्वर है।उनका शुभागमन छत्तीसगढ़ की पावन धरा पर आगमन बुधवार 5 फरवरी 2025 को सेक्टर 7 बी एस पी सीनियर सेकेंडरी स्कूल मैदान,मुख्य रोड भिलाई में हो रहा है।|language=en-US|access-date=2025-10-06}}</ref> या मान्यतेमुळे ते रामानंदी परंपरेतील प्रमुख नेते म्हणून स्थापित झाले आणि दक्षिण भारतातील वैष्णव परंपरेचा विस्तार साधला गेला. == संदेश == "तुम्ही जगा, दुसऱ्याला जगवा" जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य स्वामी नरेंद्राचार्य नीतिक आचरण, निःस्वार्थ सेवा आणि आध्यात्मिक साधना यावर आधारित जीवनाचा उपदेश करतात. त्यांच्या मते मानवी जीवन हे देवाशी एकरूप होण्यासाठीची संधी आहे. ते सांगतात की आपले आचरण, मूल्ये आणि जीवनपद्धती अशा असाव्यात की त्या इतरांना प्रेरणा देतील आणि समाजाच्या उन्नतीस हातभार लावतील. == कार्य आणि सामाजिक उपक्रम == नरेंद्राचार्य यांच्या मार्गदर्शनाखाली जगद्‌गुरू नरेंद्राचार्य महाराज संस्थान<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.jnms.org/index.php/hi/|title=जगद्गुरू नरेंद्राचार्य महाराज संस्थान|url-status=live}}</ref> आणि संजीवन ट्रस्ट यांसारख्या अनेक संस्था शिक्षण, आरोग्य, समाजकल्याण, पर्यावरण आणि आध्यात्मिक शिक्षणाच्या क्षेत्रात कार्यरत आहेत. ==== शिक्षण ==== ग्रामीण व आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल मुलांसाठी फ्री इंग्रजी माध्यम शाळा आणि महावि‌द्यालये स्थापन केली गेली आहेत<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/bhoomipujan-ceremony-of-college-building-work-of-narendra-maharaj-educational-institute-at-nanij-in-ratnagiri/701957|title=नितीन गडकरी यांच्या हस्ते नरेंद्र महाराज इन्स्टिट्यूट कॉलेज इमारत कोनशिलेचे अनावरण|date=2023-04-01|website=Zee 24 taas|language=mr|access-date=2025-10-06}}</ref>. संस्थान अंतर्गत चालणाऱ्या वैदिक पाठशाळांमध्ये [[वेद|वेदाध्ययन]] आणि [[पुरोहित]] प्रशिक्षण दिले जाते. आणि महावि‌द्यालये स्थापन केली गेली आहेत<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=36,1710,563,2284&id=story8&pageno=http://epaper.prahaar.in/22052024/Ratnagiri/Page8.jpg|title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On May, 22 2024, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 8, Article Id story8|website=Epaper Prahaar|access-date=2025-10-06}}</ref>. संस्थान अंतर्गत चालणाऱ्या वैदिक पाठशाळांमध्ये वेदाध्ययन आणि पुरोहित प्रशिक्षण दिले जाते. मुलींसाठी स्वतंत्र संस्था स्थापून स्त्रियांच्या वैदिक शिक्षण<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=296,126,1097,634&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/09072025/Ratnagiri/Page8.jpg|title=मुलींसाठीच्या वेद पाठशाळेचा उपक्रम स्तुत्य - रवींद्र चव्हाण|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> व सहभागाला प्रोत्साहन दिले जाते. ==== आरोग्य व मानवसेवा ==== संस्थानमार्फत मोफत रुग्णवाहिका सेवा<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250416_3_8|title=Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi & Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today’s News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे|website=epaper.lokmat.com|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tarunbharat.net/Encyc/2023/8/5/Free-Ambulance-behalf-of-Narendra-Maharaj-Sansthan.html|title=नरेंद्र महाराज संस्थानच्या वतीने मोफत रुग्णवाहिका|website=www.tarunbharat.net|language=en|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=28,1439,1460,1744&id=story8&pageno=http://epaper.prahaar.in/16042025/Ratnagiri/Page2.jpg|title=Prahaar Epaper {{!}} Mumbai News{{!}} Maharashtra News{{!}} Marathi News Paper {{!}} Marathi Epaper {{!}} Published On Apr, 16 2025, Ratnagiri Edition, Main Sub Edition, Page No 2, Article Id story8|website=Epaper Prahaar|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.pudhari.news/editionname/Ratnagiri/PUDHARI_RAT/page/5/article/PUDHARI_RAT_20250415_05_4|title=महामार्गावरील २६,६४७ अपघात्ग्रस्थाना जीवनदान|website=epaper.pudhari.news|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, वैद्यकीय शिबिरे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dainikprabhat.com/blood-donation-of-52-people-in-the-camp-of-narendra-maharaj-sansthan/|title=Pune District : नरेंद्र महाराज संस्थानच्या शिबिरात ५२ जण|last=वृत्तसेवा|first=प्रभात|date=2025-01-08|website=Dainik Prabhat|language=mr|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, रक्तदान मोहिमा<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.pudhari.news/editionname/maineidition/PUDHARI_RAT/page/9/article/PUDHARI_RAT_20240212_09_12|title=१ लाख रक्त बाटल्यांचा संकल्प|website=epaper.pudhari.news|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250107_4_13|title=अवघ्या दोनच दिवसात ३५ हजारांवर रक्त बाटल्यांचे संकलन|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, व्यसनमुक्ती कार्यक्रम<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=918,125,1458,673&id=story3&pageno=http://epaper.prahaar.in/13092025/Ratnagiri/Page2.jpg|title=नरेंद्राचार्यजी यांच्या प्रेरणेतून पुणे , मुंबई , ठाणे येथे व्यसन मुक्तीबाबत जनजागृती मोहीम|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, आणि आपत्तीग्रस्तांना अन्न, औषधे व साहाय्य दिले जाते. अपंग व अल्पआय वर्गातील लोकांसाठी आर्थिक<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://prahaardigital.com/31822/|title=जगद्गुरू नरेंद्रचार्यजी महाराज पादुका दर्शन सोहळा निमित्त नाटे येथे गरजूंना मोफत घरघंट्या, ग्रासकटर, शितपेट्या वाटप|last=onlinenews|date=2023-10-17|website=प्रहार डिजिटल : Prahaar Digital|language=en-US|access-date=2025-10-06|archive-date=2025-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20251006015346/https://prahaardigital.com/31822/|url-status=dead}}</ref> आणि वैद्यकीय मदत पुरवली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mid-day.com/lifestyle/culture/article/Jagadguru-Narendracharya-Maharaj-Sansthan-contributes-Rs-12-crore-towards-Relief-Funds-to-combat-Covid19--22771296|title=COVID-19:Jagadguru Narendracharya Maharaj Sansthan donates Rs 1.2 crore|date=2020-05-07|website=Mid-day|language=en|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== सामाजिक सुधारणा ==== संस्थानने अंधश्रद्धाविरोधी जनजागृती, युवक व महिला सक्षमीकरण, आणि घरवापसी उपक्रम राबवले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindujagruti.org/news/1737.html|title=235 families return back to Hindu Dharma|website=Hindu Janajagruti Samiti|language=en-US|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.reddit.com/r/politicalhindus/comments/1k9ngo3/on_april_18_in_the_presence_of_jagadguru/|title=१८ एप्रिल रोजी, जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्याजी महाराज यांच्या उपस्थितीत पालघरमध्ये ५०६ कुटुंबांनी हिंदु धर्म स्वीकारला. त्यांनी आतापर्यंत सुमारे १.५ लाख कुटुंबांचे घरवापसी घडवून आणले आहे|website=www.reddit.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://deshgujarat.com/2009/12/21/2000-gujarat-tribals-return-to-hinduism-in-surat/|title=2,000 Gujarat tribals return to Hinduism in Surat|last=DeshGujarat|date=2009-12-21|website=DeshGujarat|language=en-US|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== पर्यावरण संवर्धन ==== त्यांच्या नेतृत्वाखाली वसुंधरा पायी दिंडी या वार्षिक पदयात्रे‌द्वारे हवामान बदल व पर्यावरण रक्षणाचा संदेश दिला जातो. वृक्षारोपण, पाणी संवर्धन, नवीकरणीय ऊर्जा आणि स्वच्छता मोहिमा राबविल्या जातात. ग्रीन व्हिलेज मोहिमेअंतर्गत अनेक गावांना शाश्वत पर्यावरणीय पद्धतीकडे प्रेरित करण्यात आले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250918_4_12|title=पर्यावरणाच्या जागृतीसाठी वसुंधरा दिंड्या|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=391,1059,1448,1516&id=story5&pageno=http://epaper.prahaar.in/18092025/Ratnagiri/Page8.jpg|title=रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्यजी यांचा प्रेरणेतून पर्यावरण जागृतीसाठी ७ वसुंधरा पायी दिंडया|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== तंत्रज्ञान व डिजिटल उपक्रम ==== शिक्षण व धर्मप्रसारासाठी आयटी सॉफ्टवेअर प्रणाली विकसित करण्यात आल्या आहेत. YouTube आणि WhatsApp सारख्या माध्यमांतून धार्मिक प्रवचने, शैक्षणिक माहिती आणि सामाजिक कार्यक्रमांचे प्रसारण केले जाते. ==== संस्कृती आणि अध्यात्म ==== नाणीजधाम आणि संलग्न केंद्रांवर साप्ताहिक सत्संग, वारी, नववर्ष सोहळे, आणि भजन संध्याकाळी आयोजित केल्या जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250711_4_10|title=भर पावसात नाणिजक्षेत्री भाविकांच्या भक्तीचा महापूर|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=297,124,1463,674&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/18042024/Ratnagiri/Page6.jpg|title=श्रीराम जन्मोत्सव सोहळा संपन्न|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> नरेंद्राचार्य यांच्या मार्गदर्शनाखाली संस्थानतर्फे ''‘धर्मक्षेत्र नाणीजधाम’'' हे मासिक प्रकाशित केले जाते. या मासिकामध्ये भारतीय संस्कृती, इतिहास, नीतिशास्त्र आणि धार्मिक परंपरांवरील लेखांचा समावेश असून<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=301,1148,742,1715&id=story5&pageno=http://epaper.prahaar.in/25082025/Ratnagiri/Page3.jpg|title=सकल हिंदूंनी आज भगवान वराह जयंती साजरी करावी|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>, सनातन धर्माबद्दल जागरूकता निर्माण करणे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/goa/be-committed-to-protecting-hinduism-jagadguru-narendracharya-maharaj-appeal-to-the-devotees-a-a719/|title=हिंदू धर्म रक्षणासाठी कटिबद्ध व्हा; जगद्‌गुरू नरेंद्राचार्य महाराजांचे भक्तांना आवाहन|last=author/online-lokmat|date=2023-11-29|website=Lokmat|language=mr|access-date=2025-10-06}}</ref> आणि वाचकांमध्ये सांस्कृतिक शिक्षणाचा प्रसार करणे हा त्याचा प्रमुख उद्देश आहे.. तसेच माँ नर्मदा परिक्रमा सेवा अंतर्गत यात्रेकरूंना अन्न व निवास व्यवस्था पुरविली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=299,124,1458,688&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/10042025/Ratnagiri/Page6.jpg|title=रत्नागिरीतील श्री झरी विनायक मंदिराचे जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्रचार्यांच्या हस्ते कळशारोहण|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक वारसा संवर्धन ==== ''ज्ञानपीठ'' या नावाने एक केंद्र स्थापन करण्यात आले आहे, ज्यामध्ये विविध भारतीय भाषांमधील प्रवचनकार आणि आध्यात्मिक शिक्षकांना प्रशिक्षण दिले जाते. या केंद्राच्या कार्यात धार्मिक शिक्षण, पारंपरिक ज्ञानप्रणालींचा अभ्यास आणि प्रसार यावर विशेष भर दिला जातो. वैदिक आणि सनातन वारसा जपण्यासाठीच्या प्रयत्नांच्या एक भाग म्हणून<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/ratnagiri/two-and-half-crore-ram-mandir-jagadguru-narendracharyaji-maharaj-sansthan-a292/|title=जगदगुरू नरेंद्राचार्यजी महाराज संस्थानतर्फे राम मंदिरासाठी अडीच कोटी|last=author/lokmat-news-network|date=2021-02-19|website=Lokmat|language=mr|access-date=2025-10-06}}</ref>, संस्थानतर्फे कुंभमेळ्यासारख्या प्रमुख धार्मिक संमेलनांदरम्यान विविध उपक्रम राबविण्यात आले आहेत. या उपक्रमांमध्ये आरोग्य आणि आपत्कालीन सेवा शिबिरे, स्वच्छता मोहिमा, यात्रेकरूंकरिता अन्नदान व्यवस्था तसेच सांस्कृतिक आणि धार्मिक आचारांविषयी जनजागृती कार्यक्रमांचा समावेश आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.abplive.com/states/up-uk/mahakumbh-jagatguru-reply-on-posters-of-darenge-tho-marenge-says-despite-controversy-ann-2854953|title=डरेंगे तो मरेंगे के पोस्टर लगवाने वाले नरेंद्राचार्य महाराज बोले- 'आते रहेंगे यह विचार'|last=मोईन|first=मोहम्मद|date=2025-01-02|website=ABP News|language=hi|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9hindi.com/state/uttar-pradesh/jagadguru-ramanandacharya-narendracharya-put-up-posters-darenge-marenge-mahakumbh-area-gave-clarification-stwash-3036971.html|title='डरेंगे तो मरेंगे'... महाकुंभ क्षेत्र में लगा पोस्टर हटाया गया, जगद्गुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य ने दी सफाई|last=Bharatvarsh|first=TV9|date=2025-01-02|website=TV9 Bharatvarsh|language=hi|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/prayagraj/story-hinduism-under-threat-jagadguru-narendracharya-s-strong-message-at-kumbh-mela-201735826476349.html|title=डरेंगे तो मरेंगे कहने में गलत क्या है : नरेंद्राचार्य|date=2025-01-02|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== देहदान व अवयवदान ==== २०१६ साली नरेंद्राचार्य यांनी मरणोत्तर देहदानासाठी अभियान सुरू केले, ज्याअंतर्गत ५६,००० हून अधिक अर्ज वैद्यकीय शिक्षण संस्थांकडे पाठवले गेले<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=300,125,1097,703&id=story2&pageno=http://epaper.prahaar.in/08022025/Ratnagiri/Page2.jpg|title=जगदगुरु नरेंद्राचार्य महाराजांच्या प्रेरणेतून ८१ जणांचे देहदान|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=919,1190,1456,1693&id=story6&pageno=http://epaper.prahaar.in/26042025/Ratnagiri/Page3.jpg|title=जगद्गुरू नरेंद्राचार्यजी महाराजांच्या प्रेरणेतून शिरगाव येथील ९९ वे मरणोत्तर देहदान|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>. फेब्रुवारी २०२५ मध्ये त्यांनी अवयवदान मोहिमेचा विस्तार केला. ज्यात डोळे, त्वचा व अन्य अवयवदानाचे प्रोत्साहन दिले गेले<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.pudhari.news/editionname/maineidition/PUDHARI_RAT/page/7/article/PUDHARI_RAT_20250405_07_4|title=जगद्गुरु नरेंद्राचार्य महाराजांच्या प्रेरणेतून तरुणीचे अवदान|website=epaper.pudhari.news|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref>. या अभियानाला व्यापक प्रतिसाद मिळाला<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HRTH_20250111_4_5|title=जगदगुरु रामानंदाचार्य नरेंद्राचार्य महाराजांच्या प्रेरणेतून सुरु असलेले देहदानाचे कार्य गौरवास्पद - नारायण राणे|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> आणि अनेक यशस्वी अवयवदान प्रकरणे पूर्ण झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.pudhari.news/editionname/Ratnagiri/PUDHARI_RAT/page/3/article/PUDHARI_RAT_20250301_03_15|title=जगद्गुरु नरेन्द्राचार्यांचे देहदान, रक्तदानाचे कार्य खूप मोठे : ना. देवेंद्र फडणवीस|website=epaper.pudhari.news|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> ==== साहित्यनिर्मिती ==== नरेंद्राचार्य यांची एक प्रमुख रचना आहे - श्री लीलामृत, सुमारे ३,००० ओर्वीचा काव्यग्रंथ, केवळ १८ दिवसांत पूर्ण केला आहे. त्यांचे लेखन काव्य, तात्त्विक ग्रंथ, आणि भक्तिसाहित्य यामध्ये पसरलेले आहे, आणि त्यांचा उद्देश धार्मिक संकल्पना सर्वसामान्यांसाठी सुलभ करणे हा आहे. ==== वारसा आणि प्रभाव ==== नरेंद्राचार्य यांना अनुयायी असा संत मानतात जो धर्म आणि समाजकार्यात समतोल राखतो. नरेंद्राचार्य यांना अनुयायी असा संत मानतात जो धर्म आणि समाजकार्यात समतोल राखतो. त्यांचे कार्य शिक्षण, आरोग्य, पर्यावरण संरक्षण आणि तंत्रज्ञानाधारित समाजसेवा या क्षेत्रांत पसरलेले आहे. स्वतंत्र व स्थानिक अहवालांनुसार त्यांनी पारंपरिक धर्मशिक्षण आणि आधुनिक सामाजिक सहभाग यांचा अ‌द्वितीय संगम साधला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/|title=पंधरा दिवसांत दीड लाख रक्त बाटल्या संकलन|website=epaper.lokmat.com|url-status=live|access-date=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.haribhoomi.com/news/31199/696d2d8c10fd2|title=जल-संरक्षण जनआंदोलन में उत्कृष्ट योगदान पर नलकसा सत्संग सेवा केंद्र सम्मानित|website=epaper.haribhoomi.com|language=en-US|url-status=live|access-date=2026-02-05}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==संदर्भसूची== *"गोवेश्वर महिमासंहिता", 2026, ISBN:978-81-998252-8-4, 978-81-998252-3-9, 978-81-998252-5-3, भाषा: मराठी, हिंदी, इंग्रजी *"भक्ती का बालसखा", 2026, ISBN: 978-81-998252-7-7, 978-81-998252-4-6, भाषा: मराठी, हिंदी *"चाइल्डहूड कम्पेनियन ऑफ डिव्होशन", २०२६, ISBN: ९७८-८१-९९८२५२-१-५, भाषा: इंग्रजी *"श्री लीलामृत", २०२६, ISBN: ९७८-८१-९९८२५२-२-२, ९७८-८१-९९८२५२-९-१, भाषा: मराठी, हिंदी *"इंडियन फॅमिली बायोग्राफी", २०२६, ISBN: ९७८-८१-६८६७०६-९-३, भाषा: मराठी *"भारतीय परिवार जीवनशास्त्र", २०२६, ९७८-८१-६८६७०६-७-९, भाषा: हिंदी *"द सायन्स ऑफ इंडियन फॅमिली लाईफ", २०२६, ISBN: ९७८-८१-६८६७०६-६-२, भाषा: इंग्रजी *"सनातन पंथ शास्त्र", 2026, ISBN: 978-81-998252-6-0, 978-81-686706-1-7, 978-81-686706-2-4, भाषा: मराठी, हिंदी, इंग्रजी == सन्मान आणि पुरस्कार == नरेंद्राचार्य यांना राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर अनेक पुरस्कार आणि सन्मान मिळाले आहेत. २००० - शिवतेज पुरस्कारः सामाजिक व धार्मिक सेवेसाठी. ११ एप्रिल २००४ धर्माचार्य आणि पीठाधीश्वर पदवी उज्जैन येथे. २१ ऑक्टोबर २००५ - जगद्‌गुरू रामानंदाचार्य पदवी अयोध्या येथे. २६ मे २००८ - समाजसेवा पुरस्कारः सावरकर स्मारक, मुंबई. ५ डिसेंबर २००८ - वीर जीव महाला पुरस्कारः वाई, सातारा. २५ मे २००९ - वीर सावरकर पुरस्कारः विक्रम सावरकर, मुंबई. २० फेब्रुवारी २०१० - राष्ट्रसंत पदवीः शिवप्रतिष्ठान, कोल्हापूर. २० ऑगस्ट २०१० - धर्माचार्य ब्रह्मचारी विश्वनाथजी पुरस्कारः डॉ. मोहनराव भागवत यांच्या हस्ते. १४ एप्रिल २०१२ - आंतरराष्ट्रीय शांतता सन्मानः अमेरिकेतील जे.एन.एम.जी. फाउंडेशन, न्यू यॉर्क, २३ डिसेंबर २०१६ - धर्मसंस्कृती महाकुंभ पुरस्कारः बद्रीनाथाचे जगद्‌गुरू शंकराचार्य श्री वासुदेवानंद सरस्वती यांच्या हस्ते. १४ जून २०२२ - राज्यस्तरीय रक्तदान गौरवः महाराष्ट्र राज्य रक्त संक्रमण परिषदेमार्फत. १४ फेब्रुवारी २०२५ - मराठा समाजरत्न पुरस्कारः अखिल भारतीय मराठा महासंघाकडून. २० फेब्रुवारी २०२५ - राज्यस्तरीय रक्तदान गौरव (दुसऱ्यांदा): महाराष्ट्र सरकारकडून. १४ जून २०२५ - इंडियन रेड क्रॉस सोसायटी सन्मानः तेलंगणाचे राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा यांच्या हस्ते, "वर्ल्ड ब्लड डोनर डे" निमित.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.prahaar.in/detail.php?cords=1099,1566,1460,2290&id=story8&pageno=http://epaper.prahaar.in/16062025/Ratnagiri/Page8.jpg|title=रक्त संकलनातील योगदानाबद्दल तेलंगणा राज्यपालांच्या हस्ते जगद्‌गुरु नरेंद्राचार्य महाराज संस्थानचा सन्मान|website=Epaper Prahaar|url-status=live|access-date=2025-10-06}}</ref> == संदर्भ == qj720dqgd009e7w1831fk5llcxea3u1 0 373788 2696963 2629616 2026-07-25T20:06:35Z अभय नातू 206 माहिती 2696963 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''गंगाईकोंड चोळपुरम''' हे भारतातील [[तामिळनाडू]] राज्यातील अरियालूर जिल्ह्यातील जयकोंडम जवळील एक गाव आहे.<ref>{{cite book |last=Nilakanta Sastri |first=K. A. |title=The Cōlas |year=1955 |publisher=University of Madras}}</ref> [[चोळ साम्राज्य|चोळ सम्राट]] [[पहिला राजेंद्र चोळ]] याने सुमारे [[इ.स. १०२५]]मध्ये या शहराची आपली राजधानी म्हणून स्थापना केली. हे शहर सुमारे २५० वर्षे चोळ साम्राज्याची राजधानी आणि राजकीय आणि सांस्कृतिक घडामोडींचे मुख्य केंद्र होते. उत्तर भारतातील [[गंगा नदी|गंगा नदीच्या]] खोऱ्यातील यशस्वी लष्करी मोहिमेच्या स्मरणार्थ त्याला ''गंगाईकोंड'' (गंगा जिंकणारा) ही पदवी मिळाली. यावरून या शहराला गंगाईकोंड चोळपुरम हे नाव देण्यात आले. सुमारे अडीच शतके हे शहर दक्षिण भारतातील गंगाईकोंड चोळपुरमचे [[बृहदीश्वर मंदिर, गंगाईकोंड चोळपुरम|बृहदीश्वर मंदिर]] [[तंजावूर]] येथील मंदिराशी साधर्म्य दर्शवते. हे मंदिर [[द्रविड स्थापत्यशैली|द्रविड स्थापत्यशैलीचा]] एक उत्कृष्ट नमुना मानले जाते आणि तेथील नक्षीकाम व शिल्पकला प्रसिद्ध आहे. या मंदिरातील मुख्य शिवलिंग हे भारतातील सर्वात मोठ्या शिवलिंगांपैकी एक मानले जाते. [[युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ|युनेस्कोने]] या मंदिराचा [[महान जिवंत चोळ मंदिरे]] या मालिकेअंतर्गत जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत समावेश केला आहे.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अरियालूर जिल्हा]] [[वर्ग:तमिळनाडूमधील शहरे]] [[वर्ग:इ.स. १०२५ मधील निर्मिती]] [[वर्ग:चोळ साम्राज्य]] mik5lzu1bor9qsc1pcqv4mq872einyb 0 374580 2696882 2684210 2026-07-25T14:12:37Z ~2026-41624-95 185615 मृत दुवा जागृत झाल्याचे कळविले, विकिपीडिया च्या लिम्का पेजची लिंक जोडली 2696882 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = आकाश भडसावळे | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = आकाश अजित भडसावळे | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1996|02|09}} | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = [[मराठी]], [[हिंदी]], [[इंग्रजी]] रंगभूमी आणि मालिका व चित्रपट | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | भाषा = मराठी | व्यवसाय = अभिनेता, दिग्दर्शक, नाट्य निर्माता | कारकीर्द_काळ = २०११ ते आजतागायत | प्रमुख_नाटके = होय मी सावरकर बोलतोय, [[टिळक आणि आगरकर]], वासूची सासू | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार =[[लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌स]] | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | ट्विटर= | संकेतस्थळ = | धर्म = [[हिंदू]] | तळटिपा = |प्रभाव=[[विनायक दामोदर सावरकर]], [[बाळ गंगाधर टिळक]]}} '''आकाश भडसावळे''' हे नाट्य क्षेत्रातील एक व्यावसायिक अभिनेते, दिग्दर्शक आणि निर्माते आहेत. ते अनेक वर्षांपासून नाट्य अभ्यासक आहेत. एका दिवसात ३ नाटकांचे १२ प्रयोग सादर करून त्यांनी नाट्यक्षेत्रात २०२४ साली जागतिक विक्रम केला आहे.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/name/nm13304995/|title=Akash Bhadsavle {{!}} Actor, Producer|website=IMDb|language=en-US|access-date=2025-12-13}}</ref> त्याची नोंद [[लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌स]] मध्ये घेतली गेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/bollywood/akash-bhadsavle-limca-book-of-world-record-know-about-actor-akash-bhadsavle-drama-entertainment-1234723|title=आकाश भडसावळेने केला रंगकर्मींची मान अभिमानाने उंचावणारा विश्वविक्रम|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|date=2023-12-05|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> वयाच्या १९व्या वर्षी त्यांनी तरुण निर्माता म्हणून नाट्य निर्मिती सुरू केली आणि नव्या नाटकांबरोबर अनेक जुनी अभिजात नाटके मराठी रंगभूमीवर पुनरुजजीवित करून तरुण रंगकर्मींना प्रेरणा दिली. 'अभिजात' आणि 'सवाईगंधर्व'<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sawaaigandharva.com/|title=सवाईगंधर्व संकेतस्थळ|website=SawaaiGandharva}}</ref> या त्यांच्या दोन संस्था गेली अनेक वर्षे नाट्य व संगीत क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करीत आहेत. == अभिनय सूची == === नाटक === भडसावळे यांनी साकारलेल्या काही भूमिका पुढील प्रमाणे आहेत. * होय, मी सावरकर बोलतोय - स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर (तात्याराव) सावरकर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/voluntary-rehearsal-play-yes-i-am-savarkar-boltoy-pune-a684/|title=‘होय मी सावरकर बोलतोय’नाटकाचे पुण्यात स्वेच्छा प्रयोग|last=author/lokmat-news-network|date=2020-12-15|website=Lokmat|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> * [[संगीत सौभद्र]] - * [[संगीत स्वयंवर (नाटक)]] - जरासंध / एकदंत * संगीत संत गोरा कुंभार - सासरा * (संगीत) हे बंध रेशमाचे - बन्सी * [[टिळक आणि आगरकर (नाटक)]] - सुधारक गोपाळ गणेश आगरकर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/tilak-and-agarkar-drama-once-again-on-stage-on-the-occasion-of-death-anniversary-of-bal-gangadhar-tilak/articleshow/84664701.cms|title=सह्याद्रीवर 'टिळक आणि आगरकर'|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref> * संगीत चंद्रप्रिया - भैरव, सेनापती * (संगीत) गीता गाती ज्ञानेश्वर - संत निवृत्तीनाथ * देहभान - आबासाहेब * [[मी नथुराम गोडसे बोलतोय]] - महात्मा गांधी, देविदास गांधी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.publicsamachar.in/breaking-news/27126/|title=ओरिजनल ‘नथुराम गोडसे’ पुन्हा एकदा रंगमंचावर.! लवकरच ८१८ वा प्रयोग…|last=Samachar|first=Public|date=2023-11-20|website=Public Samachar|language=en-US|access-date=2025-12-14}}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * सुखांशी भांडतो आम्ही - सदाशिव * वासूची सासू - अण्णा आणि स्त्री भूमिका - सासू <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/abhijit-kelkar-ankur-wadhave-and-other-in-vasuchi-sasu-marathi-drama/articleshow/89249700.cms|title=रंगभूमीवरील अजरामर नाटक 'वासूची सासू' पुन्हा एकदा प्रेक्षकांच्या भेटीला|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref> * सागरा प्राण तळमळला - क्रांतिवीर गणेश दामोदर (बाबाराव) सावरकर, नाना <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tarunbharat.net/Encyc/2023/7/26/Savarkar-s-Hinduism.html|title=सावरकरांचे हिंदुत्व प्रत्येकापर्यंत पोहचविणे आवश्यक!|website=www.tarunbharat.net|language=en|access-date=2025-12-14}}</ref> * नथुराम गोडसे मस्ट डाय (इंग्लिश नाटक) - महात्मा गांधी, देविदास गांधी * नथुराम को मरना होगा (हिन्दी नाटक) - महात्मा गांधी, देविदास गांधी * हेरगिरी चालू आहे - मिस्टर प्राधान <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/movies/marathi/bharat-dabholkar-debut-marathi-theatre-hergiri-chalu-aahe-natak-promotion-1212916.html|title=भरत दाभोळकरांची मराठी रंगभूमीवर 'हेरगिरी चालू आहे'! स्वतः रिक्षा चालवत गाठलं नाट्यगृह; पाहा हटके प्रमोशन|last=Navarashtra|date=2026-04-27|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-04-27}}</ref><br /> === मालिका <ref name=":0" /> === त्यांनी अभिनय केलेल्या मालिका आणि प्रसारण माध्यमे पुढील प्रमाणे आहेत. * साजणा (झी युवा) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt10305758/?ref_=nm_knf_c_3|title=Saajanaa|website=IMDb|url-status=live}}</ref> * लक्ष्य (स्टार प्रवाह) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt5762426/fullcredits/?ref_=tt_cst_sm|title=Lakshya|website=IMDb|url-status=live}}</ref> * गर्जा महाराष्ट्र (सोनी मराठी) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt9437564/?ref_=nm_knf_c_4|title=Garja Maharashtra|website=IMDb|url-status=live}}</ref><br /> === चित्रपट <ref name=":0" /> === भडसावळे यांनी अभिनय केलेले चित्रपट आणि वर्ष पुढील प्रमाणे आहेत. * वेल डन आई - २०२५ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt38454480/?ref_=nm_knf_t_1|title=Well Done Aai|website=IMDb|url-status=live}}</ref> == निर्मित नाटके <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rangabhoomi.com/news/abhijat-mahamaohtsav-akash-bhadsavle-natyajagran/|title=अभिजात संस्थेतर्फे कलाकारांचा २४ तासांचा नाट्यजागर! • रंगभूमी.com|last=जाधव|first=साक्षी|date=2025-11-25|website=https://www.rangabhoomi.com/|language=en-US|access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/swanandi-tikekar-to-play-babyraje-role-in-sundar-mi-honar-marathi-natak/articleshow/120694541.cms|title=पु. ल. देशपांडेंनी लिहिलेलं नाटक ३० वर्षांनी रंगभूमीवर, स्वानंदी टिकेकर दिसणार 'या' भूमिकेत|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/theatre/ajay-purkar-new-marathi-drama-friend-request-marathi-natak-prasad-dani-kumar-natak-know-entertainment-latest-update-upcoming-dramas-1248734|title='सुभेदार'नंतर अजय पुरकर यांचं रंगभूमीवर कमबॅक; 'फ्रेन्ड रिक्वेस्ट'ने उडवली खळबळ|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-03-11}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/movies/marathi/bharat-dabholkar-debut-marathi-theatre-hergiri-chalu-aahe-natak-promotion-1212916.html|title=भरत दाभोळकरांची मराठी रंगभूमीवर 'हेरगिरी चालू आहे'! स्वतः रिक्षा चालवत गाठलं नाट्यगृह; पाहा हटके प्रमोशन|last=Navarashtra|date=2026-04-27|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-04-27}}</ref> == त्यांनी निर्मित केलेली काही नाटके आणि वर्ष पुढील प्रमाणे आहेत. * होय, मी सावरकर बोलतोय (लेखक - [[अनंत ओगले]]) - २०१५ * टिळक आणि आगरकर (लेखक - [[विश्राम बेडेकर]]) - २०१७ * वासूची सासू (लेखक - [[प्रदीप दळवी]]) - २०२२ * नवरा आला वेशीपाशी - २०२३ * फ्रेन्ड रिक्वेस्ट (दिग्दर्शक - [[कुमार सोहोनी]]) - २०२४ * सुंदर मी होणार (लेखक - [[पु.ल. देशपांडे]]) - २०२५ * हेरगिरी चालू आहे (लेखक/दिग्दर्शक - [[भरत दाभोळकर]]) - २०२६ == सांगीतिक कार्यक्रम <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum23h50753-txt-thane-today-20231121104807|title=गंधर्वगान कार्यक्रमातून जवानांसाठी मदत|last=CD|date=2023-11-21|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nashikcalling.com/nashik-swar-sawai-news-update/|title=नाशिकच्या कालिदासमध्ये घुमणार "स्वर सवाई" !|date=2024-04-26|website=Nashik Calling - Nashik News in Marathi|language=en-US|access-date=2025-12-14}}</ref> == भडसावळे यांनी निर्मित केलेले सांगीतिक कार्यक्रम व त्यातील गायक पुढील प्रमाणे आहेत. * गजलियत (गायक - केतकी भावे, नचिकेत देसाई) * गंधर्वगान (गायक - आनंदगंधर्व पं. [[आनंद भाटे]], स्वराधीश डॉ. भरत बलवल्ली) * स्वर सवाई (गायक - विदुषी [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], आनंदगंधर्व पं. [[आनंद भाटे]]) * स्वर साज (गायक - विदुषी [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], पंडित जयतीर्थ मेवुंडी) * रंग अभिषेकी (गायक - पं. [[शौनक अभिषेकी]], विदुषी [[मंजुषा कुलकर्णी-पाटील]]) == लिम्का बुक रेकॉर्ड साठी सादर केलेली नाटके (२०२४)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.adarshmaharashtra.in/full-story/8356/natya-ksetratila-nava-vikramavira-salaga-12-prayoga-karuna-akasa-bhadasavale-ne-modale-june-vikrama|title=Adarsh Maharashtra|last=Infotech|first=Sysmarche|website=www.adarshmaharashtra.in|language=en|access-date=2025-12-13}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/special-coverage/records-that-highlight-indias-diverse-achievements-are-documented-in-the-limca-book-of-records-598418.html|title=भारताच्या वैविध्यपूर्ण यशावर प्रकाशझोत टाकणाऱ्या विक्रमांचे दस्तऐवजीकरण लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये!|last=कदम|first=सुरुची|date=2024-08-14|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathi.hindusthanpost.com/special/from-independence-to-fame-incredible-indias-diverse-achievements-documented-in-limca-book-of-records/|title=Records : लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये भारतातील आजवरच्या पराक्रमांचे संकलन|last=Bureau|first=HindusthanPost|date=2024-08-14|language=en-US|access-date=2025-12-14}}</ref> == ही नाटके ऑक्टोबर २०२२ मध्ये सादर झाली, ज्याची नोंद २०२४ च्या ‘लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्स’ मध्ये घेतली गेली - # टेलिपथी (सस्पेन्स ड्रामा | लेखक - योगेश सोमण) # मरणोत्पात (ब्लॅक कॉमेडी | लेखक - सुयश पुरोहित) # अस्थिकलश (गंभीर, सामाजिक-राजकीय | लेखक - इरफान मुजावर) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: भडसावळे, आकाश}} [[वर्ग:अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी नाट्यकलाकार]] [[वर्ग:नाट्य दिग्दर्शक]] [[वर्ग:मराठी नाट्यदिग्दर्शक]] [[वर्ग:नाट्य निर्माता]] [[वर्ग:निर्माते]] q5cnt6avtpmfhlu7dfcv8x27v0xccbd 2696884 2696882 2026-07-25T14:19:56Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2696884 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = आकाश भडसावळे | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = आकाश अजित भडसावळे | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1996|02|09}} | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = [[मराठी]], [[हिंदी]], [[इंग्रजी]] रंगभूमी आणि मालिका व चित्रपट | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | भाषा = मराठी | व्यवसाय = अभिनेता, दिग्दर्शक, नाट्य निर्माता | कारकीर्द_काळ = २०११ ते आजतागायत | प्रमुख_नाटके = होय मी सावरकर बोलतोय, [[टिळक आणि आगरकर]], वासूची सासू | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार =[[लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌स]] | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | ट्विटर= | संकेतस्थळ = | धर्म = [[हिंदू]] | तळटिपा = |प्रभाव=[[विनायक दामोदर सावरकर]], [[बाळ गंगाधर टिळक]]}} '''आकाश भडसावळे''' हे नाट्य क्षेत्रातील एक व्यावसायिक अभिनेते, दिग्दर्शक आणि निर्माते आहेत. ते अनेक वर्षांपासून नाट्य अभ्यासक आहेत. एका दिवसात ३ नाटकांचे १२ प्रयोग सादर करून त्यांनी नाट्यक्षेत्रात २०२४ साली जागतिक विक्रम केला आहे.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/name/nm13304995/|title=Akash Bhadsavle {{!}} Actor, Producer|website=IMDb|language=en-US|access-date=2025-12-13}}</ref> त्याची नोंद [[लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌स]] मध्ये घेतली गेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/bollywood/akash-bhadsavle-limca-book-of-world-record-know-about-actor-akash-bhadsavle-drama-entertainment-1234723|title=आकाश भडसावळेने केला रंगकर्मींची मान अभिमानाने उंचावणारा विश्वविक्रम|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|date=2023-12-05|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> वयाच्या १९व्या वर्षी त्यांनी तरुण निर्माता म्हणून नाट्य निर्मिती सुरू केली आणि नव्या नाटकांबरोबर अनेक जुनी अभिजात नाटके मराठी रंगभूमीवर पुनरुजजीवित करून तरुण रंगकर्मींना प्रेरणा दिली. 'अभिजात' आणि 'सवाईगंधर्व' या त्यांच्या दोन संस्था गेली अनेक वर्षे नाट्य व संगीत क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करीत आहेत.{{संदर्भ हवा}} == अभिनय सूची == === नाटक === भडसावळे यांनी साकारलेल्या काही भूमिका पुढील प्रमाणे आहेत. * होय, मी सावरकर बोलतोय - स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर (तात्याराव) सावरकर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/voluntary-rehearsal-play-yes-i-am-savarkar-boltoy-pune-a684/|title=‘होय मी सावरकर बोलतोय’नाटकाचे पुण्यात स्वेच्छा प्रयोग|last=author/lokmat-news-network|date=2020-12-15|website=Lokmat|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> * [[संगीत सौभद्र]] - * [[संगीत स्वयंवर (नाटक)]] - जरासंध / एकदंत * संगीत संत गोरा कुंभार - सासरा * (संगीत) हे बंध रेशमाचे - बन्सी * [[टिळक आणि आगरकर (नाटक)]] - सुधारक गोपाळ गणेश आगरकर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/tilak-and-agarkar-drama-once-again-on-stage-on-the-occasion-of-death-anniversary-of-bal-gangadhar-tilak/articleshow/84664701.cms|title=सह्याद्रीवर 'टिळक आणि आगरकर'|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref> * संगीत चंद्रप्रिया - भैरव, सेनापती * (संगीत) गीता गाती ज्ञानेश्वर - संत निवृत्तीनाथ * देहभान - आबासाहेब * [[मी नथुराम गोडसे बोलतोय]] - महात्मा गांधी, देविदास गांधी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.publicsamachar.in/breaking-news/27126/|title=ओरिजनल ‘नथुराम गोडसे’ पुन्हा एकदा रंगमंचावर.! लवकरच ८१८ वा प्रयोग…|last=Samachar|first=Public|date=2023-11-20|website=Public Samachar|language=en-US|access-date=2025-12-14}}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * सुखांशी भांडतो आम्ही - सदाशिव * वासूची सासू - अण्णा आणि स्त्री भूमिका - सासू <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/abhijit-kelkar-ankur-wadhave-and-other-in-vasuchi-sasu-marathi-drama/articleshow/89249700.cms|title=रंगभूमीवरील अजरामर नाटक 'वासूची सासू' पुन्हा एकदा प्रेक्षकांच्या भेटीला|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref> * सागरा प्राण तळमळला - क्रांतिवीर गणेश दामोदर (बाबाराव) सावरकर, नाना <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tarunbharat.net/Encyc/2023/7/26/Savarkar-s-Hinduism.html|title=सावरकरांचे हिंदुत्व प्रत्येकापर्यंत पोहचविणे आवश्यक!|website=www.tarunbharat.net|language=en|access-date=2025-12-14}}</ref> * नथुराम गोडसे मस्ट डाय (इंग्लिश नाटक) - महात्मा गांधी, देविदास गांधी * नथुराम को मरना होगा (हिन्दी नाटक) - महात्मा गांधी, देविदास गांधी * हेरगिरी चालू आहे - मिस्टर प्राधान <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/movies/marathi/bharat-dabholkar-debut-marathi-theatre-hergiri-chalu-aahe-natak-promotion-1212916.html|title=भरत दाभोळकरांची मराठी रंगभूमीवर 'हेरगिरी चालू आहे'! स्वतः रिक्षा चालवत गाठलं नाट्यगृह; पाहा हटके प्रमोशन|last=Navarashtra|date=2026-04-27|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-04-27}}</ref><br /> === मालिका <ref name=":0" /> === त्यांनी अभिनय केलेल्या मालिका आणि प्रसारण माध्यमे पुढील प्रमाणे आहेत. * साजणा (झी युवा) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt10305758/?ref_=nm_knf_c_3|title=Saajanaa|website=IMDb|url-status=live}}</ref> * लक्ष्य (स्टार प्रवाह) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt5762426/fullcredits/?ref_=tt_cst_sm|title=Lakshya|website=IMDb|url-status=live}}</ref> * गर्जा महाराष्ट्र (सोनी मराठी) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt9437564/?ref_=nm_knf_c_4|title=Garja Maharashtra|website=IMDb|url-status=live}}</ref><br /> === चित्रपट <ref name=":0" /> === भडसावळे यांनी अभिनय केलेले चित्रपट आणि वर्ष पुढील प्रमाणे आहेत. * वेल डन आई - २०२५ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt38454480/?ref_=nm_knf_t_1|title=Well Done Aai|website=IMDb|url-status=live}}</ref> == निर्मित नाटके <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rangabhoomi.com/news/abhijat-mahamaohtsav-akash-bhadsavle-natyajagran/|title=अभिजात संस्थेतर्फे कलाकारांचा २४ तासांचा नाट्यजागर! • रंगभूमी.com|last=जाधव|first=साक्षी|date=2025-11-25|website=https://www.rangabhoomi.com/|language=en-US|access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/swanandi-tikekar-to-play-babyraje-role-in-sundar-mi-honar-marathi-natak/articleshow/120694541.cms|title=पु. ल. देशपांडेंनी लिहिलेलं नाटक ३० वर्षांनी रंगभूमीवर, स्वानंदी टिकेकर दिसणार 'या' भूमिकेत|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/theatre/ajay-purkar-new-marathi-drama-friend-request-marathi-natak-prasad-dani-kumar-natak-know-entertainment-latest-update-upcoming-dramas-1248734|title='सुभेदार'नंतर अजय पुरकर यांचं रंगभूमीवर कमबॅक; 'फ्रेन्ड रिक्वेस्ट'ने उडवली खळबळ|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-03-11}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/movies/marathi/bharat-dabholkar-debut-marathi-theatre-hergiri-chalu-aahe-natak-promotion-1212916.html|title=भरत दाभोळकरांची मराठी रंगभूमीवर 'हेरगिरी चालू आहे'! स्वतः रिक्षा चालवत गाठलं नाट्यगृह; पाहा हटके प्रमोशन|last=Navarashtra|date=2026-04-27|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-04-27}}</ref> == त्यांनी निर्मित केलेली काही नाटके आणि वर्ष पुढील प्रमाणे आहेत. * होय, मी सावरकर बोलतोय (लेखक - [[अनंत ओगले]]) - २०१५ * टिळक आणि आगरकर (लेखक - [[विश्राम बेडेकर]]) - २०१७ * वासूची सासू (लेखक - [[प्रदीप दळवी]]) - २०२२ * नवरा आला वेशीपाशी - २०२३ * फ्रेन्ड रिक्वेस्ट (दिग्दर्शक - [[कुमार सोहोनी]]) - २०२४ * सुंदर मी होणार (लेखक - [[पु.ल. देशपांडे]]) - २०२५ * हेरगिरी चालू आहे (लेखक/दिग्दर्शक - [[भरत दाभोळकर]]) - २०२६ == सांगीतिक कार्यक्रम <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum23h50753-txt-thane-today-20231121104807|title=गंधर्वगान कार्यक्रमातून जवानांसाठी मदत|last=CD|date=2023-11-21|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nashikcalling.com/nashik-swar-sawai-news-update/|title=नाशिकच्या कालिदासमध्ये घुमणार "स्वर सवाई" !|date=2024-04-26|website=Nashik Calling - Nashik News in Marathi|language=en-US|access-date=2025-12-14}}</ref> == भडसावळे यांनी निर्मित केलेले सांगीतिक कार्यक्रम व त्यातील गायक पुढील प्रमाणे आहेत. * गजलियत (गायक - केतकी भावे, नचिकेत देसाई) * गंधर्वगान (गायक - आनंदगंधर्व पं. [[आनंद भाटे]], स्वराधीश डॉ. भरत बलवल्ली) * स्वर सवाई (गायक - विदुषी [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], आनंदगंधर्व पं. [[आनंद भाटे]]) * स्वर साज (गायक - विदुषी [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], पंडित जयतीर्थ मेवुंडी) * रंग अभिषेकी (गायक - पं. [[शौनक अभिषेकी]], विदुषी [[मंजुषा कुलकर्णी-पाटील]]) == लिम्का बुक रेकॉर्ड साठी सादर केलेली नाटके (२०२४)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.adarshmaharashtra.in/full-story/8356/natya-ksetratila-nava-vikramavira-salaga-12-prayoga-karuna-akasa-bhadasavale-ne-modale-june-vikrama|title=Adarsh Maharashtra|last=Infotech|first=Sysmarche|website=www.adarshmaharashtra.in|language=en|access-date=2025-12-13}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/special-coverage/records-that-highlight-indias-diverse-achievements-are-documented-in-the-limca-book-of-records-598418.html|title=भारताच्या वैविध्यपूर्ण यशावर प्रकाशझोत टाकणाऱ्या विक्रमांचे दस्तऐवजीकरण लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये!|last=कदम|first=सुरुची|date=2024-08-14|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathi.hindusthanpost.com/special/from-independence-to-fame-incredible-indias-diverse-achievements-documented-in-limca-book-of-records/|title=Records : लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये भारतातील आजवरच्या पराक्रमांचे संकलन|last=Bureau|first=HindusthanPost|date=2024-08-14|language=en-US|access-date=2025-12-14}}</ref> == ही नाटके ऑक्टोबर २०२२ मध्ये सादर झाली, ज्याची नोंद २०२४ च्या ‘लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्स’ मध्ये घेतली गेली - # टेलिपथी (सस्पेन्स ड्रामा | लेखक - योगेश सोमण) # मरणोत्पात (ब्लॅक कॉमेडी | लेखक - सुयश पुरोहित) # अस्थिकलश (गंभीर, सामाजिक-राजकीय | लेखक - इरफान मुजावर) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: भडसावळे, आकाश}} [[वर्ग:अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी नाट्यकलाकार]] [[वर्ग:नाट्य दिग्दर्शक]] [[वर्ग:मराठी नाट्यदिग्दर्शक]] [[वर्ग:नाट्य निर्माता]] [[वर्ग:निर्माते]] bwoswunwrzpahp1wzzoi5ui8rt6yb9j 2696896 2696884 2026-07-25T14:27:00Z संतोष गोरे 135680 /* लिम्का बुक रेकॉर्ड साठी सादर केलेली नाटके (२०२४)[१][२] [३] */ 2696896 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = आकाश भडसावळे | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = आकाश अजित भडसावळे | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1996|02|09}} | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = [[मराठी]], [[हिंदी]], [[इंग्रजी]] रंगभूमी आणि मालिका व चित्रपट | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | भाषा = मराठी | व्यवसाय = अभिनेता, दिग्दर्शक, नाट्य निर्माता | कारकीर्द_काळ = २०११ ते आजतागायत | प्रमुख_नाटके = होय मी सावरकर बोलतोय, [[टिळक आणि आगरकर]], वासूची सासू | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार =[[लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌स]] | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | ट्विटर= | संकेतस्थळ = | धर्म = [[हिंदू]] | तळटिपा = |प्रभाव=[[विनायक दामोदर सावरकर]], [[बाळ गंगाधर टिळक]]}} '''आकाश भडसावळे''' हे नाट्य क्षेत्रातील एक व्यावसायिक अभिनेते, दिग्दर्शक आणि निर्माते आहेत. ते अनेक वर्षांपासून नाट्य अभ्यासक आहेत. एका दिवसात ३ नाटकांचे १२ प्रयोग सादर करून त्यांनी नाट्यक्षेत्रात २०२४ साली जागतिक विक्रम केला आहे.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/name/nm13304995/|title=Akash Bhadsavle {{!}} Actor, Producer|website=IMDb|language=en-US|access-date=2025-12-13}}</ref> त्याची नोंद [[लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌स]] मध्ये घेतली गेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/bollywood/akash-bhadsavle-limca-book-of-world-record-know-about-actor-akash-bhadsavle-drama-entertainment-1234723|title=आकाश भडसावळेने केला रंगकर्मींची मान अभिमानाने उंचावणारा विश्वविक्रम|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|date=2023-12-05|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> वयाच्या १९व्या वर्षी त्यांनी तरुण निर्माता म्हणून नाट्य निर्मिती सुरू केली आणि नव्या नाटकांबरोबर अनेक जुनी अभिजात नाटके मराठी रंगभूमीवर पुनरुजजीवित करून तरुण रंगकर्मींना प्रेरणा दिली. 'अभिजात' आणि 'सवाईगंधर्व' या त्यांच्या दोन संस्था गेली अनेक वर्षे नाट्य व संगीत क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करीत आहेत.{{संदर्भ हवा}} == अभिनय सूची == === नाटक === भडसावळे यांनी साकारलेल्या काही भूमिका पुढील प्रमाणे आहेत. * होय, मी सावरकर बोलतोय - स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर (तात्याराव) सावरकर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/voluntary-rehearsal-play-yes-i-am-savarkar-boltoy-pune-a684/|title=‘होय मी सावरकर बोलतोय’नाटकाचे पुण्यात स्वेच्छा प्रयोग|last=author/lokmat-news-network|date=2020-12-15|website=Lokmat|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> * [[संगीत सौभद्र]] - * [[संगीत स्वयंवर (नाटक)]] - जरासंध / एकदंत * संगीत संत गोरा कुंभार - सासरा * (संगीत) हे बंध रेशमाचे - बन्सी * [[टिळक आणि आगरकर (नाटक)]] - सुधारक गोपाळ गणेश आगरकर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/tilak-and-agarkar-drama-once-again-on-stage-on-the-occasion-of-death-anniversary-of-bal-gangadhar-tilak/articleshow/84664701.cms|title=सह्याद्रीवर 'टिळक आणि आगरकर'|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref> * संगीत चंद्रप्रिया - भैरव, सेनापती * (संगीत) गीता गाती ज्ञानेश्वर - संत निवृत्तीनाथ * देहभान - आबासाहेब * [[मी नथुराम गोडसे बोलतोय]] - महात्मा गांधी, देविदास गांधी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.publicsamachar.in/breaking-news/27126/|title=ओरिजनल ‘नथुराम गोडसे’ पुन्हा एकदा रंगमंचावर.! लवकरच ८१८ वा प्रयोग…|last=Samachar|first=Public|date=2023-11-20|website=Public Samachar|language=en-US|access-date=2025-12-14}}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * सुखांशी भांडतो आम्ही - सदाशिव * वासूची सासू - अण्णा आणि स्त्री भूमिका - सासू <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/abhijit-kelkar-ankur-wadhave-and-other-in-vasuchi-sasu-marathi-drama/articleshow/89249700.cms|title=रंगभूमीवरील अजरामर नाटक 'वासूची सासू' पुन्हा एकदा प्रेक्षकांच्या भेटीला|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref> * सागरा प्राण तळमळला - क्रांतिवीर गणेश दामोदर (बाबाराव) सावरकर, नाना <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tarunbharat.net/Encyc/2023/7/26/Savarkar-s-Hinduism.html|title=सावरकरांचे हिंदुत्व प्रत्येकापर्यंत पोहचविणे आवश्यक!|website=www.tarunbharat.net|language=en|access-date=2025-12-14}}</ref> * नथुराम गोडसे मस्ट डाय (इंग्लिश नाटक) - महात्मा गांधी, देविदास गांधी * नथुराम को मरना होगा (हिन्दी नाटक) - महात्मा गांधी, देविदास गांधी * हेरगिरी चालू आहे - मिस्टर प्राधान <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/movies/marathi/bharat-dabholkar-debut-marathi-theatre-hergiri-chalu-aahe-natak-promotion-1212916.html|title=भरत दाभोळकरांची मराठी रंगभूमीवर 'हेरगिरी चालू आहे'! स्वतः रिक्षा चालवत गाठलं नाट्यगृह; पाहा हटके प्रमोशन|last=Navarashtra|date=2026-04-27|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-04-27}}</ref><br /> === मालिका <ref name=":0" /> === त्यांनी अभिनय केलेल्या मालिका आणि प्रसारण माध्यमे पुढील प्रमाणे आहेत. * साजणा (झी युवा) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt10305758/?ref_=nm_knf_c_3|title=Saajanaa|website=IMDb|url-status=live}}</ref> * लक्ष्य (स्टार प्रवाह) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt5762426/fullcredits/?ref_=tt_cst_sm|title=Lakshya|website=IMDb|url-status=live}}</ref> * गर्जा महाराष्ट्र (सोनी मराठी) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt9437564/?ref_=nm_knf_c_4|title=Garja Maharashtra|website=IMDb|url-status=live}}</ref><br /> === चित्रपट <ref name=":0" /> === भडसावळे यांनी अभिनय केलेले चित्रपट आणि वर्ष पुढील प्रमाणे आहेत. * वेल डन आई - २०२५ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt38454480/?ref_=nm_knf_t_1|title=Well Done Aai|website=IMDb|url-status=live}}</ref> == निर्मित नाटके <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rangabhoomi.com/news/abhijat-mahamaohtsav-akash-bhadsavle-natyajagran/|title=अभिजात संस्थेतर्फे कलाकारांचा २४ तासांचा नाट्यजागर! • रंगभूमी.com|last=जाधव|first=साक्षी|date=2025-11-25|website=https://www.rangabhoomi.com/|language=en-US|access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/swanandi-tikekar-to-play-babyraje-role-in-sundar-mi-honar-marathi-natak/articleshow/120694541.cms|title=पु. ल. देशपांडेंनी लिहिलेलं नाटक ३० वर्षांनी रंगभूमीवर, स्वानंदी टिकेकर दिसणार 'या' भूमिकेत|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/theatre/ajay-purkar-new-marathi-drama-friend-request-marathi-natak-prasad-dani-kumar-natak-know-entertainment-latest-update-upcoming-dramas-1248734|title='सुभेदार'नंतर अजय पुरकर यांचं रंगभूमीवर कमबॅक; 'फ्रेन्ड रिक्वेस्ट'ने उडवली खळबळ|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-03-11}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/movies/marathi/bharat-dabholkar-debut-marathi-theatre-hergiri-chalu-aahe-natak-promotion-1212916.html|title=भरत दाभोळकरांची मराठी रंगभूमीवर 'हेरगिरी चालू आहे'! स्वतः रिक्षा चालवत गाठलं नाट्यगृह; पाहा हटके प्रमोशन|last=Navarashtra|date=2026-04-27|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-04-27}}</ref> == त्यांनी निर्मित केलेली काही नाटके आणि वर्ष पुढील प्रमाणे आहेत. * होय, मी सावरकर बोलतोय (लेखक - [[अनंत ओगले]]) - २०१५ * टिळक आणि आगरकर (लेखक - [[विश्राम बेडेकर]]) - २०१७ * वासूची सासू (लेखक - [[प्रदीप दळवी]]) - २०२२ * नवरा आला वेशीपाशी - २०२३ * फ्रेन्ड रिक्वेस्ट (दिग्दर्शक - [[कुमार सोहोनी]]) - २०२४ * सुंदर मी होणार (लेखक - [[पु.ल. देशपांडे]]) - २०२५ * हेरगिरी चालू आहे (लेखक/दिग्दर्शक - [[भरत दाभोळकर]]) - २०२६ == सांगीतिक कार्यक्रम <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum23h50753-txt-thane-today-20231121104807|title=गंधर्वगान कार्यक्रमातून जवानांसाठी मदत|last=CD|date=2023-11-21|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nashikcalling.com/nashik-swar-sawai-news-update/|title=नाशिकच्या कालिदासमध्ये घुमणार "स्वर सवाई" !|date=2024-04-26|website=Nashik Calling - Nashik News in Marathi|language=en-US|access-date=2025-12-14}}</ref> == भडसावळे यांनी निर्मित केलेले सांगीतिक कार्यक्रम व त्यातील गायक पुढील प्रमाणे आहेत. * गजलियत (गायक - केतकी भावे, नचिकेत देसाई) * गंधर्वगान (गायक - आनंदगंधर्व पं. [[आनंद भाटे]], स्वराधीश डॉ. भरत बलवल्ली) * स्वर सवाई (गायक - विदुषी [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], आनंदगंधर्व पं. [[आनंद भाटे]]) * स्वर साज (गायक - विदुषी [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], पंडित जयतीर्थ मेवुंडी) * रंग अभिषेकी (गायक - पं. [[शौनक अभिषेकी]], विदुषी [[मंजुषा कुलकर्णी-पाटील]]) == लिम्का बुक रेकॉर्ड साठी सादर केलेली नाटके (२०२४)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.adarshmaharashtra.in/full-story/8356/natya-ksetratila-nava-vikramavira-salaga-12-prayoga-karuna-akasa-bhadasavale-ne-modale-june-vikrama |title=नाट्य क्षेत्रातील नवा विक्रमवीर सलग १२ प्रयोग करून आकाश भडसावळे ने मोडले जुने विक्रम! |website=www.adarshmaharashtra.in |language=mr |access-date=2025-12-13 |archive-date=6 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106063742/https://www.adarshmaharashtra.in/full-story/8356/natya-ksetratila-nava-vikramavira-salaga-12-prayoga-karuna-akasa-bhadasavale-ne-modale-june-vikrama }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/special-coverage/records-that-highlight-indias-diverse-achievements-are-documented-in-the-limca-book-of-records-598418.html|title=भारताच्या वैविध्यपूर्ण यशावर प्रकाशझोत टाकणाऱ्या विक्रमांचे दस्तऐवजीकरण लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये!|last=कदम|first=सुरुची|date=2024-08-14|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathi.hindusthanpost.com/special/from-independence-to-fame-incredible-indias-diverse-achievements-documented-in-limca-book-of-records/|title=Records : लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये भारतातील आजवरच्या पराक्रमांचे संकलन|last=Bureau|first=HindusthanPost|date=2024-08-14|language=en-US|access-date=2025-12-14}}</ref> == ही नाटके ऑक्टोबर २०२२ मध्ये सादर झाली, ज्याची नोंद २०२४ च्या ‘लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्स’ मध्ये घेतली गेली - # टेलिपथी (सस्पेन्स ड्रामा | लेखक - योगेश सोमण) # मरणोत्पात (ब्लॅक कॉमेडी | लेखक - सुयश पुरोहित) # अस्थिकलश (गंभीर, सामाजिक-राजकीय | लेखक - इरफान मुजावर) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: भडसावळे, आकाश}} [[वर्ग:अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी नाट्यकलाकार]] [[वर्ग:नाट्य दिग्दर्शक]] [[वर्ग:मराठी नाट्यदिग्दर्शक]] [[वर्ग:नाट्य निर्माता]] [[वर्ग:निर्माते]] fubd5o4h2saz2bx7eroa60ocaj0ybk7 2696898 2696896 2026-07-25T14:28:29Z संतोष गोरे 135680 /* निर्मित नाटके [१][२][३][४] */ 2696898 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = आकाश भडसावळे | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = आकाश अजित भडसावळे | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1996|02|09}} | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = [[मराठी]], [[हिंदी]], [[इंग्रजी]] रंगभूमी आणि मालिका व चित्रपट | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | भाषा = मराठी | व्यवसाय = अभिनेता, दिग्दर्शक, नाट्य निर्माता | कारकीर्द_काळ = २०११ ते आजतागायत | प्रमुख_नाटके = होय मी सावरकर बोलतोय, [[टिळक आणि आगरकर]], वासूची सासू | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार =[[लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌स]] | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | ट्विटर= | संकेतस्थळ = | धर्म = [[हिंदू]] | तळटिपा = |प्रभाव=[[विनायक दामोदर सावरकर]], [[बाळ गंगाधर टिळक]]}} '''आकाश भडसावळे''' हे नाट्य क्षेत्रातील एक व्यावसायिक अभिनेते, दिग्दर्शक आणि निर्माते आहेत. ते अनेक वर्षांपासून नाट्य अभ्यासक आहेत. एका दिवसात ३ नाटकांचे १२ प्रयोग सादर करून त्यांनी नाट्यक्षेत्रात २०२४ साली जागतिक विक्रम केला आहे.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/name/nm13304995/|title=Akash Bhadsavle {{!}} Actor, Producer|website=IMDb|language=en-US|access-date=2025-12-13}}</ref> त्याची नोंद [[लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌स]] मध्ये घेतली गेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/bollywood/akash-bhadsavle-limca-book-of-world-record-know-about-actor-akash-bhadsavle-drama-entertainment-1234723|title=आकाश भडसावळेने केला रंगकर्मींची मान अभिमानाने उंचावणारा विश्वविक्रम|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|date=2023-12-05|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> वयाच्या १९व्या वर्षी त्यांनी तरुण निर्माता म्हणून नाट्य निर्मिती सुरू केली आणि नव्या नाटकांबरोबर अनेक जुनी अभिजात नाटके मराठी रंगभूमीवर पुनरुजजीवित करून तरुण रंगकर्मींना प्रेरणा दिली. 'अभिजात' आणि 'सवाईगंधर्व' या त्यांच्या दोन संस्था गेली अनेक वर्षे नाट्य व संगीत क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करीत आहेत.{{संदर्भ हवा}} == अभिनय सूची == === नाटक === भडसावळे यांनी साकारलेल्या काही भूमिका पुढील प्रमाणे आहेत. * होय, मी सावरकर बोलतोय - स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर (तात्याराव) सावरकर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/voluntary-rehearsal-play-yes-i-am-savarkar-boltoy-pune-a684/|title=‘होय मी सावरकर बोलतोय’नाटकाचे पुण्यात स्वेच्छा प्रयोग|last=author/lokmat-news-network|date=2020-12-15|website=Lokmat|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> * [[संगीत सौभद्र]] - * [[संगीत स्वयंवर (नाटक)]] - जरासंध / एकदंत * संगीत संत गोरा कुंभार - सासरा * (संगीत) हे बंध रेशमाचे - बन्सी * [[टिळक आणि आगरकर (नाटक)]] - सुधारक गोपाळ गणेश आगरकर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/tilak-and-agarkar-drama-once-again-on-stage-on-the-occasion-of-death-anniversary-of-bal-gangadhar-tilak/articleshow/84664701.cms|title=सह्याद्रीवर 'टिळक आणि आगरकर'|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref> * संगीत चंद्रप्रिया - भैरव, सेनापती * (संगीत) गीता गाती ज्ञानेश्वर - संत निवृत्तीनाथ * देहभान - आबासाहेब * [[मी नथुराम गोडसे बोलतोय]] - महात्मा गांधी, देविदास गांधी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.publicsamachar.in/breaking-news/27126/|title=ओरिजनल ‘नथुराम गोडसे’ पुन्हा एकदा रंगमंचावर.! लवकरच ८१८ वा प्रयोग…|last=Samachar|first=Public|date=2023-11-20|website=Public Samachar|language=en-US|access-date=2025-12-14}}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * सुखांशी भांडतो आम्ही - सदाशिव * वासूची सासू - अण्णा आणि स्त्री भूमिका - सासू <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/abhijit-kelkar-ankur-wadhave-and-other-in-vasuchi-sasu-marathi-drama/articleshow/89249700.cms|title=रंगभूमीवरील अजरामर नाटक 'वासूची सासू' पुन्हा एकदा प्रेक्षकांच्या भेटीला|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref> * सागरा प्राण तळमळला - क्रांतिवीर गणेश दामोदर (बाबाराव) सावरकर, नाना <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tarunbharat.net/Encyc/2023/7/26/Savarkar-s-Hinduism.html|title=सावरकरांचे हिंदुत्व प्रत्येकापर्यंत पोहचविणे आवश्यक!|website=www.tarunbharat.net|language=en|access-date=2025-12-14}}</ref> * नथुराम गोडसे मस्ट डाय (इंग्लिश नाटक) - महात्मा गांधी, देविदास गांधी * नथुराम को मरना होगा (हिन्दी नाटक) - महात्मा गांधी, देविदास गांधी * हेरगिरी चालू आहे - मिस्टर प्राधान <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/movies/marathi/bharat-dabholkar-debut-marathi-theatre-hergiri-chalu-aahe-natak-promotion-1212916.html|title=भरत दाभोळकरांची मराठी रंगभूमीवर 'हेरगिरी चालू आहे'! स्वतः रिक्षा चालवत गाठलं नाट्यगृह; पाहा हटके प्रमोशन|last=Navarashtra|date=2026-04-27|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-04-27}}</ref><br /> === मालिका <ref name=":0" /> === त्यांनी अभिनय केलेल्या मालिका आणि प्रसारण माध्यमे पुढील प्रमाणे आहेत. * साजणा (झी युवा) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt10305758/?ref_=nm_knf_c_3|title=Saajanaa|website=IMDb|url-status=live}}</ref> * लक्ष्य (स्टार प्रवाह) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt5762426/fullcredits/?ref_=tt_cst_sm|title=Lakshya|website=IMDb|url-status=live}}</ref> * गर्जा महाराष्ट्र (सोनी मराठी) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt9437564/?ref_=nm_knf_c_4|title=Garja Maharashtra|website=IMDb|url-status=live}}</ref><br /> === चित्रपट <ref name=":0" /> === भडसावळे यांनी अभिनय केलेले चित्रपट आणि वर्ष पुढील प्रमाणे आहेत. * वेल डन आई - २०२५ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt38454480/?ref_=nm_knf_t_1|title=Well Done Aai|website=IMDb|url-status=live}}</ref> == निर्मित नाटके <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rangabhoomi.com/news/abhijat-mahamaohtsav-akash-bhadsavle-natyajagran/|title=अभिजात संस्थेतर्फे कलाकारांचा २४ तासांचा नाट्यजागर |last=जाधव|first=साक्षी|date=2025-11-25|website=rangabhoomi.com/ |access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/swanandi-tikekar-to-play-babyraje-role-in-sundar-mi-honar-marathi-natak/articleshow/120694541.cms|title=पु. ल. देशपांडेंनी लिहिलेलं नाटक ३० वर्षांनी रंगभूमीवर, स्वानंदी टिकेकर दिसणार 'या' भूमिकेत|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/theatre/ajay-purkar-new-marathi-drama-friend-request-marathi-natak-prasad-dani-kumar-natak-know-entertainment-latest-update-upcoming-dramas-1248734|title='सुभेदार'नंतर अजय पुरकर यांचं रंगभूमीवर कमबॅक; 'फ्रेन्ड रिक्वेस्ट'ने उडवली खळबळ|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-03-11}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/movies/marathi/bharat-dabholkar-debut-marathi-theatre-hergiri-chalu-aahe-natak-promotion-1212916.html|title=भरत दाभोळकरांची मराठी रंगभूमीवर 'हेरगिरी चालू आहे'! स्वतः रिक्षा चालवत गाठलं नाट्यगृह; पाहा हटके प्रमोशन|last=Navarashtra|date=2026-04-27|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-04-27}}</ref> == त्यांनी निर्मित केलेली काही नाटके आणि वर्ष पुढील प्रमाणे आहेत. * होय, मी सावरकर बोलतोय (लेखक - [[अनंत ओगले]]) - २०१५ * टिळक आणि आगरकर (लेखक - [[विश्राम बेडेकर]]) - २०१७ * वासूची सासू (लेखक - [[प्रदीप दळवी]]) - २०२२ * नवरा आला वेशीपाशी - २०२३ * फ्रेन्ड रिक्वेस्ट (दिग्दर्शक - [[कुमार सोहोनी]]) - २०२४ * सुंदर मी होणार (लेखक - [[पु.ल. देशपांडे]]) - २०२५ * हेरगिरी चालू आहे (लेखक/दिग्दर्शक - [[भरत दाभोळकर]]) - २०२६ == सांगीतिक कार्यक्रम <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum23h50753-txt-thane-today-20231121104807|title=गंधर्वगान कार्यक्रमातून जवानांसाठी मदत|last=CD|date=2023-11-21|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nashikcalling.com/nashik-swar-sawai-news-update/|title=नाशिकच्या कालिदासमध्ये घुमणार "स्वर सवाई" !|date=2024-04-26|website=Nashik Calling - Nashik News in Marathi|language=en-US|access-date=2025-12-14}}</ref> == भडसावळे यांनी निर्मित केलेले सांगीतिक कार्यक्रम व त्यातील गायक पुढील प्रमाणे आहेत. * गजलियत (गायक - केतकी भावे, नचिकेत देसाई) * गंधर्वगान (गायक - आनंदगंधर्व पं. [[आनंद भाटे]], स्वराधीश डॉ. भरत बलवल्ली) * स्वर सवाई (गायक - विदुषी [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], आनंदगंधर्व पं. [[आनंद भाटे]]) * स्वर साज (गायक - विदुषी [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], पंडित जयतीर्थ मेवुंडी) * रंग अभिषेकी (गायक - पं. [[शौनक अभिषेकी]], विदुषी [[मंजुषा कुलकर्णी-पाटील]]) == लिम्का बुक रेकॉर्ड साठी सादर केलेली नाटके (२०२४)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.adarshmaharashtra.in/full-story/8356/natya-ksetratila-nava-vikramavira-salaga-12-prayoga-karuna-akasa-bhadasavale-ne-modale-june-vikrama |title=नाट्य क्षेत्रातील नवा विक्रमवीर सलग १२ प्रयोग करून आकाश भडसावळे ने मोडले जुने विक्रम! |website=www.adarshmaharashtra.in |language=mr |access-date=2025-12-13 |archive-date=6 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106063742/https://www.adarshmaharashtra.in/full-story/8356/natya-ksetratila-nava-vikramavira-salaga-12-prayoga-karuna-akasa-bhadasavale-ne-modale-june-vikrama }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/special-coverage/records-that-highlight-indias-diverse-achievements-are-documented-in-the-limca-book-of-records-598418.html|title=भारताच्या वैविध्यपूर्ण यशावर प्रकाशझोत टाकणाऱ्या विक्रमांचे दस्तऐवजीकरण लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये!|last=कदम|first=सुरुची|date=2024-08-14|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathi.hindusthanpost.com/special/from-independence-to-fame-incredible-indias-diverse-achievements-documented-in-limca-book-of-records/|title=Records : लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये भारतातील आजवरच्या पराक्रमांचे संकलन|last=Bureau|first=HindusthanPost|date=2024-08-14|language=en-US|access-date=2025-12-14}}</ref> == ही नाटके ऑक्टोबर २०२२ मध्ये सादर झाली, ज्याची नोंद २०२४ च्या ‘लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्स’ मध्ये घेतली गेली - # टेलिपथी (सस्पेन्स ड्रामा | लेखक - योगेश सोमण) # मरणोत्पात (ब्लॅक कॉमेडी | लेखक - सुयश पुरोहित) # अस्थिकलश (गंभीर, सामाजिक-राजकीय | लेखक - इरफान मुजावर) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: भडसावळे, आकाश}} [[वर्ग:अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी नाट्यकलाकार]] [[वर्ग:नाट्य दिग्दर्शक]] [[वर्ग:मराठी नाट्यदिग्दर्शक]] [[वर्ग:नाट्य निर्माता]] [[वर्ग:निर्माते]] fdegbnpx2wu8xuzuq3p1rapm5gqqkng 2696903 2696898 2026-07-25T14:30:33Z संतोष गोरे 135680 2696903 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = आकाश भडसावळे | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = आकाश अजित भडसावळे | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1996|02|09}} | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = [[मराठी]], [[हिंदी]], [[इंग्रजी]] रंगभूमी आणि मालिका व चित्रपट | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | भाषा = मराठी | व्यवसाय = अभिनेता, दिग्दर्शक, नाट्य निर्माता | कारकीर्द_काळ = २०११ ते आजतागायत | प्रमुख_नाटके = होय मी सावरकर बोलतोय, [[टिळक आणि आगरकर]], वासूची सासू | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार =[[लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌स]] | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | ट्विटर= | संकेतस्थळ = | धर्म = [[हिंदू]] | तळटिपा = |प्रभाव=[[विनायक दामोदर सावरकर]], [[बाळ गंगाधर टिळक]]}} '''आकाश भडसावळे''' हे नाट्य क्षेत्रातील एक व्यावसायिक अभिनेते, दिग्दर्शक आणि निर्माते आहेत. ते अनेक वर्षांपासून नाट्य अभ्यासक आहेत. एका दिवसात ३ नाटकांचे १२ प्रयोग सादर करून त्यांनी नाट्यक्षेत्रात २०२४ साली जागतिक विक्रम केला आहे.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/name/nm13304995/|title=Akash Bhadsavle {{!}} Actor, Producer|website=IMDb|language=en-US|access-date=2025-12-13}}</ref> त्याची नोंद [[लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌स]] मध्ये घेतली गेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/bollywood/akash-bhadsavle-limca-book-of-world-record-know-about-actor-akash-bhadsavle-drama-entertainment-1234723|title=आकाश भडसावळेने केला रंगकर्मींची मान अभिमानाने उंचावणारा विश्वविक्रम|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|date=2023-12-05|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> वयाच्या १९व्या वर्षी त्यांनी तरुण निर्माता म्हणून नाट्य निर्मिती सुरू केली आणि नव्या नाटकांबरोबर अनेक जुनी अभिजात नाटके मराठी रंगभूमीवर पुनरुजजीवित करून तरुण रंगकर्मींना प्रेरणा दिली. 'अभिजात' आणि 'सवाईगंधर्व' या त्यांच्या दोन संस्था गेली अनेक वर्षे नाट्य व संगीत क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करीत आहेत.{{संदर्भ हवा}} == अभिनय सूची == === नाटक === भडसावळे यांनी साकारलेल्या काही भूमिका पुढील प्रमाणे आहेत. * होय, मी सावरकर बोलतोय - स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर (तात्याराव) सावरकर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/voluntary-rehearsal-play-yes-i-am-savarkar-boltoy-pune-a684/|title=‘होय मी सावरकर बोलतोय’नाटकाचे पुण्यात स्वेच्छा प्रयोग|last=author/lokmat-news-network|date=2020-12-15|website=Lokmat|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> * [[संगीत सौभद्र]] - * [[संगीत स्वयंवर (नाटक)]] - जरासंध / एकदंत * संगीत संत गोरा कुंभार - सासरा * (संगीत) हे बंध रेशमाचे - बन्सी * [[टिळक आणि आगरकर (नाटक)]] - सुधारक गोपाळ गणेश आगरकर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/tilak-and-agarkar-drama-once-again-on-stage-on-the-occasion-of-death-anniversary-of-bal-gangadhar-tilak/articleshow/84664701.cms|title=सह्याद्रीवर 'टिळक आणि आगरकर'|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref> * संगीत चंद्रप्रिया - भैरव, सेनापती * (संगीत) गीता गाती ज्ञानेश्वर - संत निवृत्तीनाथ * देहभान - आबासाहेब * [[मी नथुराम गोडसे बोलतोय]] - महात्मा गांधी, देविदास गांधी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.publicsamachar.in/breaking-news/27126/ |title=ओरिजनल ‘नथुराम गोडसे’ पुन्हा एकदा रंगमंचावर.! लवकरच ८१८ वा प्रयोग…|last=Samachar|first=Public|date=2023-11-20|website=Public Samachar |access-date=2025-12-14}}</ref> * सुखांशी भांडतो आम्ही - सदाशिव * वासूची सासू - अण्णा आणि स्त्री भूमिका - सासू <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/abhijit-kelkar-ankur-wadhave-and-other-in-vasuchi-sasu-marathi-drama/articleshow/89249700.cms|title=रंगभूमीवरील अजरामर नाटक 'वासूची सासू' पुन्हा एकदा प्रेक्षकांच्या भेटीला|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref> * सागरा प्राण तळमळला - क्रांतिवीर गणेश दामोदर (बाबाराव) सावरकर, नाना <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tarunbharat.net/Encyc/2023/7/26/Savarkar-s-Hinduism.html|title=सावरकरांचे हिंदुत्व प्रत्येकापर्यंत पोहचविणे आवश्यक!|website=www.tarunbharat.net|language=en|access-date=2025-12-14}}</ref> * नथुराम गोडसे मस्ट डाय (इंग्लिश नाटक) - महात्मा गांधी, देविदास गांधी * नथुराम को मरना होगा (हिन्दी नाटक) - महात्मा गांधी, देविदास गांधी * हेरगिरी चालू आहे - मिस्टर प्राधान <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/movies/marathi/bharat-dabholkar-debut-marathi-theatre-hergiri-chalu-aahe-natak-promotion-1212916.html|title=भरत दाभोळकरांची मराठी रंगभूमीवर 'हेरगिरी चालू आहे'! स्वतः रिक्षा चालवत गाठलं नाट्यगृह; पाहा हटके प्रमोशन|last=Navarashtra|date=2026-04-27|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-04-27}}</ref><br /> === मालिका <ref name=":0" /> === त्यांनी अभिनय केलेल्या मालिका आणि प्रसारण माध्यमे पुढील प्रमाणे आहेत. * साजणा (झी युवा) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt10305758/?ref_=nm_knf_c_3|title=Saajanaa|website=IMDb|url-status=live}}</ref> * लक्ष्य (स्टार प्रवाह) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt5762426/fullcredits/?ref_=tt_cst_sm|title=Lakshya|website=IMDb|url-status=live}}</ref> * गर्जा महाराष्ट्र (सोनी मराठी) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt9437564/?ref_=nm_knf_c_4|title=Garja Maharashtra|website=IMDb|url-status=live}}</ref><br /> === चित्रपट <ref name=":0" /> === भडसावळे यांनी अभिनय केलेले चित्रपट आणि वर्ष पुढील प्रमाणे आहेत. * वेल डन आई - २०२५ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt38454480/?ref_=nm_knf_t_1|title=Well Done Aai|website=IMDb|url-status=live}}</ref> == निर्मित नाटके <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rangabhoomi.com/news/abhijat-mahamaohtsav-akash-bhadsavle-natyajagran/|title=अभिजात संस्थेतर्फे कलाकारांचा २४ तासांचा नाट्यजागर |last=जाधव|first=साक्षी|date=2025-11-25|website=rangabhoomi.com/ |access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/swanandi-tikekar-to-play-babyraje-role-in-sundar-mi-honar-marathi-natak/articleshow/120694541.cms|title=पु. ल. देशपांडेंनी लिहिलेलं नाटक ३० वर्षांनी रंगभूमीवर, स्वानंदी टिकेकर दिसणार 'या' भूमिकेत|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/theatre/ajay-purkar-new-marathi-drama-friend-request-marathi-natak-prasad-dani-kumar-natak-know-entertainment-latest-update-upcoming-dramas-1248734|title='सुभेदार'नंतर अजय पुरकर यांचं रंगभूमीवर कमबॅक; 'फ्रेन्ड रिक्वेस्ट'ने उडवली खळबळ|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-03-11}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/movies/marathi/bharat-dabholkar-debut-marathi-theatre-hergiri-chalu-aahe-natak-promotion-1212916.html|title=भरत दाभोळकरांची मराठी रंगभूमीवर 'हेरगिरी चालू आहे'! स्वतः रिक्षा चालवत गाठलं नाट्यगृह; पाहा हटके प्रमोशन|last=Navarashtra|date=2026-04-27|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-04-27}}</ref> == त्यांनी निर्मित केलेली काही नाटके आणि वर्ष पुढील प्रमाणे आहेत. * होय, मी सावरकर बोलतोय (लेखक - [[अनंत ओगले]]) - २०१५ * टिळक आणि आगरकर (लेखक - [[विश्राम बेडेकर]]) - २०१७ * वासूची सासू (लेखक - [[प्रदीप दळवी]]) - २०२२ * नवरा आला वेशीपाशी - २०२३ * फ्रेन्ड रिक्वेस्ट (दिग्दर्शक - [[कुमार सोहोनी]]) - २०२४ * सुंदर मी होणार (लेखक - [[पु.ल. देशपांडे]]) - २०२५ * हेरगिरी चालू आहे (लेखक/दिग्दर्शक - [[भरत दाभोळकर]]) - २०२६ == सांगीतिक कार्यक्रम <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum23h50753-txt-thane-today-20231121104807|title=गंधर्वगान कार्यक्रमातून जवानांसाठी मदत|last=CD|date=2023-11-21|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nashikcalling.com/nashik-swar-sawai-news-update/|title=नाशिकच्या कालिदासमध्ये घुमणार "स्वर सवाई" !|date=2024-04-26|website=Nashik Calling - Nashik News in Marathi|language=en-US|access-date=2025-12-14}}</ref> == भडसावळे यांनी निर्मित केलेले सांगीतिक कार्यक्रम व त्यातील गायक पुढील प्रमाणे आहेत. * गजलियत (गायक - केतकी भावे, नचिकेत देसाई) * गंधर्वगान (गायक - आनंदगंधर्व पं. [[आनंद भाटे]], स्वराधीश डॉ. भरत बलवल्ली) * स्वर सवाई (गायक - विदुषी [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], आनंदगंधर्व पं. [[आनंद भाटे]]) * स्वर साज (गायक - विदुषी [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], पंडित जयतीर्थ मेवुंडी) * रंग अभिषेकी (गायक - पं. [[शौनक अभिषेकी]], विदुषी [[मंजुषा कुलकर्णी-पाटील]]) == लिम्का बुक रेकॉर्ड साठी सादर केलेली नाटके (२०२४)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.adarshmaharashtra.in/full-story/8356/natya-ksetratila-nava-vikramavira-salaga-12-prayoga-karuna-akasa-bhadasavale-ne-modale-june-vikrama |title=नाट्य क्षेत्रातील नवा विक्रमवीर सलग १२ प्रयोग करून आकाश भडसावळे ने मोडले जुने विक्रम! |website=www.adarshmaharashtra.in |language=mr |access-date=2025-12-13 |archive-date=6 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106063742/https://www.adarshmaharashtra.in/full-story/8356/natya-ksetratila-nava-vikramavira-salaga-12-prayoga-karuna-akasa-bhadasavale-ne-modale-june-vikrama }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/special-coverage/records-that-highlight-indias-diverse-achievements-are-documented-in-the-limca-book-of-records-598418.html|title=भारताच्या वैविध्यपूर्ण यशावर प्रकाशझोत टाकणाऱ्या विक्रमांचे दस्तऐवजीकरण लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये!|last=कदम|first=सुरुची|date=2024-08-14|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathi.hindusthanpost.com/special/from-independence-to-fame-incredible-indias-diverse-achievements-documented-in-limca-book-of-records/|title=Records : लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये भारतातील आजवरच्या पराक्रमांचे संकलन|last=Bureau|first=HindusthanPost|date=2024-08-14|language=en-US|access-date=2025-12-14}}</ref> == ही नाटके ऑक्टोबर २०२२ मध्ये सादर झाली, ज्याची नोंद २०२४ च्या ‘लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्स’ मध्ये घेतली गेली - # टेलिपथी (सस्पेन्स ड्रामा | लेखक - योगेश सोमण) # मरणोत्पात (ब्लॅक कॉमेडी | लेखक - सुयश पुरोहित) # अस्थिकलश (गंभीर, सामाजिक-राजकीय | लेखक - इरफान मुजावर) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: भडसावळे, आकाश}} [[वर्ग:अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी नाट्यकलाकार]] [[वर्ग:नाट्य दिग्दर्शक]] [[वर्ग:मराठी नाट्यदिग्दर्शक]] [[वर्ग:नाट्य निर्माता]] [[वर्ग:निर्माते]] 9f3izlahexp8s4w91q4omgv9bywfkao 2696911 2696903 2026-07-25T14:40:30Z संतोष गोरे 135680 removed [[Category:नाट्य निर्माता]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696911 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = आकाश भडसावळे | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = आकाश अजित भडसावळे | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1996|02|09}} | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = [[मराठी]], [[हिंदी]], [[इंग्रजी]] रंगभूमी आणि मालिका व चित्रपट | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | भाषा = मराठी | व्यवसाय = अभिनेता, दिग्दर्शक, नाट्य निर्माता | कारकीर्द_काळ = २०११ ते आजतागायत | प्रमुख_नाटके = होय मी सावरकर बोलतोय, [[टिळक आणि आगरकर]], वासूची सासू | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार =[[लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌स]] | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | ट्विटर= | संकेतस्थळ = | धर्म = [[हिंदू]] | तळटिपा = |प्रभाव=[[विनायक दामोदर सावरकर]], [[बाळ गंगाधर टिळक]]}} '''आकाश भडसावळे''' हे नाट्य क्षेत्रातील एक व्यावसायिक अभिनेते, दिग्दर्शक आणि निर्माते आहेत. ते अनेक वर्षांपासून नाट्य अभ्यासक आहेत. एका दिवसात ३ नाटकांचे १२ प्रयोग सादर करून त्यांनी नाट्यक्षेत्रात २०२४ साली जागतिक विक्रम केला आहे.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/name/nm13304995/|title=Akash Bhadsavle {{!}} Actor, Producer|website=IMDb|language=en-US|access-date=2025-12-13}}</ref> त्याची नोंद [[लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌स]] मध्ये घेतली गेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/bollywood/akash-bhadsavle-limca-book-of-world-record-know-about-actor-akash-bhadsavle-drama-entertainment-1234723|title=आकाश भडसावळेने केला रंगकर्मींची मान अभिमानाने उंचावणारा विश्वविक्रम|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|date=2023-12-05|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> वयाच्या १९व्या वर्षी त्यांनी तरुण निर्माता म्हणून नाट्य निर्मिती सुरू केली आणि नव्या नाटकांबरोबर अनेक जुनी अभिजात नाटके मराठी रंगभूमीवर पुनरुजजीवित करून तरुण रंगकर्मींना प्रेरणा दिली. 'अभिजात' आणि 'सवाईगंधर्व' या त्यांच्या दोन संस्था गेली अनेक वर्षे नाट्य व संगीत क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करीत आहेत.{{संदर्भ हवा}} == अभिनय सूची == === नाटक === भडसावळे यांनी साकारलेल्या काही भूमिका पुढील प्रमाणे आहेत. * होय, मी सावरकर बोलतोय - स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर (तात्याराव) सावरकर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/voluntary-rehearsal-play-yes-i-am-savarkar-boltoy-pune-a684/|title=‘होय मी सावरकर बोलतोय’नाटकाचे पुण्यात स्वेच्छा प्रयोग|last=author/lokmat-news-network|date=2020-12-15|website=Lokmat|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> * [[संगीत सौभद्र]] - * [[संगीत स्वयंवर (नाटक)]] - जरासंध / एकदंत * संगीत संत गोरा कुंभार - सासरा * (संगीत) हे बंध रेशमाचे - बन्सी * [[टिळक आणि आगरकर (नाटक)]] - सुधारक गोपाळ गणेश आगरकर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/tilak-and-agarkar-drama-once-again-on-stage-on-the-occasion-of-death-anniversary-of-bal-gangadhar-tilak/articleshow/84664701.cms|title=सह्याद्रीवर 'टिळक आणि आगरकर'|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref> * संगीत चंद्रप्रिया - भैरव, सेनापती * (संगीत) गीता गाती ज्ञानेश्वर - संत निवृत्तीनाथ * देहभान - आबासाहेब * [[मी नथुराम गोडसे बोलतोय]] - महात्मा गांधी, देविदास गांधी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.publicsamachar.in/breaking-news/27126/ |title=ओरिजनल ‘नथुराम गोडसे’ पुन्हा एकदा रंगमंचावर.! लवकरच ८१८ वा प्रयोग…|last=Samachar|first=Public|date=2023-11-20|website=Public Samachar |access-date=2025-12-14}}</ref> * सुखांशी भांडतो आम्ही - सदाशिव * वासूची सासू - अण्णा आणि स्त्री भूमिका - सासू <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/abhijit-kelkar-ankur-wadhave-and-other-in-vasuchi-sasu-marathi-drama/articleshow/89249700.cms|title=रंगभूमीवरील अजरामर नाटक 'वासूची सासू' पुन्हा एकदा प्रेक्षकांच्या भेटीला|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref> * सागरा प्राण तळमळला - क्रांतिवीर गणेश दामोदर (बाबाराव) सावरकर, नाना <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tarunbharat.net/Encyc/2023/7/26/Savarkar-s-Hinduism.html|title=सावरकरांचे हिंदुत्व प्रत्येकापर्यंत पोहचविणे आवश्यक!|website=www.tarunbharat.net|language=en|access-date=2025-12-14}}</ref> * नथुराम गोडसे मस्ट डाय (इंग्लिश नाटक) - महात्मा गांधी, देविदास गांधी * नथुराम को मरना होगा (हिन्दी नाटक) - महात्मा गांधी, देविदास गांधी * हेरगिरी चालू आहे - मिस्टर प्राधान <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/movies/marathi/bharat-dabholkar-debut-marathi-theatre-hergiri-chalu-aahe-natak-promotion-1212916.html|title=भरत दाभोळकरांची मराठी रंगभूमीवर 'हेरगिरी चालू आहे'! स्वतः रिक्षा चालवत गाठलं नाट्यगृह; पाहा हटके प्रमोशन|last=Navarashtra|date=2026-04-27|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-04-27}}</ref><br /> === मालिका <ref name=":0" /> === त्यांनी अभिनय केलेल्या मालिका आणि प्रसारण माध्यमे पुढील प्रमाणे आहेत. * साजणा (झी युवा) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt10305758/?ref_=nm_knf_c_3|title=Saajanaa|website=IMDb|url-status=live}}</ref> * लक्ष्य (स्टार प्रवाह) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt5762426/fullcredits/?ref_=tt_cst_sm|title=Lakshya|website=IMDb|url-status=live}}</ref> * गर्जा महाराष्ट्र (सोनी मराठी) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt9437564/?ref_=nm_knf_c_4|title=Garja Maharashtra|website=IMDb|url-status=live}}</ref><br /> === चित्रपट <ref name=":0" /> === भडसावळे यांनी अभिनय केलेले चित्रपट आणि वर्ष पुढील प्रमाणे आहेत. * वेल डन आई - २०२५ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt38454480/?ref_=nm_knf_t_1|title=Well Done Aai|website=IMDb|url-status=live}}</ref> == निर्मित नाटके <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rangabhoomi.com/news/abhijat-mahamaohtsav-akash-bhadsavle-natyajagran/|title=अभिजात संस्थेतर्फे कलाकारांचा २४ तासांचा नाट्यजागर |last=जाधव|first=साक्षी|date=2025-11-25|website=rangabhoomi.com/ |access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/swanandi-tikekar-to-play-babyraje-role-in-sundar-mi-honar-marathi-natak/articleshow/120694541.cms|title=पु. ल. देशपांडेंनी लिहिलेलं नाटक ३० वर्षांनी रंगभूमीवर, स्वानंदी टिकेकर दिसणार 'या' भूमिकेत|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/theatre/ajay-purkar-new-marathi-drama-friend-request-marathi-natak-prasad-dani-kumar-natak-know-entertainment-latest-update-upcoming-dramas-1248734|title='सुभेदार'नंतर अजय पुरकर यांचं रंगभूमीवर कमबॅक; 'फ्रेन्ड रिक्वेस्ट'ने उडवली खळबळ|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-03-11}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/movies/marathi/bharat-dabholkar-debut-marathi-theatre-hergiri-chalu-aahe-natak-promotion-1212916.html|title=भरत दाभोळकरांची मराठी रंगभूमीवर 'हेरगिरी चालू आहे'! स्वतः रिक्षा चालवत गाठलं नाट्यगृह; पाहा हटके प्रमोशन|last=Navarashtra|date=2026-04-27|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-04-27}}</ref> == त्यांनी निर्मित केलेली काही नाटके आणि वर्ष पुढील प्रमाणे आहेत. * होय, मी सावरकर बोलतोय (लेखक - [[अनंत ओगले]]) - २०१५ * टिळक आणि आगरकर (लेखक - [[विश्राम बेडेकर]]) - २०१७ * वासूची सासू (लेखक - [[प्रदीप दळवी]]) - २०२२ * नवरा आला वेशीपाशी - २०२३ * फ्रेन्ड रिक्वेस्ट (दिग्दर्शक - [[कुमार सोहोनी]]) - २०२४ * सुंदर मी होणार (लेखक - [[पु.ल. देशपांडे]]) - २०२५ * हेरगिरी चालू आहे (लेखक/दिग्दर्शक - [[भरत दाभोळकर]]) - २०२६ == सांगीतिक कार्यक्रम <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum23h50753-txt-thane-today-20231121104807|title=गंधर्वगान कार्यक्रमातून जवानांसाठी मदत|last=CD|date=2023-11-21|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nashikcalling.com/nashik-swar-sawai-news-update/|title=नाशिकच्या कालिदासमध्ये घुमणार "स्वर सवाई" !|date=2024-04-26|website=Nashik Calling - Nashik News in Marathi|language=en-US|access-date=2025-12-14}}</ref> == भडसावळे यांनी निर्मित केलेले सांगीतिक कार्यक्रम व त्यातील गायक पुढील प्रमाणे आहेत. * गजलियत (गायक - केतकी भावे, नचिकेत देसाई) * गंधर्वगान (गायक - आनंदगंधर्व पं. [[आनंद भाटे]], स्वराधीश डॉ. भरत बलवल्ली) * स्वर सवाई (गायक - विदुषी [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], आनंदगंधर्व पं. [[आनंद भाटे]]) * स्वर साज (गायक - विदुषी [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], पंडित जयतीर्थ मेवुंडी) * रंग अभिषेकी (गायक - पं. [[शौनक अभिषेकी]], विदुषी [[मंजुषा कुलकर्णी-पाटील]]) == लिम्का बुक रेकॉर्ड साठी सादर केलेली नाटके (२०२४)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.adarshmaharashtra.in/full-story/8356/natya-ksetratila-nava-vikramavira-salaga-12-prayoga-karuna-akasa-bhadasavale-ne-modale-june-vikrama |title=नाट्य क्षेत्रातील नवा विक्रमवीर सलग १२ प्रयोग करून आकाश भडसावळे ने मोडले जुने विक्रम! |website=www.adarshmaharashtra.in |language=mr |access-date=2025-12-13 |archive-date=6 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106063742/https://www.adarshmaharashtra.in/full-story/8356/natya-ksetratila-nava-vikramavira-salaga-12-prayoga-karuna-akasa-bhadasavale-ne-modale-june-vikrama }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/special-coverage/records-that-highlight-indias-diverse-achievements-are-documented-in-the-limca-book-of-records-598418.html|title=भारताच्या वैविध्यपूर्ण यशावर प्रकाशझोत टाकणाऱ्या विक्रमांचे दस्तऐवजीकरण लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये!|last=कदम|first=सुरुची|date=2024-08-14|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathi.hindusthanpost.com/special/from-independence-to-fame-incredible-indias-diverse-achievements-documented-in-limca-book-of-records/|title=Records : लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये भारतातील आजवरच्या पराक्रमांचे संकलन|last=Bureau|first=HindusthanPost|date=2024-08-14|language=en-US|access-date=2025-12-14}}</ref> == ही नाटके ऑक्टोबर २०२२ मध्ये सादर झाली, ज्याची नोंद २०२४ च्या ‘लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्स’ मध्ये घेतली गेली - # टेलिपथी (सस्पेन्स ड्रामा | लेखक - योगेश सोमण) # मरणोत्पात (ब्लॅक कॉमेडी | लेखक - सुयश पुरोहित) # अस्थिकलश (गंभीर, सामाजिक-राजकीय | लेखक - इरफान मुजावर) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: भडसावळे, आकाश}} [[वर्ग:अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी नाट्यकलाकार]] [[वर्ग:नाट्य दिग्दर्शक]] [[वर्ग:मराठी नाट्यदिग्दर्शक]] [[वर्ग:नाट्य निर्माते]] [[वर्ग:निर्माते]] aad92n8vzfzu6cl84hachy02izxmx9z 2696912 2696911 2026-07-25T14:40:44Z संतोष गोरे 135680 removed [[Category:निर्माते]] - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696912 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = आकाश भडसावळे | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = आकाश अजित भडसावळे | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1996|02|09}} | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = [[मराठी]], [[हिंदी]], [[इंग्रजी]] रंगभूमी आणि मालिका व चित्रपट | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | भाषा = मराठी | व्यवसाय = अभिनेता, दिग्दर्शक, नाट्य निर्माता | कारकीर्द_काळ = २०११ ते आजतागायत | प्रमुख_नाटके = होय मी सावरकर बोलतोय, [[टिळक आणि आगरकर]], वासूची सासू | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार =[[लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌स]] | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | ट्विटर= | संकेतस्थळ = | धर्म = [[हिंदू]] | तळटिपा = |प्रभाव=[[विनायक दामोदर सावरकर]], [[बाळ गंगाधर टिळक]]}} '''आकाश भडसावळे''' हे नाट्य क्षेत्रातील एक व्यावसायिक अभिनेते, दिग्दर्शक आणि निर्माते आहेत. ते अनेक वर्षांपासून नाट्य अभ्यासक आहेत. एका दिवसात ३ नाटकांचे १२ प्रयोग सादर करून त्यांनी नाट्यक्षेत्रात २०२४ साली जागतिक विक्रम केला आहे.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/name/nm13304995/|title=Akash Bhadsavle {{!}} Actor, Producer|website=IMDb|language=en-US|access-date=2025-12-13}}</ref> त्याची नोंद [[लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌स]] मध्ये घेतली गेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/bollywood/akash-bhadsavle-limca-book-of-world-record-know-about-actor-akash-bhadsavle-drama-entertainment-1234723|title=आकाश भडसावळेने केला रंगकर्मींची मान अभिमानाने उंचावणारा विश्वविक्रम|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|date=2023-12-05|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> वयाच्या १९व्या वर्षी त्यांनी तरुण निर्माता म्हणून नाट्य निर्मिती सुरू केली आणि नव्या नाटकांबरोबर अनेक जुनी अभिजात नाटके मराठी रंगभूमीवर पुनरुजजीवित करून तरुण रंगकर्मींना प्रेरणा दिली. 'अभिजात' आणि 'सवाईगंधर्व' या त्यांच्या दोन संस्था गेली अनेक वर्षे नाट्य व संगीत क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करीत आहेत.{{संदर्भ हवा}} == अभिनय सूची == === नाटक === भडसावळे यांनी साकारलेल्या काही भूमिका पुढील प्रमाणे आहेत. * होय, मी सावरकर बोलतोय - स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर (तात्याराव) सावरकर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/voluntary-rehearsal-play-yes-i-am-savarkar-boltoy-pune-a684/|title=‘होय मी सावरकर बोलतोय’नाटकाचे पुण्यात स्वेच्छा प्रयोग|last=author/lokmat-news-network|date=2020-12-15|website=Lokmat|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> * [[संगीत सौभद्र]] - * [[संगीत स्वयंवर (नाटक)]] - जरासंध / एकदंत * संगीत संत गोरा कुंभार - सासरा * (संगीत) हे बंध रेशमाचे - बन्सी * [[टिळक आणि आगरकर (नाटक)]] - सुधारक गोपाळ गणेश आगरकर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/tilak-and-agarkar-drama-once-again-on-stage-on-the-occasion-of-death-anniversary-of-bal-gangadhar-tilak/articleshow/84664701.cms|title=सह्याद्रीवर 'टिळक आणि आगरकर'|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref> * संगीत चंद्रप्रिया - भैरव, सेनापती * (संगीत) गीता गाती ज्ञानेश्वर - संत निवृत्तीनाथ * देहभान - आबासाहेब * [[मी नथुराम गोडसे बोलतोय]] - महात्मा गांधी, देविदास गांधी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.publicsamachar.in/breaking-news/27126/ |title=ओरिजनल ‘नथुराम गोडसे’ पुन्हा एकदा रंगमंचावर.! लवकरच ८१८ वा प्रयोग…|last=Samachar|first=Public|date=2023-11-20|website=Public Samachar |access-date=2025-12-14}}</ref> * सुखांशी भांडतो आम्ही - सदाशिव * वासूची सासू - अण्णा आणि स्त्री भूमिका - सासू <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/abhijit-kelkar-ankur-wadhave-and-other-in-vasuchi-sasu-marathi-drama/articleshow/89249700.cms|title=रंगभूमीवरील अजरामर नाटक 'वासूची सासू' पुन्हा एकदा प्रेक्षकांच्या भेटीला|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref> * सागरा प्राण तळमळला - क्रांतिवीर गणेश दामोदर (बाबाराव) सावरकर, नाना <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tarunbharat.net/Encyc/2023/7/26/Savarkar-s-Hinduism.html|title=सावरकरांचे हिंदुत्व प्रत्येकापर्यंत पोहचविणे आवश्यक!|website=www.tarunbharat.net|language=en|access-date=2025-12-14}}</ref> * नथुराम गोडसे मस्ट डाय (इंग्लिश नाटक) - महात्मा गांधी, देविदास गांधी * नथुराम को मरना होगा (हिन्दी नाटक) - महात्मा गांधी, देविदास गांधी * हेरगिरी चालू आहे - मिस्टर प्राधान <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/movies/marathi/bharat-dabholkar-debut-marathi-theatre-hergiri-chalu-aahe-natak-promotion-1212916.html|title=भरत दाभोळकरांची मराठी रंगभूमीवर 'हेरगिरी चालू आहे'! स्वतः रिक्षा चालवत गाठलं नाट्यगृह; पाहा हटके प्रमोशन|last=Navarashtra|date=2026-04-27|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-04-27}}</ref><br /> === मालिका <ref name=":0" /> === त्यांनी अभिनय केलेल्या मालिका आणि प्रसारण माध्यमे पुढील प्रमाणे आहेत. * साजणा (झी युवा) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt10305758/?ref_=nm_knf_c_3|title=Saajanaa|website=IMDb|url-status=live}}</ref> * लक्ष्य (स्टार प्रवाह) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt5762426/fullcredits/?ref_=tt_cst_sm|title=Lakshya|website=IMDb|url-status=live}}</ref> * गर्जा महाराष्ट्र (सोनी मराठी) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt9437564/?ref_=nm_knf_c_4|title=Garja Maharashtra|website=IMDb|url-status=live}}</ref><br /> === चित्रपट <ref name=":0" /> === भडसावळे यांनी अभिनय केलेले चित्रपट आणि वर्ष पुढील प्रमाणे आहेत. * वेल डन आई - २०२५ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt38454480/?ref_=nm_knf_t_1|title=Well Done Aai|website=IMDb|url-status=live}}</ref> == निर्मित नाटके <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rangabhoomi.com/news/abhijat-mahamaohtsav-akash-bhadsavle-natyajagran/|title=अभिजात संस्थेतर्फे कलाकारांचा २४ तासांचा नाट्यजागर |last=जाधव|first=साक्षी|date=2025-11-25|website=rangabhoomi.com/ |access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/swanandi-tikekar-to-play-babyraje-role-in-sundar-mi-honar-marathi-natak/articleshow/120694541.cms|title=पु. ल. देशपांडेंनी लिहिलेलं नाटक ३० वर्षांनी रंगभूमीवर, स्वानंदी टिकेकर दिसणार 'या' भूमिकेत|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/theatre/ajay-purkar-new-marathi-drama-friend-request-marathi-natak-prasad-dani-kumar-natak-know-entertainment-latest-update-upcoming-dramas-1248734|title='सुभेदार'नंतर अजय पुरकर यांचं रंगभूमीवर कमबॅक; 'फ्रेन्ड रिक्वेस्ट'ने उडवली खळबळ|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-03-11}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/movies/marathi/bharat-dabholkar-debut-marathi-theatre-hergiri-chalu-aahe-natak-promotion-1212916.html|title=भरत दाभोळकरांची मराठी रंगभूमीवर 'हेरगिरी चालू आहे'! स्वतः रिक्षा चालवत गाठलं नाट्यगृह; पाहा हटके प्रमोशन|last=Navarashtra|date=2026-04-27|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-04-27}}</ref> == त्यांनी निर्मित केलेली काही नाटके आणि वर्ष पुढील प्रमाणे आहेत. * होय, मी सावरकर बोलतोय (लेखक - [[अनंत ओगले]]) - २०१५ * टिळक आणि आगरकर (लेखक - [[विश्राम बेडेकर]]) - २०१७ * वासूची सासू (लेखक - [[प्रदीप दळवी]]) - २०२२ * नवरा आला वेशीपाशी - २०२३ * फ्रेन्ड रिक्वेस्ट (दिग्दर्शक - [[कुमार सोहोनी]]) - २०२४ * सुंदर मी होणार (लेखक - [[पु.ल. देशपांडे]]) - २०२५ * हेरगिरी चालू आहे (लेखक/दिग्दर्शक - [[भरत दाभोळकर]]) - २०२६ == सांगीतिक कार्यक्रम <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum23h50753-txt-thane-today-20231121104807|title=गंधर्वगान कार्यक्रमातून जवानांसाठी मदत|last=CD|date=2023-11-21|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nashikcalling.com/nashik-swar-sawai-news-update/|title=नाशिकच्या कालिदासमध्ये घुमणार "स्वर सवाई" !|date=2024-04-26|website=Nashik Calling - Nashik News in Marathi|language=en-US|access-date=2025-12-14}}</ref> == भडसावळे यांनी निर्मित केलेले सांगीतिक कार्यक्रम व त्यातील गायक पुढील प्रमाणे आहेत. * गजलियत (गायक - केतकी भावे, नचिकेत देसाई) * गंधर्वगान (गायक - आनंदगंधर्व पं. [[आनंद भाटे]], स्वराधीश डॉ. भरत बलवल्ली) * स्वर सवाई (गायक - विदुषी [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], आनंदगंधर्व पं. [[आनंद भाटे]]) * स्वर साज (गायक - विदुषी [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], पंडित जयतीर्थ मेवुंडी) * रंग अभिषेकी (गायक - पं. [[शौनक अभिषेकी]], विदुषी [[मंजुषा कुलकर्णी-पाटील]]) == लिम्का बुक रेकॉर्ड साठी सादर केलेली नाटके (२०२४)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.adarshmaharashtra.in/full-story/8356/natya-ksetratila-nava-vikramavira-salaga-12-prayoga-karuna-akasa-bhadasavale-ne-modale-june-vikrama |title=नाट्य क्षेत्रातील नवा विक्रमवीर सलग १२ प्रयोग करून आकाश भडसावळे ने मोडले जुने विक्रम! |website=www.adarshmaharashtra.in |language=mr |access-date=2025-12-13 |archive-date=6 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106063742/https://www.adarshmaharashtra.in/full-story/8356/natya-ksetratila-nava-vikramavira-salaga-12-prayoga-karuna-akasa-bhadasavale-ne-modale-june-vikrama }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/special-coverage/records-that-highlight-indias-diverse-achievements-are-documented-in-the-limca-book-of-records-598418.html|title=भारताच्या वैविध्यपूर्ण यशावर प्रकाशझोत टाकणाऱ्या विक्रमांचे दस्तऐवजीकरण लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये!|last=कदम|first=सुरुची|date=2024-08-14|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathi.hindusthanpost.com/special/from-independence-to-fame-incredible-indias-diverse-achievements-documented-in-limca-book-of-records/|title=Records : लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये भारतातील आजवरच्या पराक्रमांचे संकलन|last=Bureau|first=HindusthanPost|date=2024-08-14|language=en-US|access-date=2025-12-14}}</ref> == ही नाटके ऑक्टोबर २०२२ मध्ये सादर झाली, ज्याची नोंद २०२४ च्या ‘लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्स’ मध्ये घेतली गेली - # टेलिपथी (सस्पेन्स ड्रामा | लेखक - योगेश सोमण) # मरणोत्पात (ब्लॅक कॉमेडी | लेखक - सुयश पुरोहित) # अस्थिकलश (गंभीर, सामाजिक-राजकीय | लेखक - इरफान मुजावर) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: भडसावळे, आकाश}} [[वर्ग:अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी नाट्यकलाकार]] [[वर्ग:नाट्य दिग्दर्शक]] [[वर्ग:मराठी नाट्यदिग्दर्शक]] [[वर्ग:नाट्य निर्माते]] 6v11211by446ujo3t7vrn001u8nojds 2697024 2696912 2026-07-26T10:19:41Z ~2026-41469-83 185648 सवाईगंधर्व संस्थेची वेबसाईट जोडली 2697024 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = आकाश भडसावळे | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = आकाश अजित भडसावळे | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1996|02|09}} | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = [[मराठी]], [[हिंदी]], [[इंग्रजी]] रंगभूमी आणि मालिका व चित्रपट | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | भाषा = मराठी | व्यवसाय = अभिनेता, दिग्दर्शक, नाट्य निर्माता | कारकीर्द_काळ = २०११ ते आजतागायत | प्रमुख_नाटके = होय मी सावरकर बोलतोय, [[टिळक आणि आगरकर]], वासूची सासू | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार =[[लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌स]] | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | ट्विटर= | संकेतस्थळ = | धर्म = [[हिंदू]] | तळटिपा = |प्रभाव=[[विनायक दामोदर सावरकर]], [[बाळ गंगाधर टिळक]]}} '''आकाश भडसावळे''' हे नाट्य क्षेत्रातील एक व्यावसायिक अभिनेते, दिग्दर्शक आणि निर्माते आहेत. ते अनेक वर्षांपासून नाट्य अभ्यासक आहेत. एका दिवसात ३ नाटकांचे १२ प्रयोग सादर करून त्यांनी नाट्यक्षेत्रात २०२४ साली जागतिक विक्रम केला आहे.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/name/nm13304995/|title=Akash Bhadsavle {{!}} Actor, Producer|website=IMDb|language=en-US|access-date=2025-12-13}}</ref> त्याची नोंद [[लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌स]] मध्ये घेतली गेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/bollywood/akash-bhadsavle-limca-book-of-world-record-know-about-actor-akash-bhadsavle-drama-entertainment-1234723|title=आकाश भडसावळेने केला रंगकर्मींची मान अभिमानाने उंचावणारा विश्वविक्रम|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|date=2023-12-05|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> वयाच्या १९व्या वर्षी त्यांनी तरुण निर्माता म्हणून नाट्य निर्मिती सुरू केली आणि नव्या नाटकांबरोबर अनेक जुनी अभिजात नाटके मराठी रंगभूमीवर पुनरुजजीवित करून तरुण रंगकर्मींना प्रेरणा दिली. 'अभिजात' आणि 'सवाईगंधर्व'[https://sawaaigandharva.com/] या त्यांच्या दोन संस्था गेली अनेक वर्षे नाट्य व संगीत क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करीत आहेत.{{संदर्भ हवा}} == अभिनय सूची == === नाटक === भडसावळे यांनी साकारलेल्या काही भूमिका पुढील प्रमाणे आहेत. * होय, मी सावरकर बोलतोय - स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर (तात्याराव) सावरकर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/voluntary-rehearsal-play-yes-i-am-savarkar-boltoy-pune-a684/|title=‘होय मी सावरकर बोलतोय’नाटकाचे पुण्यात स्वेच्छा प्रयोग|last=author/lokmat-news-network|date=2020-12-15|website=Lokmat|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> * [[संगीत सौभद्र]] - * [[संगीत स्वयंवर (नाटक)]] - जरासंध / एकदंत * संगीत संत गोरा कुंभार - सासरा * (संगीत) हे बंध रेशमाचे - बन्सी * [[टिळक आणि आगरकर (नाटक)]] - सुधारक गोपाळ गणेश आगरकर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/tilak-and-agarkar-drama-once-again-on-stage-on-the-occasion-of-death-anniversary-of-bal-gangadhar-tilak/articleshow/84664701.cms|title=सह्याद्रीवर 'टिळक आणि आगरकर'|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref> * संगीत चंद्रप्रिया - भैरव, सेनापती * (संगीत) गीता गाती ज्ञानेश्वर - संत निवृत्तीनाथ * देहभान - आबासाहेब * [[मी नथुराम गोडसे बोलतोय]] - महात्मा गांधी, देविदास गांधी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.publicsamachar.in/breaking-news/27126/ |title=ओरिजनल ‘नथुराम गोडसे’ पुन्हा एकदा रंगमंचावर.! लवकरच ८१८ वा प्रयोग…|last=Samachar|first=Public|date=2023-11-20|website=Public Samachar |access-date=2025-12-14}}</ref> * सुखांशी भांडतो आम्ही - सदाशिव * वासूची सासू - अण्णा आणि स्त्री भूमिका - सासू <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/abhijit-kelkar-ankur-wadhave-and-other-in-vasuchi-sasu-marathi-drama/articleshow/89249700.cms|title=रंगभूमीवरील अजरामर नाटक 'वासूची सासू' पुन्हा एकदा प्रेक्षकांच्या भेटीला|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref> * सागरा प्राण तळमळला - क्रांतिवीर गणेश दामोदर (बाबाराव) सावरकर, नाना <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tarunbharat.net/Encyc/2023/7/26/Savarkar-s-Hinduism.html|title=सावरकरांचे हिंदुत्व प्रत्येकापर्यंत पोहचविणे आवश्यक!|website=www.tarunbharat.net|language=en|access-date=2025-12-14}}</ref> * नथुराम गोडसे मस्ट डाय (इंग्लिश नाटक) - महात्मा गांधी, देविदास गांधी * नथुराम को मरना होगा (हिन्दी नाटक) - महात्मा गांधी, देविदास गांधी * हेरगिरी चालू आहे - मिस्टर प्राधान <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/movies/marathi/bharat-dabholkar-debut-marathi-theatre-hergiri-chalu-aahe-natak-promotion-1212916.html|title=भरत दाभोळकरांची मराठी रंगभूमीवर 'हेरगिरी चालू आहे'! स्वतः रिक्षा चालवत गाठलं नाट्यगृह; पाहा हटके प्रमोशन|last=Navarashtra|date=2026-04-27|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-04-27}}</ref><br /> === मालिका <ref name=":0" /> === त्यांनी अभिनय केलेल्या मालिका आणि प्रसारण माध्यमे पुढील प्रमाणे आहेत. * साजणा (झी युवा) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt10305758/?ref_=nm_knf_c_3|title=Saajanaa|website=IMDb|url-status=live}}</ref> * लक्ष्य (स्टार प्रवाह) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt5762426/fullcredits/?ref_=tt_cst_sm|title=Lakshya|website=IMDb|url-status=live}}</ref> * गर्जा महाराष्ट्र (सोनी मराठी) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt9437564/?ref_=nm_knf_c_4|title=Garja Maharashtra|website=IMDb|url-status=live}}</ref><br /> === चित्रपट <ref name=":0" /> === भडसावळे यांनी अभिनय केलेले चित्रपट आणि वर्ष पुढील प्रमाणे आहेत. * वेल डन आई - २०२५ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt38454480/?ref_=nm_knf_t_1|title=Well Done Aai|website=IMDb|url-status=live}}</ref> == निर्मित नाटके <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rangabhoomi.com/news/abhijat-mahamaohtsav-akash-bhadsavle-natyajagran/|title=अभिजात संस्थेतर्फे कलाकारांचा २४ तासांचा नाट्यजागर |last=जाधव|first=साक्षी|date=2025-11-25|website=rangabhoomi.com/ |access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/swanandi-tikekar-to-play-babyraje-role-in-sundar-mi-honar-marathi-natak/articleshow/120694541.cms|title=पु. ल. देशपांडेंनी लिहिलेलं नाटक ३० वर्षांनी रंगभूमीवर, स्वानंदी टिकेकर दिसणार 'या' भूमिकेत|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/theatre/ajay-purkar-new-marathi-drama-friend-request-marathi-natak-prasad-dani-kumar-natak-know-entertainment-latest-update-upcoming-dramas-1248734|title='सुभेदार'नंतर अजय पुरकर यांचं रंगभूमीवर कमबॅक; 'फ्रेन्ड रिक्वेस्ट'ने उडवली खळबळ|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-03-11}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/movies/marathi/bharat-dabholkar-debut-marathi-theatre-hergiri-chalu-aahe-natak-promotion-1212916.html|title=भरत दाभोळकरांची मराठी रंगभूमीवर 'हेरगिरी चालू आहे'! स्वतः रिक्षा चालवत गाठलं नाट्यगृह; पाहा हटके प्रमोशन|last=Navarashtra|date=2026-04-27|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-04-27}}</ref> == त्यांनी निर्मित केलेली काही नाटके आणि वर्ष पुढील प्रमाणे आहेत. * होय, मी सावरकर बोलतोय (लेखक - [[अनंत ओगले]]) - २०१५ * टिळक आणि आगरकर (लेखक - [[विश्राम बेडेकर]]) - २०१७ * वासूची सासू (लेखक - [[प्रदीप दळवी]]) - २०२२ * नवरा आला वेशीपाशी - २०२३ * फ्रेन्ड रिक्वेस्ट (दिग्दर्शक - [[कुमार सोहोनी]]) - २०२४ * सुंदर मी होणार (लेखक - [[पु.ल. देशपांडे]]) - २०२५ * हेरगिरी चालू आहे (लेखक/दिग्दर्शक - [[भरत दाभोळकर]]) - २०२६ == सांगीतिक कार्यक्रम <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum23h50753-txt-thane-today-20231121104807|title=गंधर्वगान कार्यक्रमातून जवानांसाठी मदत|last=CD|date=2023-11-21|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nashikcalling.com/nashik-swar-sawai-news-update/|title=नाशिकच्या कालिदासमध्ये घुमणार "स्वर सवाई" !|date=2024-04-26|website=Nashik Calling - Nashik News in Marathi|language=en-US|access-date=2025-12-14}}</ref> == भडसावळे यांनी निर्मित केलेले सांगीतिक कार्यक्रम व त्यातील गायक पुढील प्रमाणे आहेत. * गजलियत (गायक - केतकी भावे, नचिकेत देसाई) * गंधर्वगान (गायक - आनंदगंधर्व पं. [[आनंद भाटे]], स्वराधीश डॉ. भरत बलवल्ली) * स्वर सवाई (गायक - विदुषी [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], आनंदगंधर्व पं. [[आनंद भाटे]]) * स्वर साज (गायक - विदुषी [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], पंडित जयतीर्थ मेवुंडी) * रंग अभिषेकी (गायक - पं. [[शौनक अभिषेकी]], विदुषी [[मंजुषा कुलकर्णी-पाटील]]) == लिम्का बुक रेकॉर्ड साठी सादर केलेली नाटके (२०२४)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.adarshmaharashtra.in/full-story/8356/natya-ksetratila-nava-vikramavira-salaga-12-prayoga-karuna-akasa-bhadasavale-ne-modale-june-vikrama |title=नाट्य क्षेत्रातील नवा विक्रमवीर सलग १२ प्रयोग करून आकाश भडसावळे ने मोडले जुने विक्रम! |website=www.adarshmaharashtra.in |language=mr |access-date=2025-12-13 |archive-date=6 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106063742/https://www.adarshmaharashtra.in/full-story/8356/natya-ksetratila-nava-vikramavira-salaga-12-prayoga-karuna-akasa-bhadasavale-ne-modale-june-vikrama }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/special-coverage/records-that-highlight-indias-diverse-achievements-are-documented-in-the-limca-book-of-records-598418.html|title=भारताच्या वैविध्यपूर्ण यशावर प्रकाशझोत टाकणाऱ्या विक्रमांचे दस्तऐवजीकरण लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये!|last=कदम|first=सुरुची|date=2024-08-14|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathi.hindusthanpost.com/special/from-independence-to-fame-incredible-indias-diverse-achievements-documented-in-limca-book-of-records/|title=Records : लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये भारतातील आजवरच्या पराक्रमांचे संकलन|last=Bureau|first=HindusthanPost|date=2024-08-14|language=en-US|access-date=2025-12-14}}</ref> == ही नाटके ऑक्टोबर २०२२ मध्ये सादर झाली, ज्याची नोंद २०२४ च्या ‘लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्स’ मध्ये घेतली गेली - # टेलिपथी (सस्पेन्स ड्रामा | लेखक - योगेश सोमण) # मरणोत्पात (ब्लॅक कॉमेडी | लेखक - सुयश पुरोहित) # अस्थिकलश (गंभीर, सामाजिक-राजकीय | लेखक - इरफान मुजावर) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: भडसावळे, आकाश}} [[वर्ग:अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी नाट्यकलाकार]] [[वर्ग:नाट्य दिग्दर्शक]] [[वर्ग:मराठी नाट्यदिग्दर्शक]] [[वर्ग:नाट्य निर्माते]] lhti2lk49owosc27sa2ldzg6zzyto8a 2697026 2697024 2026-07-26T10:23:54Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-41469-83|~2026-41469-83]] ([[User talk:~2026-41469-83|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2696912 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = आकाश भडसावळे | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = आकाश अजित भडसावळे | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1996|02|09}} | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = [[मराठी]], [[हिंदी]], [[इंग्रजी]] रंगभूमी आणि मालिका व चित्रपट | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | भाषा = मराठी | व्यवसाय = अभिनेता, दिग्दर्शक, नाट्य निर्माता | कारकीर्द_काळ = २०११ ते आजतागायत | प्रमुख_नाटके = होय मी सावरकर बोलतोय, [[टिळक आणि आगरकर]], वासूची सासू | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार =[[लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌स]] | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | ट्विटर= | संकेतस्थळ = | धर्म = [[हिंदू]] | तळटिपा = |प्रभाव=[[विनायक दामोदर सावरकर]], [[बाळ गंगाधर टिळक]]}} '''आकाश भडसावळे''' हे नाट्य क्षेत्रातील एक व्यावसायिक अभिनेते, दिग्दर्शक आणि निर्माते आहेत. ते अनेक वर्षांपासून नाट्य अभ्यासक आहेत. एका दिवसात ३ नाटकांचे १२ प्रयोग सादर करून त्यांनी नाट्यक्षेत्रात २०२४ साली जागतिक विक्रम केला आहे.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/name/nm13304995/|title=Akash Bhadsavle {{!}} Actor, Producer|website=IMDb|language=en-US|access-date=2025-12-13}}</ref> त्याची नोंद [[लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌स]] मध्ये घेतली गेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/bollywood/akash-bhadsavle-limca-book-of-world-record-know-about-actor-akash-bhadsavle-drama-entertainment-1234723|title=आकाश भडसावळेने केला रंगकर्मींची मान अभिमानाने उंचावणारा विश्वविक्रम|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|date=2023-12-05|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> वयाच्या १९व्या वर्षी त्यांनी तरुण निर्माता म्हणून नाट्य निर्मिती सुरू केली आणि नव्या नाटकांबरोबर अनेक जुनी अभिजात नाटके मराठी रंगभूमीवर पुनरुजजीवित करून तरुण रंगकर्मींना प्रेरणा दिली. 'अभिजात' आणि 'सवाईगंधर्व' या त्यांच्या दोन संस्था गेली अनेक वर्षे नाट्य व संगीत क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करीत आहेत.{{संदर्भ हवा}} == अभिनय सूची == === नाटक === भडसावळे यांनी साकारलेल्या काही भूमिका पुढील प्रमाणे आहेत. * होय, मी सावरकर बोलतोय - स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर (तात्याराव) सावरकर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/voluntary-rehearsal-play-yes-i-am-savarkar-boltoy-pune-a684/|title=‘होय मी सावरकर बोलतोय’नाटकाचे पुण्यात स्वेच्छा प्रयोग|last=author/lokmat-news-network|date=2020-12-15|website=Lokmat|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> * [[संगीत सौभद्र]] - * [[संगीत स्वयंवर (नाटक)]] - जरासंध / एकदंत * संगीत संत गोरा कुंभार - सासरा * (संगीत) हे बंध रेशमाचे - बन्सी * [[टिळक आणि आगरकर (नाटक)]] - सुधारक गोपाळ गणेश आगरकर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/tilak-and-agarkar-drama-once-again-on-stage-on-the-occasion-of-death-anniversary-of-bal-gangadhar-tilak/articleshow/84664701.cms|title=सह्याद्रीवर 'टिळक आणि आगरकर'|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref> * संगीत चंद्रप्रिया - भैरव, सेनापती * (संगीत) गीता गाती ज्ञानेश्वर - संत निवृत्तीनाथ * देहभान - आबासाहेब * [[मी नथुराम गोडसे बोलतोय]] - महात्मा गांधी, देविदास गांधी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.publicsamachar.in/breaking-news/27126/ |title=ओरिजनल ‘नथुराम गोडसे’ पुन्हा एकदा रंगमंचावर.! लवकरच ८१८ वा प्रयोग…|last=Samachar|first=Public|date=2023-11-20|website=Public Samachar |access-date=2025-12-14}}</ref> * सुखांशी भांडतो आम्ही - सदाशिव * वासूची सासू - अण्णा आणि स्त्री भूमिका - सासू <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/abhijit-kelkar-ankur-wadhave-and-other-in-vasuchi-sasu-marathi-drama/articleshow/89249700.cms|title=रंगभूमीवरील अजरामर नाटक 'वासूची सासू' पुन्हा एकदा प्रेक्षकांच्या भेटीला|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref> * सागरा प्राण तळमळला - क्रांतिवीर गणेश दामोदर (बाबाराव) सावरकर, नाना <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tarunbharat.net/Encyc/2023/7/26/Savarkar-s-Hinduism.html|title=सावरकरांचे हिंदुत्व प्रत्येकापर्यंत पोहचविणे आवश्यक!|website=www.tarunbharat.net|language=en|access-date=2025-12-14}}</ref> * नथुराम गोडसे मस्ट डाय (इंग्लिश नाटक) - महात्मा गांधी, देविदास गांधी * नथुराम को मरना होगा (हिन्दी नाटक) - महात्मा गांधी, देविदास गांधी * हेरगिरी चालू आहे - मिस्टर प्राधान <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/movies/marathi/bharat-dabholkar-debut-marathi-theatre-hergiri-chalu-aahe-natak-promotion-1212916.html|title=भरत दाभोळकरांची मराठी रंगभूमीवर 'हेरगिरी चालू आहे'! स्वतः रिक्षा चालवत गाठलं नाट्यगृह; पाहा हटके प्रमोशन|last=Navarashtra|date=2026-04-27|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-04-27}}</ref><br /> === मालिका <ref name=":0" /> === त्यांनी अभिनय केलेल्या मालिका आणि प्रसारण माध्यमे पुढील प्रमाणे आहेत. * साजणा (झी युवा) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt10305758/?ref_=nm_knf_c_3|title=Saajanaa|website=IMDb|url-status=live}}</ref> * लक्ष्य (स्टार प्रवाह) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt5762426/fullcredits/?ref_=tt_cst_sm|title=Lakshya|website=IMDb|url-status=live}}</ref> * गर्जा महाराष्ट्र (सोनी मराठी) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt9437564/?ref_=nm_knf_c_4|title=Garja Maharashtra|website=IMDb|url-status=live}}</ref><br /> === चित्रपट <ref name=":0" /> === भडसावळे यांनी अभिनय केलेले चित्रपट आणि वर्ष पुढील प्रमाणे आहेत. * वेल डन आई - २०२५ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt38454480/?ref_=nm_knf_t_1|title=Well Done Aai|website=IMDb|url-status=live}}</ref> == निर्मित नाटके <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rangabhoomi.com/news/abhijat-mahamaohtsav-akash-bhadsavle-natyajagran/|title=अभिजात संस्थेतर्फे कलाकारांचा २४ तासांचा नाट्यजागर |last=जाधव|first=साक्षी|date=2025-11-25|website=rangabhoomi.com/ |access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/swanandi-tikekar-to-play-babyraje-role-in-sundar-mi-honar-marathi-natak/articleshow/120694541.cms|title=पु. ल. देशपांडेंनी लिहिलेलं नाटक ३० वर्षांनी रंगभूमीवर, स्वानंदी टिकेकर दिसणार 'या' भूमिकेत|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/theatre/ajay-purkar-new-marathi-drama-friend-request-marathi-natak-prasad-dani-kumar-natak-know-entertainment-latest-update-upcoming-dramas-1248734|title='सुभेदार'नंतर अजय पुरकर यांचं रंगभूमीवर कमबॅक; 'फ्रेन्ड रिक्वेस्ट'ने उडवली खळबळ|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-03-11}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/movies/marathi/bharat-dabholkar-debut-marathi-theatre-hergiri-chalu-aahe-natak-promotion-1212916.html|title=भरत दाभोळकरांची मराठी रंगभूमीवर 'हेरगिरी चालू आहे'! स्वतः रिक्षा चालवत गाठलं नाट्यगृह; पाहा हटके प्रमोशन|last=Navarashtra|date=2026-04-27|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-04-27}}</ref> == त्यांनी निर्मित केलेली काही नाटके आणि वर्ष पुढील प्रमाणे आहेत. * होय, मी सावरकर बोलतोय (लेखक - [[अनंत ओगले]]) - २०१५ * टिळक आणि आगरकर (लेखक - [[विश्राम बेडेकर]]) - २०१७ * वासूची सासू (लेखक - [[प्रदीप दळवी]]) - २०२२ * नवरा आला वेशीपाशी - २०२३ * फ्रेन्ड रिक्वेस्ट (दिग्दर्शक - [[कुमार सोहोनी]]) - २०२४ * सुंदर मी होणार (लेखक - [[पु.ल. देशपांडे]]) - २०२५ * हेरगिरी चालू आहे (लेखक/दिग्दर्शक - [[भरत दाभोळकर]]) - २०२६ == सांगीतिक कार्यक्रम <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum23h50753-txt-thane-today-20231121104807|title=गंधर्वगान कार्यक्रमातून जवानांसाठी मदत|last=CD|date=2023-11-21|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nashikcalling.com/nashik-swar-sawai-news-update/|title=नाशिकच्या कालिदासमध्ये घुमणार "स्वर सवाई" !|date=2024-04-26|website=Nashik Calling - Nashik News in Marathi|language=en-US|access-date=2025-12-14}}</ref> == भडसावळे यांनी निर्मित केलेले सांगीतिक कार्यक्रम व त्यातील गायक पुढील प्रमाणे आहेत. * गजलियत (गायक - केतकी भावे, नचिकेत देसाई) * गंधर्वगान (गायक - आनंदगंधर्व पं. [[आनंद भाटे]], स्वराधीश डॉ. भरत बलवल्ली) * स्वर सवाई (गायक - विदुषी [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], आनंदगंधर्व पं. [[आनंद भाटे]]) * स्वर साज (गायक - विदुषी [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], पंडित जयतीर्थ मेवुंडी) * रंग अभिषेकी (गायक - पं. [[शौनक अभिषेकी]], विदुषी [[मंजुषा कुलकर्णी-पाटील]]) == लिम्का बुक रेकॉर्ड साठी सादर केलेली नाटके (२०२४)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.adarshmaharashtra.in/full-story/8356/natya-ksetratila-nava-vikramavira-salaga-12-prayoga-karuna-akasa-bhadasavale-ne-modale-june-vikrama |title=नाट्य क्षेत्रातील नवा विक्रमवीर सलग १२ प्रयोग करून आकाश भडसावळे ने मोडले जुने विक्रम! |website=www.adarshmaharashtra.in |language=mr |access-date=2025-12-13 |archive-date=6 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106063742/https://www.adarshmaharashtra.in/full-story/8356/natya-ksetratila-nava-vikramavira-salaga-12-prayoga-karuna-akasa-bhadasavale-ne-modale-june-vikrama }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/special-coverage/records-that-highlight-indias-diverse-achievements-are-documented-in-the-limca-book-of-records-598418.html|title=भारताच्या वैविध्यपूर्ण यशावर प्रकाशझोत टाकणाऱ्या विक्रमांचे दस्तऐवजीकरण लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये!|last=कदम|first=सुरुची|date=2024-08-14|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathi.hindusthanpost.com/special/from-independence-to-fame-incredible-indias-diverse-achievements-documented-in-limca-book-of-records/|title=Records : लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये भारतातील आजवरच्या पराक्रमांचे संकलन|last=Bureau|first=HindusthanPost|date=2024-08-14|language=en-US|access-date=2025-12-14}}</ref> == ही नाटके ऑक्टोबर २०२२ मध्ये सादर झाली, ज्याची नोंद २०२४ च्या ‘लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्स’ मध्ये घेतली गेली - # टेलिपथी (सस्पेन्स ड्रामा | लेखक - योगेश सोमण) # मरणोत्पात (ब्लॅक कॉमेडी | लेखक - सुयश पुरोहित) # अस्थिकलश (गंभीर, सामाजिक-राजकीय | लेखक - इरफान मुजावर) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: भडसावळे, आकाश}} [[वर्ग:अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी नाट्यकलाकार]] [[वर्ग:नाट्य दिग्दर्शक]] [[वर्ग:मराठी नाट्यदिग्दर्शक]] [[वर्ग:नाट्य निर्माते]] 6v11211by446ujo3t7vrn001u8nojds 0 378330 2697031 2674613 2026-07-26T11:11:15Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2697031 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''सुधा शिवपुरी''' (१४ जुलै १९३७ - २० मे २०१५) ही एक भारतीय अभिनेत्री होती जी [[हिंदी भाषा|हिंदी]] टीव्ही मालिका ''[[क्यूंकी सास भी कभी बहू थी]]'' (२०००-०८) मधील बा या भूमिकेसाठी सर्वात प्रसिद्ध होती.<ref name="obit">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/baa-of-kyunki-sudha-shivpuri-passes-away/articleshow/47353959.cms|title='Baa' of 'Kyunki', Sudha Shivpuri, passes away|date=20 May 2015|website=The Economic Times|access-date=21 May 2015}}</ref><ref name="health">{{स्रोत बातमी|url=http://news.biharprabha.com/2015/05/funeral-of-sudha-shivpuri-held-at-oshiwara-crematorium-in-mumbai/|title=Funeral of Sudha Shivpuri held at Oshiwara crematorium in Mumbai|date=21 May 2015|publisher=news.biharprabha.com|access-date=21 May 2015|archive-date=2015-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150612172435/http://news.biharprabha.com/2015/05/funeral-of-sudha-shivpuri-held-at-oshiwara-crematorium-in-mumbai/|url-status=dead}}</ref> == चरित्र == [[राजस्थान|राजस्थानमध्ये]] वाढलेल्या सुधा शिवपुरी यांनी शाळेत आठवीत असतानाच आपल्या कारकिर्दीला सुरुवात केली. त्यांचे वडील वारले होते आणि आई आजारी पडल्या होत्या, त्यामुळे कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करण्याची जबाबदारी त्यांच्यावर आली. ती [[राष्ट्रीय नाट्य विद्यालय|नॅशनल स्कूल ऑफ ड्रामाची]] माजी विद्यार्थिनी असून, तिने ओम शिवपुरी यांच्यासोबत १९६३ मध्ये पदवी प्राप्त केली. नंतर १९६८ मध्ये त्यांचे लग्न झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newstrend.news/262391/sudha-shivpuri-om-shiv-puri/|title=Sudha Shivpuri Biography In Hindi|date=14 July 2019|website=newstrend.news|publisher=Newstrend|access-date=15 April 2020}}</ref> नंतर त्यांनी [[दिल्ली|दिल्लीतील]] रंगभूमीवर काम सुरू ठेवले. त्यांनी त्यांची स्वतःची नाट्य कंपनी, ''दिशांतर'' ही <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mumbaitheatreguide.com/dramas/features/hindi_theatre.asp|title=glamsham.com|website=mumbaitheatreguide.com}}</ref> स्थापन केली. ह्या कंपनीद्वारे त्यांनी ''आधे अधुरे'', ''तुघलक'' आणि [[विजय तेंडुलकर]] यांचे ''खामोश!'' ''अदालत जारी है'' यांसारखी अनेक महत्त्वाची समकालीन नाटके सादर केली. ह्या नाटकांतत तिने मुख्य भूमिका साकारली होती. या सर्वांचे दिग्दर्शन ओम शिवपुरी यांनी केले होते. १९७४ मध्ये, त्या [[मुंबई|मुंबईला]] स्थलांतरित झाल्या कारण तिच्या पतीला [[हिंदी भाषा|हिंदी]] चित्रपटांसाठी अनेक काम येऊ लागके होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiantelevision.com/interviews/y2k3/actor/sudhashivpuri.htm|title=Indian Television Dot Com - "We don't bitch and backbite about each other. In many other serials artistes just do that"|last=Anil Wanvari|website=indiantelevision.com}}</ref> तिने १९७७ मध्ये [[बासू चॅटर्जी]] यांच्या ''[[स्वामी (१९७७ हिंदी चित्रपट)|स्वामी]]'' चित्रपटातून चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले आणि नंतर ''[[इंसाफ का तराझू|इन्साफ का तराजू]]'' (१९८०), ''हमारी बहू अलका'', ''हम दोनो'' (१९८५), ''सावन को आने दो (१९७९),'' ''सुन मेरी लैला'', ''[[द बर्निंग ट्रेन]] (१९८०),'' ''[[विधाता (चित्रपट)|विधाता]]'' (१९८२) आणि ''माया मेमसाब'' (१९९३) सारख्या चित्रपटांमध्ये काम केले. त्यानंतर तिने चित्रपटांमधून ब्रेक घेतला आणि टेलिव्हिजनकडे वळली, जिथे तिने ''आ बैल मुझे मार'' आणि ''[[रजनी (मालिका)|रजनी]]'' (१९८५) सारख्या काही मालिकांमध्ये काम केले, ज्यामध्ये तिने [[प्रिया तेंडुलकर|प्रिया तेंडुलकरच्या]] सासूची भूमिका साकारली होती. १९९० मध्ये पतीच्या निधनानंतर, तिने पुन्हा अभिनयाला सुरुवात केली आणि ''मिसिंग'', ''रिश्ते'', ''सरहदें'' आणि ''बंधन'' यांसारख्या अनेक टीव्ही मालिकांमध्ये काम केले. तिला टेलिव्हिजनमध्ये खरी ओळख २००० साली मिळाली, जेव्हा तिला ''[[क्यूंकी सास भी कभी बहू थी|क्योंकि सास भी कभी बहू थी]]'' या टीव्ही मालिकेत "बा" म्हणजेच आजे-सासूची भूमिका साकारायला मिळाली. तिने ''शीशे का घर'', ''वक्त का दरिया'', ''दमन'', ''संतोषी मा'', ''ये घर'', ''कसम से'', ''किस देश में है मेरा दिल'' यांसारखे इतर अनेक टेलिव्हिजन शो केले आहेत. २००३ मध्ये तिने [[अमृता प्रीतम]] यांच्या प्रसिद्ध [[भारताची फाळणी|फाळणीवर]] आधारित कादंबरीवरील चित्रपट ''[[पिंजर (चित्रपट)|पिंजर]]'' मध्ये अभिनय केला. तिला [[संगीत नाटक अकादमी]], भारताची राष्ट्रीय संगीत, नृत्य आणि नाटक अकादमी, द्वारे २००९ मध्ये तिच्या नाट्य अभिनयासाठी [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार|संगीत नाटक अकादमी पुरस्काराने]] सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm|title=SNA: List of Akademi Awardees|publisher=[[Sangeet Natak Akademi]] Official website|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530204253/http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm|archive-date=30 May 2015}}</ref> == वैयक्तिक जीवन == सुधा शिवपुरी या ज्येष्ठ अभिनेते ओम शिवपुरी यांच्या पत्नी होत्या. या दांपत्याला विनीत शिवपुरी नावाचा मुलगा आणि रितू शिवपुरी नावाची मुलगी आहे. रितू ही एक चित्रपट अभिनेत्री आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/television/top-stories/story/sudha-shivpuri-death-baa-kyunki-saas-bhi-kabhi-bahu-thi-actors-offer-their-condolences-253866-2015-05-20|title=You will be missed Baa: Actors mourn Sudha Shivpuri's death|date=20 May 2015|website=India Today|access-date=21 May 2015}}</ref> २०१४ मध्ये सुधा शिवपुरी यांना हृदयविकाराचा झटका आला होता आणि काही काळापासून त्यांची प्रकृती खालावली होती.<ref name="health"/> २० मे २०१५ रोजी मुंबईत अनेक अवयव निकामी झाल्यामुळे त्यांचे निधन झाले.<ref name="obit"/> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:शिवपुरी, सुधा}} [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय अभिनेत्री]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय अभिनेत्री]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:राजस्थानी लोक]] [[वर्ग:राष्ट्रीय नाट्य विद्यालयाचे माजी विद्यार्थी]] [[वर्ग:भारतीय चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:इ.स. २०१५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] ix0e9op5pfohrsl5xkmqiftvu7c94od 0 378425 2696880 2690240 2026-07-25T14:02:29Z Anushka.patil.20 183792 /* कलाकार */ 2696880 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = दीप ज्योती | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = | निर्मिती संस्था = फ्रेम्स प्रोडक्शन | दिग्दर्शक = | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = दररोज रात्री ८ वाजता | वाहिनी = [[झी मराठी]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = १३ एप्रिल २०२६ | शेवटचे प्रसारण = चालू | आधी = [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | नंतर = [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] | सारखे = }} '''दीप ज्योती''' ही [[झी मराठी]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. या मालिकेची मूळ कथा [[झी तमिळ]]वरील वीरा या तमिळ मालिकेवर आधारित आहे. == कलाकार == * पूर्वा कौशिक - ज्योती सावेकर * [[प्रसाद जवादे]] - दीप पुरुषोत्तम गायकवाड * [[गिरीश ओक]] - पुरुषोत्तम गायकवाड * [[अंजली जोगळेकर]] - जयश्री सावेकर * ओंकार गोवर्धन - अभिजीत सावेकर * मानसी सुभाष - प्रीती सावेकर/ प्रीती स्वराज गायकवाड * सलोनी सुर्वे - कीर्ती सावेकर * ऋत्विक तळवलकर - विराज पुरुषोत्तम गायकवाड * धनश्री अंतरकर - गीतांजली पुरुषोत्तम गायकवाड * अनुप बेलवलकर - स्वराज पुरुषोत्तम गायकवाड * सुहास परांजपे - सुलोचना अमृत दाभाडे (सुलू) * अक्षय विंचुरकर - सुजय चव्हाण * शलाका पवार - सुभद्रा चव्हाण * श्रीकांत केटी - गणपत * स्वप्नील आजगावकर - मनोज == पुनर्निर्मिती == {|class="wikitable" style="text-align:center;" ! भाषा ! नाव ! वाहिनी ! प्रकाशित |- | [[तमिळ]] | वीरा | [[झी तमिळ]] | २६ फेब्रुवारी २०२४ - चालू |- | [[तेलुगू]] | ऑटो विजय शांती | [[झी तेलुगू]] | ७ जुलै २०२५ - चालू |- | [[कन्नड]] | कृष्ण रुक्कू | [[झी कन्नडा]] | ९ मार्च २०२६ - चालू |} == बाह्य दुवे == {{झी मराठी रात्री ८च्या मालिका}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] 1bi5kskt8g3q8i87rg38hv6ss5aw4fn 10 381795 2697016 2696366 2026-07-26T09:13:57Z AdvAnantGholam 172574 2697016 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = कोकण लोकजीवन | title = '''कोकण लोकजीवन''' | state = autocollapse | group1 = ग्रामव्यवस्था | list1 = * [[खडीकोळवण]] * [[पंचक्रोशी]] * [[भावकी]] * [[कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था]] | group2 = धार्मिक परंपरा | list2 = * [[काळम्मादेवी मंदिर (उदगिरी)]] * [[गाव पांढर]] * [[भगतगिरी]] | group3 = लोककला | list3 = * [[नमन (लोककला)]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] | group4 = ग्रामीण जीवन | list4 = * [[बाराबलुतेदार पद्धत]] * [[महाराष्ट्रातील भात लावणी]] * [[मिरागाची राखण]] *[[नांगर]] | group5 = प्रदेश | list5 = * [[कोकण]] }} 4fcjurva1s9z7kwg1wgo3va70mkc5yz 0 381872 2696885 2696835 2026-07-25T14:22:41Z अभय नातू 206 removed [[Category:२०२६ मधील विज्ञान]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696885 wikitext text/x-wiki == लोकापुरे समीकरण == '''लोकापुरे समीकरण''' ({{lang-en|Lokapure Equation}}) हे सन प्रोटेक्शन फॅक्टर (SPF) चे स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक निर्धारण करण्यासाठी प्रस्तावित करण्यात आलेले गणितीय मॉडेल आहे. हे समीकरण सचिन गंगाधर लोकापुरे यांनी विकसित केले असून, पारंपरिक SPF निर्धारण पद्धतींच्या तुलनेत संपूर्ण 290–400 nm अतिनील (UV) स्पेक्ट्रमचा विचार करते. या मॉडेलमध्ये UVB मुळे होणारा एरिथेमा (Sunburn) तसेच UVA मुळे होणारे फोटोएजिंग (Photoaging) आणि दीर्घकालीन जैविक परिणाम यांचा संयुक्त विचार केला जातो.<ref name="Lokapure2026">{{cite journal |last=Lokapure |first=Sachin G. |title=A New Sun Protection Factor Equation: Integrating Erythemal and Photoaging Risks Across Biological and Space UV Exposure |journal=Research Journal of Topical and Cosmetic Sciences |year=2026 |volume=17 |issue=1 |pages=11–14 |doi=10.52711/2321-5844.2026.00003 |url=https://rjtcsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2026-17-1-3 }}</ref> लेखकांनी या समीकरणाची विस्तारित आवृत्ती पृथ्वीबाहेरील (Space UV Environment) अतिनील किरणोत्सर्गाच्या अभ्यासासाठीही प्रस्तावित केली असून, त्यामध्ये 200–400 nm या विस्तारित तरंगलांबी श्रेणीचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Lokapure2026"/> [[File:Sun protection factor- Lokapure Equation.jpg|thumb|लोकापुरे समीकरणाचे संकल्पनात्मक चित्र.]] == पार्श्वभूमी == सन प्रोटेक्शन फॅक्टर (SPF) हे सनस्क्रीन उत्पादनांच्या संरक्षणक्षमतेचे मोजमाप करण्यासाठी वापरले जाणारे मानक आहे. 1986 मध्ये विकसित झालेली मन्सूर स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक पद्धत (Mansur Method) इन विट्रो SPF निर्धारणासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाते. ही पद्धत मुख्यतः 290–320 nm या UVB श्रेणीवर आधारित असून एरिथेमल वेटिंग फंक्शनचा वापर करते.<ref>{{cite journal |last1=Mansur |first1=J.S. |last2=Breder |first2=M.N.R. |last3=Mansur |first3=M.C.A. |last4=Azulay |first4=R.D. |title=Determinação do fator de proteção solar por espectrofotometria |journal=Anais Brasileiros de Dermatologia |year=1986 |volume=61 |pages=167–172 }}</ref> विविध संशोधनांनुसार UVA किरणांचा त्वचेचे वृद्धत्व (Photoaging), कोलेजनचे नुकसान, ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेस आणि काही त्वचारोगांमध्ये महत्त्वपूर्ण सहभाग असतो.<ref>{{cite journal |last=Diffey |first=B.L. |title=Solar ultraviolet radiation effects on biological systems |journal=Physics in Medicine and Biology }}</ref> या पार्श्वभूमीवर लोकापुरे समीकरणामध्ये UVA आणि UVB या दोन्ही श्रेणींचा विचार करून जैविक संरक्षणाचे अधिक व्यापक मूल्यांकन करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.<ref name="Lokapure2026"/> == समीकरण == <math> SPF = K \int_{290}^{400} E_{eff}(\lambda)\,[1-T(\lambda)]\,d\lambda </math> '''टीप:''' अंतराळीय (Space UV) परिस्थितीच्या प्रस्तावित मॉडेलमध्ये अभ्यासासाठी 200–400 nm या विस्तारित स्पेक्ट्रल श्रेणीचा विचार केला जातो.<ref name="Lokapure2026"/> === समीकरणातील चले === * <math>K</math> — कॅलिब्रेशन स्थिरांक (Calibration Constant) * <math>E_{eff}(\lambda)</math> — संयुक्त जैविक वजनन फलन (Combined Biological Weighting Function) * <math>T(\lambda)</math> — संबंधित तरंगलांबीवरील सनस्क्रीनचे ट्रान्समिटन्स (Transmittance) * <math>\lambda</math> — अतिनील किरणांची तरंगलांबी == संयुक्त जैविक वजनन फलन == लोकापुरे समीकरणामधील संयुक्त जैविक वजनन पुढीलप्रमाणे व्यक्त केले जाते: <math> E_{eff}(\lambda)=w_1E_{ery}(\lambda)+w_2E_{age}(\lambda) </math> येथे, * <math>E_{ery}(\lambda)</math> — एरिथेमल (Sunburn) प्रभाव * <math>E_{age}(\lambda)</math> — फोटोएजिंग (Skin Aging) प्रभाव * <math>w_1,w_2</math> — जैविक परिणामांसाठी वापरलेले वजन गुणांक या पद्धतीमुळे SPF मूल्यांकनामध्ये UVA मुळे होणाऱ्या दीर्घकालीन त्वचा नुकसानीचाही विचार केला जातो.<ref name="Lokapure2026"/> == कार्यपद्धती == या मॉडेलमध्ये संपूर्ण UV स्पेक्ट्रममधील प्रत्येक तरंगलांबीसाठी जैविक वजनन फलन आणि सनस्क्रीनचे ट्रान्समिटन्स यांचा गुणाकार करून त्याचे समाकलन (Integration) केले जाते. प्राप्त मूल्य कॅलिब्रेशन स्थिरांकाद्वारे सामान्यीकृत (Normalize) करून SPF निश्चित केला जातो.<ref name="Lokapure2026"/> == अंतराळीय विस्तार == पृथ्वीच्या वातावरणाबाहेर UVC किरणांचे प्रमाण तुलनेने अधिक असल्यामुळे लेखकांनी या समीकरणाची विस्तारित आवृत्ती प्रस्तावित केली आहे. या आवृत्तीमध्ये 200–400 nm तरंगलांबी, UVC किरणे, DNA नुकसानाशी संबंधित जैविक परिणाम आणि अंतराळातील UV फ्लक्स विचारात घेतला जातो. <math> SPF_{space}=K_s\int_{200}^{400}E_{space}(\lambda)[1-T(\lambda)]d\lambda </math> येथे, * <math>E_{space}(\lambda)</math> — अंतराळीय UV जैविक परिणाम फलन * <math>K_s</math> — अंतराळीय कॅलिब्रेशन स्थिरांक * 200–400 nm — विस्तारित अतिनील स्पेक्ट्रल श्रेणी या प्रस्तावित मॉडेलचा उद्देश भविष्यातील अंतराळ मोहिमांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या सनस्क्रीन किंवा संरक्षणात्मक पदार्थांच्या मूल्यमापनासाठी सैद्धांतिक चौकट उपलब्ध करून देणे हा आहे.<ref name="Lokapure2026"/> == प्रमाणीकरण == लोकापुरे समीकरण प्रकाशित झाल्यानंतर त्याचा वापर स्वतंत्र संशोधनामध्ये वनस्पतीजन्य सनस्क्रीनच्या इन विट्रो (''in vitro'') मूल्यांकनासाठी करण्यात आला. 2026 मध्ये ''Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry'' मध्ये प्रकाशित झालेल्या अभ्यासामध्ये ''Syzygium cumini'' (जांभूळ) फळाच्या इथेनॉलिक अर्काच्या प्रकाशसंरक्षण (photoprotective) क्षमतेचे मूल्यांकन लोकापुरे समीकरणाच्या साहाय्याने करण्यात आले. या अभ्यासात 290–400 nm तरंगलांबी श्रेणीतील स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक माहिती वापरून SPF मूल्य 87.70 नोंदविण्यात आले. संशोधकांनी या अभ्यासातून लोकापुरे समीकरणाचा वनस्पतीजन्य सनस्क्रीनच्या व्यापक-स्पेक्ट्रम (broad-spectrum) इन विट्रो SPF मूल्यांकनासाठी उपयोग होऊ शकतो, असे नमूद केले आहे.<ref>{{cite journal |last1=Maske |first1=Pratik Prakash |last2=Malavi |first2=Shobhraj Bharat |last3=Kolap |first3=Umesh Bhupal |last4=Ambale |first4=Suraj Mahadev |title=Comprehensive in vitro evaluation of the UV-protective efficacy of Syzygium cumini extract using the Lokapure SPF equation |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |year=2026 |volume=15 |issue=4 |pages=139–142 |doi=10.22271/phyto.2026.v15.i4b.16002 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2026.v15.i4.16002/comprehensive-in-vitro-evaluation-of-the-uv-protective-efficacy-of-syzygium-cumini-extract-using-the-lokapure-spf-equation }}</ref> == उपयोग == * इन विट्रो SPF निर्धारण * UVA आणि UVB संरक्षणाचे संयुक्त मूल्यांकन * वनस्पतीजन्य (Herbal) सनस्क्रीनचे परीक्षण * कॉस्मेटिक उत्पादनांचे UV संरक्षण विश्लेषण * अंतराळीय UV संरक्षणावरील सैद्धांतिक संशोधन == हेही पहा == * सन प्रोटेक्शन फॅक्टर * सनस्क्रीन * अतिनील किरणे * मन्सूर पद्धत * ISO 24443 == संदर्भ == {{Reflist}} [[Category:समीकरणे]] [[Category:त्वचाविज्ञान]] [[Category:अतिनील किरणे]] [[Category:सौंदर्यप्रसाधने]] [[वर्ग:सौर ऊर्जा]] 669pdfw5pxu7sicdeq5xtthw67ho8n1 2696950 2696885 2026-07-25T18:10:07Z Meta2026 185199 edit minor 2696950 wikitext text/x-wiki == लोकापुरे समीकरण == '''लोकापुरे समीकरण''' ({{lang-en|Lokapure Equation}}) हे सन प्रोटेक्शन फॅक्टर (SPF) चे स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक निर्धारण करण्यासाठी प्रस्तावित करण्यात आलेले गणितीय मॉडेल आहे. हे समीकरण [[सचिन गंगाधर लोकापुरे]] यांनी विकसित केले असून, पारंपरिक SPF निर्धारण पद्धतींच्या तुलनेत संपूर्ण 290–400 nm अतिनील (UV) स्पेक्ट्रमचा विचार करते. या मॉडेलमध्ये UVB मुळे होणारा एरिथेमा (Sunburn) तसेच UVA मुळे होणारे फोटोएजिंग (Photoaging) आणि दीर्घकालीन जैविक परिणाम यांचा संयुक्त विचार केला जातो.<ref name="Lokapure2026">{{cite journal |last=Lokapure |first=Sachin G. |title=A New Sun Protection Factor Equation: Integrating Erythemal and Photoaging Risks Across Biological and Space UV Exposure |journal=Research Journal of Topical and Cosmetic Sciences |year=2026 |volume=17 |issue=1 |pages=11–14 |doi=10.52711/2321-5844.2026.00003 |url=https://rjtcsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2026-17-1-3 }}</ref> लेखकांनी या समीकरणाची विस्तारित आवृत्ती पृथ्वीबाहेरील (Space UV Environment) अतिनील किरणोत्सर्गाच्या अभ्यासासाठीही प्रस्तावित केली असून, त्यामध्ये 200–400 nm या विस्तारित तरंगलांबी श्रेणीचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Lokapure2026"/> [[File:Sun protection factor- Lokapure Equation.jpg|thumb|लोकापुरे समीकरणाचे संकल्पनात्मक चित्र.]] == पार्श्वभूमी == सन प्रोटेक्शन फॅक्टर (SPF) हे सनस्क्रीन उत्पादनांच्या संरक्षणक्षमतेचे मोजमाप करण्यासाठी वापरले जाणारे मानक आहे. 1986 मध्ये विकसित झालेली मन्सूर स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक पद्धत (Mansur Method) इन विट्रो SPF निर्धारणासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाते. ही पद्धत मुख्यतः 290–320 nm या UVB श्रेणीवर आधारित असून एरिथेमल वेटिंग फंक्शनचा वापर करते.<ref>{{cite journal |last1=Mansur |first1=J.S. |last2=Breder |first2=M.N.R. |last3=Mansur |first3=M.C.A. |last4=Azulay |first4=R.D. |title=Determinação do fator de proteção solar por espectrofotometria |journal=Anais Brasileiros de Dermatologia |year=1986 |volume=61 |pages=167–172 }}</ref> विविध संशोधनांनुसार UVA किरणांचा त्वचेचे वृद्धत्व (Photoaging), कोलेजनचे नुकसान, ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेस आणि काही त्वचारोगांमध्ये महत्त्वपूर्ण सहभाग असतो.<ref>{{cite journal |last=Diffey |first=B.L. |title=Solar ultraviolet radiation effects on biological systems |journal=Physics in Medicine and Biology }}</ref> या पार्श्वभूमीवर लोकापुरे समीकरणामध्ये UVA आणि UVB या दोन्ही श्रेणींचा विचार करून जैविक संरक्षणाचे अधिक व्यापक मूल्यांकन करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.<ref name="Lokapure2026"/> == समीकरण == <math> SPF = K \int_{290}^{400} E_{eff}(\lambda)\,[1-T(\lambda)]\,d\lambda </math> '''टीप:''' अंतराळीय (Space UV) परिस्थितीच्या प्रस्तावित मॉडेलमध्ये अभ्यासासाठी 200–400 nm या विस्तारित स्पेक्ट्रल श्रेणीचा विचार केला जातो.<ref name="Lokapure2026"/> === समीकरणातील चले === * <math>K</math> — कॅलिब्रेशन स्थिरांक (Calibration Constant) * <math>E_{eff}(\lambda)</math> — संयुक्त जैविक वजनन फलन (Combined Biological Weighting Function) * <math>T(\lambda)</math> — संबंधित तरंगलांबीवरील सनस्क्रीनचे ट्रान्समिटन्स (Transmittance) * <math>\lambda</math> — अतिनील किरणांची तरंगलांबी == संयुक्त जैविक वजनन फलन == लोकापुरे समीकरणामधील संयुक्त जैविक वजनन पुढीलप्रमाणे व्यक्त केले जाते: <math> E_{eff}(\lambda)=w_1E_{ery}(\lambda)+w_2E_{age}(\lambda) </math> येथे, * <math>E_{ery}(\lambda)</math> — एरिथेमल (Sunburn) प्रभाव * <math>E_{age}(\lambda)</math> — फोटोएजिंग (Skin Aging) प्रभाव * <math>w_1,w_2</math> — जैविक परिणामांसाठी वापरलेले वजन गुणांक या पद्धतीमुळे SPF मूल्यांकनामध्ये UVA मुळे होणाऱ्या दीर्घकालीन त्वचा नुकसानीचाही विचार केला जातो.<ref name="Lokapure2026"/> == कार्यपद्धती == या मॉडेलमध्ये संपूर्ण UV स्पेक्ट्रममधील प्रत्येक तरंगलांबीसाठी जैविक वजनन फलन आणि सनस्क्रीनचे ट्रान्समिटन्स यांचा गुणाकार करून त्याचे समाकलन (Integration) केले जाते. प्राप्त मूल्य कॅलिब्रेशन स्थिरांकाद्वारे सामान्यीकृत (Normalize) करून SPF निश्चित केला जातो.<ref name="Lokapure2026"/> == अंतराळीय विस्तार == पृथ्वीच्या वातावरणाबाहेर UVC किरणांचे प्रमाण तुलनेने अधिक असल्यामुळे लेखकांनी या समीकरणाची विस्तारित आवृत्ती प्रस्तावित केली आहे. या आवृत्तीमध्ये 200–400 nm तरंगलांबी, UVC किरणे, DNA नुकसानाशी संबंधित जैविक परिणाम आणि अंतराळातील UV फ्लक्स विचारात घेतला जातो. <math> SPF_{space}=K_s\int_{200}^{400}E_{space}(\lambda)[1-T(\lambda)]d\lambda </math> येथे, * <math>E_{space}(\lambda)</math> — अंतराळीय UV जैविक परिणाम फलन * <math>K_s</math> — अंतराळीय कॅलिब्रेशन स्थिरांक * 200–400 nm — विस्तारित अतिनील स्पेक्ट्रल श्रेणी या प्रस्तावित मॉडेलचा उद्देश भविष्यातील अंतराळ मोहिमांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या सनस्क्रीन किंवा संरक्षणात्मक पदार्थांच्या मूल्यमापनासाठी सैद्धांतिक चौकट उपलब्ध करून देणे हा आहे.<ref name="Lokapure2026"/> == प्रमाणीकरण == लोकापुरे समीकरण प्रकाशित झाल्यानंतर त्याचा वापर स्वतंत्र संशोधनामध्ये वनस्पतीजन्य सनस्क्रीनच्या इन विट्रो (''in vitro'') मूल्यांकनासाठी करण्यात आला. 2026 मध्ये ''Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry'' मध्ये प्रकाशित झालेल्या अभ्यासामध्ये ''Syzygium cumini'' (जांभूळ) फळाच्या इथेनॉलिक अर्काच्या प्रकाशसंरक्षण (photoprotective) क्षमतेचे मूल्यांकन लोकापुरे समीकरणाच्या साहाय्याने करण्यात आले. या अभ्यासात 290–400 nm तरंगलांबी श्रेणीतील स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक माहिती वापरून SPF मूल्य 87.70 नोंदविण्यात आले. संशोधकांनी या अभ्यासातून लोकापुरे समीकरणाचा वनस्पतीजन्य सनस्क्रीनच्या व्यापक-स्पेक्ट्रम (broad-spectrum) इन विट्रो SPF मूल्यांकनासाठी उपयोग होऊ शकतो, असे नमूद केले आहे.<ref>{{cite journal |last1=Maske |first1=Pratik Prakash |last2=Malavi |first2=Shobhraj Bharat |last3=Kolap |first3=Umesh Bhupal |last4=Ambale |first4=Suraj Mahadev |title=Comprehensive in vitro evaluation of the UV-protective efficacy of Syzygium cumini extract using the Lokapure SPF equation |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |year=2026 |volume=15 |issue=4 |pages=139–142 |doi=10.22271/phyto.2026.v15.i4b.16002 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2026.v15.i4.16002/comprehensive-in-vitro-evaluation-of-the-uv-protective-efficacy-of-syzygium-cumini-extract-using-the-lokapure-spf-equation }}</ref> == उपयोग == * इन विट्रो SPF निर्धारण * UVA आणि UVB संरक्षणाचे संयुक्त मूल्यांकन * वनस्पतीजन्य (Herbal) सनस्क्रीनचे परीक्षण * कॉस्मेटिक उत्पादनांचे UV संरक्षण विश्लेषण * अंतराळीय UV संरक्षणावरील सैद्धांतिक संशोधन == हेही पहा == * सन प्रोटेक्शन फॅक्टर * सनस्क्रीन * अतिनील किरणे * मन्सूर पद्धत * ISO 24443 == संदर्भ == {{Reflist}} [[Category:समीकरणे]] [[Category:त्वचाविज्ञान]] [[Category:अतिनील किरणे]] [[Category:सौंदर्यप्रसाधने]] [[वर्ग:सौर ऊर्जा]] 0nj39202tidq06u0w3nh3pnf4njc7l2 2696951 2696950 2026-07-25T18:19:10Z Meta2026 185199 edit minor 2696951 wikitext text/x-wiki == लोकापुरे समीकरण == '''लोकापुरे समीकरण''' ({{lang-en|Lokapure Equation}}) हे सन प्रोटेक्शन फॅक्टर (SPF) चे स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक निर्धारण करण्यासाठी प्रस्तावित करण्यात आलेले गणितीय मॉडेल आहे. हे समीकरण [[सचिन गंगाधर लोकापुरे]] यांनी विकसित केले असून, पारंपरिक SPF निर्धारण पद्धतींच्या तुलनेत संपूर्ण 290–400 nm अतिनील (UV) स्पेक्ट्रमचा विचार करते. या मॉडेलमध्ये UVB मुळे होणारा एरिथेमा (Sunburn) तसेच UVA मुळे होणारे फोटोएजिंग (Photoaging) आणि दीर्घकालीन जैविक परिणाम यांचा संयुक्त विचार केला जातो.<ref name="Lokapure2026">{{cite journal |last=Lokapure |first=Sachin G. |title=A New Sun Protection Factor Equation: Integrating Erythemal and Photoaging Risks Across Biological and Space UV Exposure |journal=Research Journal of Topical and Cosmetic Sciences |year=2026 |volume=17 |issue=1 |pages=11–14 |doi=10.52711/2321-5844.2026.00003 |url=https://rjtcsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2026-17-1-3 }}</ref> लेखकांनी या समीकरणाची विस्तारित आवृत्ती पृथ्वीबाहेरील (Space UV Environment) अतिनील किरणोत्सर्गाच्या अभ्यासासाठीही प्रस्तावित केली असून, त्यामध्ये 200–400 nm या विस्तारित तरंगलांबी श्रेणीचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Lokapure2026"/> [[File:Sun protection factor- Lokapure Equation.jpg|thumb|लोकापुरे समीकरणाचे संकल्पनात्मक चित्र.]] == पार्श्वभूमी == सन प्रोटेक्शन फॅक्टर (SPF) हे सनस्क्रीन उत्पादनांच्या संरक्षणक्षमतेचे मोजमाप करण्यासाठी वापरले जाणारे मानक आहे. 1986 मध्ये विकसित झालेली मन्सूर स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक पद्धत (Mansur Method) इन विट्रो SPF निर्धारणासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाते. ही पद्धत मुख्यतः 290–320 nm या UVB श्रेणीवर आधारित असून एरिथेमल वेटिंग फंक्शनचा वापर करते.<ref>{{cite journal |last1=Mansur |first1=J.S. |last2=Breder |first2=M.N.R. |last3=Mansur |first3=M.C.A. |last4=Azulay |first4=R.D. |title=Determinação do fator de proteção solar por espectrofotometria |journal=Anais Brasileiros de Dermatologia |year=1986 |volume=61 |pages=167–172 }}</ref> विविध संशोधनांनुसार UVA किरणांचा त्वचेचे वृद्धत्व (Photoaging), कोलेजनचे नुकसान, ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेस आणि काही त्वचारोगांमध्ये महत्त्वपूर्ण सहभाग असतो.<ref>{{cite journal |last=Diffey |first=B.L. |title=Solar ultraviolet radiation effects on biological systems |journal=Physics in Medicine and Biology }}</ref> या पार्श्वभूमीवर लोकापुरे समीकरणामध्ये UVA आणि UVB या दोन्ही श्रेणींचा विचार करून जैविक संरक्षणाचे अधिक व्यापक मूल्यांकन करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.<ref name="Lokapure2026"/> == समीकरण == <math> SPF = K \int_{290}^{400} E_{eff}(\lambda)\,[1-T(\lambda)]\,d\lambda </math> '''टीप:''' अंतराळीय (Space UV) परिस्थितीच्या प्रस्तावित मॉडेलमध्ये अभ्यासासाठी 200–400 nm या विस्तारित स्पेक्ट्रल श्रेणीचा विचार केला जातो.<ref name="Lokapure2026"/> === समीकरणातील चले === * <math>K</math> — कॅलिब्रेशन स्थिरांक (Calibration Constant) * <math>E_{eff}(\lambda)</math> — संयुक्त जैविक वजनन फलन (Combined Biological Weighting Function) * <math>T(\lambda)</math> — संबंधित तरंगलांबीवरील सनस्क्रीनचे ट्रान्समिटन्स (Transmittance) * <math>\lambda</math> — अतिनील किरणांची तरंगलांबी == संयुक्त जैविक वजनन फलन == लोकापुरे समीकरणामधील संयुक्त जैविक वजनन पुढीलप्रमाणे व्यक्त केले जाते: <math> E_{eff}(\lambda)=w_1E_{ery}(\lambda)+w_2E_{age}(\lambda) </math> येथे, * <math>E_{ery}(\lambda)</math> — एरिथेमल (Sunburn) प्रभाव * <math>E_{age}(\lambda)</math> — फोटोएजिंग (Skin Aging) प्रभाव * <math>w_1,w_2</math> — जैविक परिणामांसाठी वापरलेले वजन गुणांक या पद्धतीमुळे SPF मूल्यांकनामध्ये UVA मुळे होणाऱ्या दीर्घकालीन त्वचा नुकसानीचाही विचार केला जातो.<ref name="Lokapure2026"/> == कार्यपद्धती == या मॉडेलमध्ये संपूर्ण UV स्पेक्ट्रममधील प्रत्येक तरंगलांबीसाठी जैविक वजनन फलन आणि सनस्क्रीनचे ट्रान्समिटन्स यांचा गुणाकार करून त्याचे समाकलन (Integration) केले जाते. प्राप्त मूल्य कॅलिब्रेशन स्थिरांकाद्वारे सामान्यीकृत (Normalize) करून SPF निश्चित केला जातो.<ref name="Lokapure2026"/> == अंतराळीय विस्तार == पृथ्वीच्या वातावरणाबाहेर UVC किरणांचे प्रमाण तुलनेने अधिक असल्यामुळे लेखकांनी या समीकरणाची विस्तारित आवृत्ती प्रस्तावित केली आहे. या आवृत्तीमध्ये 200–400 nm तरंगलांबी, UVC किरणे, DNA नुकसानाशी संबंधित जैविक परिणाम आणि अंतराळातील UV फ्लक्स विचारात घेतला जातो. <math> SPF_{space}=K_s\int_{200}^{400}E_{space}(\lambda)[1-T(\lambda)]d\lambda </math> येथे, * <math>E_{space}(\lambda)</math> — अंतराळीय UV जैविक परिणाम फलन * <math>K_s</math> — अंतराळीय कॅलिब्रेशन स्थिरांक * 200–400 nm — विस्तारित अतिनील स्पेक्ट्रल श्रेणी या प्रस्तावित मॉडेलचा उद्देश भविष्यातील अंतराळ मोहिमांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या सनस्क्रीन किंवा संरक्षणात्मक पदार्थांच्या मूल्यमापनासाठी सैद्धांतिक चौकट उपलब्ध करून देणे हा आहे.<ref name="Lokapure2026"/> == प्रमाणीकरण == लोकापुरे समीकरण प्रकाशित झाल्यानंतर त्याचा वापर स्वतंत्र संशोधनामध्ये वनस्पतीजन्य सनस्क्रीनच्या इन विट्रो (''in vitro'') मूल्यांकनासाठी करण्यात आला. 2026 मध्ये ''Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry'' मध्ये प्रकाशित झालेल्या अभ्यासामध्ये ''Syzygium cumini'' (जांभूळ) फळाच्या इथेनॉलिक अर्काच्या प्रकाशसंरक्षण (photoprotective) क्षमतेचे मूल्यांकन लोकापुरे समीकरणाच्या साहाय्याने करण्यात आले. या अभ्यासात 290–400 nm तरंगलांबी श्रेणीतील स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक माहिती वापरून SPF मूल्य 87.70 नोंदविण्यात आले. संशोधकांनी या अभ्यासातून लोकापुरे समीकरणाचा वनस्पतीजन्य सनस्क्रीनच्या व्यापक-स्पेक्ट्रम (broad-spectrum) इन विट्रो SPF मूल्यांकनासाठी उपयोग होऊ शकतो, असे नमूद केले आहे.<ref>{{cite journal |last1=Maske |first1=Pratik Prakash |last2=Malavi |first2=Shobhraj Bharat |last3=Kolap |first3=Umesh Bhupal |last4=Ambale |first4=Suraj Mahadev |title=Comprehensive in vitro evaluation of the UV-protective efficacy of Syzygium cumini extract using the Lokapure SPF equation |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |year=2026 |volume=15 |issue=4 |pages=139–142 |doi=10.22271/phyto.2026.v15.i4b.16002 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2026.v15.i4.16002/comprehensive-in-vitro-evaluation-of-the-uv-protective-efficacy-of-syzygium-cumini-extract-using-the-lokapure-spf-equation }}</ref> == उपयोग == * इन विट्रो SPF निर्धारण * UVA आणि UVB संरक्षणाचे संयुक्त मूल्यांकन * वनस्पतीजन्य (Herbal) सनस्क्रीनचे परीक्षण * कॉस्मेटिक उत्पादनांचे UV संरक्षण विश्लेषण * अंतराळीय UV संरक्षणावरील सैद्धांतिक संशोधन == हेही पहा == * [[सन प्रोटेक्शन फॅक्टर]] * [[सनस्क्रीन]] * [[अतिनील किरणे]] * [[मन्सूर पद्धत]] * [[ISO 24443]] == संदर्भ == {{Reflist}} [[Category:समीकरणे]] [[Category:त्वचाविज्ञान]] [[Category:अतिनील किरणे]] [[Category:सौंदर्यप्रसाधने]] [[वर्ग:सौर ऊर्जा]] eo0xqq7yznj13dwlswsayb5kffkm4dw 2696952 2696951 2026-07-25T18:23:56Z Meta2026 185199 edit minor 2696952 wikitext text/x-wiki == लोकापुरे समीकरण == '''लोकापुरे समीकरण''' ({{lang-en|Lokapure Equation}}) हे सन प्रोटेक्शन फॅक्टर (SPF) चे स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक निर्धारण करण्यासाठी प्रस्तावित करण्यात आलेले गणितीय मॉडेल आहे. हे समीकरण [[सचिन गंगाधर लोकापुरे]] यांनी विकसित केले असून, पारंपरिक SPF निर्धारण पद्धतींच्या तुलनेत संपूर्ण 290–400 nm अतिनील (UV) स्पेक्ट्रमचा विचार करते. या मॉडेलमध्ये UVB मुळे होणारा एरिथेमा (Sunburn) तसेच UVA मुळे होणारे फोटोएजिंग (Photoaging) आणि दीर्घकालीन जैविक परिणाम यांचा संयुक्त विचार केला जातो.<ref name="Lokapure2026">{{cite journal |last=Lokapure |first=Sachin G. |title=A New Sun Protection Factor Equation: Integrating Erythemal and Photoaging Risks Across Biological and Space UV Exposure |journal=Research Journal of Topical and Cosmetic Sciences |year=2026 |volume=17 |issue=1 |pages=11–14 |doi=10.52711/2321-5844.2026.00003 |url=https://rjtcsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2026-17-1-3 }}</ref> लेखकांनी या समीकरणाची विस्तारित आवृत्ती पृथ्वीबाहेरील (Space UV Environment) अतिनील किरणोत्सर्गाच्या अभ्यासासाठीही प्रस्तावित केली असून, त्यामध्ये 200–400 nm या विस्तारित तरंगलांबी श्रेणीचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Lokapure2026"/> [[File:Sun protection factor- Lokapure Equation.jpg|thumb|लोकापुरे समीकरणाचे संकल्पनात्मक चित्र.]] == पार्श्वभूमी == सन प्रोटेक्शन फॅक्टर (SPF) हे सनस्क्रीन उत्पादनांच्या संरक्षणक्षमतेचे मोजमाप करण्यासाठी वापरले जाणारे मानक आहे. 1986 मध्ये विकसित झालेली मन्सूर स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक पद्धत (Mansur Method) इन विट्रो SPF निर्धारणासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाते. ही पद्धत मुख्यतः 290–320 nm या UVB श्रेणीवर आधारित असून एरिथेमल वेटिंग फंक्शनचा वापर करते.<ref>{{cite journal |last1=Mansur |first1=J.S. |last2=Breder |first2=M.N.R. |last3=Mansur |first3=M.C.A. |last4=Azulay |first4=R.D. |title=Determinação do fator de proteção solar por espectrofotometria |journal=Anais Brasileiros de Dermatologia |year=1986 |volume=61 |pages=167–172 }}</ref> विविध संशोधनांनुसार UVA किरणांचा त्वचेचे वृद्धत्व (Photoaging), कोलेजनचे नुकसान, ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेस आणि काही त्वचारोगांमध्ये महत्त्वपूर्ण सहभाग असतो.<ref>{{cite journal |last=Diffey |first=B.L. |title=Solar ultraviolet radiation effects on biological systems |journal=Physics in Medicine and Biology }}</ref> या पार्श्वभूमीवर लोकापुरे समीकरणामध्ये UVA आणि UVB या दोन्ही श्रेणींचा विचार करून जैविक संरक्षणाचे अधिक व्यापक मूल्यांकन करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.<ref name="Lokapure2026"/> == समीकरण == <math> SPF = K \int_{290}^{400} E_{eff}(\lambda)\,[1-T(\lambda)]\,d\lambda </math> '''टीप:''' अंतराळीय (Space UV) परिस्थितीच्या प्रस्तावित मॉडेलमध्ये अभ्यासासाठी 200–400 nm या विस्तारित स्पेक्ट्रल श्रेणीचा विचार केला जातो.<ref name="Lokapure2026"/> === समीकरणातील चले === * <math>K</math> — कॅलिब्रेशन स्थिरांक (Calibration Constant) * <math>E_{eff}(\lambda)</math> — संयुक्त जैविक वजनन फलन (Combined Biological Weighting Function) * <math>T(\lambda)</math> — संबंधित तरंगलांबीवरील सनस्क्रीनचे ट्रान्समिटन्स (Transmittance) * <math>\lambda</math> — अतिनील किरणांची तरंगलांबी == संयुक्त जैविक वजनन फलन == लोकापुरे समीकरणामधील संयुक्त जैविक वजनन पुढीलप्रमाणे व्यक्त केले जाते: <math> E_{eff}(\lambda)=w_1E_{ery}(\lambda)+w_2E_{age}(\lambda) </math> येथे, * <math>E_{ery}(\lambda)</math> — एरिथेमल (Sunburn) प्रभाव * <math>E_{age}(\lambda)</math> — फोटोएजिंग (Skin Aging) प्रभाव * <math>w_1,w_2</math> — जैविक परिणामांसाठी वापरलेले वजन गुणांक या पद्धतीमुळे SPF मूल्यांकनामध्ये UVA मुळे होणाऱ्या दीर्घकालीन त्वचा नुकसानीचाही विचार केला जातो.<ref name="Lokapure2026"/> == कार्यपद्धती == या मॉडेलमध्ये संपूर्ण UV स्पेक्ट्रममधील प्रत्येक तरंगलांबीसाठी जैविक वजनन फलन आणि सनस्क्रीनचे ट्रान्समिटन्स यांचा गुणाकार करून त्याचे समाकलन (Integration) केले जाते. प्राप्त मूल्य कॅलिब्रेशन स्थिरांकाद्वारे सामान्यीकृत (Normalize) करून SPF निश्चित केला जातो.<ref name="Lokapure2026"/> == अंतराळीय विस्तार == पृथ्वीच्या वातावरणाबाहेर UVC किरणांचे प्रमाण तुलनेने अधिक असल्यामुळे लेखकांनी या समीकरणाची विस्तारित आवृत्ती प्रस्तावित केली आहे. या आवृत्तीमध्ये 200–400 nm तरंगलांबी, UVC किरणे, DNA नुकसानाशी संबंधित जैविक परिणाम आणि अंतराळातील UV फ्लक्स विचारात घेतला जातो. <math> SPF_{space}=K_s\int_{200}^{400}E_{space}(\lambda)[1-T(\lambda)]d\lambda </math> येथे, * <math>E_{space}(\lambda)</math> — अंतराळीय UV जैविक परिणाम फलन * <math>K_s</math> — अंतराळीय कॅलिब्रेशन स्थिरांक * 200–400 nm — विस्तारित अतिनील स्पेक्ट्रल श्रेणी या प्रस्तावित मॉडेलचा उद्देश भविष्यातील अंतराळ मोहिमांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या सनस्क्रीन किंवा संरक्षणात्मक पदार्थांच्या मूल्यमापनासाठी सैद्धांतिक चौकट उपलब्ध करून देणे हा आहे.<ref name="Lokapure2026"/> == प्रमाणीकरण == लोकापुरे समीकरण प्रकाशित झाल्यानंतर त्याचा वापर स्वतंत्र संशोधनामध्ये वनस्पतीजन्य सनस्क्रीनच्या इन विट्रो (''in vitro'') मूल्यांकनासाठी करण्यात आला. 2026 मध्ये ''Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry'' मध्ये प्रकाशित झालेल्या अभ्यासामध्ये ''Syzygium cumini'' (जांभूळ) फळाच्या इथेनॉलिक अर्काच्या प्रकाशसंरक्षण (photoprotective) क्षमतेचे मूल्यांकन लोकापुरे समीकरणाच्या साहाय्याने करण्यात आले. या अभ्यासात 290–400 nm तरंगलांबी श्रेणीतील स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक माहिती वापरून SPF मूल्य 87.70 नोंदविण्यात आले. संशोधकांनी या अभ्यासातून लोकापुरे समीकरणाचा वनस्पतीजन्य सनस्क्रीनच्या व्यापक-स्पेक्ट्रम (broad-spectrum) इन विट्रो SPF मूल्यांकनासाठी उपयोग होऊ शकतो, असे नमूद केले आहे.<ref>{{cite journal |last1=Maske |first1=Pratik Prakash |last2=Malavi |first2=Shobhraj Bharat |last3=Kolap |first3=Umesh Bhupal |last4=Ambale |first4=Suraj Mahadev |title=Comprehensive in vitro evaluation of the UV-protective efficacy of Syzygium cumini extract using the Lokapure SPF equation |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |year=2026 |volume=15 |issue=4 |pages=139–142 |doi=10.22271/phyto.2026.v15.i4b.16002 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2026.v15.i4.16002/comprehensive-in-vitro-evaluation-of-the-uv-protective-efficacy-of-syzygium-cumini-extract-using-the-lokapure-spf-equation }}</ref> == उपयोग == * इन विट्रो SPF निर्धारण * UVA आणि UVB संरक्षणाचे संयुक्त मूल्यांकन * वनस्पतीजन्य (Herbal) सनस्क्रीनचे परीक्षण * कॉस्मेटिक उत्पादनांचे UV संरक्षण विश्लेषण * अंतराळीय UV संरक्षणावरील सैद्धांतिक संशोधन == हेही पहा == * [[सन प्रोटेक्शन फॅक्टर]] * [[सनस्क्रीन]] * [[अतिनील किरणे]] * [[मन्सूर पद्धत]] * [[ISO 24443]] == संदर्भ == {{Reflist}} [[Category:समीकरणे]] [[Category:त्वचाविज्ञान]] [[Category:अतिनील किरणे]] [[Category:सौंदर्यप्रसाधने]] [[वर्ग:सौर ऊर्जा]] qot643glz1dryw6z8i11w5qf1hshr16 2697028 2696952 2026-07-26T10:31:20Z Meta2026 185199 edit minor 2697028 wikitext text/x-wiki '''लोकापुरे समीकरण''' ({{lang-en|Lokapure Equation}}) हे सन प्रोटेक्शन फॅक्टर (SPF) चे स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक निर्धारण करण्यासाठी प्रस्तावित करण्यात आलेले गणितीय मॉडेल आहे. हे समीकरण [[सचिन गंगाधर लोकापुरे]] यांनी विकसित केले असून, पारंपरिक SPF निर्धारण पद्धतींच्या तुलनेत संपूर्ण 290–400 nm अतिनील (UV) स्पेक्ट्रमचा विचार करते. या मॉडेलमध्ये UVB मुळे होणारा एरिथेमा (Sunburn) तसेच UVA मुळे होणारे फोटोएजिंग (Photoaging) आणि दीर्घकालीन जैविक परिणाम यांचा संयुक्त विचार केला जातो.<ref name="Lokapure2026">{{cite journal |last=Lokapure |first=Sachin G. |title=A New Sun Protection Factor Equation: Integrating Erythemal and Photoaging Risks Across Biological and Space UV Exposure |journal=Research Journal of Topical and Cosmetic Sciences |year=2026 |volume=17 |issue=1 |pages=11–14 |doi=10.52711/2321-5844.2026.00003 |url=https://rjtcsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2026-17-1-3 }}</ref> लेखकांनी या समीकरणाची विस्तारित आवृत्ती पृथ्वीबाहेरील (Space UV Environment) अतिनील किरणोत्सर्गाच्या अभ्यासासाठीही प्रस्तावित केली असून, त्यामध्ये 200–400 nm या विस्तारित तरंगलांबी श्रेणीचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Lokapure2026"/> [[File:Sun protection factor- Lokapure Equation.jpg|thumb|लोकापुरे समीकरणाचे संकल्पनात्मक चित्र.]] == पार्श्वभूमी == सन प्रोटेक्शन फॅक्टर (SPF) हे सनस्क्रीन उत्पादनांच्या संरक्षणक्षमतेचे मोजमाप करण्यासाठी वापरले जाणारे मानक आहे. 1986 मध्ये विकसित झालेली मन्सूर स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक पद्धत (Mansur Method) इन विट्रो SPF निर्धारणासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाते. ही पद्धत मुख्यतः 290–320 nm या UVB श्रेणीवर आधारित असून एरिथेमल वेटिंग फंक्शनचा वापर करते.<ref>{{cite journal |last1=Mansur |first1=J.S. |last2=Breder |first2=M.N.R. |last3=Mansur |first3=M.C.A. |last4=Azulay |first4=R.D. |title=Determinação do fator de proteção solar por espectrofotometria |journal=Anais Brasileiros de Dermatologia |year=1986 |volume=61 |pages=167–172 }}</ref> विविध संशोधनांनुसार UVA किरणांचा त्वचेचे वृद्धत्व (Photoaging), कोलेजनचे नुकसान, ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेस आणि काही त्वचारोगांमध्ये महत्त्वपूर्ण सहभाग असतो.<ref>{{cite journal |last=Diffey |first=B.L. |title=Solar ultraviolet radiation effects on biological systems |journal=Physics in Medicine and Biology }}</ref> या पार्श्वभूमीवर लोकापुरे समीकरणामध्ये UVA आणि UVB या दोन्ही श्रेणींचा विचार करून जैविक संरक्षणाचे अधिक व्यापक मूल्यांकन करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.<ref name="Lokapure2026"/> == समीकरण == <math> SPF = K \int_{290}^{400} E_{eff}(\lambda)\,[1-T(\lambda)]\,d\lambda </math> '''टीप:''' अंतराळीय (Space UV) परिस्थितीच्या प्रस्तावित मॉडेलमध्ये अभ्यासासाठी 200–400 nm या विस्तारित स्पेक्ट्रल श्रेणीचा विचार केला जातो.<ref name="Lokapure2026"/> === समीकरणातील चले === * <math>K</math> — कॅलिब्रेशन स्थिरांक (Calibration Constant) * <math>E_{eff}(\lambda)</math> — संयुक्त जैविक वजनन फलन (Combined Biological Weighting Function) * <math>T(\lambda)</math> — संबंधित तरंगलांबीवरील सनस्क्रीनचे ट्रान्समिटन्स (Transmittance) * <math>\lambda</math> — अतिनील किरणांची तरंगलांबी == संयुक्त जैविक वजनन फलन == लोकापुरे समीकरणामधील संयुक्त जैविक वजनन पुढीलप्रमाणे व्यक्त केले जाते: <math> E_{eff}(\lambda)=w_1E_{ery}(\lambda)+w_2E_{age}(\lambda) </math> येथे, * <math>E_{ery}(\lambda)</math> — एरिथेमल (Sunburn) प्रभाव * <math>E_{age}(\lambda)</math> — फोटोएजिंग (Skin Aging) प्रभाव * <math>w_1,w_2</math> — जैविक परिणामांसाठी वापरलेले वजन गुणांक या पद्धतीमुळे SPF मूल्यांकनामध्ये UVA मुळे होणाऱ्या दीर्घकालीन त्वचा नुकसानीचाही विचार केला जातो.<ref name="Lokapure2026"/> == कार्यपद्धती == या मॉडेलमध्ये संपूर्ण UV स्पेक्ट्रममधील प्रत्येक तरंगलांबीसाठी जैविक वजनन फलन आणि सनस्क्रीनचे ट्रान्समिटन्स यांचा गुणाकार करून त्याचे समाकलन (Integration) केले जाते. प्राप्त मूल्य कॅलिब्रेशन स्थिरांकाद्वारे सामान्यीकृत (Normalize) करून SPF निश्चित केला जातो.<ref name="Lokapure2026"/> == अंतराळीय विस्तार == पृथ्वीच्या वातावरणाबाहेर UVC किरणांचे प्रमाण तुलनेने अधिक असल्यामुळे लेखकांनी या समीकरणाची विस्तारित आवृत्ती प्रस्तावित केली आहे. या आवृत्तीमध्ये 200–400 nm तरंगलांबी, UVC किरणे, DNA नुकसानाशी संबंधित जैविक परिणाम आणि अंतराळातील UV फ्लक्स विचारात घेतला जातो. <math> SPF_{space}=K_s\int_{200}^{400}E_{space}(\lambda)[1-T(\lambda)]d\lambda </math> येथे, * <math>E_{space}(\lambda)</math> — अंतराळीय UV जैविक परिणाम फलन * <math>K_s</math> — अंतराळीय कॅलिब्रेशन स्थिरांक * 200–400 nm — विस्तारित अतिनील स्पेक्ट्रल श्रेणी या प्रस्तावित मॉडेलचा उद्देश भविष्यातील अंतराळ मोहिमांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या सनस्क्रीन किंवा संरक्षणात्मक पदार्थांच्या मूल्यमापनासाठी सैद्धांतिक चौकट उपलब्ध करून देणे हा आहे.<ref name="Lokapure2026"/> == प्रमाणीकरण == लोकापुरे समीकरण प्रकाशित झाल्यानंतर त्याचा वापर स्वतंत्र संशोधनामध्ये वनस्पतीजन्य सनस्क्रीनच्या इन विट्रो (''in vitro'') मूल्यांकनासाठी करण्यात आला. 2026 मध्ये ''Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry'' मध्ये प्रकाशित झालेल्या अभ्यासामध्ये ''Syzygium cumini'' (जांभूळ) फळाच्या इथेनॉलिक अर्काच्या प्रकाशसंरक्षण (photoprotective) क्षमतेचे मूल्यांकन लोकापुरे समीकरणाच्या साहाय्याने करण्यात आले. या अभ्यासात 290–400 nm तरंगलांबी श्रेणीतील स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक माहिती वापरून SPF मूल्य 87.70 नोंदविण्यात आले. संशोधकांनी या अभ्यासातून लोकापुरे समीकरणाचा वनस्पतीजन्य सनस्क्रीनच्या व्यापक-स्पेक्ट्रम (broad-spectrum) इन विट्रो SPF मूल्यांकनासाठी उपयोग होऊ शकतो, असे नमूद केले आहे.<ref>{{cite journal |last1=Maske |first1=Pratik Prakash |last2=Malavi |first2=Shobhraj Bharat |last3=Kolap |first3=Umesh Bhupal |last4=Ambale |first4=Suraj Mahadev |title=Comprehensive in vitro evaluation of the UV-protective efficacy of Syzygium cumini extract using the Lokapure SPF equation |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |year=2026 |volume=15 |issue=4 |pages=139–142 |doi=10.22271/phyto.2026.v15.i4b.16002 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2026.v15.i4.16002/comprehensive-in-vitro-evaluation-of-the-uv-protective-efficacy-of-syzygium-cumini-extract-using-the-lokapure-spf-equation }}</ref> == उपयोग == * इन विट्रो SPF निर्धारण * UVA आणि UVB संरक्षणाचे संयुक्त मूल्यांकन * वनस्पतीजन्य (Herbal) सनस्क्रीनचे परीक्षण * कॉस्मेटिक उत्पादनांचे UV संरक्षण विश्लेषण * अंतराळीय UV संरक्षणावरील सैद्धांतिक संशोधन == हेही पहा == * [[सन प्रोटेक्शन फॅक्टर]] * [[सनस्क्रीन]] * [[अतिनील किरणे]] * [[मन्सूर पद्धत]] * [[ISO 24443]] == संदर्भ == {{Reflist}} [[Category:समीकरणे]] [[Category:त्वचाविज्ञान]] [[Category:अतिनील किरणे]] [[Category:सौंदर्यप्रसाधने]] [[वर्ग:सौर ऊर्जा]] jhdrui7brocz9y3tjibcwia98pqap7v 2697034 2697028 2026-07-26T11:18:17Z संतोष गोरे 135680 removed [[Category:त्वचाविज्ञान]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2697034 wikitext text/x-wiki '''लोकापुरे समीकरण''' ({{lang-en|Lokapure Equation}}) हे सन प्रोटेक्शन फॅक्टर (SPF) चे स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक निर्धारण करण्यासाठी प्रस्तावित करण्यात आलेले गणितीय मॉडेल आहे. हे समीकरण [[सचिन गंगाधर लोकापुरे]] यांनी विकसित केले असून, पारंपरिक SPF निर्धारण पद्धतींच्या तुलनेत संपूर्ण 290–400 nm अतिनील (UV) स्पेक्ट्रमचा विचार करते. या मॉडेलमध्ये UVB मुळे होणारा एरिथेमा (Sunburn) तसेच UVA मुळे होणारे फोटोएजिंग (Photoaging) आणि दीर्घकालीन जैविक परिणाम यांचा संयुक्त विचार केला जातो.<ref name="Lokapure2026">{{cite journal |last=Lokapure |first=Sachin G. |title=A New Sun Protection Factor Equation: Integrating Erythemal and Photoaging Risks Across Biological and Space UV Exposure |journal=Research Journal of Topical and Cosmetic Sciences |year=2026 |volume=17 |issue=1 |pages=11–14 |doi=10.52711/2321-5844.2026.00003 |url=https://rjtcsonline.com/AbstractView.aspx?PID=2026-17-1-3 }}</ref> लेखकांनी या समीकरणाची विस्तारित आवृत्ती पृथ्वीबाहेरील (Space UV Environment) अतिनील किरणोत्सर्गाच्या अभ्यासासाठीही प्रस्तावित केली असून, त्यामध्ये 200–400 nm या विस्तारित तरंगलांबी श्रेणीचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Lokapure2026"/> [[File:Sun protection factor- Lokapure Equation.jpg|thumb|लोकापुरे समीकरणाचे संकल्पनात्मक चित्र.]] == पार्श्वभूमी == सन प्रोटेक्शन फॅक्टर (SPF) हे सनस्क्रीन उत्पादनांच्या संरक्षणक्षमतेचे मोजमाप करण्यासाठी वापरले जाणारे मानक आहे. 1986 मध्ये विकसित झालेली मन्सूर स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक पद्धत (Mansur Method) इन विट्रो SPF निर्धारणासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाते. ही पद्धत मुख्यतः 290–320 nm या UVB श्रेणीवर आधारित असून एरिथेमल वेटिंग फंक्शनचा वापर करते.<ref>{{cite journal |last1=Mansur |first1=J.S. |last2=Breder |first2=M.N.R. |last3=Mansur |first3=M.C.A. |last4=Azulay |first4=R.D. |title=Determinação do fator de proteção solar por espectrofotometria |journal=Anais Brasileiros de Dermatologia |year=1986 |volume=61 |pages=167–172 }}</ref> विविध संशोधनांनुसार UVA किरणांचा त्वचेचे वृद्धत्व (Photoaging), कोलेजनचे नुकसान, ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेस आणि काही त्वचारोगांमध्ये महत्त्वपूर्ण सहभाग असतो.<ref>{{cite journal |last=Diffey |first=B.L. |title=Solar ultraviolet radiation effects on biological systems |journal=Physics in Medicine and Biology }}</ref> या पार्श्वभूमीवर लोकापुरे समीकरणामध्ये UVA आणि UVB या दोन्ही श्रेणींचा विचार करून जैविक संरक्षणाचे अधिक व्यापक मूल्यांकन करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.<ref name="Lokapure2026"/> == समीकरण == <math> SPF = K \int_{290}^{400} E_{eff}(\lambda)\,[1-T(\lambda)]\,d\lambda </math> '''टीप:''' अंतराळीय (Space UV) परिस्थितीच्या प्रस्तावित मॉडेलमध्ये अभ्यासासाठी 200–400 nm या विस्तारित स्पेक्ट्रल श्रेणीचा विचार केला जातो.<ref name="Lokapure2026"/> === समीकरणातील चले === * <math>K</math> — कॅलिब्रेशन स्थिरांक (Calibration Constant) * <math>E_{eff}(\lambda)</math> — संयुक्त जैविक वजनन फलन (Combined Biological Weighting Function) * <math>T(\lambda)</math> — संबंधित तरंगलांबीवरील सनस्क्रीनचे ट्रान्समिटन्स (Transmittance) * <math>\lambda</math> — अतिनील किरणांची तरंगलांबी == संयुक्त जैविक वजनन फलन == लोकापुरे समीकरणामधील संयुक्त जैविक वजनन पुढीलप्रमाणे व्यक्त केले जाते: <math> E_{eff}(\lambda)=w_1E_{ery}(\lambda)+w_2E_{age}(\lambda) </math> येथे, * <math>E_{ery}(\lambda)</math> — एरिथेमल (Sunburn) प्रभाव * <math>E_{age}(\lambda)</math> — फोटोएजिंग (Skin Aging) प्रभाव * <math>w_1,w_2</math> — जैविक परिणामांसाठी वापरलेले वजन गुणांक या पद्धतीमुळे SPF मूल्यांकनामध्ये UVA मुळे होणाऱ्या दीर्घकालीन त्वचा नुकसानीचाही विचार केला जातो.<ref name="Lokapure2026"/> == कार्यपद्धती == या मॉडेलमध्ये संपूर्ण UV स्पेक्ट्रममधील प्रत्येक तरंगलांबीसाठी जैविक वजनन फलन आणि सनस्क्रीनचे ट्रान्समिटन्स यांचा गुणाकार करून त्याचे समाकलन (Integration) केले जाते. प्राप्त मूल्य कॅलिब्रेशन स्थिरांकाद्वारे सामान्यीकृत (Normalize) करून SPF निश्चित केला जातो.<ref name="Lokapure2026"/> == अंतराळीय विस्तार == पृथ्वीच्या वातावरणाबाहेर UVC किरणांचे प्रमाण तुलनेने अधिक असल्यामुळे लेखकांनी या समीकरणाची विस्तारित आवृत्ती प्रस्तावित केली आहे. या आवृत्तीमध्ये 200–400 nm तरंगलांबी, UVC किरणे, DNA नुकसानाशी संबंधित जैविक परिणाम आणि अंतराळातील UV फ्लक्स विचारात घेतला जातो. <math> SPF_{space}=K_s\int_{200}^{400}E_{space}(\lambda)[1-T(\lambda)]d\lambda </math> येथे, * <math>E_{space}(\lambda)</math> — अंतराळीय UV जैविक परिणाम फलन * <math>K_s</math> — अंतराळीय कॅलिब्रेशन स्थिरांक * 200–400 nm — विस्तारित अतिनील स्पेक्ट्रल श्रेणी या प्रस्तावित मॉडेलचा उद्देश भविष्यातील अंतराळ मोहिमांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या सनस्क्रीन किंवा संरक्षणात्मक पदार्थांच्या मूल्यमापनासाठी सैद्धांतिक चौकट उपलब्ध करून देणे हा आहे.<ref name="Lokapure2026"/> == प्रमाणीकरण == लोकापुरे समीकरण प्रकाशित झाल्यानंतर त्याचा वापर स्वतंत्र संशोधनामध्ये वनस्पतीजन्य सनस्क्रीनच्या इन विट्रो (''in vitro'') मूल्यांकनासाठी करण्यात आला. 2026 मध्ये ''Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry'' मध्ये प्रकाशित झालेल्या अभ्यासामध्ये ''Syzygium cumini'' (जांभूळ) फळाच्या इथेनॉलिक अर्काच्या प्रकाशसंरक्षण (photoprotective) क्षमतेचे मूल्यांकन लोकापुरे समीकरणाच्या साहाय्याने करण्यात आले. या अभ्यासात 290–400 nm तरंगलांबी श्रेणीतील स्पेक्ट्रोफोटोमेट्रिक माहिती वापरून SPF मूल्य 87.70 नोंदविण्यात आले. संशोधकांनी या अभ्यासातून लोकापुरे समीकरणाचा वनस्पतीजन्य सनस्क्रीनच्या व्यापक-स्पेक्ट्रम (broad-spectrum) इन विट्रो SPF मूल्यांकनासाठी उपयोग होऊ शकतो, असे नमूद केले आहे.<ref>{{cite journal |last1=Maske |first1=Pratik Prakash |last2=Malavi |first2=Shobhraj Bharat |last3=Kolap |first3=Umesh Bhupal |last4=Ambale |first4=Suraj Mahadev |title=Comprehensive in vitro evaluation of the UV-protective efficacy of Syzygium cumini extract using the Lokapure SPF equation |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |year=2026 |volume=15 |issue=4 |pages=139–142 |doi=10.22271/phyto.2026.v15.i4b.16002 |url=https://www.phytojournal.com/archives/2026.v15.i4.16002/comprehensive-in-vitro-evaluation-of-the-uv-protective-efficacy-of-syzygium-cumini-extract-using-the-lokapure-spf-equation }}</ref> == उपयोग == * इन विट्रो SPF निर्धारण * UVA आणि UVB संरक्षणाचे संयुक्त मूल्यांकन * वनस्पतीजन्य (Herbal) सनस्क्रीनचे परीक्षण * कॉस्मेटिक उत्पादनांचे UV संरक्षण विश्लेषण * अंतराळीय UV संरक्षणावरील सैद्धांतिक संशोधन == हेही पहा == * [[सन प्रोटेक्शन फॅक्टर]] * [[सनस्क्रीन]] * [[अतिनील किरणे]] * [[मन्सूर पद्धत]] * [[ISO 24443]] == संदर्भ == {{Reflist}} [[Category:समीकरणे]] [[वर्ग:त्वचा]] [[Category:अतिनील किरणे]] [[Category:सौंदर्यप्रसाधने]] [[वर्ग:सौर ऊर्जा]] eccdvgabqyu66qofcwvt7qn24rbpstr 0 381874 2696886 2696837 2026-07-25T14:23:13Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696886 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट विक्रम चोळ | पदवी = कोपरकेसरीवर्मन, त्यागसमुद्र | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ साम्राज्य | राज्य_काळ = [[इ.स. ११२२]] – [[इ.स. ११३५]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ११२२]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = विक्रम चोळ | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ११३५]] | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[पहिला कुलोत्तुंग]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[दुसरा कुलोत्तुंग]] | वडील = [[पहिला कुलोत्तुंग ]] | आई = [[मदुरांतकी]] | पत्नी = मुक्कोकिलानादिगल<br>त्यागपताका | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[दुसरा कुलोत्तुंग]] | राजवंश = [[चोळ साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''विक्रम चोळ''' (राज्यकाळ १११८–११३५) जो परकेसरी वर्मन म्हणून ओळखला जातो, हा १११८ ते ११३५ पर्यंत चोळ सम्राट होता. त्याने त्याचे वडील [[पहिला कुलोत्तुंग]] (राज्यकाळ १०७०–११२२) यांच्यानंतर सिंहासनावर राज्य केले. विक्रम चोळला त्याच्या वडिलांनी लहानपणीच युवराज म्हणून राज्याभिषेक केला होता. १०८९ मध्ये, त्याचा भाऊ राजाराजा चोडगंग याच्यानंतर त्याची वेंगी प्रांताचा प्रतिनिधी म्हणून नियुक्ती झाली. विक्रमने त्याच्या कार्यकाळात पश्चिम चालुक्य विक्रमादित्य सहावा याच्या वेंगी राज्यावरील महत्त्वाकांक्षा यशस्वीपणे रोखल्या. विक्रम चोळला [[तामिळनाडू]] आणि [[आंध्र प्रदेश]]च्या काही भागांचा समावेश असलेला प्रदेश वारसा हक्काने मिळाला. [[वर्ग:चोळ साम्राज्य]] gx85u22plkj2ho1cutuqctdsmwpsgwg 2696887 2696886 2026-07-25T14:23:26Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696887 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट विक्रम चोळ | पदवी = कोपरकेसरीवर्मन, त्यागसमुद्र | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ साम्राज्य | राज्य_काळ = [[इ.स. ११२२]] – [[इ.स. ११३५]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ११२२]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = विक्रम चोळ | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ११३५]] | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[पहिला कुलोत्तुंग]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[दुसरा कुलोत्तुंग]] | वडील = [[पहिला कुलोत्तुंग ]] | आई = [[मदुरांतकी]] | पत्नी = मुक्कोकिलानादिगल<br>त्यागपताका | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[दुसरा कुलोत्तुंग]] | राजवंश = [[चोळ साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''विक्रम चोळ''' (राज्यकाळ १११८–११३५) जो परकेसरी वर्मन म्हणून ओळखला जातो, हा १११८ ते ११३५ पर्यंत चोळ सम्राट होता. त्याने त्याचे वडील [[पहिला कुलोत्तुंग]] (राज्यकाळ १०७०–११२२) यांच्यानंतर सिंहासनावर राज्य केले. विक्रम चोळला त्याच्या वडिलांनी लहानपणीच युवराज म्हणून राज्याभिषेक केला होता. १०८९ मध्ये, त्याचा भाऊ राजाराजा चोडगंग याच्यानंतर त्याची वेंगी प्रांताचा प्रतिनिधी म्हणून नियुक्ती झाली. विक्रमने त्याच्या कार्यकाळात पश्चिम चालुक्य विक्रमादित्य सहावा याच्या वेंगी राज्यावरील महत्त्वाकांक्षा यशस्वीपणे रोखल्या. विक्रम चोळला [[तामिळनाडू]] आणि [[आंध्र प्रदेश]]च्या काही भागांचा समावेश असलेला प्रदेश वारसा हक्काने मिळाला. [[वर्ग:चोळ साम्राज्य]] [[वर्ग:इ.स. ११३५ मधील मृत्यू]] jc9jef19do2rm6uo8uwa6xjrwoegl8y 2696888 2696887 2026-07-25T14:23:38Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696888 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट विक्रम चोळ | पदवी = कोपरकेसरीवर्मन, त्यागसमुद्र | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ साम्राज्य | राज्य_काळ = [[इ.स. ११२२]] – [[इ.स. ११३५]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ११२२]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = विक्रम चोळ | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ११३५]] | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[पहिला कुलोत्तुंग]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[दुसरा कुलोत्तुंग]] | वडील = [[पहिला कुलोत्तुंग ]] | आई = [[मदुरांतकी]] | पत्नी = मुक्कोकिलानादिगल<br>त्यागपताका | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[दुसरा कुलोत्तुंग]] | राजवंश = [[चोळ साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''विक्रम चोळ''' (राज्यकाळ १११८–११३५) जो परकेसरी वर्मन म्हणून ओळखला जातो, हा १११८ ते ११३५ पर्यंत चोळ सम्राट होता. त्याने त्याचे वडील [[पहिला कुलोत्तुंग]] (राज्यकाळ १०७०–११२२) यांच्यानंतर सिंहासनावर राज्य केले. विक्रम चोळला त्याच्या वडिलांनी लहानपणीच युवराज म्हणून राज्याभिषेक केला होता. १०८९ मध्ये, त्याचा भाऊ राजाराजा चोडगंग याच्यानंतर त्याची वेंगी प्रांताचा प्रतिनिधी म्हणून नियुक्ती झाली. विक्रमने त्याच्या कार्यकाळात पश्चिम चालुक्य विक्रमादित्य सहावा याच्या वेंगी राज्यावरील महत्त्वाकांक्षा यशस्वीपणे रोखल्या. विक्रम चोळला [[तामिळनाडू]] आणि [[आंध्र प्रदेश]]च्या काही भागांचा समावेश असलेला प्रदेश वारसा हक्काने मिळाला. [[वर्ग:चोळ साम्राज्य]] [[वर्ग:इ.स. ११३५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 51ufciocjhd3q14787a3blojox5wzur 0 381875 2696889 2696841 2026-07-25T14:24:00Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696889 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट कुलोत्तुंग दुसरा | पदवी = राजकेसरीवर्मन, तिरुनिरु चोला | चित्र = The stonescupture.jpg | चित्र_शीर्षक = ऐरावतेश्वर मंदिरातील कुलोथुंग द्वितीय यांची मूर्ती | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ साम्राज्य | राज्य_काळ = [[इ.स. ११३५]] – [[इ.स. ११५०]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ११३५]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = कुलोत्तुंग दुसरा | जन्म_दिनांक = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ११५०]] | मृत्यू_स्थान = [[चिदंबरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | पूर्वाधिकारी = [[विक्रम चोळ]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[ दुसरा राजराज चोळ]] | वडील = [[विक्रम चोळ]] | आई = [[मुक्कोकिलानादिगल]] | पत्नी = त्यागवल्ली<br>मुक्कोकिलन | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[दुसरा राजराज चोळ]] | राजवंश = [[चोळ साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''कुलोत्तुंग दुसरा''' (मृत्यू ११५० इ.स.) हा ११३५ इ.स. ते ११५० इ.स. पर्यंतचा चोळ सम्राट होता. तो ११३५ इ.स. मध्ये [[विक्रम चोळ]]चा उत्तराधिकारी झाला. विक्रम चोळाने ११३३ इ.स. मध्ये कुलोथुंगाला आपला युवराज आणि सहशासक बनवले, त्यामुळे कुलोथुंग दुसऱ्याच्या शिलालेखांमध्ये त्याचा शासनकाळ ११३३ इ.स. पासून गणला जातो. इतिहासकार नीलकंठ शास्त्री आणि टी. एन. सुब्रमण्यन यांच्या मते, कुलोत्तुंग चोळ दुसरा हा विक्रम चोळाचा मुलगा नव्हता आणि त्यांनी असे सुचवले आहे की उत्तराधिकाराच्या परंपरेत खंड पडला होता. [[वर्ग:चोळ साम्राज्य]] shut1addnky4hyx70jkg3rglffe8pnk 2696891 2696889 2026-07-25T14:24:16Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696891 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट कुलोत्तुंग दुसरा | पदवी = राजकेसरीवर्मन, तिरुनिरु चोला | चित्र = The stonescupture.jpg | चित्र_शीर्षक = ऐरावतेश्वर मंदिरातील कुलोथुंग द्वितीय यांची मूर्ती | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ साम्राज्य | राज्य_काळ = [[इ.स. ११३५]] – [[इ.स. ११५०]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ११३५]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = कुलोत्तुंग दुसरा | जन्म_दिनांक = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ११५०]] | मृत्यू_स्थान = [[चिदंबरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | पूर्वाधिकारी = [[विक्रम चोळ]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[ दुसरा राजराज चोळ]] | वडील = [[विक्रम चोळ]] | आई = [[मुक्कोकिलानादिगल]] | पत्नी = त्यागवल्ली<br>मुक्कोकिलन | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[दुसरा राजराज चोळ]] | राजवंश = [[चोळ साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''कुलोत्तुंग दुसरा''' (मृत्यू ११५० इ.स.) हा ११३५ इ.स. ते ११५० इ.स. पर्यंतचा चोळ सम्राट होता. तो ११३५ इ.स. मध्ये [[विक्रम चोळ]]चा उत्तराधिकारी झाला. विक्रम चोळाने ११३३ इ.स. मध्ये कुलोथुंगाला आपला युवराज आणि सहशासक बनवले, त्यामुळे कुलोथुंग दुसऱ्याच्या शिलालेखांमध्ये त्याचा शासनकाळ ११३३ इ.स. पासून गणला जातो. इतिहासकार नीलकंठ शास्त्री आणि टी. एन. सुब्रमण्यन यांच्या मते, कुलोत्तुंग चोळ दुसरा हा विक्रम चोळाचा मुलगा नव्हता आणि त्यांनी असे सुचवले आहे की उत्तराधिकाराच्या परंपरेत खंड पडला होता. [[वर्ग:चोळ साम्राज्य]] [[वर्ग:इ.स. ११५० मधील जन्म]] avuvhsw3y9j5scvd0sasczvbfjvcg9x 2696892 2696891 2026-07-25T14:24:21Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696892 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट कुलोत्तुंग दुसरा | पदवी = राजकेसरीवर्मन, तिरुनिरु चोला | चित्र = The stonescupture.jpg | चित्र_शीर्षक = ऐरावतेश्वर मंदिरातील कुलोथुंग द्वितीय यांची मूर्ती | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ साम्राज्य | राज्य_काळ = [[इ.स. ११३५]] – [[इ.स. ११५०]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ११३५]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = कुलोत्तुंग दुसरा | जन्म_दिनांक = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ११५०]] | मृत्यू_स्थान = [[चिदंबरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | पूर्वाधिकारी = [[विक्रम चोळ]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[ दुसरा राजराज चोळ]] | वडील = [[विक्रम चोळ]] | आई = [[मुक्कोकिलानादिगल]] | पत्नी = त्यागवल्ली<br>मुक्कोकिलन | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[दुसरा राजराज चोळ]] | राजवंश = [[चोळ साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''कुलोत्तुंग दुसरा''' (मृत्यू ११५० इ.स.) हा ११३५ इ.स. ते ११५० इ.स. पर्यंतचा चोळ सम्राट होता. तो ११३५ इ.स. मध्ये [[विक्रम चोळ]]चा उत्तराधिकारी झाला. विक्रम चोळाने ११३३ इ.स. मध्ये कुलोथुंगाला आपला युवराज आणि सहशासक बनवले, त्यामुळे कुलोथुंग दुसऱ्याच्या शिलालेखांमध्ये त्याचा शासनकाळ ११३३ इ.स. पासून गणला जातो. इतिहासकार नीलकंठ शास्त्री आणि टी. एन. सुब्रमण्यन यांच्या मते, कुलोत्तुंग चोळ दुसरा हा विक्रम चोळाचा मुलगा नव्हता आणि त्यांनी असे सुचवले आहे की उत्तराधिकाराच्या परंपरेत खंड पडला होता. [[वर्ग:चोळ साम्राज्य]] [[वर्ग:इ.स. ११५० मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] gfe8vk9cc8j1jii4qrz189kghng0w0k 2696893 2696892 2026-07-25T14:24:40Z अभय नातू 206 removed [[Category:इ.स. ११५० मधील जन्म]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696893 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट कुलोत्तुंग दुसरा | पदवी = राजकेसरीवर्मन, तिरुनिरु चोला | चित्र = The stonescupture.jpg | चित्र_शीर्षक = ऐरावतेश्वर मंदिरातील कुलोथुंग द्वितीय यांची मूर्ती | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ साम्राज्य | राज्य_काळ = [[इ.स. ११३५]] – [[इ.स. ११५०]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ११३५]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = कुलोत्तुंग दुसरा | जन्म_दिनांक = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ११५०]] | मृत्यू_स्थान = [[चिदंबरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | पूर्वाधिकारी = [[विक्रम चोळ]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[ दुसरा राजराज चोळ]] | वडील = [[विक्रम चोळ]] | आई = [[मुक्कोकिलानादिगल]] | पत्नी = त्यागवल्ली<br>मुक्कोकिलन | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[दुसरा राजराज चोळ]] | राजवंश = [[चोळ साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''कुलोत्तुंग दुसरा''' (मृत्यू ११५० इ.स.) हा ११३५ इ.स. ते ११५० इ.स. पर्यंतचा चोळ सम्राट होता. तो ११३५ इ.स. मध्ये [[विक्रम चोळ]]चा उत्तराधिकारी झाला. विक्रम चोळाने ११३३ इ.स. मध्ये कुलोथुंगाला आपला युवराज आणि सहशासक बनवले, त्यामुळे कुलोथुंग दुसऱ्याच्या शिलालेखांमध्ये त्याचा शासनकाळ ११३३ इ.स. पासून गणला जातो. इतिहासकार नीलकंठ शास्त्री आणि टी. एन. सुब्रमण्यन यांच्या मते, कुलोत्तुंग चोळ दुसरा हा विक्रम चोळाचा मुलगा नव्हता आणि त्यांनी असे सुचवले आहे की उत्तराधिकाराच्या परंपरेत खंड पडला होता. [[वर्ग:चोळ साम्राज्य]] [[वर्ग:इ.स. ११५० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] t0h80vgmknwiv2lhh1b3o3u6fso8nzq 0 381876 2696897 2696857 2026-07-25T14:28:12Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696897 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट राजराज दुसरा | पदवी = कोपरकेसरीवर्मन, राजगंबीरन | चित्र = Rajaraja-2.png | चित्र_शीर्षक = सम्राट दुसरा राजराज चोळ | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ साम्राज्य | राज्य_काळ = [[इ.स. ११५०]] – [[इ.स. ११७३]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ११५०]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = चिथिराई उथिरट्टाधी | जन्म_दिनांक = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ११७३]] | मृत्यू_स्थान = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | पूर्वाधिकारी = [[दुसरा कुलोत्तुंग]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[दुसरा राजाधिराज चोळ]] | वडील = [[दुसरा कुलोत्तुंग]] | आई = [[त्यागवल्ली]] | पत्नी = अवनीमुलुदुदयाल<br>भुवनीमुलदुदियाल<br>उलागुडाई मुक्कोकिलन | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = | राजवंश = [[चोळ साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''राजराज दुसरा''' हा एक चोळ सम्राट होता, ज्याने ११५० ते ११७३ पर्यंत राज्य केले. ११४६ मध्ये त्याला युवराज आणि सह-शासक बनवण्यात आले आणि म्हणूनच राजराज दुसऱ्याच्या शिलालेखांमध्ये त्याच्या राजवटीची गणना ११४६ पासून केली जाते. राजाराजाच्या राजवटीत राजवंशाच्या अंताची चिन्हे दिसू लागली होती. [[वर्ग:चोळ साम्राज्य]] fglo1l26cu4l4mh523r85zthejcuhhr 2696899 2696897 2026-07-25T14:28:39Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696899 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट राजराज दुसरा | पदवी = कोपरकेसरीवर्मन, राजगंबीरन | चित्र = Rajaraja-2.png | चित्र_शीर्षक = सम्राट दुसरा राजराज चोळ | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ साम्राज्य | राज्य_काळ = [[इ.स. ११५०]] – [[इ.स. ११७३]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ११५०]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = चिथिराई उथिरट्टाधी | जन्म_दिनांक = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ११७३]] | मृत्यू_स्थान = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | पूर्वाधिकारी = [[दुसरा कुलोत्तुंग]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[दुसरा राजाधिराज चोळ]] | वडील = [[दुसरा कुलोत्तुंग]] | आई = [[त्यागवल्ली]] | पत्नी = अवनीमुलुदुदयाल<br>भुवनीमुलदुदियाल<br>उलागुडाई मुक्कोकिलन | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = | राजवंश = [[चोळ साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''राजराज दुसरा''' हा एक चोळ सम्राट होता, ज्याने ११५० ते ११७३ पर्यंत राज्य केले. ११४६ मध्ये त्याला युवराज आणि सह-शासक बनवण्यात आले आणि म्हणूनच राजराज दुसऱ्याच्या शिलालेखांमध्ये त्याच्या राजवटीची गणना ११४६ पासून केली जाते. राजाराजाच्या राजवटीत राजवंशाच्या अंताची चिन्हे दिसू लागली होती. [[वर्ग:चोळ साम्राज्य]] [[वर्ग:इ.स. ११७३ मधील मृत्यू]] cm7ew978wga3ftluzr2oukp9gd6ifyk 2696900 2696899 2026-07-25T14:28:45Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696900 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट राजराज दुसरा | पदवी = कोपरकेसरीवर्मन, राजगंबीरन | चित्र = Rajaraja-2.png | चित्र_शीर्षक = सम्राट दुसरा राजराज चोळ | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ साम्राज्य | राज्य_काळ = [[इ.स. ११५०]] – [[इ.स. ११७३]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ११५०]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = चिथिराई उथिरट्टाधी | जन्म_दिनांक = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ११७३]] | मृत्यू_स्थान = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | पूर्वाधिकारी = [[दुसरा कुलोत्तुंग]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[दुसरा राजाधिराज चोळ]] | वडील = [[दुसरा कुलोत्तुंग]] | आई = [[त्यागवल्ली]] | पत्नी = अवनीमुलुदुदयाल<br>भुवनीमुलदुदियाल<br>उलागुडाई मुक्कोकिलन | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = | राजवंश = [[चोळ साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''राजराज दुसरा''' हा एक चोळ सम्राट होता, ज्याने ११५० ते ११७३ पर्यंत राज्य केले. ११४६ मध्ये त्याला युवराज आणि सह-शासक बनवण्यात आले आणि म्हणूनच राजराज दुसऱ्याच्या शिलालेखांमध्ये त्याच्या राजवटीची गणना ११४६ पासून केली जाते. राजाराजाच्या राजवटीत राजवंशाच्या अंताची चिन्हे दिसू लागली होती. [[वर्ग:चोळ साम्राज्य]] [[वर्ग:इ.स. ११७३ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] c7ueqo5stku14yp95u25pmjixc1yc4k 0 381877 2696902 2696858 2026-07-25T14:30:23Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696902 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट राजाधिराज दुसरा | पदवी = राजकेसरीवर्मन, एडिरिल्ला चोलन, एडिरिलीपेरुमल, करिकाला | चित्र = rajaraja2_territories.png | चित्र_शीर्षक = इ.स. ११७० च्या सुमारास चोळ साम्राज्य | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ साम्राज्य | राज्य_काळ = [[इ.स. ११६६]] – [[इ.स. ११७८]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = नल्लामा चोला | जन्म_दिनांक = [[कांचीपुरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ११७८]] | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[दुसरा राजराज चोळ]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[तिसरा कुलोत्तुंग]] | वडील = संगमा चोला (उर्फ) नेरियुदाइपेरुमल | आई = | पत्नी = | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = | राजवंश = [[चोळ साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''राजाधिराज दुसरा''' (1166-1178 CE) यांनी [[दुसरा राजराज चोळ]] नंतर चोल सम्राट म्हणून राज्य केले. राजाराजा चोल II ने [[विक्रम चोळ]]चा नातू राजाधिराजा दुसरा निवडला कारण त्याला मुलगा नव्हता. राजाधिराजा द्वितीय यांचे वडील संगमा चोल (नेरियुदाई पेरुमल) होते जे [[वीरराजेंद्र चोळ]] यांचे वंशज होते. त्यामुळे एका शतकानंतर खरा चोल वारस चोल सिंहासनावर आरूढ झाला. [[वर्ग:चोळ साम्राज्य]] e5s01lhw60pr3ohrfrz3xo5dot2o7fc 2696905 2696902 2026-07-25T14:34:33Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696905 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट राजाधिराज दुसरा | पदवी = राजकेसरीवर्मन, एडिरिल्ला चोलन, एडिरिलीपेरुमल, करिकाला | चित्र = rajaraja2_territories.png | चित्र_शीर्षक = इ.स. ११७० च्या सुमारास चोळ साम्राज्य | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ साम्राज्य | राज्य_काळ = [[इ.स. ११६६]] – [[इ.स. ११७८]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = नल्लामा चोला | जन्म_दिनांक = [[कांचीपुरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ११७८]] | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[दुसरा राजराज चोळ]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[तिसरा कुलोत्तुंग]] | वडील = संगमा चोला (उर्फ) नेरियुदाइपेरुमल | आई = | पत्नी = | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = | राजवंश = [[चोळ साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''राजाधिराज दुसरा''' (1166-1178 CE) यांनी [[दुसरा राजराज चोळ]] नंतर चोल सम्राट म्हणून राज्य केले. राजाराजा चोल II ने [[विक्रम चोळ]]चा नातू राजाधिराजा दुसरा निवडला कारण त्याला मुलगा नव्हता. राजाधिराजा द्वितीय यांचे वडील संगमा चोल (नेरियुदाई पेरुमल) होते जे [[वीरराजेंद्र चोळ]] यांचे वंशज होते. त्यामुळे एका शतकानंतर खरा चोल वारस चोल सिंहासनावर आरूढ झाला. [[वर्ग:चोळ साम्राज्य]] [[वर्ग:इ.स. ११७८ मधील मृत्यू]] 82h55g0jyb9pm34enmj7ennmrzd5eff 2696906 2696905 2026-07-25T14:38:18Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696906 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट राजाधिराज दुसरा | पदवी = राजकेसरीवर्मन, एडिरिल्ला चोलन, एडिरिलीपेरुमल, करिकाला | चित्र = rajaraja2_territories.png | चित्र_शीर्षक = इ.स. ११७० च्या सुमारास चोळ साम्राज्य | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ साम्राज्य | राज्य_काळ = [[इ.स. ११६६]] – [[इ.स. ११७८]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = नल्लामा चोला | जन्म_दिनांक = [[कांचीपुरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ११७८]] | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[दुसरा राजराज चोळ]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[तिसरा कुलोत्तुंग]] | वडील = संगमा चोला (उर्फ) नेरियुदाइपेरुमल | आई = | पत्नी = | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = | राजवंश = [[चोळ साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''राजाधिराज दुसरा''' (1166-1178 CE) यांनी [[दुसरा राजराज चोळ]] नंतर चोल सम्राट म्हणून राज्य केले. राजाराजा चोल II ने [[विक्रम चोळ]]चा नातू राजाधिराजा दुसरा निवडला कारण त्याला मुलगा नव्हता. राजाधिराजा द्वितीय यांचे वडील संगमा चोल (नेरियुदाई पेरुमल) होते जे [[वीरराजेंद्र चोळ]] यांचे वंशज होते. त्यामुळे एका शतकानंतर खरा चोल वारस चोल सिंहासनावर आरूढ झाला. [[वर्ग:चोळ साम्राज्य]] [[वर्ग:इ.स. ११७८ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] lo1wr1e1iqvwcmmah0v065cbggqhgrz 3 381878 2696867 2026-07-25T11:59:55Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2696867 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Narawade}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १७:२९, २५ जुलै २०२६ (IST) 178sg8cq98udwhvo9iblt5mccaf8tvi 3 381879 2696869 2026-07-25T12:12:35Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2696869 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Pravin wakle}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १७:४२, २५ जुलै २०२६ (IST) 8lt49qk2vi7fvnm6p46e50mrgk8sbg0 0 381880 2696883 2026-07-25T14:13:27Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2696883 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अर्जुन (मराठी चित्रपट)]] d7y1u6sfo15xk7nmzbyvys23zk1a6sp 14 381881 2696894 2026-07-25T14:24:58Z अभय नातू 206 नवीन 2696894 wikitext text/x-wiki * [[वर्ग:इ.स. ११५०|मृत्यू]] ssiv6g4izlxwjxfma3zc4o6ygh7ntyq 14 381882 2696901 2026-07-25T14:29:15Z अभय नातू 206 नवीन 2696901 wikitext text/x-wiki * [[वर्ग:इ.स. ११७३|मृत्यू]] rkqtexbz67xdr50sp2zlwwef8c4un1d 14 381883 2696908 2026-07-25T14:38:49Z अभय नातू 206 नवीन 2696908 wikitext text/x-wiki * [[वर्ग:इ.स. ११७८|मृत्यू]] ktt0mlgkps3044vfva9567kqtcund19 14 381884 2696913 2026-07-25T14:41:03Z संतोष गोरे 135680 नवीन पान: [[वर्ग:नाटक]] 2696913 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:नाटक]] 8czacwko00sgu93hd0mc8zikoglu8bh 0 381885 2696916 2026-07-25T14:57:04Z अभय नातू 206 पूर्ण नाव 2696916 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[गजमल माळी]] bamf69y5wqw2aq1t3r7br4qmstqoe98 3 381886 2696921 2026-07-25T15:59:04Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2696921 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Kishor Manohar Karande}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २१:२९, २५ जुलै २०२६ (IST) 36gsx7ytayyjvxpvrbo1a1rsqhbkvqx 0 381887 2696923 2026-07-25T16:05:34Z Aditya tamhankar 80177 नवीन पान: खालील यादी अमेरिका महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. अमेरिकाने १७ मे २०१९ रोजी कॅनडा विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट... 2696923 wikitext text/x-wiki खालील यादी अमेरिका महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. अमेरिकाने १७ मे २०१९ रोजी कॅनडा विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | अमेरिकाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183855.html ६५६] || १७ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=3 | [[क्रिकेट|२०१९ आय.सी.सी. अमेरिका महिला पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183856.html ६५८] || १८ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183857.html ६६०] || १९ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} rq9r1icsuxb3bzy3qgdodc8i378a04f 2696925 2696923 2026-07-25T16:06:23Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2696925 wikitext text/x-wiki खालील यादी अमेरिका महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. अमेरिकाने १७ मे २०१९ रोजी कॅनडा विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | अमेरिकाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183855.html ६५६] || १७ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=3 | [[२०१९ आयसीसी महिला पात्रता अमेरिका|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183856.html ६५८] || १८ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183857.html ६६०] || १९ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} slrnp2emh4b4ltaqdpqdk8t157lbumk 2696927 2696925 2026-07-25T16:10:47Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2696927 wikitext text/x-wiki खालील यादी अमेरिका महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. अमेरिकाने १७ मे २०१९ रोजी कॅनडा विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | अमेरिकाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183855.html ६५६] || १७ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=3 | [[२०१९ आयसीसी महिला पात्रता अमेरिका|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183856.html ६५८] || १८ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183857.html ६६०] || १९ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197049.html ७३४] || ३१ ऑगस्ट २०१९ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]] || {{crw|SCO}} || rowspan=5 | [[२०१९ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197054.html ७३९] || १ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197058.html ७४४] || ३ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|PNG}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197060.html ७४८] || ५ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|NED}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197063.html ७५४] || ७ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NAM}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} 1rfj9iudupwt217rwywltugyghiztlx 2696931 2696927 2026-07-25T16:22:19Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2696931 wikitext text/x-wiki खालील यादी अमेरिका महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. अमेरिकाने १७ मे २०१९ रोजी कॅनडा विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | अमेरिकाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183855.html ६५६] || १७ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=3 | [[२०१९ आयसीसी महिला पात्रता अमेरिका|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183856.html ६५८] || १८ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183857.html ६६०] || १९ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197049.html ७३४] || ३१ ऑगस्ट २०१९ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]] || {{crw|SCO}} || rowspan=5 | [[२०१९ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197054.html ७३९] || १ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197058.html ७४४] || ३ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|PNG}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197060.html ७४८] || ५ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|NED}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197063.html ७५४] || ७ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NAM}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282927.html ९८४] || १८ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=6 | [[२०२१ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282930.html ९८७] || १९ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282931.html ९८८] || २१ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282934.html ९९१] || २२ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282935.html ९९२] || २४ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282938.html ९९५] || २५ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} eexg508xicpoh3y325i5dt0h66xf9zz 2696933 2696931 2026-07-25T16:38:55Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2696933 wikitext text/x-wiki खालील यादी अमेरिका महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. अमेरिकाने १७ मे २०१९ रोजी कॅनडा विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | अमेरिकाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183855.html ६५६] || १७ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=3 | [[२०१९ आयसीसी महिला पात्रता अमेरिका|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183856.html ६५८] || १८ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183857.html ६६०] || १९ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197049.html ७३४] || ३१ ऑगस्ट २०१९ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]] || {{crw|SCO}} || rowspan=5 | [[२०१९ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197054.html ७३९] || १ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197058.html ७४४] || ३ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|PNG}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197060.html ७४८] || ५ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|NED}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197063.html ७५४] || ७ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NAM}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282927.html ९८४] || १८ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=6 | [[२०२१ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282930.html ९८७] || १९ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282931.html ९८८] || २१ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282934.html ९९१] || २२ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282935.html ९९२] || २४ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282938.html ९९५] || २५ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329245.html १२०६] || १० सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{crw|ZIM}} || rowspan=3 | [[२०२२-२३ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका|२०२२ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329248.html १२१३] || १२ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{crw|THA}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329250.html १२१५] || १३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} 1ql8y1v1blc877s881lnrgbt6397sz2 2696936 2696933 2026-07-25T16:44:13Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2696936 wikitext text/x-wiki खालील यादी अमेरिका महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. अमेरिकाने १७ मे २०१९ रोजी कॅनडा विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | अमेरिकाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183855.html ६५६] || १७ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=3 | [[२०१९ आयसीसी महिला पात्रता अमेरिका|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183856.html ६५८] || १८ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183857.html ६६०] || १९ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197049.html ७३४] || ३१ ऑगस्ट २०१९ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]] || {{crw|SCO}} || rowspan=5 | [[२०१९ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197054.html ७३९] || १ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197058.html ७४४] || ३ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|PNG}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197060.html ७४८] || ५ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|NED}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197063.html ७५४] || ७ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NAM}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282927.html ९८४] || १८ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=6 | [[२०२१ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282930.html ९८७] || १९ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282931.html ९८८] || २१ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282934.html ९९१] || २२ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282935.html ९९२] || २४ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282938.html ९९५] || २५ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329245.html १२०६] || १० सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{crw|ZIM}} || rowspan=3 | [[२०२२-२३ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका|२०२२ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329248.html १२१३] || १२ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{crw|THA}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329250.html १२१५] || १३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331387.html १२२१] || १८ सप्टेंबर २०२२ || {{{crw|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|SCO}} || rowspan=5 | [[२०२२ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331391.html १२२५] || १९ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331392.html १२२६] || २१ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331399.html १२३३] || २३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|PNG}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331402.html १२३५] || २५ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|UAE}} |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} bc7aaa2efca5lekau8w216x0o0gnz3b 2696941 2696936 2026-07-25T16:48:51Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2696941 wikitext text/x-wiki खालील यादी अमेरिका महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. अमेरिकाने १७ मे २०१९ रोजी कॅनडा विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | अमेरिकाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183855.html ६५६] || १७ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=3 | [[२०१९ आयसीसी महिला पात्रता अमेरिका|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183856.html ६५८] || १८ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183857.html ६६०] || १९ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197049.html ७३४] || ३१ ऑगस्ट २०१९ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]] || {{crw|SCO}} || rowspan=5 | [[२०१९ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197054.html ७३९] || १ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197058.html ७४४] || ३ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|PNG}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197060.html ७४८] || ५ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|NED}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197063.html ७५४] || ७ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NAM}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282927.html ९८४] || १८ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=6 | [[२०२१ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282930.html ९८७] || १९ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282931.html ९८८] || २१ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282934.html ९९१] || २२ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282935.html ९९२] || २४ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282938.html ९९५] || २५ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329245.html १२०६] || १० सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{crw|ZIM}} || rowspan=3 | [[२०२२-२३ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका|२०२२ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329248.html १२१३] || १२ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{crw|THA}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329250.html १२१५] || १३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331387.html १२२१] || १८ सप्टेंबर २०२२ || {{{crw|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|SCO}} || rowspan=5 | [[२०२२ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331391.html १२२५] || १९ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331392.html १२२६] || २१ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331399.html १२३३] || २३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|PNG}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331402.html १२३५] || २५ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|UAE}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395007.html १६०३] || ४ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=6 | [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395009.html १६१५] || ५ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395011.html १६३४] || ७ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395014.html १६४९] || ८ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395016.html १६५६] || १० सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395018.html १६६०] || १२ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} 06fdla2wg3gt1o07x4trsu4fymge2b2 2696942 2696941 2026-07-25T16:53:47Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696942 wikitext text/x-wiki खालील यादी अमेरिका महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. अमेरिकाने १७ मे २०१९ रोजी कॅनडा विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | अमेरिकाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183855.html ६५६] || १७ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=3 | [[२०१९ आयसीसी महिला पात्रता अमेरिका|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183856.html ६५८] || १८ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183857.html ६६०] || १९ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197049.html ७३४] || ३१ ऑगस्ट २०१९ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]] || {{crw|SCO}} || rowspan=5 | [[२०१९ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197054.html ७३९] || १ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197058.html ७४४] || ३ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|PNG}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197060.html ७४८] || ५ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|NED}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197063.html ७५४] || ७ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NAM}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282927.html ९८४] || १८ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=6 | [[२०२१ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282930.html ९८७] || १९ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282931.html ९८८] || २१ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282934.html ९९१] || २२ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282935.html ९९२] || २४ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282938.html ९९५] || २५ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329245.html १२०६] || १० सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{crw|ZIM}} || rowspan=3 | [[२०२२-२३ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका|२०२२ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329248.html १२१३] || १२ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{crw|THA}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329250.html १२१५] || १३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331387.html १२२१] || १८ सप्टेंबर २०२२ || {{{crw|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|SCO}} || rowspan=5 | [[२०२२ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331391.html १२२५] || १९ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331392.html १२२६] || २१ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331399.html १२३३] || २३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|PNG}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331402.html १२३५] || २५ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|UAE}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395007.html १६०३] || ४ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=6 | [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395009.html १६१५] || ५ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395011.html १६३४] || ७ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395014.html १६४९] || ८ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395016.html १६५६] || १० सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395018.html १६६०] || १२ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:अमेरिका क्रिकेट|महिला ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय]] ap4zc7ur3kaif1cqgt2akfrag2tepq3 2696943 2696942 2026-07-25T16:54:20Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696943 wikitext text/x-wiki खालील यादी अमेरिका महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. अमेरिकाने १७ मे २०१९ रोजी कॅनडा विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | अमेरिकाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183855.html ६५६] || १७ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=3 | [[२०१९ आयसीसी महिला पात्रता अमेरिका|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183856.html ६५८] || १८ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183857.html ६६०] || १९ मे २०१९ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197049.html ७३४] || ३१ ऑगस्ट २०१९ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]] || {{crw|SCO}} || rowspan=5 | [[२०१९ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197054.html ७३९] || १ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197058.html ७४४] || ३ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|PNG}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197060.html ७४८] || ५ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{crw|NED}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197063.html ७५४] || ७ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|NAM}} || {{flagicon|SCO}} [[स्कॉटलंड|लोचलॅंड्स]], [[स्कॉटलंड|आर्बोथ]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282927.html ९८४] || १८ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=6 | [[२०२१ महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282930.html ९८७] || १९ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282931.html ९८८] || २१ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282934.html ९९१] || २२ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282935.html ९९२] || २४ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282938.html ९९५] || २५ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Mexico}} [[रिफोर्मा ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329245.html १२०६] || १० सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{crw|ZIM}} || rowspan=3 | [[२०२२-२३ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका|२०२२ संयुक्त अरब अमिराती महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329248.html १२१३] || १२ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{crw|THA}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1329250.html १२१५] || १३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331387.html १२२१] || १८ सप्टेंबर २०२२ || {{{crw|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|SCO}} || rowspan=5 | [[२०२२ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331391.html १२२५] || १९ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331392.html १२२६] || २१ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331399.html १२३३] || २३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|PNG}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|PNG}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1331402.html १२३५] || २५ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[टॉलरन्स ओव्हल]], [[अबुधाबी]] || {{crw|UAE}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395007.html १६०३] || ४ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=6 | [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395009.html १६१५] || ५ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395011.html १६३४] || ७ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395014.html १६४९] || ८ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395016.html १६५६] || १० सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395018.html १६६०] || १२ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|CAN}} || {{flagicon|USA}} [[लिओ मॅग्नस क्रिकेट संकुल]], [[लॉस एंजेलस]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:अमेरिका क्रिकेट|महिला ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] c8fa6gij99fasf0ds771qg5950b4lug 0 381888 2696945 2026-07-25T17:07:04Z Aryan Bagkar 152513 नवीन पान: {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट कुलोत्तुंग तिसरा | पदवी = चक्रवर्तीगल<br>कोपरकेसरीवर्मन | चित्र = Third Kulothunga cholan.jpg | चित्र_शीर्षक = बृहदीश्वर मंदिरात कुलोत्तुंग तिसरा ची मूर्ती | राजध... 2696945 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट कुलोत्तुंग तिसरा | पदवी = चक्रवर्तीगल<br>कोपरकेसरीवर्मन | चित्र = Third Kulothunga cholan.jpg | चित्र_शीर्षक = बृहदीश्वर मंदिरात कुलोत्तुंग तिसरा ची मूर्ती | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ साम्राज्य | राज्य_काळ = [[इ.स. ११७८]] – [[इ.स. १२१८]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ११७८]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = कुमार कुलोत्तुंगन | जन्म_दिनांक = [[कांचीपुरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. १२१८]] | मृत्यू_स्थान = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | पूर्वाधिकारी = [[दुसरा राजाधिराज चोळ]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[तिसरा राजराज चोळ]] | वडील = संगमा चोला (उर्फ) नेरियुदाइपेरुमल | आई = | पत्नी = भुवनमुळुदैयाल | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = | राजवंश = [[चोळ साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''कुलोत्तुंग तिसरा''' हा एक चोळ सम्राट होता, ज्याने अंदाजे ७ जुलै ११७८ ते १२१८ पर्यंत राज्य केले. आपला थोरला भाऊ [[दुसरा राजाधिराज चोळ]] याच्यानंतर तो सिंहासनावर आरूढ झाला. कुलोथुंग चोळ तिसऱ्याने आपल्या पारंपरिक शत्रूंविरुद्धच्या युद्धात यश मिळवले. त्याने होयसळ, मदुराईचे पांड्य, वेनाडचे चेर, पोलोन्नरुवाचे सिंहली राजे, तसेच वेलनाडू आणि नेल्लोरच्या तेलगू चोळांविरुद्धच्या युद्धात विजय मिळवला. त्याने करूरवर चोळांचे नियंत्रण पुन्हा प्रस्थापित केले, ज्यावर चोळांचे मांडलिक म्हणून आदिगामन सरदारांचे राज्य होते. त्याने वीर बल्लाळ दुसऱ्याच्या नेतृत्वाखालील होयसळांना हाकलून दिले, ज्यांनी आपला प्रदेश विस्तारण्याच्या प्रयत्नात कोंगु देशातील गंगावाडी आणि तागदूरच्या लगतच्या भागात घुसखोरी केली होती. तथापि, त्याच्या राजवटीच्या शेवटच्या दोन वर्षांत, पुनरुत्थान करणाऱ्या पांड्यांशी झालेल्या युद्धात त्याचा पराभव झाला, ज्यामुळे सतत ऱ्हासाचा काळ सुरू झाला आणि अखेरीस, इ.स. १२८० पर्यंत चोळांचा अंत झाला. कुलोत्तुंग तिसऱ्याने होयसळांशी युती केली होती. होयसळ राजा वीर बल्लाळ याने चोळमहादेवी नावाच्या चोळ राणीशी विवाह केला आणि आपली मुलगी सोमलादेवी हिचा विवाह कुलोत्तुंग तिसऱ्याशी लावून दिला. [[File:Kulothunga Chola III statchu in penneswaraar temple, peneswara madam villege krishnagiri district.jpg|thumb|पेनेश्वर मंदिरात कुलोत्तुंग तिसरा आणि त्याची राणी भुवनमुळुदैयाल मूर्ती]] 26hkik1dowc36mnw46z0brmriq8gvbc 2696955 2696945 2026-07-25T19:55:19Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696955 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट कुलोत्तुंग तिसरा | पदवी = चक्रवर्तीगल<br>कोपरकेसरीवर्मन | चित्र = Third Kulothunga cholan.jpg | चित्र_शीर्षक = बृहदीश्वर मंदिरात कुलोत्तुंग तिसरा ची मूर्ती | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ साम्राज्य | राज्य_काळ = [[इ.स. ११७८]] – [[इ.स. १२१८]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ११७८]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = कुमार कुलोत्तुंगन | जन्म_दिनांक = [[कांचीपुरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. १२१८]] | मृत्यू_स्थान = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | पूर्वाधिकारी = [[दुसरा राजाधिराज चोळ]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[तिसरा राजराज चोळ]] | वडील = संगमा चोला (उर्फ) नेरियुदाइपेरुमल | आई = | पत्नी = भुवनमुळुदैयाल | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = | राजवंश = [[चोळ साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''कुलोत्तुंग तिसरा''' हा एक चोळ सम्राट होता, ज्याने अंदाजे ७ जुलै ११७८ ते १२१८ पर्यंत राज्य केले. आपला थोरला भाऊ [[दुसरा राजाधिराज चोळ]] याच्यानंतर तो सिंहासनावर आरूढ झाला. कुलोथुंग चोळ तिसऱ्याने आपल्या पारंपरिक शत्रूंविरुद्धच्या युद्धात यश मिळवले. त्याने होयसळ, मदुराईचे पांड्य, वेनाडचे चेर, पोलोन्नरुवाचे सिंहली राजे, तसेच वेलनाडू आणि नेल्लोरच्या तेलगू चोळांविरुद्धच्या युद्धात विजय मिळवला. त्याने करूरवर चोळांचे नियंत्रण पुन्हा प्रस्थापित केले, ज्यावर चोळांचे मांडलिक म्हणून आदिगामन सरदारांचे राज्य होते. त्याने वीर बल्लाळ दुसऱ्याच्या नेतृत्वाखालील होयसळांना हाकलून दिले, ज्यांनी आपला प्रदेश विस्तारण्याच्या प्रयत्नात कोंगु देशातील गंगावाडी आणि तागदूरच्या लगतच्या भागात घुसखोरी केली होती. तथापि, त्याच्या राजवटीच्या शेवटच्या दोन वर्षांत, पुनरुत्थान करणाऱ्या पांड्यांशी झालेल्या युद्धात त्याचा पराभव झाला, ज्यामुळे सतत ऱ्हासाचा काळ सुरू झाला आणि अखेरीस, इ.स. १२८० पर्यंत चोळांचा अंत झाला. कुलोत्तुंग तिसऱ्याने होयसळांशी युती केली होती. होयसळ राजा वीर बल्लाळ याने चोळमहादेवी नावाच्या चोळ राणीशी विवाह केला आणि आपली मुलगी सोमलादेवी हिचा विवाह कुलोत्तुंग तिसऱ्याशी लावून दिला. [[File:Kulothunga Chola III statchu in penneswaraar temple, peneswara madam villege krishnagiri district.jpg|thumb|पेनेश्वर मंदिरात कुलोत्तुंग तिसरा आणि त्याची राणी भुवनमुळुदैयाल मूर्ती]] [[वर्ग:चोळ साम्राज्य]] gm15qun4o75w8y2dbc4xaqw13nyyt15 2696956 2696955 2026-07-25T19:55:31Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696956 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट कुलोत्तुंग तिसरा | पदवी = चक्रवर्तीगल<br>कोपरकेसरीवर्मन | चित्र = Third Kulothunga cholan.jpg | चित्र_शीर्षक = बृहदीश्वर मंदिरात कुलोत्तुंग तिसरा ची मूर्ती | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ साम्राज्य | राज्य_काळ = [[इ.स. ११७८]] – [[इ.स. १२१८]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ११७८]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = कुमार कुलोत्तुंगन | जन्म_दिनांक = [[कांचीपुरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. १२१८]] | मृत्यू_स्थान = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | पूर्वाधिकारी = [[दुसरा राजाधिराज चोळ]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[तिसरा राजराज चोळ]] | वडील = संगमा चोला (उर्फ) नेरियुदाइपेरुमल | आई = | पत्नी = भुवनमुळुदैयाल | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = | राजवंश = [[चोळ साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''कुलोत्तुंग तिसरा''' हा एक चोळ सम्राट होता, ज्याने अंदाजे ७ जुलै ११७८ ते १२१८ पर्यंत राज्य केले. आपला थोरला भाऊ [[दुसरा राजाधिराज चोळ]] याच्यानंतर तो सिंहासनावर आरूढ झाला. कुलोथुंग चोळ तिसऱ्याने आपल्या पारंपरिक शत्रूंविरुद्धच्या युद्धात यश मिळवले. त्याने होयसळ, मदुराईचे पांड्य, वेनाडचे चेर, पोलोन्नरुवाचे सिंहली राजे, तसेच वेलनाडू आणि नेल्लोरच्या तेलगू चोळांविरुद्धच्या युद्धात विजय मिळवला. त्याने करूरवर चोळांचे नियंत्रण पुन्हा प्रस्थापित केले, ज्यावर चोळांचे मांडलिक म्हणून आदिगामन सरदारांचे राज्य होते. त्याने वीर बल्लाळ दुसऱ्याच्या नेतृत्वाखालील होयसळांना हाकलून दिले, ज्यांनी आपला प्रदेश विस्तारण्याच्या प्रयत्नात कोंगु देशातील गंगावाडी आणि तागदूरच्या लगतच्या भागात घुसखोरी केली होती. तथापि, त्याच्या राजवटीच्या शेवटच्या दोन वर्षांत, पुनरुत्थान करणाऱ्या पांड्यांशी झालेल्या युद्धात त्याचा पराभव झाला, ज्यामुळे सतत ऱ्हासाचा काळ सुरू झाला आणि अखेरीस, इ.स. १२८० पर्यंत चोळांचा अंत झाला. कुलोत्तुंग तिसऱ्याने होयसळांशी युती केली होती. होयसळ राजा वीर बल्लाळ याने चोळमहादेवी नावाच्या चोळ राणीशी विवाह केला आणि आपली मुलगी सोमलादेवी हिचा विवाह कुलोत्तुंग तिसऱ्याशी लावून दिला. [[File:Kulothunga Chola III statchu in penneswaraar temple, peneswara madam villege krishnagiri district.jpg|thumb|पेनेश्वर मंदिरात कुलोत्तुंग तिसरा आणि त्याची राणी भुवनमुळुदैयाल मूर्ती]] [[वर्ग:चोळ साम्राज्य]] [[वर्ग:इ.स. १२१८ मधील मृत्यू]] 08coeugkpf5596vsp6qk4td4mzpbwqp 2696957 2696956 2026-07-25T19:55:48Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696957 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट कुलोत्तुंग तिसरा | पदवी = चक्रवर्तीगल<br>कोपरकेसरीवर्मन | चित्र = Third Kulothunga cholan.jpg | चित्र_शीर्षक = बृहदीश्वर मंदिरात कुलोत्तुंग तिसरा ची मूर्ती | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ साम्राज्य | राज्य_काळ = [[इ.स. ११७८]] – [[इ.स. १२१८]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ११७८]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = कुमार कुलोत्तुंगन | जन्म_दिनांक = [[कांचीपुरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. १२१८]] | मृत्यू_स्थान = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]], [[चोळ साम्राज्य]], [[तामिळनाडू]] | पूर्वाधिकारी = [[दुसरा राजाधिराज चोळ]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[तिसरा राजराज चोळ]] | वडील = संगमा चोला (उर्फ) नेरियुदाइपेरुमल | आई = | पत्नी = भुवनमुळुदैयाल | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = | राजवंश = [[चोळ साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''कुलोत्तुंग तिसरा''' हा एक चोळ सम्राट होता, ज्याने अंदाजे ७ जुलै ११७८ ते १२१८ पर्यंत राज्य केले. आपला थोरला भाऊ [[दुसरा राजाधिराज चोळ]] याच्यानंतर तो सिंहासनावर आरूढ झाला. कुलोथुंग चोळ तिसऱ्याने आपल्या पारंपरिक शत्रूंविरुद्धच्या युद्धात यश मिळवले. त्याने होयसळ, मदुराईचे पांड्य, वेनाडचे चेर, पोलोन्नरुवाचे सिंहली राजे, तसेच वेलनाडू आणि नेल्लोरच्या तेलगू चोळांविरुद्धच्या युद्धात विजय मिळवला. त्याने करूरवर चोळांचे नियंत्रण पुन्हा प्रस्थापित केले, ज्यावर चोळांचे मांडलिक म्हणून आदिगामन सरदारांचे राज्य होते. त्याने वीर बल्लाळ दुसऱ्याच्या नेतृत्वाखालील होयसळांना हाकलून दिले, ज्यांनी आपला प्रदेश विस्तारण्याच्या प्रयत्नात कोंगु देशातील गंगावाडी आणि तागदूरच्या लगतच्या भागात घुसखोरी केली होती. तथापि, त्याच्या राजवटीच्या शेवटच्या दोन वर्षांत, पुनरुत्थान करणाऱ्या पांड्यांशी झालेल्या युद्धात त्याचा पराभव झाला, ज्यामुळे सतत ऱ्हासाचा काळ सुरू झाला आणि अखेरीस, इ.स. १२८० पर्यंत चोळांचा अंत झाला. कुलोत्तुंग तिसऱ्याने होयसळांशी युती केली होती. होयसळ राजा वीर बल्लाळ याने चोळमहादेवी नावाच्या चोळ राणीशी विवाह केला आणि आपली मुलगी सोमलादेवी हिचा विवाह कुलोत्तुंग तिसऱ्याशी लावून दिला. [[File:Kulothunga Chola III statchu in penneswaraar temple, peneswara madam villege krishnagiri district.jpg|thumb|पेनेश्वर मंदिरात कुलोत्तुंग तिसरा आणि त्याची राणी भुवनमुळुदैयाल मूर्ती]] [[वर्ग:चोळ साम्राज्य]] [[वर्ग:इ.स. १२१८ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] ncuurckd2xb3mr9jy7rhk56hv7cycqn 0 381889 2696946 2026-07-25T17:20:01Z Aryan Bagkar 152513 नवीन पान: {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट राजराज तिसरा | पदवी = राजकेसरी | चित्र = rajaraja3 territories.png | चित्र_शीर्षक = चोळ प्रदेश सुमारे १२४६ | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ स... 2696946 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट राजराज तिसरा | पदवी = राजकेसरी | चित्र = rajaraja3 territories.png | चित्र_शीर्षक = चोळ प्रदेश सुमारे १२४६ | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ साम्राज्य | राज्य_काळ = [[इ.स. १२१८]] – [[इ.स. १२४६]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. १२१८]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = राजराज तिसरा | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. १२६०]] | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[तिसरा कुलोत्तुंग]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[तिसरा राजेंद्र चोळ]] | वडील = | आई = | पत्नी = कूथाडम नाचियार | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = | राजवंश = [[चोळ साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''राजराज चोळ तिसरा''' (मृत्यू १२६०) हा १२१६ ते १२४६ पर्यंत चोळ सम्राट होता. जुलै १२१८ मध्ये तो कुलोथुंग चोळ तिसऱ्याच्या जागी चोळ सिंहासनावर आला. राजाराज अशा राज्याच्या सिंहासनावर आला, जे आकाराने तसेच प्रभावाने खूपच लहान झाले होते. दक्षिणेत पांड्य सत्तेच्या उदयामुळे, चोळांनी कावेरी नदीच्या दक्षिणेकडील प्रदेशांवरील आपले बहुतेक नियंत्रण गमावले होते आणि होयसळ सत्तेच्या उदयामुळे उत्तरेकडील वेंगी प्रदेशांवरील त्यांची पकड ढिली होत होती. 16tyz1ofy6cjr8kwmdfg78t9c0xkjl6 2696958 2696946 2026-07-25T19:56:04Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696958 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट राजराज तिसरा | पदवी = राजकेसरी | चित्र = rajaraja3 territories.png | चित्र_शीर्षक = चोळ प्रदेश सुमारे १२४६ | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ साम्राज्य | राज्य_काळ = [[इ.स. १२१८]] – [[इ.स. १२४६]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. १२१८]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = राजराज तिसरा | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. १२६०]] | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[तिसरा कुलोत्तुंग]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[तिसरा राजेंद्र चोळ]] | वडील = | आई = | पत्नी = कूथाडम नाचियार | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = | राजवंश = [[चोळ साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''राजराज चोळ तिसरा''' (मृत्यू १२६०) हा १२१६ ते १२४६ पर्यंत चोळ सम्राट होता. जुलै १२१८ मध्ये तो कुलोथुंग चोळ तिसऱ्याच्या जागी चोळ सिंहासनावर आला. राजाराज अशा राज्याच्या सिंहासनावर आला, जे आकाराने तसेच प्रभावाने खूपच लहान झाले होते. दक्षिणेत पांड्य सत्तेच्या उदयामुळे, चोळांनी कावेरी नदीच्या दक्षिणेकडील प्रदेशांवरील आपले बहुतेक नियंत्रण गमावले होते आणि होयसळ सत्तेच्या उदयामुळे उत्तरेकडील वेंगी प्रदेशांवरील त्यांची पकड ढिली होत होती. [[वर्ग:चोळ साम्राज्य]] 5vlla2bm56b81jzo7fxgmk84c1bavfm 2696959 2696958 2026-07-25T19:56:19Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696959 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट राजराज तिसरा | पदवी = राजकेसरी | चित्र = rajaraja3 territories.png | चित्र_शीर्षक = चोळ प्रदेश सुमारे १२४६ | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ साम्राज्य | राज्य_काळ = [[इ.स. १२१८]] – [[इ.स. १२४६]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. १२१८]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = राजराज तिसरा | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. १२६०]] | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[तिसरा कुलोत्तुंग]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[तिसरा राजेंद्र चोळ]] | वडील = | आई = | पत्नी = कूथाडम नाचियार | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = | राजवंश = [[चोळ साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''राजराज चोळ तिसरा''' (मृत्यू १२६०) हा १२१६ ते १२४६ पर्यंत चोळ सम्राट होता. जुलै १२१८ मध्ये तो कुलोथुंग चोळ तिसऱ्याच्या जागी चोळ सिंहासनावर आला. राजाराज अशा राज्याच्या सिंहासनावर आला, जे आकाराने तसेच प्रभावाने खूपच लहान झाले होते. दक्षिणेत पांड्य सत्तेच्या उदयामुळे, चोळांनी कावेरी नदीच्या दक्षिणेकडील प्रदेशांवरील आपले बहुतेक नियंत्रण गमावले होते आणि होयसळ सत्तेच्या उदयामुळे उत्तरेकडील वेंगी प्रदेशांवरील त्यांची पकड ढिली होत होती. [[वर्ग:चोळ साम्राज्य]] [[वर्ग:इ.स. १२६० मधील मृत्यू]] 6v6s243857xgpud4lftftcx9mig92oq 2696960 2696959 2026-07-25T19:57:30Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696960 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट राजराज तिसरा | पदवी = राजकेसरी | चित्र = rajaraja3 territories.png | चित्र_शीर्षक = चोळ प्रदेश सुमारे १२४६ | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ साम्राज्य | राज्य_काळ = [[इ.स. १२१८]] – [[इ.स. १२४६]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. १२१८]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = राजराज तिसरा | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. १२६०]] | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[तिसरा कुलोत्तुंग]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[तिसरा राजेंद्र चोळ]] | वडील = | आई = | पत्नी = कूथाडम नाचियार | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = | राजवंश = [[चोळ साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''राजराज चोळ तिसरा''' (मृत्यू १२६०) हा १२१६ ते १२४६ पर्यंत चोळ सम्राट होता. जुलै १२१८ मध्ये तो कुलोथुंग चोळ तिसऱ्याच्या जागी चोळ सिंहासनावर आला. राजाराज अशा राज्याच्या सिंहासनावर आला, जे आकाराने तसेच प्रभावाने खूपच लहान झाले होते. दक्षिणेत पांड्य सत्तेच्या उदयामुळे, चोळांनी कावेरी नदीच्या दक्षिणेकडील प्रदेशांवरील आपले बहुतेक नियंत्रण गमावले होते आणि होयसळ सत्तेच्या उदयामुळे उत्तरेकडील वेंगी प्रदेशांवरील त्यांची पकड ढिली होत होती. [[वर्ग:चोळ साम्राज्य]] [[वर्ग:इ.स. १२६० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 0ofem174h5l6eixm7um8wkngerw2tei 0 381890 2696947 2026-07-25T17:26:54Z Aryan Bagkar 152513 नवीन पान: {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट राजेंद्र तिसरा | पदवी = कोपरकेसरिवर्मन, नरपती | चित्र = rajaraja3 territories2.png | चित्र_शीर्षक = चोळ प्रदेश सुमारे १२४६ | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित... 2696947 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट राजेंद्र तिसरा | पदवी = कोपरकेसरिवर्मन, नरपती | चित्र = rajaraja3 territories2.png | चित्र_शीर्षक = चोळ प्रदेश सुमारे १२४६ | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ साम्राज्य | राज्य_काळ = [[इ.स. १२४६]] – [[इ.स. १२७९]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. १२४६]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = राजेंद्र तिसरा | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. १२७९]] | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[तिसरा राजराज चोळ]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = पद समाप्त | वडील = | आई = | पत्नी = चोलाकुलामदेवियार | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = सेलियारकोनार <br> सेमापिल्लई<br>अरसागंदरमा | राजवंश = [[चोळ साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''राजेंद्र चोळ तिसरा''' (राज्यकाळ १२४६-१२७९) हा शेवटचा चोळ सम्राट होता, ज्याने १२४६ पासून १२७९ मध्ये त्याच्या मृत्यूपर्यंत राज्य केले. राजेंद्रने प्रशासनावर प्रभावी नियंत्रण मिळवण्यास सुरुवात केली आणि राजेंद्र चोळ तिसऱ्याच्या शिलालेखांवरून असे सूचित होते की गृहयुद्ध झाले, जे [[तिसरा राजराज चोळ]] च्या मृत्यूनंतर संपले. राजेंद्रच्या शिलालेखांमध्ये त्याचे "धूर्त वीर, ज्याने राजाराजाला तीन वर्षे दुहेरी मुकुट घालायला लावल्यानंतर ठार मारले" असे कौतुक केले आहे. 0iagt084yqp0o0zeuzqu4srprsqz9tv 2696961 2696947 2026-07-25T19:59:25Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696961 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट राजेंद्र तिसरा | पदवी = कोपरकेसरिवर्मन, नरपती | चित्र = rajaraja3 territories2.png | चित्र_शीर्षक = चोळ प्रदेश सुमारे १२४६ | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ साम्राज्य | राज्य_काळ = [[इ.स. १२४६]] – [[इ.स. १२७९]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. १२४६]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = राजेंद्र तिसरा | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. १२७९]] | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[तिसरा राजराज चोळ]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = पद समाप्त | वडील = | आई = | पत्नी = चोलाकुलामदेवियार | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = सेलियारकोनार <br> सेमापिल्लई<br>अरसागंदरमा | राजवंश = [[चोळ साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''राजेंद्र चोळ तिसरा''' (राज्यकाळ १२४६-१२७९) हा शेवटचा चोळ सम्राट होता, ज्याने १२४६ पासून १२७९ मध्ये त्याच्या मृत्यूपर्यंत राज्य केले. राजेंद्रने प्रशासनावर प्रभावी नियंत्रण मिळवण्यास सुरुवात केली आणि राजेंद्र चोळ तिसऱ्याच्या शिलालेखांवरून असे सूचित होते की गृहयुद्ध झाले, जे [[तिसरा राजराज चोळ]] च्या मृत्यूनंतर संपले. राजेंद्रच्या शिलालेखांमध्ये त्याचे "धूर्त वीर, ज्याने राजाराजाला तीन वर्षे दुहेरी मुकुट घालायला लावल्यानंतर ठार मारले" असे कौतुक केले आहे. [[वर्ग:चोळ साम्राज्य]] i8dpm3dgmwvshq7z4t8gmgc8zpq4t0c 2696962 2696961 2026-07-25T19:59:37Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2696962 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट राजेंद्र तिसरा | पदवी = कोपरकेसरिवर्मन, नरपती | चित्र = rajaraja3 territories2.png | चित्र_शीर्षक = चोळ प्रदेश सुमारे १२४६ | राजध्वज_चित्र = Flag_of_Chola_Kingdom.png | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = चोळ साम्राज्य | राज्य_काळ = [[इ.स. १२४६]] – [[इ.स. १२७९]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. १२४६]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = राजेंद्र तिसरा | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. १२७९]] | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[तिसरा राजराज चोळ]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = पद समाप्त | वडील = | आई = | पत्नी = चोलाकुलामदेवियार | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = सेलियारकोनार <br> सेमापिल्लई<br>अरसागंदरमा | राजवंश = [[चोळ साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''राजेंद्र चोळ तिसरा''' (राज्यकाळ १२४६-१२७९) हा शेवटचा चोळ सम्राट होता, ज्याने १२४६ पासून १२७९ मध्ये त्याच्या मृत्यूपर्यंत राज्य केले. राजेंद्रने प्रशासनावर प्रभावी नियंत्रण मिळवण्यास सुरुवात केली आणि राजेंद्र चोळ तिसऱ्याच्या शिलालेखांवरून असे सूचित होते की गृहयुद्ध झाले, जे [[तिसरा राजराज चोळ]] च्या मृत्यूनंतर संपले. राजेंद्रच्या शिलालेखांमध्ये त्याचे "धूर्त वीर, ज्याने राजाराजाला तीन वर्षे दुहेरी मुकुट घालायला लावल्यानंतर ठार मारले" असे कौतुक केले आहे. [[वर्ग:चोळ साम्राज्य]] [[वर्ग:इ.स. १२७९ मधील मृत्यू]] rn5vxc5neuul9lqc5ojgt0qd5u2ltgb 3 381891 2696948 2026-07-25T17:50:03Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2696948 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=ओंकार क्षीरसागर}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २३:२०, २५ जुलै २०२६ (IST) 5ey9znb8atrby3w0yyekhcphgjtyzg4 0 381892 2696964 2026-07-25T20:08:58Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2696964 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[गंगाईकोंड चोळपुरम]] 3g39d8ou1flqza0qky0vrl731gvhyv0 0 381893 2696970 2026-07-25T22:10:50Z अभय नातू 206 नामभेद 2696970 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[कुंभलगड किल्ला]] tn8xemfjvt0qjp138icjqgntjbyi7uh 0 381894 2696971 2026-07-25T22:12:07Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2696971 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[चित्तोडगढ जिल्हा]] 2pwp7j9acl9709yw8wjemeizaawww30 0 381895 2696972 2026-07-25T22:13:32Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2696972 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[बिकानेर जिल्हा]] sdtvkhk7kg6po3iv3pbmsxuqg8ai8pe 0 381896 2696973 2026-07-25T22:13:54Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2696973 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मेहरानगढ]] 87irkpgmxq2l0ou60df94h1vrc2ftox 0 381897 2696974 2026-07-25T22:15:41Z अभय नातू 206 नामभेद 2696974 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[दुसरा जयसिंह]] dtqv5ek2wf5oapabteh7te65o0jvma7 3 381898 2696979 2026-07-26T01:29:59Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2696979 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Sandip Vhanale}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०६:५९, २६ जुलै २०२६ (IST) kzcnh4u36385ixlbzf9yg76cc19nkvj 3 381899 2696983 2026-07-26T02:32:52Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2696983 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=शुभम घरटे}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०८:०२, २६ जुलै २०२६ (IST) 7fkxgw3g8tjum7w4d0hctwbynq5wfkw 3 381900 2696988 2026-07-26T02:58:29Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2696988 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=ओमकार खोत}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०८:२८, २६ जुलै २०२६ (IST) 85dflcdvb6azvl6qo5psi1lj044jnpz 14 381901 2696997 2026-07-26T04:11:24Z अभय नातू 206 नवीन 2696997 wikitext text/x-wiki * [[वर्ग:इ.स. १६३४|निर्मिती]] lilu4tova3rx9k0sn6srbhr9gbcwq2v 0 381902 2697000 2026-07-26T04:16:05Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[लोटस सॉफ्टवेअर]] वरुन [[लोटस सॉफ्टवेर]] ला हलविला: शुद्धलेखन 2697000 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[लोटस सॉफ्टवेर]] gsnx1hhwbrjm0isfg0hvsbprv0oi8ck 1 381903 2697002 2026-07-26T04:16:05Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[चर्चा:लोटस सॉफ्टवेअर]] वरुन [[चर्चा:लोटस सॉफ्टवेर]] ला हलविला: शुद्धलेखन 2697002 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[चर्चा:लोटस सॉफ्टवेर]] 4equa7ywunemv012ssicmkicb78k8ez 118 381904 2697005 2026-07-26T05:03:19Z ~2026-41595-79 185643 नवीन पान: भैय्याजी खैरकर हे [[नागपूर]] स्थित [[महात्मा फुले|फुले]]-आंबेडकरी विचारांचे सामाजिक कार्यकर्ते असून त्यांनी २००९ साली [[दलित]]-बहुजन-[[आदिवासी]]-[[मुसलमान|मुस्लीम]] आणि वंचित विषय विमर्श... 2697005 wikitext text/x-wiki भैय्याजी खैरकर हे [[नागपूर]] स्थित [[महात्मा फुले|फुले]]-आंबेडकरी विचारांचे सामाजिक कार्यकर्ते असून त्यांनी २००९ साली [[दलित]]-बहुजन-[[आदिवासी]]-[[मुसलमान|मुस्लीम]] आणि वंचित विषय विमर्श मांडण्यासाठी तसेच पुरोगामी महामानव आणि [[भारतीय संविधानिक]] मूल्यांच्या प्रचार प्रसारासाठी [[लॉर्ड बुद्धा टीव्ही]] ची स्थापना केली. bkopas0mgt8rdv2jccgneezkst0vzsf 2697027 2697005 2026-07-26T10:25:09Z संतोष गोरे 135680 संतोष गोरे ने मागे पुनर्निर्देशन न ठेवता लेख [[भैय्यासाहेब खैरकर]] वरुन [[मसुदा:भैय्यासाहेब खैरकर]] ला हलविला: कच्चा मसुदा, पहा : [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]] 2697005 wikitext text/x-wiki भैय्याजी खैरकर हे [[नागपूर]] स्थित [[महात्मा फुले|फुले]]-आंबेडकरी विचारांचे सामाजिक कार्यकर्ते असून त्यांनी २००९ साली [[दलित]]-बहुजन-[[आदिवासी]]-[[मुसलमान|मुस्लीम]] आणि वंचित विषय विमर्श मांडण्यासाठी तसेच पुरोगामी महामानव आणि [[भारतीय संविधानिक]] मूल्यांच्या प्रचार प्रसारासाठी [[लॉर्ड बुद्धा टीव्ही]] ची स्थापना केली. bkopas0mgt8rdv2jccgneezkst0vzsf 0 381905 2697014 2026-07-26T08:32:48Z Aryan Bagkar 152513 नवीन पान: {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट सिंहविष्णू | पदवी = सम्राट | चित्र = Simhavishnu portrait in stone.jpg | चित्र_शीर्षक = सिंहविष्णू आपल्या राण्यांसह: महाबलीपुरम येथील आदिवराह मंडपममध्ये सापडलेले श... 2697014 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट सिंहविष्णू | पदवी = सम्राट | चित्र = Simhavishnu portrait in stone.jpg | चित्र_शीर्षक = सिंहविष्णू आपल्या राण्यांसह: महाबलीपुरम येथील आदिवराह मंडपममध्ये सापडलेले शिल्प. हे शिल्प त्यांचा नातू, नरसिंहवर्मन प्रथम (६३०-६६८) यांच्या कारकिर्दीतील आहे . | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ५७५]] – [[इ.स. ६००]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ५७५]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[कांचीपुरम]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = सिंहविष्णू | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ६००]] | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[तिसरा सिंहवर्मन]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[पहिला महेंद्रवर्मन]] | वडील = [[तिसरा सिंहवर्मन]] | आई = | पत्नी = विक्रमेंद्र वर्मा द्वितीय यांची कन्या | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = [[पहिला महेंद्रवर्मन]] | राजवंश = [[पल्लव वंश]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''सिंहविष्णू''' ज्याला अवनीसिंह म्हणूनही ओळखले जाते, हा सिंहवर्मन तृतीयचा पुत्र आणि पल्लव वंशाचा एक राजा होता, ज्याने या वंशाचे पुनरुज्जीवन केले. तो पहिला पल्लव सम्राट होता, ज्याचे साम्राज्य कांचीपुरमच्या (कांची) पलीकडे दक्षिणेकडे पसरले होते. त्याचा मुलगा [[पहिला महेंद्रवर्मन]] याने लिहिलेल्या 'मत्तविलास प्रहसन' या नाटकात त्याला एक महान विजेता म्हणून चित्रित केले आहे . 0sjy2wgaco6xhk59abhq88xciplei0k 14 381906 2697033 2026-07-26T11:17:35Z संतोष गोरे 135680 न 2697033 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:मानवी शरीर]] aysa3924loufnmki8e6mgjdgol7d5oy 3 381907 2697048 2026-07-26T11:39:29Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2697048 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Goolpy stoar}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १७:०९, २६ जुलै २०२६ (IST) imcgj3nh1otixk06v6sfs67vp8s7va9 3 381908 2697050 2026-07-26T11:47:04Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2697050 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=संदीप भास्कर जाधव}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १७:१७, २६ जुलै २०२६ (IST) rocacpkhsll7kvs1sc4flflr5l7rw0c